Wikisource lawikisource https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Specialis Disputatio Usor Disputatio Usoris Vicifons Disputatio Vicifontis Fasciculus Disputatio Fasciculi MediaWiki Disputatio MediaWiki Formula Disputatio Formulae Auxilium Disputatio Auxilii Categoria Disputatio Categoriae Scriptor Disputatio Scriptoris Pagina Disputatio Paginae Liber Disputatio Libri TimedText TimedText talk Modulus Disputatio Moduli Event Event talk 102 2165 285626 278746 2026-10-25T19:44:26Z Smdjcl 33283 /* Opera */ Adversus Helvidium is the same work as De virginitate B. Mariae 285626 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |IndicisNomen= Hieronymus, Sophronius Eusebius |PostNationem= Stridone Dalmatiae natus; sanctus atque Doctor Ecclesiae qui Latine reddidit ab Hebraico ac Graeco Sanctas Scripturas |NomenImago=Lucas_van_Leyden_019.jpg }} == Opera == * [[Epistolae (Hieronymus)|Epistolae]] === Opera historica et hagiographica === * [[Vita S. Hilarionis]] * [[Vita Sancti Hilarii (Hieronymus)|Vita Sancti Hilarii]] * [[Vita Malchi monachi captivi]] (~ 390) * [[Vita Pauli|Vita S. Pauli]] * [[De viris illustribus (Hieronymus)|De viris illustribus]] * [[Notitia historica (Hieronymus)|Notitia historica]] === Opera erudita === * [[De nominibus Hebraicis (Hieronymus)|De nominibus Hebraicis]] * [[Quaestiones Hebraicae in Genesim (Hieronymus)|Quaestiones Hebraicae in Genesim]] * [[De situ et nominibus locorum Hebraicorum (Hieronymus)|De situ et nominibus locorum Hebraicorum]] * [[De formis Hebraicarum litterarum (Hieronymus)|De formis Hebraicarum litterarum]] * [[Excerpta de aliquot Palestinae locis (Hieronymus)|Excerpta de aliquot Palestinae locis]] * [[Synopsis Bibliothecae divinae (Hieronymus)|Synopsis Bibliothecae divinae]] === Opera polemica === * [[De virginitate B. Mariae (Hieronymus)|De virginitate B. Mariae]] (Adversus Helvidium) * [[Adversus Iovinianum (Hieronymus)|Adversus Iovinianum]] * [[Contra Vigilantium]] * [[Contra Ioannem Hierosolymitanum]] * [[Apologia adversus libros Rufini (Hieronymus)|Adversus Rufinum]] * [[Contra Pelagianos]] * [[Dialogus contra Luciferianos (Hieronymus)|Dialogus contra Luciferianos]] === Opera theologica === * [[De persecutione Christianorum]] * [[Tractatus de oboedientia]] * [[Homiliae (Hieronymus)|Homiliae]] * [[Sermones (Hieronymus)|Sermones]] === Nexus externi === * ''Epistolae''. - Venecia : Antonio di Bartolommeo (Miscomini), 1476- [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:1-66741 Digital]. [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:1-66731 Vol. I.], [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:1-66627 Vol. II.] * ''Epistolae''. - Basel : Nikolaus Keßler, 1489. [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:1-67407 Digital] * ''Epistolae duae ad Athletam et ad Heliodorum''. Richard Paffraet, Daventriae 30. X. 1499 - 6. VI. 1500. [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:1-77153 Digital] * Epistola S. Hieronymi ad Lætam de institutione filiæ * ''Vitas patrum''. Arnold ter Hoernen, Köln um 1477 [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:1-84371 digital] * ''Psalterium abbreviatum''. Gerard Leeu, Antwerpen ca. 1492 [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:1-108537 digital] == Interpretamenta == * [[Chronicon S. Hieronymi]] * [[Doctrina atque tractatus|Doctrinae Orsiesii]] === Vetus testamentum === * Pentateucus ** [[Liber Genesis (Hieronymus)|Liber Genesis]] ** [[Liber Exodi (Hieronymus)|Liber Exodi]] ** [[Liber Levitici (Hieronymus)|Liber Levitici]] ** [[Liber Numerorum (Hieronymus)|Liber Numerorum]] ** [[Liber Deuteronomii (Hieronymus)|Liber Deuteronomii]] * Libri historici ** [[Liber Iosue (Hieronymus)|Liber Iosue]] ** [[Liber Iudicum (Hieronymus)|Liber Iudicum]] ** [[Libri Samuelis et Malachim (Hieronymus)|Libri Samuelis et Malachim]] * Prophetae maiores ** [[Liber Isaiae (Hieronymus)|Liber Isaiae]] ** [[Liber Ieremiae (Hieronymus)|Liber Ieremiae]] ** [[Liber Ezechielis (Hieronymus)|Liber Ezechielis]] * [[Libri XII Prophetarum (Hieronymus)|Libri XII Prophetarum]] * Alia scripta ** [[Liber Psalmorum 1 (Hieronymus)|Liber Psalmorum 1]] ** [[Liber Psalmorum 2 (Hieronymus)|Liber Psalmorum 2]] ** [[Liber Proverbiorum (Hieronymus)|Liber Proverbiorum]] ** [[Liber Iob 1 (Hieronymus)|Liber Iob 1]] ** [[Liber Iob 2 (Hieronymus)|Liber Iob 2]] ** [[Canticum Canticorum (Hieronymus)|Canticum Canticorum]] ** [[Liber Ruth (Hieronymus)|Liber Ruth]] ** [[Liber Ecclesiastes (Hieronymus)|Liber Ecclesiastes]] ** [[Liber Esther (Hieronymus)|Liber Esther]] ** [[Liber Danielis (Hieronymus)|Liber Danielis]] ** [[Liber Ezrae (Hieronymus)|Liber Ezrae]] ** [[Liber Paralipomenon (Hieronymus)|Liber Paralipomenon]] * Deuterocanonica ** [[Liber Iudith (Hieronymus)|Liber Iudith]] ** [[Liber Tobiae (Hieronymus)|Liber Tobiae]] === Novum testamentum === * Evangelia et Acta ** [[Evangelium secundum Ioannem (Hieronymus)|Evangelium secundum Ioannem]] ** [[Evangelium secundum Lucam (Hieronymus)|Evangelium secundum Lucam]] ** [[Evangelium secundum Marcum (Hieronymus)|Evangelium secundum Marcum]] ** [[Evangelium secundum Matthaeum (Hieronymus)|Evangelium secundum Matthaeum]] ** [[Actus apostolorum (Hieronymus)|Actus apostolorum]] * Epistulae Pauli ** [[Epistola Pauli ad Romanos (Hieronymus)|Epistola Pauli ad Romanos]] ** [[Epistola Pauli ad Corinthios I (Hieronymus)|Epistola Pauli ad Corinthios I]] ** [[Epistola Pauli ad Corinthios II (Hieronymus)|Epistola Pauli ad Corinthios II]] ** [[Epistola Pauli ad Galatas (Hieronymus)|Epistola Pauli ad Galatas]] ** [[Epistola Pauli ad Ephesios (Hieronymus)|Epistola Pauli ad Ephesios]] ** [[Epistola Pauli ad Philippenses (Hieronymus)|Epistola Pauli ad Philippenses]] ** [[Epistola Pauli ad Colossenses (Hieronymus)|Epistola Pauli ad Colossenses]] ** [[Epistola Pauli ad Thessalonicenses I (Hieronymus)|Epistola Pauli ad Thessalonicenses I]] ** [[Epistola Pauli ad Thessalonicenses II (Hieronymus)|Epistola Pauli ad Thessalonicenses II]] ** [[Epistola Pauli ad Timotheum I (Hieronymus)|Epistola Pauli ad Timotheum I]] ** [[Epistola Pauli ad Timotheum II (Hieronymus)|Epistola Pauli ad Timotheum II]] ** [[Epistola Pauli ad Titum (Hieronymus)|Epistola Pauli ad Titum]] ** [[Epistola Pauli ad Philemonem (Hieronymus)|Epistola Pauli ad Philemonem]] ** [[Epistola Pauli ad Hebraeos (Hieronymus)|Epistola Pauli ad Hebraeos]] * Epistulae catholicae ** [[Epistola Iacobi (Hieronymus)|Epistola Iacobi]] ** [[Epistola Petri I (Hieronymus)|Epistola Petri I]] ** [[Epistola Petri II (Hieronymus)|Epistola Petri II]] ** [[Epistola Ioannis I (Hieronymus)|Epistola Ioannis I]] ** [[Epistola Ioannis II (Hieronymus)|Epistola Ioannis II]] ** [[Epistola Ioannis III (Hieronymus)|Epistola Ioannis III]] ** [[Epistola Iudae (Hieronymus)|Epistola Iudae]] * [[Apocalypsis Ioannis (Hieronymus)|Apocalypsis Ioannis]] == Commentarii et praefationes == * [[Epistulae Pauli et Senecae|Prologus in epistulas Pauli et Senecae]] === In vetus testamentum === * [[Praefatio in Pentateuchum (Hieronymus)|Praefatio in Pentateuchum]] ** [[Quaestiones Hebraicae in Genesim (Hieronymus)|Quaestiones Hebraicae in Genesim]] * In prophetas maiores ** [[Commentaria in Isaiam (Hieronymus)|Commentaria in Isaiam]] ** [[Commentaria in Ieremiam (Hieronymus)|Commentaria in Ieremiam]] ** [[Commentaria in Ezechielem (Hieronymus)|Commentaria in Ezechielem]] * In Libros XII Prophetarum ** [[Commentaria in Osee (Hieronymus)|Commentaria in Osee]] ** [[Commentaria in Ioelem (Hieronymus)|Commentaria in Ioelem]] ** [[Commentaria in Amos (Hieronymus)|Commentaria in Amos]] ** [[Commentaria in Abdiam (Hieronymus)|Commentaria in Abdiam]] ** [[Commentaria in Ionam (Hieronymus)|Commentaria in Ionam]] ** [[Commentaria in Michaeam (Hieronymus)|Commentaria in Michaeam]] ** [[Commentaria in Naum (Hieronymus)|Commentaria in Naum]] ** [[Commentaria in Abacuc (Hieronymus)|Commentaria in Abacuc]] ** [[Commentaria in Sophoniam (Hieronymus)|Commentaria in Sophoniam]] ** [[Commentaria in Aggaeum (Hieronymus)|Commentaria in Aggaeum]] ** [[Commentaria in Zachariam (Hieronymus)|Commentaria in Zachariam]] ** [[Commentaria in Malachiam (Hieronymus)|Commentaria in Malachiam]] * In alia scripta ** [[Commentaria in Iob (Hieronymus)|Commentaria in Iob]] ** [[Commentarius in Ecclesiasten (Hieronymus)|Commentarius in Ecclesiasten]] ** [[Commentaria in Danielem (Hieronymus)|Commentaria in Danielem]] ** [[Praefatio in libros Salomonis (Hieronymus)|Praefatio in libros Salomonis]] ** [[Praefationes aliae (Hieronymus)|Praefationes in libros Paralipomenon et Salomonis]] === In novum testamentum === * In Evangelia ** [[Praefatio in Evangelia (Hieronymus)|Praefatio in Evangelia]] ** [[Prologus (Hieronymus)|Prologus]] ** [[Commentaria in Matthaeum (Hieronymus)|Commentaria in Matthaeum]] * In epistulas Pauli ** [[Commentaria in Epistolam ad Galatas (Hieronymus)|Commentaria in Epistolam ad Galatas]] ** [[Commentaria in Epistolam ad Ephesios (Hieronymus)|Commentaria in Epistolam ad Ephesios]] ** [[Commentaria in Epistolam ad Titum (Hieronymus)|Commentaria in Epistolam ad Titum]] ** [[Commentaria in Epistolam ad Philemonem (Hieronymus)|Commentaria in Epistolam ad Philemonem]] 7dwdcy9zhfo7u4fxbu6dkg1hqmj2ffc 102 20430 285601 164096 2026-10-25T17:38:03Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Amplificatio notitiarum scriptoris et nexus ad indicem editionis principis 285601 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |IndicisNomen=Hussovianus, Nicolaus |Alias=ruthenice '''Микола Гусовський''', Albaruthenice '''Мікалай Гусоўскі''', polonice '''Mikołaj Hussowczyk''' vel '''Hussowski''', Lituanice '''Mikalojus Husovianas''' |Munera=poeta et clericus e Magno Ducatu Lituaniae |Natio=Lituania }} == Opera == * [[Carmen de statura feritate ac venatione bisontis]], Cracoviae 1523 ([[:Liber:Nicolaus Hussovianus (Mikołaj Hussowski) - Carmen de statura feritate ac venatione bisontis (1523).djvu|index editionis principis]]). * [[Nova et Miranda de Turcis Victoria]], Cracoviae 1524. nrj449z0azq040rvebnchpwvbkmeyo2 0 50671 285600 178282 2026-10-25T17:38:00Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Additio indicis editionis principis (Liber) in formulam Titulus 285600 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Nicolaus Hussovianus |OperaeTitulus= Carmen de statura feritate ac venatione bisontis |Liber= Nicolaus Hussovianus (Mikołaj Hussowski) - Carmen de statura feritate ac venatione bisontis (1523).djvu |Annus= 1523 |Editio= editio princeps, Cracoviae, 1523 |Genera= Carmina |Fons= [[:Liber:Nicolaus Hussovianus (Mikołaj Hussowski) - Carmen de statura feritate ac venatione bisontis (1523).djvu|editio princeps (Cracoviae 1523)]], [https://knihi.com/Mikola_Husouski/Carmen_de_Bisontis-lat.html knihi.com], [https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/doccontent?id=3100 dbc.wroc.pl] }} <div class=text> <center> AD MAGNIFICUM DOMINUM <br> LUDOVICUM ALPHIUM <br> REGINALIS MAIESTATIS SECRETARIUM </center> <poem>Hunc tibi commendo parvum, Ludovice, libellum {{tab}}Et rogo, tu primum perlege, quicquid erit. Si nihil invenies, quod tantae laederet aures {{tab}}Principis, exigui muneris instar eat. Non ego, sed tua te virtus designat, ut istud {{tab}}Efficias; cupio debitor esse tuus.</poem> <center> AD SERENISSIMAM PRINCIPEM <br> ET DOMINAM D. BONAM <br> DEI GRATIA REGINAM POLONIAE <br> MAGNAM DUCEM LITHUANIAE <br> RUSSIAE PRUSSIAEQUE ETC DOMINAM</center> <div style="text-align: right;">NICOLAUS HUSSOVIENSIS</div> Cum essem Romae, Serenissima Regina, Leo Papa X venationes arctoas et ferarum magnitudinem quodam tempore commemorans Reverendissimum Dominum Erasmum, Plocensem Episcopum, apud se tunc a vestra Maiestate oratorem, longo verborum circuitu monuit, ut effigies bisontis, quem nos zubrum vocamus, impleta feno pelle Romae repraesentaretur. Quod Plocensis dum se facturum promisisset, datis ad Raduvilonem, Vilnensem Palatinum, super pelle quam maxima huius animantis consequenda litteris, mihi, suo tunc familiari, iniunxit, ut aliquid super natura et venatione huius ferae scriberem, volens eius speciem tam re, quam verbis, Pontifici exhibere. Sed omnia illa celeri morte Leonis in nihilum deciderunt. Restat tamen opusculum, per me tunc pro ingenii et temporis parvitate factum, quod sub nomine tuae Maiestatis publicandum decrevi, idque tibi loco muneris exigui do, sperans aliquando futurum, quod dum Regia Maiestas suo more venatum ierit, hic te libellus, silvestria continens, ad sui lectionem alliciet, qua ego non tam rebus meis prodesse cupio, quam viris doctis iter sua scripta offerendi patefacere, ut tu, Princeps doctissima, de ipsorum ingeniis iudices et quos praecipuos videris, Serenissimo Consorti tuo, quem plus bellis gerendis, quam libris legendis vacare necesse est, commendes. Video nam cum maximo meo dolore et profecto cum quodam damno Reipublicae fecundissima pectora iacere neglectui et se propter angustiam rei familiaris proferre non posse. Non paucos item et opibus et ingeniis longe praestantes conspicio. Qui dum litterarum peritos levipendi animadvertunt, cumulare divitias, quam animos excolere malunt et propter rem tam vilem iacturam faciunt in nobilissima sui parte. Si vero tu commune studiorum patrocinium susceperis, assurgent ingenia et magnis Regiae Maiestatis laboribus opem ferent, ut in suo statu hac temporum malignitate respublica retineatur, quam virtute animi magis, quam vi corporis niti tam Graeci quam Romani documento sunt, apud quos arma semper tum maxime, dum litterae, floruerunt et labentibus primum ingeniis debilitatae vires sunt, quibus lapsis imperium corruit et servitus imposita est. Apud nos quoque, si illi, qui bellis praesunt, ad antiquorum instituta, quae in libris maxime continentur, rem militarem traduxerint ac removerint alia quaedam, quae actionibus publicis obstant, quantum nobis et a Turco esset timendum, hi opinentur, qui ex historiarum lectione non ignorant, quid vel Graeci vel Romani in summa ipsorum potentia adversus has orbis partes bello quondam profecere, dum non dubitetur Romanis armis Germaniam, Graecis Danubium perpetuos paene limites ac terminos in hoc tractu fuisse, ut et magnus Alexander, qui dominium totius orbis terrarum mente conceperat, gentis fortitudine deterritus non ausus fuerit Danubium transgredi, in cuius ripa eum substitisse et exercitum in imbelles Asiae populos reduxisse satis constat. Nos quamvis nihil morum, nihil rituum antiquorum retinemus, caeli tamen sempiterna vis ac proprietas in nostro milite non degenerabit, quandocumque res ad arma venerit, si modo fatali quodam malo aut verius versuta quorundam socordia, quae nos videtur alligare, inermes non opprimemur. Mihi vero compertum est, Serenissima Domina, quo affectu felicitatem huius regni desideres et quam multa super eius bono statu cogites et loquaris. Sed profecto non video, quo plus ei prodesse queas, quam si te bonis artibus praestes favorabilem ac benignam, ex quibus et reipublicae plurimum commodi ac ornamenti processerit et celebris tui nominis fama hac via maxime se laudibus suorum permiscebit. Quid nam maioribus tuis et praeclarissima tua familia de domo regum Arragoniae potuit esse praestantius et in omni genere virtutum exactius, sive pace sive bello sive religione censeantur? Nequaquam tamen illi amplissima vitae rerumque gestarum gloria cum tanto favore totius posteritatis fines orbis terrarum implevissent seque tam admirabiles venturae aetati in diversis fortunae conflictibus reddidissent, nisi eos sua ipsorum doctrina et propensa, propria et illi domui quaedam peculiaris in viros doctos benevolentia in tantum altitudinis extulisset, qui tam sonora maximorum ingeniorum tuba celebrati sunt, ut mihi merito de eis sit tacendum, hic praesertim, ubi necessaria brevitatis lege constringor. Vale ac amplissimae tuae stirpis laudibus insiste. <poem> In medio quaedam populo spectacula Romae {{tab}}Contigerant nuper forte videnda mihi. Dum fera dimissi miscebant proelia tauri {{tab}}Densa relaxantes corpore tela suo Et magis arrecta stimulis pungentibus ira {{tab}}Versabant celeres caede frequente viros, Cumque ego mirarer, quantum feritatis habebat {{tab}}Plausibus accensus vulneribusque furor: Incidit in socios arctoae mentio silvae. {{tab}}Quaesitus coepi dicere multa palam: Venatus narro varios et magna ferarum {{tab}}Robora. Sed nocuit libera lingua mihi. Nam datus hic nobis labor est, ut dicta referrem {{tab}}Carmine, quod raptim condere iussus eram. Et si vera loqui fas est, non sponte bisontem {{tab}}Scribimus, invisam terribilemque feram, Quae titulos tollens humano sanguine solis {{tab}}Caedibus arctoi nota sub axe poli est Et mihi tam turpes obiecit saepe timores, {{tab}}Ut spueret nostram plebs inimica fugam. Plebs attenta minus: sed nunc maiore periclo {{tab}}Sunt coram doctis arma regenda viris. Aut igitur tanto cogar sub pondere labi, {{tab}}Aut nimis ingratae mentis inire notas. Ne tamen unius monitus, cui maxima quaeque {{tab}}Debeo, posthabeam, ne data iussa morer, Non vacat ingenii siccum perpendere fontem: {{tab}}Offero, quod sterilis reddere possit ager. Nuper ad Italiam nullo mihi tempore visam {{tab}}Venimus et iussi teximus istud opus. Si licet, hoc veniens longinquis hospes ab oris {{tab}}Legitima certe cum ratione peto, Nullus ut exoptet sublimius ista referri, {{tab}}Ad rem noscendam quam satis esse queat. Scis, quibus haec soleo calamis conscribere, Lector: {{tab}}In pharetra pennas porto gravante latus. Ex hac charta mihi scribenti promitur, ex hac {{tab}}In subitas caedes stridula tela volant. Tu melius scribes, ego tendam fortius arcum: {{tab}}Diversa fieri possumus arte pares. Ne tamen indocti peregrinos carpite versus: {{tab}}Spicula, res mira est, quam peracuta fero, Quae tam praesentis vi sunt incocta veneni: {{tab}}Quamlibet exiguo vulnere punctus obit. Qualis hyperboreo solitus sum currere saltu, {{tab}}Pinea nunc etiam lustra subire paro. Quolibet eventu (silvae suus imminet error) {{tab}}Rugiat in versu bellua dira meo, Et reboante sono, quae sunt modulamina nostri {{tab}}Carminis ostendat conspicienda simul. Haec fera Litphanis longe saevissima silvis {{tab}}Nascitur et fieri corpore tanta solet, Ut moriens si quando caput vi victa reclinet, {{tab}}Tres sedeant inter cornua bina viri. Tanta quidem cervix nondum satis ampla videri, {{tab}}Si conferre velis cetera membra, potest. Barba riget late pendentibus horrida villis, {{tab}}Lumina terrorum plena furore rubent Terribilesque iubae collo funduntur in armos {{tab}}Et genua et frontem et pectoris ima tegunt. Si tamen exiguis componere magna velimus {{tab}}Et venatorum verba notare libet, Villosum toto prae se fert corpore caprum, {{tab}}Quamvis effingant omnia membra bovem. Obscurus color est: ita fulvum miscuit atro, {{tab}}Ut medium fieri se per utrumque velit. Miror et haec aliter quosdam scripsisse priorum, {{tab}}Non video, causae quid subiisse putem; Nescio quae patula deducunt cornua nare, {{tab}}Longe aliud, quam sit, corpus habere ferunt, Pondera monstrosi tribuunt ingentia labri; {{tab}}Ipsorum fuerit non meus ille bison. Multa ego Roxanis legi antiquissima libris, {{tab}}Quorum sermonem graeca elementa notant, Quae sibi gens quondam proprios adscivit in usus {{tab}}Et patrios apte miscuit ipsa sonos. Multaque complexi loca sunt, diversa vetusti {{tab}}Per varias gentes temporis acta ferunt: Tale animal nusquam visum est, nisi forsitan ante {{tab}}Diluvium gelido ferre sub axe moras. Attigit expresse meminitque bisontis et uri {{tab}}In nemore arctoo Plinius esse boves. Nil fuit, ut tradunt veteres, atrocius uris, {{tab}}Quos alit in silvis terra Polona suis. Dicitur et toto nusquam locus alter in orbe, {{tab}}Cuius eos saltu vivere fama ferat. Proximus est feritate bison, vocat ille iubatum; {{tab}}Hunc, melius qui vult noscere, pauca legat. Nec dubito, multi me fingere plurima dicent, {{tab}}Vixque feram tantum credet habere caput, Qui nihil hiberni silvis impenderit aestus. {{tab}}Sed subeo, quantum dicere quisque velit, Dummodo libertas dicendi talia constet, {{tab}}Quae non cum paucis sunt manifesta mihi, In quibus absumpsi nunquam revocabile tempus {{tab}}Otia devitans tunc odiosa quidem, Quae tota nunc mente peto magnoque labore {{tab}}Insequor et variis retia tendo modis. Nec pare desidiae latebras, sed tempora venor, {{tab}}Quae studiis quondam rapta fuere meis; Et nulla ratione capi nullisque teneri {{tab}}Inventis possunt, ut periere semel. Iam pereant, nec enim leges imponere fato {{tab}}Possumus, hoc subitum nec remoremur opus. Sed quid agam? Doctis nihil hic ostendere possum, {{tab}}Quos veterum libros, quae monimenta legant, Unde notent artus mensuraque corporis ingens {{tab}}Quo signata loco notior esse queat. Multa revolventi nihil hac est parte repertum. {{tab}}Hactenus in silvis haec latuisse rear, Ni Paulus Diacon Lombardica gesta recensens {{tab}}Ostendat certis grandia membra notis. Scribit enim rigidi fido senis ore relatum {{tab}}Quindenos una pelle cubasse viros. Me non visa movet pellis, non ampla ferarum {{tab}}Cornua vel manibus saepe revulsa meis. Quicquid erit, longus venandi proferet usus {{tab}}Et labor ac vitae tempora dura meae. In nemus arctoum, quamvis scriptoribus impar {{tab}}Romanis, certe hac arte, Polonus eo. Me pater instituit latebras lustrare ferarum {{tab}}Suspense et strepitus emoderante gradu; Edocuit dubios illic cognoscere ventos, {{tab}}Ne notet insidias nare vel aure fera; Meque nives inter gelidas sudare coëgit {{tab}}Impingens humeris grandia tela meis, Caedibus oblectans oculos, latratibus aures. {{tab}}Dum pereunt ursi, dum perimuntur apri, Retia dum late pavidis implentur onagris {{tab}}Et iugulant varias vincula tensa feras, Altaque dum quatiunt ardentes aethera bombi {{tab}}Ac tereti plumbo corpora fixa cadunt, Pars telis equitum cursuque agitata volucri {{tab}}Spumanti moriens sanguine foedat humum; Talia dum fierent silvaque agerentur in alta, {{tab}}Aequabam socios saepe labore meos, Flumina equo fidens altumque Borysthenis alveum {{tab}}Tranabam, per aquas aufugiente fera: Non ut acerba libens vitare pericula nolim, {{tab}}Sed sociis et in hoc cedere turpe fuit; Multaque Litphanis venatibus aspera passus, {{tab}}Hac fueram, fateor, non nimis arte rudis. Artis et haec summa est: silvestris parcius ergo {{tab}}Dissona, qui legitis, carpite verba viri. Naturam moresque ferae cognoscere paucis {{tab}}Cura sit, ut coeptum continuetur opus. Saevitia superans animalia cuncta vel aequans {{tab}}Humano generi non nisi laesa nocet; Maxima inest tantum propriae custodia vitae {{tab}}Maioremque animo fingere nemo potest; Circumfert oculos partesque obliquat in ambas {{tab}}Omnia prospiciens ulteriora viae; Palpebrae subitos hominis non negligit ictus, {{tab}}Quamvis immoto corpore membra latent, Et minimos retro strepitus cautissima signat {{tab}}Auribus attribuens terga tuenda suis. Attamen et visus tuto spatiabere gressu, {{tab}}Dummodo non niteant tela nec arma micent. Illa diu fixis in te conspectibus haeret {{tab}}Intuituque hominis capta moratur iter. Si vero teneram secum trahit anxia prolem, {{tab}}Armorum strepitu quolibet icta furit Horrisonoque graves fremitu praenuntiat iras, {{tab}}Hortatrix, ne quis proximus esse velit. Non tamen in quenquam temere, licet obvia, saevit, {{tab}}Tutaque cedentem vertere terga sinit. Lascivi ludunt catuli nimiosque parentum {{tab}}Exacuunt saltu liberiore metus. Quos adeo gignunt dociles, ut in omnia matris {{tab}}Acta ferant pronos qualiacumque pedes: Iamque solent pinus saltu superare iacentes, {{tab}}Iam plano cursus praecipitare solo; Transiliunt fossas mediis in cursibus amplas, {{tab}}Per magnas quatiunt cornua parva minas; Mollia continuis exercent corpora ludis, {{tab}}Otia permittunt non nisi rara sibi. Est animal magni patiens avidumque laboris, {{tab}}Quod nemo tanti corporis esse putet, Et si quando suos gyros exercet in arcto {{tab}}Bellua, tam rapido turbine corpus agit: Egestum rapit ante fimum revoluta retrorsum, {{tab}}Quam cadat, et spargit cornibus ipsa suis Pulchraque sollenni praebent spectacula ludo, {{tab}}Dum simulata suo proelia more gerunt. Haec movet autumnus Veneris lasciva reducens {{tab}}Tempora per paucos continuata dies, Quae celebrant magno semper miroque paratu, {{tab}}Laetitiam dulci testificante sono; Aethera mugitu late stridentia complent, {{tab}}Robora telluris concutit alta tremor. Assueti referunt vinci genus omne tubarum {{tab}}Hoc sonitu et tactas qualibet arte lyras: Innumeris variata sonis vox una resultat, {{tab}}Qua nihil auditu gratius esse potest. Non comperta mihi res est, quis terminus aevi, {{tab}}Quod spatium vitae labilis esse putem. In grege rectorem notum vixisse ducentis {{tab}}Scripta ferunt annis signaque certa notant Ille quidem candore iubas in fronte micantes {{tab}}Gessit et ex illis grex quoque nomen habet. Quove minus possint labentia tempora falli, {{tab}}Excussi bello luminis orbus erat. Utque fit inter opes, dubii certamina iuris {{tab}}Per dominos ibant per nemus atque feras. Formula causarum longo post tempore visa {{tab}}Annorum noto signa regente dedit. Cum dubitem, quantis latuit non cognitus annis, {{tab}}Indicii nequeo certior esse mei. Multa licet super his praesumat opinio vulgi, {{tab}}Sed mihi nota parum non referenda puto. Mulcendis alii quantumlibet auribus instent. {{tab}}Hic modico strepitu concutit aura nemus. Florigeros veterum campos et rura peragrent: {{tab}}Nobis praescriptum est, per quod eamus iter. Iure suo excurrant ac libertate fruantur: {{tab}}Illi, cui scribo, non nisi vera placent. Crescit et in magnum soboles extenditur agmen {{tab}}Et sua communi castra tuentur ope. Certa quies in spem tantum custodis initur, {{tab}}Qui ferus ante alios circuit omne pecus. Ius habet imperii, qui forma et robore praestat. {{tab}}Regna petunt multo sanguine saepe mares, Proelia circumstant miseros furibunda regentes {{tab}}Nullaque securi temporis hora datur, Atque adeo tumida regni furor aestuat ira, {{tab}}Ut saepe alterius morte dirempta cadat. Ambiguae postquam subiere pericula vires, {{tab}}Ut pecori praesit, praemia victor habet. Victus abit moerens et totos exulat annos, {{tab}}Migrantem sequitur foemina moesta virum. Taliter abiuncti metuunt venabula soli, {{tab}}Caedis habet nullos caetera turba metus. Nec semel exclusos admittunt agmina tauros, {{tab}}Foemina vim reditus liberioris habet, Quae remeat caeso trepida cum prole marito, {{tab}}Dum sociam rumpit mors inopina fidem. Principis edictum matres immite tuetur {{tab}}Et sua silvestres cura perennat opes. Has sibi divitias rutilo gens praetulit auro, {{tab}}Se putat is merito maius habere nihil, Innumerae quamvis veniant ad proxima naves {{tab}}Litora, quae varia fervere merce solent. Flumina decurrunt totas ditantia terras, {{tab}}Adnectunt celeres nummiferasque rates. Terra ferax frugum, modico contenta labore {{tab}}Foecundos laetis messibus implet agros. Plurima vis pecorum campos silvasque pererrat, {{tab}}Veloces passim conspiciuntur equi. Frugibus externas soliti complere carinas, {{tab}}Quicquid in externis gentibus exstat, habent. Et quanquam rerum longe ditissima gens est, {{tab}}Cuncta tamen nemori postposuere suo. Sed non iccirco silvae placuere virentes, {{tab}}Quod dominis praestent commoda magna suis. Prodeat ex illis flavae quod maxima cerae {{tab}}Copia, navalis copia magna picis: Illinc et pelles hibernis vestibus aptas {{tab}}Instructus nummis, dum venit, emptor habet; Illinc fluminibus vastum mittuntur in aequor {{tab}}Robora, vel quae sint navibus apta cavis, Vel quibus aedificet regio campestris et huius {{tab}}Indiga materiae constituatque domos. Arboribus vis est crescendi laeta, nec ullo {{tab}}Maiores unquam vidimus esse loco. Quod careant pomis, steriles quis dixerit illas? {{tab}}Multum mellis habent grandeque murmur apum. Circum diversis effragrant floribus agri, {{tab}}Quos inter silvas rustica turba colit; Utque favis loca sint, suprema parte cavatur {{tab}}Arbor et humana mella parantur ope. Desuper innumerae volucrum multaeque sagittis, {{tab}}Multae bombardis deiciuntur aves. Et quas tetraonas appellat Plinius, illic {{tab}}Inter diversas crebrius agmen agunt, Corporis immodicae, superant et pondera pinguis {{tab}}Anseris et multum carne saporis inest. Quando cadunt ictae, res est pulcherrima visu {{tab}}Et geminos fructus, qui necat, inde refert: Haec caro corpus alens pastum quoque mentibus affert {{tab}}Et dispartiri se per utrumque solet. Seu quis fallaces laqueos seu tendere mavult {{tab}}Retia, res fructu nulla carere potest. Ut perimat, quicunque velit, lex omnibus una est: {{tab}}Hanc libertatem copia nutrit opum. Quin etiam pereunt huius volucresque feraeque, {{tab}}Qui nimis astricte se gerit inter eas. Sic magnis pisces lacubus decedere vidi, {{tab}}Si dominus curam, ne capiantur, habet; Sic etiam clausjs fructus rarescit in hortis {{tab}}Saepius et segetes perdit avarus ager. Talia mirantes nostra regione videmus. {{tab}}Aut deus haec passim cuncta patere cupit. Aut pereunt magicis et crescunt artibus: illud {{tab}}Interdum reputans mens agitare solet. Tantaque vis herbis gelida verbisque sub arcto {{tab}}Semper inest, tantum carmina dira valent, Ut Medea mihi non ulla parte videtur {{tab}}Fabula, sed veram pene fuisse liquet, Si contemplemur miracula temporis huius, {{tab}}Quamvis christicolae cuncta vetare velint Et soleant hominum subitis immittere flammis {{tab}}Quemlibet, ut primum res manifesta foret, Qui se vel modice de talibus implicet actis {{tab}}Et non continuo deferat illa videns. Si quis et ambiguo plebis rumore notatur, {{tab}}Quanquam vel tenebris abdita facta latent, Arripitur, manibus subito pedibusque ligatus {{tab}}Proicitur tumidas protinus inter aquas. Si mergi fuerit visus, revocatur ut insons, {{tab}}Si contra, semper creditur esse nocens. Compresses laqueis in gurgite vidimus alto {{tab}}Luctantes undis mergere posse caput; Multaque clamosae spectabant milia plebis; {{tab}}Me stupor attonitum reddidit inde gravis: Ipsa fluens adeo dirum caput unda refugit, {{tab}}Ut sibi dissimilis tunc mihi visa foret. Justior est ignis, qui talia solvere monstra {{tab}}Et solet hoc tetrum saepe domare nefas. Omnia Litphana dubitans regione videbit {{tab}}Saepe palam fieri meque probata sequi. Sed tamen assuetas pravis mulieribus artes {{tab}}Exercent molles non nisi raro viri. Haec ego praetereo: satis est ostendere silvas {{tab}}Rebus ab expressis pondus habere leve; Omnia deliciis quamvis sint plena, sed inde {{tab}}Tam vasto nemori gratia parva venit. Unicus hie decor est, quod sint numerosa ferarum {{tab}}Agmina nobilium talibus apta viris, Qui vegetant animos venatu a Marte reductos {{tab}}Otiaque in magno mixta labore terunt. Hie labor et menti prodest et fortia durat {{tab}}Corpora, quae senio firma gravante manent, Et longos hominum vitam producit in annos, {{tab}}Usibus ut veris experimenta probant, Multaque protendit sine cano tempora crine, {{tab}}Exacuit sensus perspicuosque facit, Fortiter in parvos strepitus dum tendimus aures, {{tab}}Magnus in auditu provenit inde vigor; Dum tenui visus acie longinqua notamus, {{tab}}Luminibus praestans hinc medicina venit. Talia continuo versat venator in actu, {{tab}}Confirmat visum sedulus auris ope, Dum fera conspecto dudum meditatur in hoste {{tab}}Mirandaque suos quaerit in arte dolos, Quos natura dedit subitis in casibus ingens, {{tab}}Nec sensu facilis nec ratione regi. Quae tamen assuetis nemori tam nota revolvo, {{tab}}Vix apud insolitos sunt habitura fidem. Omnia transgrediens illis censenda relinquo, {{tab}}Queis labor assiduus talia nosse dedit. Hi melius referant, videar ne scribere plura, {{tab}}Temporis angusti quam patiatur opus. Quando canum tremulis fervet latratibus aether, {{tab}}Quos animo stimulos excitet ille sonus! Quid facit irrumpens tranquilla silentia clamor, {{tab}}Dum per mille modos tollitur atque cadit! Quid ferat irati, quem lancea sustinet, ursi {{tab}}Vox fera vel fremitus vulnus habentis apri! Vulnera quid saevo moveant inflicta bisonti, {{tab}}Dum ferus effreno spiritus ore tonat, Dum vecors speciem furor induit, horrida visu {{tab}}Lumina dum fervens ardor in orbe rotat! Saucius horrendo si quando murmurat urus {{tab}}Gutture, tunc nemorum proxima quaeque tremunt. Ille suos variat gressus saltusque minaces {{tab}}Et se terrorum format in omne genus. Quos hominum capiunt quam fortes pectora motus! {{tab}}Ingenio quantum proveniente vigent! An bene tunc animo sequimur sublimia rerum? {{tab}}An pateant, alio quae latuere loco? Conveniatne graves patriae pensare ruinas, {{tab}}Ut subeat <subea> quo sit restituenda modo? Interdum placidis successibus obruitur mens, {{tab}}Plus levet ut corpus quam medicina suum, Dulceque venandi studium quicunque sequetur {{tab}}Et sua silvestri membra labore teret, Seu qui delicias inter nemora alta salubres {{tab}}Exercet, ne se taedia lenta gravent, Omnibus illudens medicis longissima vitae {{tab}}Tempera traducet, nec petet artis opem Nec medicaminibus tenuabit viscera potis, {{tab}}Quae rumpi nimium tensa necesse foret. Nam nihil est illis gelida vivacius arcto, {{tab}}Quorum venatus sunt alimenta feri. Hoc est, cur libeat rebus praeponere silvas, {{tab}}Multa putare vagis inferiora feris. Restat adhuc, quas haec fera sit capienda per artes, {{tab}}Dicere, ni brevitas temporis arctet opus. Si tamen arctoae morem cognoscere gentis {{tab}}Attinet, hunc sequitur patria nostra modum. Non licet hoc animal procul actis sternere telis, {{tab}}Non datur occultis illaqueare dolis. Semper in excelso vis est versata virorum, {{tab}}Hoc fieri quadam religione ferunt. Affirmant solitum totis excedere silvis, {{tab}}Dum non vincuntur congrediente manu. Aut reor haec fingi, ne gentis inertia serpat, {{tab}}Aut etiam fieri talia posse puto. His tamen abiectis ego tantum visa vel actis {{tab}}Pertentata meis dicere pauca paro. An dubitem, quid agam de venatrice Diana {{tab}}Aut aliqua ex illis, quae comitantur eam? Non vacat, ut curves hic mirer Apollinis arcus {{tab}}Telaque confixis saepe cruenta feris. Pro Iove qui Christum veneror Christique parentem {{tab}}Pro Iunone loqui carmina nostra solent. Nec miscenda mihi est tam certis fabula rebus. {{tab}}Dicere sed nuda me brevitate sinant, Qui procul a vero studiis desueta sequuti {{tab}}Errores veterum carmine semper alunt. Improbat Erasmus Plocensis talia praesul {{tab}}Omnia, quae summum postposuere deum; Idque suis unum claris virtutibus addit: {{tab}}Nunquam quae non sunt praesule digna legit. Huius ad affectus igitur mea comparo verba; {{tab}}Inde venit, si quid religionis inest. Dulcia qui sequeris, qui res exquiris amoenas, {{tab}}Hic nihil horridulus floris agellus habet, Et glacie et nivibus passim iacet obrutus altis; {{tab}}Hoc opus hiberni temporis esse decet. Cogimur assiduis aestatem volvere bellis, {{tab}}Otia venandi sola ferebat hiems. Hunc quoque praeripuit Martis violentia morem {{tab}}Bellaque frigoribus continuata iuvant. Excutit arbitrium res detestanda tacendi {{tab}}Par dolor et lacrimas <lachrimas> et mea verba rapit. Privato gerimus communia milite bella, {{tab}}Ut sacra lex fratrum tutior inde foret. Obruimur tali penitusque evertimur hoste, {{tab}}Qui totum Christi perdere nomen avet Bellaque, non ut opes aut regnum comparet, infert, {{tab}}Non ut in imperii laude superbus eat: Efferat humani tantum sitis alta cruoris, {{tab}}Ut sibi discordes religione necet Utque per illorum caedes exerceat arma, {{tab}}Proiciat canibus vulturibusque dapes. Quo victore nihil poterit contingere morte {{tab}}Utilius, nam plus vita doloris habet. Qui proprio solitus componere singula ritu, {{tab}}Vix patitur summi commeminisse dei. Nos sumus extremi, quorum sua tela fatigat {{tab}}Corporibus, quorum sanguine tardat iter, Ne ruat interior saevumque profundius ensem {{tab}}Inferat ac sternens obvia quaeque secet. Haeret adhuc frendens. Possent, heu, proelia possent {{tab}}Et per nos aliqua commoditate geri, Ni noceat populus baptismi foedere iunctus, {{tab}}Ni nostras alia parte lacessat opes. Quorum lenta quies nostro defenditur aestu, {{tab}}Hi nos oppugnant et periisse volunt Subsidiique loco iunxerunt hostibus arma, {{tab}}Quae studiis votis consiliisque fovent, Temporaque impellunt proprio currentia motu {{tab}}Semper ad hoc, ut eos nostra ruina trahat. Tuncne volent rabiem veteris componere morbi, {{tab}}Dum nihil auxilii pharmaca sera ferent? Quod quicunque hominum manifesta cernere signa {{tab}}Resque notare velit, non procul esse videt Parce feris, scelerata fames, tua viscera rode, {{tab}}Et quo pinguet humus, sanguine tinge nives! Suggere materiam positis incude catenis <cathenis>, {{tab}}Quae vel natorum vel tua colla gravent. Extenta est divina manus motuque minaci {{tab}}Vindictae studiis impia facta notat. An cessare putas, quia nondum fulmina mittit? {{tab}}Mors cita, mors atrox et peracerba venit; Imminet ad minimum ratio reddenda quadrantem: {{tab}}Tum cernes, quantum proderit iste furor, Cognosces, quid erat causam praebere nefandis {{tab}}Hostibus, ut vinclis milia multa trahant Servitioque premant tali, quod nulla vetustas {{tab}}Finiat: in natis permanet ille dolor. Tantane posteritas, quae Christi lege teneri {{tab}}Debuit, infernum te duce mersa petet? Quid iuvat in silvis questus disperdere? Vocem {{tab}}Hinc refer ad brutas, Hussoviane, feras. Mos est hic illam gelida capientibus arcto, {{tab}}Hac ut propositum parte sequamur iter. Arboribus moles struitur latissima caesis, {{tab}}Quae spatio clausas interiore tenet. Circuitus duodena solet vel plura referre, {{tab}}Si sint Ausoniis milia mensa modis. Impositis tandem custodibus obfirmatur {{tab}}Ambitus, ut medio possit abire nihil: Nec novus hic semper labor est: antiqua tenentur {{tab}}Saepta, sed in multis stant patefacta locis, Ut fera liberius veniat; minimoque labore {{tab}}Clauditur atque inter pascua laeta manet. Hac strue detentas clausi venamur et ipsi, {{tab}}Lance pari <par> dubius constat utrinque metus. Iam nihil interius caro praestatur amico {{tab}}Auxilii, famulus non comitatur herum, Nec genitor nati, nec filius ora parentis {{tab}}Attendit: sua res cuique gerenda datur. Quisque suam servare potest et perdere vitam {{tab}}Et minimus multum ponderis error habet. Edictoque gravi, quae sunt facienda cavetur, {{tab}}Alligat imperiis indita poena viros. Una salus cunctis, tutela relinquitur una: {{tab}}Sit celer et subitis flexibus aptus equus. Magnanimique ruunt et in ipsa pericula reges {{tab}}Nobiscum: timido nemo subesse velit. Utque solent Scythicas ferro versare catervas, {{tab}}Dum populi spectant bella cruenta sui, Sic etiam miscentur equo venantibus acri, {{tab}}Nec maiestati fortia facta nocent. Compressi calamos, qui me retinente feruntur {{tab}}Inque tuas laudes, Sigismunde, ruunt. Da veniam, quaeso, patriae pater, ardua res est {{tab}}Virtutes aliqua parte referre tuas. Magna domi, maiora foris tua facta videmus, {{tab}}Sed facilis dictu res mihi nulla subit. Maximus in silva es, sed campos dicere malim, {{tab}}Si possent vires suppeditare, tuos. Et modo dent aliquid vitae mihi fata quietae, {{tab}}Impendam factis otia nostra tuis. Hoc inter virgulta latens opus abdita quaerit, {{tab}}Cui satius est unam dicere posse feram. Sed multas, ut saepe, simul concludere mos est {{tab}}Et solet in plures maximus esse labor. Nos tamen ut plures ita clausam vidimus unam. {{tab}}Dicitur haec, ut me clausa vidente fuit. Illa quidem primum levibus violata sagittis: {{tab}}Pendebant summa spicula missa cute. Quo facto furibunda viros prospexit in omnes, {{tab}}Difflans horrendos nare tremente sonos. Tum subitos obversa gradus saltusque citatos {{tab}}Impulit et celerem tentat inire fugam; Currentemque equites sublata voce sequuntur: {{tab}}Alta repercussus sidera clamor agit. Sed dum praecipiti cursu pervenerat illuc, {{tab}}Qua circumiecta mole tenetur iter, Excipitur trepido vulgi clamore; repulsa {{tab}}Stat meditans, qua nam parte retorta ruat Missa fuit rursus stridens in vulnus arundo, {{tab}}Ut magis effervens ardeat ira ferae. Iam tunc fixa videns ferro sua membra volucri {{tab}}In subitam rabiem solvitur atque furit. Iam venatores torvo gravat aspera visu {{tab}}Attendens, qua se densius agmen agat. Exercet primas latrantum bellua caedes {{tab}}Seque viris infert strage cruenta canum. Diffugiunt iuvenes et equos in devia torquent {{tab}}Silvaque clamosis vocibus alta tremit. Nemo fugam sperare potest, si cursibus instet {{tab}}Rectus: in obliquum flectere tuta fuga est. Sic furor ipse gravem procul et celer impetus aufert, {{tab}}Ut nequeat tanto corpore torta sequi; Et cum tam multis equitum circumdata currat, {{tab}}Quemlibet insequitur seque tenere nequit. Praecipites agitans saltus et corpore maior {{tab}}Cursibus extenso murmura nare tonat. Horrendas quatit aura iubas et utrumque refundit {{tab}}In latus. Hac specie, turbida, grandis, atrox, Per loca saeptorum caeca vertigine saltat, {{tab}}Exquirens irae pabula dira suae. Et quam funestis sese terroribus inflet, {{tab}}Ex hoc, quod sequitur, quisque notare potest. Divitiis clarus quidam famaque parentum {{tab}}Inclitus obtinuit posse licere sibi, Ut se bombarda sumpta conferre bisonti {{tab}}Posset et ingentis solvere membra ferae. Permissum misero est, stabatque sub arbore tectus {{tab}}Attendens, qua nam bellua parte ruat. Affuit haec subito; sonitus terraeque tremores {{tab}}Atque canum gemitus signa furentis erant Proflantemque videt late fumosa per auras {{tab}}Nubila; tum iacti caede morata canis Constitit et pinum versus furibunda retorsit {{tab}}Lumina; mox visum se putat ille miser, Et quamvis fuerit longe summotus ab illa, {{tab}}Territus est adeo, vique timoris obit Quem socii, sicut stetit, invenere gelatum {{tab}}Mirantes fieri posse pavore necem. Pestifero nocet intuitu basiliscus, at ille {{tab}}Nondum conspectus qua ratione perit? Illa tamen timidi est ignavia credita cordis {{tab}}Et iuvenum risu mors agitata fuit. Si bene commemini, quae per me facta recordor, {{tab}}Insciptum tumulo distichon illud erat: Cornua quid facerent? Irati visa bisontis {{tab}}Laurinum species enecat, hicque iacet. Hoc ego confiteor, rerum quascunque notavi {{tab}}Luminibus, me non permovet ulla magis, Quam fera monstroso confundens omnia saltu, {{tab}}Dum nihil assequitur, quod laniare queat. Si stetit, inflatis absorbet naribus auras {{tab}}Pertentans, si quid posset odore rapi, Omniaque in commune furens viventia captat, {{tab}}Quemlibet autorem <authorem> vulneris esse putat. Nacta aliquid tollit rapiens et in aera torquet {{tab}}Cornibus exceptans membra relapsa suis; Sive vir est, seu grandis equus, seu iecit utrumque {{tab}}Corpus, in excelso conspicienda volant Tortaque dispereunt repetitis iactibus; imber {{tab}}Carneus in ventos, sanguinis horror abit. Artubus actus homo sic permiscetur equinis, {{tab}}Quolibet ut frusto stillet uterque cruor. Spargitur alta volans, fuerit quaecunque ferarum {{tab}}Obvia; terga volens vertere visa perit Vidimus impulses volitare per aera cervos {{tab}}Hac fera in angusto proiciente loco, Idque minus, sed apros, sed atroces dissipat ursos, {{tab}}Si licet innumero teste probanda loqui, Separat a membris ex uno viscera iactu, {{tab}}Ut diversa volent et resoluta cadant; Tamque alte et late volitantia frusta rotantur, {{tab}}Ut nulla et vero possit inesse fides. Obscenae rapiunt volucres et in aere pastum {{tab}}Arboribus corvi corpora rupta legunt Pendentem ramis equitem quis crederet altis, {{tab}}Quando simul iactus disiceretur equus? Id quoque contigerat, dum bellua torsit utrumque, {{tab}}Arbore sublimi salvus inhaesit homo. Non licet exemplis ad rem facientibus uti {{tab}}Nec caritura fide perdere verba iuvat. Nec videt ille feram, cui non conspecta furens est, {{tab}}Dum ruit invertens omnia remque gerit, Et quacunque suos cursus intenderit, affert {{tab}}Cuncta procelloso turbidiora freto. Quos illo fremitus, illo quos improba saltus {{tab}}Tempore, quo studio laetificata movet! Omriia membra quibus quam laetis gestibus implet! {{tab}}Vindictam quoties se rapuisse putat, Quando cruor funesta recens in cornua venit. {{tab}}Rem nequeo verbis aequiperare meis. Usque adeo pernix, ipso ut videatur in actu {{tab}}Non fera, sed nubes pulveris atque nivis. Denotat interitum turbatus carnibus aer, {{tab}}Ostendit caedis nix rubefacta locum, Aut ubi cernuntur curvis pendentia ramis {{tab}}Membra, quod haec reliqua parte cadente manent. Altricemque suam sequitur, quacunque cucurrit, {{tab}}Omne rapax volucrum carnivorumque genus. Illa diu lacerum iactat versatque cadaver {{tab}}Nec nece tam saeva se satiare potest, Nec nisi contritos artus discussaque linquit {{tab}}Corpora; quae remanent proterit ossa pede. Incursant equites multi, tamen agmine raro, {{tab}}Diris exagitant vocibus atque minis Non sine pernicie: quamvis satis aptus ad illa {{tab}}Saepe etiam fato firma ferente perit In planis facile est cursus extendere campis {{tab}}Quolibet atrocem ludificante feram. Res alia est illic, in silvis talia fiunt: {{tab}}Putrida vertit equum quae iacet arbor humi, Decipiunt multos effossa cubilia talpae, {{tab}}Lubrica seu glacies, quam nive texit hiems, Non bene vitatur demissus ad infima ramus: {{tab}}Occupat innumeras mors inopina vias. Qui cecidit, vel equum vel mox fera corripit ipsum {{tab}}Aereque in summo corpus inane volat. Saepeque declinans etiam fortissimus unam {{tab}}Cornibus ex alia parte mentis obit. Si consectari, quae sunt notissima, vellem {{tab}}Et super hac possem commemorare fera, Vix aliquem liceat verbis imponere finem {{tab}}Nec scio, quam longus debeat esse liber. Stulta tamen talis venatio possit haberi {{tab}}Interdum multis perniciosa viris, Ni culpam levet ambiguam gravis ipsius autor <author>, {{tab}}Qui nomen summae nunc quoque laudis habet. Talibus inventis duri mens alta Vitoldi {{tab}}Attritas patriae constabilivit opes. His iuvenes exercitiis ad bella parabat, {{tab}}Litphanae princeps dum regionis erat! Ne quid in hoste novi videant, graviora coegit {{tab}}Quamquam tranquillo tempore ferre domi. Pacis amans, idem fax ardentissima belli. {{tab}}Stringendis quoties ensibus usus erat. Hunc metuens fractos Tatarus porrexerat arcus, {{tab}}Demissus misera condicione caput. Qui modo victrices praedas opulentus agebat, {{tab}}Praeda levi impulsu turpior ipse fuit, Nec reges alios, nisi quos dabat ille recepjt, {{tab}}Illius arbitrio subditus esse tulit Hunc Moscus <Moschus> dominum servili voce vocabat, {{tab}}Quamvis immensas maximus inter opes. Huic iam tum validus mittebat grandia Turcus {{tab}}Munera et obsequio pene paratus erat. Tres, quibus in totum terror diffunditur orbem, {{tab}}Tunc humili quodam conticuere metu. Non tamen in silvis virtus tam vivida crevit, {{tab}}Quae fuit aucta modis omnibus atque locis. Hoc duce continuo fervebant milite campi, {{tab}}Bellorum species tempore pacis erat. Ut validus docta miles dimitteret arte {{tab}}Spicula, firmabat bracchia dura labor. Assiduis curvi stridebant flexibus arcus. {{tab}}Haec etiam certae signa fuere manus: Currebant equites gyro iactosque sagittis {{tab}}Pileolos sursum dissecuere suis. Saepe galerus erat conscissus in aere summo {{tab}}Atque cadens secum vulnera mille tulit Grus alte volitans obsectis decidit alis {{tab}}Et nullo laesum vulnere corpus erat Arbore nec residens nec pennis ardua perflans {{tab}}Nec nans inter aquas effugiebat avis. Grande fuit lucrum volucrem donasse peremptam {{tab}}Dum modo sollerti est arte parata, duci. Laus erat assiduo venatu ducere vitam. {{tab}}Instabat pavidis Martia turba feris, Quas validus clamor per spicula densa virorum {{tab}}Egerat occultis insidiosa locis. Trux fera saltabat densis pennata sagittis, {{tab}}Donec letali vulnere lapsa ruat. At fuit illa duci res longe gratior una, {{tab}}Ut celeres cursu saepe terantur equi. Transcursis centum stadiis tangenda dabatur {{tab}}Nec nisi praelongi meta laboris erat; Hanc equitum turmae multo sudore petebant {{tab}}Quadrupedum patula nare reflante sonos. Nec tolerasset equus tantum certaminis unus: {{tab}}Currit et assueto grex suus instat hero. Contendunt alacres oneri succedere, gaudent {{tab}}Certatim domino subdere terga suo. Arteque miranda pharetris onerata iuventus {{tab}}Ex aliis alios insiliebat equos. Ne tamen ignavi possent praecedere fortes, {{tab}}Nocte sub obscura res agitanda fuit Praemia victores cepere ingentia, victi {{tab}}Ludibrium quoddam dedecorisque notas. Sed fuit asperius studium trans alta petendis {{tab}}Flumina pignoribus, qua tumor horret aquae, Qua ferit assurgens insano vertice ripas, {{tab}}Dum sese in cumulos asperat unda rapax. Ut sua quisque liget furcillis arma recurvis, {{tab}}Mos erat, involvens vestibus ipsa suis. Haec unus tumidos perrumpens pectore fluctus {{tab}}Omnia securus sicca ferebat equus. Insiluere alacres, per aquas ruit agmen equorum, {{tab}}Naribus, hac tantum parte patente, sonat. Pendent a collis iuvenes, ut remiget undas {{tab}}Laeva manus, dextras implicuere comis. Munera cesserunt: primo meliora, secundo {{tab}}Proxima, mox aliis ordine cuique suo. Talibus assuetus miles sine pontibus undas {{tab}}Quamlibet horribiles transiit arma ferens. Nullaque res magis est saevis accommoda bellis, {{tab}}Quam spem praeveniens impetus atque metum. Ipse Vitoldus erat tam prompto milite felix, {{tab}}Qualem vix aliquis mente notare queat. Quo duce lance pari virtus aequata pependit. {{tab}}Per dignos ibant praemia magna viros, Ibat et in meritas opulenti ignavia sordes, {{tab}}Nam rigidus morum censor et acer erat. Iustitiae sanctas tam certo robore partes {{tab}}Fovit, ut his nullus possit inesse dolus. Quando diem dixit sceleri, plerosque nocentum {{tab}}Ad mortem sese praecipitasse ferunt; Conscia mox laqueos quaerebant colla tenaces: {{tab}}Spes absolvendi nulla nocentis erat. Praecipue pravos tormenta per omnia testes {{tab}}Sustulit, ut nemo possit iniqua loqui. Ipsemet excipiens torvo periuria vultu {{tab}}Mendacis praesens terruit ora viri Membraque tergoribus multorum clausa ferinis {{tab}}Assuetis canibus dilanianda dedit. In nullo tam saevus erat, quam iudice donis {{tab}}Corrupto, si quis forte repertus erat. Dicitur articulos quidam discerptus in omnes, {{tab}}Quod tantum capto munere iusta tulit: Spreverat infelix edicti verba minacis, {{tab}}Tortus ad exemplum posteritatis erat. Totus avaritiae discesserat ordo sub illo {{tab}}Principe, et hac merito laude perennis erit. Multa quidem gessit titulis illustria Claris, {{tab}}Sed tamen ad nostrum pertinet istud opus. Imbelles animos populi exercebat agrestis {{tab}}Curantisque aliud praeter aratra nihil, Iniungens etiam vinctos in castra bisontes {{tab}}Ducere, ut in membris laesio nulla foret, Proposuitque rei poenas et praemia iussae. {{tab}}Conveniens numero turba subibat opus Et mandata metu nullo remorante peregit {{tab}}Constituitque feram principis ante pedes. Id tamen, ut fatear, fieri vix posse putabam, {{tab}}Credere ni cogant, qui meminere, senes. Quove minus dubitem, dicunt inventa modosque, {{tab}}Et quam narrabant machina talis erat. Stat geminus late paries deductus in artum <arctum> {{tab}}Ad cunei formam fronte patente locum. Conduntur media robusta repagula mole, {{tab}}Quae viridi pinus fronde reseda tegit. Cuncta latent circ.umpositis abscondita ramis, {{tab}}Praesentire dolos ne fera cauta queat. Tandem veste rubens aliquis simul ense coruscans {{tab}}Ambulat irata conspiciente procul. Illa furore calens rapido ruit excita cursu {{tab}}Virque suam versat per loca nota fugam, Donec ad insidias pervenerit ante paratas, {{tab}}Et fugit interius terga premente fera. Et quam nec rapidae iam possent sistere flammae, {{tab}}Labitur in medios praecipitata dolos. Pervius ille viro tantum fuit angulus: ipsa {{tab}}Pressa manens retro vertere terga nequit. E latebris alii surgunt tensisque coarctant {{tab}}Restibus astrictam duraque membra premunt Iniciuntque simul pedicas,spumantia loris {{tab}}Ora ligant, toto corpore vincia rigent. Quamqtfe nec armatae valeant arcere cohortes, {{tab}}Quo minus erumpens per sua facta ruat, Vincta trahebatur compressaque funibus ibat {{tab}}Inter plebeias plena timore manus. Permissa est vin dicta tamen: resoluta paten ti {{tab}}Mittitur in campo vincula nulla timens Et tantum Scythicis equitum figenda sagittis, {{tab}}Ut nihil assolita miles ab arte vacet. Munera signatis habuere ingentia telis, {{tab}}Cingula pro scopulo facta fuisse ferunt. Qui ferrum propius fixit, maiora recepit, {{tab}}Perque suos ibant ulteriora gradus, Magna tamen telis in membra profundius actis {{tab}}Dona sub invicto principe semper erant, Vixerat ille suo certe clarissimus aevo, {{tab}}Non quia nobilitent bellica facta virum: Praetulit humanis longe caelestia rebus {{tab}}Et coluit summa religione deum. Primus enim Christi leges cum gente recepit, {{tab}}Evertit populi sacra vetusta sui, Summo templa deo statuit censusque ministris {{tab}}Illorum magna cum pietate dedit. Omnia summovit veterum portenta deorum {{tab}}Et fuit erroris cognitor ipse sui. Cuius ad insigni titulo non sponte revellor {{tab}}Praeteriens summi maxima quaeque ducis; Propositi memor esse mei dum cogor et arcti {{tab}}Temporis, ante prior conficienda fera est. Immodice forsan videor digressus ab illa, {{tab}}Sed tamen interea stare necesse fuit, Dum longo clamore feram cursuque fatigent {{tab}}Silva tot voces evariante viri, Vixque neci tandem coepit matura videri {{tab}}Sensibus: exhausit singula membra furor Et sudore fluens crebro quatit ilia pulsu {{tab}}Spumaque iam toto corpore densa cadit Implicat ambiguos pedibus velut ebria gressus; {{tab}}Aspice, quam subita sit peritura nece. Nam satis ut visa est animo cepisse furoris, {{tab}}Desiliunt equites et removentur equi. Solis more suo gladiis accincta iuventus {{tab}}Prodit, ut haec ferro cominus icta cadat. Arboribus lectis mira vi pectoris astant {{tab}}Expositi ad saevam laudis amore necem, Enseque fulgenti tenui cum voce coruscans {{tab}}Pro se quisque trucem provocat arte feram. Ocior et vento conspectum fertur in hostem, {{tab}}Qui retro prosiliens arbore tectus abit. Haec petitur summoque gradu magnique recessus {{tab}}Impete, ut ardentem fulmineumque putes. Solvuntur tactique cadunt ex arbore rami {{tab}}Et fragmenta suae pondera mortis habent. Tune opus est animo vigiles intendere sensus, {{tab}}Ignavis minime convenit iste locus. Vidi ego, dum simili casu vir fortis et acer {{tab}}Ensem dimisit diriguitque metu; Et nisi subsidium misero fortuna tulisset, {{tab}}In subitae lapsus vincula mortis erat. Illa quidem nivibtis suspensis canduit arbor, {{tab}}Maxima quae ramis pinus et ampla fuit Duraque; cum sonitu quam primum robore frons est {{tab}}Impacta et rami contremuere graves, Nix commota ruens densavit in aere nubem {{tab}}Involvitque tegens arboris ima virum. Corporis hie subito vires animique recepit {{tab}}Et rapuit celerem nube tegente fugam. Hoc socii magno facinus risere cachinno, {{tab}}Tamquam sit morti cedere turpe nefas, Et velut aequatas habeant certamina vires, {{tab}}Alterius semper quae nece partis eunt. Quantumcunque graves robur tamen excipit ictus {{tab}}Amplexuque sui cornua fixa tenet. Ut tamen ipsa suis maneat radicibus arbor. {{tab}}Delectum terrae pinguis habere decet. Si quis enim siccis stanti confidit arenis, {{tab}}Fallitur atque ipsa saepe cadente cadit, Ut quam commoti fera vis evertere venti {{tab}}Non possit, cedat cornibus icta ferae. Luctatur specie miranda evertere molem {{tab}}Horrendumque fremens se rotat orbe suo. Eripuit visum rabies sensumque removit, {{tab}}Se putat in tota fronte tenere virum. Tune neque vir saliens possit tibi nec fera cerni, {{tab}}Incubat excusso pulvis et umbra loco. Illa tamen rabies longe diversa ferarum est: {{tab}}Multa etiam medio saepe furore vident. Regis Alexandri venatu contigit olim {{tab}}Aspera res facto nota recensque suo, Quae potuit totum lacrimis involvere regnum, {{tab}}Ni deus in dubia sorte tulisset opem. Quattuor excelsis sedes erecta columnis {{tab}}Spectandis late caedibus apta fuit. Hac socio procerum coetu regina sedebat {{tab}}Et cum matronis virginibusque suis. Stant in prospectu iuvenes gaildentque ferarum {{tab}}Ut se maiores praecipuaeque petant, Hic animos cupiunt artem viresque probari: {{tab}}Arbore de summa spicula tendit Amor. Utere more tuo facili sine sanguine ludo. {{tab}}Quid tibi cum silvis, perniciose puer? Ecce suae cupiens aliquis placuisse puellae {{tab}}Ridicula et subita teduce morte cadet. Dumque ferae currunt <currumt>, dum se ferientibus instant {{tab}}Et dum spectandi maxima cura fuit, Agmine virgineo diffusus in aera fulgor {{tab}}Splenduit, ut multum veste decoris erat, Qua color intexto ludebat candidus auro, {{tab}}Ardebant variis serica rubra notis. Mox ea flagranti novitas oblata furori {{tab}}Defixit cunctas et remorata parum est, Ne loquar humanos assuetum ludere sensus {{tab}}Hoc genus in rabidas ius habuisse feras. Hinc aliae magnis ibant clamoribus actae, {{tab}}In venatores impetus omnis erat. Una tamen fixo iam vulnera corpore portans {{tab}}A sensu certe non aliena suo, Restitit et quatiens caput est mirata colores {{tab}}Et vultus hominum noscere visa fuit. Indignata sua spectacula caede parari {{tab}}Instantem voluit nobilitare necem. Infremuit tandem nares inflata tumentes {{tab}}(Agminis hoc signum terga sequentis erat) Suppositamque petens excussit fronte columnam {{tab}}Et vix dimidia parte pependit onus. Si structura cadens fato delapsa fuisset, {{tab}}Sanquine quam multo demaduisset humus Et quam crudeli rubuissent cornua caede, {{tab}}Fingere mens magno victa timore nequit. Propterea multo prius est agitanda labore, {{tab}}Ut superet sensus emoveatque furor, Ante satis vasto spumarum devoret ore, {{tab}}Lingua diu fauces pendeat ante suas, Cum sonitu cauda volucres diverberet auras, {{tab}}Densaque fumanti nubila nare vomat; Et licet invictas durarint frigora vires {{tab}}Nec nisi vi summa corpore sudor abit, Spiritus ante gravis sudantibus ilia membris {{tab}}Pulset et in spumas undique sudor eat; Irruat in dubios sine quovis ordine motus {{tab}}Saepe supercilii nictibus acta sui; Ne dubio moti saliant spiramine villi, {{tab}}Morsibus evellat diripiatque comas; Saeviat in proprium, cum desint caetera, corpus {{tab}}Et pedibus ventrem tundat acerba suis; Dum siccas agitant ventorum flamina frondes, {{tab}}In frondes saltu praecipitante ruat; Dum tremulam volucres fecere volatibus umbram, {{tab}}Hanc rapidis semper cursibus illa premat. Signa tibi vel mille dabit, quibus ipse videbis {{tab}}Tempora congressus commodiora tui. Si quid enim sensus inerit, vincere profecto {{tab}}Frustatimque cita comminuere nece. Materiam videor vanis extendere verbis. {{tab}}Taedia deponas, nam prope finis adest. Arbore venator, qua bellua cornibus haeret, {{tab}}Nititur et pressam corpore semper habet, Ne si vel modice fuerit diversus ab illa, {{tab}}Et fera disiunctum mox petat ipsa virum. Circuituque pari rapidum volyuntur in orbem {{tab}}Per varios saltus, hinc vir et inde fera. Ille regit gladium metuendo corpore fixum, {{tab}}Haec etiam lingua pugnat ut ense sua, Qua procul exserta si posset prendere vestem, {{tab}}Actum est: correptus veste repente perit. Sed minus ut fieret vitare pericula linguae, {{tab}}Omnes in caedem librat agitque pedes. Nulla potest citius corpus transire sagitta, {{tab}}Quam dispersa pedis vulnere membra ruunt. Corporis in rapido sollers videt omnia gestu {{tab}}Venator, quid agat, quae fugienda putet, Ni miserum rabidis adeo spiratibus urat, {{tab}}Ut calor et vero distet ab igne parum. Si subito ense celer non solvent intima cordis, {{tab}}Vincitur et solo flante vapore cadit. Hoc tamen attendunt socii; ne tempore longo {{tab}}Lucta sit, altera vox avocat inde feram. Sed iuvenes usu facili praecordia rumpunt, {{tab}}Ut semel infixo desinat ense labor. Cornua perflantur, socii ridentur inertes; {{tab}}Iam fera, sed magno fracta labore iacet. Labitur arctoae durissimus incola silvae, {{tab}}Alter adhuc etiam me patiente latet. Otia si fuerint nobis, quaeretur et ille, {{tab}}Tu frontem bello, si sapis, ure, para. Ne quid nunc agitem, terrent atrocia mentem {{tab}}Bella, quibus toto Mars fremit orbe ferus. Optima religio Christi turbata vacillat, {{tab}}Debilis in campo, non bene firma domi, Ipsa suis in se gladiis dum scinditur, hosti {{tab}}Turpiter in praedam ludibriumque cadit, Auxiliumque diu tantum caeleste requirit, {{tab}}Quod sperare etiam crimina nostra vetant. Interea quid agunt <agant> reges? dormire videntur? {{tab}}Heu nunquam minor his cura quietis erat, Nunquam solliciti fuerant magis. Ergo quid illud? {{tab}}Unus in alterius comparat arma caput. Funestas versant acies in caede suorum, {{tab}}Hoc oblectamen nunc sibi mentis habent. Miles utrimque cadens numeros in partibus aequat, {{tab}}Quemque regant, nullum iam superesse volunt; Per scelus immensum nostro sibi sanguine ludunt. {{tab}}Iam dudum ridet publicus hostis eos, Dum qui debuerant custodum munia ferre, {{tab}}Commissum lacerant dilaniantque gregem; Quos adeo vehemens irarum concitat ardor, {{tab}}Tam gravis obsedit ferrea corda furor: Nemo videt, quantum discriminis omnibus instet, {{tab}}Publica res in quo stet miseranda gradu. Nam quis in orbe vacat, qui nostro non fluat ensis {{tab}}Sanguine? Sed proprio plus feritatis inest. Thurcus enim miseram caedit tantummodo plebem, {{tab}}Diripiens arces, oppida, templa, domos, Anticipans portus, firmans loca, milite complens, {{tab}}Quae satis, ut cunctos perderet, apta videt. Sive senum facili rubet infantumque cruore, {{tab}}Securus damni transigit acta sui; Sive fodit partu gravidarum viscera matrum, {{tab}}Nil praeter lacrimas laetus ubique videt, Nec timet, arreptis ne quis foret obvius armis: {{tab}}Deplorata adeo caecaque turba sumus. At reges, proprii quod roboris undique cernunt, {{tab}}Excerpunt cunctis dilacerantque modis, Illud agunt tantum, ne quis superesset eorum, {{tab}}Qui curam Christi legis habere queant. Illa refulgentis dum special numina caeli, {{tab}}Vix habet, unde suae fidere possit opi. Virgo, dei mater, cuius dum scribere nomen {{tab}}Hic vellem, pavidae contremuere manus, Attonitusque diu nequeo comprendere mente, {{tab}}Qua taceam, tecum qua ratione loquar; Si taceo, digna es, quam totus clamitet orbis, {{tab}}Cunctaque communi voce creata sonent; Si loquor, humanae non est attingere linguae {{tab}}Nec menti, quae te verba decere queant. Persuasus bonitate tamen, qua caetera vincis, {{tab}}Immenso quae sunt inferiora deo, Accedo veniamque petens et corde tremiscens {{tab}}Ante pedes volvor, virgo Maria, tuos. Sordidus et squalens habitu, squalentior intus, {{tab}}Molior exsangui pallidus ore preces, Non quia sim dignus verbum proferre vel unum, {{tab}}Sed quia tu tantum nos relevare potes: Te deus humanis miserans eventibus instar {{tab}}Luminis in celso monte locavit opem, Nec secus afficitur pullis implumibus ales, {{tab}}Quam mortale genus tu, pia virgo, foves, Et velut infantem puerum levat obvia mater, {{tab}}Excipis attollens, quos cecidisse vides. Nunc, o virginei maiestas inclita floris, {{tab}}Interpone tuas in mea vota preces. Respice bellorum rabiem camposque fluentes, {{tab}}Quam multum gladio fata licere velint In populo, quem firma tui per foedera nati {{tab}}Coniunctum socia vivere pace decet. Principibus sanam nostris, precor, incute mentem, {{tab}}Officii videant prodita iura sui; Cur ita commissi diffundant orbis habenas, {{tab}}Ut sint custodes nomine reque lupi. Interea donec possint resipiscere, saevos {{tab}}Detineas hostes et remorare parum, Ne miseram plebem rapiant omnique carentes {{tab}}Auxilio populos in sua vincla trahant. Adrianique viam Sexti dispone: coactus {{tab}}Proiciat causas consiliumque morae Et veniat rapidos praevertens aequore ventos {{tab}}Ac teneat gladios, quos furor altus agit. Ostendat stolidis, quibus in regionibus hostes {{tab}}Consistant et quos sternere lege decet, Ut qui legitime titulos accepit inemptos, {{tab}}Legitime populi dirigat arma sui Et se pontificem studeat componere talem, {{tab}}Quali tam teter temporis horror eget. </poem> <center> ''Finis.'' </center> <center> ''MD XXIII'' </center> [[pl:Pieśń o żubrze]] 94np3vic3whlob3wf7wb9xvom95szz6 104 84230 285633 273849 2026-10-26T09:59:16Z EnaldoSS 18086 /* Bis lecta */ 285633 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="EnaldoSS" />{{rh||{{sc|de Facvltatibvs Simplicivm Lib. IV.}}|55}}</noinclude><section begin="II"/>{{pt|quens|frequens}} fit {{et}} dome{{s}}tica, tamque excellentis u{{s}}us, ut va{{s}}ti{{s}}{{s}}imi orbis Americani incolis, abunde victum {{s}}uppeditet. [[File:Historia naturalis Brasiliae (Page 55) BHL289018 (cropped).jpg|center|300px]] ''Tapuyeri'' vita {{et}} moribus agre{{s}}tiores, nec Mandihocam hanc, nec quicquam {{s}}imile plantant, {{s}}ed arborum fructibus, variis herbis {{et}} melle agre{{s}}ti {{s}}e {{s}}u{{s}}tentant. Inter radices quas comedere amant, e{{s}}t ''Mandihoca'' qu{{ae}}dam {{s}}ilve{{s}}tris, {{s}}ponte proveniens, frutexque arbore{{s}}cens: c{{ae}}terum {{s}}ativ{{ae}} {{s}}imillima, {{s}}i caulem {{et}} folia con{{s}}ideres, verum dignitate longè inferior. Mediterraneis ''Cuguacucuremia'', maris accolis ''Cuacû-mandijba'' dicta. Cujus Iconem expre{{s}}{{s}}am hîc videre e{{s}}t. <section end="II"/> {{dhr}} <section begin="III"/>{{c|{{sc|Cap. III.}}}} {{c|{{larger|''De melle Silve{{s}}tri.'' }}}} {{Is|M}}I{{s}}{{s}}is iis, qu{{ae}} vel ab aliis ante me tractata, ut Ambra gri{{s}}ea {{et}} nigra, Lapis Bezoar, vel aliunde huc {{s}}unt tran{{s}}lata, ut Zinziber, Tabacum, Oriza, Go{{s}}{{s}}ipium, Milium Turcicum, Anil, vel Indigo; alii{{s}}que pr{{ae}}teritis, qu{{ae}} poti{{s}}{{s}}imum qu{{ae}}{{s}}tui, non autem Medicin{{ae}} {{s}}unt comparata: Illa tantum per{{s}}tringenda duxi, qu{{ae}} Incolis longa experientia innotuerunt, atque in Medicinam {{s}}unt recepta, atque à me ad artis no{{s}}tr{{ae}} incrementum pro{{s}}pero u{{s}}urpata {{s}}ucce{{s}}{{s}}u. Inter prima quidem, Bra{{s}}ilianorum {{s}}olertia, etiam antequam Canna {{s}}accharifera hîc coleretur, mel Silve{{s}}tre, quod ip{{s}}i ''Iira'' vocant, ex va{{s}}ti{{s}}{{s}}imis {{s}}ilvis {{et}} {{s}}altibus {{s}}ibi comparavit, quod in u{{s}}u atque deliciis, Europ{{ae}}is {{ae}}que ac gentilibus, tam {{s}}anis quam {{ae}}gris habetur. Cujus dignitates ingenti mortalium bono quotidie magis magi{{s}}que illu{{s}}trantur. Apes, ''Eiruba'' illis dict{{ae}}, diver{{s}}orum generum hîc reperiuntur, qu{{ae}} in arboribus, miris {{et}} variis modis nidificantes, no{{s}}tris quidem non plane {{s}}unt di{{s}}{{s}}imiles, {{s}}ed utcumque paulo minores, quarum examina ubique peregrinari videas. Regem vero eligant, nec ne, non {{s}}atis hactenus con{{s}}tat. Reliqua qu{{ae}} de illarum regimine produntur, ob difficiles ad eas in nemora aditus, nondum experiri datum e{{s}}t. Ignavum pecus, fucos, crabrones, {{oe}}{{s}}tra,<noinclude> ve{{s}}-</noinclude><noinclude>{{d|pas}}</noinclude> rw6ifovora3nzjkspvngdhv40d3uo92 106 84305 285599 274050 2026-10-25T17:37:55Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Amplificatio indicis editionis principis 1523 285599 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Carmen de statura feritate ac venatione bisontis |Language=la |Volume= |Author=[[Scriptor:Nicolaus Hussovianus|Nicolaus Hussovianus]] |Translator= |Editor= |Illustrator= |Publisher=Hieronymus Vietor |Address=Cracoviae |Year=1523 |Source=[https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/doccontent?id=3100&from=FBC DBC] = [[:File:Nicolaus Hussovianus (Mikołaj Hussowski) - Carmen de statura feritate ac venatione bisontis (1523).djvu|Commons]] |Image=[[File:{{PAGENAME}}{{!}}300px{{!}}page=5]] |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Remarks=Editio princeps Cracoviae in officina Hieronymi Vietoris anno 1523 impressa. |Header= |Footer= }} [[Categoria:Carmina]] [[Categoria:Saeculi sexti decimi opera]] 5m7qs4efmxszvza89rlldzn2sjtotai 102 84467 285618 274388 2026-10-25T18:28:11Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio scriptoris: Ioannes Radvanus 285618 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |IndicisNomen=Radvanus, Ioannes |Nomen=Ioannes Radvanus |Natio=Lituania |Munera=poeta humanista e Magno Ducatu Lituaniae |Tempus=floruit 1580–1592 |Alias=ruthenice '''Янъ Радванъ''', Albaruthenice '''Ян Радван''', Lituanice '''Jonas Radvanas''', polonice '''Jan Radwan''', Latine '''Ioannes Radvanus Lituanus''' }} == Opera == * ''[[Radivilias]]'' (Vilnae 1592) [[Categoria:Scriptores Lituaniae]] [[Categoria:Scriptores saeculi XVI]] g5zia6itewohule2ekldp1flftm8vi0 0 85608 285578 285345 2026-10-25T12:00:59Z Coronus Tenebrosius 31709 /* 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). */ 285578 wikitext text/x-wiki [[Coronus Tenebrosius]] = DE SITU CHROATIAE ALBAE SIVE MAGNAE = == 1. Introductio == Vetustissimus fons historicus, qui de adventu Croatarum in hodiernam patriam deque regione unde profecti sunt narrat, est opus imperatoris Byzantini<ref> Nomina historiographica Byzantium, Imperium Byzantinum atque Imperium Romanum Orientale a recentioribus historicis inducta sunt, ut facilius designaretur civitas quae post annum 476 unica pars Imperii Romani superstes mansit, potestate politica, administrativa et militari. Imperator Constantinus circa annum 330 novam urbem condidit, Constantinopolim, in loco veteris coloniae Graecae Byzantion, unde etiam nomen Byzantii ortum est. Civitas fere mille annos (476–1453) exstitit atque regiones hodiernae Graeciae et Asiae Minoris complexa est. Religio publica orthodoxa erat, et saeculo VII lingua Graeca locum linguae Latinae tamquam linguae officialis occupavit. Nomen publicum civitatis erat Graece ''Basileia tōn Rhōmaiōn'', Latine autem ''Imperium Romanum''. </ref> Constantini VII Porphyrogeniti (905–959), quod titulo Latino ''De administrando imperio'' inscribitur. Opus Graece primum conscriptum est, sed titulum Latinum ''[https://archive.org/details/porphyrogenitus-1967-dai/page/153/mode/2up De administrando imperio]'' posteriores Europae editores et curatores ei attribuerunt.<ref> Primum opus ''De administrando imperio'' typis editum Ioannes Meursius anno 1611 curavit. Hic autem textus Latinus hodie ad usus investigationis academicae non adhibetur, cum multas errores atque deviationes contineat. Vide editionem digitalem: [https://archive.org/details/constantiniimper00cons ''Constantini Imperatoris Porphyrogeniti De administrando imperio'' (textus Latinus, 1611)]. </ref> Imperator Constantinus librum suum commentarium esse voluit atque fidelem notitiarum thesaurum de populis et regnis vicinis, destinatum filio suo minori et heredi Romano (938–963). Ex ipsis testimoniis operis colligitur librum inter annos 948 et 952 compositum esse, unde annus circiter 950 vulgo pro tempore originis ponitur. Capita tricesimum et tricesimum primum operis ''De administrando imperio'' (breviter: DAI) continent ''origo gentis'' Croaticae, id est narrationem de origine populi. Croatae non sunt solus populus Slavicus qui traditionem de “terra unde venerunt” ad sedes hodiernas conservat.<ref> Traditio Bohemica quoque narrationes de origine gentium servat (ut in Chronico Dalimiliano, saeculo XIV conscripto). Nestor, chronicarius Kioviensis (fine saeculi XI et initio XII), primam historiam de origine Slavorum exhibet. Priscam sedem gentis in regione Danubiana constituit, unde, secundum eum, Slavi sub pressione Vlahorum sive Volohorum (forsitan Romanorum, qui ad terras medii et inferioris Danubii advenerunt; attamen fieri potest ut ad Celtas sive Gallos referatur, quorum expansio saeculo IV a. Chr. n. facta est) versus septentrionem migraverint, in loca circa Vistulam sita. Nestor affirmat ex ea migratione ortos esse Ljahos sive Lahi (Lehos), id est gentes Slavicas Polonicas, atque ex iis Radimicios et Viaticios, populos Slavicos orientales. </ref> Attamen narratio Porphyrogeniti de origine et adventu Croatarum ad Adriaticum, in duabus versionibus exposita, multis differentiis atque contextu historico certo (Avaris, imperatore Heraclio /610–641/) a ceteris huiusmodi traditionibus Slavicarum gentium discrepat. '''De appellatione “Chroatia Alba sive Magna” ''' Notio “Chroatia Alba sive Magna”, quae etiam in titulo huius operis posita est, ex ipso Porphyrogeniti libro proficiscitur, ubi in extremo capitis XXXI haec leguntur: '''''Ὅτι ἣ μεγάλη Χρωβατία, ἣ καὶ ἄσπρη ἐπονομαζομένη, ἀβάπτιστος τυγχάνει μέχρι τῆς σήμερον, καθὼς καὶ οἱ πλησιάζοντες αὐτὴν Σέρβλοι.'' Quod Latine reddi potest: '''''Quoniam Chroatia Magna, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem abaptista permanet, sicut et Serbli, qui ei proximi sunt.'' Nonnulli auctores atque investigatores, qui Porphyrogeniti textum diligenter tractaverunt, existimant vocem Graecam ἡ μεγάλη praeter sensum proprium “magna” etiam significationem “vetus” habere potuisse, fortasse sub influxu usus Latini vocabuli maior (cuius significatio est: 1. maior, 2. natu maior, id est senior). Nam in ethnographia Byzantina adiectivum μεγάλη non solum magnitudinem, sed etiam vetustatem significare solet, id est regionem primigeniam et matrem. Hoc sensu cum Latino maior congruit, qui in scriptis geographicis et ethnographicis Romanis frequenter in sensu “antiquior”, “primigenius”, “originarius” adhibetur. Quam ob rem pars investigatorum censet vocem Porphyrogeniti ἡ μεγάλη Χρωβατία interpretandam esse ut “Chroatia primigenia” sive “vetus Chroatia”, non autem necessario ut “magna” in sensu spatii vel amplitudinis. Hic propositum est, ex iis quae in fontibus historicis continentur (varia documenta, chronica atque annales), locum geographicum Chroatiae Albae sive Magnae determinare. Ad hanc rem perficiendam, praeter testimonia de Chroatis in documentis et scriptis historiographicis expressa, adhibebimus quoque cognitiones ex toponymia, hydronymia, anthroponymia, necnon inventa recentioris linguisticae atque archaeologiae.<ref>https://hal.science/hal-02902087/file/Kazanski_Archaeology-Slavic%20Migrations_2020.pdf</ref> <center> [[File:Location of White Croatia and White Serbia in 560.jpg|700px |alt=Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 |Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 secundum fontes aevi medii]] </center> == 2. De administrando imperio: Caput XXX (pars de Chroatis) == '''Οἱ δὲ Χρωβάτοι κατῴκουν τηνικαῦτα ἐκεῖθεν Βαγιβαρείας, ἔνθα εἰσὶν ἀρτίως οἱ Βελοχρωβάτοι. '''Μία δὲ γενεὰ διαχωρισθεῖσα ἐξ αὐτῶν, ἤγουν ἀδελφοὶ πέντε, ὁ τε Κλουκᾶς καὶ ὁ Λόβελος καὶ ὁ Κοσέντζης καὶ ὁ Μουχλώ καὶ ὁ Χρωβάτος, καὶ ἀδελφαὶ δύο, ἡ Τούγα καὶ ἡ Βουγά, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτῶν ἦλθον εἰς Δελματίαν, καὶ εὗρον τοὺς Ἀβάρεις κατέχοντας τὴν τοιαύτην γῆν. '''Ἐπὶ τινὰς οὖν χρόνους πολεμοῦντες ἀλλήλους, ὑπερίσχυσαν οἱ Χρωβάτοι, καὶ τοὺς μὲν τῶν Ἀβάρων κατέσφαξαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὑποταγῆναι κατηνάγκασαν. Ἐκ τοτέ οὖν κατεκρατήθη ἡ τοιαύτη χώρα παρὰ τῶν Χρωβάτων, καὶ εἰσὶν ἀκμὴν ἐν Χρωβατίᾳ ἐκ τῶν Ἀβάρων, καὶ γινώσκονται Ἀβάρεις ὄντες. '''Οἱ δὲ λοιποὶ Χρωβάτοι ἔμειναν πρὸς Φραγγίαν, καὶ λέγονται ἀρτίως Βελοχρωβάτοι, ἤγουν Ἄσπροι Χρωβάτοι, ἔχοντες ἴδιον ἄρχοντα· ὑπόκεινται δὲ Ὧτῳ, τῷ μεγάλῳ ῥηγὶ Φραγγίας, τῆς καὶ Σαξίας, καὶ ἀβάπτιστοι τυγχάνουσιν, συμπενθερίας μετὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἀγάπας ἔχοντες. '''Ἀπὸ δὲ τῶν Χρωβατῶν, τῶν ἐλθόντων ἐν Δελματίᾳ, διεχωρίσθη μέρος τι, καὶ ἐκράτησεν τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Παννονίαν· εἶχον δὲ καὶ αὐτοὶ ἄρχοντα αὐτεξούσιον, διαπεμπόμενον καὶ μόνον πρὸς τὸν ἄρχοντα Χρωβατίας κατὰ φιλίαν. <ref>Editio Graeco‑Anglica: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gyula Moravcsik, vers. Anglica Romilly Jenkins, Dumbarton Oaks Texts I, Washingtoniae, 1967 (repr. 1993).</ref> Translatio nova Latina (secundum textum Graecum):<ref>Translatio a Coronō Tenebrōsiō facta.</ref> Chroati<ref>Translitteratio Latina. Porphyrogenitus scribit '''Χρωβάτοι''', quod Latine translitteratur ut '''Chrobatoi'''; ob vitacismum autem β ut [v] pronuntiatur, unde lectio ['''Hrovatoi'''], formae Croaticae hodiernae '''Hrvati''' (nom. pl.) proxime respondens. Forma ''Croati'' (nom. pl.) ex antiquiori forma ''Chroati'' orta est (cf. dux Chroatorum in [[Privilegium ducis Tirpimiri]]), quae ipsa a primigenio ''Chrovati'' provenit. Sonus autem /v/ in Latino saepe omittitur in adaptatione vocabulorum externorum, unde transitus '''Chrovati'' → ''Chroati'' → ''Croati'''. In linguis Slavonicis occidentalibus et orientalibus variae formae radicis occurrunt: in linguis Polonica, Ucrainica, Russica frequentissima est forma '''Horvati''' (radix ''hor-''), dissimilis occidentalibus formis '''hro-, cro-, chro-, kro-''', quae in linguis Germanicis et Romanicis praevalent. Haec permutatio vocalis /o/ explicari potest per phaenomenon phonologicum '''metatheseos liquidae''', quo vocales locum permutare possunt, cum iuxta liquidas /r/ vel /l/ consistant. '''Metathesis liquidae''' fuit communis et actuosa mutatio phonologica in antiquioribus periodis formationis linguarum Slavonicarum. '''In linguis Slavonicis orientalibus''' (Russica, Ucrainica) '''metathesis liquidae''' nonnumquam ad phaenomenon '''plērophoniae''' (punoglasje) duxit, quo vocalis /o/ duplicatur: ''glova → golova; *gord → gorod → grod''. Quaedam formae in linguis Bohemica et meridiano‑Slavonicis '''ad quantitativam vocalis productionem''' evolverunt, ut in exemplo ''grod → grad''. Eiusmodi leges phonologicae verisimiliter etiam in evolutione ethnonymi '''Horvat → Hrovat → Hr’vat''' operatae sunt. In regionibus Croatiae septentrionalibus ('''dialectus kajcavicus''') frequens erat forma '''Horvat''', dum in Dalmatia ('''dialectus chakavicus''') forma '''Harvat''' adparebat. Utraque forma ex antiquiori '''H’rvat''' (ubi ’ = semivocalis, ''jer'' in lingua '''paleoslavica''' et in lingua '''Slavica ecclesiastica antiqua''') derivata esse censetur. In lingua Croatica hodierna, intra fines '''dialecti Shtokavicorum''', evoluta est forma hodierna '''Hrvat'''.</ref> autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt '''Belochrovati''' (Albichroati). Una autem gens ab eis seiuncta, quinque scilicet fratres Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo et Chrobatos, itemque duae sorores Touga et Bouga<ref>Nomina Croatorum e textu Graeco translitterata sunt: Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo, Chrobatos, Touga, Bouga. Proposita lectio ad normam phoneticam: [Klukas, Lovelos, Kosentsis, Muhlo, Hrovatos, Tuga, Buga].</ref>, cum suo populo ab illis discedentes, in Dalmatiam venerunt ibique Avaros invenerunt terram illam obtinentes. Cum vero inter se per aliquot annos bellarent, Croatae superiores facti sunt: quosdam Avarorum trucidarunt, reliquos autem ad dicionem redigere coegerunt. Ex eo igitur tempore ea regio a Chroatis possessa est; suntque adhuc in Chroatia quidam Avarorum posteri, qui Avaricam originem ostendunt. Reliqui autem Chroatī apud Franciam manserunt, et nuncupantur hodie Belochrovatī, id est Albi Chrovatī, proprium principem habentes. Subiciuntur vero Otoni, magno regi Franciae atque Saxoniae, et inconditi (i.e. nondum baptizati) sunt, affinitates cum Turcis (id est: cum Hungaris) contrahentes atque amicitias cum eis colentes.<ref>Porphyrogenitus vocabulum Turcos ad Hungaros refert (circa annum 950), more Byzantinorum saeculi X, qui gentem Hungarorum nomine ''Τούρκων'' appellare consueverant.</ref> Ex Chroatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam; habent autem et ipsi principes suae potestatis, qui tantum ad principem Chroatiae amicitiae causa legatos mittunt. == 3. Analysis et interpretatio: Quid est Bagibareia? == '''Chroati autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albichroati). Multi investigatores putant “Bagibareiam” revera esse Bavariam. Alii autem monuerunt “Bagibareiam” Bavariam esse non posse, cum imperator Porphyrogenitus in ceteris operibus suis ad designandam Bavariam alio nomine utatur; in opere ''De thematibus'' Porphyrogenitus pro Bavaria voce Graeca ''Baioure'' utitur; idem monuit etiam Stephanus Krizin Sakač in opere Constantini ''De caerimoniis aulae Byzantinae''.<ref>Sakač, ''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum'', in: Croati usque ad saeculum VII, Zagrabiae 2000.</ref> Quoad vocabulum Bagibareia, haec cognoscenda sunt. In lingua Graeca antiqua littera β (Latine translitterata ut B, b) sonum /b/ repraesentabat; sed mutationes phonologicae in Graeco sermone vivo effecerunt ut in aevo Byzantino medio sonus /b/ in vocabulis Graecis ut /v/ pronuntiaretur: quod “vitacismus” appellatur. Scriptores autem aetatis Byzantinae, cum sonum /b/ in vocabulis externis et nominibus exprimere vellent, littera β adhuc saepe utebantur; demum postea paulatim adhiberi coepit combinatio litterarum mp ad sonum /b/ notandum, ut in exemplo tituli Croatici “ban”, qui Graece ut "mpanos" scribitur.<ref>Kinnamos, secretarius imperatoris Manuelis Comneni (1143–1180), solus praeter Porphyrogenitum est Graecus qui banum memorat; eum scribit ut ''mpanos''. Etiam in lingua Neo‑Graeca sonus /b/ per coniunctionem litterarum "mp" exprimitur.</ref> Porphyrogenitus igitur in scriptis suis littera β (B, b) adhuc utitur ad utrumque sonum exprimendum: et ad sonum /v/ et ad sonum /b/. Exemplum huius duplicis usus litterae β est nomen quod pro Croatis scribit: ''Chrobatoi'', quod sane legi debet ut ''Hrovatoi''. Praeterea altera mutatio phonologica, quae in lingua Graeca aetate Byzantina facta est, fuit conversio veteris Graeci coetus phonici /gi, ge/ in sonum /j/; exempli gratia, vox antiqua ''hagia'' Byzantino tempore pronuntiatur ut [aja]. Itaque etiam in vocabulo ''Bagibareia'' possibilis est lectio [''Bajvaria''].<ref>Praesertim, si monophthongizationem diphthongorum Graecorum veterum consideremus, quae plerumque efficiebatur aequatione valoris phonici ad secundum elementum diphthongi (hoc in casu: ei → /i/). Quare in voce ''Bagibareia'' lectio [''Bajvaria''] ex pronuntiatione orta est.</ref> Si possibilitatem consideremus auctorem partis de Chroatis in capite XXX ab auctore capitis XXXI diversum esse, tum fieri potest ut ille secundus auctor alio nomine pro Bavaria usus sit quam ipse Porphyrogenitus, qui in scriptis suis “Baioure” pro Bavaria adhibet. Nihilominus non est necesse omnino de altero auctore aut de interpolatione posteriore cogitare: prorsus fieri potest ut ipse imperator in archivis suis duo diversa relationes scriptas de Chroatis habuerit easque simpliciter transcripserit. Altera possibilitas significationis nominis “Bagibareia” esset nomen montis “Babia gora” (Graece: Babeia oreia), quod Constantinus, sive scriptor capitis XXX, ad auris perceptionem accommodavit et ita consignavit. In mundo Slavico hodie plures montes nomine Babja gora exstant, quorum unus maior est [https://en.wikipedia.org/wiki/Babia_G%C3%B3ra Babia Góra] in triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae. <center> [[File:8maja2006 babiagora 035.jpg|600px|alt=Babia Góra|Babia Góra – conspectus e parte Polonica]] </center> == 4. Thesis de Chroatia Alba in territorio Carinthiae mediaevalis, id est provinciae hodiernae Austriae Kärnten == Iam saeculo XIX interpretes et commentatorum Porphyrogeniti, ut Arminius Pavić (1844–1914), existimaverunt ''Bagibareiam'' significare “Babja gora”; Pavić autem putavit eam montem in hodierna Slovenia esse, trans flumen Cupam situm. Ex quo sequeretur Chroatas ante adventum in Dalmatiam in provincia Norico, sive in mediaevali Carantania<ref>Latine: ''Carantania'' sive ''Carentana'' sive ''Carinthia''; lingua Germanica: Kärnten, lingua Croatica: Koruška, in Austria australi.</ref>, habitasse, ubi testatum est exsistere toponyma nomen Chroatarum continentia, necnon totam regionem latiorem circa oppidum ''Klagenfurt'', quae in veteribus tabulis geographis ''Crowati'' appellatur.<ref> Tabula geographica – Spruner–Menke Atlas (In Nomine Jassa): [https://i0.wp.com/www.jassa.org/wp-content/uploads/2020/07/BRIGHT.png Spruner–Menke Atlas]</ref> <ref>Pagina de toponymia Slavica in regionibus Bavariae, Austriae, Carinthiae: [https://www.jassa.org/?p=16812]</ref> Hoc sententiam Armini Pavić postea quoque secuta est praeclara historica Croatica Nada Klaić, quae putavit ipsam veterem Carantaniam esse “Magna sive Alba Chroatia” de qua opus ''De administrando imperio'' narrat.<ref>Nada Klaić (1920–1988), historica Croatica; vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Nada_Klai%C4%87 paginam Anglice in Vicipaedia].</ref> At vero, secundum data in capite XXXI de situ Chroatiae Albae inter Franciam ad occidentem, Hungaros ad meridiem atque Pecenegos ab oriente eos impetentes, necnon de intervallo triginta dierum itineris a mari, Carantania nullo modo his duobus criteriis respondet: proximum enim mare Carinthiae est Hadriaticum, ad quod profecto non sunt triginta dies itineris; item Carantaniam non Pecenegi ab oriente oppugnabant, sed solum Hungari ex eadem parte eam invadere poterant. '''Haud dubium est nonnullos Croatas in regione Carantaniae veteris consedisse; attamen haec regio nullo modo esse potest “Alba sive Magna Chroatia” Constantini Porphyrogeneti, ut imaginata est Nada Klaić, quare hanc opinionem omnino reiciendam esse censemus.''' Notandum est migrationem Chroatarum in provinciam Romanam Dalmatiae, quam Porphyrogenitus in capite XXXI ''De administrando imperio'' sub imperio Heraclii (610–641) collocat, tempore congruere cum nonnullis aliis eventibus historicis: cum obsidione Constantinopolis anno 626 ab Avaris, Slavis et Persis frustra tentata, cum morte Baiani kagani, necnon cum ortu primae magnae Slavicae formationis politico‑militaris, regni Samonis in media Europa, in regionibus quae hodie Bohemia, Moravia atque terra Lusatiensium Serborum sunt. Sub ductu Samonis, is militaris foedus gentium Slavicarum feliciter et contra Francos ad occidentem, et contra Avaros ad orientem pugnavit. Bella Samonis adversus Avares in [[Chronicum (Fredegarius)|Chronico Fredegarii Scholastici Burgundiae]], capitulis XLVIII–XLIX, exponuntur; bella vero adversus Francos in capitulo LXVIII. Num fortuitum est Chroatas, ut Porphyrogenitus tradit, eo ipso tempore, circiter annum 630, advenisse, cum potestas Avarorum labefactaretur et regnum Samonis in ascensu esset? <center> [[File:Croats, Carantania and Samo's realm after 631 AD.jpg|frame|Tabula ostendit situm Chroatarum et Carantaniae ad regnum Samonis post annum 631.]] </center> Problematica de praesentia Croatarum in Carinthia tractata est in articulo suo [http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ09(1956)/GZ09.04.%20Antoljak,%20S.%20-%20Hrvati%20u%20Karantaniji.pdf Hrvati u Karantaniji] a historico Croatico Stjepano Antoljak.<ref>Stjepan Antoljak (1909–1997), historicus Croaticus; ''Hrvati u Karantaniji'', 1956, Facultas Philosophica Scopii.</ref> Ex concordantia toponymorum Dalmatiae septentrionalis et Liburniae cum iis Carantaniae veteris, Antoljak statuit Croatas non ex Carantania in Dalmatiam, sed e Dalmatiis postea in Carantaniam venisse. Problematica de vetere Carantania late et diligenter tractata est a historicis Slovenis: Bogo Grafenauer, Ljudemisl Hauptmann et Milko Kos.<ref>Bogo Grafenauer (1916–1995), historicus Slovenus, de Carantania et Slavis eius regionis multa scripsit: vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Bogo_Grafenauer Bogo Grafenauer].</ref> '''Kosentzes/Kosenzis ex ''De administrando imperio'' et ordo ''kosezorum'' Carantaniae veteris Nomen unius ex quinque fratribus, qui Croatas in meridiem ad Dalmatiam deduxerunt, Kosentzes sive Kosenzis, quod in opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeneti occurrit, cum nomine '''''kosezi''''', ordinis liberorum nobilium bellatorumque Carantaniae veteris coniungi solet. In Slavica Carantaniae principatu (hodie Austria australis) ab saeculo VIII usque ad XV peculiarem locum obtinebat ordo hominum, qui '''''kosezi''''' vocabantur (item ''kosegi, kasezi '' etc.). '''''Kosezi''''' proprii erant Carantaniae mediaevalis: nobilitas hereditaria e structura praefeudali, gentilitatis atque territorii orta. Erant liberi bellatores, custodes traditionis electionis principis super '''''lapide Krnensi''''' (Germanice:''Fürstenstein'', Slavice:''Krnski kamen'') in campo, ubi post baptismum ecclesia Sanctae Mariae (Germanice: ''Maria Saal'' / Slavice: ''Gospa Sveta'') prope oppidum hodiernum Klagenfurtum exstitit. Hoc momentum habet in investigatione migrationum Croatorum, cum una e regionibus centralibus antiquae ''Carantaniae'' esset '''''pagus Chrowati''''' seu '''''Crouuati'''''. Nomen kosezi in lingua Germanica reddi solebat ut ''die Edlen'' seu ''Edlinger'' (''nobilis''). Carantania anno 1335 sub dicionem Habsburgorum venit; illi structuram inventam reformaverunt eamque in ordinem feudalem suum inseruerunt. Electio principis super ''lapide Krnensi'' usque ad saeculum XV mansit, cum Habsburgenses ritum participare recusaverunt. Ipsum ritum inaugurationis principis descripsit '''Mavro Orbini''', clericus Ragusinus, in opere Italico '''''Il Regno de gli Slavi''''' (1601). Etymologia nominis ''Kosenzis'': lectio Slavica ad nomen ''kosenc, kosec, kosac'' (lat. faenator) pertinere potest; item lectio Iranica‑Sarmatica ad nomen Kasag (cf. Kasagoi, ethnonymus Adigeorum/Circassorum) non excluditur. == 5. Thesis de Chroatia Magna sive Alba, in regione ad septentrionem‑orientem Bavariae posita, id est in Germania orientali hodierna circa flumen Albis == Identificatio nominis Bagibareia cum Bavaria Stjepanum Pantelić inter alios impulit, ut in libello suo ''Najstarija povijest Hrvata'' (Latine: ''Historia Chroatorum antiquissima'') (Magontiaci, 1993) “Chroatiam Magnam sive Albam” Constantini Porphyrogeniti ad septentrionem Bavariae quaereret, id est in regione Germaniae orientalis hodiernae circa Albim, cum peculiari attentione ad tractum fluminis Salae inter Lipsiam et Hallam. Stjepan Pantelić (natus 1942 prope Viroviticam) studium theologiae Magontiaci perfecit, unde solida cognitio linguae Latinae et Germanicae ei accessit, quae facultatem praebuit bibliothecas et archiva per Germaniam, aetate ante interrete, diligenter explorandi. Pantelićus autem, ut historicus, reprehendi potest quod saepe leviter atque praecipitanter conclusiones ac interpretationes protulit sine vero fundamento in fontibus; sicut, verbi gratia, cum magna occidentalis Slavica tribus Abodritos, item eos quos Franci Vilcos (Welatabos sive Lutitios) vocabant, necnon Rugianos sive Ranienses ex insula Rugia in Baltico, simpliciter omnes — nec plus nec minus — Chroatas appellaverit. <center> [[File:Lutizenbund.PNG|thumb|900px|alt=Slaveni uz Labi u 10. i 11. stoljeću|''Slavi ad Albim, saeculis X–XI.'' ]] </center> Tamen Pantelićus laudandus est quod in libello suo haud magno (in summa 97 paginarum) copiose locos Latinos ex fontibus mediaevalibus protulit atque in notis sub pagina adduxit, ab Einhardo usque ad epistulas Caroli Magni ad uxorem missas bello contra Avaros gesto, necnon excerpta ex variis chronicis aliisque documentis. Praeterea investigationem toponymicam in parte orientali Germaniae peragravit, atque offendit loca ''Gross Korbetha'', ''Klein Korbetha'' et ''Korbetha'' (in fontibus Latinis mediaevalibus: ''Chruvati inferior'', ''Chruvati superior'' et ''Chruvati'') inter urbes Lipsiam et Hallam, item oppidum ''Borna'' in circulo Lipsiensi (Pantelić 1993, pp. 24–25). ''Borna'' enim nomen fuit primi ex fontibus Francicis noti ducis Dalmatiae et Liburniae (annis 817–821). <ref>Borna (dux Guduscanorum, dux Dalmatiae, dux Dalmatiae atque Liburniae) in ''Annales regni Francorum'' annorum 818–821 — textus Latinus: [[Annales regni Francorum]].</ref> Pantelićus quoque complura exempla antiquae toponymiae Slavicae in regione Germaniae orientalis collegit, inter quae: ''Corwete, Curuadi, Curewate'' (ex Hersfeldensi decimarum indice in Friesenfeldu, exeunte saeculo IX); ''Chruuati'' (apud Thietmarum episcopum in Chronica, saec. X/XI); deinde: ''Borewe, Bukuwiz, Camenitz [Kamenic], Zebegore, Krolevitz, Deliniz'' (cf. ''Delnice'' in Croatia), ''Dobergast, Dobrilug, Drevenitz'' (cf. ''Drvenik'' in Croatia), ''Glina'' (ut ''Glina'' in Croatia), ''Grizlav, List, Brodizi'' (cf. ''Brod'' in Croatia), ''Plawe, Racowe, Ribnitz, Slavi, Slavia, Strela, Cosence [Kosence], Studenik, Stablo, Sporno'', atque ''Lipci'' (Leipzig), etc. Indubitata est res quod totus tractus Germaniae orientalis ab Odra et Nissa usque ad Albim (Germanice Elbe) atque Salam a gentibus Slavicis inhabitatus erat, ut fontes testantur, iam a temporibus regis Samae (prima medietas saeculi VII). Eadem autem Slavicae gentes, in maiores foederationes tribuum coalitae, magnam partem autonomam politicam gerebant: modo socii Francorum contra Saxones (aetate Caroli Magni), modo in bellis adversus Francos ac postea reges Germaniae; donec saeculo XII eorum autonomia politica omnino sublata est eisque impositae sunt christianizatio et germanizatio.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304131003/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrons/helmold.htm Helmoldus, *Chronica Slavorum*]</ref> Nomina ducum illorum Slavorum inter Odram et Albim indolem quandam communem Slavicam ostendunt: ''Draško/Thrasco, Slavomir, Sedrag, Gostimil, Dobromisl, Dobrimir, Tugomir/Tugumir, Stojnev, Mistivoj, Mistislav, Višedrag, Budivoj, Pribislav, Vratislav, Vislav'', etc. Quare libellus Stjepani Pantelić ''Najstarija povijest Hrvata'' (''Historia Chroatorum antiquissima'') quasi dux quidam haberi potest per historiam Slavorum Polabensium, quorum solum '''''Lusatici Sorabi''''' usque ad hodiernum diem identitatem et linguam Slavicam servaverunt. Ut conclusio huius analysis libelli Pantelićiani sumi potest quod haud dubie nonnulli Chroatae in regione circa flumen Salam in Germania consederint; attamen pauca tantum loca minora ibi reperiuntur, quae nullo modo cum illa Porphyrogenetae “Chroatia Magna sive Alba” identificari possunt. Videtur etiam Pantelićus ipse hoc sibi conscius fuisse, quare omnes Slavicos orientalis Germaniae in Chroatas transformare conatus est (quod Chroatomania appellari potest), quamquam ipse fontes mediaevales et locos citatos adducebat qui nomina propria ac peculiaria istarum Slavicarum gentium clare ac indubitanter testantur.<ref>James Westfall Thompson, ''The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs'', ''The American Journal of Theology'', vol. 20, br. 2 (1916), str. 205–230, University of Chicago Press. [https://doi.org/10.1086/479673 https://doi.org/10.1086/479673]</ref> Addendum quoque est quod et Porphyrogeneta et rex Anglosaxonicus Alfredus Magnus aliique fontes Chroatas Albas in vicinitate immediata Bohemiae collocant (terra Boiki = Bohemia) atque eos ''constanter ad orientem a Serbis Albis ponunt''; quae omnia congruunt cum situ in hodierna Polonia australi atque austro‑occidentali. == 6. Quaestio de situ ''Illyrici'' Porphyrogeniti == === Caput XXX De administrando imperio: de situ et finibus Chroatiae ceterarumque Sclaviniarum === '''''Ex Chrovatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam ...'' ''Haec Chroatia ceterique Sclavi<ref>Slavi, ut ex scriptis Crnorizci Hrabari, Chronico Nestoris aliisque fontibus apparet, se ipsos Slovene/Slovjene appellabant. Scriptores autem Byzantini — Procopius, Menander, Theophylactus, Nicephorus aliique — formas Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβηνούς (Sklabenous) et Σκλαβῖνοι (Sklabinoi) adhibent. Imperator Constantinus Porphyrogenitus in opere suo De administrando imperio tribus formis utitur: Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβοί (Sklaboi) et Σκλαβίνιοι (Sklabinioi).</ref> hoc modo sunt dispositi: Dioclia ad castella Dyrrhachii accedit, videlicet ad Elisum, Helcinium et Antibarem, atque usque ad Catarum porrigitur; in montibus autem Serbiae finitima est. ''A Catara incipit archontia Tribuniensis, quae usque ad Ragusam extenditur, et in montanis Serbiae contermina est. ''A Ragusa vero incipit archontia Zachumliensis, quae usque ad flumen Narentam porrigitur; ad partem maritimam Paganiae accedit, ad montes autem versus septentrionem Chroatiae finitima est, Serbiae autem opposita. ''A flumine Narenta incipit Pagania et usque ad flumen Cetinam extenditur; tres autem županiae habet, nempe Rastoc, Mocro et Dalen. Ex his duae županiae, id est Rastoc et Mocro, ad mare sitae sunt; hae etiam sagenas (naves longas) possident. Dalen vero longe a mari distat, eiusque incolae agriculturae student atque ex ea vivunt. ''Quattuor insulae Paganiae sunt finitimae: Melita, Corcyra Nigra, Bracium et Pharus, pulcherrimae atque uberrimae, sed urbibus desertis et multitudine paludum refertae. Incolae earum pecora alunt atque ex eis vitam sustentant. ''A flumine Cetina incipit terra Chroatiae et per litus usque ad fines Histriae, id est ad urbem Albona, extenditur. In montanis autem thematem Histriensem aliquatenus superat; apud Cetinam et Hlivnum Serbiae accedit, cum terra Serbiae omnibus aliis terris opposita sit, ad septentrionem Chroatiae, ad meridiem vero Bulgariae finitima. ''Ex quo Sclavi praedicti advenerunt, totam Dalmatiam occupaverunt. Romani autem urbes insularum coluerunt atque ex eis vitam agebant. Sed a Paganis (Neretvanis) cotidie in servitutem abducti et necati, insulas reliquerunt, cupientes in continente agrum colere. In quo eos Chroati impediebant, quia tributum eis non dabant; sed omnia quae hodie Sclavis solvunt, stratego (praefecto Romano) olim tribuebant. ''Cum ita vivere non possent, ad Basilium (Basilio I Macedone, annis 867–886) imperatorem gloriosum accesserunt atque omnia supra dicta ei exposuerunt. Hic imperator gloriosus Basilio praecepit ut omnia quae stratego dari solebant, Sclavis darent, ut cum eis pacifice viverent; parum vero aliquid stratego tribuerent, quo ostenderent suam subiectionem erga imperatores Romanos atque eorum strategum. ''Ex eo tempore omnes illi urbes Sclavis tributariae sunt et eis tributum solvunt: ''Spalatum 200 nomismata, Tragurium 100, Iadera 110, Absorus 100, Arba 100, Curicum 100; ita ut 710 nomismata efficiantur, praeter vinum et alia varia, quae praeter nomismata adhuc dabant. ''Ragusium autem inter duas terras, Zachumliam et Tribuniam, situm est; Ragusini vinea sua in utraque regione habent et archonto Zachumliensi 21, archonto Tribuniensi 36 nomismata solvunt. In opere '''Thomae Archidiaconi''' ''Historia Salonitana'' (circa annum 1250) legitur '''''regno Chroatorum attribui “totam Maroniam et Chulmiae Ducatum”''''', id est totam '''Naroniae '''sive''' Paganiae '''atque''' Chulmiae (Zachlumiae)''' archontiam. Hoc territorium hodie utramque ripam fluminis Narentae complectitur. <center> [[File:Pagania Zahumlje Travunia Duklja.png|600px|alt=Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum saeculo IX|Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum in saeculo IX]] </center> '''Gregorius Barsensis''', notior nomine ''Pop Dukljanin'' ('''Presbyter Diocliae''') , in opere suo Latine conscripto '''''Sclavorum Regnum''''' (saeculo XII) omnes quattuor archontias — '''Diocliam, Tribuniam, Chulmum et Paganian sive Naroniam''', quas memorat Constantinus Porphyrogenitus (saeculo X medio), communi nomine '''''Croatia rubea''''' appellat.<ref>Eduard Peričić, ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog /Ljetopis popa Dukljanina'' (''Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis / Chronicon Presbyteri Diocliae''), editio “Kršćanska sadašnjost”, Zagrabiae, 1991.</ref> Unus ex antiquissimis locis, ubi nomina '''''Croatia alba''''' et '''''Croatia rubea''''' ad Chroatos Adriaticos referuntur, invenitur in opere chronographi Venetiani saeculi XIV, Andreae Dandolo. Videtur ille textum ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis (saeculi XII) sequi, sed etiam nonnullas additiones proprias inserere. ''Chronica Chroatica'' idiomate chakavico conscripta, quam '''Marcus Marulus''' anno 1500 Latine vertit, solam ''Croatiam Albam'' memorat: “''ab Dalma usque ad Valdeminum Chroatos Albos appellavit, qui sunt Dalmatini Inferiores…''”. '''Maurus Orbinus''' Ragusinus circa annum 1600, in opere suo panslavistico lingua Italica conscripto, item in quadam versione Gregorii Barsensis innititur atque ''Croatiam Rubram et Croatiam Albam'' nominat. Ragusinus '''Restius''' quoque, in paginis 25 et 43, nomina “Croazia Bianca, Croazia Rossa” refert. A libro ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis saeculo XII conscripto (quem Eduardus Peričić cum archiepiscopo Gregorio, persona historice bene documentata, quae archiepiscopus urbis Antibaris fuit — hoc nomine a Bari Italico distinguitur — identificare solet) usque ad opera omnium auctorum posteriorum hic memoratorum, vocabula ''Croatia Alba'' et ''Croatia Rubea'' ad solum Chroatiae Adriaticae spatium referuntur, non autem ad ''Croatiam Albam'' in Europa septentrionali sitam. '''''Croatia Alba''''' ad tractum maritimum Chroatiae hodiernae usque ad flumen Cetinam pertinet (locus ''Dalma'', id est ''Delminium'', caput Delmatorum antiquitus, hodie ''Duvno''), cum '''''Croatia Rubea''''' ad regiones ad meridiem fluminum Cetinae et Narentae sitas referatur, incluso territorio antiquae ''Diocliae'' sive ''Docleae'' (vulgo: ''Duklja''), quod nunc est ''Res Publica Montis Nigri'' (vulgo: ''Crna Gora'' sive ''Montenegro''). Itaque, secundum relationem Presbyteri Diocliae saeculo XII conscriptam, regiones quae hodie '''Rem Publicam Montis Nigri''' constituunt eo tempore nomine '''Croatiae Rubeae''' appellabantur. === Illyricum Porphyrogeniti = Croatia Rubea? === Porphyrogenitus narrat partem Chroatorum in Dalmatiam advenientium se segregasse atque Illyrico et Pannonia potitam esse. Quaeri potest utrum hic Porphyrogeniti vocabulum Illyricum ad regionem Croatiae Rubeae pertinere possit, quae in aetate sero‑Romana, a Diocletiano imperatore, nomine Praevalis sive Prevalitana appellabatur. Nomen ''Illyricum'' per tempora Imperii Romani, ab Octaviano Augusto usque porro, suum ambitum geographicum legitime mutavit. Romani enim sciebant ''Illyrios proprie dictos'' eos esse qui in regionibus hodiernae Montis Nigri atque Albaniae septentrionalis habitabant, contra quorum civitatem bella gesserunt exeunte saeculo III et ineunte saeculo II a.Chr.n. At vero, Romanorum incursu in terras Delmatorum, Iapodum et Liburnorum, deinde etiam ad septentrionem circa Segesticam (bella Octaviani in Illyrico annis 36/35 a.Chr.n.), totus ille tractus in provinciam Illyricum constitutus est. Post rebellionem duorum Batonum (annis 6–9 p.Chr.n.) pristinum Illyricum in duas provincias diviserunt: Pannoniam et Illyricum, cuius pars Dalmatia erat. <center> [[File:Ancient balkans 4thcentury.png|800px |alt=Tabula totius Illyrici Romani saeculo IV |Tabula totius Illyrici Romani in saeculo IV]] </center> Regio mediaevalis Carantaniae, in qua quoque Chroati inter Dravam superiorem et Muram in Austria meridionali hodierna in chartis et documentis memorantur,<ref>Otto I in diplomate anni 954 formulam “in pago Crouuati” adhibet; Otto II anno 979 scribit “pago Chruuat”, et similia. Cf. Gluhak, 1990.</ref> aetate Romana provincia Noricum fuit, numquam Illyricum; solummodo reformatione Diocletiani Noricum in praefecturam Illyrici adscriptum est, sed ea partitio administrativa nomina ipsarum provinciarum minime mutavit. Quare plane excludendum est eos ''Chroatos Carantaniae'', qui sub nominibus ''Crowati'' etc. testantur, Porphyrogeniti Chroatos fuisse qui “in Illyricum” venerint.<ref>S. Antoljak, Lj. Hauptmann et B. Grafenauer putaverunt Porphyrogenitum vocabulo “Illyrici” ipsam Carantaniam intellexisse, quasi pars Chroatorum a Dalmatiae Chroatis secessisset atque ad septentrionem migrasset. Nos autem tali interpretationi non assentimur.</ref> Hic statuimus vocabulum “Illyricum” apud Porphyrogenitum intellegendum esse illud Illyricum quod ad meridiem veteris provinciae Romanae Dalmatiae (sensu strictiore) situm est, id est regiones ad meridiem fluminis Narentae, illum verum et antiquum Illyricum, ubi ''Illyrii propriae dicti'' habitabant. Hoc territorium saeculo IV administrative ''Praevalitana'' appellabatur, atque in aevo medio ''Dioclia'' imperatoris Porphyrogeniti (saec. X) et ''Doclea'' Gregorii Barsensis (saec. XII) vocabatur, quod hodie ''Res Publica Montis Nigri'' est. Ex relatione de situ geographicο archontiarum Slavicarum (quattuor earum ad meridiem ipsius Chroatiae positarum) in capite XXX apparet Chroatos in provinciam Dalmatiae advenisse atque quattuor illis principatibus dominatum imposuisse: Diocliae, Tribuniae, Zachumliae et Paganiae (Neretvanorum). Tertia vero pars Chroatorum, ut in eodem capite dicitur, ''Pannoniae'' potita est, id est illius partis Pannoniae inter Dravam et Savam sitae, quae est Chroatia septentrionalis hodierna, aetate Romana nomine Pannoniae Saviae nota. Sunt etiam nonnulli interpretes qui putent Porphyrogenitum, aut scriptorem qui caput XXX composuit vel auxit, vocabulo Illyrici significare regiones hodiernae Liciae aut fortasse interiores Bosnae et Hercegovinae, cum in capite XXX — quod notandum est — terra Bosna (a flumine Bosna dicta) omnino non commemoratur. At nos hic existimamus scriptorem capitis XXX, ex indiciis geographicis archontiarum Slavicarum, territorium veteris Bosnae strictiore sensu (secundum cursum ipsius fluminis Bosnae) fortasse ut partem Serbiae intellexisse, cum eam nullo nomine designet neque omnino in hoc capite memorare videatur. Porphyrogenitus enim affirmat Chroatiam ad Serbiam accedere apud Cetinam et Hlivnum, in montibus, quod significare potest Chroatiam et Serbiam fortasse ad septentrionem Narentae confinis fuisse, circumvectis principatibus Neretvanorum et Zachumliae. Regio hodiernae Liciae vix ullo modo pro Illyrico Porphyrogeniti haberi potest, cum totus ille tractus post rebellionem Delmatorum et Pannonum in provinciam Dalmatiae cum Liburnia inclusus sit. Quapropter hic concludimus unum tantum Illyricum fuisse, praeter Dalmatiae et Pannoniae dominationem, quod Chroati obtinere potuerint: nempe Praevalitanam aetatis sero‑Romanae, quam Gregorius Barsensis, id est Presbyter Diocliae, nomine “Croatiae rubeae” designat. == 7. De administrando imperio: Caput XXXI (loca ad Albam Chroatiam et ad migrationem Chroatorum pertinentia) == ''Chroatae, qui nunc Dalmatiam incolunt, oriundi sunt ex Chroatis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur. Hi trans Turcos (Ungaros) sunt, prope Franciam habitant, finitimi Slavinis, id est Serbis inbaptizatis. ''Isti Chroatae confugerunt ad imperatorem Heraclium priusquam idem facerent Serbi, eo tempore quo Avari Romanos inde expulerunt. ''Cum Romani eodem tempore ab Avaris depulsi essent, terrae eorum vacuae manebant. Iussu igitur imperatoris Heraclii isti Chroatae, arreptis armis, Avaros inde expulerunt atque, secundum imperatoris ordinationem, in terra Avarorum consederunt, in qua nunc habitant. ''Eo tempore Chroatae habebant archontem patrem Porgae. Imperator autem Heraclius misit ex urbe Roma sacerdotes, ex quibus fecit archiepiscopum, episcopos, presbyteros et diaconos, atque Chroatas baptizavit. ''Isti Chroatae habebant illo tempore archontem Porgam. ''Magna Chroatia, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. ''Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Turcis (Ungaris) et Pechenegis assidue depraedatur. ''Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. ''A terra eorum ad mare sunt triginta dierum itinera; mare autem quod triginta dierum itinere distat, vocatur Mare Nigrum. Ad Chroatas spectat etiam locus in '''capite XXXII''', cui titulus est “'''De Serbis et terra quam nunc incolunt”''', ubi legitur: [[File:Sorbian Polity under Dervan.jpg|center|400px|alt=Karta sorbskog političkog prostora pod Dervanom|''Mappa ditionis Dervani ducis Sorabum (saec. VII).'' ]] ''Serbi, qui nunc eam terram incolunt, oriundi sunt ex Serbis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur, qui domi sunt trans Turcos (Ungaros), in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia, illa inbaptizata et Alba dicta. == 8. Analysis et interpretatio capitis XXXI == In hoc capite situs Chroatiae Albae ita definitur: trans Ungariam (quae eo tempore primae dimidiae saeculi X etiam Slovaciam complectebatur), prope Franciam, finitima Serbis inbaptizatis. Chroatia Alba a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur, et mare ad quod descendunt triginta dierum itinere distat. Ex capite XXXII discimus Serbos Albos domi esse trans Ungaros, in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia. Quid igitur de situ Chroatiae Albae ex his omnibus colligi potest? Chroati Albi finitimi erant Serbis Albis inbaptizatis. Initio adtendebamus ad interpretationem secundum quam regio Boiki prope Ungariam ad Boikos Ucrainae referri posset, qui hodie in limitibus Ucrainae ad Slovaciam et Ungariam habitant, sicut olim putavit historicus Vjekoslav Klaić. Verumtamen locutio “ubi Franciae fines contingunt” (quae ad tempus compositionis DAI, circa annum 950, pertinet) nos ab tali expositione removit. Nam Franciae regnum, id est Germania regis ac postea imperatoris Ottonis I (936–976), numquam ad Carpatas pervenit neque cum eis confinia habuit; quare nomen Boiki ad Boikos Ucrainae referri non potest. Proinde Boiki Constantini Porphyrogeniti intellegenda est Bohemia, id est regio Cechorum; et notum est Sorabos sive Serbos Lusaticos etiam hodie ad septentrionem Bohemiae consistere. ''“A Chroatis ad mare sunt triginta dierum itinera.” Ultimus de Chroatis Albis locus in capite XXXI ita habet: ''Magna Chroatia, quae etiam Alba vocatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur. Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. A Chroatis autem ad mare sunt triginta dierum itinera; mare vero quod triginta dierum itinere distat, Pontus Nigrum appellatur.” Mare quod regioni Lipsiensi proximum est Balticum; ad illud autem non plus quam quadringenti chiliometrae sunt. Si ponamus coetum hominum pedibus et equis oneratis mediocriter triginta chiliometra per diem conficere, iter quadringentorum chiliometrorum per tredecim dies absolveretur, quod longe ab illis triginta diebus, quos Porphyrogenitus memorat, abest. At vero iter a triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae (ad meridiem et occidentem Cracoviae situm), si cursum Vislae fluminis fere sequatur, ad mare Balticum non excedit octingentos chiliometros; quod, si per triginta chiliometra singulis diebus dividatur, circiter viginti sex dies itineris efficit. Maior tamen est distantia a Cracovia per Dniestrum ad Pontum Euxinum, quae profecto iter fere triginta dierum praebet. Certe nobis hodie paene impossibile est exacte computare quantum temporis iter a Cracovia ad Balticum vel ad Pontum Euxinum primae dimidiae saeculi X occuparet, cum plerique huiusmodi itineris parametri ignoti sint (pericula viae, semitae mercatorum illius aetatis, et cetera). Praeterea, interpretes huius loci in litteris historicis non consentiunt ad quod mare Porphyrogenitus precise referat cum dicit “nigrum” vel “obscurum”: utrum ad Balticum an ad Pontum Euxinum. Lingüista atque etymologus '''Alemko Gluhak''' in libro suo ''De origine nominis Chroati'' (pp. 120–121) censet “mare nigrum”, ad quod triginta dierum iter esse dicitur, revera Balticum mare significare. Nam Byzantini mare, quod nos hodie ''Mare Nigrum'' appellamus, secundum traditionem linguae Graecae ''Pontos Eukseinos'' (''Mare Hospitale'') vocabant. Exsistit autem possibilitas commercii atque transmissionis culturalis, qua ipsum nomen Graecum ''Pontos Eukseinos'', quod olim ''Pontos Akseinos'' (Mare Inhospitale) erat, cuius forma ex voce Iranica ''äxsin'' derivata esse potuerit, postea vero a Graecis in ''Eukseinos'' mutata est.<ref>Vocabulum Osseticum äxsin phonetice [æxˈsin], Avesticum axšaena [axʃaːˈena] profertur; sonus “x” in utroque fricativus velaris surdus est, Croatico /h/ posteriori simillimus.</ref> Etenim Avesticum ''axšaena'', Osseticum ''äxsin''<ref>radix in lingua palaeoslavica: *''sin’j’'', Croatice: sinje, ut in ''sinje more''</ref>, quod Latine ''obscurum'' significat, esse potest origo Graeci ''Akseinos''.<ref>Hoc est exemplum quomodo etymologia ex perceptione phonica nasci possit: nam littera transliterata “x” in omnibus linguis Iranicis ut fricativus velaris surdus pronuntiatur (ut Germanice Bach, Scotice loch, Hispanice j in José), numquam vero ut coniunctio /ks/. Graeci autem, audientes Iranicum axšaena vel äxsin, id ad vocem suam áxeinos (“inhospitale, in externos adversum”) adcommodaverunt atque prorsus cum ea consociaverunt.</ref> Praeterea notandum est Turcos, qui hodie Minorem Asiam incolunt, mare Mediterraneum more tradito Ak denizi (Mare Album) appellare, quod ad occidentem terrae eorum situm est; illud vero mare, quod in septentrione situm est, Kara deniz (Mare Nigrum) vocant. Haec indicant Turcos, sicut alios populos stepparum Eurasiarum (inter quos Scythas et Sarmatas Iranicos), colores ad designandos mundi cardines usurpasse: nigrum = septentrio; album = occidens; caeruleum vel viride = oriens; rubrum = meridies. Ex his igitur sequitur nomen Chroatia Alba “Chroatiam Occidentalem” significare, cum Porphyrogeneti locutio mare nigrum vel obscurum ad Balticum mare referenda sit.<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, Zagreb, 1990, pp. 120–121.</ref> Haec omnia nos ad conclusionem ducunt Chroatiam Albam primae dimidiae saeculi X in circulo gentium Slavicarum occidentalium sitam fuisse, id est in vicinitate Boiki sive Bohemiae, prope Serbos in Germania orientali, inter Ugariam illius temporis (quae Slovaciam et Hungariam complectebatur) et Franciam. Ex his omnibus concluditur Chroatiam Albam in hodierna Polonia meridiana locatam esse. == 9. De differentiis inter capitulum XXX et capitulum XXXI == Communia capitulis XXX et XXXI sunt haec: utrumque commemorat adventum Chroatorum ex Chroatia Alba atque proelium Chroatorum contra Avaros, in quo Chroati Avaros superant. In ceteris autem rebus illa duo testimonia inter se discrepant. In capitulo XXX narratur fabula de quinque fratribus et duabus sororibus, quae in capitulo XXXI non reperitur. In capitulo XXX describitur saevitia Francorum erga Chroatos et bellum Chroatorum contra Francos quod septem annos duravit; in capitulo XXXI vero nulla fit mentio dominationis Francorum super Chroatos in Dalmatia. Tantum dicitur Chroatiam Albam prope Franciam sitam esse atque Francos (Germanos) Chroatiam Albam depraedari. Praeterea, in capitulo XXX dicitur Chroatos in Dalmatia se liberasse a potestate Francorum et accepisse baptismum ex Roma tempore archontis Porini; in capitulo XXXI autem dicitur Chroatos in Dalmatiam venisse iussu imperatoris Heraclii (610–641), quod magni momenti est, cum hoc '''sit unica expressa datatio adventus Chroatorum in fontibus (prima igitur dimidia pars saeculi VII)'''. Item in capitulo XXXI dicitur Chroatos venisse tempore patris Porgae, et tempore ipsius Porgae archontis baptismum ex Roma accepisse. (Duo nomina diversa, sed aliquatenus similia: Porga – Porin.)<ref>Recentior est inclinatio ut in nomine Porin varietas nominis dei Slavici Perun agnoscatur (Polonice: Piorun); cf. Alimov, 2015.</ref> In capitulo XXX saepe memorantur Francia, Franci et rex Otto I; contra, in capitulo XXXI memoratur solum imperator Heraclius eiusque munus, nec Franci ibi apparent, nisi quod Chroatia Alba prope Franciam sita esse dicitur. Nonnulli interpretes existimant capitulum XXX ab alio auctore compositum esse quam capitulum XXXI. Haec sententia de duobus diversis scriptoribus nititur, inter alia, analysi stilistica quae favet opinioni de duobus auctoribus. Saepe etiam dicitur scriptorem capituli XXX aliis fontibus usos esse quam scriptorem capituli XXXI. Tamen, ut iam diximus, fieri potest ut ipse imperator Constantinus duas diversas relationes de Chroatis in archivis suis habuerit, quas, cum eligere non posset, ambas inserere statuerit, eas simpliciter transcribens. Videtur tamen relatio in capitulo XXX esse aliena et transcripta, cum relatio in capitulo XXXI fortasse ab ipso imperatore consuta sit. Capitulum XXXI saepe habetur exemplum apertae propagandae Byzantinae (emphasi posita in munere Heraclii in adventu Chroatorum saeculo VII), cum capitulum XXX putetur repraesentare traditionem popularem Chroaticam de adventu atque memoriam de relationibus cum Francis. In capitulo XXX Franci exhibentur tamquam crudeles occupatores contra quos Chroati pugnant et vincunt; at re vera scimus solum ducem Pannoniae Liudewitum contra Francos pugnavisse, cum dux Dalmatiae et Liburniae Borna socius Francorum fuerit et adversarius Liudewiti Posaviensis. A temporibus Liudewiti usque ad compositionem additionis capituli XXX circiter 130–140 anni fluxerunt (si capitulum XXX, ut quidam putant, scriptum est annis 960, tempore quo rex Chroatiae Stephanus Držislav titulum patricii a Byzantino imperatore accepit).<ref>Alimov 2015</ref> Nihilominus non consentimus cum opinione quod capitulum XXX necessario tradit “puram” traditionem popularem, cum elementa traditionis popularis in utroque capitulo inveniantur.<ref>Margetić 2001, 127-131</ref> In capitulo XXX, ubi Franci saepe memorantur, situs Chroatiae Albae definitur secundum Bagibareiam; in capitulo XXXI situs definitur secundum locum Ungarorum. In capitulo XXX dicitur Chroatos in Chroatia Alba cum Ungaris foedera et amicitias contrahere; capitulum XXXI autem affirmat Ungaros atque Pechenegos Chroatiam Albam depraedari. == 10. Thesis de situ Chroatiae Albae in regione Cechiae orientalis, sive in ducatu Slavnikiano == Secundum traditionem popularem Cechicam, Cechi in terras hodiernas Cechiae a septentrione venerunt, ubi cum Serbis Albis confinia habebant, atque emigraverunt ut dominationem Serbicam evitarent. Una ex illis traditionibus refert protopatrem Cechum origine fuisse Lehum, eumque ex terra Chroatiae venisse, sicut in ''Chronica Dalimiliana'' saeculi XIV scriptum est. (Haud dubie non ex Chroatia Adriatica, sed ex Chroatia Alba septentrionali.) Per saeculum XX historiographia Cechica existimavit nonnullos Chroatos inter coetus fuisse qui ad ethnogenesim populi Cechici contulerunt. <center> [[File:České kmeny.png |thumb|900px |alt=Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus |''Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus (coloribus caeruleo et flavo signatus), secundum hypothesin de Bohemicis gentibus iam relictam, prout eam interpretatus est Rudolfus Turek anno 1957.'' ]] </center> Secundum fontes Francicos, in Bohemiae territorio parte altera saeculi IX plures duces regnabant (sex duces Bohemici), inter quos primatum tenebat dux Borivoj e stirpe Přemyslidarum, qui christianitatem accepit. Id erat tempus bellorum crebrorum cum Francis (Germanis). ===Theoria, qua ducatus dynastiae Slavnik in Bohemia orientali pro Chroatia Alba habetur=== In historiographia saeculi XX nonnumquam proposita est sententia, ducatus in Bohemia orientali (ad orientem Pragae), cum sedibus in Libice et apud hodiernam Kutna Hora, cuius fines Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' descripsit, fuisse ducatus Chroatiae Albae.<ref>Cosmas Pragensis (1045–1125), sacerdos et primus chronicarius Bohemus, auctor operis historici Chronica Boemorum.</ref> Dux partis orientalis Bohemiae (regio ad orientem Pragae circa Libice et Kutnam Horam) medio saeculo X, secundum fontes historicos, Slavnik vocabatur; unde tota familia dynastia Slavnikovica appellatur. Unus e filiis Slavniki, nomine Vojtjech (Adalbertus), brevi tempore episcopus Pragensis fuit; postea autem anno 997 in missione evangelizationis apud paganos Prutenos ad litus Balticum occisus est. Vojtjech iam anno 999 sanctus canonizatus est. Alter filius Slavniki, Sobjeslav, denarium argenteum cudi iussit in monetaria sui sedis Malin (hodie circa 3 km ad septentrionem‑orientem Kutnae Horae).<ref>Inscriptio nummi argentei Sobjeslavi: Malin civitas.</ref> Praecipuum domicilium familiae Slavnikovicae erat oppidum munitum Libice nad Cedlinou. Mense Septembri anni 995, in festo sancti Venceslai, oppidum oppugnatum est, et omnes ibi inventi trucidati sunt, ut Cosmas Pragensis vividissimo sermone refert. Solus Vojtjech, qui tum in Italia versabatur, et frater eius Sobjeslav, qui in Saxonia erat, mortem effugerunt. Sic familia ducalis Slavnikovica e historia Bohemica evanuit. Cosmas autem in sua ''Chronica Boemorum'' numquam aperte affirmat Slavnikum ortu ex Chroatis Albis fuisse. Quare concludendum est sententias de origine dynastiae Slavnik ex Chroatis Albis sine ullo fundamento in fontibus historicis positis. Redeamus igitur ad quaestionem de situ Chroatiae Albae sive Magnae. Imperator Constantinus Porphyrogenitus, qui opus suum ''De administrando imperio'' circa annum 950 conscripsit, in capite XXXI clare scribit: ''Magna Chroatia, quae et Alba dicitur, necdum usque in hodiernum diem baptizata est. Hinc sequitur ut Bohemia orientalis, id est ducatus Slavniki, pro Chroatia Alba a Porphyrogenito memorata haberi non possit, cum illa regio tempore quo DAI conscriptum est (circa 950) iam christianitatem recepisset. Nam et maiores Slavniki, sicut tota Bohemia, per missionem sanctorum fratrum Solunensium, Constantini (Cyrilli) et Methodii, in Ducatum Magnae Moraviae (863–885) evangelizati sunt; cum Bohemia sub duce suo Bořivoj I (circa 852–889) e stirpe Přemyslidarum vasalla Magnae Moraviae fuisset. Hypothesis saeculis XIX et medio XX exculta, quae nomina atque territoria “gentium Bohemicarum originariarum” retractare conabatur, inter quae etiam sedes Chroatorum in Bohemiam orientalem collocabatur, hodie ob probationum penuriam relicta est. Ad ''Encyclopaediam Academicam Historiae Bohemicae'' (2011) historici Dušan Třeštík conclusit Bohemiam aetatis mediaevalis antiquae repraesentatam fuisse a ducibus localibus singulis, qui saepe coniunctim agebant atque fortasse conventus gentiles celebrabant; sed “''quae in fontibus saeculi X et posterioribus pro nominibus gentium habita sunt (Lučané, Lemuzi, Pšowane, Sedličané, Děčané, Litoměřice, Zličané, Hbané aliique nonnulli) nomina sunt regionum, id est appellationes geographicae. Verum nomen gentis est Chroati, sed ii non in Bohemia sedebant, sed alicubi in Silesia''.”<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in: ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> Itaque locum Chroatiae Albae ulterius quaerere oportet, in regionibus ad septentrionem et orientem Bohemiae sitis. == 11.Documentum de institutione et finibus Episcopatus Pragensis anno 973 == Documenta autem in antiqua Cechia orta nonnullis suis testimoniis utilia indicia praebent de situ Chroatorum Alborum. Sic, verbi gratia, diploma Pragensis anni 1086, quod ad fundationem episcopatus Pragensis anno 973 pertinet, tradit in limite septentrionali episcopatus Pragensis habitasse: ''Psovane, Ghrvvati et altera Chrowati, Slasane ...''<ref>Cosmas Praguensis, ''Chronica Boemorum'', Lib. II., Cap. XXXVII</ref> <center> [[File:Screenshot_iz_Chronica_Boemorum_Lib.II,_Cap.XXXVII.png|800px|alt=Excerptum e Chronica Boemorum, Lib. II, Cap. XXXVII|''Excerptum e Chronica Boemorum (Lib. II, Cap. XXXVII).'' ]] </center> Chroati in hoc diplomate Pragensi memorati (Ghrvvati et altera Chrowati) inter gentes Bohemiae septentrionalis numerantur, una cum Psovanis; reliquae autem gentes Silesiae sunt: Slasane (circa Wratislaviam), Trebowane (Trzebnica), Dedosane (Żagań / Szprotawa) atque Bobrane (ad flumen Bóbr), quae omnes in parte meridionali‑occidentali Poloniae inter Odram et montes Sudetos sitae erant. Milciani vero ad occidentem memorati erant gens Sorabum Lusaticorum circa urbem Budyšin (Bautzen). <center> [[File:BOGUSŁAWSKI(1861)_Das_Siedlungsgebiet_der_Sorben_vom_7._bis_11._Jahrhundert_in_Mitteldeutschland.jpg |thumb|900px |alt=Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum |''Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum (saec. VII–XI).'' ]] </center> Chroati ex diplomate Pragensi (Ghrvvati et altera Chrowati) in ipsa triquetra finium Bohemiae, Poloniae et Germaniae siti erant. Hoc congruit cum assertione imperatoris Constantini Porphyrogeniti, qui refert Chroatiam Albam et Serbiam Albam ad fines terrae Boiki (Bohemiae) attingere, ubi etiam Francorum terminus erat. In variis codicibus Cosmae Pragensis nomen Chroatorum plurimis formis occurrit: Chrowaci, Chrouuati, Crouati, Crhuati, Hrouati, Chrowati,Ghrouati, Ghrwati, etc., quae omnes ad ethnonymum Slavicum Hrъvati referuntur. '''Ex mentione duarum Chroatorum partium in diplomate Pragensi haec concludi possunt: duae gentes Chroatorum in regione Poloniae meridianae certo exstiterunt. '''Prima pars in confinio Bohemiae et Poloniae, prope Sorabos Lusaticos, habitabat; altera vero orientius sita erat, fortasse in regione Poloniae meridianae circa Cracoviam. Cosmas enim solus auctor est qui duplicem Chroatorum praesentiam in spatio Slavico occidentali aperte confirmat. == 12.Regio Poloniae hodiernae ut area ubi sita erat Chroatia Alba seu Chroatia non baptizata prima parte saeculi X == Dissimile a regione Bohemiae, cuius principes iam exeunte saeculo IX fidem christianam acceperunt, annus officialis baptismi Polonorum habetur 966, cum dux Miesco ex gente Piastica principissam Bohemicam Dubravcam in matrimonium duxit. Conditio nuptiarum, quam ipsa principissa (secundum chronicas Polonicas) imposuit, erat ut dux Miesco baptismum susciperet. Hoc nos ad conclusionem perducit totam regionem Poloniae hodiernae, etiam Poloniam meridionalem atque ducatum Miesconis in Magna Polonia, prima parte saeculi X et adhuc circa annum 950, quo tempore Porphyrogenitus opus suum conscripsit, fuisse non baptizatam. Quapropter haec ipsa regio Poloniae meridionalis et meridio‑occidentalis verisimillimus est locus in quo quaerenda est Porphyrogeniti Chroatia Magna sive Alba. In altera parte saeculi X regio Poloniae meridionalis (Cracovia) atque meridio‑occidentalis (Silesia) politicae independens erat et extra statum Polonicum Piastidarum. Principes Bohemiae per episcopatum Pragensis conabantur potestatem suam ecclesiasticam, atque eo ipso politicam, in eas terras extendere. Cosmas, auctor ''Chronicae Boemorum'', aperte tradit provinciam Cracoviensem ab ipso anno 973, quo episcopatus Pragensis conditus est, ad eandem dioecesim pertinuisse, eiusque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Stir processisse, deinde ad meridiem versus montes Tatra in hodiernam Slovaciam, quae eo tempore pars Hungariae erat. Iurisdictio ecclesiastica episcopatus Pragensis principibus Bohemicis e gente Přemyslidarum diuturnam auctoritatem politicam pollicebatur, necnon facultatem amplificandi statum circa Cracoviam. Hi autem consilia circa annum 990 corruerunt, cum Miesco I Cracoviam et Silesiam armis occupavit, quo facto ambitiones Bohemicas in Polonia meridionali interclusit. Dux Miesco I (960–992) anno 966 baptizatus est, et prima dioecesis in Polonia demum anno 1000 in urbe Gneznensi condita est. Etiam saeculo XIV custodes urbani Cracovienses vocabantur Charwat. Initio saeculi XX milia hominum ex regione Cracoviensi in Civitates Foederatas emigrantium in documentis publicis se professi sunt Albos Chroatos (Anglice: White Croats). Nonnulli investigatores existimant Albos Chroatos latere sub nomine in fontibus tradito Vistulani (Vislani), quod ad plebem in Polonia meridionali circa Cracoviam pertinere videtur, quam memorat Geographus Bavarus.<ref>Janusz Bogacz, Czy jesteśmy Chorwatami? Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Tarnów Regional Museum). Dostupno preko Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20110717071759/http://www.muzeum.tarnow.pl/wydawnictwa/czytelnia/artykuly/kroacja.htm</ref> <center> [[File:Polska 960 - 992.png|500px|alt=Polonia tempore Miesconis I.|''Polonia tempore Miesconis I (960–992).'' ]] </center> == 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). == Rex Anglo‑Saxonicus Alfredus Magnus in opere quod Geographiam Europae inscribitur (annis 888–893), Orosio innixus, ita scripsit: <poem> '''Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan; '''and bē eastan Dalamensena sindon Horithi; '''and bē norðan Dalamensena sindon Surpe; '''and bē westan him sindon Sysele. '''Bē norðan Horithi is Mægðaland, '''and bē norðan Mægðalande is Sermende '''oð þā beorgas Riffin. </poem><ref>In sequenti loco exhibetur textus Anglo‑Saxonicus normalizatus, secundum Henricum Sweet, ex editione Londinensi anni 1883. Paulus Orosius, ''King Alfred’s Orosius'', ed. Henry Sweet (London: Published for the Early English Text Society by N. Trübner & Co., 1883). Textus Anglo‑Saxonicus ex codice Lauderdale, cum lectionibus variantibus e codice Cottoniano Tiberius B. I. Exemplar digitalizatum e bibliotheca Universitatis Oxoniensis, Internet Archive, https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog. </ref> In codicibus scriptum est: “''Bē norðan eastan Maroara sindon Dalamensan'';” quod falsum esse videtur, cum Dalamense, sive Slavicē Glomače, non ad septentrionem‑orientem Moraviae sed ad septentrionem‑occidentem sita fuerint, in regione quae hodie Germania orientalis est. Quapropter in editionibus criticis locus emendatus est in: “Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan;”. Interpretatio huius loci talis est: ''<poem> A septentrione et occidente Maroara (Moravienses) sunt Dalamensan; ad orientem Dalamensena sunt Horithi<ref> In diversis codicibus Anglo‑Saxonicis variae formae huius vocabuli occurrunt: Horiti, Horgiti, Horithi, Horoti.</ref>(Chroati); ad septentrionem Dalamensena sunt Surpe (Serbi); ad occidentem eorum sunt Sysele. A septentrione Horithorum est Mægðaland (?) ; et a septentrione Mægðalandi sunt Sermende usque ad montes Riffin.” </poem> Dalamense gens erat populus Slavicus occidentalis, qui etiam Glomače vocabatur, atque regionem hodiernae Saxoniae habitabat, inter flumina Albim et Muldam, circa urbes nunc Meissen, Dresdam, Lommatzsch et Döbeln sitas. Haec regio a Germanis postea ''Daleminzische Gau'' appellabatur. Situs eius ad septentrionem‑occidentem Bohemiae et Moraviae, ad orientem vero Thuringiae pertinet. In textu dicitur Surpe (Serbos) ad septentrionem eorum esse, Horitos autem (Chroatos) ad occidentem. Alio loco scriptum est: '''“be eastan Maroara londe is Wisle lond”''', id est: ad orientem terrae Moraviae est terra Visle, hoc est regio circa flumen Vistulam sita. Ex his apparet Horitos collocatos esse inter Germaniam orientalem ad occidentem et “terram circa Vistulam” ad orientem; quod regioni Poloniae meridiano‑occidentalis respondet. Hoc congruit cum sede cuiusdam coetus Chroatarum in ''Privilegio episcopatus Pragensis'' in Chronica Boemorum, ubi Chroati inter gentes Silesiacas memorantur. Porro Porphyrogenitus quoque ramum occidentalem Chroatarum Alborum ad fines Bohemiae (Boiki), ad vicinitatem Serborum Alborum necnon ad confinia totius ditionis Francicae ponit. Vocabulum Mægðaland, nonnumquam explicatum est ut Mazovia, nonnumquam ut terra fabulosa “puellarum”, cum mægð in lingua Anglo‑Saxonica significet puellam vel virginem. Explicationes traditae vocabulum Riffin ad Riphaeos montes referunt, montes mythicos in extremo septentrione orientali, fortasse ad Uralem. Sermende vulgo interpretantur ut Sarmatae. Ex hoc patet regem Alfredum, post Horitos atque post “terram circa Vistulam”, nullas iam certas notitias de regionibus ulterius ad orientem habuisse: nihil enim sciebat de terris gentium Balticarum neque de spatiis quae nunc Belarusiam, Russiam et Ucrainam continent. Ei locus ille ignotus erat, quem, more geographiae Graeco‑Romanae, Sarmatis (Sarmende) attribuebat usque ad montes Ripheos. Si autem ''Mægðaland'' sit corruptio ''Mazoviae''(Polonice: ''Mazowsze''), non terra fabulosa virginum, a quibus ad septentrionem Sarmatae (''Sermende'') usque ad Riphaeos montes porriguntur, tum Horithi = Chroati meridie Mazoviae collocarentur, in regione Poloniae meridiano‑orientalis. === Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana === Fons historicus, qui varia genera gentium Slavicarum ad septentrionem atque ad orientem Danubii cum sedibus suis enumerat, nomine ''Cartographi Bavarici'' (circa annum 845) notus, Chroatos omnino in indice suo non commemorat. Attamen idem fons, qui hoc titulo designari consuevit, in regionibus Poloniae meridianae ''Vistulanos'' memorat, quorum nomen a flumine Visla (Latine Vistula, Polonice Wisła) deductum est; hi enim circa superiorem Vistulam habitabant, cum principali sede Cracovia. De principe ''Zachumliae'', Michaele nomine, imperator Constantinus Porphyrogenitus circa annum 950 scribit traditionem familiarem principis Michaeli originem stirpis eius ex regionibus circa flumen Vistulam attribuere. == 14. ''Lingones'' in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi Spalatensis (circa 1250) == Ex nomine Lendianorum verisimile est derivari etiam vocabulum Hungaricum pro Polono: Lengyel, unde proficiscitur nomen quod in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi (circa 1250) invenitur: Lingones, in ea parte ubi Thoma scribit de septem vel octo generosa genera ex regionibus Poloniae, ex illis Lingonibus, in Dalmatiam venisse. Notandum est Thomam Archidiaconum Spalatensem saeculi XIII medio verisimiliter linguam Graecam ignorasse neque opus Constantini Porphyrogeniti (saeculi X) ad manum habuisse; quapropter eius relatio de septem vel octo generosis generibus ex Polonia oriundis testimonium est independens, quod confirmat narrationem de quinque fratribus et duabus sororibus in capite XXX operis ''De Administrando Imperio'' Constantini Porphyrogeniti. Differentia autem praecipua est quod Thoma Archidiaconus adventum illorum septem vel octo generum coniungit cum aetate regis Ostrogothorum Totilae, qui in prima parte saeculi VI vixit, cum Porphyrogenitus in capite XXXI adventum Chroatorum in primam partem saeculi VII datet. Notandum praeterea est quod etiam hodie in Polonia meridionali exstant toponyma quae nomen Chroaticum continent, ut ''Chorwatówka, Chorwatowa'', etc.; in Polonia meridionali invenitur etiam flumen ''Tugaj'', cuius nomen memoriam ''sororis Tugae'' ex capite XXX DAI refert. In Polonia vero orientali-meridionali flumen ''Cetynia'' reperitur, quod ad ''Cetinam'' in Croatia refert, dum hydronymum ''San'' ad flumen ''Sana'' alludit. == 15. Chroati in Nestoris Chronica == Opus ''Historia annalium praeteritorum'', sive ''[[Nestoris Chronica]]'', quod exeunte saeculo XI et ineunte XII a monacho Kioviensi Nestore (+1116) lingua Slavica ecclesiastica conscriptum est, unum ex fontibus gravissimis habetur qui clara testimonia praebent de sedibus magnae gentis Chroatorum in regione quae hodie occidentalis Ucraina est. ''[[Nestoris Chronica]]'', sive Annales, fons praecipuus est ad historiam primam gentium Slavicarum orientalium; attamen idem Chronica simul est una ex fontibus historicis in historiographia Croatica maxime neglectis.<ref> Plurimae chronicae et annales in terris Slavicis conservatae saeculo XII ortum habent. Antiquissima est ''Povest’ vremenych let'' sive ''Nestoris chronica'', Nestoro monacho Kioviensi (mortuo ante annos 1116 vel 1119) adscripta, lingua Slavonica ecclesiastica antiqua conscripta, quae in nonnullis posterioribus exemplaribus et recensionibus servata est. Vetustissima chronica Polonica est ''Gesta principum Polonorum'' (1112–1118), Latine scripta et Gallo Anonymo tributa. Alter scriptor Polonicus post Gallum fuit Wincenty Kadłubek, qui suam ''Chronicam'' (1190–1208) composuit. Prima chronica Bohemica Latine conscripta est ''Chronica Boemorum'', a presbytero Cosma Pragensi (1045–1125) redacta. Inter meridionales Slavos antiquissimum opus conservatum est ''Sclavorum Regnum'', Latine scriptum, vulgo ''Ljetopis popa Dukljanina''. A sacerdote catholico ex urbe Baro (hodie in Montenegro) conscriptum est, qui se ipse nomine “Gregorius presbyter Diocleas” profitetur. Opus plerumque ad medium saeculum XII refertur; nonnulli tamen investigatores censent id circa annos 1170–1190 compositum esse atque a tunc temporis archiepiscopo Barensi scriptum, de quo plura documenta supersunt, inter quae epistulae et testamentum, quo dona monasterio ''S. Chrysogoni'' Iadertino legavit. Ex his Eduardus Peričić (in: ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog'', Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1990.) concludit Gregorium archiepiscopum Diocleae et Barensis ortu Iadertinum fuisse, ibique in dicto monasterio vitam finivisse. Historici existimant hoc opus fide dignum esse tantum pro rebus a saeculo X incipientibus; quae vero ad priora saecula pertinent aut ficticia aut semi‑legendaria habentur, sicut celeberrima narratio de magno conventu in campo Duvaniensi sub rege Svetopeleco exeunte saeculo IX secundum ipsius operis chronologiam. Opus praeterea incipit indice mythico regum Gothicorum, qui ab saeculo V regiones Balcanicas occidentales tenuisse dicuntur; quodam autem loco Goti simpliciter in Slavos transformantur. Influentia ''Sclavorum Regni'' magna fuit in chronicis a saeculo XIII usque ad initium saeculi XVII. Videtur hoc opus cognovisse etiam Thomam Archidiaconum Spalatensem (saeculi XIII medii), qui initia praesentiae Slavicae in Dalmatia et Illyrico cum rege Gothorum Totila (saeculi VI prima parte) coniunxit; qui tamen, ut constat, Slavos ex Polonia deducere non potuit, cum in Italia natus, vixerit et mortuus sit. Praestantissimus chronicus Venetiarum saeculi XIV, Andreas Dandolo, opus ''Sclavorum Regnum'' quoque cognovisse videtur, quod ex mentione Chroatiae Albae et Rubrae apparet. Notandum est vocabula “Chroatia Alba” et “Chroatia Rubra” (in ''Sclavorum Regno'' et postea apud alios scriptores occurrentia) ad divisionem territorialem Chroatiae Adriaticae pertinere, non ad veterem “Chroatiam Albam” in regionibus Poloniae. Denique opus ''Sclavorum Regnum'' magnum habuit momentum in opere Mavri Orbinii Ragusini, qui magnum librum historicum ''Il Regno de gli Sclavi'', ideis panslavisticis imbutum, Italice conscripsit et anno 1601 edidit. </ref> Ex historicis Croatis notioribus solus Vjekoslavus Klaić ''Nestoris Chronicam'' diligentius tractavit, quod eius articuli in commentario ''Hrvatsko Kolo'' annis 1927 editis testantur. Ex recentioribus historicis Croatis Neven Budak ''Nestoris Chronicam'' tantum obiter memorat in uno ex libris suis recentioribus. Denique, ''[[Nestoris Chronica]]'' necdum in linguam Croaticam conversa est, nec exstat editio critica huius fontis historici. In hoc opere exponitur historia rerum gestarum in regionibus quas gentes Slavicae orientales incolebant: a sinu Finnico, lacu Ilmen et Novogardia ad septentrionem, per vallem fluminis Dnepr usque ad Pontum Euxinum. Pars historica Chronicae eventus a saeculo IX deinceps persequitur in regione ubi vasta civitas Slavica sub ducibus dynastiae Rurik, origine Scandinavis, formari coepit. Haec civitas centrum suum principale habebat in urbe Kiovia ad Dneprum, venam quasi vitalem illius partis Europae, atque in historiographia nota facta est nomine Russia Kioviensis. Nestor enumerat gentes Slavicas quae in illis amplissimis regionibus habitabant. Inter octo gentes quae territorium Ucrainae hodiernae incolebant, etiam Chroatos memorat. Chroati in regione Ucrainae tribus vicibus in opere Nestoris commemorantur: in parte generali capitis IX, ubi dicit… ''[...] vivebant igitur concordes '''et Polani et Severi et Radimici et Vjatici et Chorvati.''' (2) Dulebi vero habitabant secundum Bugum, ubi nunc Volinienses habitant; Uglici et Tiverci secundum Danastrim habitantes Danubium adtingebant; bis enim memoratur, ad bella pertinens: in capite XXI de expeditione ducis Kioviensis Olegi in Graecos et Constantinopolim annorum 904–907, ita scriptum est: ''(2) Anno 6415. Igore Kioviae relicto, Oleg magna cum multitudine Varaegorum, Tiudorum, Crivitioruin, Merorum, Polanorum, Severorum, Drevlanorum, '''Radimitiorum, Chorvatorum, Duliborum, Tivertiorum''', de quibus supra mentio est facta quique omnes Scythia magna appellantur, in Graecos profectus est, hos omnes Oleg partim in equis, partim in navibus, quarum duo millia erant, secum duxit; ubi Constantinopolim advectus est, Graeci fretum urbemque clauserunt. In capite XLV de bellis ducis Kioviensis Vladimiri scriptum est: ''Anno 6501. '''Vladimir contra Chorvatos''' profectus est; cum e '''bello Chorvatico''' reversus esset, Pecenegi ex altera Sulae ripa venerunt. De his rebus historicus Vjekoslavus Klaić scripsit: ''Haec tria loca in annalibus Nestoris aperte testantur iam multo ante annum 862, deinde per totum saeculum decimum, gentem quandam Slavonicam Chroatorum vixisse; eamque gentem saeculo X magis minusve sub potestate principum Russicorum Kioviensium fuisse, donec sanctus Vladimirus anno 993 bellum Chroaticum in eos movit. Nestor Chroatos plerumque ante Dulebos (Volinianos), post Radimicos memorat; unde colligitur eos habitasse in vicinia Duleborum sive Volinianorum, id est in parte occidentali hodiernae Ucrainae circa fontes fluminis Bug et superiorem cursum Dniestri, in regione urbium Leopolis, Rohatyn, Halicia et Ternopolia. <center> [[File:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|frame|600px|alt=Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX|''Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX.'']] </center> Tabula tribuum Slavicorum orientalium saeculorum VIII–IX. == 16. Archaeologica investigationes in Ucraina occidentali == Opera archaeologorum Ucrainensium ab annis 1960 incohata, atque praesertim per decennia recentiora, in regione superioris Podnestrovia, id est ad ripas Tyratis (circa Dniestrum), reliquias complurium habitationum et castellorum detexerunt, quae ad periodum a saeculo VI usque ad saeculum X pertinent. Effossa archaeologica in Ucraina occidentali annis 1981–1995 facta loca urbium primorum medii aevi in regione trans‑Carpathiae et Podolia occidentali patefecerunt, quae ad saecula IX–XI sunt relata. Agitur de oppidis munitis variarum dimensionum: 65% eorum superficiem circiter 0,2 hectariorum habebant; 20% circiter 2 hectaria; et circiter 15% superficiem plus quam 2 hectaria. In regione Prikarpatiae et Podolia occidentali plus quam XXXV urbes repertae sunt, quarum maiores in locis hodie notis ut Plisnesk, Stilsko, Terebovlia, Halicius, Revno, Leopolis, Lukovišče, Rokitne, atque in regione Roztočia sitae erant. Ex his urbibus tantum XII usque ad saeculum XIV supervixerunt.<ref>Cf. Korčinskij, Orest: Bijeli Hrvati i problem formiranja države u Prikarpatju, in: Bijeli Hrvati I, Rijeka 2006 (Latine: De Chroatis Albis et quaestione formationis civitatis in Prikarpatia).</ref> UNESCO in opere tutelae hereditatis culturalis atque historicae ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' memorat inventa duorum magnorum “oppidorum”, quorum reliquiae repertae sunt apud vicos hodiernos Pidhoroddya (Latine: Subcastellum) ) et Lykovyšče prope urbem hodiernam Rohatyn, quae ad periodum inter saecula VI–VIII sunt relata, atque cum Chroatis coniunguntur.<ref>Warsaw-Kiew 2011 https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1424.pdf</ref> Chroatis tribuuntur duo “goroda” (Ucrainice horody) insolitarum dimensionum, in quibus decem milia hominum habitare potuerunt: Plisnesk, amplitudine circiter 450 hectariorum, cum arce et centro cultus pagani, omnibus circumdatum septem lineis defensionis longis et complexis necnon pluribus minoribus vicis in vicinia; inventi sunt etiam plus quam CXLII tumuli (kurgani) qui utrumque genus sepulturae continent: et cremationes et inhumationes. Locus Plisnesk situs est prope vicum Pidhirtsi, atque ab anno 2015 ut “Reservatum historicum et culturalis” (Ancient Plisnesk) conservatur.<ref>https://www.exarc.org/oam/ancient-plisnesk</ref> Locus Stilsko<ref>https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=60576</ref>, amplitudine 250 hectariorum, cum arce 15 hectariorum, lineis defensionis decem chiliometrorum longitudinis, situs est ad flumen Kolodnica, tributarium Tyratis (Dniestri). Ibi reperti sunt rari exempla architecturae religiosa Slavicae prae‑christianae; quidam coniungunt inventum sacellum cum deo fortasse nomine Hors, qui in quibusdam scriptis mediaevalibus memoratur. Usque ad annum 2008 in regione Stilsko repertae sunt reliquiae et vestigia plus quam L vicorum aperti generis (sine munitionibus), qui ad periodum inter saecula VIII–X referuntur; item inventi sunt circa CC tumuli (kurgani). Archaeologi et historici ex his inventis existimant in ea parte Ucrainae ortum esse seriem urbium‑civitatum, similium polis antiquae Graeciae aliisque locis, unde de Chroatis in illa regione loquuntur tamquam de proto‑natione polycentrica, quae in unam maiorem rem publicam non coaluit. Praeterea ad constitutionem cuiusdam unitariae civitatis Chroaticae in Podnestrovia perveniri non potuit, quod multi loci cinere operti inventi sunt cum manifestis vestigiis magni incendii, quod ad finem saeculi X refertur atque coniungitur cum eventu apud Nestoris chronicon memorato ut “expeditio Chroatica” ducis Volodimeri anno 993. Eodem tempore, exeunte saeculo X et ineunte XI, Stilsko et Plisnesk desinere coeperunt exsistere. Attamen meminisse oportet hoc tempus esse frequentium bellorum: post mortem ducis Volodimeri (1015) illam regionem Boleslaus Chrobry (992 - 1025), dux Poloniae, invasit atque adiunxit. <ref>Boleslaus Chrobry ab anno 992 usque ad 1025 Poloniae dux fuit, atque anno 1025 coronatus est rex Poloniae, sed eodem anno obiit.</ref> Post hanc autem destructionis aetatem, per saeculum XI in nonnullis locis iterum apparuerunt habitationes quae paulatim creverunt in centra regionalia, sicut iam memoratum Halicium (Galicium), ex quo postea, aetate Austro‑Hungarica, totus ille tractus nomen Galicia accepit. == 17. Chroati in Ucraina (Russia Kioviensi) et Albichroati in Polonia meridiana — duae gentes separatae atque distinctae? == Hic concludi potest atque ex fontibus scriptis (Chronicon Nestoris exeunte saeculo XI et ineunte XII compositum) itemque ex archaeologicis testimoniis praebere de exsistentia gentis nomine Chroatorum in Ucraina per medium aevum antiquum, verisimiliter iam a saeculo VI usque ad eorum inclusionem in Ducatum Russiae Kioviensis saeculo X. Confirmationem additicam praebet relatio statistica de incolis Russiae imperialis anno 1861 confecta, in qua legitur in regione Volhinia 17 228 homines se ad gentem Horvatorum pertinere professos esse.<ref>Gluhak 1990. pag. 145; Incertum est utrum hic numerus ad solos viros pertineat an etiam feminas et pueros includat.</ref> Documentum quod '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' anno 1086 confectum est pars est operis Chronica Boemorum (lib.II, capit.XXXVII), a presbytero et historico '''Cosma Pragensi''' exeunte saeculo XI et ineunte XII conscripti. In hoc privilegio refertur de '''fundatione episcopatus Pragensis anno 973 facta''' atque describuntur fines eiusdem ex tempore fundationis, enumeratis omnibus regionibus limitaneis ac gentibus in finibus Episcopatus Pragensis habitantibus. A parte occidentali incipiens, ad septentrionem procedit, deinde ad orientem, ubi affirmatur episcopatum complecti totam regionem ac provinciam circa urbem Cracoviam, atque protendi ad flumina Bug et Stir ad orientem; postea ad meridiem versus Hungaros declinare, ad vertices montium Tatra pervenire, inde Moraviam includere, ac demum ad meridiem cum Bavaria confinia habere (hodierna Austria Inferior, quae illo tempore pars Bavariae erat). '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' documentum est quod, independenter a opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeniti, '''confirmat exsistentiam duarum coetuum Chroatorum (Chruuati et altera Chrowati) ad septentrionem Bohemiae in altera parte saeculi X.''' Chroati in “''Privilegio Episcopatus Pragensis''” memorantur post Psouanos, gentem in septentrionali parte Bohemiae, et in consortio gentium Silesiacarum: Slasanorum (Silesianorum), Boboranorum — gentis circa flumen Bobor (''Bóbr'') in Polonia meridionali-occidentali, Trebowanorum; item commemorantur Milciani, una ex gentibus ''Serborum Lusaticorum'', in hodierna Germania orientali ad triplicem finium contactum Germaniae, Poloniae et Bohemiae. Locus Chroatorum, quos ''Privilegium Episcopatus Pragensis'' memorat describens fines episcopatus ex anno 973, magna ex parte '''congruit cum descriptione Porphyrogeneti''' (circa annum 950) de situ Chroatiae Albae in capitulis XXX, XXXI et XXXII: '''iuxta terram Boiki (Bohemiam), ubi vicini sunt Albii sive non baptizati Serbi, atque ubi fines attingunt Franciam (Germaniam).''' ''Privilegium'' duas Chroatorum gentes (Chruuati/Ghrwati et altera Chrowati) memorat inter Psovanos et Slasanos positis, quod implicare videtur has duas Chroatorum partes sibi invicem proximas fuisse. Verumtamen id, quod simul commemorantur, fortasse ex ratione mnemotechnica conscriptionis ortum habuit: cum de coetibus eiusdem nominis ageretur, scriptor eos coniunxit, quia ita facilius meminisse poterat. Haud improbabile est inter utramque gentem Chroatorum alia quoque tribus interposita fuisse. Ita aperitur facultas ut hi “altera Chrowati” orientem versus collocentur, in Polonia meridionali circa superiorem Vistulam et Cracoviam, vel in regione meridionali Poloniae prope triplicem finium contactum Poloniae, Slovaciae et Bohemiae. Talis collocatio huius secundae partis Chroatorum in Polonia meridionali congrueret cum iis quae Porphyrogenitus refert, ubi in capite XXX dicit Albichroatos cum Hungaris amicitia et compaternitate coniunctos esse, atque in capite XXXI eos a Francis, Hungaris et Pecenegis depraedari. Constat nomades et equestris gentes, quales Hungari et Pecenegi, celeribus ac repentinis incursibus etiam loca satis remota petivisse: meminisse licet ingentes Hungarorum irruptiones in Italiam septentrionalem, ubi exercitum imperiale deleverunt, item in Germaniam (proelium apud Augustam Vindelicorum anno 955) atque usque in Franciam et Burgundiam. Similem equestris impetus rationem, cum direptione et vastatione coniunctam, eo tempore Pecenegi adhibebant. Haud dubium est Pecenegos in quibusdam excursionibus Poloniam meridionalem circa Cracoviam attingere potuisse; attamen primi, qui eis obviam fierent, fuissent Chroati in Ucraina occidentali circa superiorem Dniestrum. Si Bagibareia in capite XXX De administrando imperio pro Bavaria accipitur (ubi dicitur Albichroatos ultra Bagibareiam habitare), atque si consideretur quod medio saeculo X tota Austria necnon Slovenia sub potestate Bavariae politica erat, tum ex prospectu physico e civitatibus Dalmatiae — verbi gratia ex Iadera — ubi informator Porphyrogeneti de Chroatis habitare potuerit, Chroatia Alba re vera ultra Bavariam sita videbatur. Ex prospectu autem et situ spectantis Constantinopoli, Chroatia Alba ultra Hungariam posita erat, ut in capite XXXI de Chroatis scribitur, praesertim cum meminerimus Slovaciam hodiernam eo tempore sub ditione Hungarorum fuisse, et fines inter Poloniam meridionalem et Slovaciam montium Tatra iuga constituere. Omnia quae Porphyrogenitus tradit, una cum testimoniis ''Privilegii Pragensis'', eo ducunt ut Albichroati memorati in amplis regionibus Poloniae meridianae atque meridiano-occidentalis habitasse videantur. Item indicia ostendunt non de uno coetu Chroatorum monolithico agi, sed de pluribus coetibus inter se distinctis. In documentis publicis gubernii Civitatum Foederatarum, ''United States Congress Joint Immigration Commission'' anno 1911 editis, legitur de milibus immigrantium Polonicorum ibidem natorum circa Cracoviam identitatem ethnicam saepius declarare nomine Bielochrovat (“White Croats”). '''Existimamus vocabulum “Albichroati” proprie ad eos Chroatos pertinere qui in Polonia meridionali habitabant, occidentalius collocati quam Chroati Ucrainae. In regionibus ad meridiem Cracoviae situs est numerus hydronymorum et toponymorum vocabulum “albus” continens: flumen ''Biała'', urbs ''Bielsko‑Biała'', aliaque. Accedit quoque sententia de coloribus, qui in quibusdam culturis ad designationem partium mundi adhibentur: albus in culturis nomadum Eurasiae cum parte occidentali coniungitur, niger cum septentrione, ruber cum meridie, caeruleus vel viridis cum oriente. Haec ratio apud gentes Turcicas observata est, sed etiam in scriptis Sinensibus: oriens = viridis vel caerulea (arbor, ver), septentrio = niger (aqua, hiems), occidens = albus (metallum, autumnus), meridies = ruber (ignis et sol). Neque in mundo Slavico praetermittendum est exemplum nominis ''Belarus'', quod ad litteram significat ''Albarussia'', id est ''Russiam Albam'', quod quoque confirmat rectitudinem sententiae de designatione partium mundi per colores. Praeterea in lingua Polonica hodierna pro parte mundi “septentrione” non adhibetur vocabulum commune Slavicum (sever / sjever), sed “północ”, quod ad litteram “media nox” significat, id est cum tenebris et obscuritate, nigra colore, coniungitur. Item verbum pro meridie in lingua Polonica est “południe”, ad litteram “media dies”, quod calorem, lucem atque denique colorem rubrum suggerit. In his exemplis — praesertim ''Bjelohrvati'' sive ''Albichroatorum'' et hodiernae ''Belarus'' sive ''Albarussiae'' — adiectivum “albus” ut signum spatiale‑semanticum orientationis intra orbem Slavicum fungitur, "occidentem" designans. Quamvis Nestor in sua chronica ''Povest’ vremenyh let'' Chroatos in finibus hodiernae Ucrainae clare memoret, eos tamen epithetis “albos” non designat. Attamen uno in loco vocabulum Albichroati adhibet, sed tum eos una cum Serbis et Chorutanis (Karantanis) in eodem coetu recenset: “''Post multos vero annos consederunt Slaveni circa Danubium, ubi nunc est terra Hungarorum et Bulgarorum. Ex his Slavenis diffusi sunt per terras […]. Hi sunt ipsi Slaveni: Chroati albi, Serbi et Chorutani.''” Manifestum est agi de coetibus extra spatium historicum ''Russiae Kioviensis'' sitis, id est ad occidentem eius locatis. Haec distinctio confirmat Chroatos ad Dniestrum, ab Haliciensi regione usque in Podoliam, ut entitatem Slavicam localem perceptos esse, cum nomen ''Albichroati'' ad eas partes spectaret quae occidentalius positae erant — in Polonia meridiana et meridiano‑occidentali: ''Chruuati et altera Chrowati'' ex ''Privilegio Pragensi'', quod Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' (Lib. II, Cap. XXXVII) tradit. Iam antea, in capite de Bohemia, commemoravimus historicos Bohemos recentiores existimare Chroatos in ''Privilegio Pragensi'' memoratos verisimiliter in finibus Silesiae historicae, in Polonia meridiano‑occidentali, habitasse.<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> == 18. Adiectum: Avaricum Khaganatum et adventus Chroatorum == '''''Contextus chronologicus et historicus de prima sedimentatione Chroatorum in Dalmatia'' Circa annum 567 nova unda Asiatica in regiones Pannonicas irrupit: Avari. <ref>Menander Protector, Excerpta de legationibus.</ref> Eorum ruina et interitus gradatim facta sunt. Bella Francica sub Carolo Magno annis 791–796 potestatem Avarorum deleverunt, ut in Annalibus Regni Francorum atque in epistulis Caroli Magni describitur.<ref>Annales Regni Francorum, a. 791–796.</ref> Ex his fontibus discimus '''ducem Woinomirum Sclavum''' cum suis primum ad principalia Avarorum “anulos” pervenisse. Ille praecipua munimenta Avarica occupavit. Ex documentis Francicis intellegitur hoc factum esse antequam exercitus Francicus maior spatium inter Danubium et Tissam attingeret. Francis nuntium audientibus, iter suum acceleraverunt, metuentes ne Woinomirus, quamvis socius et vassallus Francorum, aurum argentumque ex anulis Avaricis direptis sibi occultaret. Post cladem militarem, Avari superstites fidem suam Carolo Magno dederunt, et iteratis legationibus petebant ut Franci eis novas possessiones in occidente concederent. Causa erat quod, post deletionem potentiae militaris, gentes Slavicae circumvicinae eos invadere coeperant atque exstinguere cupiebant. Qui heri domini fuerant, hodie odium subire coeperunt. Quaestio Avarici Khaganatus cum nonnullis quaestionibus fundamentalibus historiae Chroaticae arcte coniungitur. Secundum opus ''De administrando imperio'', circa annum 950 a Constantino Porphyrogenneto conscriptum, societas Chroatorum in provinciam Dalmatiae pervenit tempore Heraclii imperatoris (610–641). Haec est sola notitia explicita in fontibus historicis de tempore migrationis Chroatorum in regiones Dinaricas et Adriaticas. Porphyrogennetos scribit Heraclium Chroatos invitasse ut in Dalmatia advenirent, Avaros expellerent, atque ita civitatibus maritimis et insulis Adriaticis, quae adhuc Romanis habitabantur, auxilium ferrent. Chroatos contra Avaros aliquamdiu pugnasse in Dalmatia (provincia Romana multo amplior quam Dalmatia hodierna, partes magnas Bosniae et Hercegovinae complectens), et tandem vicisse: quosdam Avaros occidisse, alios potestatem Chroaticam agnovisse. Memorandum est narrationem Porphyrogenneti de adventu Chroatorum congruere cum aliis eventibus eiusdem aetatis, etiam ad Khaganatum Avaricum pertinentibus. In regionibus ad occidentem Avarorum, circa annum 622, gentes Slavicae sub ductu Samonis seriem felicium expeditionum contra Avaros inceperunt.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 48–50.</ref> Eodem tempore societas Slavica Samonis quotannis incursiones in terras Francorum faciebat, Thuringiam et Saxoniam depraedans. In proelio ''Vogastisburgensi'', Slavi sub Samone totum exercitum regium Francorum deleverunt, ex variis regionibus Francicis congregatum: ex Alemannia, Suevia, Saxonia et Francia propria.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 68.</ref> Anno 626, Avari ad orientem conversi sunt et magnum impetum in Constantinopolim facere conati sunt, Slavicis vassallis et Persis cooperantibus. Conatus urbem imperialem occupandi in cladem desiit.<ref>Chronicon Paschale, a. 626.</ref> Paulo post Baianus khaganus mortuus est, et potestas Avarorum post annum 630 diminuta est.<ref>Theophylactus Simocatta, Historiae.</ref> Hoc ipso tempore Porphyrogennetos adventum Chroatorum in Dalmatia ex septentrione collocat, tempore Heraclii (610–641).<ref>Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, c. 31.</ref> Itaque in eodem ambitu chronologico invenimus: * cladem Avaro‑Slavico‑Persicam apud Constantinopolim (626), * ortum regni Slavici Samonis in occidente et clades Avaricas in Moravia, Bohemia et regionibus vicinis, * defectionem Serborum sub Dervano ad societatem Samonis, * mortem Baiani khagani, * adventum Chroatorum in Dalmatia (in capitulis XXX et XXXI DAI descriptum, quae duas relationes praebent, sed conveniunt in eo quod Croati adversus Avaros venerunt). Annis 1970, alii historici Croatici (Lujo Margetić, Nada Klaić) theoriam alternativam proposuerunt de tempore quo Chroati in Dalmatia apparuerunt. Secundum eorum opinionem, Chroati qui ethnonymon '''Hrvati''' attulerunt non prima parte saeculi VII (ut in ''DAI'' cap. XXXI), sed in extremo saeculo VIII, bellis Franco‑Avaricis gerentibus, socii et vassalli Francorum, venerunt. Hoc sensu dux Woinomirus, in documentis Francicis memoratus ut victor principalis Avarici “anuli”, unus ex ducibus Croatorum fuisse putatur. Historici Austriaci Karlus Kronstein<ref>Karlus Kronstein, Die Slawen und die Awaren, Vindobonae, 1936.</ref> et Walterus Pohl<ref>Walterus Pohl, Die Awaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822, Vindobonae, 1988 (editio altera 1996).</ref> putaverunt Chroatos fuisse nomen ordinis militaris limitanei intra Avaricum Khaganatum, qui fines khaganatus custodiebat. Constat Chroatos apparere “prope” fines Avarici imperii (Ucraina occidentalis, Polonia meridionalis, Carantania in Austria meridionali, Dalmatia), sed extra lineas interiores eiusdem imperii. Lingüista Alemko Gluhak in libro suo ''Porijeklo imena Hrvat'' (''De origine nominis Chroati'') affirmavit illud gentium nomen (ex septem, secundum fabulam origo gentis in DAI, cap. 30) quod Chroati vocabatur, consedisse in regione a monte Velebitio meridiano, a flumine Zrmania usque ad flumen Cetinam, deinde ad Campum Duvani (antiquum Delminium, sedes veterum Delmatarum).<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, 1990, pp. 222–223.</ref> Hoc spatium, universim spectatum, complectitur partes hodiernae Dalmatiae septentrionalis et mediae atque Hercegovinae occidentalis. Constat prima centra regni Chroatici mediaevalis sita fuisse in regione ab urbe Nona (Croatice: Nin), prope Iadram (Croatice: Zadar), ad litus maris, usque ad Cninam in interioribus, tum ad Clissam (Croatice: Klis) et Solinum (antiqua Salona) haud longe ab Spalato. Regio est saxosa, ubi catenae montium parallelae secundum litus Adriaticum se extendunt, et inter hos montium scopulos parvae valles fertiles iacent. Maxima area terrae arabilis sunt Ravni Kotari, post Nonae (Nin) et Iadri (Zadar) fines, in interioribus regionibus. <center> [[File:Eastern Adriatic 1089.svg|700px|alt=Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089|Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089]] </center> Unum e primis sedibus civitatis Chroatorum ad litus maris Hadriatici fuit oppidum Nin (antiqua Aenona, mediaevalis Nona), XVII chiliometris ad septentrionem et occidentem ab Iadera situm. Primum fuit habitatio gentis Liburnorum, atque ab saeculo I municipii Romani dignitatem obtinuit. Medio saeculo IX ibi condita est episcopatus Nonensis (863/867), in quo tunc sedebat »episcopus Chroatorum«, cui iurisdictio super totam civitatem Chroatorum tributa est. Episcopatus anno 928 abolitus est, anno 1075 restitutus, denique anno 1828 omnino sublatus. Omnes monumenti epigraphici, qui hucusque in territorio Chroatiae ad saeculum IX pertinentes reperti sunt, Latine scripti sunt. '''Lingua Latina fuit sermo officialis (cancellariae et liturgiae) civitatis Chroatorum usque ad annum 1847, cum Senatus Chroaticus decreto suo sermonem Chroaticum in usum publicum introduxit.''' == 19. Adiectum: Etymologia ethnonymi Chroatus (''Hrvat'') == Plurimi linguistae, qui per ultimum saeculum quaestionem originis nominis ''Chroatus'' sive ''Croatus'' , Croatice:''Hrvat'' (plur. ''Hrvati'') tractaverunt, consentiunt hoc nomen non esse Slavicae originis. In eodem tempore maxima auctoritas in circulis linguisticis tributa est sententiae qua radices nominis ''Hrvat'' in circulo Indo‑Iranico subfamiliae Indoeuropaeae quaerendae sunt. Id praecipue factum est ob inventum duarum tabularum lapidearum repertarum medio saeculo XIX in excavationibus reliquiarum urbis Graeco‑Sarmaticae '''Tanais''', ad ostium fluminis Don (antiqui: Tanais) in Mare Azoviense (antiquum: Maeotis Palus) sitae,<ref>Tabulas inscriptionibus Graecis inscriptas detexit philologus classicus et historicus Russicus Pavel Mihajlovič Leontjev anno 1853.</ref>quibus nomen ''Hrvat'' ab initio saeculi XX saepius cum ramo Iranico linguarum Indo‑Iranicarum coniungi coepit. [[File:Ancient Greek Colonies of N Black Sea.png|center|800px]] ===19.1 Tabulae Tanaiticae === Agitur de duabus tabulis marmoreis inscriptiones Graecas longiores continentes, quae secundum indicia intra ipsum textum circa annum CC (200) p. Chr. n. sunt positae. Tabulae nomina regis urbis Tanais et civium publicas functiones gerentium enumerant. Notandum est has inscriptiones publicas esse, non sepulcrales.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Dimidia pars nominum Graeca est, altera vero pars ad linguas Iranicas pertinet, ut nomina ''Farnarak, Ardarak, Meuak, Nauak, Niblobor, Sandarz'', etc. Inter haec nomina investigatores moverunt nomina propria '''''Horoathos''''' et '''''Horouathos''''' (Χορούαθ[ος], Χορόαθος), quae cum ethnonymo moderno ''Hrvati'' comparata sunt. Primus relationem inter nomina ''Horouathos'' et ''Horoathos'' et ethnonymum ''Chroatus'' (Croatice:''Hrvat'', in lingua Russica forma:Хорват: Horvát) proposuit linguista Russicus '''Alexander L. Pogodin''' anno MCMII (1902). Huius coniunctionis fautores fuerunt multi historici et linguistae Europaei, inter quos František Dvornik, Max Vasmer, Oleg N. Trubačev. ===TABULA TANAITICA A=== '''Tabula A''' maior est et antiquior inscriptio, ad annos 175–211 p. Chr. n. referenda, quae ad tempus pertinet quo Tiberius Iulius Sauromates II (175–211) regnum Bosporanum rexit. Tabula marmorea, 0.92 m × 0.73 m × 0.09 m metiens, verisimile est graviter laesa fuisse etiam ante excavationem. Triginta duo versus ex triginta fragmentis servati sunt. In inscriptione publica memorantur rex, synodus sive coetus devotionalis, praefectura eiusdem coetus, atque sodales ordinarii, numero paulo infra quadraginta. Versus quartus finitur mentione patris synodi, Horoúathi (Χορούαθος), qui versu quinto nominatim iterum occurrit; inter alios etiam vir ignotus, qui dicitur filius Horoáthi (Χοροάθου), commemoratur. Inscriptio fine clauditur data, ex qua servata est tantum appellatio mensis Graeco‑Macedonici, qui Iulio aut Augusto respondet. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae A<ref>CIRB 1277, cf. IosPE II 445; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 173–211 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/184019</ref> == <poem> 1    Θεῷ Ὑψί̣σ̣τῳ.                    ἀγαθῆι τύχηι. βασιλεύοντος βασιλέως ∙ Τιβ(ερίου) ∙ Ἰουλ(ίου) ∙ Σαυρομάτου φιλοκαίσαρ[ος κα]ὶ φιλο[ρ]ωμαίου, εὐσεβοῦς, ἡ σύνοδος ἡ περὶ ∙ ἱ[ερέα Ἰού]λ̣ιον̣ Ῥ̣αλ̣χάδου καὶ πατέρα σ[υ]νόδου 5 '''Χορούαθ̣'''[ον — —]ο[— —] καὶ συναγωγὸν Ἀρδά[ρα]κον [Σ]υ̣νεγδήμ̣[ου καὶ φιλ]ά̣γ[αθ]ον Δίαι[ο]ν̣ Κ̣ε̣ρ̣δ̣ω̣ν̣άκο̣υ̣? καὶ [π]αραφιλάγαθο̣[ν — — —]ιον Φοργαβάκ̣[ου] καὶ [νεα]ν̣ισ- [κ]ά̣ρχην Δημήτ̣[ριον Ἀπο]λ̣λωνίου καὶ γυμ[ν]ασιά[ρχην] Βα- [σι]λείδ̣ην Θεον̣[είκ]ο[υ καὶ Ἄ]τ̣τα̣ν Ἡρακλείδου φίλο̣[ν]? τ̣ῆ̣ς 10 [συ]ν̣όδου [καὶ] οἱ λο̣[ιπο]ὶ [θια]σῖτ̣αι· Ἀρδά̣ρα̣κος Ζια̣- [— —]ου, Δη[μήτ]ριος [— — —]ου, Λείμανος Φίδ̣α̣, [Μί]δαχ̣ο̣ς? [— — —]άνου, Ἀ[σκ]ληπιάδης  Οὐαλε̣[ρ]ί̣ου, [․․]γ?όδαν[ο]ς [Δημητ?]ρίου, [Μ]ενέστρατος Λυκίσ[κο]υ [— — —]ικάχο[υ], Διό̣φαντ[ος] Δείου, Πόπλ[ιο]ς 15 [— — — —]δα, Ἡρακλείδ[ης] Ἐπιγόνου, Ἰα̣ρ̣δο- [— — — — Δ]η̣μητρίου, Ἀ[φ]ροδείσιος  Χρυσέ- [ρωτος, Φαλ]δά[ρα]νος Ἀπολλωνίου, Φίλιπ- [πος — — — —]ν̣ο[υ], Καλοῦς Ἀθηνίου, Κόφαρνος [— — — — — — — — — Τ]ρ̣ύφων Ἀνδρομ[έν]ους, 20 ο̣[— — — — — —] '''Χοροάθου''', Θεότειμος  Ψυχα- ρίων̣[ος, — —]δίβαλος Φαρ[νάκου], Ε̣ὔιος Ῥό- δων[ος, Ἡρα]κλείδης Ἄττ̣[α, — — — — Ἀρισ]- τοδ[ήμου, Σ]ύ̣μ̣μ̣αχος Σα[— — — — — — — —] κος [— — — — — — — — — — — — — — — —] 25 φιλο[— — — — — — — — — — — — — — — —] ορανσ̣[— — — Ζωρθῖ?]ν̣ος  Βε[λλικοῦ? — — —] Ῥ̣α̣δάμ̣[ειστος? — —] Φαδινά[μου — — — — —] Μύ̣ρ̣[ων? — — — — —] Μαστοῦ̣ [— — — — —] πο[— — — — — — — —]ος Ἀρδα[ράκου? — — —] 30 Φιδ[α— — — — — — —]νος̣ Χαρί[των — — — Ἀ]- ράθι[— — — — — — — — — — — — — — — — —]                                     vacat 32  ἐν τ[ῶι — — ἔτει καὶ μη]νὶ Λῴ̣[ωι — — — — —] </poem> ===TABULA TANAITICA B=== Tabula B minor est inscriptio, mensuris 1,053 m × 0,71 m × 0,08 m, ad annum CC p. Chr. n. relata (517 secundum computationem temporis Bosporanam). Haec inscriptio recentior est, quod apparet ex mentione Tiberii Iulii Rhescuporis III, filii Sauromatis II. Minus detrimenti accepit: in quattuor partes fracta est et satis bene legi potest. In ea incisæ sunt viginti lineæ litteris Graecis capitalibus monumentalibus. In lineis VI, VII, VIII et IX commemorantur, una cum nominibus patrum, quattuor principes civitatis Tanaeitis eo tempore quo hoc monumentum erectum est (Hofarno, Babos, Niblobor, Horoathos). Monumentum positum est ob renovationem fori centralis urbis Tanaeitis. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae B<ref>CIRB 1245; cf. IosPE II 430; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 220 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/183985 .</ref> == <poem> 1  ἀγαθῆι  τύχηι. ἐπὶ βασιλεῖ Ῥησκουπόριδι, υἱῷ μεγάλου βασιλέως Σαυρομάτου, κα̣[ὶ] Ζήνων Φάννεως πρεσβευτῇ βα- 5 σιλέως Ῥησκουπόριδος #⁵⁶ καὶ Χο- φάρνου Σα̣νδαρζίου #⁵⁶ Βάβος Βαιο- ράσπου #⁵⁶ Νιβλόβωρος Δοσυμοξάρ- θου #⁵⁶ '''Χορόαθος''' Σανδαρζίου ἄρχον- τες Ταναειτῶν #⁵⁶ Χόφραζμος Φοργα- 10 βά̣κου, Βασιλείδης Θεονείκου ἑλ- ληνάρχης ἐξαρτίσας τὴν ἀγορὰν̣ ἐκ τῶν ἰδίων ἀναλωμάτων ἀπεκα- τέστησ̣α̣ τῇ πόλει καὶ τοῖς ἐμπό- ρ̣ο̣ι̣ς̣ δ̣ιὰ ἐπιμελητῶν Ζήνωνα Φά[ν]- 15 [ν]ε̣ως #⁵⁶ Φαρνόξαρθος Ταυρέου, Φαλδάρανος Ἀπολλωνίου καὶ [ἀρ]χιτεκτόνων Διοφάντου Νε- οπόλου κα[ὶ] Αὐρηλίου Ἀντωνε[ί]- νου, Ναύακος Μευάκου. 20    ἐν τῷ ζ̣ιφʹ. </poem> [[File:Horovathos.jpg|thumb|center|800px|Nomen Χοροάθος in Tabula Tanaitica B]] === De tabulis Tanaiticis: historia receptionis et aestimatio hodierna === Per magnam partem saeculi XX, cum Chroatia pars Iugoslaviae esset, historici Chroatici tabulas Tanaiticas aut tacebant aut exemplum negativum proponebant, dicentes similitudinem onomasticam casu fortuito ortam esse, non argumentum ad originem gentis deducendam.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Hodie tabulae Tanaiticae in studiis linguisticis cautissime tantum ut possibile '''testimonium ad etymologiam ethnonymi''' illustrandam accipiuntur, nullo modo autem ut argumentum ad originem biologicam (geneticam) gentis Chroaticae ex Sarmatis Iranophonis deducendam.<ref>Heršak, Emil; Nikšić, Boris (2007), [Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje), Migration and Ethnic Themes 23 (3).]</ref> Necesse est distinguere inter originem nominis ''Hrvat'' et originem ipsius populi Chroatici, cum omnis gens per processus ethnogeneticos complures et saeculares formetur, in quibus elementa genetica, linguistica et civilizatoria inter se miscentur. === 19.2 Contextus historicus translationis nominis Sarmatici ''Horvata'' in Slavicas communitates inter Borysthenem et Tyrum === Chroati lingua sua indubitanter ad gentes Slavicas pertinent, et plerumque maior pars minoritatem linguistice absorbet. Nota sunt exempla Bulgarorum Turcicorum in Bulgaria, Francorum Germanicorum in Gallia, qui nomen suum maiori populo reliquerunt, sed linguam eius paulatim acceperunt; item Normanni Scandinavi in Gallia septentrionali, qui intra unum saeculum linguam Francogallicam receperunt eamque postea in Britanniam Anglosaxonicam transtulerunt. His analogiis congruit opinio secundum quam quaedam cohors Sarmatica nomine ''Horvata'' vel ''Horoata'' ex regionibus circa Maeotidem Paludem et flumen Don (antiqui: Tanais) '''ad occidentem migravit, fortasse sub impetu Hunnorum''', una cum multis coetibus Sarmaticis, inter quos Alani eminentissimi erant. '''Formam *''Horvata'' reconstruere conatus sum ex voce ''Horvat'' (forma nominativi singularis), quae in orbe Slavico latissime diffunditur atque inscriptionibus Tanaidis ut forma ''Horouathos'' confirmatur. Ablato suffixo Graeco ‑os obtinetur ''Horvat[h]'', cui, secundum leges morphologicas Sarmaticas, suffixum ''‑ta‑'' adiungitur, ut in ''Sarmata'' et ''Sauromata'', unde provenit forma ''Horvata''. Structura radicum ''Sar‑m‑ata'' et ''Hor‑v‑ata'' congruit, cum suffixum Scytho‑Sarmaticum ''‑ta‑'', quod est suffixum pluralitatis Sarmaticae, etiam in Ossetico ut ''‑tä'' exsistat. Quare probabilis videtur forma antiqui ethnonymi Sarmatici ''Horvata'' sive ''Horoata''. Hi Sarmatae, qui ''Horvata'' vocabantur, in regione quae nunc Ucraina est cum gentibus Slavicis consederunt atque eis nomen suum tradiderunt. Hac theoria explicatur ortus Hrvati ut coetuum Slavicorum nomen Sarmaticum ferentium. Ex ''Horvata'' Ucrainae partes se separaverunt atque ulterius ad occidentem profectae sunt, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae considentes; quod confirmatur ''Privilegium Episcopatus Pragensis saeculi XI'', necnon traditionibus de adventu ''Hrvati'' ex partibus Poloniae ad Adriaticum, quae apud Constantinum Porphyrogenitum reperiuntur, sed etiam apud alios chronistas, ut in opere Thomae Archidiaconi ''Historia Salonitana'', ubi narratur septem vel octo genealogias ex regione Poloniae in Dalmatiam se collocasse. Europa antiquae serae et medii aevi prioris regio erat mobilitatis demographicae insignis. Coetus sine finibus politicis stabilibus, sine identitatibus territorialibus firmis, saepe sine consilio diuturno movebantur, necessitatibus, periculis et occasionibus subito ortis respondentibus. Incursus alicuius gentis transeuntis aut fama de bonis condicionibus in regione ignota eos in motum ponere poterat. Notae sunt historiae de itineribus Ostrogothorum et Visigothorum, de Rugicis Germanicis, de bello Odacri contra Rugicos cum exercitu Alanorum, de migrationibus Vandalorum et Alanorum usque in Africam septentrionalem, de fato Herulorum, de itineribus Langobardorum qui terras multarum gentium transierunt, inter quas ''Anthib'', de pugna cum “Amazonibus”, etc. == 20. Reconstructiones linguisticae et hypotheseon de etymologia ethnonymi Chroati == Ad rationem identitariam autoperceptionis gentis magni momenti est ''mythus originis'' sive ''fabula fundationis''. In hoc autem capite quaestionibus ethnogeneseos Chroatorum non tractabimus, neque duabus eius partibus principalibus: parte historico‑identitaria nec parte genetico‑biologica. Hic enim solummodo de etymologia nominis Chroati agimus, id est de origine ipsius vocabuli, non de origine gentis. Hoc praecipue monendum est, cum etiam historici professione haud raro in errorem incidant confundendi varias theses de origine gentis cum thesibus de origine nominis. '''Reconstructio linguistica''' per se ipsa non est probatio. Ea enim repraesentat praesumptionem, id est coniecturam in certis regulis ac formis linguisticis fundatam. Quam ob rem quamlibet huiusmodi reconstructionem rectissime hypothesin appellare oportet. '''Hypothesis''' praesumptionem significat quae mutari potest; in regularitatibus quidem nititur, sed probatione directa caret. '''Thesis''', contra, sententiam designat quam auctor quidam tuetur; haec sententia etiam falsa esse potest, sed ut “positio” quaedam formata est. Hoc vocabulum adhibetur cum ostendere volumus aliquem interpretationem quandam defendisse. '''Theoria, sensu stricte scientifico''' (in sensu stricto), systema explicationis probationibus confirmatum denotat. Cum reconstructiones linguisticae probationes directas non habeant, expositiones quae ex eis praecipue oriuntur nullo modo vocabulo theoriae scientificae contineri possunt. Antequam varias hypotheses de etymologia ethnonymi Chroati lectori proponamus, necessarium ducimus hanc terminologiam supra memoratam explanare, quae in litteris linguisticis et historiographicis saepius occurrit. Id facimus ex cautela critica, cum non pauci auctores hypotheses suas in reconstructionibus fundatas fere ut veritatem scientificam indubitatam exhibeant, id est ut “argumentum irrefragabile” thesis quam tuentur. Talis ratio methodologica — proclivitas scilicet ut hypothesis pro veritate definitiva proponatur — omnino erronea est. === 20.1 Etymologiae ethnonymi Chroati ex linguis Iranicis === Maximus Vasmer, celeberrimus linguista Germanicus et slavista, primum proposuit etymologiam ex veteri Iranico ''(fšu)-haurvata'' = “pastor”, secundum formam Avesticam ''haurvaiti'' = “pascit”; postea autem derivationem suadebat ex veteri Iranico ''hu‑urvatha'' = “amicus”. Stephanus Krizin Sakač, historicus Croaticus e Societate Iesu, nomen Chroati cum veteri Iranico ''Harahvaiti'' coniunxit, quod tempore dynastiae Achaemenidarum (Cyri Senioris et Darii), sed etiam in antiquioribus textibus Avesticis, regionem designabat partim in territorio hodierni Afganistaniae sitam. <ref>Sakač: ''O kavkasko-iranskom podrijetlu Hrvata''(''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum''), in: ''Hrvati do stoljeća VII.'' (''Croati usque ad saeculum VII''), Zagrabiae 2000.</ref> Haec regio in scriptis Avesticis ''Harahvaiti'' appellabatur, in veteri Persico ''Harahuvatis'', quod postea in Graecum translatum est ut ''Arakhosia/Arachosia''. Hoc nomen respondet Sanscritico ''sarasvati'', quod significat “aquarum copia abundans”. Regio est in valle fluminis ''Hilmend'', in parte meridiana Afganistaniae hodiernae (V. Oranskij 1988: 127). Alemko Gluhak, linguista etymologus Croaticus, affirmat formam Harahvaiti secundum regulas linguisticas solum formas dare posse: * ''*Xorъšedi, *Xorъšedja'', vel fortasse ''*Xъrošedi'', quae non congruunt cum forma reconstructa paleoslavica: * ''*Xъrvat(in)ъ''.<ref>Gluhak 1990: 296–299</ref> P. Tedesco nomen Chroat ex Iranico ''huravant'' = “solaris” derivare conatus est. Alemko Gluhak (1990), in opere ''Porijeklo imena Hrvat'' (Latine: ''De origine nominis Chroatus'') , ad hypothesin etymologicam Olegii N. Trubačev se inclinavit. In primis Trubačevi hypothesibus annorum 1960, proponebat nomen a veteri Iranico ''*harvata'' vel ''*haurvata'' ortum esse, quod cum nominibus ''Sarmatai'' et ''Sauromatai'' comparabat, ubi suffixum Sarmaticum‑Scythicum pluralis ''‑ta'' inveniebat, quod etiam in Ossetico forma ''‑tä'' exstat. Deinde formam *haurvata cum voce Avestica ''haurvatat'' = “integritas, totalitas, sanitas” comparavit. Postea, annis 1980, Trubačev alias etymologias proposuit: nomen Chroati ex Iranico adiectivo ''*har‑va(n)t‑'' ortum esse, quod significat “feminei, ii quibus feminae sunt”, idque coniungebat cum matriarchatu, qui secundum eum in regionibus circa Pontum Euxinum et Caucasum olim exstitisse putabatur, cum mulieribus bellatricibus apud Sarmatas quas iam Herodotus memorat, atque cum Amazonibus fabularum Graecarum (Trubačev 1981: 151). Trubačev praeterea etymologiam nominis quod Graeci ''Sarmatai'' scribebant ita explicat: id a forma Indo‑Arica ''*sar‑ma(n)t'' = “ii quibus feminae sunt, feminei” derivari; pars prior nominis est Indo‑Aricum ''*sar‑'' = “mulier”, quod in linguis Iranicis dat ''*har‑''. Secundum Trubačevum et Gluhakum, qui hanc hypothesin sequitur, hoc confirmatur etiam locutione in litteris Graecis reperta: ''Sarmatai Gynaikokratoumenoi'' = “Sarmatae quibus feminae imperant”. In regione Sinda, prope Mare Azoviense, inter gentes Iranicas aetate Romana etiam quaedam coetus Indo‑Arici habitabant, ubi reperta sunt nomina feminea Graece scripta: ''Saria'' (sar = mulier) et ''Maiosara''. Regina Sindica Bospori vocabatur ''Kamasaryē'', quod explicatur ut ''*kama‑sar'' = “mulier amata”. Apud modernos Ossetas servatus est vetus epos de gente heroica ''Narta''; unus e personis centralibus est ''Satana'', mater sapientissima gentis, educatrix iuvenum heroum (Abaev 1965: 84; 1979: 39–40). Praeter Ossetas, qui habentur posteri Sarmaticorum Alanorum, epos ''Nartarum'' pars est traditionis aliorum populorum Caucasicorum: Adigeorum, Kabardinorum, Abazorum, Tschetschenorum, etc. Putatur nucleum huius carminis ad tempora Scythica pertinere. Oleg N. Trubačev concludit nomen Chroati primitus ab aliqua gente Iranice loquente portatum esse, quae postea slavicizata sit (Gluhak 1990: 305). Linguista Ranko Matasović ethnonymum ''Hrvat'' e radice Iranica derivari putat, quamquam plures origines Iranicae proponuntur nec ulla omnino certa est. Inter eas probabilissima videtur esse forma Ossetica (Alanicā) *''xurvæt'', significatione “custos”, quae legibus phonologicis et morphologicis cum forma Slavica congruit.<ref>Ranko Matasović, "Ime Hrvata", in: Jezik 66 (2019), 81–97.</ref> === 20.2 Aliae hypotheses de etymologia ethnonymi Chroatus (Hrvat) === Praeter varias hypotheses Iranicas et reconstructiones etymologicas nominis ''Hrvat'', iam inde a media aetate comparuerunt aliae quoque interpretationes. Imperator Constantinus VII Porphyrogenitus, in opere suo ''De administrando imperio'' medio saeculo X conscripto, primam talem etymologiam proposuit, ubi nomen Chrobatoi (lege: Hrovatoi) deducebat a voce Graeca ''khōra/chōra'' = “terra”, videlicet per formam alternativam Chorbatoi (lege: Horvatoi), cum expositione quod “Chroati in lingua Slavonica interpretantur eos qui multas terras possident” .<ref>Gluhak 1990 : 294</ref> Thomas Archidiaconus (saec. XIII) Spalatensis, in opere ''Historia Salonitana'', protulit opinionem nomen Chroatae pertinere ad nomen incolarum insulae Curictae, quod, ut aiebat, antiquitus fuisse ''Curetes'' vel ''Curibantes''. Historicus Croaticus Georgius Rattkay (saec. XVII) putavit nomen ''Hrvat'' cum verbo Croatico ''hrvati se'' = "colluctari" coniungi.<ref>Baro nobilis Georgius Rattkay (1612–1666) primam historiam systematicam regni Croatiae composuit: ''Memoria regum et banorum Dalmatiae, Croatiae et Slavoniae'', Vindobonae, 1652.</ref> Hae interpretationes antiquiores plerumque aestimari possunt ut ingeniosae sed “popularis” indolis, non vero scientificae. Missionarius Hungaricus Timon (saec. XVIII) nomen Hrvat deducebat ab appellatione ducis Bulgarici ''Kuvrat''. Tales conatus derivandi nomen Hrvat a nomine Kuvrati iterum in saeculo XX apparuerunt. Saeculo XIX ortae sunt multae aliae etymologiae: K. Zeuss putavit nomen ex vocabulo Germanico ''haru'' = “gladius” derivari putavit (quod in Polonico, ut aiebat, exstitisset ''karwat'' = “gladius brevis”, cum revera in Polonico saec. XIV nota sit vocabulum ''charwat'' significans “custodem urbanum” Cracoviae). S. Mikucki coniunxit nomen ''Hrvat'' cum radice Sanscritica ''śarv-'' = “ferire”. P. J. Šafařik comparavit ''Hrvat'' cum formis ''xr'b't'', ''xrib't'', ''xrib'', quia Rutheni et Ucraini montes Carpaticos vocant ''Horby'', id est ''Chrby'', unde secundum eius interpretationem nomen ''Hrvati'' cum nomine Carpatum cohaereret. F. von Miklosich deducebat nomen ex ''hruv/hr’v'' = “saltatio”. L. Geitler proposuit nexum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” et ''śarvuotas'' = “loricatus”. F. A. Braun in nomine ''Harvate'' vidit formam Germanicam nominis Carpatum: ''Harfaða fjöll''. R. Much coniunxit nomen ''Hrvat'' cum forma Germanica ''hruvat'' = “cornutus”.<ref>De etymologiis saec. XIX vide: Šišić 1990 : 236–238.</ref> A. Brückner nomen comparavit cum Slovaco ''charvati se'' = “resistere”, idque cum radice Slavonica ''*sk’rv- / x’rv-'' coniunxit, quod iterum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” comparavit. Otto Kronsteiner nomen ''Hrvat'' per linguas Tataricas et Baschkiricas ad vocem Turcicam ''xərvata'' = “milites liberi” referebat, quod cum magno influxu Avarorum in ethnogenesin Croaticam coniungere conabatur. Attamen nulla harum etymologiarum, sive linguistice sive historice, satis probabilis iudicari potest. === 20.3 Etymologia nominum quinque fratrum et duarum sororum (''DAI'', cap. XXX) === == 21. De distributione cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna == Aestate anni MMXX investigationem per rete perfeci de existentia et distributione cognominis ''Horvat'' in Foederatione Russica atque in regionibus finitimis. Inquisitionem institui inspectione registrorum cognominum in indicibus telephonicis publicis. Cognomen ''Horvat'' in Foederatione Russica circiter ducentos quinquaginta homines in talibus registris repertos praebuit. Ex conspectu distributionis cognominis ''Horvat'' in tabula geographica Foederationis Russicae hunc ordinem geographicae dispersionis observavi: praeter paucos homines in regionibus urbium maximarum, ut Moscuae et Vladivostoki, plerique alii hoc cognomine inscripti collocati erant in spatio geographico inter Pontum Euxinum et Mare Caspium (directione occidente‑oriente), cum maxima frequentia in septentrione circa urbem Casani ad Volgam in Tatarstania, et cum altera maxima frequentia in meridie, in regione Reipublicae Kabardinensis in Caucaso. '''Quod ad distributionem cognominis ex ethnonymo derivati attinet, regula observata est quae docet cognomina ex nomine gentis dominantis vel indigeni in ipsa regione illius gentis raro exsistere; maxima vero frequentia talium cognominum plerumque invenitur in regionibus et terris finitimis. Haec regula in ipsa Croatia confirmatur: in ora Adriatica cognomen Horvat fere nusquam occurrit in regione pristinae Croatiae, in Dalmatia, Liburnia et in occidentalibus partibus Bosniae et Hercegovinae; contra vero in Croatia septentrionali, in terris mediaevalis Slavoniae, ubi multi profugi ex parte meridiana Croatiae (a Turcis Osmanlis fugientes) se receperunt, cognomen ''Horvat'' frequentissimum est. Praeterea, praeter Slavoniam veterem, cognomen Horvat est frequentissimum in Slovenia hodierna, deinde in Hungaria atque in aliis regionibus vicinis, quo Croatae saeculis XV et XVI migraverunt hostibus Osmanlis effugientes. His rebus ad distributionem cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna relatis, quaestionem ponere licet: quos inde exitus colligere possumus? Emanat conclusio cognomen ''Horvat'' hodie frequentissimum esse in regionibus quae margines, peripherias et vicinitates terrarum antiquorum Sarmatarum et Alanorum repraesentant, scilicet — ut supra dictum est — in regione Tatarstaniae ad Volgam in septentrione (cuius centrum est urbs Casania) et in regione Reipublicae Kabardinensis in meridie. Ipsa distributio cognominis ''Horvat'' in his regionibus, cum quadam “vacuitate” in medio, casu tribui non potest. '''Agitur enim de cognomine ex ethnonymo quodam Sarmatico derivato, verisimiliter ex forma ''Horvata'' (nominativo plurali in linguis Sarmaticis). ===21.1 De regno Alaniae aetate media et de Ossetibus hodiernis === Praeterea notum est regnum Alaniae aetate media situm fuisse in spatio inter Pontum Euxinum ad occidentem, Mare Caspium ad orientem et Caucasum ad meridiem. Quare non est mirum cognomen Sarmaticum ''Horvat'' frequentissimum apparere in regionibus vicinis illi territorio. Regnum Alaniae et militariter et demographice magna ex parte deletum est tempore incursioni Mongolicae saeculo XIII. Osseti hodierni habentur posteri Alanorum, quod lingua hodierna Ossetica demonstrat, quae ad ramum linguarum Iranicarum orientalium pertinet atque multa archaica elementa servat, praesertim in phonologia et morphologia. Propter haec conservativa et archaica proprietates lingua Ossetica hodierna una est ex proximis cognatis linguae Avesticae antiquae, qua conscriptae sunt sacrae litterae Avesta, fundamentum religionis Zoroastrianae (propheta Zarathustra). Notandum est linguam Avesticam ad ramum Iranicum orientalem pertinere, dum lingua Persica antiqua ad ramum Iranicum occidentalem refertur. Item memorare oportet nomina Osseti et Osseticus esse exonyma internationaliter recepta, ex lingua Georgiana derivata, ad post‑Alanicos loquentes designandos. Nomina autem propria quibus Osseti se ipsos et linguam suam appellant sunt Iron et Digor. === 21.2 De investigationibus geneticis Ossetorum === Recentissima investigationes geneticae ostendunt Ossetos hodiernos esse posteros Alanorum antiquorum praecipue per lineas femineas (mtDNA), cum lineae masculae (Y‑chromosoma) magna ex parte ad haplogrupos masculos Caucasi indigenos hodie pertineant. Quod, collatum cum inventis archaeogeneticis e.g. ex urbe Tanaide ad Tanaim, id est, ex tempore ante incursionem Mongolicam (saec. XIII) et ante incursionem Hunnicam (circa annum CCCLXX p.Chr.n.), suadet magnam partem originariae populationis Sarmatico‑Alanicae masculinae evanuisse: sive migratione sive cladibus bellicis. Verum tamen videtur feminas Alanicas satis autonomia et constantia praeditas fuisse — fortasse exemplo Amazonum Sarmaticarum — ut identitatem Sarmaticam per traditiones et linguam servarent. Agitur hic de una ex quaestionibus maxime curiosis in archaeogenetica Iranica: de discontinuitate linearum mascularum et de continuitate linearum feminearum apud Alanos. Hoc congruit cum studiis recentissimis (2019–2024), quae demonstrant Ossetos hodiernos per lineas femineas (mtDNA) continuitatem ostendere cum populis sepulcrorum Sarmaticorum et Alanorum seriorum (haplogrupis H, U, J, T cum eisdem subcladibus), cum conservatione frequentiarum, unde sequitur lineas femineas Osseticas hodiernas praecipue Alanicas esse. Contra vero lineae masculae (Y‑DNA) rupturam manifestam exhibent: Osseti hodierni habent haplogrupos masculos Caucasi indigenos, scilicet G2a, J2, R1b‑L23 Caucasicam, I2c, E1b Caucasicam; cum Alani et Sarmatae antiqui habuerint praecipue R1a‑Z93, R1b‑Z2103, Q1b, J2a, G2a, sed in subcladibus aliis quam haplogrupi Caucasici hodierni. <ref> Ad historiam geneticam Sarmatarum, Alanorum atque Ossetorum hodiernorum illustrandam consulantur hi labores scientifici: Boulygina et al., ''The Genetic Legacy of the Alans'' (Journal of Human Genetics, 2014); Kushniarevich et al., ''Genome-wide analysis of medieval Alans'' (Nature Scientific Reports, 2018); Khokhlov et al., ''Ancient DNA from Tanais'' (Archaeological and Anthropological Sciences, 2019); Wang et al., ''Ancient DNA from the North Caucasus'' (Current Biology, 2020); Lazaridis et al., ''The Genetic History of the Caucasus'' (Cell, 2023); Balanovsky et al., ''The Genetic Structure of Modern Ossetians'' (American Journal of Physical Anthropology, 2012). </ref> == 22. Conclusiones == <div style="text-align:center;"> [[File:Europe relief map showing the historical distribution of ethnic groups named Croats (9th–10th century).jpg |thumb |650px |alt=Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos. |Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos.]] </div> In hoc opere haec praecipue monere volumus: quamquam in chartis historicis saeculi undevicesimi atque circa annum 1900 Chroatia Alba pertinaciter in occidentali Ucraina collocatur, fontes historici — praesertim Chronicon Nestoris (saeculo XI exeunte / XII ineunte) — talem collocationem non sustinent. Nestor Kioviensis Chroatos, qui in Russia Kioviensi (hodierna Ucraina) habitabant, numquam “Albos” appellat, sed simpliciter Chroatos, Hr’vate, etc. Unico autem loco, ubi nomen “Chroati Albi” profert, eos cum “Serbis et Horutanis” coniungit, id est cum gentibus extra fines Ducatus Russiae Kioviensis positis. '''Conclusio 1: Chroati in regione veteris Russiae Kioviensis (hodierna Ucraina) non sunt “Chroati Albi”, sed Chroati tantum. Opus “De administrando imperio” Constantini VII Porphyrogeneti duas narrationes de Chroatis et de terra unde venerunt continet, in capitulis XXX et XXXI. Terram illam Porphyrogenetus aperte “Chroatiam Albam sive Magnam” nominat, eamque usque ad tempus quo opus conscribebat (circa annum 950) non fuisse christianam affirmat. Hoc testimonium regionem Bohemiae excludit, cum Bohemia iam saeculo IX exeunte per Moraviam christianitatem recepisset, atque saeculo X ineunte pro terra christiana haberetur. Quare collocatio Porphyrogeneti “Chroatiae Albae” in terris ad septentrionem et orientem Bohemiae quaerenda est. Praeterea, data capitulorum XXX, XXXI et XXXII locum Chroatiae Albae delineant: ab occidente Franci eos invadunt; ad fines Boiki (= Bohemia = Čechia) cum Serbis Albis sive non christianis et cum Francis confinia habent. Haec descriptio Chroatas Albas in hodiernam Poloniam meridio‑occidentalem, ad triquetrum Bohemiae, Poloniae et Germaniae, collocat.<ref>Propter rerum gestarum vicissitudines, fines Poloniae hodiernae, anno 1945 constituti, motum civitatis Germanicae versus orientem territorialiter sustulerunt; quare fines Poloniae hodiernae magna ex parte cum statu inter civitates exeunte saeculo X congruunt.</ref> Porphyrogenetus etiam scribit Chroati Albi cum Ungaris vicinos esse: in uno loco dicit Ungaros eos oppugnare, in alio vero cum eis in affinitate et amicitia vivere. Id verum esse potest tantum de Chroatis qui in immediato vicinatu Hungariae saeculo X ineunte et medio habitabant, quod maxime ad Poloniam meridianam spectat, ad tractus qui hodie cum Slovacia terminantur, cum Ungari post adventum in Pannoniam etiam Slovaciam tenuerint, quae tum “Hungaria Septentrionalis” vocabatur. Denique Porphyrogenetus refert Chroatas Albas ab oriente a Pečenegis oppugnari et spoliari. Hoc testimonium maxime ad Chroatas in Ucraina occidentali spectare potest, minus ad Chroatas in Polonia meridiana, et minime ad Chroatas in Polonia meridio‑occidentali, qui cum Francis, Serbis Albis (Lusaticis) et Bohemis confinia habebant. Ex hac geographia Porphyrogeneti apparet “Chroatiam Albam” amplum spatium esse inter Germaniam (Franciam) ad occidentem, Hungariam/Slovaciam ad meridiem et Ucraine occidentales ad orientem situm. '''Conclusio 2: Porphyrogeneti nomen “Chroatia Alba” ad regiones hodiernae Poloniae meridio‑occidentalis et meridianae spectat. Mentio autem Pečenegorum, qui Chroatiam Albam ab oriente oppugnare dicuntur, indicat Porphyrogenetum non solum Chroatas in Polonia meridiana atque meridio‑occidentali, sed etiam eos in Ucraina occidentali, id est in veteri Ducatu Russiae Kioviensis, ad notionem Chroatiae Albae pertinere existimasse. Narratio de Chroatis etiam in legendis Bohemicis occurrit, quae vitam sancti Venceslai (lat. Wenceslaus) referunt, quem anno 935 frater eius germanus, Boleslaus I Crudelis (Bohemice: Boleslav I. Ukrutný, † 967), interfecit. Mater eorum, Drahomira (Dragomira), metu perculsa post caedem filii “ad Chroatos” sive “in terram Chroatorum” confugisse memoratur. Chronicae Bohemicae, sicut Chronicon Dalimili saeculi XIV, originem ipsius gentis Bohemicae ex terra Chroatorum (''Charvaty'') deducere conabantur; quod non ad Chroatiam Adriaticam spectat, sed ad Chroatiam in regionibus hodiernae Poloniae sitam, in vicinitate Serborum Lusaticorum in Germania orientali. Documentum Bohemicum gravissimum, quod duas ipsas Chroatorum coetus inter alia Slavica tribus commemorat, est ''Pivilegium de fundatione episcopatus Pragensis'', quod Cosmas Pragensis in sua Chronica Boemorum (saeculo XII ineunte) tradidit. Ipse textus Pivilegii, saeculo XI exeunte conscriptus, fines episcopatus tempore fundationis anno 973 describit. In eo refertur ad quas gentes, flumina et urbes fines Pragensis episcopatus pertineant. Ita legitur fines ad septentrionem usque ad: “… ''Psouane, Chruati et altera Chrowati, Zlasane…''”. Graphia in variis codicibus et editionibus Cosmae diversa est: alibi invenitur "''Ghrvvati et altera Chrowati''"; alibi pro ''Zlasane'' legitur ''Slazane'', etc. Ex hoc Pivilegio apparet duas Chroatorum coetus ad septentrionem Bohemiae vixisse, in ambitu tribuum Silesiacarum Poloniae (Slasane/Zlasane = Silesiani). Quamquam textus eos iuxta memorat, parum verisimile est eos fuisse immediatos vicinos. Quod eo magis confirmatur, cum ''Pivilegium'' dicat episcopatum Pragensis anno 973 complecti etiam urbem Cracoviam totamque provinciam Cracoviensem in Polonia meridiana, atque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Strij protendi.<ref>Bugus, qui Occidentalis Bugus appellatur, flumen est quod in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit atque hodie parte cursus sui fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit; postea vero ad occidentem vergit, in Podlasia Polonica et deinde in Mazovia decurrens, ubi septentrione Varsoviae in Vistulam influit. Stryj flumen est in Ucraina occidentali quod in Carpathiis Silvestribus oritur, prope fines hodiernos Poloniae et Ucrainae apud vicum Užok fluit atque in Dniestrum (Tyras) se exonerat. Superior autem cursus Stryj nonnihil prope fines Poloniae et prope fontem fluminis San in Polonia austrorientali transit, et circiter sexaginta chiliometris ad occidentem a superiore cursu Stryj fines Slovaciae reperiuntur. Itaque Stryj flumen in Ucraina occidentali situm est, prope fines Poloniae et Slovaciae.</ref> Nonnulli existimant nomen fluminis quod iuxta Bug memoratur non esse Strij, sed Styr, flumen quod per regiones Voliniae circa urbem Rivne fluit. Nos autem censemus talem interpretationem fines episcopatus nimis in orientem protrahere, in territorium quod tum sub potestate Russiae Kioviensis erat, quae eo tempore necdum christianitatem publice receperat. Nam propagatio et receptio christianitatis in medio aevo initio a principibus et ordinibus superioribus ad inferiores ordines societatis descendebat. '''Conclusio 3: Ex ''Pivilegio fundationis episcopatus Pragensis'' discimus duas coetus Chroatorum in hodierna Polonia meridiana vixisse: unum ad septentrionem Bohemiae, inter tribus Silesiacas ad orientem et Serbos Lusaticos ad occidentem; alterum vero coetum Chroatorum verisimiliter in regionibus ad meridiem vel meridio‑orientem Cracoviae habitasse. Cosmas Pragensis in descriptione finium episcopatus Pragensis ad annum 973 etiam memorat Cracovam civitatem cum omnibus regionibus ad praedictam urbem pertinentibus ad meridiem cum Hungaris confinare. Meminisse autem oportet montes Beskidas et Tatrae ad meridiem Cracoviae sitos esse, ubi etiam ''Babia Gora'' eminens reperitur, quae fortasse Porphyrogeneti ''Bagibareia'' fuisse potest. Porphyrogenetus praeterea scribit principem Zachumliae saeculi X ineuntis, Michaelem, originem familiae suae ex regionibus circa Vistulam deducere. Toma Archidiaconus Spalatensis, quamquam saeculo XIII medio scribit, independenter a Porphyrogeneto, memorat adventum septem vel octo generum nobiliorum ex regionibus Poloniae. '''Conclusio 4: Christianitas in Poloniam anno 966 publice pervenit, cum dux Poloniae Mieszko I (960–992) baptizatus est, ut matrimonium cum principissa Bohemica Dubravka contrahere posset. Mieszko origine fuit dux regionis quae “Magna Polonia” appellatur, in parte Poloniae media‑occidentali sita (urbes primariae: Gneznensis, postea Posnania). Regiones autem Poloniae meridianae circa Cracoviam, necnon partes Silesiae meridio‑occidentales, Poloniae adiunctae sunt usque ad annum 990, quod fuit effectus expeditionum Mieszkonis. Hoc est confirmatio addita quod regio Poloniae circa annum 950, cum Porphyrogenetus opus suum ''De administrando imperio'' conscribebat, adhuc pagana erat et non christiana. Quare regiones Poloniae meridianae et meridio‑occidentales sunt locus ubi Chroatia Alba collocari potuit. Ex Chroatia Alba Chroati, in societate cum aliis Slavonicis gentibus, ad meridiem migraverunt per Bohemiam in Austriam meridionalem hodiernam (mediaevalem Carantaniam), ubi multa toponyma Slavica reperiuntur, inter quae Crowati, Chrouatti, etc., etiam pro regionibus amplioribus, sicut area latior circa Klagenfurtum. Testimonium toponymiae Slavicae et nominum ad Chroatos pertinentium invenitur in appellatione pagi maioris (pagus Chruuati) in regione circa Klagenfurtum, quod confirmatur in pluribus documentis imperatorum Ottonis I, II, III saeculi X, quae in tabulis geographicis Germaniae fideliter expressa sunt. Ob migrationes ad occidentem et meridiem ex Chroatia Alba (Polonia), quaedam loca a Chroatibus frequentius habitata sunt, alibi vero pauca tantum vici Chroatorum exstiterunt, ut videtur in regionibus circa Lipsiam et Hallam in Germania orientali. '''Conclusio 5: Chroatia Alba, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae et meridio‑occidentalis sita, pars fuit amplioris spatii habitationis coetuum nomine Horvat /Hrovat /Harvat /Hrvat insignium. Chroati Albi ex Polonia meridiana in minoribus coetibus inter Slavos Germaniae orientalis migraverunt, in regiones circa Lipsiam et Halleam; minores partes Chroatrum, ut toponymia confirmat, etiam in territorio Bohemiae permanserunt, quae in itinere eorum ad meridiem sita erat. Item, pars Chroatorum in migratione ad meridiem in Karantania Austriaca remansit. Maximus autem et orientalissimus coetus Chroatorum sunt Chroati in Ucraina, quos non “Chroatos Albas”, sed simpliciter Chroatos appellare oportet, ut fontes testantur. Ergo, non igitur de uno continuo territorio agitur, sed de coetibus Chroatorum in magno spatio dispersistis, intermixtis cum aliis Slavonicis gentibus, quod fuit effectus migrationum. Toponyma cum nomine Chroatus (''Hrvat'') etiam in regionibus vicinis reperiuntur: in Slovenia, Serbia (Hrtkovci), aliis locis Balcanicis, usque ad Graeciam. '''Conclusio 6: Iter et directio migrationis Chroatorum. Imago generalis migrationum Chroatorum, quae ex his investigationibus emergit, talis est: ex Ucraina Chroati ad occidentem migraverunt per Poloniam meridionalem (Chroatia Alba) usque ad Bohemiam, atque inde per Austriam meridionalem (Carantania/Koruška) usque ad litora Adriatica. '''Conclusio 7: Illi Chroati qui in septentrione, in “Magna” vel “Alba Chroatia”, permanserunt, tempore in processu ethnogeneseos pars nationum ibi viventium facti sunt: imprimis Polonorum. Hodie reliquiae loquentium Slavice in regione Austriae Koruškae (antiqua Carantania) se declarant ut pars minoritatis nationalis Slovenicae, quod non est mirum, cum Slovenia eis per plus quam mille annos vitae et evolutionis proximum et linguisticum et geographicum spatium fuerit, cui physice immediate adhaerebant. Quamquam incolae antiquae Carantaniae ad varias Slavicas gentes pertinere videntur, Chroati inter Slavos Karantaniae sunt una ex coetibus documentis optime testatis. Chroati in Ucraina paulatim non assimilati sunt, sed transformati, in iis regionibus ubi habitabant, cum de magnis coetibus Chroatorum ageretur, circa magna oppida mediaevalia congregatis. '''Conclusio 8: Identitas nominalis Chroatorum in Ucraina per tempora mutata est: a regionali identitate Galiča/Haličizne saeculis XII et XIII, cum illa loca Lavovi/Lvivi et Galiči ad gradum regni elevata sunt post dissolutionem Russiae Kioviensis et post atque inter incursiones Mongolicas (quae non erant eventus unici, ut interdum putatur), usque ad formationem separatae identitatis “rutenae” sive “rusinicae” apud Ucrainenses occidentales in Podnestrovlio superiore, circa montes Carpathos atque in Podolia.<ref> Anno 1253 Danijel Romanovič, princeps Galiciae et Volhiniae, coronatus est a papa Innocentio IV., quo facto Ducatus Galiciae‑Volhinensis ad dignitatem Regni Ruteniae evectus est. Cf. ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Daniel Romanovich”, accessum die 21 Oct. 2026; vide etiam ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Roman Mstislavich”. </ref> Identitas Ucrainensium occidentalium Rutenae sive Rusiči sive Rusini iterum subdividitur in: Lemki, Boiki et Hutsuli. = = == Notae == <references/> == Notae == <references/> [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Geographia]] 0gakgaqwwll7izuh919xeurtrcq6n4f 285579 285578 2026-10-25T12:13:37Z Coronus Tenebrosius 31709 /* 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). */ 285579 wikitext text/x-wiki [[Coronus Tenebrosius]] = DE SITU CHROATIAE ALBAE SIVE MAGNAE = == 1. Introductio == Vetustissimus fons historicus, qui de adventu Croatarum in hodiernam patriam deque regione unde profecti sunt narrat, est opus imperatoris Byzantini<ref> Nomina historiographica Byzantium, Imperium Byzantinum atque Imperium Romanum Orientale a recentioribus historicis inducta sunt, ut facilius designaretur civitas quae post annum 476 unica pars Imperii Romani superstes mansit, potestate politica, administrativa et militari. Imperator Constantinus circa annum 330 novam urbem condidit, Constantinopolim, in loco veteris coloniae Graecae Byzantion, unde etiam nomen Byzantii ortum est. Civitas fere mille annos (476–1453) exstitit atque regiones hodiernae Graeciae et Asiae Minoris complexa est. Religio publica orthodoxa erat, et saeculo VII lingua Graeca locum linguae Latinae tamquam linguae officialis occupavit. Nomen publicum civitatis erat Graece ''Basileia tōn Rhōmaiōn'', Latine autem ''Imperium Romanum''. </ref> Constantini VII Porphyrogeniti (905–959), quod titulo Latino ''De administrando imperio'' inscribitur. Opus Graece primum conscriptum est, sed titulum Latinum ''[https://archive.org/details/porphyrogenitus-1967-dai/page/153/mode/2up De administrando imperio]'' posteriores Europae editores et curatores ei attribuerunt.<ref> Primum opus ''De administrando imperio'' typis editum Ioannes Meursius anno 1611 curavit. Hic autem textus Latinus hodie ad usus investigationis academicae non adhibetur, cum multas errores atque deviationes contineat. Vide editionem digitalem: [https://archive.org/details/constantiniimper00cons ''Constantini Imperatoris Porphyrogeniti De administrando imperio'' (textus Latinus, 1611)]. </ref> Imperator Constantinus librum suum commentarium esse voluit atque fidelem notitiarum thesaurum de populis et regnis vicinis, destinatum filio suo minori et heredi Romano (938–963). Ex ipsis testimoniis operis colligitur librum inter annos 948 et 952 compositum esse, unde annus circiter 950 vulgo pro tempore originis ponitur. Capita tricesimum et tricesimum primum operis ''De administrando imperio'' (breviter: DAI) continent ''origo gentis'' Croaticae, id est narrationem de origine populi. Croatae non sunt solus populus Slavicus qui traditionem de “terra unde venerunt” ad sedes hodiernas conservat.<ref> Traditio Bohemica quoque narrationes de origine gentium servat (ut in Chronico Dalimiliano, saeculo XIV conscripto). Nestor, chronicarius Kioviensis (fine saeculi XI et initio XII), primam historiam de origine Slavorum exhibet. Priscam sedem gentis in regione Danubiana constituit, unde, secundum eum, Slavi sub pressione Vlahorum sive Volohorum (forsitan Romanorum, qui ad terras medii et inferioris Danubii advenerunt; attamen fieri potest ut ad Celtas sive Gallos referatur, quorum expansio saeculo IV a. Chr. n. facta est) versus septentrionem migraverint, in loca circa Vistulam sita. Nestor affirmat ex ea migratione ortos esse Ljahos sive Lahi (Lehos), id est gentes Slavicas Polonicas, atque ex iis Radimicios et Viaticios, populos Slavicos orientales. </ref> Attamen narratio Porphyrogeniti de origine et adventu Croatarum ad Adriaticum, in duabus versionibus exposita, multis differentiis atque contextu historico certo (Avaris, imperatore Heraclio /610–641/) a ceteris huiusmodi traditionibus Slavicarum gentium discrepat. '''De appellatione “Chroatia Alba sive Magna” ''' Notio “Chroatia Alba sive Magna”, quae etiam in titulo huius operis posita est, ex ipso Porphyrogeniti libro proficiscitur, ubi in extremo capitis XXXI haec leguntur: '''''Ὅτι ἣ μεγάλη Χρωβατία, ἣ καὶ ἄσπρη ἐπονομαζομένη, ἀβάπτιστος τυγχάνει μέχρι τῆς σήμερον, καθὼς καὶ οἱ πλησιάζοντες αὐτὴν Σέρβλοι.'' Quod Latine reddi potest: '''''Quoniam Chroatia Magna, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem abaptista permanet, sicut et Serbli, qui ei proximi sunt.'' Nonnulli auctores atque investigatores, qui Porphyrogeniti textum diligenter tractaverunt, existimant vocem Graecam ἡ μεγάλη praeter sensum proprium “magna” etiam significationem “vetus” habere potuisse, fortasse sub influxu usus Latini vocabuli maior (cuius significatio est: 1. maior, 2. natu maior, id est senior). Nam in ethnographia Byzantina adiectivum μεγάλη non solum magnitudinem, sed etiam vetustatem significare solet, id est regionem primigeniam et matrem. Hoc sensu cum Latino maior congruit, qui in scriptis geographicis et ethnographicis Romanis frequenter in sensu “antiquior”, “primigenius”, “originarius” adhibetur. Quam ob rem pars investigatorum censet vocem Porphyrogeniti ἡ μεγάλη Χρωβατία interpretandam esse ut “Chroatia primigenia” sive “vetus Chroatia”, non autem necessario ut “magna” in sensu spatii vel amplitudinis. Hic propositum est, ex iis quae in fontibus historicis continentur (varia documenta, chronica atque annales), locum geographicum Chroatiae Albae sive Magnae determinare. Ad hanc rem perficiendam, praeter testimonia de Chroatis in documentis et scriptis historiographicis expressa, adhibebimus quoque cognitiones ex toponymia, hydronymia, anthroponymia, necnon inventa recentioris linguisticae atque archaeologiae.<ref>https://hal.science/hal-02902087/file/Kazanski_Archaeology-Slavic%20Migrations_2020.pdf</ref> <center> [[File:Location of White Croatia and White Serbia in 560.jpg|700px |alt=Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 |Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 secundum fontes aevi medii]] </center> == 2. De administrando imperio: Caput XXX (pars de Chroatis) == '''Οἱ δὲ Χρωβάτοι κατῴκουν τηνικαῦτα ἐκεῖθεν Βαγιβαρείας, ἔνθα εἰσὶν ἀρτίως οἱ Βελοχρωβάτοι. '''Μία δὲ γενεὰ διαχωρισθεῖσα ἐξ αὐτῶν, ἤγουν ἀδελφοὶ πέντε, ὁ τε Κλουκᾶς καὶ ὁ Λόβελος καὶ ὁ Κοσέντζης καὶ ὁ Μουχλώ καὶ ὁ Χρωβάτος, καὶ ἀδελφαὶ δύο, ἡ Τούγα καὶ ἡ Βουγά, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτῶν ἦλθον εἰς Δελματίαν, καὶ εὗρον τοὺς Ἀβάρεις κατέχοντας τὴν τοιαύτην γῆν. '''Ἐπὶ τινὰς οὖν χρόνους πολεμοῦντες ἀλλήλους, ὑπερίσχυσαν οἱ Χρωβάτοι, καὶ τοὺς μὲν τῶν Ἀβάρων κατέσφαξαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὑποταγῆναι κατηνάγκασαν. Ἐκ τοτέ οὖν κατεκρατήθη ἡ τοιαύτη χώρα παρὰ τῶν Χρωβάτων, καὶ εἰσὶν ἀκμὴν ἐν Χρωβατίᾳ ἐκ τῶν Ἀβάρων, καὶ γινώσκονται Ἀβάρεις ὄντες. '''Οἱ δὲ λοιποὶ Χρωβάτοι ἔμειναν πρὸς Φραγγίαν, καὶ λέγονται ἀρτίως Βελοχρωβάτοι, ἤγουν Ἄσπροι Χρωβάτοι, ἔχοντες ἴδιον ἄρχοντα· ὑπόκεινται δὲ Ὧτῳ, τῷ μεγάλῳ ῥηγὶ Φραγγίας, τῆς καὶ Σαξίας, καὶ ἀβάπτιστοι τυγχάνουσιν, συμπενθερίας μετὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἀγάπας ἔχοντες. '''Ἀπὸ δὲ τῶν Χρωβατῶν, τῶν ἐλθόντων ἐν Δελματίᾳ, διεχωρίσθη μέρος τι, καὶ ἐκράτησεν τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Παννονίαν· εἶχον δὲ καὶ αὐτοὶ ἄρχοντα αὐτεξούσιον, διαπεμπόμενον καὶ μόνον πρὸς τὸν ἄρχοντα Χρωβατίας κατὰ φιλίαν. <ref>Editio Graeco‑Anglica: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gyula Moravcsik, vers. Anglica Romilly Jenkins, Dumbarton Oaks Texts I, Washingtoniae, 1967 (repr. 1993).</ref> Translatio nova Latina (secundum textum Graecum):<ref>Translatio a Coronō Tenebrōsiō facta.</ref> Chroati<ref>Translitteratio Latina. Porphyrogenitus scribit '''Χρωβάτοι''', quod Latine translitteratur ut '''Chrobatoi'''; ob vitacismum autem β ut [v] pronuntiatur, unde lectio ['''Hrovatoi'''], formae Croaticae hodiernae '''Hrvati''' (nom. pl.) proxime respondens. Forma ''Croati'' (nom. pl.) ex antiquiori forma ''Chroati'' orta est (cf. dux Chroatorum in [[Privilegium ducis Tirpimiri]]), quae ipsa a primigenio ''Chrovati'' provenit. Sonus autem /v/ in Latino saepe omittitur in adaptatione vocabulorum externorum, unde transitus '''Chrovati'' → ''Chroati'' → ''Croati'''. In linguis Slavonicis occidentalibus et orientalibus variae formae radicis occurrunt: in linguis Polonica, Ucrainica, Russica frequentissima est forma '''Horvati''' (radix ''hor-''), dissimilis occidentalibus formis '''hro-, cro-, chro-, kro-''', quae in linguis Germanicis et Romanicis praevalent. Haec permutatio vocalis /o/ explicari potest per phaenomenon phonologicum '''metatheseos liquidae''', quo vocales locum permutare possunt, cum iuxta liquidas /r/ vel /l/ consistant. '''Metathesis liquidae''' fuit communis et actuosa mutatio phonologica in antiquioribus periodis formationis linguarum Slavonicarum. '''In linguis Slavonicis orientalibus''' (Russica, Ucrainica) '''metathesis liquidae''' nonnumquam ad phaenomenon '''plērophoniae''' (punoglasje) duxit, quo vocalis /o/ duplicatur: ''glova → golova; *gord → gorod → grod''. Quaedam formae in linguis Bohemica et meridiano‑Slavonicis '''ad quantitativam vocalis productionem''' evolverunt, ut in exemplo ''grod → grad''. Eiusmodi leges phonologicae verisimiliter etiam in evolutione ethnonymi '''Horvat → Hrovat → Hr’vat''' operatae sunt. In regionibus Croatiae septentrionalibus ('''dialectus kajcavicus''') frequens erat forma '''Horvat''', dum in Dalmatia ('''dialectus chakavicus''') forma '''Harvat''' adparebat. Utraque forma ex antiquiori '''H’rvat''' (ubi ’ = semivocalis, ''jer'' in lingua '''paleoslavica''' et in lingua '''Slavica ecclesiastica antiqua''') derivata esse censetur. In lingua Croatica hodierna, intra fines '''dialecti Shtokavicorum''', evoluta est forma hodierna '''Hrvat'''.</ref> autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt '''Belochrovati''' (Albichroati). Una autem gens ab eis seiuncta, quinque scilicet fratres Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo et Chrobatos, itemque duae sorores Touga et Bouga<ref>Nomina Croatorum e textu Graeco translitterata sunt: Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo, Chrobatos, Touga, Bouga. Proposita lectio ad normam phoneticam: [Klukas, Lovelos, Kosentsis, Muhlo, Hrovatos, Tuga, Buga].</ref>, cum suo populo ab illis discedentes, in Dalmatiam venerunt ibique Avaros invenerunt terram illam obtinentes. Cum vero inter se per aliquot annos bellarent, Croatae superiores facti sunt: quosdam Avarorum trucidarunt, reliquos autem ad dicionem redigere coegerunt. Ex eo igitur tempore ea regio a Chroatis possessa est; suntque adhuc in Chroatia quidam Avarorum posteri, qui Avaricam originem ostendunt. Reliqui autem Chroatī apud Franciam manserunt, et nuncupantur hodie Belochrovatī, id est Albi Chrovatī, proprium principem habentes. Subiciuntur vero Otoni, magno regi Franciae atque Saxoniae, et inconditi (i.e. nondum baptizati) sunt, affinitates cum Turcis (id est: cum Hungaris) contrahentes atque amicitias cum eis colentes.<ref>Porphyrogenitus vocabulum Turcos ad Hungaros refert (circa annum 950), more Byzantinorum saeculi X, qui gentem Hungarorum nomine ''Τούρκων'' appellare consueverant.</ref> Ex Chroatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam; habent autem et ipsi principes suae potestatis, qui tantum ad principem Chroatiae amicitiae causa legatos mittunt. == 3. Analysis et interpretatio: Quid est Bagibareia? == '''Chroati autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albichroati). Multi investigatores putant “Bagibareiam” revera esse Bavariam. Alii autem monuerunt “Bagibareiam” Bavariam esse non posse, cum imperator Porphyrogenitus in ceteris operibus suis ad designandam Bavariam alio nomine utatur; in opere ''De thematibus'' Porphyrogenitus pro Bavaria voce Graeca ''Baioure'' utitur; idem monuit etiam Stephanus Krizin Sakač in opere Constantini ''De caerimoniis aulae Byzantinae''.<ref>Sakač, ''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum'', in: Croati usque ad saeculum VII, Zagrabiae 2000.</ref> Quoad vocabulum Bagibareia, haec cognoscenda sunt. In lingua Graeca antiqua littera β (Latine translitterata ut B, b) sonum /b/ repraesentabat; sed mutationes phonologicae in Graeco sermone vivo effecerunt ut in aevo Byzantino medio sonus /b/ in vocabulis Graecis ut /v/ pronuntiaretur: quod “vitacismus” appellatur. Scriptores autem aetatis Byzantinae, cum sonum /b/ in vocabulis externis et nominibus exprimere vellent, littera β adhuc saepe utebantur; demum postea paulatim adhiberi coepit combinatio litterarum mp ad sonum /b/ notandum, ut in exemplo tituli Croatici “ban”, qui Graece ut "mpanos" scribitur.<ref>Kinnamos, secretarius imperatoris Manuelis Comneni (1143–1180), solus praeter Porphyrogenitum est Graecus qui banum memorat; eum scribit ut ''mpanos''. Etiam in lingua Neo‑Graeca sonus /b/ per coniunctionem litterarum "mp" exprimitur.</ref> Porphyrogenitus igitur in scriptis suis littera β (B, b) adhuc utitur ad utrumque sonum exprimendum: et ad sonum /v/ et ad sonum /b/. Exemplum huius duplicis usus litterae β est nomen quod pro Croatis scribit: ''Chrobatoi'', quod sane legi debet ut ''Hrovatoi''. Praeterea altera mutatio phonologica, quae in lingua Graeca aetate Byzantina facta est, fuit conversio veteris Graeci coetus phonici /gi, ge/ in sonum /j/; exempli gratia, vox antiqua ''hagia'' Byzantino tempore pronuntiatur ut [aja]. Itaque etiam in vocabulo ''Bagibareia'' possibilis est lectio [''Bajvaria''].<ref>Praesertim, si monophthongizationem diphthongorum Graecorum veterum consideremus, quae plerumque efficiebatur aequatione valoris phonici ad secundum elementum diphthongi (hoc in casu: ei → /i/). Quare in voce ''Bagibareia'' lectio [''Bajvaria''] ex pronuntiatione orta est.</ref> Si possibilitatem consideremus auctorem partis de Chroatis in capite XXX ab auctore capitis XXXI diversum esse, tum fieri potest ut ille secundus auctor alio nomine pro Bavaria usus sit quam ipse Porphyrogenitus, qui in scriptis suis “Baioure” pro Bavaria adhibet. Nihilominus non est necesse omnino de altero auctore aut de interpolatione posteriore cogitare: prorsus fieri potest ut ipse imperator in archivis suis duo diversa relationes scriptas de Chroatis habuerit easque simpliciter transcripserit. Altera possibilitas significationis nominis “Bagibareia” esset nomen montis “Babia gora” (Graece: Babeia oreia), quod Constantinus, sive scriptor capitis XXX, ad auris perceptionem accommodavit et ita consignavit. In mundo Slavico hodie plures montes nomine Babja gora exstant, quorum unus maior est [https://en.wikipedia.org/wiki/Babia_G%C3%B3ra Babia Góra] in triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae. <center> [[File:8maja2006 babiagora 035.jpg|600px|alt=Babia Góra|Babia Góra – conspectus e parte Polonica]] </center> == 4. Thesis de Chroatia Alba in territorio Carinthiae mediaevalis, id est provinciae hodiernae Austriae Kärnten == Iam saeculo XIX interpretes et commentatorum Porphyrogeniti, ut Arminius Pavić (1844–1914), existimaverunt ''Bagibareiam'' significare “Babja gora”; Pavić autem putavit eam montem in hodierna Slovenia esse, trans flumen Cupam situm. Ex quo sequeretur Chroatas ante adventum in Dalmatiam in provincia Norico, sive in mediaevali Carantania<ref>Latine: ''Carantania'' sive ''Carentana'' sive ''Carinthia''; lingua Germanica: Kärnten, lingua Croatica: Koruška, in Austria australi.</ref>, habitasse, ubi testatum est exsistere toponyma nomen Chroatarum continentia, necnon totam regionem latiorem circa oppidum ''Klagenfurt'', quae in veteribus tabulis geographis ''Crowati'' appellatur.<ref> Tabula geographica – Spruner–Menke Atlas (In Nomine Jassa): [https://i0.wp.com/www.jassa.org/wp-content/uploads/2020/07/BRIGHT.png Spruner–Menke Atlas]</ref> <ref>Pagina de toponymia Slavica in regionibus Bavariae, Austriae, Carinthiae: [https://www.jassa.org/?p=16812]</ref> Hoc sententiam Armini Pavić postea quoque secuta est praeclara historica Croatica Nada Klaić, quae putavit ipsam veterem Carantaniam esse “Magna sive Alba Chroatia” de qua opus ''De administrando imperio'' narrat.<ref>Nada Klaić (1920–1988), historica Croatica; vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Nada_Klai%C4%87 paginam Anglice in Vicipaedia].</ref> At vero, secundum data in capite XXXI de situ Chroatiae Albae inter Franciam ad occidentem, Hungaros ad meridiem atque Pecenegos ab oriente eos impetentes, necnon de intervallo triginta dierum itineris a mari, Carantania nullo modo his duobus criteriis respondet: proximum enim mare Carinthiae est Hadriaticum, ad quod profecto non sunt triginta dies itineris; item Carantaniam non Pecenegi ab oriente oppugnabant, sed solum Hungari ex eadem parte eam invadere poterant. '''Haud dubium est nonnullos Croatas in regione Carantaniae veteris consedisse; attamen haec regio nullo modo esse potest “Alba sive Magna Chroatia” Constantini Porphyrogeneti, ut imaginata est Nada Klaić, quare hanc opinionem omnino reiciendam esse censemus.''' Notandum est migrationem Chroatarum in provinciam Romanam Dalmatiae, quam Porphyrogenitus in capite XXXI ''De administrando imperio'' sub imperio Heraclii (610–641) collocat, tempore congruere cum nonnullis aliis eventibus historicis: cum obsidione Constantinopolis anno 626 ab Avaris, Slavis et Persis frustra tentata, cum morte Baiani kagani, necnon cum ortu primae magnae Slavicae formationis politico‑militaris, regni Samonis in media Europa, in regionibus quae hodie Bohemia, Moravia atque terra Lusatiensium Serborum sunt. Sub ductu Samonis, is militaris foedus gentium Slavicarum feliciter et contra Francos ad occidentem, et contra Avaros ad orientem pugnavit. Bella Samonis adversus Avares in [[Chronicum (Fredegarius)|Chronico Fredegarii Scholastici Burgundiae]], capitulis XLVIII–XLIX, exponuntur; bella vero adversus Francos in capitulo LXVIII. Num fortuitum est Chroatas, ut Porphyrogenitus tradit, eo ipso tempore, circiter annum 630, advenisse, cum potestas Avarorum labefactaretur et regnum Samonis in ascensu esset? <center> [[File:Croats, Carantania and Samo's realm after 631 AD.jpg|frame|Tabula ostendit situm Chroatarum et Carantaniae ad regnum Samonis post annum 631.]] </center> Problematica de praesentia Croatarum in Carinthia tractata est in articulo suo [http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ09(1956)/GZ09.04.%20Antoljak,%20S.%20-%20Hrvati%20u%20Karantaniji.pdf Hrvati u Karantaniji] a historico Croatico Stjepano Antoljak.<ref>Stjepan Antoljak (1909–1997), historicus Croaticus; ''Hrvati u Karantaniji'', 1956, Facultas Philosophica Scopii.</ref> Ex concordantia toponymorum Dalmatiae septentrionalis et Liburniae cum iis Carantaniae veteris, Antoljak statuit Croatas non ex Carantania in Dalmatiam, sed e Dalmatiis postea in Carantaniam venisse. Problematica de vetere Carantania late et diligenter tractata est a historicis Slovenis: Bogo Grafenauer, Ljudemisl Hauptmann et Milko Kos.<ref>Bogo Grafenauer (1916–1995), historicus Slovenus, de Carantania et Slavis eius regionis multa scripsit: vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Bogo_Grafenauer Bogo Grafenauer].</ref> '''Kosentzes/Kosenzis ex ''De administrando imperio'' et ordo ''kosezorum'' Carantaniae veteris Nomen unius ex quinque fratribus, qui Croatas in meridiem ad Dalmatiam deduxerunt, Kosentzes sive Kosenzis, quod in opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeneti occurrit, cum nomine '''''kosezi''''', ordinis liberorum nobilium bellatorumque Carantaniae veteris coniungi solet. In Slavica Carantaniae principatu (hodie Austria australis) ab saeculo VIII usque ad XV peculiarem locum obtinebat ordo hominum, qui '''''kosezi''''' vocabantur (item ''kosegi, kasezi '' etc.). '''''Kosezi''''' proprii erant Carantaniae mediaevalis: nobilitas hereditaria e structura praefeudali, gentilitatis atque territorii orta. Erant liberi bellatores, custodes traditionis electionis principis super '''''lapide Krnensi''''' (Germanice:''Fürstenstein'', Slavice:''Krnski kamen'') in campo, ubi post baptismum ecclesia Sanctae Mariae (Germanice: ''Maria Saal'' / Slavice: ''Gospa Sveta'') prope oppidum hodiernum Klagenfurtum exstitit. Hoc momentum habet in investigatione migrationum Croatorum, cum una e regionibus centralibus antiquae ''Carantaniae'' esset '''''pagus Chrowati''''' seu '''''Crouuati'''''. Nomen kosezi in lingua Germanica reddi solebat ut ''die Edlen'' seu ''Edlinger'' (''nobilis''). Carantania anno 1335 sub dicionem Habsburgorum venit; illi structuram inventam reformaverunt eamque in ordinem feudalem suum inseruerunt. Electio principis super ''lapide Krnensi'' usque ad saeculum XV mansit, cum Habsburgenses ritum participare recusaverunt. Ipsum ritum inaugurationis principis descripsit '''Mavro Orbini''', clericus Ragusinus, in opere Italico '''''Il Regno de gli Slavi''''' (1601). Etymologia nominis ''Kosenzis'': lectio Slavica ad nomen ''kosenc, kosec, kosac'' (lat. faenator) pertinere potest; item lectio Iranica‑Sarmatica ad nomen Kasag (cf. Kasagoi, ethnonymus Adigeorum/Circassorum) non excluditur. == 5. Thesis de Chroatia Magna sive Alba, in regione ad septentrionem‑orientem Bavariae posita, id est in Germania orientali hodierna circa flumen Albis == Identificatio nominis Bagibareia cum Bavaria Stjepanum Pantelić inter alios impulit, ut in libello suo ''Najstarija povijest Hrvata'' (Latine: ''Historia Chroatorum antiquissima'') (Magontiaci, 1993) “Chroatiam Magnam sive Albam” Constantini Porphyrogeniti ad septentrionem Bavariae quaereret, id est in regione Germaniae orientalis hodiernae circa Albim, cum peculiari attentione ad tractum fluminis Salae inter Lipsiam et Hallam. Stjepan Pantelić (natus 1942 prope Viroviticam) studium theologiae Magontiaci perfecit, unde solida cognitio linguae Latinae et Germanicae ei accessit, quae facultatem praebuit bibliothecas et archiva per Germaniam, aetate ante interrete, diligenter explorandi. Pantelićus autem, ut historicus, reprehendi potest quod saepe leviter atque praecipitanter conclusiones ac interpretationes protulit sine vero fundamento in fontibus; sicut, verbi gratia, cum magna occidentalis Slavica tribus Abodritos, item eos quos Franci Vilcos (Welatabos sive Lutitios) vocabant, necnon Rugianos sive Ranienses ex insula Rugia in Baltico, simpliciter omnes — nec plus nec minus — Chroatas appellaverit. <center> [[File:Lutizenbund.PNG|thumb|900px|alt=Slaveni uz Labi u 10. i 11. stoljeću|''Slavi ad Albim, saeculis X–XI.'' ]] </center> Tamen Pantelićus laudandus est quod in libello suo haud magno (in summa 97 paginarum) copiose locos Latinos ex fontibus mediaevalibus protulit atque in notis sub pagina adduxit, ab Einhardo usque ad epistulas Caroli Magni ad uxorem missas bello contra Avaros gesto, necnon excerpta ex variis chronicis aliisque documentis. Praeterea investigationem toponymicam in parte orientali Germaniae peragravit, atque offendit loca ''Gross Korbetha'', ''Klein Korbetha'' et ''Korbetha'' (in fontibus Latinis mediaevalibus: ''Chruvati inferior'', ''Chruvati superior'' et ''Chruvati'') inter urbes Lipsiam et Hallam, item oppidum ''Borna'' in circulo Lipsiensi (Pantelić 1993, pp. 24–25). ''Borna'' enim nomen fuit primi ex fontibus Francicis noti ducis Dalmatiae et Liburniae (annis 817–821). <ref>Borna (dux Guduscanorum, dux Dalmatiae, dux Dalmatiae atque Liburniae) in ''Annales regni Francorum'' annorum 818–821 — textus Latinus: [[Annales regni Francorum]].</ref> Pantelićus quoque complura exempla antiquae toponymiae Slavicae in regione Germaniae orientalis collegit, inter quae: ''Corwete, Curuadi, Curewate'' (ex Hersfeldensi decimarum indice in Friesenfeldu, exeunte saeculo IX); ''Chruuati'' (apud Thietmarum episcopum in Chronica, saec. X/XI); deinde: ''Borewe, Bukuwiz, Camenitz [Kamenic], Zebegore, Krolevitz, Deliniz'' (cf. ''Delnice'' in Croatia), ''Dobergast, Dobrilug, Drevenitz'' (cf. ''Drvenik'' in Croatia), ''Glina'' (ut ''Glina'' in Croatia), ''Grizlav, List, Brodizi'' (cf. ''Brod'' in Croatia), ''Plawe, Racowe, Ribnitz, Slavi, Slavia, Strela, Cosence [Kosence], Studenik, Stablo, Sporno'', atque ''Lipci'' (Leipzig), etc. Indubitata est res quod totus tractus Germaniae orientalis ab Odra et Nissa usque ad Albim (Germanice Elbe) atque Salam a gentibus Slavicis inhabitatus erat, ut fontes testantur, iam a temporibus regis Samae (prima medietas saeculi VII). Eadem autem Slavicae gentes, in maiores foederationes tribuum coalitae, magnam partem autonomam politicam gerebant: modo socii Francorum contra Saxones (aetate Caroli Magni), modo in bellis adversus Francos ac postea reges Germaniae; donec saeculo XII eorum autonomia politica omnino sublata est eisque impositae sunt christianizatio et germanizatio.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304131003/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrons/helmold.htm Helmoldus, *Chronica Slavorum*]</ref> Nomina ducum illorum Slavorum inter Odram et Albim indolem quandam communem Slavicam ostendunt: ''Draško/Thrasco, Slavomir, Sedrag, Gostimil, Dobromisl, Dobrimir, Tugomir/Tugumir, Stojnev, Mistivoj, Mistislav, Višedrag, Budivoj, Pribislav, Vratislav, Vislav'', etc. Quare libellus Stjepani Pantelić ''Najstarija povijest Hrvata'' (''Historia Chroatorum antiquissima'') quasi dux quidam haberi potest per historiam Slavorum Polabensium, quorum solum '''''Lusatici Sorabi''''' usque ad hodiernum diem identitatem et linguam Slavicam servaverunt. Ut conclusio huius analysis libelli Pantelićiani sumi potest quod haud dubie nonnulli Chroatae in regione circa flumen Salam in Germania consederint; attamen pauca tantum loca minora ibi reperiuntur, quae nullo modo cum illa Porphyrogenetae “Chroatia Magna sive Alba” identificari possunt. Videtur etiam Pantelićus ipse hoc sibi conscius fuisse, quare omnes Slavicos orientalis Germaniae in Chroatas transformare conatus est (quod Chroatomania appellari potest), quamquam ipse fontes mediaevales et locos citatos adducebat qui nomina propria ac peculiaria istarum Slavicarum gentium clare ac indubitanter testantur.<ref>James Westfall Thompson, ''The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs'', ''The American Journal of Theology'', vol. 20, br. 2 (1916), str. 205–230, University of Chicago Press. [https://doi.org/10.1086/479673 https://doi.org/10.1086/479673]</ref> Addendum quoque est quod et Porphyrogeneta et rex Anglosaxonicus Alfredus Magnus aliique fontes Chroatas Albas in vicinitate immediata Bohemiae collocant (terra Boiki = Bohemia) atque eos ''constanter ad orientem a Serbis Albis ponunt''; quae omnia congruunt cum situ in hodierna Polonia australi atque austro‑occidentali. == 6. Quaestio de situ ''Illyrici'' Porphyrogeniti == === Caput XXX De administrando imperio: de situ et finibus Chroatiae ceterarumque Sclaviniarum === '''''Ex Chrovatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam ...'' ''Haec Chroatia ceterique Sclavi<ref>Slavi, ut ex scriptis Crnorizci Hrabari, Chronico Nestoris aliisque fontibus apparet, se ipsos Slovene/Slovjene appellabant. Scriptores autem Byzantini — Procopius, Menander, Theophylactus, Nicephorus aliique — formas Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβηνούς (Sklabenous) et Σκλαβῖνοι (Sklabinoi) adhibent. Imperator Constantinus Porphyrogenitus in opere suo De administrando imperio tribus formis utitur: Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβοί (Sklaboi) et Σκλαβίνιοι (Sklabinioi).</ref> hoc modo sunt dispositi: Dioclia ad castella Dyrrhachii accedit, videlicet ad Elisum, Helcinium et Antibarem, atque usque ad Catarum porrigitur; in montibus autem Serbiae finitima est. ''A Catara incipit archontia Tribuniensis, quae usque ad Ragusam extenditur, et in montanis Serbiae contermina est. ''A Ragusa vero incipit archontia Zachumliensis, quae usque ad flumen Narentam porrigitur; ad partem maritimam Paganiae accedit, ad montes autem versus septentrionem Chroatiae finitima est, Serbiae autem opposita. ''A flumine Narenta incipit Pagania et usque ad flumen Cetinam extenditur; tres autem županiae habet, nempe Rastoc, Mocro et Dalen. Ex his duae županiae, id est Rastoc et Mocro, ad mare sitae sunt; hae etiam sagenas (naves longas) possident. Dalen vero longe a mari distat, eiusque incolae agriculturae student atque ex ea vivunt. ''Quattuor insulae Paganiae sunt finitimae: Melita, Corcyra Nigra, Bracium et Pharus, pulcherrimae atque uberrimae, sed urbibus desertis et multitudine paludum refertae. Incolae earum pecora alunt atque ex eis vitam sustentant. ''A flumine Cetina incipit terra Chroatiae et per litus usque ad fines Histriae, id est ad urbem Albona, extenditur. In montanis autem thematem Histriensem aliquatenus superat; apud Cetinam et Hlivnum Serbiae accedit, cum terra Serbiae omnibus aliis terris opposita sit, ad septentrionem Chroatiae, ad meridiem vero Bulgariae finitima. ''Ex quo Sclavi praedicti advenerunt, totam Dalmatiam occupaverunt. Romani autem urbes insularum coluerunt atque ex eis vitam agebant. Sed a Paganis (Neretvanis) cotidie in servitutem abducti et necati, insulas reliquerunt, cupientes in continente agrum colere. In quo eos Chroati impediebant, quia tributum eis non dabant; sed omnia quae hodie Sclavis solvunt, stratego (praefecto Romano) olim tribuebant. ''Cum ita vivere non possent, ad Basilium (Basilio I Macedone, annis 867–886) imperatorem gloriosum accesserunt atque omnia supra dicta ei exposuerunt. Hic imperator gloriosus Basilio praecepit ut omnia quae stratego dari solebant, Sclavis darent, ut cum eis pacifice viverent; parum vero aliquid stratego tribuerent, quo ostenderent suam subiectionem erga imperatores Romanos atque eorum strategum. ''Ex eo tempore omnes illi urbes Sclavis tributariae sunt et eis tributum solvunt: ''Spalatum 200 nomismata, Tragurium 100, Iadera 110, Absorus 100, Arba 100, Curicum 100; ita ut 710 nomismata efficiantur, praeter vinum et alia varia, quae praeter nomismata adhuc dabant. ''Ragusium autem inter duas terras, Zachumliam et Tribuniam, situm est; Ragusini vinea sua in utraque regione habent et archonto Zachumliensi 21, archonto Tribuniensi 36 nomismata solvunt. In opere '''Thomae Archidiaconi''' ''Historia Salonitana'' (circa annum 1250) legitur '''''regno Chroatorum attribui “totam Maroniam et Chulmiae Ducatum”''''', id est totam '''Naroniae '''sive''' Paganiae '''atque''' Chulmiae (Zachlumiae)''' archontiam. Hoc territorium hodie utramque ripam fluminis Narentae complectitur. <center> [[File:Pagania Zahumlje Travunia Duklja.png|600px|alt=Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum saeculo IX|Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum in saeculo IX]] </center> '''Gregorius Barsensis''', notior nomine ''Pop Dukljanin'' ('''Presbyter Diocliae''') , in opere suo Latine conscripto '''''Sclavorum Regnum''''' (saeculo XII) omnes quattuor archontias — '''Diocliam, Tribuniam, Chulmum et Paganian sive Naroniam''', quas memorat Constantinus Porphyrogenitus (saeculo X medio), communi nomine '''''Croatia rubea''''' appellat.<ref>Eduard Peričić, ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog /Ljetopis popa Dukljanina'' (''Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis / Chronicon Presbyteri Diocliae''), editio “Kršćanska sadašnjost”, Zagrabiae, 1991.</ref> Unus ex antiquissimis locis, ubi nomina '''''Croatia alba''''' et '''''Croatia rubea''''' ad Chroatos Adriaticos referuntur, invenitur in opere chronographi Venetiani saeculi XIV, Andreae Dandolo. Videtur ille textum ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis (saeculi XII) sequi, sed etiam nonnullas additiones proprias inserere. ''Chronica Chroatica'' idiomate chakavico conscripta, quam '''Marcus Marulus''' anno 1500 Latine vertit, solam ''Croatiam Albam'' memorat: “''ab Dalma usque ad Valdeminum Chroatos Albos appellavit, qui sunt Dalmatini Inferiores…''”. '''Maurus Orbinus''' Ragusinus circa annum 1600, in opere suo panslavistico lingua Italica conscripto, item in quadam versione Gregorii Barsensis innititur atque ''Croatiam Rubram et Croatiam Albam'' nominat. Ragusinus '''Restius''' quoque, in paginis 25 et 43, nomina “Croazia Bianca, Croazia Rossa” refert. A libro ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis saeculo XII conscripto (quem Eduardus Peričić cum archiepiscopo Gregorio, persona historice bene documentata, quae archiepiscopus urbis Antibaris fuit — hoc nomine a Bari Italico distinguitur — identificare solet) usque ad opera omnium auctorum posteriorum hic memoratorum, vocabula ''Croatia Alba'' et ''Croatia Rubea'' ad solum Chroatiae Adriaticae spatium referuntur, non autem ad ''Croatiam Albam'' in Europa septentrionali sitam. '''''Croatia Alba''''' ad tractum maritimum Chroatiae hodiernae usque ad flumen Cetinam pertinet (locus ''Dalma'', id est ''Delminium'', caput Delmatorum antiquitus, hodie ''Duvno''), cum '''''Croatia Rubea''''' ad regiones ad meridiem fluminum Cetinae et Narentae sitas referatur, incluso territorio antiquae ''Diocliae'' sive ''Docleae'' (vulgo: ''Duklja''), quod nunc est ''Res Publica Montis Nigri'' (vulgo: ''Crna Gora'' sive ''Montenegro''). Itaque, secundum relationem Presbyteri Diocliae saeculo XII conscriptam, regiones quae hodie '''Rem Publicam Montis Nigri''' constituunt eo tempore nomine '''Croatiae Rubeae''' appellabantur. === Illyricum Porphyrogeniti = Croatia Rubea? === Porphyrogenitus narrat partem Chroatorum in Dalmatiam advenientium se segregasse atque Illyrico et Pannonia potitam esse. Quaeri potest utrum hic Porphyrogeniti vocabulum Illyricum ad regionem Croatiae Rubeae pertinere possit, quae in aetate sero‑Romana, a Diocletiano imperatore, nomine Praevalis sive Prevalitana appellabatur. Nomen ''Illyricum'' per tempora Imperii Romani, ab Octaviano Augusto usque porro, suum ambitum geographicum legitime mutavit. Romani enim sciebant ''Illyrios proprie dictos'' eos esse qui in regionibus hodiernae Montis Nigri atque Albaniae septentrionalis habitabant, contra quorum civitatem bella gesserunt exeunte saeculo III et ineunte saeculo II a.Chr.n. At vero, Romanorum incursu in terras Delmatorum, Iapodum et Liburnorum, deinde etiam ad septentrionem circa Segesticam (bella Octaviani in Illyrico annis 36/35 a.Chr.n.), totus ille tractus in provinciam Illyricum constitutus est. Post rebellionem duorum Batonum (annis 6–9 p.Chr.n.) pristinum Illyricum in duas provincias diviserunt: Pannoniam et Illyricum, cuius pars Dalmatia erat. <center> [[File:Ancient balkans 4thcentury.png|800px |alt=Tabula totius Illyrici Romani saeculo IV |Tabula totius Illyrici Romani in saeculo IV]] </center> Regio mediaevalis Carantaniae, in qua quoque Chroati inter Dravam superiorem et Muram in Austria meridionali hodierna in chartis et documentis memorantur,<ref>Otto I in diplomate anni 954 formulam “in pago Crouuati” adhibet; Otto II anno 979 scribit “pago Chruuat”, et similia. Cf. Gluhak, 1990.</ref> aetate Romana provincia Noricum fuit, numquam Illyricum; solummodo reformatione Diocletiani Noricum in praefecturam Illyrici adscriptum est, sed ea partitio administrativa nomina ipsarum provinciarum minime mutavit. Quare plane excludendum est eos ''Chroatos Carantaniae'', qui sub nominibus ''Crowati'' etc. testantur, Porphyrogeniti Chroatos fuisse qui “in Illyricum” venerint.<ref>S. Antoljak, Lj. Hauptmann et B. Grafenauer putaverunt Porphyrogenitum vocabulo “Illyrici” ipsam Carantaniam intellexisse, quasi pars Chroatorum a Dalmatiae Chroatis secessisset atque ad septentrionem migrasset. Nos autem tali interpretationi non assentimur.</ref> Hic statuimus vocabulum “Illyricum” apud Porphyrogenitum intellegendum esse illud Illyricum quod ad meridiem veteris provinciae Romanae Dalmatiae (sensu strictiore) situm est, id est regiones ad meridiem fluminis Narentae, illum verum et antiquum Illyricum, ubi ''Illyrii propriae dicti'' habitabant. Hoc territorium saeculo IV administrative ''Praevalitana'' appellabatur, atque in aevo medio ''Dioclia'' imperatoris Porphyrogeniti (saec. X) et ''Doclea'' Gregorii Barsensis (saec. XII) vocabatur, quod hodie ''Res Publica Montis Nigri'' est. Ex relatione de situ geographicο archontiarum Slavicarum (quattuor earum ad meridiem ipsius Chroatiae positarum) in capite XXX apparet Chroatos in provinciam Dalmatiae advenisse atque quattuor illis principatibus dominatum imposuisse: Diocliae, Tribuniae, Zachumliae et Paganiae (Neretvanorum). Tertia vero pars Chroatorum, ut in eodem capite dicitur, ''Pannoniae'' potita est, id est illius partis Pannoniae inter Dravam et Savam sitae, quae est Chroatia septentrionalis hodierna, aetate Romana nomine Pannoniae Saviae nota. Sunt etiam nonnulli interpretes qui putent Porphyrogenitum, aut scriptorem qui caput XXX composuit vel auxit, vocabulo Illyrici significare regiones hodiernae Liciae aut fortasse interiores Bosnae et Hercegovinae, cum in capite XXX — quod notandum est — terra Bosna (a flumine Bosna dicta) omnino non commemoratur. At nos hic existimamus scriptorem capitis XXX, ex indiciis geographicis archontiarum Slavicarum, territorium veteris Bosnae strictiore sensu (secundum cursum ipsius fluminis Bosnae) fortasse ut partem Serbiae intellexisse, cum eam nullo nomine designet neque omnino in hoc capite memorare videatur. Porphyrogenitus enim affirmat Chroatiam ad Serbiam accedere apud Cetinam et Hlivnum, in montibus, quod significare potest Chroatiam et Serbiam fortasse ad septentrionem Narentae confinis fuisse, circumvectis principatibus Neretvanorum et Zachumliae. Regio hodiernae Liciae vix ullo modo pro Illyrico Porphyrogeniti haberi potest, cum totus ille tractus post rebellionem Delmatorum et Pannonum in provinciam Dalmatiae cum Liburnia inclusus sit. Quapropter hic concludimus unum tantum Illyricum fuisse, praeter Dalmatiae et Pannoniae dominationem, quod Chroati obtinere potuerint: nempe Praevalitanam aetatis sero‑Romanae, quam Gregorius Barsensis, id est Presbyter Diocliae, nomine “Croatiae rubeae” designat. == 7. De administrando imperio: Caput XXXI (loca ad Albam Chroatiam et ad migrationem Chroatorum pertinentia) == ''Chroatae, qui nunc Dalmatiam incolunt, oriundi sunt ex Chroatis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur. Hi trans Turcos (Ungaros) sunt, prope Franciam habitant, finitimi Slavinis, id est Serbis inbaptizatis. ''Isti Chroatae confugerunt ad imperatorem Heraclium priusquam idem facerent Serbi, eo tempore quo Avari Romanos inde expulerunt. ''Cum Romani eodem tempore ab Avaris depulsi essent, terrae eorum vacuae manebant. Iussu igitur imperatoris Heraclii isti Chroatae, arreptis armis, Avaros inde expulerunt atque, secundum imperatoris ordinationem, in terra Avarorum consederunt, in qua nunc habitant. ''Eo tempore Chroatae habebant archontem patrem Porgae. Imperator autem Heraclius misit ex urbe Roma sacerdotes, ex quibus fecit archiepiscopum, episcopos, presbyteros et diaconos, atque Chroatas baptizavit. ''Isti Chroatae habebant illo tempore archontem Porgam. ''Magna Chroatia, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. ''Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Turcis (Ungaris) et Pechenegis assidue depraedatur. ''Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. ''A terra eorum ad mare sunt triginta dierum itinera; mare autem quod triginta dierum itinere distat, vocatur Mare Nigrum. Ad Chroatas spectat etiam locus in '''capite XXXII''', cui titulus est “'''De Serbis et terra quam nunc incolunt”''', ubi legitur: [[File:Sorbian Polity under Dervan.jpg|center|400px|alt=Karta sorbskog političkog prostora pod Dervanom|''Mappa ditionis Dervani ducis Sorabum (saec. VII).'' ]] ''Serbi, qui nunc eam terram incolunt, oriundi sunt ex Serbis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur, qui domi sunt trans Turcos (Ungaros), in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia, illa inbaptizata et Alba dicta. == 8. Analysis et interpretatio capitis XXXI == In hoc capite situs Chroatiae Albae ita definitur: trans Ungariam (quae eo tempore primae dimidiae saeculi X etiam Slovaciam complectebatur), prope Franciam, finitima Serbis inbaptizatis. Chroatia Alba a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur, et mare ad quod descendunt triginta dierum itinere distat. Ex capite XXXII discimus Serbos Albos domi esse trans Ungaros, in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia. Quid igitur de situ Chroatiae Albae ex his omnibus colligi potest? Chroati Albi finitimi erant Serbis Albis inbaptizatis. Initio adtendebamus ad interpretationem secundum quam regio Boiki prope Ungariam ad Boikos Ucrainae referri posset, qui hodie in limitibus Ucrainae ad Slovaciam et Ungariam habitant, sicut olim putavit historicus Vjekoslav Klaić. Verumtamen locutio “ubi Franciae fines contingunt” (quae ad tempus compositionis DAI, circa annum 950, pertinet) nos ab tali expositione removit. Nam Franciae regnum, id est Germania regis ac postea imperatoris Ottonis I (936–976), numquam ad Carpatas pervenit neque cum eis confinia habuit; quare nomen Boiki ad Boikos Ucrainae referri non potest. Proinde Boiki Constantini Porphyrogeniti intellegenda est Bohemia, id est regio Cechorum; et notum est Sorabos sive Serbos Lusaticos etiam hodie ad septentrionem Bohemiae consistere. ''“A Chroatis ad mare sunt triginta dierum itinera.” Ultimus de Chroatis Albis locus in capite XXXI ita habet: ''Magna Chroatia, quae etiam Alba vocatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur. Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. A Chroatis autem ad mare sunt triginta dierum itinera; mare vero quod triginta dierum itinere distat, Pontus Nigrum appellatur.” Mare quod regioni Lipsiensi proximum est Balticum; ad illud autem non plus quam quadringenti chiliometrae sunt. Si ponamus coetum hominum pedibus et equis oneratis mediocriter triginta chiliometra per diem conficere, iter quadringentorum chiliometrorum per tredecim dies absolveretur, quod longe ab illis triginta diebus, quos Porphyrogenitus memorat, abest. At vero iter a triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae (ad meridiem et occidentem Cracoviae situm), si cursum Vislae fluminis fere sequatur, ad mare Balticum non excedit octingentos chiliometros; quod, si per triginta chiliometra singulis diebus dividatur, circiter viginti sex dies itineris efficit. Maior tamen est distantia a Cracovia per Dniestrum ad Pontum Euxinum, quae profecto iter fere triginta dierum praebet. Certe nobis hodie paene impossibile est exacte computare quantum temporis iter a Cracovia ad Balticum vel ad Pontum Euxinum primae dimidiae saeculi X occuparet, cum plerique huiusmodi itineris parametri ignoti sint (pericula viae, semitae mercatorum illius aetatis, et cetera). Praeterea, interpretes huius loci in litteris historicis non consentiunt ad quod mare Porphyrogenitus precise referat cum dicit “nigrum” vel “obscurum”: utrum ad Balticum an ad Pontum Euxinum. Lingüista atque etymologus '''Alemko Gluhak''' in libro suo ''De origine nominis Chroati'' (pp. 120–121) censet “mare nigrum”, ad quod triginta dierum iter esse dicitur, revera Balticum mare significare. Nam Byzantini mare, quod nos hodie ''Mare Nigrum'' appellamus, secundum traditionem linguae Graecae ''Pontos Eukseinos'' (''Mare Hospitale'') vocabant. Exsistit autem possibilitas commercii atque transmissionis culturalis, qua ipsum nomen Graecum ''Pontos Eukseinos'', quod olim ''Pontos Akseinos'' (Mare Inhospitale) erat, cuius forma ex voce Iranica ''äxsin'' derivata esse potuerit, postea vero a Graecis in ''Eukseinos'' mutata est.<ref>Vocabulum Osseticum äxsin phonetice [æxˈsin], Avesticum axšaena [axʃaːˈena] profertur; sonus “x” in utroque fricativus velaris surdus est, Croatico /h/ posteriori simillimus.</ref> Etenim Avesticum ''axšaena'', Osseticum ''äxsin''<ref>radix in lingua palaeoslavica: *''sin’j’'', Croatice: sinje, ut in ''sinje more''</ref>, quod Latine ''obscurum'' significat, esse potest origo Graeci ''Akseinos''.<ref>Hoc est exemplum quomodo etymologia ex perceptione phonica nasci possit: nam littera transliterata “x” in omnibus linguis Iranicis ut fricativus velaris surdus pronuntiatur (ut Germanice Bach, Scotice loch, Hispanice j in José), numquam vero ut coniunctio /ks/. Graeci autem, audientes Iranicum axšaena vel äxsin, id ad vocem suam áxeinos (“inhospitale, in externos adversum”) adcommodaverunt atque prorsus cum ea consociaverunt.</ref> Praeterea notandum est Turcos, qui hodie Minorem Asiam incolunt, mare Mediterraneum more tradito Ak denizi (Mare Album) appellare, quod ad occidentem terrae eorum situm est; illud vero mare, quod in septentrione situm est, Kara deniz (Mare Nigrum) vocant. Haec indicant Turcos, sicut alios populos stepparum Eurasiarum (inter quos Scythas et Sarmatas Iranicos), colores ad designandos mundi cardines usurpasse: nigrum = septentrio; album = occidens; caeruleum vel viride = oriens; rubrum = meridies. Ex his igitur sequitur nomen Chroatia Alba “Chroatiam Occidentalem” significare, cum Porphyrogeneti locutio mare nigrum vel obscurum ad Balticum mare referenda sit.<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, Zagreb, 1990, pp. 120–121.</ref> Haec omnia nos ad conclusionem ducunt Chroatiam Albam primae dimidiae saeculi X in circulo gentium Slavicarum occidentalium sitam fuisse, id est in vicinitate Boiki sive Bohemiae, prope Serbos in Germania orientali, inter Ugariam illius temporis (quae Slovaciam et Hungariam complectebatur) et Franciam. Ex his omnibus concluditur Chroatiam Albam in hodierna Polonia meridiana locatam esse. == 9. De differentiis inter capitulum XXX et capitulum XXXI == Communia capitulis XXX et XXXI sunt haec: utrumque commemorat adventum Chroatorum ex Chroatia Alba atque proelium Chroatorum contra Avaros, in quo Chroati Avaros superant. In ceteris autem rebus illa duo testimonia inter se discrepant. In capitulo XXX narratur fabula de quinque fratribus et duabus sororibus, quae in capitulo XXXI non reperitur. In capitulo XXX describitur saevitia Francorum erga Chroatos et bellum Chroatorum contra Francos quod septem annos duravit; in capitulo XXXI vero nulla fit mentio dominationis Francorum super Chroatos in Dalmatia. Tantum dicitur Chroatiam Albam prope Franciam sitam esse atque Francos (Germanos) Chroatiam Albam depraedari. Praeterea, in capitulo XXX dicitur Chroatos in Dalmatia se liberasse a potestate Francorum et accepisse baptismum ex Roma tempore archontis Porini; in capitulo XXXI autem dicitur Chroatos in Dalmatiam venisse iussu imperatoris Heraclii (610–641), quod magni momenti est, cum hoc '''sit unica expressa datatio adventus Chroatorum in fontibus (prima igitur dimidia pars saeculi VII)'''. Item in capitulo XXXI dicitur Chroatos venisse tempore patris Porgae, et tempore ipsius Porgae archontis baptismum ex Roma accepisse. (Duo nomina diversa, sed aliquatenus similia: Porga – Porin.)<ref>Recentior est inclinatio ut in nomine Porin varietas nominis dei Slavici Perun agnoscatur (Polonice: Piorun); cf. Alimov, 2015.</ref> In capitulo XXX saepe memorantur Francia, Franci et rex Otto I; contra, in capitulo XXXI memoratur solum imperator Heraclius eiusque munus, nec Franci ibi apparent, nisi quod Chroatia Alba prope Franciam sita esse dicitur. Nonnulli interpretes existimant capitulum XXX ab alio auctore compositum esse quam capitulum XXXI. Haec sententia de duobus diversis scriptoribus nititur, inter alia, analysi stilistica quae favet opinioni de duobus auctoribus. Saepe etiam dicitur scriptorem capituli XXX aliis fontibus usos esse quam scriptorem capituli XXXI. Tamen, ut iam diximus, fieri potest ut ipse imperator Constantinus duas diversas relationes de Chroatis in archivis suis habuerit, quas, cum eligere non posset, ambas inserere statuerit, eas simpliciter transcribens. Videtur tamen relatio in capitulo XXX esse aliena et transcripta, cum relatio in capitulo XXXI fortasse ab ipso imperatore consuta sit. Capitulum XXXI saepe habetur exemplum apertae propagandae Byzantinae (emphasi posita in munere Heraclii in adventu Chroatorum saeculo VII), cum capitulum XXX putetur repraesentare traditionem popularem Chroaticam de adventu atque memoriam de relationibus cum Francis. In capitulo XXX Franci exhibentur tamquam crudeles occupatores contra quos Chroati pugnant et vincunt; at re vera scimus solum ducem Pannoniae Liudewitum contra Francos pugnavisse, cum dux Dalmatiae et Liburniae Borna socius Francorum fuerit et adversarius Liudewiti Posaviensis. A temporibus Liudewiti usque ad compositionem additionis capituli XXX circiter 130–140 anni fluxerunt (si capitulum XXX, ut quidam putant, scriptum est annis 960, tempore quo rex Chroatiae Stephanus Držislav titulum patricii a Byzantino imperatore accepit).<ref>Alimov 2015</ref> Nihilominus non consentimus cum opinione quod capitulum XXX necessario tradit “puram” traditionem popularem, cum elementa traditionis popularis in utroque capitulo inveniantur.<ref>Margetić 2001, 127-131</ref> In capitulo XXX, ubi Franci saepe memorantur, situs Chroatiae Albae definitur secundum Bagibareiam; in capitulo XXXI situs definitur secundum locum Ungarorum. In capitulo XXX dicitur Chroatos in Chroatia Alba cum Ungaris foedera et amicitias contrahere; capitulum XXXI autem affirmat Ungaros atque Pechenegos Chroatiam Albam depraedari. == 10. Thesis de situ Chroatiae Albae in regione Cechiae orientalis, sive in ducatu Slavnikiano == Secundum traditionem popularem Cechicam, Cechi in terras hodiernas Cechiae a septentrione venerunt, ubi cum Serbis Albis confinia habebant, atque emigraverunt ut dominationem Serbicam evitarent. Una ex illis traditionibus refert protopatrem Cechum origine fuisse Lehum, eumque ex terra Chroatiae venisse, sicut in ''Chronica Dalimiliana'' saeculi XIV scriptum est. (Haud dubie non ex Chroatia Adriatica, sed ex Chroatia Alba septentrionali.) Per saeculum XX historiographia Cechica existimavit nonnullos Chroatos inter coetus fuisse qui ad ethnogenesim populi Cechici contulerunt. <center> [[File:České kmeny.png |thumb|900px |alt=Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus |''Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus (coloribus caeruleo et flavo signatus), secundum hypothesin de Bohemicis gentibus iam relictam, prout eam interpretatus est Rudolfus Turek anno 1957.'' ]] </center> Secundum fontes Francicos, in Bohemiae territorio parte altera saeculi IX plures duces regnabant (sex duces Bohemici), inter quos primatum tenebat dux Borivoj e stirpe Přemyslidarum, qui christianitatem accepit. Id erat tempus bellorum crebrorum cum Francis (Germanis). ===Theoria, qua ducatus dynastiae Slavnik in Bohemia orientali pro Chroatia Alba habetur=== In historiographia saeculi XX nonnumquam proposita est sententia, ducatus in Bohemia orientali (ad orientem Pragae), cum sedibus in Libice et apud hodiernam Kutna Hora, cuius fines Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' descripsit, fuisse ducatus Chroatiae Albae.<ref>Cosmas Pragensis (1045–1125), sacerdos et primus chronicarius Bohemus, auctor operis historici Chronica Boemorum.</ref> Dux partis orientalis Bohemiae (regio ad orientem Pragae circa Libice et Kutnam Horam) medio saeculo X, secundum fontes historicos, Slavnik vocabatur; unde tota familia dynastia Slavnikovica appellatur. Unus e filiis Slavniki, nomine Vojtjech (Adalbertus), brevi tempore episcopus Pragensis fuit; postea autem anno 997 in missione evangelizationis apud paganos Prutenos ad litus Balticum occisus est. Vojtjech iam anno 999 sanctus canonizatus est. Alter filius Slavniki, Sobjeslav, denarium argenteum cudi iussit in monetaria sui sedis Malin (hodie circa 3 km ad septentrionem‑orientem Kutnae Horae).<ref>Inscriptio nummi argentei Sobjeslavi: Malin civitas.</ref> Praecipuum domicilium familiae Slavnikovicae erat oppidum munitum Libice nad Cedlinou. Mense Septembri anni 995, in festo sancti Venceslai, oppidum oppugnatum est, et omnes ibi inventi trucidati sunt, ut Cosmas Pragensis vividissimo sermone refert. Solus Vojtjech, qui tum in Italia versabatur, et frater eius Sobjeslav, qui in Saxonia erat, mortem effugerunt. Sic familia ducalis Slavnikovica e historia Bohemica evanuit. Cosmas autem in sua ''Chronica Boemorum'' numquam aperte affirmat Slavnikum ortu ex Chroatis Albis fuisse. Quare concludendum est sententias de origine dynastiae Slavnik ex Chroatis Albis sine ullo fundamento in fontibus historicis positis. Redeamus igitur ad quaestionem de situ Chroatiae Albae sive Magnae. Imperator Constantinus Porphyrogenitus, qui opus suum ''De administrando imperio'' circa annum 950 conscripsit, in capite XXXI clare scribit: ''Magna Chroatia, quae et Alba dicitur, necdum usque in hodiernum diem baptizata est. Hinc sequitur ut Bohemia orientalis, id est ducatus Slavniki, pro Chroatia Alba a Porphyrogenito memorata haberi non possit, cum illa regio tempore quo DAI conscriptum est (circa 950) iam christianitatem recepisset. Nam et maiores Slavniki, sicut tota Bohemia, per missionem sanctorum fratrum Solunensium, Constantini (Cyrilli) et Methodii, in Ducatum Magnae Moraviae (863–885) evangelizati sunt; cum Bohemia sub duce suo Bořivoj I (circa 852–889) e stirpe Přemyslidarum vasalla Magnae Moraviae fuisset. Hypothesis saeculis XIX et medio XX exculta, quae nomina atque territoria “gentium Bohemicarum originariarum” retractare conabatur, inter quae etiam sedes Chroatorum in Bohemiam orientalem collocabatur, hodie ob probationum penuriam relicta est. Ad ''Encyclopaediam Academicam Historiae Bohemicae'' (2011) historici Dušan Třeštík conclusit Bohemiam aetatis mediaevalis antiquae repraesentatam fuisse a ducibus localibus singulis, qui saepe coniunctim agebant atque fortasse conventus gentiles celebrabant; sed “''quae in fontibus saeculi X et posterioribus pro nominibus gentium habita sunt (Lučané, Lemuzi, Pšowane, Sedličané, Děčané, Litoměřice, Zličané, Hbané aliique nonnulli) nomina sunt regionum, id est appellationes geographicae. Verum nomen gentis est Chroati, sed ii non in Bohemia sedebant, sed alicubi in Silesia''.”<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in: ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> Itaque locum Chroatiae Albae ulterius quaerere oportet, in regionibus ad septentrionem et orientem Bohemiae sitis. == 11.Documentum de institutione et finibus Episcopatus Pragensis anno 973 == Documenta autem in antiqua Cechia orta nonnullis suis testimoniis utilia indicia praebent de situ Chroatorum Alborum. Sic, verbi gratia, diploma Pragensis anni 1086, quod ad fundationem episcopatus Pragensis anno 973 pertinet, tradit in limite septentrionali episcopatus Pragensis habitasse: ''Psovane, Ghrvvati et altera Chrowati, Slasane ...''<ref>Cosmas Praguensis, ''Chronica Boemorum'', Lib. II., Cap. XXXVII</ref> <center> [[File:Screenshot_iz_Chronica_Boemorum_Lib.II,_Cap.XXXVII.png|800px|alt=Excerptum e Chronica Boemorum, Lib. II, Cap. XXXVII|''Excerptum e Chronica Boemorum (Lib. II, Cap. XXXVII).'' ]] </center> Chroati in hoc diplomate Pragensi memorati (Ghrvvati et altera Chrowati) inter gentes Bohemiae septentrionalis numerantur, una cum Psovanis; reliquae autem gentes Silesiae sunt: Slasane (circa Wratislaviam), Trebowane (Trzebnica), Dedosane (Żagań / Szprotawa) atque Bobrane (ad flumen Bóbr), quae omnes in parte meridionali‑occidentali Poloniae inter Odram et montes Sudetos sitae erant. Milciani vero ad occidentem memorati erant gens Sorabum Lusaticorum circa urbem Budyšin (Bautzen). <center> [[File:BOGUSŁAWSKI(1861)_Das_Siedlungsgebiet_der_Sorben_vom_7._bis_11._Jahrhundert_in_Mitteldeutschland.jpg |thumb|900px |alt=Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum |''Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum (saec. VII–XI).'' ]] </center> Chroati ex diplomate Pragensi (Ghrvvati et altera Chrowati) in ipsa triquetra finium Bohemiae, Poloniae et Germaniae siti erant. Hoc congruit cum assertione imperatoris Constantini Porphyrogeniti, qui refert Chroatiam Albam et Serbiam Albam ad fines terrae Boiki (Bohemiae) attingere, ubi etiam Francorum terminus erat. In variis codicibus Cosmae Pragensis nomen Chroatorum plurimis formis occurrit: Chrowaci, Chrouuati, Crouati, Crhuati, Hrouati, Chrowati,Ghrouati, Ghrwati, etc., quae omnes ad ethnonymum Slavicum Hrъvati referuntur. '''Ex mentione duarum Chroatorum partium in diplomate Pragensi haec concludi possunt: duae gentes Chroatorum in regione Poloniae meridianae certo exstiterunt. '''Prima pars in confinio Bohemiae et Poloniae, prope Sorabos Lusaticos, habitabat; altera vero orientius sita erat, fortasse in regione Poloniae meridianae circa Cracoviam. Cosmas enim solus auctor est qui duplicem Chroatorum praesentiam in spatio Slavico occidentali aperte confirmat. == 12.Regio Poloniae hodiernae ut area ubi sita erat Chroatia Alba seu Chroatia non baptizata prima parte saeculi X == Dissimile a regione Bohemiae, cuius principes iam exeunte saeculo IX fidem christianam acceperunt, annus officialis baptismi Polonorum habetur 966, cum dux Miesco ex gente Piastica principissam Bohemicam Dubravcam in matrimonium duxit. Conditio nuptiarum, quam ipsa principissa (secundum chronicas Polonicas) imposuit, erat ut dux Miesco baptismum susciperet. Hoc nos ad conclusionem perducit totam regionem Poloniae hodiernae, etiam Poloniam meridionalem atque ducatum Miesconis in Magna Polonia, prima parte saeculi X et adhuc circa annum 950, quo tempore Porphyrogenitus opus suum conscripsit, fuisse non baptizatam. Quapropter haec ipsa regio Poloniae meridionalis et meridio‑occidentalis verisimillimus est locus in quo quaerenda est Porphyrogeniti Chroatia Magna sive Alba. In altera parte saeculi X regio Poloniae meridionalis (Cracovia) atque meridio‑occidentalis (Silesia) politicae independens erat et extra statum Polonicum Piastidarum. Principes Bohemiae per episcopatum Pragensis conabantur potestatem suam ecclesiasticam, atque eo ipso politicam, in eas terras extendere. Cosmas, auctor ''Chronicae Boemorum'', aperte tradit provinciam Cracoviensem ab ipso anno 973, quo episcopatus Pragensis conditus est, ad eandem dioecesim pertinuisse, eiusque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Stir processisse, deinde ad meridiem versus montes Tatra in hodiernam Slovaciam, quae eo tempore pars Hungariae erat. Iurisdictio ecclesiastica episcopatus Pragensis principibus Bohemicis e gente Přemyslidarum diuturnam auctoritatem politicam pollicebatur, necnon facultatem amplificandi statum circa Cracoviam. Hi autem consilia circa annum 990 corruerunt, cum Miesco I Cracoviam et Silesiam armis occupavit, quo facto ambitiones Bohemicas in Polonia meridionali interclusit. Dux Miesco I (960–992) anno 966 baptizatus est, et prima dioecesis in Polonia demum anno 1000 in urbe Gneznensi condita est. Etiam saeculo XIV custodes urbani Cracovienses vocabantur Charwat. Initio saeculi XX milia hominum ex regione Cracoviensi in Civitates Foederatas emigrantium in documentis publicis se professi sunt Albos Chroatos (Anglice: White Croats). Nonnulli investigatores existimant Albos Chroatos latere sub nomine in fontibus tradito Vistulani (Vislani), quod ad plebem in Polonia meridionali circa Cracoviam pertinere videtur, quam memorat Geographus Bavarus.<ref>Janusz Bogacz, Czy jesteśmy Chorwatami? Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Tarnów Regional Museum). Dostupno preko Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20110717071759/http://www.muzeum.tarnow.pl/wydawnictwa/czytelnia/artykuly/kroacja.htm</ref> <center> [[File:Polska 960 - 992.png|500px|alt=Polonia tempore Miesconis I.|''Polonia tempore Miesconis I (960–992).'' ]] </center> == 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). == Rex Anglo‑Saxonicus Alfredus Magnus in opere quod Geographiam Europae inscribitur (annis 888–893), Orosio innixus, ita scripsit: <poem> '''Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan; '''and bē eastan Dalamensena sindon Horithi; '''and bē norðan Dalamensena sindon Surpe; '''and bē westan him sindon Sysele. '''Bē norðan Horithi is Mægðaland, '''and bē norðan Mægðalande is Sermende '''oð þā beorgas Riffin. </poem><ref>In sequenti loco exhibetur textus Anglo‑Saxonicus normalizatus, secundum Henricum Sweet, ex editione Londinensi anni 1883. Paulus Orosius, ''King Alfred’s Orosius'', ed. Henry Sweet (London: Published for the Early English Text Society by N. Trübner & Co., 1883). Textus Anglo‑Saxonicus ex codice Lauderdale, cum lectionibus variantibus e codice Cottoniano Tiberius B. I. Exemplar digitalizatum e bibliotheca Universitatis Oxoniensis, Internet Archive, https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog. </ref> In codicibus scriptum est: “''Bē norðan eastan Maroara sindon Dalamensan'';” quod falsum esse videtur, cum Dalamense, sive Slavicē Glomače, non ad septentrionem‑orientem Moraviae sed ad septentrionem‑occidentem sita fuerint, in regione quae hodie Germania orientalis est. Quapropter in editionibus criticis locus emendatus est in: “Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan;”. Interpretatio huius loci talis est: ''<poem> A septentrione et occidente Maroara (Moravienses) sunt Dalamensan; ad orientem Dalamensena sunt Horithi<ref> In diversis codicibus Anglo‑Saxonicis variae formae huius vocabuli occurrunt: Horiti, Horgiti, Horithi, Horoti.</ref>(Chroati); ad septentrionem Dalamensena sunt Surpe (Serbi); ad occidentem eorum sunt Sysele. A septentrione Horithorum est Mægðaland (?) ; et a septentrione Mægðalandi sunt Sermende usque ad montes Riffin.” </poem> Dalamense gens erat populus Slavicus occidentalis, qui etiam Glomače vocabatur, atque regionem hodiernae Saxoniae habitabat, inter flumina Albim et Muldam, circa urbes nunc Meissen, Dresdam, Lommatzsch et Döbeln sitas. Haec regio a Germanis postea ''Daleminzische Gau'' appellabatur. Situs eius ad septentrionem‑occidentem Bohemiae et Moraviae, ad orientem vero Thuringiae pertinet. In textu dicitur Surpe (Serbos) ad septentrionem eorum esse, Horitos autem (Chroatos) ad occidentem. Alio loco scriptum est: '''“be eastan Maroara londe is Wisle lond”''', id est: ad orientem terrae Moraviae est terra Visle, hoc est regio circa flumen Vistulam sita. Ex his apparet Horitos collocatos esse inter Germaniam orientalem ad occidentem et “terram circa Vistulam” ad orientem; quod regioni Poloniae meridiano‑occidentalis respondet. Hoc congruit cum sede cuiusdam coetus Chroatarum in ''Privilegio episcopatus Pragensis'' in Chronica Boemorum, ubi Chroati inter gentes Silesiacas memorantur. Porro Porphyrogenitus quoque ramum occidentalem Chroatarum Alborum ad fines Bohemiae (Boiki), ad vicinitatem Serborum Alborum necnon ad confinia totius ditionis Francicae ponit. Vocabulum Mægðaland, nonnumquam explicatum est ut Mazovia, nonnumquam ut terra fabulosa “puellarum”, cum mægð in lingua Anglo‑Saxonica significet puellam vel virginem. Explicationes traditae vocabulum Riffin ad Riphaeos montes referunt, montes mythicos in extremo septentrione orientali, fortasse ad Uralem. Sermende vulgo interpretantur ut Sarmatae. Ex hoc patet regem Alfredum, post Horitos atque post “terram circa Vistulam”, nullas iam certas notitias de regionibus ulterius ad orientem habuisse: nihil enim sciebat de terris gentium Balticarum neque de spatiis quae nunc Belarusiam, Russiam et Ucrainam continent. Ei locus ille ignotus erat, quem, more geographiae Graeco‑Romanae, Sarmatis (Sarmende) attribuebat usque ad montes Ripheos. Si autem ''Mægðaland'' sit corruptio ''Mazoviae''(Polonice: ''Mazowsze''), non terra fabulosa virginum, a quibus ad septentrionem Sarmatae (''Sermende'') usque ad Riphaeos montes porriguntur, tum Horithi = Chroati meridie Mazoviae collocarentur, in regione Poloniae meridiano‑orientalis. === Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana === Fons historicus, qui varia genera gentium Slavicarum ad septentrionem atque ad orientem Danubii cum sedibus suis enumerat, nomine ''Cartographi Bavarici'' (circa annum 845) notus, Chroatos omnino in indice suo non commemorat. Attamen idem fons, qui hoc titulo designari consuevit, in regionibus Poloniae meridianae ''Vistulanos'' memorat, quorum nomen a flumine Visla (Latine Vistula, Polonice Wisła) deductum est; hi enim circa superiorem Vistulam habitabant, cum principali sede Cracovia. De principe ''Zachumliae'', Michaele nomine, imperator Constantinus Porphyrogenitus circa annum 950 scribit traditionem familiarem principis Michaeli originem stirpis eius ex regionibus circa flumen Vistulam attribuere. Altera gens, quam Cartographus Bavaricus memorat, sunt Lendiani, qui regionem Poloniae meridiano‑orientalis incolebant. Nomen eorum, Lendiani (Polonice Lędzianie), ex voce Slavica antiqua ''lęda'' = Croatice: ''ledina'' deducitur quae significat lētam, terram videlicet incultam, quae ex silvarum excisione et incendio ad culturam parata est. Territorium Lendianorum aestimatur ad orientem fluminis Vislae protendi, circa flumen San, deinde ad Wieprz atque ad Bug. Nonnulla est possibilitas ut nomen fluminis Bug fontem praebeat nomini unius ex duabus sororibus in capite XXX operis DAI, Buga. Ex fontibus medii aevi noti sunt Buzani ut pars Volinianorum, in confinio Poloniae et Ucrainae. In Croatia, in regione Licensi, medio aevo extabat Buzka (Bužka) provincia sive Buzani; item in Hercegovina Buzko palus ad meridiem campi Livaniensis. Praeter ''Cartographum Bavaricum'', Lendianos memorat etiam imperator Constantinus Porphyrogenitus sub nomine ''Lendzanenoi''. == 14. ''Lingones'' in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi Spalatensis (circa 1250) == Ex nomine Lendianorum verisimile est derivari etiam vocabulum Hungaricum pro Polono: Lengyel, unde proficiscitur nomen quod in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi (circa 1250) invenitur: Lingones, in ea parte ubi Thoma scribit de septem vel octo generosa genera ex regionibus Poloniae, ex illis Lingonibus, in Dalmatiam venisse. Notandum est Thomam Archidiaconum Spalatensem saeculi XIII medio verisimiliter linguam Graecam ignorasse neque opus Constantini Porphyrogeniti (saeculi X) ad manum habuisse; quapropter eius relatio de septem vel octo generosis generibus ex Polonia oriundis testimonium est independens, quod confirmat narrationem de quinque fratribus et duabus sororibus in capite XXX operis ''De Administrando Imperio'' Constantini Porphyrogeniti. Differentia autem praecipua est quod Thoma Archidiaconus adventum illorum septem vel octo generum coniungit cum aetate regis Ostrogothorum Totilae, qui in prima parte saeculi VI vixit, cum Porphyrogenitus in capite XXXI adventum Chroatorum in primam partem saeculi VII datet. Notandum praeterea est quod etiam hodie in Polonia meridionali exstant toponyma quae nomen Chroaticum continent, ut ''Chorwatówka, Chorwatowa'', etc.; in Polonia meridionali invenitur etiam flumen ''Tugaj'', cuius nomen memoriam ''sororis Tugae'' ex capite XXX DAI refert. In Polonia vero orientali-meridionali flumen ''Cetynia'' reperitur, quod ad ''Cetinam'' in Croatia refert, dum hydronymum ''San'' ad flumen ''Sana'' alludit. == 15. Chroati in Nestoris Chronica == Opus ''Historia annalium praeteritorum'', sive ''[[Nestoris Chronica]]'', quod exeunte saeculo XI et ineunte XII a monacho Kioviensi Nestore (+1116) lingua Slavica ecclesiastica conscriptum est, unum ex fontibus gravissimis habetur qui clara testimonia praebent de sedibus magnae gentis Chroatorum in regione quae hodie occidentalis Ucraina est. ''[[Nestoris Chronica]]'', sive Annales, fons praecipuus est ad historiam primam gentium Slavicarum orientalium; attamen idem Chronica simul est una ex fontibus historicis in historiographia Croatica maxime neglectis.<ref> Plurimae chronicae et annales in terris Slavicis conservatae saeculo XII ortum habent. Antiquissima est ''Povest’ vremenych let'' sive ''Nestoris chronica'', Nestoro monacho Kioviensi (mortuo ante annos 1116 vel 1119) adscripta, lingua Slavonica ecclesiastica antiqua conscripta, quae in nonnullis posterioribus exemplaribus et recensionibus servata est. Vetustissima chronica Polonica est ''Gesta principum Polonorum'' (1112–1118), Latine scripta et Gallo Anonymo tributa. Alter scriptor Polonicus post Gallum fuit Wincenty Kadłubek, qui suam ''Chronicam'' (1190–1208) composuit. Prima chronica Bohemica Latine conscripta est ''Chronica Boemorum'', a presbytero Cosma Pragensi (1045–1125) redacta. Inter meridionales Slavos antiquissimum opus conservatum est ''Sclavorum Regnum'', Latine scriptum, vulgo ''Ljetopis popa Dukljanina''. A sacerdote catholico ex urbe Baro (hodie in Montenegro) conscriptum est, qui se ipse nomine “Gregorius presbyter Diocleas” profitetur. Opus plerumque ad medium saeculum XII refertur; nonnulli tamen investigatores censent id circa annos 1170–1190 compositum esse atque a tunc temporis archiepiscopo Barensi scriptum, de quo plura documenta supersunt, inter quae epistulae et testamentum, quo dona monasterio ''S. Chrysogoni'' Iadertino legavit. Ex his Eduardus Peričić (in: ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog'', Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1990.) concludit Gregorium archiepiscopum Diocleae et Barensis ortu Iadertinum fuisse, ibique in dicto monasterio vitam finivisse. Historici existimant hoc opus fide dignum esse tantum pro rebus a saeculo X incipientibus; quae vero ad priora saecula pertinent aut ficticia aut semi‑legendaria habentur, sicut celeberrima narratio de magno conventu in campo Duvaniensi sub rege Svetopeleco exeunte saeculo IX secundum ipsius operis chronologiam. Opus praeterea incipit indice mythico regum Gothicorum, qui ab saeculo V regiones Balcanicas occidentales tenuisse dicuntur; quodam autem loco Goti simpliciter in Slavos transformantur. Influentia ''Sclavorum Regni'' magna fuit in chronicis a saeculo XIII usque ad initium saeculi XVII. Videtur hoc opus cognovisse etiam Thomam Archidiaconum Spalatensem (saeculi XIII medii), qui initia praesentiae Slavicae in Dalmatia et Illyrico cum rege Gothorum Totila (saeculi VI prima parte) coniunxit; qui tamen, ut constat, Slavos ex Polonia deducere non potuit, cum in Italia natus, vixerit et mortuus sit. Praestantissimus chronicus Venetiarum saeculi XIV, Andreas Dandolo, opus ''Sclavorum Regnum'' quoque cognovisse videtur, quod ex mentione Chroatiae Albae et Rubrae apparet. Notandum est vocabula “Chroatia Alba” et “Chroatia Rubra” (in ''Sclavorum Regno'' et postea apud alios scriptores occurrentia) ad divisionem territorialem Chroatiae Adriaticae pertinere, non ad veterem “Chroatiam Albam” in regionibus Poloniae. Denique opus ''Sclavorum Regnum'' magnum habuit momentum in opere Mavri Orbinii Ragusini, qui magnum librum historicum ''Il Regno de gli Sclavi'', ideis panslavisticis imbutum, Italice conscripsit et anno 1601 edidit. </ref> Ex historicis Croatis notioribus solus Vjekoslavus Klaić ''Nestoris Chronicam'' diligentius tractavit, quod eius articuli in commentario ''Hrvatsko Kolo'' annis 1927 editis testantur. Ex recentioribus historicis Croatis Neven Budak ''Nestoris Chronicam'' tantum obiter memorat in uno ex libris suis recentioribus. Denique, ''[[Nestoris Chronica]]'' necdum in linguam Croaticam conversa est, nec exstat editio critica huius fontis historici. In hoc opere exponitur historia rerum gestarum in regionibus quas gentes Slavicae orientales incolebant: a sinu Finnico, lacu Ilmen et Novogardia ad septentrionem, per vallem fluminis Dnepr usque ad Pontum Euxinum. Pars historica Chronicae eventus a saeculo IX deinceps persequitur in regione ubi vasta civitas Slavica sub ducibus dynastiae Rurik, origine Scandinavis, formari coepit. Haec civitas centrum suum principale habebat in urbe Kiovia ad Dneprum, venam quasi vitalem illius partis Europae, atque in historiographia nota facta est nomine Russia Kioviensis. Nestor enumerat gentes Slavicas quae in illis amplissimis regionibus habitabant. Inter octo gentes quae territorium Ucrainae hodiernae incolebant, etiam Chroatos memorat. Chroati in regione Ucrainae tribus vicibus in opere Nestoris commemorantur: in parte generali capitis IX, ubi dicit… ''[...] vivebant igitur concordes '''et Polani et Severi et Radimici et Vjatici et Chorvati.''' (2) Dulebi vero habitabant secundum Bugum, ubi nunc Volinienses habitant; Uglici et Tiverci secundum Danastrim habitantes Danubium adtingebant; bis enim memoratur, ad bella pertinens: in capite XXI de expeditione ducis Kioviensis Olegi in Graecos et Constantinopolim annorum 904–907, ita scriptum est: ''(2) Anno 6415. Igore Kioviae relicto, Oleg magna cum multitudine Varaegorum, Tiudorum, Crivitioruin, Merorum, Polanorum, Severorum, Drevlanorum, '''Radimitiorum, Chorvatorum, Duliborum, Tivertiorum''', de quibus supra mentio est facta quique omnes Scythia magna appellantur, in Graecos profectus est, hos omnes Oleg partim in equis, partim in navibus, quarum duo millia erant, secum duxit; ubi Constantinopolim advectus est, Graeci fretum urbemque clauserunt. In capite XLV de bellis ducis Kioviensis Vladimiri scriptum est: ''Anno 6501. '''Vladimir contra Chorvatos''' profectus est; cum e '''bello Chorvatico''' reversus esset, Pecenegi ex altera Sulae ripa venerunt. De his rebus historicus Vjekoslavus Klaić scripsit: ''Haec tria loca in annalibus Nestoris aperte testantur iam multo ante annum 862, deinde per totum saeculum decimum, gentem quandam Slavonicam Chroatorum vixisse; eamque gentem saeculo X magis minusve sub potestate principum Russicorum Kioviensium fuisse, donec sanctus Vladimirus anno 993 bellum Chroaticum in eos movit. Nestor Chroatos plerumque ante Dulebos (Volinianos), post Radimicos memorat; unde colligitur eos habitasse in vicinia Duleborum sive Volinianorum, id est in parte occidentali hodiernae Ucrainae circa fontes fluminis Bug et superiorem cursum Dniestri, in regione urbium Leopolis, Rohatyn, Halicia et Ternopolia. <center> [[File:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|frame|600px|alt=Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX|''Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX.'']] </center> Tabula tribuum Slavicorum orientalium saeculorum VIII–IX. == 16. Archaeologica investigationes in Ucraina occidentali == Opera archaeologorum Ucrainensium ab annis 1960 incohata, atque praesertim per decennia recentiora, in regione superioris Podnestrovia, id est ad ripas Tyratis (circa Dniestrum), reliquias complurium habitationum et castellorum detexerunt, quae ad periodum a saeculo VI usque ad saeculum X pertinent. Effossa archaeologica in Ucraina occidentali annis 1981–1995 facta loca urbium primorum medii aevi in regione trans‑Carpathiae et Podolia occidentali patefecerunt, quae ad saecula IX–XI sunt relata. Agitur de oppidis munitis variarum dimensionum: 65% eorum superficiem circiter 0,2 hectariorum habebant; 20% circiter 2 hectaria; et circiter 15% superficiem plus quam 2 hectaria. In regione Prikarpatiae et Podolia occidentali plus quam XXXV urbes repertae sunt, quarum maiores in locis hodie notis ut Plisnesk, Stilsko, Terebovlia, Halicius, Revno, Leopolis, Lukovišče, Rokitne, atque in regione Roztočia sitae erant. Ex his urbibus tantum XII usque ad saeculum XIV supervixerunt.<ref>Cf. Korčinskij, Orest: Bijeli Hrvati i problem formiranja države u Prikarpatju, in: Bijeli Hrvati I, Rijeka 2006 (Latine: De Chroatis Albis et quaestione formationis civitatis in Prikarpatia).</ref> UNESCO in opere tutelae hereditatis culturalis atque historicae ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' memorat inventa duorum magnorum “oppidorum”, quorum reliquiae repertae sunt apud vicos hodiernos Pidhoroddya (Latine: Subcastellum) ) et Lykovyšče prope urbem hodiernam Rohatyn, quae ad periodum inter saecula VI–VIII sunt relata, atque cum Chroatis coniunguntur.<ref>Warsaw-Kiew 2011 https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1424.pdf</ref> Chroatis tribuuntur duo “goroda” (Ucrainice horody) insolitarum dimensionum, in quibus decem milia hominum habitare potuerunt: Plisnesk, amplitudine circiter 450 hectariorum, cum arce et centro cultus pagani, omnibus circumdatum septem lineis defensionis longis et complexis necnon pluribus minoribus vicis in vicinia; inventi sunt etiam plus quam CXLII tumuli (kurgani) qui utrumque genus sepulturae continent: et cremationes et inhumationes. Locus Plisnesk situs est prope vicum Pidhirtsi, atque ab anno 2015 ut “Reservatum historicum et culturalis” (Ancient Plisnesk) conservatur.<ref>https://www.exarc.org/oam/ancient-plisnesk</ref> Locus Stilsko<ref>https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=60576</ref>, amplitudine 250 hectariorum, cum arce 15 hectariorum, lineis defensionis decem chiliometrorum longitudinis, situs est ad flumen Kolodnica, tributarium Tyratis (Dniestri). Ibi reperti sunt rari exempla architecturae religiosa Slavicae prae‑christianae; quidam coniungunt inventum sacellum cum deo fortasse nomine Hors, qui in quibusdam scriptis mediaevalibus memoratur. Usque ad annum 2008 in regione Stilsko repertae sunt reliquiae et vestigia plus quam L vicorum aperti generis (sine munitionibus), qui ad periodum inter saecula VIII–X referuntur; item inventi sunt circa CC tumuli (kurgani). Archaeologi et historici ex his inventis existimant in ea parte Ucrainae ortum esse seriem urbium‑civitatum, similium polis antiquae Graeciae aliisque locis, unde de Chroatis in illa regione loquuntur tamquam de proto‑natione polycentrica, quae in unam maiorem rem publicam non coaluit. Praeterea ad constitutionem cuiusdam unitariae civitatis Chroaticae in Podnestrovia perveniri non potuit, quod multi loci cinere operti inventi sunt cum manifestis vestigiis magni incendii, quod ad finem saeculi X refertur atque coniungitur cum eventu apud Nestoris chronicon memorato ut “expeditio Chroatica” ducis Volodimeri anno 993. Eodem tempore, exeunte saeculo X et ineunte XI, Stilsko et Plisnesk desinere coeperunt exsistere. Attamen meminisse oportet hoc tempus esse frequentium bellorum: post mortem ducis Volodimeri (1015) illam regionem Boleslaus Chrobry (992 - 1025), dux Poloniae, invasit atque adiunxit. <ref>Boleslaus Chrobry ab anno 992 usque ad 1025 Poloniae dux fuit, atque anno 1025 coronatus est rex Poloniae, sed eodem anno obiit.</ref> Post hanc autem destructionis aetatem, per saeculum XI in nonnullis locis iterum apparuerunt habitationes quae paulatim creverunt in centra regionalia, sicut iam memoratum Halicium (Galicium), ex quo postea, aetate Austro‑Hungarica, totus ille tractus nomen Galicia accepit. == 17. Chroati in Ucraina (Russia Kioviensi) et Albichroati in Polonia meridiana — duae gentes separatae atque distinctae? == Hic concludi potest atque ex fontibus scriptis (Chronicon Nestoris exeunte saeculo XI et ineunte XII compositum) itemque ex archaeologicis testimoniis praebere de exsistentia gentis nomine Chroatorum in Ucraina per medium aevum antiquum, verisimiliter iam a saeculo VI usque ad eorum inclusionem in Ducatum Russiae Kioviensis saeculo X. Confirmationem additicam praebet relatio statistica de incolis Russiae imperialis anno 1861 confecta, in qua legitur in regione Volhinia 17 228 homines se ad gentem Horvatorum pertinere professos esse.<ref>Gluhak 1990. pag. 145; Incertum est utrum hic numerus ad solos viros pertineat an etiam feminas et pueros includat.</ref> Documentum quod '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' anno 1086 confectum est pars est operis Chronica Boemorum (lib.II, capit.XXXVII), a presbytero et historico '''Cosma Pragensi''' exeunte saeculo XI et ineunte XII conscripti. In hoc privilegio refertur de '''fundatione episcopatus Pragensis anno 973 facta''' atque describuntur fines eiusdem ex tempore fundationis, enumeratis omnibus regionibus limitaneis ac gentibus in finibus Episcopatus Pragensis habitantibus. A parte occidentali incipiens, ad septentrionem procedit, deinde ad orientem, ubi affirmatur episcopatum complecti totam regionem ac provinciam circa urbem Cracoviam, atque protendi ad flumina Bug et Stir ad orientem; postea ad meridiem versus Hungaros declinare, ad vertices montium Tatra pervenire, inde Moraviam includere, ac demum ad meridiem cum Bavaria confinia habere (hodierna Austria Inferior, quae illo tempore pars Bavariae erat). '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' documentum est quod, independenter a opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeniti, '''confirmat exsistentiam duarum coetuum Chroatorum (Chruuati et altera Chrowati) ad septentrionem Bohemiae in altera parte saeculi X.''' Chroati in “''Privilegio Episcopatus Pragensis''” memorantur post Psouanos, gentem in septentrionali parte Bohemiae, et in consortio gentium Silesiacarum: Slasanorum (Silesianorum), Boboranorum — gentis circa flumen Bobor (''Bóbr'') in Polonia meridionali-occidentali, Trebowanorum; item commemorantur Milciani, una ex gentibus ''Serborum Lusaticorum'', in hodierna Germania orientali ad triplicem finium contactum Germaniae, Poloniae et Bohemiae. Locus Chroatorum, quos ''Privilegium Episcopatus Pragensis'' memorat describens fines episcopatus ex anno 973, magna ex parte '''congruit cum descriptione Porphyrogeneti''' (circa annum 950) de situ Chroatiae Albae in capitulis XXX, XXXI et XXXII: '''iuxta terram Boiki (Bohemiam), ubi vicini sunt Albii sive non baptizati Serbi, atque ubi fines attingunt Franciam (Germaniam).''' ''Privilegium'' duas Chroatorum gentes (Chruuati/Ghrwati et altera Chrowati) memorat inter Psovanos et Slasanos positis, quod implicare videtur has duas Chroatorum partes sibi invicem proximas fuisse. Verumtamen id, quod simul commemorantur, fortasse ex ratione mnemotechnica conscriptionis ortum habuit: cum de coetibus eiusdem nominis ageretur, scriptor eos coniunxit, quia ita facilius meminisse poterat. Haud improbabile est inter utramque gentem Chroatorum alia quoque tribus interposita fuisse. Ita aperitur facultas ut hi “altera Chrowati” orientem versus collocentur, in Polonia meridionali circa superiorem Vistulam et Cracoviam, vel in regione meridionali Poloniae prope triplicem finium contactum Poloniae, Slovaciae et Bohemiae. Talis collocatio huius secundae partis Chroatorum in Polonia meridionali congrueret cum iis quae Porphyrogenitus refert, ubi in capite XXX dicit Albichroatos cum Hungaris amicitia et compaternitate coniunctos esse, atque in capite XXXI eos a Francis, Hungaris et Pecenegis depraedari. Constat nomades et equestris gentes, quales Hungari et Pecenegi, celeribus ac repentinis incursibus etiam loca satis remota petivisse: meminisse licet ingentes Hungarorum irruptiones in Italiam septentrionalem, ubi exercitum imperiale deleverunt, item in Germaniam (proelium apud Augustam Vindelicorum anno 955) atque usque in Franciam et Burgundiam. Similem equestris impetus rationem, cum direptione et vastatione coniunctam, eo tempore Pecenegi adhibebant. Haud dubium est Pecenegos in quibusdam excursionibus Poloniam meridionalem circa Cracoviam attingere potuisse; attamen primi, qui eis obviam fierent, fuissent Chroati in Ucraina occidentali circa superiorem Dniestrum. Si Bagibareia in capite XXX De administrando imperio pro Bavaria accipitur (ubi dicitur Albichroatos ultra Bagibareiam habitare), atque si consideretur quod medio saeculo X tota Austria necnon Slovenia sub potestate Bavariae politica erat, tum ex prospectu physico e civitatibus Dalmatiae — verbi gratia ex Iadera — ubi informator Porphyrogeneti de Chroatis habitare potuerit, Chroatia Alba re vera ultra Bavariam sita videbatur. Ex prospectu autem et situ spectantis Constantinopoli, Chroatia Alba ultra Hungariam posita erat, ut in capite XXXI de Chroatis scribitur, praesertim cum meminerimus Slovaciam hodiernam eo tempore sub ditione Hungarorum fuisse, et fines inter Poloniam meridionalem et Slovaciam montium Tatra iuga constituere. Omnia quae Porphyrogenitus tradit, una cum testimoniis ''Privilegii Pragensis'', eo ducunt ut Albichroati memorati in amplis regionibus Poloniae meridianae atque meridiano-occidentalis habitasse videantur. Item indicia ostendunt non de uno coetu Chroatorum monolithico agi, sed de pluribus coetibus inter se distinctis. In documentis publicis gubernii Civitatum Foederatarum, ''United States Congress Joint Immigration Commission'' anno 1911 editis, legitur de milibus immigrantium Polonicorum ibidem natorum circa Cracoviam identitatem ethnicam saepius declarare nomine Bielochrovat (“White Croats”). '''Existimamus vocabulum “Albichroati” proprie ad eos Chroatos pertinere qui in Polonia meridionali habitabant, occidentalius collocati quam Chroati Ucrainae. In regionibus ad meridiem Cracoviae situs est numerus hydronymorum et toponymorum vocabulum “albus” continens: flumen ''Biała'', urbs ''Bielsko‑Biała'', aliaque. Accedit quoque sententia de coloribus, qui in quibusdam culturis ad designationem partium mundi adhibentur: albus in culturis nomadum Eurasiae cum parte occidentali coniungitur, niger cum septentrione, ruber cum meridie, caeruleus vel viridis cum oriente. Haec ratio apud gentes Turcicas observata est, sed etiam in scriptis Sinensibus: oriens = viridis vel caerulea (arbor, ver), septentrio = niger (aqua, hiems), occidens = albus (metallum, autumnus), meridies = ruber (ignis et sol). Neque in mundo Slavico praetermittendum est exemplum nominis ''Belarus'', quod ad litteram significat ''Albarussia'', id est ''Russiam Albam'', quod quoque confirmat rectitudinem sententiae de designatione partium mundi per colores. Praeterea in lingua Polonica hodierna pro parte mundi “septentrione” non adhibetur vocabulum commune Slavicum (sever / sjever), sed “północ”, quod ad litteram “media nox” significat, id est cum tenebris et obscuritate, nigra colore, coniungitur. Item verbum pro meridie in lingua Polonica est “południe”, ad litteram “media dies”, quod calorem, lucem atque denique colorem rubrum suggerit. In his exemplis — praesertim ''Bjelohrvati'' sive ''Albichroatorum'' et hodiernae ''Belarus'' sive ''Albarussiae'' — adiectivum “albus” ut signum spatiale‑semanticum orientationis intra orbem Slavicum fungitur, "occidentem" designans. Quamvis Nestor in sua chronica ''Povest’ vremenyh let'' Chroatos in finibus hodiernae Ucrainae clare memoret, eos tamen epithetis “albos” non designat. Attamen uno in loco vocabulum Albichroati adhibet, sed tum eos una cum Serbis et Chorutanis (Karantanis) in eodem coetu recenset: “''Post multos vero annos consederunt Slaveni circa Danubium, ubi nunc est terra Hungarorum et Bulgarorum. Ex his Slavenis diffusi sunt per terras […]. Hi sunt ipsi Slaveni: Chroati albi, Serbi et Chorutani.''” Manifestum est agi de coetibus extra spatium historicum ''Russiae Kioviensis'' sitis, id est ad occidentem eius locatis. Haec distinctio confirmat Chroatos ad Dniestrum, ab Haliciensi regione usque in Podoliam, ut entitatem Slavicam localem perceptos esse, cum nomen ''Albichroati'' ad eas partes spectaret quae occidentalius positae erant — in Polonia meridiana et meridiano‑occidentali: ''Chruuati et altera Chrowati'' ex ''Privilegio Pragensi'', quod Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' (Lib. II, Cap. XXXVII) tradit. Iam antea, in capite de Bohemia, commemoravimus historicos Bohemos recentiores existimare Chroatos in ''Privilegio Pragensi'' memoratos verisimiliter in finibus Silesiae historicae, in Polonia meridiano‑occidentali, habitasse.<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> == 18. Adiectum: Avaricum Khaganatum et adventus Chroatorum == '''''Contextus chronologicus et historicus de prima sedimentatione Chroatorum in Dalmatia'' Circa annum 567 nova unda Asiatica in regiones Pannonicas irrupit: Avari. <ref>Menander Protector, Excerpta de legationibus.</ref> Eorum ruina et interitus gradatim facta sunt. Bella Francica sub Carolo Magno annis 791–796 potestatem Avarorum deleverunt, ut in Annalibus Regni Francorum atque in epistulis Caroli Magni describitur.<ref>Annales Regni Francorum, a. 791–796.</ref> Ex his fontibus discimus '''ducem Woinomirum Sclavum''' cum suis primum ad principalia Avarorum “anulos” pervenisse. Ille praecipua munimenta Avarica occupavit. Ex documentis Francicis intellegitur hoc factum esse antequam exercitus Francicus maior spatium inter Danubium et Tissam attingeret. Francis nuntium audientibus, iter suum acceleraverunt, metuentes ne Woinomirus, quamvis socius et vassallus Francorum, aurum argentumque ex anulis Avaricis direptis sibi occultaret. Post cladem militarem, Avari superstites fidem suam Carolo Magno dederunt, et iteratis legationibus petebant ut Franci eis novas possessiones in occidente concederent. Causa erat quod, post deletionem potentiae militaris, gentes Slavicae circumvicinae eos invadere coeperant atque exstinguere cupiebant. Qui heri domini fuerant, hodie odium subire coeperunt. Quaestio Avarici Khaganatus cum nonnullis quaestionibus fundamentalibus historiae Chroaticae arcte coniungitur. Secundum opus ''De administrando imperio'', circa annum 950 a Constantino Porphyrogenneto conscriptum, societas Chroatorum in provinciam Dalmatiae pervenit tempore Heraclii imperatoris (610–641). Haec est sola notitia explicita in fontibus historicis de tempore migrationis Chroatorum in regiones Dinaricas et Adriaticas. Porphyrogennetos scribit Heraclium Chroatos invitasse ut in Dalmatia advenirent, Avaros expellerent, atque ita civitatibus maritimis et insulis Adriaticis, quae adhuc Romanis habitabantur, auxilium ferrent. Chroatos contra Avaros aliquamdiu pugnasse in Dalmatia (provincia Romana multo amplior quam Dalmatia hodierna, partes magnas Bosniae et Hercegovinae complectens), et tandem vicisse: quosdam Avaros occidisse, alios potestatem Chroaticam agnovisse. Memorandum est narrationem Porphyrogenneti de adventu Chroatorum congruere cum aliis eventibus eiusdem aetatis, etiam ad Khaganatum Avaricum pertinentibus. In regionibus ad occidentem Avarorum, circa annum 622, gentes Slavicae sub ductu Samonis seriem felicium expeditionum contra Avaros inceperunt.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 48–50.</ref> Eodem tempore societas Slavica Samonis quotannis incursiones in terras Francorum faciebat, Thuringiam et Saxoniam depraedans. In proelio ''Vogastisburgensi'', Slavi sub Samone totum exercitum regium Francorum deleverunt, ex variis regionibus Francicis congregatum: ex Alemannia, Suevia, Saxonia et Francia propria.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 68.</ref> Anno 626, Avari ad orientem conversi sunt et magnum impetum in Constantinopolim facere conati sunt, Slavicis vassallis et Persis cooperantibus. Conatus urbem imperialem occupandi in cladem desiit.<ref>Chronicon Paschale, a. 626.</ref> Paulo post Baianus khaganus mortuus est, et potestas Avarorum post annum 630 diminuta est.<ref>Theophylactus Simocatta, Historiae.</ref> Hoc ipso tempore Porphyrogennetos adventum Chroatorum in Dalmatia ex septentrione collocat, tempore Heraclii (610–641).<ref>Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, c. 31.</ref> Itaque in eodem ambitu chronologico invenimus: * cladem Avaro‑Slavico‑Persicam apud Constantinopolim (626), * ortum regni Slavici Samonis in occidente et clades Avaricas in Moravia, Bohemia et regionibus vicinis, * defectionem Serborum sub Dervano ad societatem Samonis, * mortem Baiani khagani, * adventum Chroatorum in Dalmatia (in capitulis XXX et XXXI DAI descriptum, quae duas relationes praebent, sed conveniunt in eo quod Croati adversus Avaros venerunt). Annis 1970, alii historici Croatici (Lujo Margetić, Nada Klaić) theoriam alternativam proposuerunt de tempore quo Chroati in Dalmatia apparuerunt. Secundum eorum opinionem, Chroati qui ethnonymon '''Hrvati''' attulerunt non prima parte saeculi VII (ut in ''DAI'' cap. XXXI), sed in extremo saeculo VIII, bellis Franco‑Avaricis gerentibus, socii et vassalli Francorum, venerunt. Hoc sensu dux Woinomirus, in documentis Francicis memoratus ut victor principalis Avarici “anuli”, unus ex ducibus Croatorum fuisse putatur. Historici Austriaci Karlus Kronstein<ref>Karlus Kronstein, Die Slawen und die Awaren, Vindobonae, 1936.</ref> et Walterus Pohl<ref>Walterus Pohl, Die Awaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822, Vindobonae, 1988 (editio altera 1996).</ref> putaverunt Chroatos fuisse nomen ordinis militaris limitanei intra Avaricum Khaganatum, qui fines khaganatus custodiebat. Constat Chroatos apparere “prope” fines Avarici imperii (Ucraina occidentalis, Polonia meridionalis, Carantania in Austria meridionali, Dalmatia), sed extra lineas interiores eiusdem imperii. Lingüista Alemko Gluhak in libro suo ''Porijeklo imena Hrvat'' (''De origine nominis Chroati'') affirmavit illud gentium nomen (ex septem, secundum fabulam origo gentis in DAI, cap. 30) quod Chroati vocabatur, consedisse in regione a monte Velebitio meridiano, a flumine Zrmania usque ad flumen Cetinam, deinde ad Campum Duvani (antiquum Delminium, sedes veterum Delmatarum).<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, 1990, pp. 222–223.</ref> Hoc spatium, universim spectatum, complectitur partes hodiernae Dalmatiae septentrionalis et mediae atque Hercegovinae occidentalis. Constat prima centra regni Chroatici mediaevalis sita fuisse in regione ab urbe Nona (Croatice: Nin), prope Iadram (Croatice: Zadar), ad litus maris, usque ad Cninam in interioribus, tum ad Clissam (Croatice: Klis) et Solinum (antiqua Salona) haud longe ab Spalato. Regio est saxosa, ubi catenae montium parallelae secundum litus Adriaticum se extendunt, et inter hos montium scopulos parvae valles fertiles iacent. Maxima area terrae arabilis sunt Ravni Kotari, post Nonae (Nin) et Iadri (Zadar) fines, in interioribus regionibus. <center> [[File:Eastern Adriatic 1089.svg|700px|alt=Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089|Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089]] </center> Unum e primis sedibus civitatis Chroatorum ad litus maris Hadriatici fuit oppidum Nin (antiqua Aenona, mediaevalis Nona), XVII chiliometris ad septentrionem et occidentem ab Iadera situm. Primum fuit habitatio gentis Liburnorum, atque ab saeculo I municipii Romani dignitatem obtinuit. Medio saeculo IX ibi condita est episcopatus Nonensis (863/867), in quo tunc sedebat »episcopus Chroatorum«, cui iurisdictio super totam civitatem Chroatorum tributa est. Episcopatus anno 928 abolitus est, anno 1075 restitutus, denique anno 1828 omnino sublatus. Omnes monumenti epigraphici, qui hucusque in territorio Chroatiae ad saeculum IX pertinentes reperti sunt, Latine scripti sunt. '''Lingua Latina fuit sermo officialis (cancellariae et liturgiae) civitatis Chroatorum usque ad annum 1847, cum Senatus Chroaticus decreto suo sermonem Chroaticum in usum publicum introduxit.''' == 19. Adiectum: Etymologia ethnonymi Chroatus (''Hrvat'') == Plurimi linguistae, qui per ultimum saeculum quaestionem originis nominis ''Chroatus'' sive ''Croatus'' , Croatice:''Hrvat'' (plur. ''Hrvati'') tractaverunt, consentiunt hoc nomen non esse Slavicae originis. In eodem tempore maxima auctoritas in circulis linguisticis tributa est sententiae qua radices nominis ''Hrvat'' in circulo Indo‑Iranico subfamiliae Indoeuropaeae quaerendae sunt. Id praecipue factum est ob inventum duarum tabularum lapidearum repertarum medio saeculo XIX in excavationibus reliquiarum urbis Graeco‑Sarmaticae '''Tanais''', ad ostium fluminis Don (antiqui: Tanais) in Mare Azoviense (antiquum: Maeotis Palus) sitae,<ref>Tabulas inscriptionibus Graecis inscriptas detexit philologus classicus et historicus Russicus Pavel Mihajlovič Leontjev anno 1853.</ref>quibus nomen ''Hrvat'' ab initio saeculi XX saepius cum ramo Iranico linguarum Indo‑Iranicarum coniungi coepit. [[File:Ancient Greek Colonies of N Black Sea.png|center|800px]] ===19.1 Tabulae Tanaiticae === Agitur de duabus tabulis marmoreis inscriptiones Graecas longiores continentes, quae secundum indicia intra ipsum textum circa annum CC (200) p. Chr. n. sunt positae. Tabulae nomina regis urbis Tanais et civium publicas functiones gerentium enumerant. Notandum est has inscriptiones publicas esse, non sepulcrales.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Dimidia pars nominum Graeca est, altera vero pars ad linguas Iranicas pertinet, ut nomina ''Farnarak, Ardarak, Meuak, Nauak, Niblobor, Sandarz'', etc. Inter haec nomina investigatores moverunt nomina propria '''''Horoathos''''' et '''''Horouathos''''' (Χορούαθ[ος], Χορόαθος), quae cum ethnonymo moderno ''Hrvati'' comparata sunt. Primus relationem inter nomina ''Horouathos'' et ''Horoathos'' et ethnonymum ''Chroatus'' (Croatice:''Hrvat'', in lingua Russica forma:Хорват: Horvát) proposuit linguista Russicus '''Alexander L. Pogodin''' anno MCMII (1902). Huius coniunctionis fautores fuerunt multi historici et linguistae Europaei, inter quos František Dvornik, Max Vasmer, Oleg N. Trubačev. ===TABULA TANAITICA A=== '''Tabula A''' maior est et antiquior inscriptio, ad annos 175–211 p. Chr. n. referenda, quae ad tempus pertinet quo Tiberius Iulius Sauromates II (175–211) regnum Bosporanum rexit. Tabula marmorea, 0.92 m × 0.73 m × 0.09 m metiens, verisimile est graviter laesa fuisse etiam ante excavationem. Triginta duo versus ex triginta fragmentis servati sunt. In inscriptione publica memorantur rex, synodus sive coetus devotionalis, praefectura eiusdem coetus, atque sodales ordinarii, numero paulo infra quadraginta. Versus quartus finitur mentione patris synodi, Horoúathi (Χορούαθος), qui versu quinto nominatim iterum occurrit; inter alios etiam vir ignotus, qui dicitur filius Horoáthi (Χοροάθου), commemoratur. Inscriptio fine clauditur data, ex qua servata est tantum appellatio mensis Graeco‑Macedonici, qui Iulio aut Augusto respondet. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae A<ref>CIRB 1277, cf. IosPE II 445; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 173–211 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/184019</ref> == <poem> 1    Θεῷ Ὑψί̣σ̣τῳ.                    ἀγαθῆι τύχηι. βασιλεύοντος βασιλέως ∙ Τιβ(ερίου) ∙ Ἰουλ(ίου) ∙ Σαυρομάτου φιλοκαίσαρ[ος κα]ὶ φιλο[ρ]ωμαίου, εὐσεβοῦς, ἡ σύνοδος ἡ περὶ ∙ ἱ[ερέα Ἰού]λ̣ιον̣ Ῥ̣αλ̣χάδου καὶ πατέρα σ[υ]νόδου 5 '''Χορούαθ̣'''[ον — —]ο[— —] καὶ συναγωγὸν Ἀρδά[ρα]κον [Σ]υ̣νεγδήμ̣[ου καὶ φιλ]ά̣γ[αθ]ον Δίαι[ο]ν̣ Κ̣ε̣ρ̣δ̣ω̣ν̣άκο̣υ̣? καὶ [π]αραφιλάγαθο̣[ν — — —]ιον Φοργαβάκ̣[ου] καὶ [νεα]ν̣ισ- [κ]ά̣ρχην Δημήτ̣[ριον Ἀπο]λ̣λωνίου καὶ γυμ[ν]ασιά[ρχην] Βα- [σι]λείδ̣ην Θεον̣[είκ]ο[υ καὶ Ἄ]τ̣τα̣ν Ἡρακλείδου φίλο̣[ν]? τ̣ῆ̣ς 10 [συ]ν̣όδου [καὶ] οἱ λο̣[ιπο]ὶ [θια]σῖτ̣αι· Ἀρδά̣ρα̣κος Ζια̣- [— —]ου, Δη[μήτ]ριος [— — —]ου, Λείμανος Φίδ̣α̣, [Μί]δαχ̣ο̣ς? [— — —]άνου, Ἀ[σκ]ληπιάδης  Οὐαλε̣[ρ]ί̣ου, [․․]γ?όδαν[ο]ς [Δημητ?]ρίου, [Μ]ενέστρατος Λυκίσ[κο]υ [— — —]ικάχο[υ], Διό̣φαντ[ος] Δείου, Πόπλ[ιο]ς 15 [— — — —]δα, Ἡρακλείδ[ης] Ἐπιγόνου, Ἰα̣ρ̣δο- [— — — — Δ]η̣μητρίου, Ἀ[φ]ροδείσιος  Χρυσέ- [ρωτος, Φαλ]δά[ρα]νος Ἀπολλωνίου, Φίλιπ- [πος — — — —]ν̣ο[υ], Καλοῦς Ἀθηνίου, Κόφαρνος [— — — — — — — — — Τ]ρ̣ύφων Ἀνδρομ[έν]ους, 20 ο̣[— — — — — —] '''Χοροάθου''', Θεότειμος  Ψυχα- ρίων̣[ος, — —]δίβαλος Φαρ[νάκου], Ε̣ὔιος Ῥό- δων[ος, Ἡρα]κλείδης Ἄττ̣[α, — — — — Ἀρισ]- τοδ[ήμου, Σ]ύ̣μ̣μ̣αχος Σα[— — — — — — — —] κος [— — — — — — — — — — — — — — — —] 25 φιλο[— — — — — — — — — — — — — — — —] ορανσ̣[— — — Ζωρθῖ?]ν̣ος  Βε[λλικοῦ? — — —] Ῥ̣α̣δάμ̣[ειστος? — —] Φαδινά[μου — — — — —] Μύ̣ρ̣[ων? — — — — —] Μαστοῦ̣ [— — — — —] πο[— — — — — — — —]ος Ἀρδα[ράκου? — — —] 30 Φιδ[α— — — — — — —]νος̣ Χαρί[των — — — Ἀ]- ράθι[— — — — — — — — — — — — — — — — —]                                     vacat 32  ἐν τ[ῶι — — ἔτει καὶ μη]νὶ Λῴ̣[ωι — — — — —] </poem> ===TABULA TANAITICA B=== Tabula B minor est inscriptio, mensuris 1,053 m × 0,71 m × 0,08 m, ad annum CC p. Chr. n. relata (517 secundum computationem temporis Bosporanam). Haec inscriptio recentior est, quod apparet ex mentione Tiberii Iulii Rhescuporis III, filii Sauromatis II. Minus detrimenti accepit: in quattuor partes fracta est et satis bene legi potest. In ea incisæ sunt viginti lineæ litteris Graecis capitalibus monumentalibus. In lineis VI, VII, VIII et IX commemorantur, una cum nominibus patrum, quattuor principes civitatis Tanaeitis eo tempore quo hoc monumentum erectum est (Hofarno, Babos, Niblobor, Horoathos). Monumentum positum est ob renovationem fori centralis urbis Tanaeitis. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae B<ref>CIRB 1245; cf. IosPE II 430; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 220 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/183985 .</ref> == <poem> 1  ἀγαθῆι  τύχηι. ἐπὶ βασιλεῖ Ῥησκουπόριδι, υἱῷ μεγάλου βασιλέως Σαυρομάτου, κα̣[ὶ] Ζήνων Φάννεως πρεσβευτῇ βα- 5 σιλέως Ῥησκουπόριδος #⁵⁶ καὶ Χο- φάρνου Σα̣νδαρζίου #⁵⁶ Βάβος Βαιο- ράσπου #⁵⁶ Νιβλόβωρος Δοσυμοξάρ- θου #⁵⁶ '''Χορόαθος''' Σανδαρζίου ἄρχον- τες Ταναειτῶν #⁵⁶ Χόφραζμος Φοργα- 10 βά̣κου, Βασιλείδης Θεονείκου ἑλ- ληνάρχης ἐξαρτίσας τὴν ἀγορὰν̣ ἐκ τῶν ἰδίων ἀναλωμάτων ἀπεκα- τέστησ̣α̣ τῇ πόλει καὶ τοῖς ἐμπό- ρ̣ο̣ι̣ς̣ δ̣ιὰ ἐπιμελητῶν Ζήνωνα Φά[ν]- 15 [ν]ε̣ως #⁵⁶ Φαρνόξαρθος Ταυρέου, Φαλδάρανος Ἀπολλωνίου καὶ [ἀρ]χιτεκτόνων Διοφάντου Νε- οπόλου κα[ὶ] Αὐρηλίου Ἀντωνε[ί]- νου, Ναύακος Μευάκου. 20    ἐν τῷ ζ̣ιφʹ. </poem> [[File:Horovathos.jpg|thumb|center|800px|Nomen Χοροάθος in Tabula Tanaitica B]] === De tabulis Tanaiticis: historia receptionis et aestimatio hodierna === Per magnam partem saeculi XX, cum Chroatia pars Iugoslaviae esset, historici Chroatici tabulas Tanaiticas aut tacebant aut exemplum negativum proponebant, dicentes similitudinem onomasticam casu fortuito ortam esse, non argumentum ad originem gentis deducendam.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Hodie tabulae Tanaiticae in studiis linguisticis cautissime tantum ut possibile '''testimonium ad etymologiam ethnonymi''' illustrandam accipiuntur, nullo modo autem ut argumentum ad originem biologicam (geneticam) gentis Chroaticae ex Sarmatis Iranophonis deducendam.<ref>Heršak, Emil; Nikšić, Boris (2007), [Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje), Migration and Ethnic Themes 23 (3).]</ref> Necesse est distinguere inter originem nominis ''Hrvat'' et originem ipsius populi Chroatici, cum omnis gens per processus ethnogeneticos complures et saeculares formetur, in quibus elementa genetica, linguistica et civilizatoria inter se miscentur. === 19.2 Contextus historicus translationis nominis Sarmatici ''Horvata'' in Slavicas communitates inter Borysthenem et Tyrum === Chroati lingua sua indubitanter ad gentes Slavicas pertinent, et plerumque maior pars minoritatem linguistice absorbet. Nota sunt exempla Bulgarorum Turcicorum in Bulgaria, Francorum Germanicorum in Gallia, qui nomen suum maiori populo reliquerunt, sed linguam eius paulatim acceperunt; item Normanni Scandinavi in Gallia septentrionali, qui intra unum saeculum linguam Francogallicam receperunt eamque postea in Britanniam Anglosaxonicam transtulerunt. His analogiis congruit opinio secundum quam quaedam cohors Sarmatica nomine ''Horvata'' vel ''Horoata'' ex regionibus circa Maeotidem Paludem et flumen Don (antiqui: Tanais) '''ad occidentem migravit, fortasse sub impetu Hunnorum''', una cum multis coetibus Sarmaticis, inter quos Alani eminentissimi erant. '''Formam *''Horvata'' reconstruere conatus sum ex voce ''Horvat'' (forma nominativi singularis), quae in orbe Slavico latissime diffunditur atque inscriptionibus Tanaidis ut forma ''Horouathos'' confirmatur. Ablato suffixo Graeco ‑os obtinetur ''Horvat[h]'', cui, secundum leges morphologicas Sarmaticas, suffixum ''‑ta‑'' adiungitur, ut in ''Sarmata'' et ''Sauromata'', unde provenit forma ''Horvata''. Structura radicum ''Sar‑m‑ata'' et ''Hor‑v‑ata'' congruit, cum suffixum Scytho‑Sarmaticum ''‑ta‑'', quod est suffixum pluralitatis Sarmaticae, etiam in Ossetico ut ''‑tä'' exsistat. Quare probabilis videtur forma antiqui ethnonymi Sarmatici ''Horvata'' sive ''Horoata''. Hi Sarmatae, qui ''Horvata'' vocabantur, in regione quae nunc Ucraina est cum gentibus Slavicis consederunt atque eis nomen suum tradiderunt. Hac theoria explicatur ortus Hrvati ut coetuum Slavicorum nomen Sarmaticum ferentium. Ex ''Horvata'' Ucrainae partes se separaverunt atque ulterius ad occidentem profectae sunt, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae considentes; quod confirmatur ''Privilegium Episcopatus Pragensis saeculi XI'', necnon traditionibus de adventu ''Hrvati'' ex partibus Poloniae ad Adriaticum, quae apud Constantinum Porphyrogenitum reperiuntur, sed etiam apud alios chronistas, ut in opere Thomae Archidiaconi ''Historia Salonitana'', ubi narratur septem vel octo genealogias ex regione Poloniae in Dalmatiam se collocasse. Europa antiquae serae et medii aevi prioris regio erat mobilitatis demographicae insignis. Coetus sine finibus politicis stabilibus, sine identitatibus territorialibus firmis, saepe sine consilio diuturno movebantur, necessitatibus, periculis et occasionibus subito ortis respondentibus. Incursus alicuius gentis transeuntis aut fama de bonis condicionibus in regione ignota eos in motum ponere poterat. Notae sunt historiae de itineribus Ostrogothorum et Visigothorum, de Rugicis Germanicis, de bello Odacri contra Rugicos cum exercitu Alanorum, de migrationibus Vandalorum et Alanorum usque in Africam septentrionalem, de fato Herulorum, de itineribus Langobardorum qui terras multarum gentium transierunt, inter quas ''Anthib'', de pugna cum “Amazonibus”, etc. == 20. Reconstructiones linguisticae et hypotheseon de etymologia ethnonymi Chroati == Ad rationem identitariam autoperceptionis gentis magni momenti est ''mythus originis'' sive ''fabula fundationis''. In hoc autem capite quaestionibus ethnogeneseos Chroatorum non tractabimus, neque duabus eius partibus principalibus: parte historico‑identitaria nec parte genetico‑biologica. Hic enim solummodo de etymologia nominis Chroati agimus, id est de origine ipsius vocabuli, non de origine gentis. Hoc praecipue monendum est, cum etiam historici professione haud raro in errorem incidant confundendi varias theses de origine gentis cum thesibus de origine nominis. '''Reconstructio linguistica''' per se ipsa non est probatio. Ea enim repraesentat praesumptionem, id est coniecturam in certis regulis ac formis linguisticis fundatam. Quam ob rem quamlibet huiusmodi reconstructionem rectissime hypothesin appellare oportet. '''Hypothesis''' praesumptionem significat quae mutari potest; in regularitatibus quidem nititur, sed probatione directa caret. '''Thesis''', contra, sententiam designat quam auctor quidam tuetur; haec sententia etiam falsa esse potest, sed ut “positio” quaedam formata est. Hoc vocabulum adhibetur cum ostendere volumus aliquem interpretationem quandam defendisse. '''Theoria, sensu stricte scientifico''' (in sensu stricto), systema explicationis probationibus confirmatum denotat. Cum reconstructiones linguisticae probationes directas non habeant, expositiones quae ex eis praecipue oriuntur nullo modo vocabulo theoriae scientificae contineri possunt. Antequam varias hypotheses de etymologia ethnonymi Chroati lectori proponamus, necessarium ducimus hanc terminologiam supra memoratam explanare, quae in litteris linguisticis et historiographicis saepius occurrit. Id facimus ex cautela critica, cum non pauci auctores hypotheses suas in reconstructionibus fundatas fere ut veritatem scientificam indubitatam exhibeant, id est ut “argumentum irrefragabile” thesis quam tuentur. Talis ratio methodologica — proclivitas scilicet ut hypothesis pro veritate definitiva proponatur — omnino erronea est. === 20.1 Etymologiae ethnonymi Chroati ex linguis Iranicis === Maximus Vasmer, celeberrimus linguista Germanicus et slavista, primum proposuit etymologiam ex veteri Iranico ''(fšu)-haurvata'' = “pastor”, secundum formam Avesticam ''haurvaiti'' = “pascit”; postea autem derivationem suadebat ex veteri Iranico ''hu‑urvatha'' = “amicus”. Stephanus Krizin Sakač, historicus Croaticus e Societate Iesu, nomen Chroati cum veteri Iranico ''Harahvaiti'' coniunxit, quod tempore dynastiae Achaemenidarum (Cyri Senioris et Darii), sed etiam in antiquioribus textibus Avesticis, regionem designabat partim in territorio hodierni Afganistaniae sitam. <ref>Sakač: ''O kavkasko-iranskom podrijetlu Hrvata''(''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum''), in: ''Hrvati do stoljeća VII.'' (''Croati usque ad saeculum VII''), Zagrabiae 2000.</ref> Haec regio in scriptis Avesticis ''Harahvaiti'' appellabatur, in veteri Persico ''Harahuvatis'', quod postea in Graecum translatum est ut ''Arakhosia/Arachosia''. Hoc nomen respondet Sanscritico ''sarasvati'', quod significat “aquarum copia abundans”. Regio est in valle fluminis ''Hilmend'', in parte meridiana Afganistaniae hodiernae (V. Oranskij 1988: 127). Alemko Gluhak, linguista etymologus Croaticus, affirmat formam Harahvaiti secundum regulas linguisticas solum formas dare posse: * ''*Xorъšedi, *Xorъšedja'', vel fortasse ''*Xъrošedi'', quae non congruunt cum forma reconstructa paleoslavica: * ''*Xъrvat(in)ъ''.<ref>Gluhak 1990: 296–299</ref> P. Tedesco nomen Chroat ex Iranico ''huravant'' = “solaris” derivare conatus est. Alemko Gluhak (1990), in opere ''Porijeklo imena Hrvat'' (Latine: ''De origine nominis Chroatus'') , ad hypothesin etymologicam Olegii N. Trubačev se inclinavit. In primis Trubačevi hypothesibus annorum 1960, proponebat nomen a veteri Iranico ''*harvata'' vel ''*haurvata'' ortum esse, quod cum nominibus ''Sarmatai'' et ''Sauromatai'' comparabat, ubi suffixum Sarmaticum‑Scythicum pluralis ''‑ta'' inveniebat, quod etiam in Ossetico forma ''‑tä'' exstat. Deinde formam *haurvata cum voce Avestica ''haurvatat'' = “integritas, totalitas, sanitas” comparavit. Postea, annis 1980, Trubačev alias etymologias proposuit: nomen Chroati ex Iranico adiectivo ''*har‑va(n)t‑'' ortum esse, quod significat “feminei, ii quibus feminae sunt”, idque coniungebat cum matriarchatu, qui secundum eum in regionibus circa Pontum Euxinum et Caucasum olim exstitisse putabatur, cum mulieribus bellatricibus apud Sarmatas quas iam Herodotus memorat, atque cum Amazonibus fabularum Graecarum (Trubačev 1981: 151). Trubačev praeterea etymologiam nominis quod Graeci ''Sarmatai'' scribebant ita explicat: id a forma Indo‑Arica ''*sar‑ma(n)t'' = “ii quibus feminae sunt, feminei” derivari; pars prior nominis est Indo‑Aricum ''*sar‑'' = “mulier”, quod in linguis Iranicis dat ''*har‑''. Secundum Trubačevum et Gluhakum, qui hanc hypothesin sequitur, hoc confirmatur etiam locutione in litteris Graecis reperta: ''Sarmatai Gynaikokratoumenoi'' = “Sarmatae quibus feminae imperant”. In regione Sinda, prope Mare Azoviense, inter gentes Iranicas aetate Romana etiam quaedam coetus Indo‑Arici habitabant, ubi reperta sunt nomina feminea Graece scripta: ''Saria'' (sar = mulier) et ''Maiosara''. Regina Sindica Bospori vocabatur ''Kamasaryē'', quod explicatur ut ''*kama‑sar'' = “mulier amata”. Apud modernos Ossetas servatus est vetus epos de gente heroica ''Narta''; unus e personis centralibus est ''Satana'', mater sapientissima gentis, educatrix iuvenum heroum (Abaev 1965: 84; 1979: 39–40). Praeter Ossetas, qui habentur posteri Sarmaticorum Alanorum, epos ''Nartarum'' pars est traditionis aliorum populorum Caucasicorum: Adigeorum, Kabardinorum, Abazorum, Tschetschenorum, etc. Putatur nucleum huius carminis ad tempora Scythica pertinere. Oleg N. Trubačev concludit nomen Chroati primitus ab aliqua gente Iranice loquente portatum esse, quae postea slavicizata sit (Gluhak 1990: 305). Linguista Ranko Matasović ethnonymum ''Hrvat'' e radice Iranica derivari putat, quamquam plures origines Iranicae proponuntur nec ulla omnino certa est. Inter eas probabilissima videtur esse forma Ossetica (Alanicā) *''xurvæt'', significatione “custos”, quae legibus phonologicis et morphologicis cum forma Slavica congruit.<ref>Ranko Matasović, "Ime Hrvata", in: Jezik 66 (2019), 81–97.</ref> === 20.2 Aliae hypotheses de etymologia ethnonymi Chroatus (Hrvat) === Praeter varias hypotheses Iranicas et reconstructiones etymologicas nominis ''Hrvat'', iam inde a media aetate comparuerunt aliae quoque interpretationes. Imperator Constantinus VII Porphyrogenitus, in opere suo ''De administrando imperio'' medio saeculo X conscripto, primam talem etymologiam proposuit, ubi nomen Chrobatoi (lege: Hrovatoi) deducebat a voce Graeca ''khōra/chōra'' = “terra”, videlicet per formam alternativam Chorbatoi (lege: Horvatoi), cum expositione quod “Chroati in lingua Slavonica interpretantur eos qui multas terras possident” .<ref>Gluhak 1990 : 294</ref> Thomas Archidiaconus (saec. XIII) Spalatensis, in opere ''Historia Salonitana'', protulit opinionem nomen Chroatae pertinere ad nomen incolarum insulae Curictae, quod, ut aiebat, antiquitus fuisse ''Curetes'' vel ''Curibantes''. Historicus Croaticus Georgius Rattkay (saec. XVII) putavit nomen ''Hrvat'' cum verbo Croatico ''hrvati se'' = "colluctari" coniungi.<ref>Baro nobilis Georgius Rattkay (1612–1666) primam historiam systematicam regni Croatiae composuit: ''Memoria regum et banorum Dalmatiae, Croatiae et Slavoniae'', Vindobonae, 1652.</ref> Hae interpretationes antiquiores plerumque aestimari possunt ut ingeniosae sed “popularis” indolis, non vero scientificae. Missionarius Hungaricus Timon (saec. XVIII) nomen Hrvat deducebat ab appellatione ducis Bulgarici ''Kuvrat''. Tales conatus derivandi nomen Hrvat a nomine Kuvrati iterum in saeculo XX apparuerunt. Saeculo XIX ortae sunt multae aliae etymologiae: K. Zeuss putavit nomen ex vocabulo Germanico ''haru'' = “gladius” derivari putavit (quod in Polonico, ut aiebat, exstitisset ''karwat'' = “gladius brevis”, cum revera in Polonico saec. XIV nota sit vocabulum ''charwat'' significans “custodem urbanum” Cracoviae). S. Mikucki coniunxit nomen ''Hrvat'' cum radice Sanscritica ''śarv-'' = “ferire”. P. J. Šafařik comparavit ''Hrvat'' cum formis ''xr'b't'', ''xrib't'', ''xrib'', quia Rutheni et Ucraini montes Carpaticos vocant ''Horby'', id est ''Chrby'', unde secundum eius interpretationem nomen ''Hrvati'' cum nomine Carpatum cohaereret. F. von Miklosich deducebat nomen ex ''hruv/hr’v'' = “saltatio”. L. Geitler proposuit nexum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” et ''śarvuotas'' = “loricatus”. F. A. Braun in nomine ''Harvate'' vidit formam Germanicam nominis Carpatum: ''Harfaða fjöll''. R. Much coniunxit nomen ''Hrvat'' cum forma Germanica ''hruvat'' = “cornutus”.<ref>De etymologiis saec. XIX vide: Šišić 1990 : 236–238.</ref> A. Brückner nomen comparavit cum Slovaco ''charvati se'' = “resistere”, idque cum radice Slavonica ''*sk’rv- / x’rv-'' coniunxit, quod iterum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” comparavit. Otto Kronsteiner nomen ''Hrvat'' per linguas Tataricas et Baschkiricas ad vocem Turcicam ''xərvata'' = “milites liberi” referebat, quod cum magno influxu Avarorum in ethnogenesin Croaticam coniungere conabatur. Attamen nulla harum etymologiarum, sive linguistice sive historice, satis probabilis iudicari potest. === 20.3 Etymologia nominum quinque fratrum et duarum sororum (''DAI'', cap. XXX) === == 21. De distributione cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna == Aestate anni MMXX investigationem per rete perfeci de existentia et distributione cognominis ''Horvat'' in Foederatione Russica atque in regionibus finitimis. Inquisitionem institui inspectione registrorum cognominum in indicibus telephonicis publicis. Cognomen ''Horvat'' in Foederatione Russica circiter ducentos quinquaginta homines in talibus registris repertos praebuit. Ex conspectu distributionis cognominis ''Horvat'' in tabula geographica Foederationis Russicae hunc ordinem geographicae dispersionis observavi: praeter paucos homines in regionibus urbium maximarum, ut Moscuae et Vladivostoki, plerique alii hoc cognomine inscripti collocati erant in spatio geographico inter Pontum Euxinum et Mare Caspium (directione occidente‑oriente), cum maxima frequentia in septentrione circa urbem Casani ad Volgam in Tatarstania, et cum altera maxima frequentia in meridie, in regione Reipublicae Kabardinensis in Caucaso. '''Quod ad distributionem cognominis ex ethnonymo derivati attinet, regula observata est quae docet cognomina ex nomine gentis dominantis vel indigeni in ipsa regione illius gentis raro exsistere; maxima vero frequentia talium cognominum plerumque invenitur in regionibus et terris finitimis. Haec regula in ipsa Croatia confirmatur: in ora Adriatica cognomen Horvat fere nusquam occurrit in regione pristinae Croatiae, in Dalmatia, Liburnia et in occidentalibus partibus Bosniae et Hercegovinae; contra vero in Croatia septentrionali, in terris mediaevalis Slavoniae, ubi multi profugi ex parte meridiana Croatiae (a Turcis Osmanlis fugientes) se receperunt, cognomen ''Horvat'' frequentissimum est. Praeterea, praeter Slavoniam veterem, cognomen Horvat est frequentissimum in Slovenia hodierna, deinde in Hungaria atque in aliis regionibus vicinis, quo Croatae saeculis XV et XVI migraverunt hostibus Osmanlis effugientes. His rebus ad distributionem cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna relatis, quaestionem ponere licet: quos inde exitus colligere possumus? Emanat conclusio cognomen ''Horvat'' hodie frequentissimum esse in regionibus quae margines, peripherias et vicinitates terrarum antiquorum Sarmatarum et Alanorum repraesentant, scilicet — ut supra dictum est — in regione Tatarstaniae ad Volgam in septentrione (cuius centrum est urbs Casania) et in regione Reipublicae Kabardinensis in meridie. Ipsa distributio cognominis ''Horvat'' in his regionibus, cum quadam “vacuitate” in medio, casu tribui non potest. '''Agitur enim de cognomine ex ethnonymo quodam Sarmatico derivato, verisimiliter ex forma ''Horvata'' (nominativo plurali in linguis Sarmaticis). ===21.1 De regno Alaniae aetate media et de Ossetibus hodiernis === Praeterea notum est regnum Alaniae aetate media situm fuisse in spatio inter Pontum Euxinum ad occidentem, Mare Caspium ad orientem et Caucasum ad meridiem. Quare non est mirum cognomen Sarmaticum ''Horvat'' frequentissimum apparere in regionibus vicinis illi territorio. Regnum Alaniae et militariter et demographice magna ex parte deletum est tempore incursioni Mongolicae saeculo XIII. Osseti hodierni habentur posteri Alanorum, quod lingua hodierna Ossetica demonstrat, quae ad ramum linguarum Iranicarum orientalium pertinet atque multa archaica elementa servat, praesertim in phonologia et morphologia. Propter haec conservativa et archaica proprietates lingua Ossetica hodierna una est ex proximis cognatis linguae Avesticae antiquae, qua conscriptae sunt sacrae litterae Avesta, fundamentum religionis Zoroastrianae (propheta Zarathustra). Notandum est linguam Avesticam ad ramum Iranicum orientalem pertinere, dum lingua Persica antiqua ad ramum Iranicum occidentalem refertur. Item memorare oportet nomina Osseti et Osseticus esse exonyma internationaliter recepta, ex lingua Georgiana derivata, ad post‑Alanicos loquentes designandos. Nomina autem propria quibus Osseti se ipsos et linguam suam appellant sunt Iron et Digor. === 21.2 De investigationibus geneticis Ossetorum === Recentissima investigationes geneticae ostendunt Ossetos hodiernos esse posteros Alanorum antiquorum praecipue per lineas femineas (mtDNA), cum lineae masculae (Y‑chromosoma) magna ex parte ad haplogrupos masculos Caucasi indigenos hodie pertineant. Quod, collatum cum inventis archaeogeneticis e.g. ex urbe Tanaide ad Tanaim, id est, ex tempore ante incursionem Mongolicam (saec. XIII) et ante incursionem Hunnicam (circa annum CCCLXX p.Chr.n.), suadet magnam partem originariae populationis Sarmatico‑Alanicae masculinae evanuisse: sive migratione sive cladibus bellicis. Verum tamen videtur feminas Alanicas satis autonomia et constantia praeditas fuisse — fortasse exemplo Amazonum Sarmaticarum — ut identitatem Sarmaticam per traditiones et linguam servarent. Agitur hic de una ex quaestionibus maxime curiosis in archaeogenetica Iranica: de discontinuitate linearum mascularum et de continuitate linearum feminearum apud Alanos. Hoc congruit cum studiis recentissimis (2019–2024), quae demonstrant Ossetos hodiernos per lineas femineas (mtDNA) continuitatem ostendere cum populis sepulcrorum Sarmaticorum et Alanorum seriorum (haplogrupis H, U, J, T cum eisdem subcladibus), cum conservatione frequentiarum, unde sequitur lineas femineas Osseticas hodiernas praecipue Alanicas esse. Contra vero lineae masculae (Y‑DNA) rupturam manifestam exhibent: Osseti hodierni habent haplogrupos masculos Caucasi indigenos, scilicet G2a, J2, R1b‑L23 Caucasicam, I2c, E1b Caucasicam; cum Alani et Sarmatae antiqui habuerint praecipue R1a‑Z93, R1b‑Z2103, Q1b, J2a, G2a, sed in subcladibus aliis quam haplogrupi Caucasici hodierni. <ref> Ad historiam geneticam Sarmatarum, Alanorum atque Ossetorum hodiernorum illustrandam consulantur hi labores scientifici: Boulygina et al., ''The Genetic Legacy of the Alans'' (Journal of Human Genetics, 2014); Kushniarevich et al., ''Genome-wide analysis of medieval Alans'' (Nature Scientific Reports, 2018); Khokhlov et al., ''Ancient DNA from Tanais'' (Archaeological and Anthropological Sciences, 2019); Wang et al., ''Ancient DNA from the North Caucasus'' (Current Biology, 2020); Lazaridis et al., ''The Genetic History of the Caucasus'' (Cell, 2023); Balanovsky et al., ''The Genetic Structure of Modern Ossetians'' (American Journal of Physical Anthropology, 2012). </ref> == 22. Conclusiones == <div style="text-align:center;"> [[File:Europe relief map showing the historical distribution of ethnic groups named Croats (9th–10th century).jpg |thumb |650px |alt=Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos. |Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos.]] </div> In hoc opere haec praecipue monere volumus: quamquam in chartis historicis saeculi undevicesimi atque circa annum 1900 Chroatia Alba pertinaciter in occidentali Ucraina collocatur, fontes historici — praesertim Chronicon Nestoris (saeculo XI exeunte / XII ineunte) — talem collocationem non sustinent. Nestor Kioviensis Chroatos, qui in Russia Kioviensi (hodierna Ucraina) habitabant, numquam “Albos” appellat, sed simpliciter Chroatos, Hr’vate, etc. Unico autem loco, ubi nomen “Chroati Albi” profert, eos cum “Serbis et Horutanis” coniungit, id est cum gentibus extra fines Ducatus Russiae Kioviensis positis. '''Conclusio 1: Chroati in regione veteris Russiae Kioviensis (hodierna Ucraina) non sunt “Chroati Albi”, sed Chroati tantum. Opus “De administrando imperio” Constantini VII Porphyrogeneti duas narrationes de Chroatis et de terra unde venerunt continet, in capitulis XXX et XXXI. Terram illam Porphyrogenetus aperte “Chroatiam Albam sive Magnam” nominat, eamque usque ad tempus quo opus conscribebat (circa annum 950) non fuisse christianam affirmat. Hoc testimonium regionem Bohemiae excludit, cum Bohemia iam saeculo IX exeunte per Moraviam christianitatem recepisset, atque saeculo X ineunte pro terra christiana haberetur. Quare collocatio Porphyrogeneti “Chroatiae Albae” in terris ad septentrionem et orientem Bohemiae quaerenda est. Praeterea, data capitulorum XXX, XXXI et XXXII locum Chroatiae Albae delineant: ab occidente Franci eos invadunt; ad fines Boiki (= Bohemia = Čechia) cum Serbis Albis sive non christianis et cum Francis confinia habent. Haec descriptio Chroatas Albas in hodiernam Poloniam meridio‑occidentalem, ad triquetrum Bohemiae, Poloniae et Germaniae, collocat.<ref>Propter rerum gestarum vicissitudines, fines Poloniae hodiernae, anno 1945 constituti, motum civitatis Germanicae versus orientem territorialiter sustulerunt; quare fines Poloniae hodiernae magna ex parte cum statu inter civitates exeunte saeculo X congruunt.</ref> Porphyrogenetus etiam scribit Chroati Albi cum Ungaris vicinos esse: in uno loco dicit Ungaros eos oppugnare, in alio vero cum eis in affinitate et amicitia vivere. Id verum esse potest tantum de Chroatis qui in immediato vicinatu Hungariae saeculo X ineunte et medio habitabant, quod maxime ad Poloniam meridianam spectat, ad tractus qui hodie cum Slovacia terminantur, cum Ungari post adventum in Pannoniam etiam Slovaciam tenuerint, quae tum “Hungaria Septentrionalis” vocabatur. Denique Porphyrogenetus refert Chroatas Albas ab oriente a Pečenegis oppugnari et spoliari. Hoc testimonium maxime ad Chroatas in Ucraina occidentali spectare potest, minus ad Chroatas in Polonia meridiana, et minime ad Chroatas in Polonia meridio‑occidentali, qui cum Francis, Serbis Albis (Lusaticis) et Bohemis confinia habebant. Ex hac geographia Porphyrogeneti apparet “Chroatiam Albam” amplum spatium esse inter Germaniam (Franciam) ad occidentem, Hungariam/Slovaciam ad meridiem et Ucraine occidentales ad orientem situm. '''Conclusio 2: Porphyrogeneti nomen “Chroatia Alba” ad regiones hodiernae Poloniae meridio‑occidentalis et meridianae spectat. Mentio autem Pečenegorum, qui Chroatiam Albam ab oriente oppugnare dicuntur, indicat Porphyrogenetum non solum Chroatas in Polonia meridiana atque meridio‑occidentali, sed etiam eos in Ucraina occidentali, id est in veteri Ducatu Russiae Kioviensis, ad notionem Chroatiae Albae pertinere existimasse. Narratio de Chroatis etiam in legendis Bohemicis occurrit, quae vitam sancti Venceslai (lat. Wenceslaus) referunt, quem anno 935 frater eius germanus, Boleslaus I Crudelis (Bohemice: Boleslav I. Ukrutný, † 967), interfecit. Mater eorum, Drahomira (Dragomira), metu perculsa post caedem filii “ad Chroatos” sive “in terram Chroatorum” confugisse memoratur. Chronicae Bohemicae, sicut Chronicon Dalimili saeculi XIV, originem ipsius gentis Bohemicae ex terra Chroatorum (''Charvaty'') deducere conabantur; quod non ad Chroatiam Adriaticam spectat, sed ad Chroatiam in regionibus hodiernae Poloniae sitam, in vicinitate Serborum Lusaticorum in Germania orientali. Documentum Bohemicum gravissimum, quod duas ipsas Chroatorum coetus inter alia Slavica tribus commemorat, est ''Pivilegium de fundatione episcopatus Pragensis'', quod Cosmas Pragensis in sua Chronica Boemorum (saeculo XII ineunte) tradidit. Ipse textus Pivilegii, saeculo XI exeunte conscriptus, fines episcopatus tempore fundationis anno 973 describit. In eo refertur ad quas gentes, flumina et urbes fines Pragensis episcopatus pertineant. Ita legitur fines ad septentrionem usque ad: “… ''Psouane, Chruati et altera Chrowati, Zlasane…''”. Graphia in variis codicibus et editionibus Cosmae diversa est: alibi invenitur "''Ghrvvati et altera Chrowati''"; alibi pro ''Zlasane'' legitur ''Slazane'', etc. Ex hoc Pivilegio apparet duas Chroatorum coetus ad septentrionem Bohemiae vixisse, in ambitu tribuum Silesiacarum Poloniae (Slasane/Zlasane = Silesiani). Quamquam textus eos iuxta memorat, parum verisimile est eos fuisse immediatos vicinos. Quod eo magis confirmatur, cum ''Pivilegium'' dicat episcopatum Pragensis anno 973 complecti etiam urbem Cracoviam totamque provinciam Cracoviensem in Polonia meridiana, atque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Strij protendi.<ref>Bugus, qui Occidentalis Bugus appellatur, flumen est quod in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit atque hodie parte cursus sui fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit; postea vero ad occidentem vergit, in Podlasia Polonica et deinde in Mazovia decurrens, ubi septentrione Varsoviae in Vistulam influit. Stryj flumen est in Ucraina occidentali quod in Carpathiis Silvestribus oritur, prope fines hodiernos Poloniae et Ucrainae apud vicum Užok fluit atque in Dniestrum (Tyras) se exonerat. Superior autem cursus Stryj nonnihil prope fines Poloniae et prope fontem fluminis San in Polonia austrorientali transit, et circiter sexaginta chiliometris ad occidentem a superiore cursu Stryj fines Slovaciae reperiuntur. Itaque Stryj flumen in Ucraina occidentali situm est, prope fines Poloniae et Slovaciae.</ref> Nonnulli existimant nomen fluminis quod iuxta Bug memoratur non esse Strij, sed Styr, flumen quod per regiones Voliniae circa urbem Rivne fluit. Nos autem censemus talem interpretationem fines episcopatus nimis in orientem protrahere, in territorium quod tum sub potestate Russiae Kioviensis erat, quae eo tempore necdum christianitatem publice receperat. Nam propagatio et receptio christianitatis in medio aevo initio a principibus et ordinibus superioribus ad inferiores ordines societatis descendebat. '''Conclusio 3: Ex ''Pivilegio fundationis episcopatus Pragensis'' discimus duas coetus Chroatorum in hodierna Polonia meridiana vixisse: unum ad septentrionem Bohemiae, inter tribus Silesiacas ad orientem et Serbos Lusaticos ad occidentem; alterum vero coetum Chroatorum verisimiliter in regionibus ad meridiem vel meridio‑orientem Cracoviae habitasse. Cosmas Pragensis in descriptione finium episcopatus Pragensis ad annum 973 etiam memorat Cracovam civitatem cum omnibus regionibus ad praedictam urbem pertinentibus ad meridiem cum Hungaris confinare. Meminisse autem oportet montes Beskidas et Tatrae ad meridiem Cracoviae sitos esse, ubi etiam ''Babia Gora'' eminens reperitur, quae fortasse Porphyrogeneti ''Bagibareia'' fuisse potest. Porphyrogenetus praeterea scribit principem Zachumliae saeculi X ineuntis, Michaelem, originem familiae suae ex regionibus circa Vistulam deducere. Toma Archidiaconus Spalatensis, quamquam saeculo XIII medio scribit, independenter a Porphyrogeneto, memorat adventum septem vel octo generum nobiliorum ex regionibus Poloniae. '''Conclusio 4: Christianitas in Poloniam anno 966 publice pervenit, cum dux Poloniae Mieszko I (960–992) baptizatus est, ut matrimonium cum principissa Bohemica Dubravka contrahere posset. Mieszko origine fuit dux regionis quae “Magna Polonia” appellatur, in parte Poloniae media‑occidentali sita (urbes primariae: Gneznensis, postea Posnania). Regiones autem Poloniae meridianae circa Cracoviam, necnon partes Silesiae meridio‑occidentales, Poloniae adiunctae sunt usque ad annum 990, quod fuit effectus expeditionum Mieszkonis. Hoc est confirmatio addita quod regio Poloniae circa annum 950, cum Porphyrogenetus opus suum ''De administrando imperio'' conscribebat, adhuc pagana erat et non christiana. Quare regiones Poloniae meridianae et meridio‑occidentales sunt locus ubi Chroatia Alba collocari potuit. Ex Chroatia Alba Chroati, in societate cum aliis Slavonicis gentibus, ad meridiem migraverunt per Bohemiam in Austriam meridionalem hodiernam (mediaevalem Carantaniam), ubi multa toponyma Slavica reperiuntur, inter quae Crowati, Chrouatti, etc., etiam pro regionibus amplioribus, sicut area latior circa Klagenfurtum. Testimonium toponymiae Slavicae et nominum ad Chroatos pertinentium invenitur in appellatione pagi maioris (pagus Chruuati) in regione circa Klagenfurtum, quod confirmatur in pluribus documentis imperatorum Ottonis I, II, III saeculi X, quae in tabulis geographicis Germaniae fideliter expressa sunt. Ob migrationes ad occidentem et meridiem ex Chroatia Alba (Polonia), quaedam loca a Chroatibus frequentius habitata sunt, alibi vero pauca tantum vici Chroatorum exstiterunt, ut videtur in regionibus circa Lipsiam et Hallam in Germania orientali. '''Conclusio 5: Chroatia Alba, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae et meridio‑occidentalis sita, pars fuit amplioris spatii habitationis coetuum nomine Horvat /Hrovat /Harvat /Hrvat insignium. Chroati Albi ex Polonia meridiana in minoribus coetibus inter Slavos Germaniae orientalis migraverunt, in regiones circa Lipsiam et Halleam; minores partes Chroatrum, ut toponymia confirmat, etiam in territorio Bohemiae permanserunt, quae in itinere eorum ad meridiem sita erat. Item, pars Chroatorum in migratione ad meridiem in Karantania Austriaca remansit. Maximus autem et orientalissimus coetus Chroatorum sunt Chroati in Ucraina, quos non “Chroatos Albas”, sed simpliciter Chroatos appellare oportet, ut fontes testantur. Ergo, non igitur de uno continuo territorio agitur, sed de coetibus Chroatorum in magno spatio dispersistis, intermixtis cum aliis Slavonicis gentibus, quod fuit effectus migrationum. Toponyma cum nomine Chroatus (''Hrvat'') etiam in regionibus vicinis reperiuntur: in Slovenia, Serbia (Hrtkovci), aliis locis Balcanicis, usque ad Graeciam. '''Conclusio 6: Iter et directio migrationis Chroatorum. Imago generalis migrationum Chroatorum, quae ex his investigationibus emergit, talis est: ex Ucraina Chroati ad occidentem migraverunt per Poloniam meridionalem (Chroatia Alba) usque ad Bohemiam, atque inde per Austriam meridionalem (Carantania/Koruška) usque ad litora Adriatica. '''Conclusio 7: Illi Chroati qui in septentrione, in “Magna” vel “Alba Chroatia”, permanserunt, tempore in processu ethnogeneseos pars nationum ibi viventium facti sunt: imprimis Polonorum. Hodie reliquiae loquentium Slavice in regione Austriae Koruškae (antiqua Carantania) se declarant ut pars minoritatis nationalis Slovenicae, quod non est mirum, cum Slovenia eis per plus quam mille annos vitae et evolutionis proximum et linguisticum et geographicum spatium fuerit, cui physice immediate adhaerebant. Quamquam incolae antiquae Carantaniae ad varias Slavicas gentes pertinere videntur, Chroati inter Slavos Karantaniae sunt una ex coetibus documentis optime testatis. Chroati in Ucraina paulatim non assimilati sunt, sed transformati, in iis regionibus ubi habitabant, cum de magnis coetibus Chroatorum ageretur, circa magna oppida mediaevalia congregatis. '''Conclusio 8: Identitas nominalis Chroatorum in Ucraina per tempora mutata est: a regionali identitate Galiča/Haličizne saeculis XII et XIII, cum illa loca Lavovi/Lvivi et Galiči ad gradum regni elevata sunt post dissolutionem Russiae Kioviensis et post atque inter incursiones Mongolicas (quae non erant eventus unici, ut interdum putatur), usque ad formationem separatae identitatis “rutenae” sive “rusinicae” apud Ucrainenses occidentales in Podnestrovlio superiore, circa montes Carpathos atque in Podolia.<ref> Anno 1253 Danijel Romanovič, princeps Galiciae et Volhiniae, coronatus est a papa Innocentio IV., quo facto Ducatus Galiciae‑Volhinensis ad dignitatem Regni Ruteniae evectus est. Cf. ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Daniel Romanovich”, accessum die 21 Oct. 2026; vide etiam ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Roman Mstislavich”. </ref> Identitas Ucrainensium occidentalium Rutenae sive Rusiči sive Rusini iterum subdividitur in: Lemki, Boiki et Hutsuli. = = == Notae == <references/> == Notae == <references/> [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Geographia]] nzz5v1qb0oolstafun8gxwm0wwixlyb 285580 285579 2026-10-25T12:15:48Z Coronus Tenebrosius 31709 /* 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). */ 285580 wikitext text/x-wiki [[Coronus Tenebrosius]] = DE SITU CHROATIAE ALBAE SIVE MAGNAE = == 1. Introductio == Vetustissimus fons historicus, qui de adventu Croatarum in hodiernam patriam deque regione unde profecti sunt narrat, est opus imperatoris Byzantini<ref> Nomina historiographica Byzantium, Imperium Byzantinum atque Imperium Romanum Orientale a recentioribus historicis inducta sunt, ut facilius designaretur civitas quae post annum 476 unica pars Imperii Romani superstes mansit, potestate politica, administrativa et militari. Imperator Constantinus circa annum 330 novam urbem condidit, Constantinopolim, in loco veteris coloniae Graecae Byzantion, unde etiam nomen Byzantii ortum est. Civitas fere mille annos (476–1453) exstitit atque regiones hodiernae Graeciae et Asiae Minoris complexa est. Religio publica orthodoxa erat, et saeculo VII lingua Graeca locum linguae Latinae tamquam linguae officialis occupavit. Nomen publicum civitatis erat Graece ''Basileia tōn Rhōmaiōn'', Latine autem ''Imperium Romanum''. </ref> Constantini VII Porphyrogeniti (905–959), quod titulo Latino ''De administrando imperio'' inscribitur. Opus Graece primum conscriptum est, sed titulum Latinum ''[https://archive.org/details/porphyrogenitus-1967-dai/page/153/mode/2up De administrando imperio]'' posteriores Europae editores et curatores ei attribuerunt.<ref> Primum opus ''De administrando imperio'' typis editum Ioannes Meursius anno 1611 curavit. Hic autem textus Latinus hodie ad usus investigationis academicae non adhibetur, cum multas errores atque deviationes contineat. Vide editionem digitalem: [https://archive.org/details/constantiniimper00cons ''Constantini Imperatoris Porphyrogeniti De administrando imperio'' (textus Latinus, 1611)]. </ref> Imperator Constantinus librum suum commentarium esse voluit atque fidelem notitiarum thesaurum de populis et regnis vicinis, destinatum filio suo minori et heredi Romano (938–963). Ex ipsis testimoniis operis colligitur librum inter annos 948 et 952 compositum esse, unde annus circiter 950 vulgo pro tempore originis ponitur. Capita tricesimum et tricesimum primum operis ''De administrando imperio'' (breviter: DAI) continent ''origo gentis'' Croaticae, id est narrationem de origine populi. Croatae non sunt solus populus Slavicus qui traditionem de “terra unde venerunt” ad sedes hodiernas conservat.<ref> Traditio Bohemica quoque narrationes de origine gentium servat (ut in Chronico Dalimiliano, saeculo XIV conscripto). Nestor, chronicarius Kioviensis (fine saeculi XI et initio XII), primam historiam de origine Slavorum exhibet. Priscam sedem gentis in regione Danubiana constituit, unde, secundum eum, Slavi sub pressione Vlahorum sive Volohorum (forsitan Romanorum, qui ad terras medii et inferioris Danubii advenerunt; attamen fieri potest ut ad Celtas sive Gallos referatur, quorum expansio saeculo IV a. Chr. n. facta est) versus septentrionem migraverint, in loca circa Vistulam sita. Nestor affirmat ex ea migratione ortos esse Ljahos sive Lahi (Lehos), id est gentes Slavicas Polonicas, atque ex iis Radimicios et Viaticios, populos Slavicos orientales. </ref> Attamen narratio Porphyrogeniti de origine et adventu Croatarum ad Adriaticum, in duabus versionibus exposita, multis differentiis atque contextu historico certo (Avaris, imperatore Heraclio /610–641/) a ceteris huiusmodi traditionibus Slavicarum gentium discrepat. '''De appellatione “Chroatia Alba sive Magna” ''' Notio “Chroatia Alba sive Magna”, quae etiam in titulo huius operis posita est, ex ipso Porphyrogeniti libro proficiscitur, ubi in extremo capitis XXXI haec leguntur: '''''Ὅτι ἣ μεγάλη Χρωβατία, ἣ καὶ ἄσπρη ἐπονομαζομένη, ἀβάπτιστος τυγχάνει μέχρι τῆς σήμερον, καθὼς καὶ οἱ πλησιάζοντες αὐτὴν Σέρβλοι.'' Quod Latine reddi potest: '''''Quoniam Chroatia Magna, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem abaptista permanet, sicut et Serbli, qui ei proximi sunt.'' Nonnulli auctores atque investigatores, qui Porphyrogeniti textum diligenter tractaverunt, existimant vocem Graecam ἡ μεγάλη praeter sensum proprium “magna” etiam significationem “vetus” habere potuisse, fortasse sub influxu usus Latini vocabuli maior (cuius significatio est: 1. maior, 2. natu maior, id est senior). Nam in ethnographia Byzantina adiectivum μεγάλη non solum magnitudinem, sed etiam vetustatem significare solet, id est regionem primigeniam et matrem. Hoc sensu cum Latino maior congruit, qui in scriptis geographicis et ethnographicis Romanis frequenter in sensu “antiquior”, “primigenius”, “originarius” adhibetur. Quam ob rem pars investigatorum censet vocem Porphyrogeniti ἡ μεγάλη Χρωβατία interpretandam esse ut “Chroatia primigenia” sive “vetus Chroatia”, non autem necessario ut “magna” in sensu spatii vel amplitudinis. Hic propositum est, ex iis quae in fontibus historicis continentur (varia documenta, chronica atque annales), locum geographicum Chroatiae Albae sive Magnae determinare. Ad hanc rem perficiendam, praeter testimonia de Chroatis in documentis et scriptis historiographicis expressa, adhibebimus quoque cognitiones ex toponymia, hydronymia, anthroponymia, necnon inventa recentioris linguisticae atque archaeologiae.<ref>https://hal.science/hal-02902087/file/Kazanski_Archaeology-Slavic%20Migrations_2020.pdf</ref> <center> [[File:Location of White Croatia and White Serbia in 560.jpg|700px |alt=Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 |Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 secundum fontes aevi medii]] </center> == 2. De administrando imperio: Caput XXX (pars de Chroatis) == '''Οἱ δὲ Χρωβάτοι κατῴκουν τηνικαῦτα ἐκεῖθεν Βαγιβαρείας, ἔνθα εἰσὶν ἀρτίως οἱ Βελοχρωβάτοι. '''Μία δὲ γενεὰ διαχωρισθεῖσα ἐξ αὐτῶν, ἤγουν ἀδελφοὶ πέντε, ὁ τε Κλουκᾶς καὶ ὁ Λόβελος καὶ ὁ Κοσέντζης καὶ ὁ Μουχλώ καὶ ὁ Χρωβάτος, καὶ ἀδελφαὶ δύο, ἡ Τούγα καὶ ἡ Βουγά, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτῶν ἦλθον εἰς Δελματίαν, καὶ εὗρον τοὺς Ἀβάρεις κατέχοντας τὴν τοιαύτην γῆν. '''Ἐπὶ τινὰς οὖν χρόνους πολεμοῦντες ἀλλήλους, ὑπερίσχυσαν οἱ Χρωβάτοι, καὶ τοὺς μὲν τῶν Ἀβάρων κατέσφαξαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὑποταγῆναι κατηνάγκασαν. Ἐκ τοτέ οὖν κατεκρατήθη ἡ τοιαύτη χώρα παρὰ τῶν Χρωβάτων, καὶ εἰσὶν ἀκμὴν ἐν Χρωβατίᾳ ἐκ τῶν Ἀβάρων, καὶ γινώσκονται Ἀβάρεις ὄντες. '''Οἱ δὲ λοιποὶ Χρωβάτοι ἔμειναν πρὸς Φραγγίαν, καὶ λέγονται ἀρτίως Βελοχρωβάτοι, ἤγουν Ἄσπροι Χρωβάτοι, ἔχοντες ἴδιον ἄρχοντα· ὑπόκεινται δὲ Ὧτῳ, τῷ μεγάλῳ ῥηγὶ Φραγγίας, τῆς καὶ Σαξίας, καὶ ἀβάπτιστοι τυγχάνουσιν, συμπενθερίας μετὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἀγάπας ἔχοντες. '''Ἀπὸ δὲ τῶν Χρωβατῶν, τῶν ἐλθόντων ἐν Δελματίᾳ, διεχωρίσθη μέρος τι, καὶ ἐκράτησεν τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Παννονίαν· εἶχον δὲ καὶ αὐτοὶ ἄρχοντα αὐτεξούσιον, διαπεμπόμενον καὶ μόνον πρὸς τὸν ἄρχοντα Χρωβατίας κατὰ φιλίαν. <ref>Editio Graeco‑Anglica: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gyula Moravcsik, vers. Anglica Romilly Jenkins, Dumbarton Oaks Texts I, Washingtoniae, 1967 (repr. 1993).</ref> Translatio nova Latina (secundum textum Graecum):<ref>Translatio a Coronō Tenebrōsiō facta.</ref> Chroati<ref>Translitteratio Latina. Porphyrogenitus scribit '''Χρωβάτοι''', quod Latine translitteratur ut '''Chrobatoi'''; ob vitacismum autem β ut [v] pronuntiatur, unde lectio ['''Hrovatoi'''], formae Croaticae hodiernae '''Hrvati''' (nom. pl.) proxime respondens. Forma ''Croati'' (nom. pl.) ex antiquiori forma ''Chroati'' orta est (cf. dux Chroatorum in [[Privilegium ducis Tirpimiri]]), quae ipsa a primigenio ''Chrovati'' provenit. Sonus autem /v/ in Latino saepe omittitur in adaptatione vocabulorum externorum, unde transitus '''Chrovati'' → ''Chroati'' → ''Croati'''. In linguis Slavonicis occidentalibus et orientalibus variae formae radicis occurrunt: in linguis Polonica, Ucrainica, Russica frequentissima est forma '''Horvati''' (radix ''hor-''), dissimilis occidentalibus formis '''hro-, cro-, chro-, kro-''', quae in linguis Germanicis et Romanicis praevalent. Haec permutatio vocalis /o/ explicari potest per phaenomenon phonologicum '''metatheseos liquidae''', quo vocales locum permutare possunt, cum iuxta liquidas /r/ vel /l/ consistant. '''Metathesis liquidae''' fuit communis et actuosa mutatio phonologica in antiquioribus periodis formationis linguarum Slavonicarum. '''In linguis Slavonicis orientalibus''' (Russica, Ucrainica) '''metathesis liquidae''' nonnumquam ad phaenomenon '''plērophoniae''' (punoglasje) duxit, quo vocalis /o/ duplicatur: ''glova → golova; *gord → gorod → grod''. Quaedam formae in linguis Bohemica et meridiano‑Slavonicis '''ad quantitativam vocalis productionem''' evolverunt, ut in exemplo ''grod → grad''. Eiusmodi leges phonologicae verisimiliter etiam in evolutione ethnonymi '''Horvat → Hrovat → Hr’vat''' operatae sunt. In regionibus Croatiae septentrionalibus ('''dialectus kajcavicus''') frequens erat forma '''Horvat''', dum in Dalmatia ('''dialectus chakavicus''') forma '''Harvat''' adparebat. Utraque forma ex antiquiori '''H’rvat''' (ubi ’ = semivocalis, ''jer'' in lingua '''paleoslavica''' et in lingua '''Slavica ecclesiastica antiqua''') derivata esse censetur. In lingua Croatica hodierna, intra fines '''dialecti Shtokavicorum''', evoluta est forma hodierna '''Hrvat'''.</ref> autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt '''Belochrovati''' (Albichroati). Una autem gens ab eis seiuncta, quinque scilicet fratres Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo et Chrobatos, itemque duae sorores Touga et Bouga<ref>Nomina Croatorum e textu Graeco translitterata sunt: Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo, Chrobatos, Touga, Bouga. Proposita lectio ad normam phoneticam: [Klukas, Lovelos, Kosentsis, Muhlo, Hrovatos, Tuga, Buga].</ref>, cum suo populo ab illis discedentes, in Dalmatiam venerunt ibique Avaros invenerunt terram illam obtinentes. Cum vero inter se per aliquot annos bellarent, Croatae superiores facti sunt: quosdam Avarorum trucidarunt, reliquos autem ad dicionem redigere coegerunt. Ex eo igitur tempore ea regio a Chroatis possessa est; suntque adhuc in Chroatia quidam Avarorum posteri, qui Avaricam originem ostendunt. Reliqui autem Chroatī apud Franciam manserunt, et nuncupantur hodie Belochrovatī, id est Albi Chrovatī, proprium principem habentes. Subiciuntur vero Otoni, magno regi Franciae atque Saxoniae, et inconditi (i.e. nondum baptizati) sunt, affinitates cum Turcis (id est: cum Hungaris) contrahentes atque amicitias cum eis colentes.<ref>Porphyrogenitus vocabulum Turcos ad Hungaros refert (circa annum 950), more Byzantinorum saeculi X, qui gentem Hungarorum nomine ''Τούρκων'' appellare consueverant.</ref> Ex Chroatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam; habent autem et ipsi principes suae potestatis, qui tantum ad principem Chroatiae amicitiae causa legatos mittunt. == 3. Analysis et interpretatio: Quid est Bagibareia? == '''Chroati autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albichroati). Multi investigatores putant “Bagibareiam” revera esse Bavariam. Alii autem monuerunt “Bagibareiam” Bavariam esse non posse, cum imperator Porphyrogenitus in ceteris operibus suis ad designandam Bavariam alio nomine utatur; in opere ''De thematibus'' Porphyrogenitus pro Bavaria voce Graeca ''Baioure'' utitur; idem monuit etiam Stephanus Krizin Sakač in opere Constantini ''De caerimoniis aulae Byzantinae''.<ref>Sakač, ''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum'', in: Croati usque ad saeculum VII, Zagrabiae 2000.</ref> Quoad vocabulum Bagibareia, haec cognoscenda sunt. In lingua Graeca antiqua littera β (Latine translitterata ut B, b) sonum /b/ repraesentabat; sed mutationes phonologicae in Graeco sermone vivo effecerunt ut in aevo Byzantino medio sonus /b/ in vocabulis Graecis ut /v/ pronuntiaretur: quod “vitacismus” appellatur. Scriptores autem aetatis Byzantinae, cum sonum /b/ in vocabulis externis et nominibus exprimere vellent, littera β adhuc saepe utebantur; demum postea paulatim adhiberi coepit combinatio litterarum mp ad sonum /b/ notandum, ut in exemplo tituli Croatici “ban”, qui Graece ut "mpanos" scribitur.<ref>Kinnamos, secretarius imperatoris Manuelis Comneni (1143–1180), solus praeter Porphyrogenitum est Graecus qui banum memorat; eum scribit ut ''mpanos''. Etiam in lingua Neo‑Graeca sonus /b/ per coniunctionem litterarum "mp" exprimitur.</ref> Porphyrogenitus igitur in scriptis suis littera β (B, b) adhuc utitur ad utrumque sonum exprimendum: et ad sonum /v/ et ad sonum /b/. Exemplum huius duplicis usus litterae β est nomen quod pro Croatis scribit: ''Chrobatoi'', quod sane legi debet ut ''Hrovatoi''. Praeterea altera mutatio phonologica, quae in lingua Graeca aetate Byzantina facta est, fuit conversio veteris Graeci coetus phonici /gi, ge/ in sonum /j/; exempli gratia, vox antiqua ''hagia'' Byzantino tempore pronuntiatur ut [aja]. Itaque etiam in vocabulo ''Bagibareia'' possibilis est lectio [''Bajvaria''].<ref>Praesertim, si monophthongizationem diphthongorum Graecorum veterum consideremus, quae plerumque efficiebatur aequatione valoris phonici ad secundum elementum diphthongi (hoc in casu: ei → /i/). Quare in voce ''Bagibareia'' lectio [''Bajvaria''] ex pronuntiatione orta est.</ref> Si possibilitatem consideremus auctorem partis de Chroatis in capite XXX ab auctore capitis XXXI diversum esse, tum fieri potest ut ille secundus auctor alio nomine pro Bavaria usus sit quam ipse Porphyrogenitus, qui in scriptis suis “Baioure” pro Bavaria adhibet. Nihilominus non est necesse omnino de altero auctore aut de interpolatione posteriore cogitare: prorsus fieri potest ut ipse imperator in archivis suis duo diversa relationes scriptas de Chroatis habuerit easque simpliciter transcripserit. Altera possibilitas significationis nominis “Bagibareia” esset nomen montis “Babia gora” (Graece: Babeia oreia), quod Constantinus, sive scriptor capitis XXX, ad auris perceptionem accommodavit et ita consignavit. In mundo Slavico hodie plures montes nomine Babja gora exstant, quorum unus maior est [https://en.wikipedia.org/wiki/Babia_G%C3%B3ra Babia Góra] in triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae. <center> [[File:8maja2006 babiagora 035.jpg|600px|alt=Babia Góra|Babia Góra – conspectus e parte Polonica]] </center> == 4. Thesis de Chroatia Alba in territorio Carinthiae mediaevalis, id est provinciae hodiernae Austriae Kärnten == Iam saeculo XIX interpretes et commentatorum Porphyrogeniti, ut Arminius Pavić (1844–1914), existimaverunt ''Bagibareiam'' significare “Babja gora”; Pavić autem putavit eam montem in hodierna Slovenia esse, trans flumen Cupam situm. Ex quo sequeretur Chroatas ante adventum in Dalmatiam in provincia Norico, sive in mediaevali Carantania<ref>Latine: ''Carantania'' sive ''Carentana'' sive ''Carinthia''; lingua Germanica: Kärnten, lingua Croatica: Koruška, in Austria australi.</ref>, habitasse, ubi testatum est exsistere toponyma nomen Chroatarum continentia, necnon totam regionem latiorem circa oppidum ''Klagenfurt'', quae in veteribus tabulis geographis ''Crowati'' appellatur.<ref> Tabula geographica – Spruner–Menke Atlas (In Nomine Jassa): [https://i0.wp.com/www.jassa.org/wp-content/uploads/2020/07/BRIGHT.png Spruner–Menke Atlas]</ref> <ref>Pagina de toponymia Slavica in regionibus Bavariae, Austriae, Carinthiae: [https://www.jassa.org/?p=16812]</ref> Hoc sententiam Armini Pavić postea quoque secuta est praeclara historica Croatica Nada Klaić, quae putavit ipsam veterem Carantaniam esse “Magna sive Alba Chroatia” de qua opus ''De administrando imperio'' narrat.<ref>Nada Klaić (1920–1988), historica Croatica; vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Nada_Klai%C4%87 paginam Anglice in Vicipaedia].</ref> At vero, secundum data in capite XXXI de situ Chroatiae Albae inter Franciam ad occidentem, Hungaros ad meridiem atque Pecenegos ab oriente eos impetentes, necnon de intervallo triginta dierum itineris a mari, Carantania nullo modo his duobus criteriis respondet: proximum enim mare Carinthiae est Hadriaticum, ad quod profecto non sunt triginta dies itineris; item Carantaniam non Pecenegi ab oriente oppugnabant, sed solum Hungari ex eadem parte eam invadere poterant. '''Haud dubium est nonnullos Croatas in regione Carantaniae veteris consedisse; attamen haec regio nullo modo esse potest “Alba sive Magna Chroatia” Constantini Porphyrogeneti, ut imaginata est Nada Klaić, quare hanc opinionem omnino reiciendam esse censemus.''' Notandum est migrationem Chroatarum in provinciam Romanam Dalmatiae, quam Porphyrogenitus in capite XXXI ''De administrando imperio'' sub imperio Heraclii (610–641) collocat, tempore congruere cum nonnullis aliis eventibus historicis: cum obsidione Constantinopolis anno 626 ab Avaris, Slavis et Persis frustra tentata, cum morte Baiani kagani, necnon cum ortu primae magnae Slavicae formationis politico‑militaris, regni Samonis in media Europa, in regionibus quae hodie Bohemia, Moravia atque terra Lusatiensium Serborum sunt. Sub ductu Samonis, is militaris foedus gentium Slavicarum feliciter et contra Francos ad occidentem, et contra Avaros ad orientem pugnavit. Bella Samonis adversus Avares in [[Chronicum (Fredegarius)|Chronico Fredegarii Scholastici Burgundiae]], capitulis XLVIII–XLIX, exponuntur; bella vero adversus Francos in capitulo LXVIII. Num fortuitum est Chroatas, ut Porphyrogenitus tradit, eo ipso tempore, circiter annum 630, advenisse, cum potestas Avarorum labefactaretur et regnum Samonis in ascensu esset? <center> [[File:Croats, Carantania and Samo's realm after 631 AD.jpg|frame|Tabula ostendit situm Chroatarum et Carantaniae ad regnum Samonis post annum 631.]] </center> Problematica de praesentia Croatarum in Carinthia tractata est in articulo suo [http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ09(1956)/GZ09.04.%20Antoljak,%20S.%20-%20Hrvati%20u%20Karantaniji.pdf Hrvati u Karantaniji] a historico Croatico Stjepano Antoljak.<ref>Stjepan Antoljak (1909–1997), historicus Croaticus; ''Hrvati u Karantaniji'', 1956, Facultas Philosophica Scopii.</ref> Ex concordantia toponymorum Dalmatiae septentrionalis et Liburniae cum iis Carantaniae veteris, Antoljak statuit Croatas non ex Carantania in Dalmatiam, sed e Dalmatiis postea in Carantaniam venisse. Problematica de vetere Carantania late et diligenter tractata est a historicis Slovenis: Bogo Grafenauer, Ljudemisl Hauptmann et Milko Kos.<ref>Bogo Grafenauer (1916–1995), historicus Slovenus, de Carantania et Slavis eius regionis multa scripsit: vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Bogo_Grafenauer Bogo Grafenauer].</ref> '''Kosentzes/Kosenzis ex ''De administrando imperio'' et ordo ''kosezorum'' Carantaniae veteris Nomen unius ex quinque fratribus, qui Croatas in meridiem ad Dalmatiam deduxerunt, Kosentzes sive Kosenzis, quod in opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeneti occurrit, cum nomine '''''kosezi''''', ordinis liberorum nobilium bellatorumque Carantaniae veteris coniungi solet. In Slavica Carantaniae principatu (hodie Austria australis) ab saeculo VIII usque ad XV peculiarem locum obtinebat ordo hominum, qui '''''kosezi''''' vocabantur (item ''kosegi, kasezi '' etc.). '''''Kosezi''''' proprii erant Carantaniae mediaevalis: nobilitas hereditaria e structura praefeudali, gentilitatis atque territorii orta. Erant liberi bellatores, custodes traditionis electionis principis super '''''lapide Krnensi''''' (Germanice:''Fürstenstein'', Slavice:''Krnski kamen'') in campo, ubi post baptismum ecclesia Sanctae Mariae (Germanice: ''Maria Saal'' / Slavice: ''Gospa Sveta'') prope oppidum hodiernum Klagenfurtum exstitit. Hoc momentum habet in investigatione migrationum Croatorum, cum una e regionibus centralibus antiquae ''Carantaniae'' esset '''''pagus Chrowati''''' seu '''''Crouuati'''''. Nomen kosezi in lingua Germanica reddi solebat ut ''die Edlen'' seu ''Edlinger'' (''nobilis''). Carantania anno 1335 sub dicionem Habsburgorum venit; illi structuram inventam reformaverunt eamque in ordinem feudalem suum inseruerunt. Electio principis super ''lapide Krnensi'' usque ad saeculum XV mansit, cum Habsburgenses ritum participare recusaverunt. Ipsum ritum inaugurationis principis descripsit '''Mavro Orbini''', clericus Ragusinus, in opere Italico '''''Il Regno de gli Slavi''''' (1601). Etymologia nominis ''Kosenzis'': lectio Slavica ad nomen ''kosenc, kosec, kosac'' (lat. faenator) pertinere potest; item lectio Iranica‑Sarmatica ad nomen Kasag (cf. Kasagoi, ethnonymus Adigeorum/Circassorum) non excluditur. == 5. Thesis de Chroatia Magna sive Alba, in regione ad septentrionem‑orientem Bavariae posita, id est in Germania orientali hodierna circa flumen Albis == Identificatio nominis Bagibareia cum Bavaria Stjepanum Pantelić inter alios impulit, ut in libello suo ''Najstarija povijest Hrvata'' (Latine: ''Historia Chroatorum antiquissima'') (Magontiaci, 1993) “Chroatiam Magnam sive Albam” Constantini Porphyrogeniti ad septentrionem Bavariae quaereret, id est in regione Germaniae orientalis hodiernae circa Albim, cum peculiari attentione ad tractum fluminis Salae inter Lipsiam et Hallam. Stjepan Pantelić (natus 1942 prope Viroviticam) studium theologiae Magontiaci perfecit, unde solida cognitio linguae Latinae et Germanicae ei accessit, quae facultatem praebuit bibliothecas et archiva per Germaniam, aetate ante interrete, diligenter explorandi. Pantelićus autem, ut historicus, reprehendi potest quod saepe leviter atque praecipitanter conclusiones ac interpretationes protulit sine vero fundamento in fontibus; sicut, verbi gratia, cum magna occidentalis Slavica tribus Abodritos, item eos quos Franci Vilcos (Welatabos sive Lutitios) vocabant, necnon Rugianos sive Ranienses ex insula Rugia in Baltico, simpliciter omnes — nec plus nec minus — Chroatas appellaverit. <center> [[File:Lutizenbund.PNG|thumb|900px|alt=Slaveni uz Labi u 10. i 11. stoljeću|''Slavi ad Albim, saeculis X–XI.'' ]] </center> Tamen Pantelićus laudandus est quod in libello suo haud magno (in summa 97 paginarum) copiose locos Latinos ex fontibus mediaevalibus protulit atque in notis sub pagina adduxit, ab Einhardo usque ad epistulas Caroli Magni ad uxorem missas bello contra Avaros gesto, necnon excerpta ex variis chronicis aliisque documentis. Praeterea investigationem toponymicam in parte orientali Germaniae peragravit, atque offendit loca ''Gross Korbetha'', ''Klein Korbetha'' et ''Korbetha'' (in fontibus Latinis mediaevalibus: ''Chruvati inferior'', ''Chruvati superior'' et ''Chruvati'') inter urbes Lipsiam et Hallam, item oppidum ''Borna'' in circulo Lipsiensi (Pantelić 1993, pp. 24–25). ''Borna'' enim nomen fuit primi ex fontibus Francicis noti ducis Dalmatiae et Liburniae (annis 817–821). <ref>Borna (dux Guduscanorum, dux Dalmatiae, dux Dalmatiae atque Liburniae) in ''Annales regni Francorum'' annorum 818–821 — textus Latinus: [[Annales regni Francorum]].</ref> Pantelićus quoque complura exempla antiquae toponymiae Slavicae in regione Germaniae orientalis collegit, inter quae: ''Corwete, Curuadi, Curewate'' (ex Hersfeldensi decimarum indice in Friesenfeldu, exeunte saeculo IX); ''Chruuati'' (apud Thietmarum episcopum in Chronica, saec. X/XI); deinde: ''Borewe, Bukuwiz, Camenitz [Kamenic], Zebegore, Krolevitz, Deliniz'' (cf. ''Delnice'' in Croatia), ''Dobergast, Dobrilug, Drevenitz'' (cf. ''Drvenik'' in Croatia), ''Glina'' (ut ''Glina'' in Croatia), ''Grizlav, List, Brodizi'' (cf. ''Brod'' in Croatia), ''Plawe, Racowe, Ribnitz, Slavi, Slavia, Strela, Cosence [Kosence], Studenik, Stablo, Sporno'', atque ''Lipci'' (Leipzig), etc. Indubitata est res quod totus tractus Germaniae orientalis ab Odra et Nissa usque ad Albim (Germanice Elbe) atque Salam a gentibus Slavicis inhabitatus erat, ut fontes testantur, iam a temporibus regis Samae (prima medietas saeculi VII). Eadem autem Slavicae gentes, in maiores foederationes tribuum coalitae, magnam partem autonomam politicam gerebant: modo socii Francorum contra Saxones (aetate Caroli Magni), modo in bellis adversus Francos ac postea reges Germaniae; donec saeculo XII eorum autonomia politica omnino sublata est eisque impositae sunt christianizatio et germanizatio.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304131003/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrons/helmold.htm Helmoldus, *Chronica Slavorum*]</ref> Nomina ducum illorum Slavorum inter Odram et Albim indolem quandam communem Slavicam ostendunt: ''Draško/Thrasco, Slavomir, Sedrag, Gostimil, Dobromisl, Dobrimir, Tugomir/Tugumir, Stojnev, Mistivoj, Mistislav, Višedrag, Budivoj, Pribislav, Vratislav, Vislav'', etc. Quare libellus Stjepani Pantelić ''Najstarija povijest Hrvata'' (''Historia Chroatorum antiquissima'') quasi dux quidam haberi potest per historiam Slavorum Polabensium, quorum solum '''''Lusatici Sorabi''''' usque ad hodiernum diem identitatem et linguam Slavicam servaverunt. Ut conclusio huius analysis libelli Pantelićiani sumi potest quod haud dubie nonnulli Chroatae in regione circa flumen Salam in Germania consederint; attamen pauca tantum loca minora ibi reperiuntur, quae nullo modo cum illa Porphyrogenetae “Chroatia Magna sive Alba” identificari possunt. Videtur etiam Pantelićus ipse hoc sibi conscius fuisse, quare omnes Slavicos orientalis Germaniae in Chroatas transformare conatus est (quod Chroatomania appellari potest), quamquam ipse fontes mediaevales et locos citatos adducebat qui nomina propria ac peculiaria istarum Slavicarum gentium clare ac indubitanter testantur.<ref>James Westfall Thompson, ''The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs'', ''The American Journal of Theology'', vol. 20, br. 2 (1916), str. 205–230, University of Chicago Press. [https://doi.org/10.1086/479673 https://doi.org/10.1086/479673]</ref> Addendum quoque est quod et Porphyrogeneta et rex Anglosaxonicus Alfredus Magnus aliique fontes Chroatas Albas in vicinitate immediata Bohemiae collocant (terra Boiki = Bohemia) atque eos ''constanter ad orientem a Serbis Albis ponunt''; quae omnia congruunt cum situ in hodierna Polonia australi atque austro‑occidentali. == 6. Quaestio de situ ''Illyrici'' Porphyrogeniti == === Caput XXX De administrando imperio: de situ et finibus Chroatiae ceterarumque Sclaviniarum === '''''Ex Chrovatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam ...'' ''Haec Chroatia ceterique Sclavi<ref>Slavi, ut ex scriptis Crnorizci Hrabari, Chronico Nestoris aliisque fontibus apparet, se ipsos Slovene/Slovjene appellabant. Scriptores autem Byzantini — Procopius, Menander, Theophylactus, Nicephorus aliique — formas Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβηνούς (Sklabenous) et Σκλαβῖνοι (Sklabinoi) adhibent. Imperator Constantinus Porphyrogenitus in opere suo De administrando imperio tribus formis utitur: Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβοί (Sklaboi) et Σκλαβίνιοι (Sklabinioi).</ref> hoc modo sunt dispositi: Dioclia ad castella Dyrrhachii accedit, videlicet ad Elisum, Helcinium et Antibarem, atque usque ad Catarum porrigitur; in montibus autem Serbiae finitima est. ''A Catara incipit archontia Tribuniensis, quae usque ad Ragusam extenditur, et in montanis Serbiae contermina est. ''A Ragusa vero incipit archontia Zachumliensis, quae usque ad flumen Narentam porrigitur; ad partem maritimam Paganiae accedit, ad montes autem versus septentrionem Chroatiae finitima est, Serbiae autem opposita. ''A flumine Narenta incipit Pagania et usque ad flumen Cetinam extenditur; tres autem županiae habet, nempe Rastoc, Mocro et Dalen. Ex his duae županiae, id est Rastoc et Mocro, ad mare sitae sunt; hae etiam sagenas (naves longas) possident. Dalen vero longe a mari distat, eiusque incolae agriculturae student atque ex ea vivunt. ''Quattuor insulae Paganiae sunt finitimae: Melita, Corcyra Nigra, Bracium et Pharus, pulcherrimae atque uberrimae, sed urbibus desertis et multitudine paludum refertae. Incolae earum pecora alunt atque ex eis vitam sustentant. ''A flumine Cetina incipit terra Chroatiae et per litus usque ad fines Histriae, id est ad urbem Albona, extenditur. In montanis autem thematem Histriensem aliquatenus superat; apud Cetinam et Hlivnum Serbiae accedit, cum terra Serbiae omnibus aliis terris opposita sit, ad septentrionem Chroatiae, ad meridiem vero Bulgariae finitima. ''Ex quo Sclavi praedicti advenerunt, totam Dalmatiam occupaverunt. Romani autem urbes insularum coluerunt atque ex eis vitam agebant. Sed a Paganis (Neretvanis) cotidie in servitutem abducti et necati, insulas reliquerunt, cupientes in continente agrum colere. In quo eos Chroati impediebant, quia tributum eis non dabant; sed omnia quae hodie Sclavis solvunt, stratego (praefecto Romano) olim tribuebant. ''Cum ita vivere non possent, ad Basilium (Basilio I Macedone, annis 867–886) imperatorem gloriosum accesserunt atque omnia supra dicta ei exposuerunt. Hic imperator gloriosus Basilio praecepit ut omnia quae stratego dari solebant, Sclavis darent, ut cum eis pacifice viverent; parum vero aliquid stratego tribuerent, quo ostenderent suam subiectionem erga imperatores Romanos atque eorum strategum. ''Ex eo tempore omnes illi urbes Sclavis tributariae sunt et eis tributum solvunt: ''Spalatum 200 nomismata, Tragurium 100, Iadera 110, Absorus 100, Arba 100, Curicum 100; ita ut 710 nomismata efficiantur, praeter vinum et alia varia, quae praeter nomismata adhuc dabant. ''Ragusium autem inter duas terras, Zachumliam et Tribuniam, situm est; Ragusini vinea sua in utraque regione habent et archonto Zachumliensi 21, archonto Tribuniensi 36 nomismata solvunt. In opere '''Thomae Archidiaconi''' ''Historia Salonitana'' (circa annum 1250) legitur '''''regno Chroatorum attribui “totam Maroniam et Chulmiae Ducatum”''''', id est totam '''Naroniae '''sive''' Paganiae '''atque''' Chulmiae (Zachlumiae)''' archontiam. Hoc territorium hodie utramque ripam fluminis Narentae complectitur. <center> [[File:Pagania Zahumlje Travunia Duklja.png|600px|alt=Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum saeculo IX|Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum in saeculo IX]] </center> '''Gregorius Barsensis''', notior nomine ''Pop Dukljanin'' ('''Presbyter Diocliae''') , in opere suo Latine conscripto '''''Sclavorum Regnum''''' (saeculo XII) omnes quattuor archontias — '''Diocliam, Tribuniam, Chulmum et Paganian sive Naroniam''', quas memorat Constantinus Porphyrogenitus (saeculo X medio), communi nomine '''''Croatia rubea''''' appellat.<ref>Eduard Peričić, ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog /Ljetopis popa Dukljanina'' (''Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis / Chronicon Presbyteri Diocliae''), editio “Kršćanska sadašnjost”, Zagrabiae, 1991.</ref> Unus ex antiquissimis locis, ubi nomina '''''Croatia alba''''' et '''''Croatia rubea''''' ad Chroatos Adriaticos referuntur, invenitur in opere chronographi Venetiani saeculi XIV, Andreae Dandolo. Videtur ille textum ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis (saeculi XII) sequi, sed etiam nonnullas additiones proprias inserere. ''Chronica Chroatica'' idiomate chakavico conscripta, quam '''Marcus Marulus''' anno 1500 Latine vertit, solam ''Croatiam Albam'' memorat: “''ab Dalma usque ad Valdeminum Chroatos Albos appellavit, qui sunt Dalmatini Inferiores…''”. '''Maurus Orbinus''' Ragusinus circa annum 1600, in opere suo panslavistico lingua Italica conscripto, item in quadam versione Gregorii Barsensis innititur atque ''Croatiam Rubram et Croatiam Albam'' nominat. Ragusinus '''Restius''' quoque, in paginis 25 et 43, nomina “Croazia Bianca, Croazia Rossa” refert. A libro ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis saeculo XII conscripto (quem Eduardus Peričić cum archiepiscopo Gregorio, persona historice bene documentata, quae archiepiscopus urbis Antibaris fuit — hoc nomine a Bari Italico distinguitur — identificare solet) usque ad opera omnium auctorum posteriorum hic memoratorum, vocabula ''Croatia Alba'' et ''Croatia Rubea'' ad solum Chroatiae Adriaticae spatium referuntur, non autem ad ''Croatiam Albam'' in Europa septentrionali sitam. '''''Croatia Alba''''' ad tractum maritimum Chroatiae hodiernae usque ad flumen Cetinam pertinet (locus ''Dalma'', id est ''Delminium'', caput Delmatorum antiquitus, hodie ''Duvno''), cum '''''Croatia Rubea''''' ad regiones ad meridiem fluminum Cetinae et Narentae sitas referatur, incluso territorio antiquae ''Diocliae'' sive ''Docleae'' (vulgo: ''Duklja''), quod nunc est ''Res Publica Montis Nigri'' (vulgo: ''Crna Gora'' sive ''Montenegro''). Itaque, secundum relationem Presbyteri Diocliae saeculo XII conscriptam, regiones quae hodie '''Rem Publicam Montis Nigri''' constituunt eo tempore nomine '''Croatiae Rubeae''' appellabantur. === Illyricum Porphyrogeniti = Croatia Rubea? === Porphyrogenitus narrat partem Chroatorum in Dalmatiam advenientium se segregasse atque Illyrico et Pannonia potitam esse. Quaeri potest utrum hic Porphyrogeniti vocabulum Illyricum ad regionem Croatiae Rubeae pertinere possit, quae in aetate sero‑Romana, a Diocletiano imperatore, nomine Praevalis sive Prevalitana appellabatur. Nomen ''Illyricum'' per tempora Imperii Romani, ab Octaviano Augusto usque porro, suum ambitum geographicum legitime mutavit. Romani enim sciebant ''Illyrios proprie dictos'' eos esse qui in regionibus hodiernae Montis Nigri atque Albaniae septentrionalis habitabant, contra quorum civitatem bella gesserunt exeunte saeculo III et ineunte saeculo II a.Chr.n. At vero, Romanorum incursu in terras Delmatorum, Iapodum et Liburnorum, deinde etiam ad septentrionem circa Segesticam (bella Octaviani in Illyrico annis 36/35 a.Chr.n.), totus ille tractus in provinciam Illyricum constitutus est. Post rebellionem duorum Batonum (annis 6–9 p.Chr.n.) pristinum Illyricum in duas provincias diviserunt: Pannoniam et Illyricum, cuius pars Dalmatia erat. <center> [[File:Ancient balkans 4thcentury.png|800px |alt=Tabula totius Illyrici Romani saeculo IV |Tabula totius Illyrici Romani in saeculo IV]] </center> Regio mediaevalis Carantaniae, in qua quoque Chroati inter Dravam superiorem et Muram in Austria meridionali hodierna in chartis et documentis memorantur,<ref>Otto I in diplomate anni 954 formulam “in pago Crouuati” adhibet; Otto II anno 979 scribit “pago Chruuat”, et similia. Cf. Gluhak, 1990.</ref> aetate Romana provincia Noricum fuit, numquam Illyricum; solummodo reformatione Diocletiani Noricum in praefecturam Illyrici adscriptum est, sed ea partitio administrativa nomina ipsarum provinciarum minime mutavit. Quare plane excludendum est eos ''Chroatos Carantaniae'', qui sub nominibus ''Crowati'' etc. testantur, Porphyrogeniti Chroatos fuisse qui “in Illyricum” venerint.<ref>S. Antoljak, Lj. Hauptmann et B. Grafenauer putaverunt Porphyrogenitum vocabulo “Illyrici” ipsam Carantaniam intellexisse, quasi pars Chroatorum a Dalmatiae Chroatis secessisset atque ad septentrionem migrasset. Nos autem tali interpretationi non assentimur.</ref> Hic statuimus vocabulum “Illyricum” apud Porphyrogenitum intellegendum esse illud Illyricum quod ad meridiem veteris provinciae Romanae Dalmatiae (sensu strictiore) situm est, id est regiones ad meridiem fluminis Narentae, illum verum et antiquum Illyricum, ubi ''Illyrii propriae dicti'' habitabant. Hoc territorium saeculo IV administrative ''Praevalitana'' appellabatur, atque in aevo medio ''Dioclia'' imperatoris Porphyrogeniti (saec. X) et ''Doclea'' Gregorii Barsensis (saec. XII) vocabatur, quod hodie ''Res Publica Montis Nigri'' est. Ex relatione de situ geographicο archontiarum Slavicarum (quattuor earum ad meridiem ipsius Chroatiae positarum) in capite XXX apparet Chroatos in provinciam Dalmatiae advenisse atque quattuor illis principatibus dominatum imposuisse: Diocliae, Tribuniae, Zachumliae et Paganiae (Neretvanorum). Tertia vero pars Chroatorum, ut in eodem capite dicitur, ''Pannoniae'' potita est, id est illius partis Pannoniae inter Dravam et Savam sitae, quae est Chroatia septentrionalis hodierna, aetate Romana nomine Pannoniae Saviae nota. Sunt etiam nonnulli interpretes qui putent Porphyrogenitum, aut scriptorem qui caput XXX composuit vel auxit, vocabulo Illyrici significare regiones hodiernae Liciae aut fortasse interiores Bosnae et Hercegovinae, cum in capite XXX — quod notandum est — terra Bosna (a flumine Bosna dicta) omnino non commemoratur. At nos hic existimamus scriptorem capitis XXX, ex indiciis geographicis archontiarum Slavicarum, territorium veteris Bosnae strictiore sensu (secundum cursum ipsius fluminis Bosnae) fortasse ut partem Serbiae intellexisse, cum eam nullo nomine designet neque omnino in hoc capite memorare videatur. Porphyrogenitus enim affirmat Chroatiam ad Serbiam accedere apud Cetinam et Hlivnum, in montibus, quod significare potest Chroatiam et Serbiam fortasse ad septentrionem Narentae confinis fuisse, circumvectis principatibus Neretvanorum et Zachumliae. Regio hodiernae Liciae vix ullo modo pro Illyrico Porphyrogeniti haberi potest, cum totus ille tractus post rebellionem Delmatorum et Pannonum in provinciam Dalmatiae cum Liburnia inclusus sit. Quapropter hic concludimus unum tantum Illyricum fuisse, praeter Dalmatiae et Pannoniae dominationem, quod Chroati obtinere potuerint: nempe Praevalitanam aetatis sero‑Romanae, quam Gregorius Barsensis, id est Presbyter Diocliae, nomine “Croatiae rubeae” designat. == 7. De administrando imperio: Caput XXXI (loca ad Albam Chroatiam et ad migrationem Chroatorum pertinentia) == ''Chroatae, qui nunc Dalmatiam incolunt, oriundi sunt ex Chroatis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur. Hi trans Turcos (Ungaros) sunt, prope Franciam habitant, finitimi Slavinis, id est Serbis inbaptizatis. ''Isti Chroatae confugerunt ad imperatorem Heraclium priusquam idem facerent Serbi, eo tempore quo Avari Romanos inde expulerunt. ''Cum Romani eodem tempore ab Avaris depulsi essent, terrae eorum vacuae manebant. Iussu igitur imperatoris Heraclii isti Chroatae, arreptis armis, Avaros inde expulerunt atque, secundum imperatoris ordinationem, in terra Avarorum consederunt, in qua nunc habitant. ''Eo tempore Chroatae habebant archontem patrem Porgae. Imperator autem Heraclius misit ex urbe Roma sacerdotes, ex quibus fecit archiepiscopum, episcopos, presbyteros et diaconos, atque Chroatas baptizavit. ''Isti Chroatae habebant illo tempore archontem Porgam. ''Magna Chroatia, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. ''Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Turcis (Ungaris) et Pechenegis assidue depraedatur. ''Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. ''A terra eorum ad mare sunt triginta dierum itinera; mare autem quod triginta dierum itinere distat, vocatur Mare Nigrum. Ad Chroatas spectat etiam locus in '''capite XXXII''', cui titulus est “'''De Serbis et terra quam nunc incolunt”''', ubi legitur: [[File:Sorbian Polity under Dervan.jpg|center|400px|alt=Karta sorbskog političkog prostora pod Dervanom|''Mappa ditionis Dervani ducis Sorabum (saec. VII).'' ]] ''Serbi, qui nunc eam terram incolunt, oriundi sunt ex Serbis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur, qui domi sunt trans Turcos (Ungaros), in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia, illa inbaptizata et Alba dicta. == 8. Analysis et interpretatio capitis XXXI == In hoc capite situs Chroatiae Albae ita definitur: trans Ungariam (quae eo tempore primae dimidiae saeculi X etiam Slovaciam complectebatur), prope Franciam, finitima Serbis inbaptizatis. Chroatia Alba a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur, et mare ad quod descendunt triginta dierum itinere distat. Ex capite XXXII discimus Serbos Albos domi esse trans Ungaros, in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia. Quid igitur de situ Chroatiae Albae ex his omnibus colligi potest? Chroati Albi finitimi erant Serbis Albis inbaptizatis. Initio adtendebamus ad interpretationem secundum quam regio Boiki prope Ungariam ad Boikos Ucrainae referri posset, qui hodie in limitibus Ucrainae ad Slovaciam et Ungariam habitant, sicut olim putavit historicus Vjekoslav Klaić. Verumtamen locutio “ubi Franciae fines contingunt” (quae ad tempus compositionis DAI, circa annum 950, pertinet) nos ab tali expositione removit. Nam Franciae regnum, id est Germania regis ac postea imperatoris Ottonis I (936–976), numquam ad Carpatas pervenit neque cum eis confinia habuit; quare nomen Boiki ad Boikos Ucrainae referri non potest. Proinde Boiki Constantini Porphyrogeniti intellegenda est Bohemia, id est regio Cechorum; et notum est Sorabos sive Serbos Lusaticos etiam hodie ad septentrionem Bohemiae consistere. ''“A Chroatis ad mare sunt triginta dierum itinera.” Ultimus de Chroatis Albis locus in capite XXXI ita habet: ''Magna Chroatia, quae etiam Alba vocatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur. Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. A Chroatis autem ad mare sunt triginta dierum itinera; mare vero quod triginta dierum itinere distat, Pontus Nigrum appellatur.” Mare quod regioni Lipsiensi proximum est Balticum; ad illud autem non plus quam quadringenti chiliometrae sunt. Si ponamus coetum hominum pedibus et equis oneratis mediocriter triginta chiliometra per diem conficere, iter quadringentorum chiliometrorum per tredecim dies absolveretur, quod longe ab illis triginta diebus, quos Porphyrogenitus memorat, abest. At vero iter a triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae (ad meridiem et occidentem Cracoviae situm), si cursum Vislae fluminis fere sequatur, ad mare Balticum non excedit octingentos chiliometros; quod, si per triginta chiliometra singulis diebus dividatur, circiter viginti sex dies itineris efficit. Maior tamen est distantia a Cracovia per Dniestrum ad Pontum Euxinum, quae profecto iter fere triginta dierum praebet. Certe nobis hodie paene impossibile est exacte computare quantum temporis iter a Cracovia ad Balticum vel ad Pontum Euxinum primae dimidiae saeculi X occuparet, cum plerique huiusmodi itineris parametri ignoti sint (pericula viae, semitae mercatorum illius aetatis, et cetera). Praeterea, interpretes huius loci in litteris historicis non consentiunt ad quod mare Porphyrogenitus precise referat cum dicit “nigrum” vel “obscurum”: utrum ad Balticum an ad Pontum Euxinum. Lingüista atque etymologus '''Alemko Gluhak''' in libro suo ''De origine nominis Chroati'' (pp. 120–121) censet “mare nigrum”, ad quod triginta dierum iter esse dicitur, revera Balticum mare significare. Nam Byzantini mare, quod nos hodie ''Mare Nigrum'' appellamus, secundum traditionem linguae Graecae ''Pontos Eukseinos'' (''Mare Hospitale'') vocabant. Exsistit autem possibilitas commercii atque transmissionis culturalis, qua ipsum nomen Graecum ''Pontos Eukseinos'', quod olim ''Pontos Akseinos'' (Mare Inhospitale) erat, cuius forma ex voce Iranica ''äxsin'' derivata esse potuerit, postea vero a Graecis in ''Eukseinos'' mutata est.<ref>Vocabulum Osseticum äxsin phonetice [æxˈsin], Avesticum axšaena [axʃaːˈena] profertur; sonus “x” in utroque fricativus velaris surdus est, Croatico /h/ posteriori simillimus.</ref> Etenim Avesticum ''axšaena'', Osseticum ''äxsin''<ref>radix in lingua palaeoslavica: *''sin’j’'', Croatice: sinje, ut in ''sinje more''</ref>, quod Latine ''obscurum'' significat, esse potest origo Graeci ''Akseinos''.<ref>Hoc est exemplum quomodo etymologia ex perceptione phonica nasci possit: nam littera transliterata “x” in omnibus linguis Iranicis ut fricativus velaris surdus pronuntiatur (ut Germanice Bach, Scotice loch, Hispanice j in José), numquam vero ut coniunctio /ks/. Graeci autem, audientes Iranicum axšaena vel äxsin, id ad vocem suam áxeinos (“inhospitale, in externos adversum”) adcommodaverunt atque prorsus cum ea consociaverunt.</ref> Praeterea notandum est Turcos, qui hodie Minorem Asiam incolunt, mare Mediterraneum more tradito Ak denizi (Mare Album) appellare, quod ad occidentem terrae eorum situm est; illud vero mare, quod in septentrione situm est, Kara deniz (Mare Nigrum) vocant. Haec indicant Turcos, sicut alios populos stepparum Eurasiarum (inter quos Scythas et Sarmatas Iranicos), colores ad designandos mundi cardines usurpasse: nigrum = septentrio; album = occidens; caeruleum vel viride = oriens; rubrum = meridies. Ex his igitur sequitur nomen Chroatia Alba “Chroatiam Occidentalem” significare, cum Porphyrogeneti locutio mare nigrum vel obscurum ad Balticum mare referenda sit.<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, Zagreb, 1990, pp. 120–121.</ref> Haec omnia nos ad conclusionem ducunt Chroatiam Albam primae dimidiae saeculi X in circulo gentium Slavicarum occidentalium sitam fuisse, id est in vicinitate Boiki sive Bohemiae, prope Serbos in Germania orientali, inter Ugariam illius temporis (quae Slovaciam et Hungariam complectebatur) et Franciam. Ex his omnibus concluditur Chroatiam Albam in hodierna Polonia meridiana locatam esse. == 9. De differentiis inter capitulum XXX et capitulum XXXI == Communia capitulis XXX et XXXI sunt haec: utrumque commemorat adventum Chroatorum ex Chroatia Alba atque proelium Chroatorum contra Avaros, in quo Chroati Avaros superant. In ceteris autem rebus illa duo testimonia inter se discrepant. In capitulo XXX narratur fabula de quinque fratribus et duabus sororibus, quae in capitulo XXXI non reperitur. In capitulo XXX describitur saevitia Francorum erga Chroatos et bellum Chroatorum contra Francos quod septem annos duravit; in capitulo XXXI vero nulla fit mentio dominationis Francorum super Chroatos in Dalmatia. Tantum dicitur Chroatiam Albam prope Franciam sitam esse atque Francos (Germanos) Chroatiam Albam depraedari. Praeterea, in capitulo XXX dicitur Chroatos in Dalmatia se liberasse a potestate Francorum et accepisse baptismum ex Roma tempore archontis Porini; in capitulo XXXI autem dicitur Chroatos in Dalmatiam venisse iussu imperatoris Heraclii (610–641), quod magni momenti est, cum hoc '''sit unica expressa datatio adventus Chroatorum in fontibus (prima igitur dimidia pars saeculi VII)'''. Item in capitulo XXXI dicitur Chroatos venisse tempore patris Porgae, et tempore ipsius Porgae archontis baptismum ex Roma accepisse. (Duo nomina diversa, sed aliquatenus similia: Porga – Porin.)<ref>Recentior est inclinatio ut in nomine Porin varietas nominis dei Slavici Perun agnoscatur (Polonice: Piorun); cf. Alimov, 2015.</ref> In capitulo XXX saepe memorantur Francia, Franci et rex Otto I; contra, in capitulo XXXI memoratur solum imperator Heraclius eiusque munus, nec Franci ibi apparent, nisi quod Chroatia Alba prope Franciam sita esse dicitur. Nonnulli interpretes existimant capitulum XXX ab alio auctore compositum esse quam capitulum XXXI. Haec sententia de duobus diversis scriptoribus nititur, inter alia, analysi stilistica quae favet opinioni de duobus auctoribus. Saepe etiam dicitur scriptorem capituli XXX aliis fontibus usos esse quam scriptorem capituli XXXI. Tamen, ut iam diximus, fieri potest ut ipse imperator Constantinus duas diversas relationes de Chroatis in archivis suis habuerit, quas, cum eligere non posset, ambas inserere statuerit, eas simpliciter transcribens. Videtur tamen relatio in capitulo XXX esse aliena et transcripta, cum relatio in capitulo XXXI fortasse ab ipso imperatore consuta sit. Capitulum XXXI saepe habetur exemplum apertae propagandae Byzantinae (emphasi posita in munere Heraclii in adventu Chroatorum saeculo VII), cum capitulum XXX putetur repraesentare traditionem popularem Chroaticam de adventu atque memoriam de relationibus cum Francis. In capitulo XXX Franci exhibentur tamquam crudeles occupatores contra quos Chroati pugnant et vincunt; at re vera scimus solum ducem Pannoniae Liudewitum contra Francos pugnavisse, cum dux Dalmatiae et Liburniae Borna socius Francorum fuerit et adversarius Liudewiti Posaviensis. A temporibus Liudewiti usque ad compositionem additionis capituli XXX circiter 130–140 anni fluxerunt (si capitulum XXX, ut quidam putant, scriptum est annis 960, tempore quo rex Chroatiae Stephanus Držislav titulum patricii a Byzantino imperatore accepit).<ref>Alimov 2015</ref> Nihilominus non consentimus cum opinione quod capitulum XXX necessario tradit “puram” traditionem popularem, cum elementa traditionis popularis in utroque capitulo inveniantur.<ref>Margetić 2001, 127-131</ref> In capitulo XXX, ubi Franci saepe memorantur, situs Chroatiae Albae definitur secundum Bagibareiam; in capitulo XXXI situs definitur secundum locum Ungarorum. In capitulo XXX dicitur Chroatos in Chroatia Alba cum Ungaris foedera et amicitias contrahere; capitulum XXXI autem affirmat Ungaros atque Pechenegos Chroatiam Albam depraedari. == 10. Thesis de situ Chroatiae Albae in regione Cechiae orientalis, sive in ducatu Slavnikiano == Secundum traditionem popularem Cechicam, Cechi in terras hodiernas Cechiae a septentrione venerunt, ubi cum Serbis Albis confinia habebant, atque emigraverunt ut dominationem Serbicam evitarent. Una ex illis traditionibus refert protopatrem Cechum origine fuisse Lehum, eumque ex terra Chroatiae venisse, sicut in ''Chronica Dalimiliana'' saeculi XIV scriptum est. (Haud dubie non ex Chroatia Adriatica, sed ex Chroatia Alba septentrionali.) Per saeculum XX historiographia Cechica existimavit nonnullos Chroatos inter coetus fuisse qui ad ethnogenesim populi Cechici contulerunt. <center> [[File:České kmeny.png |thumb|900px |alt=Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus |''Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus (coloribus caeruleo et flavo signatus), secundum hypothesin de Bohemicis gentibus iam relictam, prout eam interpretatus est Rudolfus Turek anno 1957.'' ]] </center> Secundum fontes Francicos, in Bohemiae territorio parte altera saeculi IX plures duces regnabant (sex duces Bohemici), inter quos primatum tenebat dux Borivoj e stirpe Přemyslidarum, qui christianitatem accepit. Id erat tempus bellorum crebrorum cum Francis (Germanis). ===Theoria, qua ducatus dynastiae Slavnik in Bohemia orientali pro Chroatia Alba habetur=== In historiographia saeculi XX nonnumquam proposita est sententia, ducatus in Bohemia orientali (ad orientem Pragae), cum sedibus in Libice et apud hodiernam Kutna Hora, cuius fines Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' descripsit, fuisse ducatus Chroatiae Albae.<ref>Cosmas Pragensis (1045–1125), sacerdos et primus chronicarius Bohemus, auctor operis historici Chronica Boemorum.</ref> Dux partis orientalis Bohemiae (regio ad orientem Pragae circa Libice et Kutnam Horam) medio saeculo X, secundum fontes historicos, Slavnik vocabatur; unde tota familia dynastia Slavnikovica appellatur. Unus e filiis Slavniki, nomine Vojtjech (Adalbertus), brevi tempore episcopus Pragensis fuit; postea autem anno 997 in missione evangelizationis apud paganos Prutenos ad litus Balticum occisus est. Vojtjech iam anno 999 sanctus canonizatus est. Alter filius Slavniki, Sobjeslav, denarium argenteum cudi iussit in monetaria sui sedis Malin (hodie circa 3 km ad septentrionem‑orientem Kutnae Horae).<ref>Inscriptio nummi argentei Sobjeslavi: Malin civitas.</ref> Praecipuum domicilium familiae Slavnikovicae erat oppidum munitum Libice nad Cedlinou. Mense Septembri anni 995, in festo sancti Venceslai, oppidum oppugnatum est, et omnes ibi inventi trucidati sunt, ut Cosmas Pragensis vividissimo sermone refert. Solus Vojtjech, qui tum in Italia versabatur, et frater eius Sobjeslav, qui in Saxonia erat, mortem effugerunt. Sic familia ducalis Slavnikovica e historia Bohemica evanuit. Cosmas autem in sua ''Chronica Boemorum'' numquam aperte affirmat Slavnikum ortu ex Chroatis Albis fuisse. Quare concludendum est sententias de origine dynastiae Slavnik ex Chroatis Albis sine ullo fundamento in fontibus historicis positis. Redeamus igitur ad quaestionem de situ Chroatiae Albae sive Magnae. Imperator Constantinus Porphyrogenitus, qui opus suum ''De administrando imperio'' circa annum 950 conscripsit, in capite XXXI clare scribit: ''Magna Chroatia, quae et Alba dicitur, necdum usque in hodiernum diem baptizata est. Hinc sequitur ut Bohemia orientalis, id est ducatus Slavniki, pro Chroatia Alba a Porphyrogenito memorata haberi non possit, cum illa regio tempore quo DAI conscriptum est (circa 950) iam christianitatem recepisset. Nam et maiores Slavniki, sicut tota Bohemia, per missionem sanctorum fratrum Solunensium, Constantini (Cyrilli) et Methodii, in Ducatum Magnae Moraviae (863–885) evangelizati sunt; cum Bohemia sub duce suo Bořivoj I (circa 852–889) e stirpe Přemyslidarum vasalla Magnae Moraviae fuisset. Hypothesis saeculis XIX et medio XX exculta, quae nomina atque territoria “gentium Bohemicarum originariarum” retractare conabatur, inter quae etiam sedes Chroatorum in Bohemiam orientalem collocabatur, hodie ob probationum penuriam relicta est. Ad ''Encyclopaediam Academicam Historiae Bohemicae'' (2011) historici Dušan Třeštík conclusit Bohemiam aetatis mediaevalis antiquae repraesentatam fuisse a ducibus localibus singulis, qui saepe coniunctim agebant atque fortasse conventus gentiles celebrabant; sed “''quae in fontibus saeculi X et posterioribus pro nominibus gentium habita sunt (Lučané, Lemuzi, Pšowane, Sedličané, Děčané, Litoměřice, Zličané, Hbané aliique nonnulli) nomina sunt regionum, id est appellationes geographicae. Verum nomen gentis est Chroati, sed ii non in Bohemia sedebant, sed alicubi in Silesia''.”<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in: ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> Itaque locum Chroatiae Albae ulterius quaerere oportet, in regionibus ad septentrionem et orientem Bohemiae sitis. == 11.Documentum de institutione et finibus Episcopatus Pragensis anno 973 == Documenta autem in antiqua Cechia orta nonnullis suis testimoniis utilia indicia praebent de situ Chroatorum Alborum. Sic, verbi gratia, diploma Pragensis anni 1086, quod ad fundationem episcopatus Pragensis anno 973 pertinet, tradit in limite septentrionali episcopatus Pragensis habitasse: ''Psovane, Ghrvvati et altera Chrowati, Slasane ...''<ref>Cosmas Praguensis, ''Chronica Boemorum'', Lib. II., Cap. XXXVII</ref> <center> [[File:Screenshot_iz_Chronica_Boemorum_Lib.II,_Cap.XXXVII.png|800px|alt=Excerptum e Chronica Boemorum, Lib. II, Cap. XXXVII|''Excerptum e Chronica Boemorum (Lib. II, Cap. XXXVII).'' ]] </center> Chroati in hoc diplomate Pragensi memorati (Ghrvvati et altera Chrowati) inter gentes Bohemiae septentrionalis numerantur, una cum Psovanis; reliquae autem gentes Silesiae sunt: Slasane (circa Wratislaviam), Trebowane (Trzebnica), Dedosane (Żagań / Szprotawa) atque Bobrane (ad flumen Bóbr), quae omnes in parte meridionali‑occidentali Poloniae inter Odram et montes Sudetos sitae erant. Milciani vero ad occidentem memorati erant gens Sorabum Lusaticorum circa urbem Budyšin (Bautzen). <center> [[File:BOGUSŁAWSKI(1861)_Das_Siedlungsgebiet_der_Sorben_vom_7._bis_11._Jahrhundert_in_Mitteldeutschland.jpg |thumb|900px |alt=Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum |''Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum (saec. VII–XI).'' ]] </center> Chroati ex diplomate Pragensi (Ghrvvati et altera Chrowati) in ipsa triquetra finium Bohemiae, Poloniae et Germaniae siti erant. Hoc congruit cum assertione imperatoris Constantini Porphyrogeniti, qui refert Chroatiam Albam et Serbiam Albam ad fines terrae Boiki (Bohemiae) attingere, ubi etiam Francorum terminus erat. In variis codicibus Cosmae Pragensis nomen Chroatorum plurimis formis occurrit: Chrowaci, Chrouuati, Crouati, Crhuati, Hrouati, Chrowati,Ghrouati, Ghrwati, etc., quae omnes ad ethnonymum Slavicum Hrъvati referuntur. '''Ex mentione duarum Chroatorum partium in diplomate Pragensi haec concludi possunt: duae gentes Chroatorum in regione Poloniae meridianae certo exstiterunt. '''Prima pars in confinio Bohemiae et Poloniae, prope Sorabos Lusaticos, habitabat; altera vero orientius sita erat, fortasse in regione Poloniae meridianae circa Cracoviam. Cosmas enim solus auctor est qui duplicem Chroatorum praesentiam in spatio Slavico occidentali aperte confirmat. == 12.Regio Poloniae hodiernae ut area ubi sita erat Chroatia Alba seu Chroatia non baptizata prima parte saeculi X == Dissimile a regione Bohemiae, cuius principes iam exeunte saeculo IX fidem christianam acceperunt, annus officialis baptismi Polonorum habetur 966, cum dux Miesco ex gente Piastica principissam Bohemicam Dubravcam in matrimonium duxit. Conditio nuptiarum, quam ipsa principissa (secundum chronicas Polonicas) imposuit, erat ut dux Miesco baptismum susciperet. Hoc nos ad conclusionem perducit totam regionem Poloniae hodiernae, etiam Poloniam meridionalem atque ducatum Miesconis in Magna Polonia, prima parte saeculi X et adhuc circa annum 950, quo tempore Porphyrogenitus opus suum conscripsit, fuisse non baptizatam. Quapropter haec ipsa regio Poloniae meridionalis et meridio‑occidentalis verisimillimus est locus in quo quaerenda est Porphyrogeniti Chroatia Magna sive Alba. In altera parte saeculi X regio Poloniae meridionalis (Cracovia) atque meridio‑occidentalis (Silesia) politicae independens erat et extra statum Polonicum Piastidarum. Principes Bohemiae per episcopatum Pragensis conabantur potestatem suam ecclesiasticam, atque eo ipso politicam, in eas terras extendere. Cosmas, auctor ''Chronicae Boemorum'', aperte tradit provinciam Cracoviensem ab ipso anno 973, quo episcopatus Pragensis conditus est, ad eandem dioecesim pertinuisse, eiusque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Stir processisse, deinde ad meridiem versus montes Tatra in hodiernam Slovaciam, quae eo tempore pars Hungariae erat. Iurisdictio ecclesiastica episcopatus Pragensis principibus Bohemicis e gente Přemyslidarum diuturnam auctoritatem politicam pollicebatur, necnon facultatem amplificandi statum circa Cracoviam. Hi autem consilia circa annum 990 corruerunt, cum Miesco I Cracoviam et Silesiam armis occupavit, quo facto ambitiones Bohemicas in Polonia meridionali interclusit. Dux Miesco I (960–992) anno 966 baptizatus est, et prima dioecesis in Polonia demum anno 1000 in urbe Gneznensi condita est. Etiam saeculo XIV custodes urbani Cracovienses vocabantur Charwat. Initio saeculi XX milia hominum ex regione Cracoviensi in Civitates Foederatas emigrantium in documentis publicis se professi sunt Albos Chroatos (Anglice: White Croats). Nonnulli investigatores existimant Albos Chroatos latere sub nomine in fontibus tradito Vistulani (Vislani), quod ad plebem in Polonia meridionali circa Cracoviam pertinere videtur, quam memorat Geographus Bavarus.<ref>Janusz Bogacz, Czy jesteśmy Chorwatami? Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Tarnów Regional Museum). Dostupno preko Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20110717071759/http://www.muzeum.tarnow.pl/wydawnictwa/czytelnia/artykuly/kroacja.htm</ref> <center> [[File:Polska 960 - 992.png|500px|alt=Polonia tempore Miesconis I.|''Polonia tempore Miesconis I (960–992).'' ]] </center> == 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). == Rex Anglo‑Saxonicus Alfredus Magnus in opere quod Geographiam Europae inscribitur (annis 888–893), Orosio innixus, ita scripsit: <poem> '''Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan; '''and bē eastan Dalamensena sindon Horithi; '''and bē norðan Dalamensena sindon Surpe; '''and bē westan him sindon Sysele. '''Bē norðan Horithi is Mægðaland, '''and bē norðan Mægðalande is Sermende '''oð þā beorgas Riffin. </poem><ref>In sequenti loco exhibetur textus Anglo‑Saxonicus normalizatus, secundum Henricum Sweet, ex editione Londinensi anni 1883. Paulus Orosius, ''King Alfred’s Orosius'', ed. Henry Sweet (London: Published for the Early English Text Society by N. Trübner & Co., 1883). Textus Anglo‑Saxonicus ex codice Lauderdale, cum lectionibus variantibus e codice Cottoniano Tiberius B. I. Exemplar digitalizatum e bibliotheca Universitatis Oxoniensis, Internet Archive, https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog. </ref> In codicibus scriptum est: “''Bē norðan eastan Maroara sindon Dalamensan'';” quod falsum esse videtur, cum Dalamense, sive Slavicē Glomače, non ad septentrionem‑orientem Moraviae sed ad septentrionem‑occidentem sita fuerint, in regione quae hodie Germania orientalis est. Quapropter in editionibus criticis locus emendatus est in: “Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan;”. Interpretatio huius loci talis est: ''<poem> A septentrione et occidente Maroara (Moravienses) sunt Dalamensan; ad orientem Dalamensena sunt Horithi<ref> In diversis codicibus Anglo‑Saxonicis variae formae huius vocabuli occurrunt: Horiti, Horgiti, Horithi, Horoti.</ref>(Chroati); ad septentrionem Dalamensena sunt Surpe (Serbi); ad occidentem eorum sunt Sysele. A septentrione Horithorum est Mægðaland (?) ; et a septentrione Mægðalandi sunt Sermende usque ad montes Riffin.” </poem> Dalamense gens erat populus Slavicus occidentalis, qui etiam Glomače vocabatur, atque regionem hodiernae Saxoniae habitabat, inter flumina Albim et Muldam, circa urbes nunc Meissen, Dresdam, Lommatzsch et Döbeln sitas. Haec regio a Germanis postea ''Daleminzische Gau'' appellabatur. Situs eius ad septentrionem‑occidentem Bohemiae et Moraviae, ad orientem vero Thuringiae pertinet. In textu dicitur Surpe (Serbos) ad septentrionem eorum esse, Horitos autem (Chroatos) ad occidentem. Alio loco scriptum est: '''“be eastan Maroara londe is Wisle lond”''', id est: ad orientem terrae Moraviae est terra Visle, hoc est regio circa flumen Vistulam sita. Ex his apparet Horitos collocatos esse inter Germaniam orientalem ad occidentem et “terram circa Vistulam” ad orientem; quod regioni Poloniae meridiano‑occidentalis respondet. Hoc congruit cum sede cuiusdam coetus Chroatarum in ''Privilegio episcopatus Pragensis'' in Chronica Boemorum, ubi Chroati inter gentes Silesiacas memorantur. Porro Porphyrogenitus quoque ramum occidentalem Chroatarum Alborum ad fines Bohemiae (Boiki), ad vicinitatem Serborum Alborum necnon ad confinia totius ditionis Francicae ponit. Vocabulum Mægðaland, nonnumquam explicatum est ut Mazovia, nonnumquam ut terra fabulosa “puellarum”, cum mægð in lingua Anglo‑Saxonica significet puellam vel virginem. Explicationes traditae vocabulum Riffin ad Riphaeos montes referunt, montes mythicos in extremo septentrione orientali, fortasse ad Uralem. Sermende vulgo interpretantur ut Sarmatae. Ex hoc patet regem Alfredum, post Horitos atque post “terram circa Vistulam”, nullas iam certas notitias de regionibus ulterius ad orientem habuisse: nihil enim sciebat de terris gentium Balticarum neque de spatiis quae nunc Belarusiam, Russiam et Ucrainam continent. Ei locus ille ignotus erat, quem, more geographiae Graeco‑Romanae, Sarmatis (Sarmende) attribuebat usque ad montes Ripheos. Si autem ''Mægðaland'' sit corruptio ''Mazoviae''(Polonice: ''Mazowsze''), non terra fabulosa virginum, a quibus ad septentrionem Sarmatae (''Sermende'') usque ad Riphaeos montes porriguntur, tum Horithi = Chroati meridie Mazoviae collocarentur, in regione Poloniae meridiano‑orientalis. === Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana === Fons historicus, qui varia genera gentium Slavicarum ad septentrionem atque ad orientem Danubii cum sedibus suis enumerat, nomine ''Cartographi Bavarici'' (circa annum 845) notus, Chroatos omnino in indice suo non commemorat. Attamen idem fons, qui hoc titulo designari consuevit, in regionibus Poloniae meridianae ''Vistulanos'' memorat, quorum nomen a flumine Visla (Latine Vistula, Polonice Wisła) deductum est; hi enim circa superiorem Vistulam habitabant, cum principali sede Cracovia. De principe ''Zachumliae'', Michaele nomine, imperator Constantinus Porphyrogenitus circa annum 950 scribit traditionem familiarem principis Michaeli originem stirpis eius ex regionibus circa flumen Vistulam attribuere.<ref>Michael, dux Zachumliae, prima parte saeculi X floruit; erat contemporaneus regis Tomislavi, cuius potestatem supremam verisimiliter agnoscebat, ut ex opere Thomae Archidiaconi discimus, de participatione eius in conventu synodali Spalatensi una cum rege Tomislavo anno 925 commemorata.</ref> Altera gens, quam Cartographus Bavaricus memorat, sunt Lendiani, qui regionem Poloniae meridiano‑orientalis incolebant. Nomen eorum, Lendiani (Polonice Lędzianie), ex voce Slavica antiqua ''lęda'' = Croatice: ''ledina'' deducitur quae significat lētam, terram videlicet incultam, quae ex silvarum excisione et incendio ad culturam parata est. Territorium Lendianorum aestimatur ad orientem fluminis Vislae protendi, circa flumen San, deinde ad Wieprz atque ad Bug. Nonnulla est possibilitas ut nomen fluminis Bug fontem praebeat nomini unius ex duabus sororibus in capite XXX operis DAI, Buga. Ex fontibus medii aevi noti sunt Buzani ut pars Volinianorum, in confinio Poloniae et Ucrainae. In Croatia, in regione Licensi, medio aevo extabat Buzka (Bužka) provincia sive Buzani; item in Hercegovina Buzko palus ad meridiem campi Livaniensis. Praeter ''Cartographum Bavaricum'', Lendianos memorat etiam imperator Constantinus Porphyrogenitus sub nomine ''Lendzanenoi''. == 14. ''Lingones'' in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi Spalatensis (circa 1250) == Ex nomine Lendianorum verisimile est derivari etiam vocabulum Hungaricum pro Polono: Lengyel, unde proficiscitur nomen quod in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi (circa 1250) invenitur: Lingones, in ea parte ubi Thoma scribit de septem vel octo generosa genera ex regionibus Poloniae, ex illis Lingonibus, in Dalmatiam venisse. Notandum est Thomam Archidiaconum Spalatensem saeculi XIII medio verisimiliter linguam Graecam ignorasse neque opus Constantini Porphyrogeniti (saeculi X) ad manum habuisse; quapropter eius relatio de septem vel octo generosis generibus ex Polonia oriundis testimonium est independens, quod confirmat narrationem de quinque fratribus et duabus sororibus in capite XXX operis ''De Administrando Imperio'' Constantini Porphyrogeniti. Differentia autem praecipua est quod Thoma Archidiaconus adventum illorum septem vel octo generum coniungit cum aetate regis Ostrogothorum Totilae, qui in prima parte saeculi VI vixit, cum Porphyrogenitus in capite XXXI adventum Chroatorum in primam partem saeculi VII datet. Notandum praeterea est quod etiam hodie in Polonia meridionali exstant toponyma quae nomen Chroaticum continent, ut ''Chorwatówka, Chorwatowa'', etc.; in Polonia meridionali invenitur etiam flumen ''Tugaj'', cuius nomen memoriam ''sororis Tugae'' ex capite XXX DAI refert. In Polonia vero orientali-meridionali flumen ''Cetynia'' reperitur, quod ad ''Cetinam'' in Croatia refert, dum hydronymum ''San'' ad flumen ''Sana'' alludit. == 15. Chroati in Nestoris Chronica == Opus ''Historia annalium praeteritorum'', sive ''[[Nestoris Chronica]]'', quod exeunte saeculo XI et ineunte XII a monacho Kioviensi Nestore (+1116) lingua Slavica ecclesiastica conscriptum est, unum ex fontibus gravissimis habetur qui clara testimonia praebent de sedibus magnae gentis Chroatorum in regione quae hodie occidentalis Ucraina est. ''[[Nestoris Chronica]]'', sive Annales, fons praecipuus est ad historiam primam gentium Slavicarum orientalium; attamen idem Chronica simul est una ex fontibus historicis in historiographia Croatica maxime neglectis.<ref> Plurimae chronicae et annales in terris Slavicis conservatae saeculo XII ortum habent. Antiquissima est ''Povest’ vremenych let'' sive ''Nestoris chronica'', Nestoro monacho Kioviensi (mortuo ante annos 1116 vel 1119) adscripta, lingua Slavonica ecclesiastica antiqua conscripta, quae in nonnullis posterioribus exemplaribus et recensionibus servata est. Vetustissima chronica Polonica est ''Gesta principum Polonorum'' (1112–1118), Latine scripta et Gallo Anonymo tributa. Alter scriptor Polonicus post Gallum fuit Wincenty Kadłubek, qui suam ''Chronicam'' (1190–1208) composuit. Prima chronica Bohemica Latine conscripta est ''Chronica Boemorum'', a presbytero Cosma Pragensi (1045–1125) redacta. Inter meridionales Slavos antiquissimum opus conservatum est ''Sclavorum Regnum'', Latine scriptum, vulgo ''Ljetopis popa Dukljanina''. A sacerdote catholico ex urbe Baro (hodie in Montenegro) conscriptum est, qui se ipse nomine “Gregorius presbyter Diocleas” profitetur. Opus plerumque ad medium saeculum XII refertur; nonnulli tamen investigatores censent id circa annos 1170–1190 compositum esse atque a tunc temporis archiepiscopo Barensi scriptum, de quo plura documenta supersunt, inter quae epistulae et testamentum, quo dona monasterio ''S. Chrysogoni'' Iadertino legavit. Ex his Eduardus Peričić (in: ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog'', Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1990.) concludit Gregorium archiepiscopum Diocleae et Barensis ortu Iadertinum fuisse, ibique in dicto monasterio vitam finivisse. Historici existimant hoc opus fide dignum esse tantum pro rebus a saeculo X incipientibus; quae vero ad priora saecula pertinent aut ficticia aut semi‑legendaria habentur, sicut celeberrima narratio de magno conventu in campo Duvaniensi sub rege Svetopeleco exeunte saeculo IX secundum ipsius operis chronologiam. Opus praeterea incipit indice mythico regum Gothicorum, qui ab saeculo V regiones Balcanicas occidentales tenuisse dicuntur; quodam autem loco Goti simpliciter in Slavos transformantur. Influentia ''Sclavorum Regni'' magna fuit in chronicis a saeculo XIII usque ad initium saeculi XVII. Videtur hoc opus cognovisse etiam Thomam Archidiaconum Spalatensem (saeculi XIII medii), qui initia praesentiae Slavicae in Dalmatia et Illyrico cum rege Gothorum Totila (saeculi VI prima parte) coniunxit; qui tamen, ut constat, Slavos ex Polonia deducere non potuit, cum in Italia natus, vixerit et mortuus sit. Praestantissimus chronicus Venetiarum saeculi XIV, Andreas Dandolo, opus ''Sclavorum Regnum'' quoque cognovisse videtur, quod ex mentione Chroatiae Albae et Rubrae apparet. Notandum est vocabula “Chroatia Alba” et “Chroatia Rubra” (in ''Sclavorum Regno'' et postea apud alios scriptores occurrentia) ad divisionem territorialem Chroatiae Adriaticae pertinere, non ad veterem “Chroatiam Albam” in regionibus Poloniae. Denique opus ''Sclavorum Regnum'' magnum habuit momentum in opere Mavri Orbinii Ragusini, qui magnum librum historicum ''Il Regno de gli Sclavi'', ideis panslavisticis imbutum, Italice conscripsit et anno 1601 edidit. </ref> Ex historicis Croatis notioribus solus Vjekoslavus Klaić ''Nestoris Chronicam'' diligentius tractavit, quod eius articuli in commentario ''Hrvatsko Kolo'' annis 1927 editis testantur. Ex recentioribus historicis Croatis Neven Budak ''Nestoris Chronicam'' tantum obiter memorat in uno ex libris suis recentioribus. Denique, ''[[Nestoris Chronica]]'' necdum in linguam Croaticam conversa est, nec exstat editio critica huius fontis historici. In hoc opere exponitur historia rerum gestarum in regionibus quas gentes Slavicae orientales incolebant: a sinu Finnico, lacu Ilmen et Novogardia ad septentrionem, per vallem fluminis Dnepr usque ad Pontum Euxinum. Pars historica Chronicae eventus a saeculo IX deinceps persequitur in regione ubi vasta civitas Slavica sub ducibus dynastiae Rurik, origine Scandinavis, formari coepit. Haec civitas centrum suum principale habebat in urbe Kiovia ad Dneprum, venam quasi vitalem illius partis Europae, atque in historiographia nota facta est nomine Russia Kioviensis. Nestor enumerat gentes Slavicas quae in illis amplissimis regionibus habitabant. Inter octo gentes quae territorium Ucrainae hodiernae incolebant, etiam Chroatos memorat. Chroati in regione Ucrainae tribus vicibus in opere Nestoris commemorantur: in parte generali capitis IX, ubi dicit… ''[...] vivebant igitur concordes '''et Polani et Severi et Radimici et Vjatici et Chorvati.''' (2) Dulebi vero habitabant secundum Bugum, ubi nunc Volinienses habitant; Uglici et Tiverci secundum Danastrim habitantes Danubium adtingebant; bis enim memoratur, ad bella pertinens: in capite XXI de expeditione ducis Kioviensis Olegi in Graecos et Constantinopolim annorum 904–907, ita scriptum est: ''(2) Anno 6415. Igore Kioviae relicto, Oleg magna cum multitudine Varaegorum, Tiudorum, Crivitioruin, Merorum, Polanorum, Severorum, Drevlanorum, '''Radimitiorum, Chorvatorum, Duliborum, Tivertiorum''', de quibus supra mentio est facta quique omnes Scythia magna appellantur, in Graecos profectus est, hos omnes Oleg partim in equis, partim in navibus, quarum duo millia erant, secum duxit; ubi Constantinopolim advectus est, Graeci fretum urbemque clauserunt. In capite XLV de bellis ducis Kioviensis Vladimiri scriptum est: ''Anno 6501. '''Vladimir contra Chorvatos''' profectus est; cum e '''bello Chorvatico''' reversus esset, Pecenegi ex altera Sulae ripa venerunt. De his rebus historicus Vjekoslavus Klaić scripsit: ''Haec tria loca in annalibus Nestoris aperte testantur iam multo ante annum 862, deinde per totum saeculum decimum, gentem quandam Slavonicam Chroatorum vixisse; eamque gentem saeculo X magis minusve sub potestate principum Russicorum Kioviensium fuisse, donec sanctus Vladimirus anno 993 bellum Chroaticum in eos movit. Nestor Chroatos plerumque ante Dulebos (Volinianos), post Radimicos memorat; unde colligitur eos habitasse in vicinia Duleborum sive Volinianorum, id est in parte occidentali hodiernae Ucrainae circa fontes fluminis Bug et superiorem cursum Dniestri, in regione urbium Leopolis, Rohatyn, Halicia et Ternopolia. <center> [[File:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|frame|600px|alt=Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX|''Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX.'']] </center> Tabula tribuum Slavicorum orientalium saeculorum VIII–IX. == 16. Archaeologica investigationes in Ucraina occidentali == Opera archaeologorum Ucrainensium ab annis 1960 incohata, atque praesertim per decennia recentiora, in regione superioris Podnestrovia, id est ad ripas Tyratis (circa Dniestrum), reliquias complurium habitationum et castellorum detexerunt, quae ad periodum a saeculo VI usque ad saeculum X pertinent. Effossa archaeologica in Ucraina occidentali annis 1981–1995 facta loca urbium primorum medii aevi in regione trans‑Carpathiae et Podolia occidentali patefecerunt, quae ad saecula IX–XI sunt relata. Agitur de oppidis munitis variarum dimensionum: 65% eorum superficiem circiter 0,2 hectariorum habebant; 20% circiter 2 hectaria; et circiter 15% superficiem plus quam 2 hectaria. In regione Prikarpatiae et Podolia occidentali plus quam XXXV urbes repertae sunt, quarum maiores in locis hodie notis ut Plisnesk, Stilsko, Terebovlia, Halicius, Revno, Leopolis, Lukovišče, Rokitne, atque in regione Roztočia sitae erant. Ex his urbibus tantum XII usque ad saeculum XIV supervixerunt.<ref>Cf. Korčinskij, Orest: Bijeli Hrvati i problem formiranja države u Prikarpatju, in: Bijeli Hrvati I, Rijeka 2006 (Latine: De Chroatis Albis et quaestione formationis civitatis in Prikarpatia).</ref> UNESCO in opere tutelae hereditatis culturalis atque historicae ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' memorat inventa duorum magnorum “oppidorum”, quorum reliquiae repertae sunt apud vicos hodiernos Pidhoroddya (Latine: Subcastellum) ) et Lykovyšče prope urbem hodiernam Rohatyn, quae ad periodum inter saecula VI–VIII sunt relata, atque cum Chroatis coniunguntur.<ref>Warsaw-Kiew 2011 https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1424.pdf</ref> Chroatis tribuuntur duo “goroda” (Ucrainice horody) insolitarum dimensionum, in quibus decem milia hominum habitare potuerunt: Plisnesk, amplitudine circiter 450 hectariorum, cum arce et centro cultus pagani, omnibus circumdatum septem lineis defensionis longis et complexis necnon pluribus minoribus vicis in vicinia; inventi sunt etiam plus quam CXLII tumuli (kurgani) qui utrumque genus sepulturae continent: et cremationes et inhumationes. Locus Plisnesk situs est prope vicum Pidhirtsi, atque ab anno 2015 ut “Reservatum historicum et culturalis” (Ancient Plisnesk) conservatur.<ref>https://www.exarc.org/oam/ancient-plisnesk</ref> Locus Stilsko<ref>https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=60576</ref>, amplitudine 250 hectariorum, cum arce 15 hectariorum, lineis defensionis decem chiliometrorum longitudinis, situs est ad flumen Kolodnica, tributarium Tyratis (Dniestri). Ibi reperti sunt rari exempla architecturae religiosa Slavicae prae‑christianae; quidam coniungunt inventum sacellum cum deo fortasse nomine Hors, qui in quibusdam scriptis mediaevalibus memoratur. Usque ad annum 2008 in regione Stilsko repertae sunt reliquiae et vestigia plus quam L vicorum aperti generis (sine munitionibus), qui ad periodum inter saecula VIII–X referuntur; item inventi sunt circa CC tumuli (kurgani). Archaeologi et historici ex his inventis existimant in ea parte Ucrainae ortum esse seriem urbium‑civitatum, similium polis antiquae Graeciae aliisque locis, unde de Chroatis in illa regione loquuntur tamquam de proto‑natione polycentrica, quae in unam maiorem rem publicam non coaluit. Praeterea ad constitutionem cuiusdam unitariae civitatis Chroaticae in Podnestrovia perveniri non potuit, quod multi loci cinere operti inventi sunt cum manifestis vestigiis magni incendii, quod ad finem saeculi X refertur atque coniungitur cum eventu apud Nestoris chronicon memorato ut “expeditio Chroatica” ducis Volodimeri anno 993. Eodem tempore, exeunte saeculo X et ineunte XI, Stilsko et Plisnesk desinere coeperunt exsistere. Attamen meminisse oportet hoc tempus esse frequentium bellorum: post mortem ducis Volodimeri (1015) illam regionem Boleslaus Chrobry (992 - 1025), dux Poloniae, invasit atque adiunxit. <ref>Boleslaus Chrobry ab anno 992 usque ad 1025 Poloniae dux fuit, atque anno 1025 coronatus est rex Poloniae, sed eodem anno obiit.</ref> Post hanc autem destructionis aetatem, per saeculum XI in nonnullis locis iterum apparuerunt habitationes quae paulatim creverunt in centra regionalia, sicut iam memoratum Halicium (Galicium), ex quo postea, aetate Austro‑Hungarica, totus ille tractus nomen Galicia accepit. == 17. Chroati in Ucraina (Russia Kioviensi) et Albichroati in Polonia meridiana — duae gentes separatae atque distinctae? == Hic concludi potest atque ex fontibus scriptis (Chronicon Nestoris exeunte saeculo XI et ineunte XII compositum) itemque ex archaeologicis testimoniis praebere de exsistentia gentis nomine Chroatorum in Ucraina per medium aevum antiquum, verisimiliter iam a saeculo VI usque ad eorum inclusionem in Ducatum Russiae Kioviensis saeculo X. Confirmationem additicam praebet relatio statistica de incolis Russiae imperialis anno 1861 confecta, in qua legitur in regione Volhinia 17 228 homines se ad gentem Horvatorum pertinere professos esse.<ref>Gluhak 1990. pag. 145; Incertum est utrum hic numerus ad solos viros pertineat an etiam feminas et pueros includat.</ref> Documentum quod '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' anno 1086 confectum est pars est operis Chronica Boemorum (lib.II, capit.XXXVII), a presbytero et historico '''Cosma Pragensi''' exeunte saeculo XI et ineunte XII conscripti. In hoc privilegio refertur de '''fundatione episcopatus Pragensis anno 973 facta''' atque describuntur fines eiusdem ex tempore fundationis, enumeratis omnibus regionibus limitaneis ac gentibus in finibus Episcopatus Pragensis habitantibus. A parte occidentali incipiens, ad septentrionem procedit, deinde ad orientem, ubi affirmatur episcopatum complecti totam regionem ac provinciam circa urbem Cracoviam, atque protendi ad flumina Bug et Stir ad orientem; postea ad meridiem versus Hungaros declinare, ad vertices montium Tatra pervenire, inde Moraviam includere, ac demum ad meridiem cum Bavaria confinia habere (hodierna Austria Inferior, quae illo tempore pars Bavariae erat). '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' documentum est quod, independenter a opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeniti, '''confirmat exsistentiam duarum coetuum Chroatorum (Chruuati et altera Chrowati) ad septentrionem Bohemiae in altera parte saeculi X.''' Chroati in “''Privilegio Episcopatus Pragensis''” memorantur post Psouanos, gentem in septentrionali parte Bohemiae, et in consortio gentium Silesiacarum: Slasanorum (Silesianorum), Boboranorum — gentis circa flumen Bobor (''Bóbr'') in Polonia meridionali-occidentali, Trebowanorum; item commemorantur Milciani, una ex gentibus ''Serborum Lusaticorum'', in hodierna Germania orientali ad triplicem finium contactum Germaniae, Poloniae et Bohemiae. Locus Chroatorum, quos ''Privilegium Episcopatus Pragensis'' memorat describens fines episcopatus ex anno 973, magna ex parte '''congruit cum descriptione Porphyrogeneti''' (circa annum 950) de situ Chroatiae Albae in capitulis XXX, XXXI et XXXII: '''iuxta terram Boiki (Bohemiam), ubi vicini sunt Albii sive non baptizati Serbi, atque ubi fines attingunt Franciam (Germaniam).''' ''Privilegium'' duas Chroatorum gentes (Chruuati/Ghrwati et altera Chrowati) memorat inter Psovanos et Slasanos positis, quod implicare videtur has duas Chroatorum partes sibi invicem proximas fuisse. Verumtamen id, quod simul commemorantur, fortasse ex ratione mnemotechnica conscriptionis ortum habuit: cum de coetibus eiusdem nominis ageretur, scriptor eos coniunxit, quia ita facilius meminisse poterat. Haud improbabile est inter utramque gentem Chroatorum alia quoque tribus interposita fuisse. Ita aperitur facultas ut hi “altera Chrowati” orientem versus collocentur, in Polonia meridionali circa superiorem Vistulam et Cracoviam, vel in regione meridionali Poloniae prope triplicem finium contactum Poloniae, Slovaciae et Bohemiae. Talis collocatio huius secundae partis Chroatorum in Polonia meridionali congrueret cum iis quae Porphyrogenitus refert, ubi in capite XXX dicit Albichroatos cum Hungaris amicitia et compaternitate coniunctos esse, atque in capite XXXI eos a Francis, Hungaris et Pecenegis depraedari. Constat nomades et equestris gentes, quales Hungari et Pecenegi, celeribus ac repentinis incursibus etiam loca satis remota petivisse: meminisse licet ingentes Hungarorum irruptiones in Italiam septentrionalem, ubi exercitum imperiale deleverunt, item in Germaniam (proelium apud Augustam Vindelicorum anno 955) atque usque in Franciam et Burgundiam. Similem equestris impetus rationem, cum direptione et vastatione coniunctam, eo tempore Pecenegi adhibebant. Haud dubium est Pecenegos in quibusdam excursionibus Poloniam meridionalem circa Cracoviam attingere potuisse; attamen primi, qui eis obviam fierent, fuissent Chroati in Ucraina occidentali circa superiorem Dniestrum. Si Bagibareia in capite XXX De administrando imperio pro Bavaria accipitur (ubi dicitur Albichroatos ultra Bagibareiam habitare), atque si consideretur quod medio saeculo X tota Austria necnon Slovenia sub potestate Bavariae politica erat, tum ex prospectu physico e civitatibus Dalmatiae — verbi gratia ex Iadera — ubi informator Porphyrogeneti de Chroatis habitare potuerit, Chroatia Alba re vera ultra Bavariam sita videbatur. Ex prospectu autem et situ spectantis Constantinopoli, Chroatia Alba ultra Hungariam posita erat, ut in capite XXXI de Chroatis scribitur, praesertim cum meminerimus Slovaciam hodiernam eo tempore sub ditione Hungarorum fuisse, et fines inter Poloniam meridionalem et Slovaciam montium Tatra iuga constituere. Omnia quae Porphyrogenitus tradit, una cum testimoniis ''Privilegii Pragensis'', eo ducunt ut Albichroati memorati in amplis regionibus Poloniae meridianae atque meridiano-occidentalis habitasse videantur. Item indicia ostendunt non de uno coetu Chroatorum monolithico agi, sed de pluribus coetibus inter se distinctis. In documentis publicis gubernii Civitatum Foederatarum, ''United States Congress Joint Immigration Commission'' anno 1911 editis, legitur de milibus immigrantium Polonicorum ibidem natorum circa Cracoviam identitatem ethnicam saepius declarare nomine Bielochrovat (“White Croats”). '''Existimamus vocabulum “Albichroati” proprie ad eos Chroatos pertinere qui in Polonia meridionali habitabant, occidentalius collocati quam Chroati Ucrainae. In regionibus ad meridiem Cracoviae situs est numerus hydronymorum et toponymorum vocabulum “albus” continens: flumen ''Biała'', urbs ''Bielsko‑Biała'', aliaque. Accedit quoque sententia de coloribus, qui in quibusdam culturis ad designationem partium mundi adhibentur: albus in culturis nomadum Eurasiae cum parte occidentali coniungitur, niger cum septentrione, ruber cum meridie, caeruleus vel viridis cum oriente. Haec ratio apud gentes Turcicas observata est, sed etiam in scriptis Sinensibus: oriens = viridis vel caerulea (arbor, ver), septentrio = niger (aqua, hiems), occidens = albus (metallum, autumnus), meridies = ruber (ignis et sol). Neque in mundo Slavico praetermittendum est exemplum nominis ''Belarus'', quod ad litteram significat ''Albarussia'', id est ''Russiam Albam'', quod quoque confirmat rectitudinem sententiae de designatione partium mundi per colores. Praeterea in lingua Polonica hodierna pro parte mundi “septentrione” non adhibetur vocabulum commune Slavicum (sever / sjever), sed “północ”, quod ad litteram “media nox” significat, id est cum tenebris et obscuritate, nigra colore, coniungitur. Item verbum pro meridie in lingua Polonica est “południe”, ad litteram “media dies”, quod calorem, lucem atque denique colorem rubrum suggerit. In his exemplis — praesertim ''Bjelohrvati'' sive ''Albichroatorum'' et hodiernae ''Belarus'' sive ''Albarussiae'' — adiectivum “albus” ut signum spatiale‑semanticum orientationis intra orbem Slavicum fungitur, "occidentem" designans. Quamvis Nestor in sua chronica ''Povest’ vremenyh let'' Chroatos in finibus hodiernae Ucrainae clare memoret, eos tamen epithetis “albos” non designat. Attamen uno in loco vocabulum Albichroati adhibet, sed tum eos una cum Serbis et Chorutanis (Karantanis) in eodem coetu recenset: “''Post multos vero annos consederunt Slaveni circa Danubium, ubi nunc est terra Hungarorum et Bulgarorum. Ex his Slavenis diffusi sunt per terras […]. Hi sunt ipsi Slaveni: Chroati albi, Serbi et Chorutani.''” Manifestum est agi de coetibus extra spatium historicum ''Russiae Kioviensis'' sitis, id est ad occidentem eius locatis. Haec distinctio confirmat Chroatos ad Dniestrum, ab Haliciensi regione usque in Podoliam, ut entitatem Slavicam localem perceptos esse, cum nomen ''Albichroati'' ad eas partes spectaret quae occidentalius positae erant — in Polonia meridiana et meridiano‑occidentali: ''Chruuati et altera Chrowati'' ex ''Privilegio Pragensi'', quod Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' (Lib. II, Cap. XXXVII) tradit. Iam antea, in capite de Bohemia, commemoravimus historicos Bohemos recentiores existimare Chroatos in ''Privilegio Pragensi'' memoratos verisimiliter in finibus Silesiae historicae, in Polonia meridiano‑occidentali, habitasse.<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> == 18. Adiectum: Avaricum Khaganatum et adventus Chroatorum == '''''Contextus chronologicus et historicus de prima sedimentatione Chroatorum in Dalmatia'' Circa annum 567 nova unda Asiatica in regiones Pannonicas irrupit: Avari. <ref>Menander Protector, Excerpta de legationibus.</ref> Eorum ruina et interitus gradatim facta sunt. Bella Francica sub Carolo Magno annis 791–796 potestatem Avarorum deleverunt, ut in Annalibus Regni Francorum atque in epistulis Caroli Magni describitur.<ref>Annales Regni Francorum, a. 791–796.</ref> Ex his fontibus discimus '''ducem Woinomirum Sclavum''' cum suis primum ad principalia Avarorum “anulos” pervenisse. Ille praecipua munimenta Avarica occupavit. Ex documentis Francicis intellegitur hoc factum esse antequam exercitus Francicus maior spatium inter Danubium et Tissam attingeret. Francis nuntium audientibus, iter suum acceleraverunt, metuentes ne Woinomirus, quamvis socius et vassallus Francorum, aurum argentumque ex anulis Avaricis direptis sibi occultaret. Post cladem militarem, Avari superstites fidem suam Carolo Magno dederunt, et iteratis legationibus petebant ut Franci eis novas possessiones in occidente concederent. Causa erat quod, post deletionem potentiae militaris, gentes Slavicae circumvicinae eos invadere coeperant atque exstinguere cupiebant. Qui heri domini fuerant, hodie odium subire coeperunt. Quaestio Avarici Khaganatus cum nonnullis quaestionibus fundamentalibus historiae Chroaticae arcte coniungitur. Secundum opus ''De administrando imperio'', circa annum 950 a Constantino Porphyrogenneto conscriptum, societas Chroatorum in provinciam Dalmatiae pervenit tempore Heraclii imperatoris (610–641). Haec est sola notitia explicita in fontibus historicis de tempore migrationis Chroatorum in regiones Dinaricas et Adriaticas. Porphyrogennetos scribit Heraclium Chroatos invitasse ut in Dalmatia advenirent, Avaros expellerent, atque ita civitatibus maritimis et insulis Adriaticis, quae adhuc Romanis habitabantur, auxilium ferrent. Chroatos contra Avaros aliquamdiu pugnasse in Dalmatia (provincia Romana multo amplior quam Dalmatia hodierna, partes magnas Bosniae et Hercegovinae complectens), et tandem vicisse: quosdam Avaros occidisse, alios potestatem Chroaticam agnovisse. Memorandum est narrationem Porphyrogenneti de adventu Chroatorum congruere cum aliis eventibus eiusdem aetatis, etiam ad Khaganatum Avaricum pertinentibus. In regionibus ad occidentem Avarorum, circa annum 622, gentes Slavicae sub ductu Samonis seriem felicium expeditionum contra Avaros inceperunt.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 48–50.</ref> Eodem tempore societas Slavica Samonis quotannis incursiones in terras Francorum faciebat, Thuringiam et Saxoniam depraedans. In proelio ''Vogastisburgensi'', Slavi sub Samone totum exercitum regium Francorum deleverunt, ex variis regionibus Francicis congregatum: ex Alemannia, Suevia, Saxonia et Francia propria.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 68.</ref> Anno 626, Avari ad orientem conversi sunt et magnum impetum in Constantinopolim facere conati sunt, Slavicis vassallis et Persis cooperantibus. Conatus urbem imperialem occupandi in cladem desiit.<ref>Chronicon Paschale, a. 626.</ref> Paulo post Baianus khaganus mortuus est, et potestas Avarorum post annum 630 diminuta est.<ref>Theophylactus Simocatta, Historiae.</ref> Hoc ipso tempore Porphyrogennetos adventum Chroatorum in Dalmatia ex septentrione collocat, tempore Heraclii (610–641).<ref>Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, c. 31.</ref> Itaque in eodem ambitu chronologico invenimus: * cladem Avaro‑Slavico‑Persicam apud Constantinopolim (626), * ortum regni Slavici Samonis in occidente et clades Avaricas in Moravia, Bohemia et regionibus vicinis, * defectionem Serborum sub Dervano ad societatem Samonis, * mortem Baiani khagani, * adventum Chroatorum in Dalmatia (in capitulis XXX et XXXI DAI descriptum, quae duas relationes praebent, sed conveniunt in eo quod Croati adversus Avaros venerunt). Annis 1970, alii historici Croatici (Lujo Margetić, Nada Klaić) theoriam alternativam proposuerunt de tempore quo Chroati in Dalmatia apparuerunt. Secundum eorum opinionem, Chroati qui ethnonymon '''Hrvati''' attulerunt non prima parte saeculi VII (ut in ''DAI'' cap. XXXI), sed in extremo saeculo VIII, bellis Franco‑Avaricis gerentibus, socii et vassalli Francorum, venerunt. Hoc sensu dux Woinomirus, in documentis Francicis memoratus ut victor principalis Avarici “anuli”, unus ex ducibus Croatorum fuisse putatur. Historici Austriaci Karlus Kronstein<ref>Karlus Kronstein, Die Slawen und die Awaren, Vindobonae, 1936.</ref> et Walterus Pohl<ref>Walterus Pohl, Die Awaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822, Vindobonae, 1988 (editio altera 1996).</ref> putaverunt Chroatos fuisse nomen ordinis militaris limitanei intra Avaricum Khaganatum, qui fines khaganatus custodiebat. Constat Chroatos apparere “prope” fines Avarici imperii (Ucraina occidentalis, Polonia meridionalis, Carantania in Austria meridionali, Dalmatia), sed extra lineas interiores eiusdem imperii. Lingüista Alemko Gluhak in libro suo ''Porijeklo imena Hrvat'' (''De origine nominis Chroati'') affirmavit illud gentium nomen (ex septem, secundum fabulam origo gentis in DAI, cap. 30) quod Chroati vocabatur, consedisse in regione a monte Velebitio meridiano, a flumine Zrmania usque ad flumen Cetinam, deinde ad Campum Duvani (antiquum Delminium, sedes veterum Delmatarum).<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, 1990, pp. 222–223.</ref> Hoc spatium, universim spectatum, complectitur partes hodiernae Dalmatiae septentrionalis et mediae atque Hercegovinae occidentalis. Constat prima centra regni Chroatici mediaevalis sita fuisse in regione ab urbe Nona (Croatice: Nin), prope Iadram (Croatice: Zadar), ad litus maris, usque ad Cninam in interioribus, tum ad Clissam (Croatice: Klis) et Solinum (antiqua Salona) haud longe ab Spalato. Regio est saxosa, ubi catenae montium parallelae secundum litus Adriaticum se extendunt, et inter hos montium scopulos parvae valles fertiles iacent. Maxima area terrae arabilis sunt Ravni Kotari, post Nonae (Nin) et Iadri (Zadar) fines, in interioribus regionibus. <center> [[File:Eastern Adriatic 1089.svg|700px|alt=Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089|Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089]] </center> Unum e primis sedibus civitatis Chroatorum ad litus maris Hadriatici fuit oppidum Nin (antiqua Aenona, mediaevalis Nona), XVII chiliometris ad septentrionem et occidentem ab Iadera situm. Primum fuit habitatio gentis Liburnorum, atque ab saeculo I municipii Romani dignitatem obtinuit. Medio saeculo IX ibi condita est episcopatus Nonensis (863/867), in quo tunc sedebat »episcopus Chroatorum«, cui iurisdictio super totam civitatem Chroatorum tributa est. Episcopatus anno 928 abolitus est, anno 1075 restitutus, denique anno 1828 omnino sublatus. Omnes monumenti epigraphici, qui hucusque in territorio Chroatiae ad saeculum IX pertinentes reperti sunt, Latine scripti sunt. '''Lingua Latina fuit sermo officialis (cancellariae et liturgiae) civitatis Chroatorum usque ad annum 1847, cum Senatus Chroaticus decreto suo sermonem Chroaticum in usum publicum introduxit.''' == 19. Adiectum: Etymologia ethnonymi Chroatus (''Hrvat'') == Plurimi linguistae, qui per ultimum saeculum quaestionem originis nominis ''Chroatus'' sive ''Croatus'' , Croatice:''Hrvat'' (plur. ''Hrvati'') tractaverunt, consentiunt hoc nomen non esse Slavicae originis. In eodem tempore maxima auctoritas in circulis linguisticis tributa est sententiae qua radices nominis ''Hrvat'' in circulo Indo‑Iranico subfamiliae Indoeuropaeae quaerendae sunt. Id praecipue factum est ob inventum duarum tabularum lapidearum repertarum medio saeculo XIX in excavationibus reliquiarum urbis Graeco‑Sarmaticae '''Tanais''', ad ostium fluminis Don (antiqui: Tanais) in Mare Azoviense (antiquum: Maeotis Palus) sitae,<ref>Tabulas inscriptionibus Graecis inscriptas detexit philologus classicus et historicus Russicus Pavel Mihajlovič Leontjev anno 1853.</ref>quibus nomen ''Hrvat'' ab initio saeculi XX saepius cum ramo Iranico linguarum Indo‑Iranicarum coniungi coepit. [[File:Ancient Greek Colonies of N Black Sea.png|center|800px]] ===19.1 Tabulae Tanaiticae === Agitur de duabus tabulis marmoreis inscriptiones Graecas longiores continentes, quae secundum indicia intra ipsum textum circa annum CC (200) p. Chr. n. sunt positae. Tabulae nomina regis urbis Tanais et civium publicas functiones gerentium enumerant. Notandum est has inscriptiones publicas esse, non sepulcrales.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Dimidia pars nominum Graeca est, altera vero pars ad linguas Iranicas pertinet, ut nomina ''Farnarak, Ardarak, Meuak, Nauak, Niblobor, Sandarz'', etc. Inter haec nomina investigatores moverunt nomina propria '''''Horoathos''''' et '''''Horouathos''''' (Χορούαθ[ος], Χορόαθος), quae cum ethnonymo moderno ''Hrvati'' comparata sunt. Primus relationem inter nomina ''Horouathos'' et ''Horoathos'' et ethnonymum ''Chroatus'' (Croatice:''Hrvat'', in lingua Russica forma:Хорват: Horvát) proposuit linguista Russicus '''Alexander L. Pogodin''' anno MCMII (1902). Huius coniunctionis fautores fuerunt multi historici et linguistae Europaei, inter quos František Dvornik, Max Vasmer, Oleg N. Trubačev. ===TABULA TANAITICA A=== '''Tabula A''' maior est et antiquior inscriptio, ad annos 175–211 p. Chr. n. referenda, quae ad tempus pertinet quo Tiberius Iulius Sauromates II (175–211) regnum Bosporanum rexit. Tabula marmorea, 0.92 m × 0.73 m × 0.09 m metiens, verisimile est graviter laesa fuisse etiam ante excavationem. Triginta duo versus ex triginta fragmentis servati sunt. In inscriptione publica memorantur rex, synodus sive coetus devotionalis, praefectura eiusdem coetus, atque sodales ordinarii, numero paulo infra quadraginta. Versus quartus finitur mentione patris synodi, Horoúathi (Χορούαθος), qui versu quinto nominatim iterum occurrit; inter alios etiam vir ignotus, qui dicitur filius Horoáthi (Χοροάθου), commemoratur. Inscriptio fine clauditur data, ex qua servata est tantum appellatio mensis Graeco‑Macedonici, qui Iulio aut Augusto respondet. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae A<ref>CIRB 1277, cf. IosPE II 445; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 173–211 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/184019</ref> == <poem> 1    Θεῷ Ὑψί̣σ̣τῳ.                    ἀγαθῆι τύχηι. βασιλεύοντος βασιλέως ∙ Τιβ(ερίου) ∙ Ἰουλ(ίου) ∙ Σαυρομάτου φιλοκαίσαρ[ος κα]ὶ φιλο[ρ]ωμαίου, εὐσεβοῦς, ἡ σύνοδος ἡ περὶ ∙ ἱ[ερέα Ἰού]λ̣ιον̣ Ῥ̣αλ̣χάδου καὶ πατέρα σ[υ]νόδου 5 '''Χορούαθ̣'''[ον — —]ο[— —] καὶ συναγωγὸν Ἀρδά[ρα]κον [Σ]υ̣νεγδήμ̣[ου καὶ φιλ]ά̣γ[αθ]ον Δίαι[ο]ν̣ Κ̣ε̣ρ̣δ̣ω̣ν̣άκο̣υ̣? καὶ [π]αραφιλάγαθο̣[ν — — —]ιον Φοργαβάκ̣[ου] καὶ [νεα]ν̣ισ- [κ]ά̣ρχην Δημήτ̣[ριον Ἀπο]λ̣λωνίου καὶ γυμ[ν]ασιά[ρχην] Βα- [σι]λείδ̣ην Θεον̣[είκ]ο[υ καὶ Ἄ]τ̣τα̣ν Ἡρακλείδου φίλο̣[ν]? τ̣ῆ̣ς 10 [συ]ν̣όδου [καὶ] οἱ λο̣[ιπο]ὶ [θια]σῖτ̣αι· Ἀρδά̣ρα̣κος Ζια̣- [— —]ου, Δη[μήτ]ριος [— — —]ου, Λείμανος Φίδ̣α̣, [Μί]δαχ̣ο̣ς? [— — —]άνου, Ἀ[σκ]ληπιάδης  Οὐαλε̣[ρ]ί̣ου, [․․]γ?όδαν[ο]ς [Δημητ?]ρίου, [Μ]ενέστρατος Λυκίσ[κο]υ [— — —]ικάχο[υ], Διό̣φαντ[ος] Δείου, Πόπλ[ιο]ς 15 [— — — —]δα, Ἡρακλείδ[ης] Ἐπιγόνου, Ἰα̣ρ̣δο- [— — — — Δ]η̣μητρίου, Ἀ[φ]ροδείσιος  Χρυσέ- [ρωτος, Φαλ]δά[ρα]νος Ἀπολλωνίου, Φίλιπ- [πος — — — —]ν̣ο[υ], Καλοῦς Ἀθηνίου, Κόφαρνος [— — — — — — — — — Τ]ρ̣ύφων Ἀνδρομ[έν]ους, 20 ο̣[— — — — — —] '''Χοροάθου''', Θεότειμος  Ψυχα- ρίων̣[ος, — —]δίβαλος Φαρ[νάκου], Ε̣ὔιος Ῥό- δων[ος, Ἡρα]κλείδης Ἄττ̣[α, — — — — Ἀρισ]- τοδ[ήμου, Σ]ύ̣μ̣μ̣αχος Σα[— — — — — — — —] κος [— — — — — — — — — — — — — — — —] 25 φιλο[— — — — — — — — — — — — — — — —] ορανσ̣[— — — Ζωρθῖ?]ν̣ος  Βε[λλικοῦ? — — —] Ῥ̣α̣δάμ̣[ειστος? — —] Φαδινά[μου — — — — —] Μύ̣ρ̣[ων? — — — — —] Μαστοῦ̣ [— — — — —] πο[— — — — — — — —]ος Ἀρδα[ράκου? — — —] 30 Φιδ[α— — — — — — —]νος̣ Χαρί[των — — — Ἀ]- ράθι[— — — — — — — — — — — — — — — — —]                                     vacat 32  ἐν τ[ῶι — — ἔτει καὶ μη]νὶ Λῴ̣[ωι — — — — —] </poem> ===TABULA TANAITICA B=== Tabula B minor est inscriptio, mensuris 1,053 m × 0,71 m × 0,08 m, ad annum CC p. Chr. n. relata (517 secundum computationem temporis Bosporanam). Haec inscriptio recentior est, quod apparet ex mentione Tiberii Iulii Rhescuporis III, filii Sauromatis II. Minus detrimenti accepit: in quattuor partes fracta est et satis bene legi potest. In ea incisæ sunt viginti lineæ litteris Graecis capitalibus monumentalibus. In lineis VI, VII, VIII et IX commemorantur, una cum nominibus patrum, quattuor principes civitatis Tanaeitis eo tempore quo hoc monumentum erectum est (Hofarno, Babos, Niblobor, Horoathos). Monumentum positum est ob renovationem fori centralis urbis Tanaeitis. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae B<ref>CIRB 1245; cf. IosPE II 430; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 220 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/183985 .</ref> == <poem> 1  ἀγαθῆι  τύχηι. ἐπὶ βασιλεῖ Ῥησκουπόριδι, υἱῷ μεγάλου βασιλέως Σαυρομάτου, κα̣[ὶ] Ζήνων Φάννεως πρεσβευτῇ βα- 5 σιλέως Ῥησκουπόριδος #⁵⁶ καὶ Χο- φάρνου Σα̣νδαρζίου #⁵⁶ Βάβος Βαιο- ράσπου #⁵⁶ Νιβλόβωρος Δοσυμοξάρ- θου #⁵⁶ '''Χορόαθος''' Σανδαρζίου ἄρχον- τες Ταναειτῶν #⁵⁶ Χόφραζμος Φοργα- 10 βά̣κου, Βασιλείδης Θεονείκου ἑλ- ληνάρχης ἐξαρτίσας τὴν ἀγορὰν̣ ἐκ τῶν ἰδίων ἀναλωμάτων ἀπεκα- τέστησ̣α̣ τῇ πόλει καὶ τοῖς ἐμπό- ρ̣ο̣ι̣ς̣ δ̣ιὰ ἐπιμελητῶν Ζήνωνα Φά[ν]- 15 [ν]ε̣ως #⁵⁶ Φαρνόξαρθος Ταυρέου, Φαλδάρανος Ἀπολλωνίου καὶ [ἀρ]χιτεκτόνων Διοφάντου Νε- οπόλου κα[ὶ] Αὐρηλίου Ἀντωνε[ί]- νου, Ναύακος Μευάκου. 20    ἐν τῷ ζ̣ιφʹ. </poem> [[File:Horovathos.jpg|thumb|center|800px|Nomen Χοροάθος in Tabula Tanaitica B]] === De tabulis Tanaiticis: historia receptionis et aestimatio hodierna === Per magnam partem saeculi XX, cum Chroatia pars Iugoslaviae esset, historici Chroatici tabulas Tanaiticas aut tacebant aut exemplum negativum proponebant, dicentes similitudinem onomasticam casu fortuito ortam esse, non argumentum ad originem gentis deducendam.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Hodie tabulae Tanaiticae in studiis linguisticis cautissime tantum ut possibile '''testimonium ad etymologiam ethnonymi''' illustrandam accipiuntur, nullo modo autem ut argumentum ad originem biologicam (geneticam) gentis Chroaticae ex Sarmatis Iranophonis deducendam.<ref>Heršak, Emil; Nikšić, Boris (2007), [Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje), Migration and Ethnic Themes 23 (3).]</ref> Necesse est distinguere inter originem nominis ''Hrvat'' et originem ipsius populi Chroatici, cum omnis gens per processus ethnogeneticos complures et saeculares formetur, in quibus elementa genetica, linguistica et civilizatoria inter se miscentur. === 19.2 Contextus historicus translationis nominis Sarmatici ''Horvata'' in Slavicas communitates inter Borysthenem et Tyrum === Chroati lingua sua indubitanter ad gentes Slavicas pertinent, et plerumque maior pars minoritatem linguistice absorbet. Nota sunt exempla Bulgarorum Turcicorum in Bulgaria, Francorum Germanicorum in Gallia, qui nomen suum maiori populo reliquerunt, sed linguam eius paulatim acceperunt; item Normanni Scandinavi in Gallia septentrionali, qui intra unum saeculum linguam Francogallicam receperunt eamque postea in Britanniam Anglosaxonicam transtulerunt. His analogiis congruit opinio secundum quam quaedam cohors Sarmatica nomine ''Horvata'' vel ''Horoata'' ex regionibus circa Maeotidem Paludem et flumen Don (antiqui: Tanais) '''ad occidentem migravit, fortasse sub impetu Hunnorum''', una cum multis coetibus Sarmaticis, inter quos Alani eminentissimi erant. '''Formam *''Horvata'' reconstruere conatus sum ex voce ''Horvat'' (forma nominativi singularis), quae in orbe Slavico latissime diffunditur atque inscriptionibus Tanaidis ut forma ''Horouathos'' confirmatur. Ablato suffixo Graeco ‑os obtinetur ''Horvat[h]'', cui, secundum leges morphologicas Sarmaticas, suffixum ''‑ta‑'' adiungitur, ut in ''Sarmata'' et ''Sauromata'', unde provenit forma ''Horvata''. Structura radicum ''Sar‑m‑ata'' et ''Hor‑v‑ata'' congruit, cum suffixum Scytho‑Sarmaticum ''‑ta‑'', quod est suffixum pluralitatis Sarmaticae, etiam in Ossetico ut ''‑tä'' exsistat. Quare probabilis videtur forma antiqui ethnonymi Sarmatici ''Horvata'' sive ''Horoata''. Hi Sarmatae, qui ''Horvata'' vocabantur, in regione quae nunc Ucraina est cum gentibus Slavicis consederunt atque eis nomen suum tradiderunt. Hac theoria explicatur ortus Hrvati ut coetuum Slavicorum nomen Sarmaticum ferentium. Ex ''Horvata'' Ucrainae partes se separaverunt atque ulterius ad occidentem profectae sunt, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae considentes; quod confirmatur ''Privilegium Episcopatus Pragensis saeculi XI'', necnon traditionibus de adventu ''Hrvati'' ex partibus Poloniae ad Adriaticum, quae apud Constantinum Porphyrogenitum reperiuntur, sed etiam apud alios chronistas, ut in opere Thomae Archidiaconi ''Historia Salonitana'', ubi narratur septem vel octo genealogias ex regione Poloniae in Dalmatiam se collocasse. Europa antiquae serae et medii aevi prioris regio erat mobilitatis demographicae insignis. Coetus sine finibus politicis stabilibus, sine identitatibus territorialibus firmis, saepe sine consilio diuturno movebantur, necessitatibus, periculis et occasionibus subito ortis respondentibus. Incursus alicuius gentis transeuntis aut fama de bonis condicionibus in regione ignota eos in motum ponere poterat. Notae sunt historiae de itineribus Ostrogothorum et Visigothorum, de Rugicis Germanicis, de bello Odacri contra Rugicos cum exercitu Alanorum, de migrationibus Vandalorum et Alanorum usque in Africam septentrionalem, de fato Herulorum, de itineribus Langobardorum qui terras multarum gentium transierunt, inter quas ''Anthib'', de pugna cum “Amazonibus”, etc. == 20. Reconstructiones linguisticae et hypotheseon de etymologia ethnonymi Chroati == Ad rationem identitariam autoperceptionis gentis magni momenti est ''mythus originis'' sive ''fabula fundationis''. In hoc autem capite quaestionibus ethnogeneseos Chroatorum non tractabimus, neque duabus eius partibus principalibus: parte historico‑identitaria nec parte genetico‑biologica. Hic enim solummodo de etymologia nominis Chroati agimus, id est de origine ipsius vocabuli, non de origine gentis. Hoc praecipue monendum est, cum etiam historici professione haud raro in errorem incidant confundendi varias theses de origine gentis cum thesibus de origine nominis. '''Reconstructio linguistica''' per se ipsa non est probatio. Ea enim repraesentat praesumptionem, id est coniecturam in certis regulis ac formis linguisticis fundatam. Quam ob rem quamlibet huiusmodi reconstructionem rectissime hypothesin appellare oportet. '''Hypothesis''' praesumptionem significat quae mutari potest; in regularitatibus quidem nititur, sed probatione directa caret. '''Thesis''', contra, sententiam designat quam auctor quidam tuetur; haec sententia etiam falsa esse potest, sed ut “positio” quaedam formata est. Hoc vocabulum adhibetur cum ostendere volumus aliquem interpretationem quandam defendisse. '''Theoria, sensu stricte scientifico''' (in sensu stricto), systema explicationis probationibus confirmatum denotat. Cum reconstructiones linguisticae probationes directas non habeant, expositiones quae ex eis praecipue oriuntur nullo modo vocabulo theoriae scientificae contineri possunt. Antequam varias hypotheses de etymologia ethnonymi Chroati lectori proponamus, necessarium ducimus hanc terminologiam supra memoratam explanare, quae in litteris linguisticis et historiographicis saepius occurrit. Id facimus ex cautela critica, cum non pauci auctores hypotheses suas in reconstructionibus fundatas fere ut veritatem scientificam indubitatam exhibeant, id est ut “argumentum irrefragabile” thesis quam tuentur. Talis ratio methodologica — proclivitas scilicet ut hypothesis pro veritate definitiva proponatur — omnino erronea est. === 20.1 Etymologiae ethnonymi Chroati ex linguis Iranicis === Maximus Vasmer, celeberrimus linguista Germanicus et slavista, primum proposuit etymologiam ex veteri Iranico ''(fšu)-haurvata'' = “pastor”, secundum formam Avesticam ''haurvaiti'' = “pascit”; postea autem derivationem suadebat ex veteri Iranico ''hu‑urvatha'' = “amicus”. Stephanus Krizin Sakač, historicus Croaticus e Societate Iesu, nomen Chroati cum veteri Iranico ''Harahvaiti'' coniunxit, quod tempore dynastiae Achaemenidarum (Cyri Senioris et Darii), sed etiam in antiquioribus textibus Avesticis, regionem designabat partim in territorio hodierni Afganistaniae sitam. <ref>Sakač: ''O kavkasko-iranskom podrijetlu Hrvata''(''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum''), in: ''Hrvati do stoljeća VII.'' (''Croati usque ad saeculum VII''), Zagrabiae 2000.</ref> Haec regio in scriptis Avesticis ''Harahvaiti'' appellabatur, in veteri Persico ''Harahuvatis'', quod postea in Graecum translatum est ut ''Arakhosia/Arachosia''. Hoc nomen respondet Sanscritico ''sarasvati'', quod significat “aquarum copia abundans”. Regio est in valle fluminis ''Hilmend'', in parte meridiana Afganistaniae hodiernae (V. Oranskij 1988: 127). Alemko Gluhak, linguista etymologus Croaticus, affirmat formam Harahvaiti secundum regulas linguisticas solum formas dare posse: * ''*Xorъšedi, *Xorъšedja'', vel fortasse ''*Xъrošedi'', quae non congruunt cum forma reconstructa paleoslavica: * ''*Xъrvat(in)ъ''.<ref>Gluhak 1990: 296–299</ref> P. Tedesco nomen Chroat ex Iranico ''huravant'' = “solaris” derivare conatus est. Alemko Gluhak (1990), in opere ''Porijeklo imena Hrvat'' (Latine: ''De origine nominis Chroatus'') , ad hypothesin etymologicam Olegii N. Trubačev se inclinavit. In primis Trubačevi hypothesibus annorum 1960, proponebat nomen a veteri Iranico ''*harvata'' vel ''*haurvata'' ortum esse, quod cum nominibus ''Sarmatai'' et ''Sauromatai'' comparabat, ubi suffixum Sarmaticum‑Scythicum pluralis ''‑ta'' inveniebat, quod etiam in Ossetico forma ''‑tä'' exstat. Deinde formam *haurvata cum voce Avestica ''haurvatat'' = “integritas, totalitas, sanitas” comparavit. Postea, annis 1980, Trubačev alias etymologias proposuit: nomen Chroati ex Iranico adiectivo ''*har‑va(n)t‑'' ortum esse, quod significat “feminei, ii quibus feminae sunt”, idque coniungebat cum matriarchatu, qui secundum eum in regionibus circa Pontum Euxinum et Caucasum olim exstitisse putabatur, cum mulieribus bellatricibus apud Sarmatas quas iam Herodotus memorat, atque cum Amazonibus fabularum Graecarum (Trubačev 1981: 151). Trubačev praeterea etymologiam nominis quod Graeci ''Sarmatai'' scribebant ita explicat: id a forma Indo‑Arica ''*sar‑ma(n)t'' = “ii quibus feminae sunt, feminei” derivari; pars prior nominis est Indo‑Aricum ''*sar‑'' = “mulier”, quod in linguis Iranicis dat ''*har‑''. Secundum Trubačevum et Gluhakum, qui hanc hypothesin sequitur, hoc confirmatur etiam locutione in litteris Graecis reperta: ''Sarmatai Gynaikokratoumenoi'' = “Sarmatae quibus feminae imperant”. In regione Sinda, prope Mare Azoviense, inter gentes Iranicas aetate Romana etiam quaedam coetus Indo‑Arici habitabant, ubi reperta sunt nomina feminea Graece scripta: ''Saria'' (sar = mulier) et ''Maiosara''. Regina Sindica Bospori vocabatur ''Kamasaryē'', quod explicatur ut ''*kama‑sar'' = “mulier amata”. Apud modernos Ossetas servatus est vetus epos de gente heroica ''Narta''; unus e personis centralibus est ''Satana'', mater sapientissima gentis, educatrix iuvenum heroum (Abaev 1965: 84; 1979: 39–40). Praeter Ossetas, qui habentur posteri Sarmaticorum Alanorum, epos ''Nartarum'' pars est traditionis aliorum populorum Caucasicorum: Adigeorum, Kabardinorum, Abazorum, Tschetschenorum, etc. Putatur nucleum huius carminis ad tempora Scythica pertinere. Oleg N. Trubačev concludit nomen Chroati primitus ab aliqua gente Iranice loquente portatum esse, quae postea slavicizata sit (Gluhak 1990: 305). Linguista Ranko Matasović ethnonymum ''Hrvat'' e radice Iranica derivari putat, quamquam plures origines Iranicae proponuntur nec ulla omnino certa est. Inter eas probabilissima videtur esse forma Ossetica (Alanicā) *''xurvæt'', significatione “custos”, quae legibus phonologicis et morphologicis cum forma Slavica congruit.<ref>Ranko Matasović, "Ime Hrvata", in: Jezik 66 (2019), 81–97.</ref> === 20.2 Aliae hypotheses de etymologia ethnonymi Chroatus (Hrvat) === Praeter varias hypotheses Iranicas et reconstructiones etymologicas nominis ''Hrvat'', iam inde a media aetate comparuerunt aliae quoque interpretationes. Imperator Constantinus VII Porphyrogenitus, in opere suo ''De administrando imperio'' medio saeculo X conscripto, primam talem etymologiam proposuit, ubi nomen Chrobatoi (lege: Hrovatoi) deducebat a voce Graeca ''khōra/chōra'' = “terra”, videlicet per formam alternativam Chorbatoi (lege: Horvatoi), cum expositione quod “Chroati in lingua Slavonica interpretantur eos qui multas terras possident” .<ref>Gluhak 1990 : 294</ref> Thomas Archidiaconus (saec. XIII) Spalatensis, in opere ''Historia Salonitana'', protulit opinionem nomen Chroatae pertinere ad nomen incolarum insulae Curictae, quod, ut aiebat, antiquitus fuisse ''Curetes'' vel ''Curibantes''. Historicus Croaticus Georgius Rattkay (saec. XVII) putavit nomen ''Hrvat'' cum verbo Croatico ''hrvati se'' = "colluctari" coniungi.<ref>Baro nobilis Georgius Rattkay (1612–1666) primam historiam systematicam regni Croatiae composuit: ''Memoria regum et banorum Dalmatiae, Croatiae et Slavoniae'', Vindobonae, 1652.</ref> Hae interpretationes antiquiores plerumque aestimari possunt ut ingeniosae sed “popularis” indolis, non vero scientificae. Missionarius Hungaricus Timon (saec. XVIII) nomen Hrvat deducebat ab appellatione ducis Bulgarici ''Kuvrat''. Tales conatus derivandi nomen Hrvat a nomine Kuvrati iterum in saeculo XX apparuerunt. Saeculo XIX ortae sunt multae aliae etymologiae: K. Zeuss putavit nomen ex vocabulo Germanico ''haru'' = “gladius” derivari putavit (quod in Polonico, ut aiebat, exstitisset ''karwat'' = “gladius brevis”, cum revera in Polonico saec. XIV nota sit vocabulum ''charwat'' significans “custodem urbanum” Cracoviae). S. Mikucki coniunxit nomen ''Hrvat'' cum radice Sanscritica ''śarv-'' = “ferire”. P. J. Šafařik comparavit ''Hrvat'' cum formis ''xr'b't'', ''xrib't'', ''xrib'', quia Rutheni et Ucraini montes Carpaticos vocant ''Horby'', id est ''Chrby'', unde secundum eius interpretationem nomen ''Hrvati'' cum nomine Carpatum cohaereret. F. von Miklosich deducebat nomen ex ''hruv/hr’v'' = “saltatio”. L. Geitler proposuit nexum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” et ''śarvuotas'' = “loricatus”. F. A. Braun in nomine ''Harvate'' vidit formam Germanicam nominis Carpatum: ''Harfaða fjöll''. R. Much coniunxit nomen ''Hrvat'' cum forma Germanica ''hruvat'' = “cornutus”.<ref>De etymologiis saec. XIX vide: Šišić 1990 : 236–238.</ref> A. Brückner nomen comparavit cum Slovaco ''charvati se'' = “resistere”, idque cum radice Slavonica ''*sk’rv- / x’rv-'' coniunxit, quod iterum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” comparavit. Otto Kronsteiner nomen ''Hrvat'' per linguas Tataricas et Baschkiricas ad vocem Turcicam ''xərvata'' = “milites liberi” referebat, quod cum magno influxu Avarorum in ethnogenesin Croaticam coniungere conabatur. Attamen nulla harum etymologiarum, sive linguistice sive historice, satis probabilis iudicari potest. === 20.3 Etymologia nominum quinque fratrum et duarum sororum (''DAI'', cap. XXX) === == 21. De distributione cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna == Aestate anni MMXX investigationem per rete perfeci de existentia et distributione cognominis ''Horvat'' in Foederatione Russica atque in regionibus finitimis. Inquisitionem institui inspectione registrorum cognominum in indicibus telephonicis publicis. Cognomen ''Horvat'' in Foederatione Russica circiter ducentos quinquaginta homines in talibus registris repertos praebuit. Ex conspectu distributionis cognominis ''Horvat'' in tabula geographica Foederationis Russicae hunc ordinem geographicae dispersionis observavi: praeter paucos homines in regionibus urbium maximarum, ut Moscuae et Vladivostoki, plerique alii hoc cognomine inscripti collocati erant in spatio geographico inter Pontum Euxinum et Mare Caspium (directione occidente‑oriente), cum maxima frequentia in septentrione circa urbem Casani ad Volgam in Tatarstania, et cum altera maxima frequentia in meridie, in regione Reipublicae Kabardinensis in Caucaso. '''Quod ad distributionem cognominis ex ethnonymo derivati attinet, regula observata est quae docet cognomina ex nomine gentis dominantis vel indigeni in ipsa regione illius gentis raro exsistere; maxima vero frequentia talium cognominum plerumque invenitur in regionibus et terris finitimis. Haec regula in ipsa Croatia confirmatur: in ora Adriatica cognomen Horvat fere nusquam occurrit in regione pristinae Croatiae, in Dalmatia, Liburnia et in occidentalibus partibus Bosniae et Hercegovinae; contra vero in Croatia septentrionali, in terris mediaevalis Slavoniae, ubi multi profugi ex parte meridiana Croatiae (a Turcis Osmanlis fugientes) se receperunt, cognomen ''Horvat'' frequentissimum est. Praeterea, praeter Slavoniam veterem, cognomen Horvat est frequentissimum in Slovenia hodierna, deinde in Hungaria atque in aliis regionibus vicinis, quo Croatae saeculis XV et XVI migraverunt hostibus Osmanlis effugientes. His rebus ad distributionem cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna relatis, quaestionem ponere licet: quos inde exitus colligere possumus? Emanat conclusio cognomen ''Horvat'' hodie frequentissimum esse in regionibus quae margines, peripherias et vicinitates terrarum antiquorum Sarmatarum et Alanorum repraesentant, scilicet — ut supra dictum est — in regione Tatarstaniae ad Volgam in septentrione (cuius centrum est urbs Casania) et in regione Reipublicae Kabardinensis in meridie. Ipsa distributio cognominis ''Horvat'' in his regionibus, cum quadam “vacuitate” in medio, casu tribui non potest. '''Agitur enim de cognomine ex ethnonymo quodam Sarmatico derivato, verisimiliter ex forma ''Horvata'' (nominativo plurali in linguis Sarmaticis). ===21.1 De regno Alaniae aetate media et de Ossetibus hodiernis === Praeterea notum est regnum Alaniae aetate media situm fuisse in spatio inter Pontum Euxinum ad occidentem, Mare Caspium ad orientem et Caucasum ad meridiem. Quare non est mirum cognomen Sarmaticum ''Horvat'' frequentissimum apparere in regionibus vicinis illi territorio. Regnum Alaniae et militariter et demographice magna ex parte deletum est tempore incursioni Mongolicae saeculo XIII. Osseti hodierni habentur posteri Alanorum, quod lingua hodierna Ossetica demonstrat, quae ad ramum linguarum Iranicarum orientalium pertinet atque multa archaica elementa servat, praesertim in phonologia et morphologia. Propter haec conservativa et archaica proprietates lingua Ossetica hodierna una est ex proximis cognatis linguae Avesticae antiquae, qua conscriptae sunt sacrae litterae Avesta, fundamentum religionis Zoroastrianae (propheta Zarathustra). Notandum est linguam Avesticam ad ramum Iranicum orientalem pertinere, dum lingua Persica antiqua ad ramum Iranicum occidentalem refertur. Item memorare oportet nomina Osseti et Osseticus esse exonyma internationaliter recepta, ex lingua Georgiana derivata, ad post‑Alanicos loquentes designandos. Nomina autem propria quibus Osseti se ipsos et linguam suam appellant sunt Iron et Digor. === 21.2 De investigationibus geneticis Ossetorum === Recentissima investigationes geneticae ostendunt Ossetos hodiernos esse posteros Alanorum antiquorum praecipue per lineas femineas (mtDNA), cum lineae masculae (Y‑chromosoma) magna ex parte ad haplogrupos masculos Caucasi indigenos hodie pertineant. Quod, collatum cum inventis archaeogeneticis e.g. ex urbe Tanaide ad Tanaim, id est, ex tempore ante incursionem Mongolicam (saec. XIII) et ante incursionem Hunnicam (circa annum CCCLXX p.Chr.n.), suadet magnam partem originariae populationis Sarmatico‑Alanicae masculinae evanuisse: sive migratione sive cladibus bellicis. Verum tamen videtur feminas Alanicas satis autonomia et constantia praeditas fuisse — fortasse exemplo Amazonum Sarmaticarum — ut identitatem Sarmaticam per traditiones et linguam servarent. Agitur hic de una ex quaestionibus maxime curiosis in archaeogenetica Iranica: de discontinuitate linearum mascularum et de continuitate linearum feminearum apud Alanos. Hoc congruit cum studiis recentissimis (2019–2024), quae demonstrant Ossetos hodiernos per lineas femineas (mtDNA) continuitatem ostendere cum populis sepulcrorum Sarmaticorum et Alanorum seriorum (haplogrupis H, U, J, T cum eisdem subcladibus), cum conservatione frequentiarum, unde sequitur lineas femineas Osseticas hodiernas praecipue Alanicas esse. Contra vero lineae masculae (Y‑DNA) rupturam manifestam exhibent: Osseti hodierni habent haplogrupos masculos Caucasi indigenos, scilicet G2a, J2, R1b‑L23 Caucasicam, I2c, E1b Caucasicam; cum Alani et Sarmatae antiqui habuerint praecipue R1a‑Z93, R1b‑Z2103, Q1b, J2a, G2a, sed in subcladibus aliis quam haplogrupi Caucasici hodierni. <ref> Ad historiam geneticam Sarmatarum, Alanorum atque Ossetorum hodiernorum illustrandam consulantur hi labores scientifici: Boulygina et al., ''The Genetic Legacy of the Alans'' (Journal of Human Genetics, 2014); Kushniarevich et al., ''Genome-wide analysis of medieval Alans'' (Nature Scientific Reports, 2018); Khokhlov et al., ''Ancient DNA from Tanais'' (Archaeological and Anthropological Sciences, 2019); Wang et al., ''Ancient DNA from the North Caucasus'' (Current Biology, 2020); Lazaridis et al., ''The Genetic History of the Caucasus'' (Cell, 2023); Balanovsky et al., ''The Genetic Structure of Modern Ossetians'' (American Journal of Physical Anthropology, 2012). </ref> == 22. Conclusiones == <div style="text-align:center;"> [[File:Europe relief map showing the historical distribution of ethnic groups named Croats (9th–10th century).jpg |thumb |650px |alt=Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos. |Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos.]] </div> In hoc opere haec praecipue monere volumus: quamquam in chartis historicis saeculi undevicesimi atque circa annum 1900 Chroatia Alba pertinaciter in occidentali Ucraina collocatur, fontes historici — praesertim Chronicon Nestoris (saeculo XI exeunte / XII ineunte) — talem collocationem non sustinent. Nestor Kioviensis Chroatos, qui in Russia Kioviensi (hodierna Ucraina) habitabant, numquam “Albos” appellat, sed simpliciter Chroatos, Hr’vate, etc. Unico autem loco, ubi nomen “Chroati Albi” profert, eos cum “Serbis et Horutanis” coniungit, id est cum gentibus extra fines Ducatus Russiae Kioviensis positis. '''Conclusio 1: Chroati in regione veteris Russiae Kioviensis (hodierna Ucraina) non sunt “Chroati Albi”, sed Chroati tantum. Opus “De administrando imperio” Constantini VII Porphyrogeneti duas narrationes de Chroatis et de terra unde venerunt continet, in capitulis XXX et XXXI. Terram illam Porphyrogenetus aperte “Chroatiam Albam sive Magnam” nominat, eamque usque ad tempus quo opus conscribebat (circa annum 950) non fuisse christianam affirmat. Hoc testimonium regionem Bohemiae excludit, cum Bohemia iam saeculo IX exeunte per Moraviam christianitatem recepisset, atque saeculo X ineunte pro terra christiana haberetur. Quare collocatio Porphyrogeneti “Chroatiae Albae” in terris ad septentrionem et orientem Bohemiae quaerenda est. Praeterea, data capitulorum XXX, XXXI et XXXII locum Chroatiae Albae delineant: ab occidente Franci eos invadunt; ad fines Boiki (= Bohemia = Čechia) cum Serbis Albis sive non christianis et cum Francis confinia habent. Haec descriptio Chroatas Albas in hodiernam Poloniam meridio‑occidentalem, ad triquetrum Bohemiae, Poloniae et Germaniae, collocat.<ref>Propter rerum gestarum vicissitudines, fines Poloniae hodiernae, anno 1945 constituti, motum civitatis Germanicae versus orientem territorialiter sustulerunt; quare fines Poloniae hodiernae magna ex parte cum statu inter civitates exeunte saeculo X congruunt.</ref> Porphyrogenetus etiam scribit Chroati Albi cum Ungaris vicinos esse: in uno loco dicit Ungaros eos oppugnare, in alio vero cum eis in affinitate et amicitia vivere. Id verum esse potest tantum de Chroatis qui in immediato vicinatu Hungariae saeculo X ineunte et medio habitabant, quod maxime ad Poloniam meridianam spectat, ad tractus qui hodie cum Slovacia terminantur, cum Ungari post adventum in Pannoniam etiam Slovaciam tenuerint, quae tum “Hungaria Septentrionalis” vocabatur. Denique Porphyrogenetus refert Chroatas Albas ab oriente a Pečenegis oppugnari et spoliari. Hoc testimonium maxime ad Chroatas in Ucraina occidentali spectare potest, minus ad Chroatas in Polonia meridiana, et minime ad Chroatas in Polonia meridio‑occidentali, qui cum Francis, Serbis Albis (Lusaticis) et Bohemis confinia habebant. Ex hac geographia Porphyrogeneti apparet “Chroatiam Albam” amplum spatium esse inter Germaniam (Franciam) ad occidentem, Hungariam/Slovaciam ad meridiem et Ucraine occidentales ad orientem situm. '''Conclusio 2: Porphyrogeneti nomen “Chroatia Alba” ad regiones hodiernae Poloniae meridio‑occidentalis et meridianae spectat. Mentio autem Pečenegorum, qui Chroatiam Albam ab oriente oppugnare dicuntur, indicat Porphyrogenetum non solum Chroatas in Polonia meridiana atque meridio‑occidentali, sed etiam eos in Ucraina occidentali, id est in veteri Ducatu Russiae Kioviensis, ad notionem Chroatiae Albae pertinere existimasse. Narratio de Chroatis etiam in legendis Bohemicis occurrit, quae vitam sancti Venceslai (lat. Wenceslaus) referunt, quem anno 935 frater eius germanus, Boleslaus I Crudelis (Bohemice: Boleslav I. Ukrutný, † 967), interfecit. Mater eorum, Drahomira (Dragomira), metu perculsa post caedem filii “ad Chroatos” sive “in terram Chroatorum” confugisse memoratur. Chronicae Bohemicae, sicut Chronicon Dalimili saeculi XIV, originem ipsius gentis Bohemicae ex terra Chroatorum (''Charvaty'') deducere conabantur; quod non ad Chroatiam Adriaticam spectat, sed ad Chroatiam in regionibus hodiernae Poloniae sitam, in vicinitate Serborum Lusaticorum in Germania orientali. Documentum Bohemicum gravissimum, quod duas ipsas Chroatorum coetus inter alia Slavica tribus commemorat, est ''Pivilegium de fundatione episcopatus Pragensis'', quod Cosmas Pragensis in sua Chronica Boemorum (saeculo XII ineunte) tradidit. Ipse textus Pivilegii, saeculo XI exeunte conscriptus, fines episcopatus tempore fundationis anno 973 describit. In eo refertur ad quas gentes, flumina et urbes fines Pragensis episcopatus pertineant. Ita legitur fines ad septentrionem usque ad: “… ''Psouane, Chruati et altera Chrowati, Zlasane…''”. Graphia in variis codicibus et editionibus Cosmae diversa est: alibi invenitur "''Ghrvvati et altera Chrowati''"; alibi pro ''Zlasane'' legitur ''Slazane'', etc. Ex hoc Pivilegio apparet duas Chroatorum coetus ad septentrionem Bohemiae vixisse, in ambitu tribuum Silesiacarum Poloniae (Slasane/Zlasane = Silesiani). Quamquam textus eos iuxta memorat, parum verisimile est eos fuisse immediatos vicinos. Quod eo magis confirmatur, cum ''Pivilegium'' dicat episcopatum Pragensis anno 973 complecti etiam urbem Cracoviam totamque provinciam Cracoviensem in Polonia meridiana, atque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Strij protendi.<ref>Bugus, qui Occidentalis Bugus appellatur, flumen est quod in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit atque hodie parte cursus sui fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit; postea vero ad occidentem vergit, in Podlasia Polonica et deinde in Mazovia decurrens, ubi septentrione Varsoviae in Vistulam influit. Stryj flumen est in Ucraina occidentali quod in Carpathiis Silvestribus oritur, prope fines hodiernos Poloniae et Ucrainae apud vicum Užok fluit atque in Dniestrum (Tyras) se exonerat. Superior autem cursus Stryj nonnihil prope fines Poloniae et prope fontem fluminis San in Polonia austrorientali transit, et circiter sexaginta chiliometris ad occidentem a superiore cursu Stryj fines Slovaciae reperiuntur. Itaque Stryj flumen in Ucraina occidentali situm est, prope fines Poloniae et Slovaciae.</ref> Nonnulli existimant nomen fluminis quod iuxta Bug memoratur non esse Strij, sed Styr, flumen quod per regiones Voliniae circa urbem Rivne fluit. Nos autem censemus talem interpretationem fines episcopatus nimis in orientem protrahere, in territorium quod tum sub potestate Russiae Kioviensis erat, quae eo tempore necdum christianitatem publice receperat. Nam propagatio et receptio christianitatis in medio aevo initio a principibus et ordinibus superioribus ad inferiores ordines societatis descendebat. '''Conclusio 3: Ex ''Pivilegio fundationis episcopatus Pragensis'' discimus duas coetus Chroatorum in hodierna Polonia meridiana vixisse: unum ad septentrionem Bohemiae, inter tribus Silesiacas ad orientem et Serbos Lusaticos ad occidentem; alterum vero coetum Chroatorum verisimiliter in regionibus ad meridiem vel meridio‑orientem Cracoviae habitasse. Cosmas Pragensis in descriptione finium episcopatus Pragensis ad annum 973 etiam memorat Cracovam civitatem cum omnibus regionibus ad praedictam urbem pertinentibus ad meridiem cum Hungaris confinare. Meminisse autem oportet montes Beskidas et Tatrae ad meridiem Cracoviae sitos esse, ubi etiam ''Babia Gora'' eminens reperitur, quae fortasse Porphyrogeneti ''Bagibareia'' fuisse potest. Porphyrogenetus praeterea scribit principem Zachumliae saeculi X ineuntis, Michaelem, originem familiae suae ex regionibus circa Vistulam deducere. Toma Archidiaconus Spalatensis, quamquam saeculo XIII medio scribit, independenter a Porphyrogeneto, memorat adventum septem vel octo generum nobiliorum ex regionibus Poloniae. '''Conclusio 4: Christianitas in Poloniam anno 966 publice pervenit, cum dux Poloniae Mieszko I (960–992) baptizatus est, ut matrimonium cum principissa Bohemica Dubravka contrahere posset. Mieszko origine fuit dux regionis quae “Magna Polonia” appellatur, in parte Poloniae media‑occidentali sita (urbes primariae: Gneznensis, postea Posnania). Regiones autem Poloniae meridianae circa Cracoviam, necnon partes Silesiae meridio‑occidentales, Poloniae adiunctae sunt usque ad annum 990, quod fuit effectus expeditionum Mieszkonis. Hoc est confirmatio addita quod regio Poloniae circa annum 950, cum Porphyrogenetus opus suum ''De administrando imperio'' conscribebat, adhuc pagana erat et non christiana. Quare regiones Poloniae meridianae et meridio‑occidentales sunt locus ubi Chroatia Alba collocari potuit. Ex Chroatia Alba Chroati, in societate cum aliis Slavonicis gentibus, ad meridiem migraverunt per Bohemiam in Austriam meridionalem hodiernam (mediaevalem Carantaniam), ubi multa toponyma Slavica reperiuntur, inter quae Crowati, Chrouatti, etc., etiam pro regionibus amplioribus, sicut area latior circa Klagenfurtum. Testimonium toponymiae Slavicae et nominum ad Chroatos pertinentium invenitur in appellatione pagi maioris (pagus Chruuati) in regione circa Klagenfurtum, quod confirmatur in pluribus documentis imperatorum Ottonis I, II, III saeculi X, quae in tabulis geographicis Germaniae fideliter expressa sunt. Ob migrationes ad occidentem et meridiem ex Chroatia Alba (Polonia), quaedam loca a Chroatibus frequentius habitata sunt, alibi vero pauca tantum vici Chroatorum exstiterunt, ut videtur in regionibus circa Lipsiam et Hallam in Germania orientali. '''Conclusio 5: Chroatia Alba, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae et meridio‑occidentalis sita, pars fuit amplioris spatii habitationis coetuum nomine Horvat /Hrovat /Harvat /Hrvat insignium. Chroati Albi ex Polonia meridiana in minoribus coetibus inter Slavos Germaniae orientalis migraverunt, in regiones circa Lipsiam et Halleam; minores partes Chroatrum, ut toponymia confirmat, etiam in territorio Bohemiae permanserunt, quae in itinere eorum ad meridiem sita erat. Item, pars Chroatorum in migratione ad meridiem in Karantania Austriaca remansit. Maximus autem et orientalissimus coetus Chroatorum sunt Chroati in Ucraina, quos non “Chroatos Albas”, sed simpliciter Chroatos appellare oportet, ut fontes testantur. Ergo, non igitur de uno continuo territorio agitur, sed de coetibus Chroatorum in magno spatio dispersistis, intermixtis cum aliis Slavonicis gentibus, quod fuit effectus migrationum. Toponyma cum nomine Chroatus (''Hrvat'') etiam in regionibus vicinis reperiuntur: in Slovenia, Serbia (Hrtkovci), aliis locis Balcanicis, usque ad Graeciam. '''Conclusio 6: Iter et directio migrationis Chroatorum. Imago generalis migrationum Chroatorum, quae ex his investigationibus emergit, talis est: ex Ucraina Chroati ad occidentem migraverunt per Poloniam meridionalem (Chroatia Alba) usque ad Bohemiam, atque inde per Austriam meridionalem (Carantania/Koruška) usque ad litora Adriatica. '''Conclusio 7: Illi Chroati qui in septentrione, in “Magna” vel “Alba Chroatia”, permanserunt, tempore in processu ethnogeneseos pars nationum ibi viventium facti sunt: imprimis Polonorum. Hodie reliquiae loquentium Slavice in regione Austriae Koruškae (antiqua Carantania) se declarant ut pars minoritatis nationalis Slovenicae, quod non est mirum, cum Slovenia eis per plus quam mille annos vitae et evolutionis proximum et linguisticum et geographicum spatium fuerit, cui physice immediate adhaerebant. Quamquam incolae antiquae Carantaniae ad varias Slavicas gentes pertinere videntur, Chroati inter Slavos Karantaniae sunt una ex coetibus documentis optime testatis. Chroati in Ucraina paulatim non assimilati sunt, sed transformati, in iis regionibus ubi habitabant, cum de magnis coetibus Chroatorum ageretur, circa magna oppida mediaevalia congregatis. '''Conclusio 8: Identitas nominalis Chroatorum in Ucraina per tempora mutata est: a regionali identitate Galiča/Haličizne saeculis XII et XIII, cum illa loca Lavovi/Lvivi et Galiči ad gradum regni elevata sunt post dissolutionem Russiae Kioviensis et post atque inter incursiones Mongolicas (quae non erant eventus unici, ut interdum putatur), usque ad formationem separatae identitatis “rutenae” sive “rusinicae” apud Ucrainenses occidentales in Podnestrovlio superiore, circa montes Carpathos atque in Podolia.<ref> Anno 1253 Danijel Romanovič, princeps Galiciae et Volhiniae, coronatus est a papa Innocentio IV., quo facto Ducatus Galiciae‑Volhinensis ad dignitatem Regni Ruteniae evectus est. Cf. ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Daniel Romanovich”, accessum die 21 Oct. 2026; vide etiam ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Roman Mstislavich”. </ref> Identitas Ucrainensium occidentalium Rutenae sive Rusiči sive Rusini iterum subdividitur in: Lemki, Boiki et Hutsuli. = = == Notae == <references/> == Notae == <references/> [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Geographia]] k5qqrix9b57hrrky4zkxwbzt6ece72w 285581 285580 2026-10-25T12:19:47Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana */ 285581 wikitext text/x-wiki [[Coronus Tenebrosius]] = DE SITU CHROATIAE ALBAE SIVE MAGNAE = == 1. Introductio == Vetustissimus fons historicus, qui de adventu Croatarum in hodiernam patriam deque regione unde profecti sunt narrat, est opus imperatoris Byzantini<ref> Nomina historiographica Byzantium, Imperium Byzantinum atque Imperium Romanum Orientale a recentioribus historicis inducta sunt, ut facilius designaretur civitas quae post annum 476 unica pars Imperii Romani superstes mansit, potestate politica, administrativa et militari. Imperator Constantinus circa annum 330 novam urbem condidit, Constantinopolim, in loco veteris coloniae Graecae Byzantion, unde etiam nomen Byzantii ortum est. Civitas fere mille annos (476–1453) exstitit atque regiones hodiernae Graeciae et Asiae Minoris complexa est. Religio publica orthodoxa erat, et saeculo VII lingua Graeca locum linguae Latinae tamquam linguae officialis occupavit. Nomen publicum civitatis erat Graece ''Basileia tōn Rhōmaiōn'', Latine autem ''Imperium Romanum''. </ref> Constantini VII Porphyrogeniti (905–959), quod titulo Latino ''De administrando imperio'' inscribitur. Opus Graece primum conscriptum est, sed titulum Latinum ''[https://archive.org/details/porphyrogenitus-1967-dai/page/153/mode/2up De administrando imperio]'' posteriores Europae editores et curatores ei attribuerunt.<ref> Primum opus ''De administrando imperio'' typis editum Ioannes Meursius anno 1611 curavit. Hic autem textus Latinus hodie ad usus investigationis academicae non adhibetur, cum multas errores atque deviationes contineat. Vide editionem digitalem: [https://archive.org/details/constantiniimper00cons ''Constantini Imperatoris Porphyrogeniti De administrando imperio'' (textus Latinus, 1611)]. </ref> Imperator Constantinus librum suum commentarium esse voluit atque fidelem notitiarum thesaurum de populis et regnis vicinis, destinatum filio suo minori et heredi Romano (938–963). Ex ipsis testimoniis operis colligitur librum inter annos 948 et 952 compositum esse, unde annus circiter 950 vulgo pro tempore originis ponitur. Capita tricesimum et tricesimum primum operis ''De administrando imperio'' (breviter: DAI) continent ''origo gentis'' Croaticae, id est narrationem de origine populi. Croatae non sunt solus populus Slavicus qui traditionem de “terra unde venerunt” ad sedes hodiernas conservat.<ref> Traditio Bohemica quoque narrationes de origine gentium servat (ut in Chronico Dalimiliano, saeculo XIV conscripto). Nestor, chronicarius Kioviensis (fine saeculi XI et initio XII), primam historiam de origine Slavorum exhibet. Priscam sedem gentis in regione Danubiana constituit, unde, secundum eum, Slavi sub pressione Vlahorum sive Volohorum (forsitan Romanorum, qui ad terras medii et inferioris Danubii advenerunt; attamen fieri potest ut ad Celtas sive Gallos referatur, quorum expansio saeculo IV a. Chr. n. facta est) versus septentrionem migraverint, in loca circa Vistulam sita. Nestor affirmat ex ea migratione ortos esse Ljahos sive Lahi (Lehos), id est gentes Slavicas Polonicas, atque ex iis Radimicios et Viaticios, populos Slavicos orientales. </ref> Attamen narratio Porphyrogeniti de origine et adventu Croatarum ad Adriaticum, in duabus versionibus exposita, multis differentiis atque contextu historico certo (Avaris, imperatore Heraclio /610–641/) a ceteris huiusmodi traditionibus Slavicarum gentium discrepat. '''De appellatione “Chroatia Alba sive Magna” ''' Notio “Chroatia Alba sive Magna”, quae etiam in titulo huius operis posita est, ex ipso Porphyrogeniti libro proficiscitur, ubi in extremo capitis XXXI haec leguntur: '''''Ὅτι ἣ μεγάλη Χρωβατία, ἣ καὶ ἄσπρη ἐπονομαζομένη, ἀβάπτιστος τυγχάνει μέχρι τῆς σήμερον, καθὼς καὶ οἱ πλησιάζοντες αὐτὴν Σέρβλοι.'' Quod Latine reddi potest: '''''Quoniam Chroatia Magna, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem abaptista permanet, sicut et Serbli, qui ei proximi sunt.'' Nonnulli auctores atque investigatores, qui Porphyrogeniti textum diligenter tractaverunt, existimant vocem Graecam ἡ μεγάλη praeter sensum proprium “magna” etiam significationem “vetus” habere potuisse, fortasse sub influxu usus Latini vocabuli maior (cuius significatio est: 1. maior, 2. natu maior, id est senior). Nam in ethnographia Byzantina adiectivum μεγάλη non solum magnitudinem, sed etiam vetustatem significare solet, id est regionem primigeniam et matrem. Hoc sensu cum Latino maior congruit, qui in scriptis geographicis et ethnographicis Romanis frequenter in sensu “antiquior”, “primigenius”, “originarius” adhibetur. Quam ob rem pars investigatorum censet vocem Porphyrogeniti ἡ μεγάλη Χρωβατία interpretandam esse ut “Chroatia primigenia” sive “vetus Chroatia”, non autem necessario ut “magna” in sensu spatii vel amplitudinis. Hic propositum est, ex iis quae in fontibus historicis continentur (varia documenta, chronica atque annales), locum geographicum Chroatiae Albae sive Magnae determinare. Ad hanc rem perficiendam, praeter testimonia de Chroatis in documentis et scriptis historiographicis expressa, adhibebimus quoque cognitiones ex toponymia, hydronymia, anthroponymia, necnon inventa recentioris linguisticae atque archaeologiae.<ref>https://hal.science/hal-02902087/file/Kazanski_Archaeology-Slavic%20Migrations_2020.pdf</ref> <center> [[File:Location of White Croatia and White Serbia in 560.jpg|700px |alt=Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 |Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 secundum fontes aevi medii]] </center> == 2. De administrando imperio: Caput XXX (pars de Chroatis) == '''Οἱ δὲ Χρωβάτοι κατῴκουν τηνικαῦτα ἐκεῖθεν Βαγιβαρείας, ἔνθα εἰσὶν ἀρτίως οἱ Βελοχρωβάτοι. '''Μία δὲ γενεὰ διαχωρισθεῖσα ἐξ αὐτῶν, ἤγουν ἀδελφοὶ πέντε, ὁ τε Κλουκᾶς καὶ ὁ Λόβελος καὶ ὁ Κοσέντζης καὶ ὁ Μουχλώ καὶ ὁ Χρωβάτος, καὶ ἀδελφαὶ δύο, ἡ Τούγα καὶ ἡ Βουγά, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτῶν ἦλθον εἰς Δελματίαν, καὶ εὗρον τοὺς Ἀβάρεις κατέχοντας τὴν τοιαύτην γῆν. '''Ἐπὶ τινὰς οὖν χρόνους πολεμοῦντες ἀλλήλους, ὑπερίσχυσαν οἱ Χρωβάτοι, καὶ τοὺς μὲν τῶν Ἀβάρων κατέσφαξαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὑποταγῆναι κατηνάγκασαν. Ἐκ τοτέ οὖν κατεκρατήθη ἡ τοιαύτη χώρα παρὰ τῶν Χρωβάτων, καὶ εἰσὶν ἀκμὴν ἐν Χρωβατίᾳ ἐκ τῶν Ἀβάρων, καὶ γινώσκονται Ἀβάρεις ὄντες. '''Οἱ δὲ λοιποὶ Χρωβάτοι ἔμειναν πρὸς Φραγγίαν, καὶ λέγονται ἀρτίως Βελοχρωβάτοι, ἤγουν Ἄσπροι Χρωβάτοι, ἔχοντες ἴδιον ἄρχοντα· ὑπόκεινται δὲ Ὧτῳ, τῷ μεγάλῳ ῥηγὶ Φραγγίας, τῆς καὶ Σαξίας, καὶ ἀβάπτιστοι τυγχάνουσιν, συμπενθερίας μετὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἀγάπας ἔχοντες. '''Ἀπὸ δὲ τῶν Χρωβατῶν, τῶν ἐλθόντων ἐν Δελματίᾳ, διεχωρίσθη μέρος τι, καὶ ἐκράτησεν τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Παννονίαν· εἶχον δὲ καὶ αὐτοὶ ἄρχοντα αὐτεξούσιον, διαπεμπόμενον καὶ μόνον πρὸς τὸν ἄρχοντα Χρωβατίας κατὰ φιλίαν. <ref>Editio Graeco‑Anglica: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gyula Moravcsik, vers. Anglica Romilly Jenkins, Dumbarton Oaks Texts I, Washingtoniae, 1967 (repr. 1993).</ref> Translatio nova Latina (secundum textum Graecum):<ref>Translatio a Coronō Tenebrōsiō facta.</ref> Chroati<ref>Translitteratio Latina. Porphyrogenitus scribit '''Χρωβάτοι''', quod Latine translitteratur ut '''Chrobatoi'''; ob vitacismum autem β ut [v] pronuntiatur, unde lectio ['''Hrovatoi'''], formae Croaticae hodiernae '''Hrvati''' (nom. pl.) proxime respondens. Forma ''Croati'' (nom. pl.) ex antiquiori forma ''Chroati'' orta est (cf. dux Chroatorum in [[Privilegium ducis Tirpimiri]]), quae ipsa a primigenio ''Chrovati'' provenit. Sonus autem /v/ in Latino saepe omittitur in adaptatione vocabulorum externorum, unde transitus '''Chrovati'' → ''Chroati'' → ''Croati'''. In linguis Slavonicis occidentalibus et orientalibus variae formae radicis occurrunt: in linguis Polonica, Ucrainica, Russica frequentissima est forma '''Horvati''' (radix ''hor-''), dissimilis occidentalibus formis '''hro-, cro-, chro-, kro-''', quae in linguis Germanicis et Romanicis praevalent. Haec permutatio vocalis /o/ explicari potest per phaenomenon phonologicum '''metatheseos liquidae''', quo vocales locum permutare possunt, cum iuxta liquidas /r/ vel /l/ consistant. '''Metathesis liquidae''' fuit communis et actuosa mutatio phonologica in antiquioribus periodis formationis linguarum Slavonicarum. '''In linguis Slavonicis orientalibus''' (Russica, Ucrainica) '''metathesis liquidae''' nonnumquam ad phaenomenon '''plērophoniae''' (punoglasje) duxit, quo vocalis /o/ duplicatur: ''glova → golova; *gord → gorod → grod''. Quaedam formae in linguis Bohemica et meridiano‑Slavonicis '''ad quantitativam vocalis productionem''' evolverunt, ut in exemplo ''grod → grad''. Eiusmodi leges phonologicae verisimiliter etiam in evolutione ethnonymi '''Horvat → Hrovat → Hr’vat''' operatae sunt. In regionibus Croatiae septentrionalibus ('''dialectus kajcavicus''') frequens erat forma '''Horvat''', dum in Dalmatia ('''dialectus chakavicus''') forma '''Harvat''' adparebat. Utraque forma ex antiquiori '''H’rvat''' (ubi ’ = semivocalis, ''jer'' in lingua '''paleoslavica''' et in lingua '''Slavica ecclesiastica antiqua''') derivata esse censetur. In lingua Croatica hodierna, intra fines '''dialecti Shtokavicorum''', evoluta est forma hodierna '''Hrvat'''.</ref> autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt '''Belochrovati''' (Albichroati). Una autem gens ab eis seiuncta, quinque scilicet fratres Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo et Chrobatos, itemque duae sorores Touga et Bouga<ref>Nomina Croatorum e textu Graeco translitterata sunt: Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo, Chrobatos, Touga, Bouga. Proposita lectio ad normam phoneticam: [Klukas, Lovelos, Kosentsis, Muhlo, Hrovatos, Tuga, Buga].</ref>, cum suo populo ab illis discedentes, in Dalmatiam venerunt ibique Avaros invenerunt terram illam obtinentes. Cum vero inter se per aliquot annos bellarent, Croatae superiores facti sunt: quosdam Avarorum trucidarunt, reliquos autem ad dicionem redigere coegerunt. Ex eo igitur tempore ea regio a Chroatis possessa est; suntque adhuc in Chroatia quidam Avarorum posteri, qui Avaricam originem ostendunt. Reliqui autem Chroatī apud Franciam manserunt, et nuncupantur hodie Belochrovatī, id est Albi Chrovatī, proprium principem habentes. Subiciuntur vero Otoni, magno regi Franciae atque Saxoniae, et inconditi (i.e. nondum baptizati) sunt, affinitates cum Turcis (id est: cum Hungaris) contrahentes atque amicitias cum eis colentes.<ref>Porphyrogenitus vocabulum Turcos ad Hungaros refert (circa annum 950), more Byzantinorum saeculi X, qui gentem Hungarorum nomine ''Τούρκων'' appellare consueverant.</ref> Ex Chroatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam; habent autem et ipsi principes suae potestatis, qui tantum ad principem Chroatiae amicitiae causa legatos mittunt. == 3. Analysis et interpretatio: Quid est Bagibareia? == '''Chroati autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albichroati). Multi investigatores putant “Bagibareiam” revera esse Bavariam. Alii autem monuerunt “Bagibareiam” Bavariam esse non posse, cum imperator Porphyrogenitus in ceteris operibus suis ad designandam Bavariam alio nomine utatur; in opere ''De thematibus'' Porphyrogenitus pro Bavaria voce Graeca ''Baioure'' utitur; idem monuit etiam Stephanus Krizin Sakač in opere Constantini ''De caerimoniis aulae Byzantinae''.<ref>Sakač, ''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum'', in: Croati usque ad saeculum VII, Zagrabiae 2000.</ref> Quoad vocabulum Bagibareia, haec cognoscenda sunt. In lingua Graeca antiqua littera β (Latine translitterata ut B, b) sonum /b/ repraesentabat; sed mutationes phonologicae in Graeco sermone vivo effecerunt ut in aevo Byzantino medio sonus /b/ in vocabulis Graecis ut /v/ pronuntiaretur: quod “vitacismus” appellatur. Scriptores autem aetatis Byzantinae, cum sonum /b/ in vocabulis externis et nominibus exprimere vellent, littera β adhuc saepe utebantur; demum postea paulatim adhiberi coepit combinatio litterarum mp ad sonum /b/ notandum, ut in exemplo tituli Croatici “ban”, qui Graece ut "mpanos" scribitur.<ref>Kinnamos, secretarius imperatoris Manuelis Comneni (1143–1180), solus praeter Porphyrogenitum est Graecus qui banum memorat; eum scribit ut ''mpanos''. Etiam in lingua Neo‑Graeca sonus /b/ per coniunctionem litterarum "mp" exprimitur.</ref> Porphyrogenitus igitur in scriptis suis littera β (B, b) adhuc utitur ad utrumque sonum exprimendum: et ad sonum /v/ et ad sonum /b/. Exemplum huius duplicis usus litterae β est nomen quod pro Croatis scribit: ''Chrobatoi'', quod sane legi debet ut ''Hrovatoi''. Praeterea altera mutatio phonologica, quae in lingua Graeca aetate Byzantina facta est, fuit conversio veteris Graeci coetus phonici /gi, ge/ in sonum /j/; exempli gratia, vox antiqua ''hagia'' Byzantino tempore pronuntiatur ut [aja]. Itaque etiam in vocabulo ''Bagibareia'' possibilis est lectio [''Bajvaria''].<ref>Praesertim, si monophthongizationem diphthongorum Graecorum veterum consideremus, quae plerumque efficiebatur aequatione valoris phonici ad secundum elementum diphthongi (hoc in casu: ei → /i/). Quare in voce ''Bagibareia'' lectio [''Bajvaria''] ex pronuntiatione orta est.</ref> Si possibilitatem consideremus auctorem partis de Chroatis in capite XXX ab auctore capitis XXXI diversum esse, tum fieri potest ut ille secundus auctor alio nomine pro Bavaria usus sit quam ipse Porphyrogenitus, qui in scriptis suis “Baioure” pro Bavaria adhibet. Nihilominus non est necesse omnino de altero auctore aut de interpolatione posteriore cogitare: prorsus fieri potest ut ipse imperator in archivis suis duo diversa relationes scriptas de Chroatis habuerit easque simpliciter transcripserit. Altera possibilitas significationis nominis “Bagibareia” esset nomen montis “Babia gora” (Graece: Babeia oreia), quod Constantinus, sive scriptor capitis XXX, ad auris perceptionem accommodavit et ita consignavit. In mundo Slavico hodie plures montes nomine Babja gora exstant, quorum unus maior est [https://en.wikipedia.org/wiki/Babia_G%C3%B3ra Babia Góra] in triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae. <center> [[File:8maja2006 babiagora 035.jpg|600px|alt=Babia Góra|Babia Góra – conspectus e parte Polonica]] </center> == 4. Thesis de Chroatia Alba in territorio Carinthiae mediaevalis, id est provinciae hodiernae Austriae Kärnten == Iam saeculo XIX interpretes et commentatorum Porphyrogeniti, ut Arminius Pavić (1844–1914), existimaverunt ''Bagibareiam'' significare “Babja gora”; Pavić autem putavit eam montem in hodierna Slovenia esse, trans flumen Cupam situm. Ex quo sequeretur Chroatas ante adventum in Dalmatiam in provincia Norico, sive in mediaevali Carantania<ref>Latine: ''Carantania'' sive ''Carentana'' sive ''Carinthia''; lingua Germanica: Kärnten, lingua Croatica: Koruška, in Austria australi.</ref>, habitasse, ubi testatum est exsistere toponyma nomen Chroatarum continentia, necnon totam regionem latiorem circa oppidum ''Klagenfurt'', quae in veteribus tabulis geographis ''Crowati'' appellatur.<ref> Tabula geographica – Spruner–Menke Atlas (In Nomine Jassa): [https://i0.wp.com/www.jassa.org/wp-content/uploads/2020/07/BRIGHT.png Spruner–Menke Atlas]</ref> <ref>Pagina de toponymia Slavica in regionibus Bavariae, Austriae, Carinthiae: [https://www.jassa.org/?p=16812]</ref> Hoc sententiam Armini Pavić postea quoque secuta est praeclara historica Croatica Nada Klaić, quae putavit ipsam veterem Carantaniam esse “Magna sive Alba Chroatia” de qua opus ''De administrando imperio'' narrat.<ref>Nada Klaić (1920–1988), historica Croatica; vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Nada_Klai%C4%87 paginam Anglice in Vicipaedia].</ref> At vero, secundum data in capite XXXI de situ Chroatiae Albae inter Franciam ad occidentem, Hungaros ad meridiem atque Pecenegos ab oriente eos impetentes, necnon de intervallo triginta dierum itineris a mari, Carantania nullo modo his duobus criteriis respondet: proximum enim mare Carinthiae est Hadriaticum, ad quod profecto non sunt triginta dies itineris; item Carantaniam non Pecenegi ab oriente oppugnabant, sed solum Hungari ex eadem parte eam invadere poterant. '''Haud dubium est nonnullos Croatas in regione Carantaniae veteris consedisse; attamen haec regio nullo modo esse potest “Alba sive Magna Chroatia” Constantini Porphyrogeneti, ut imaginata est Nada Klaić, quare hanc opinionem omnino reiciendam esse censemus.''' Notandum est migrationem Chroatarum in provinciam Romanam Dalmatiae, quam Porphyrogenitus in capite XXXI ''De administrando imperio'' sub imperio Heraclii (610–641) collocat, tempore congruere cum nonnullis aliis eventibus historicis: cum obsidione Constantinopolis anno 626 ab Avaris, Slavis et Persis frustra tentata, cum morte Baiani kagani, necnon cum ortu primae magnae Slavicae formationis politico‑militaris, regni Samonis in media Europa, in regionibus quae hodie Bohemia, Moravia atque terra Lusatiensium Serborum sunt. Sub ductu Samonis, is militaris foedus gentium Slavicarum feliciter et contra Francos ad occidentem, et contra Avaros ad orientem pugnavit. Bella Samonis adversus Avares in [[Chronicum (Fredegarius)|Chronico Fredegarii Scholastici Burgundiae]], capitulis XLVIII–XLIX, exponuntur; bella vero adversus Francos in capitulo LXVIII. Num fortuitum est Chroatas, ut Porphyrogenitus tradit, eo ipso tempore, circiter annum 630, advenisse, cum potestas Avarorum labefactaretur et regnum Samonis in ascensu esset? <center> [[File:Croats, Carantania and Samo's realm after 631 AD.jpg|frame|Tabula ostendit situm Chroatarum et Carantaniae ad regnum Samonis post annum 631.]] </center> Problematica de praesentia Croatarum in Carinthia tractata est in articulo suo [http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ09(1956)/GZ09.04.%20Antoljak,%20S.%20-%20Hrvati%20u%20Karantaniji.pdf Hrvati u Karantaniji] a historico Croatico Stjepano Antoljak.<ref>Stjepan Antoljak (1909–1997), historicus Croaticus; ''Hrvati u Karantaniji'', 1956, Facultas Philosophica Scopii.</ref> Ex concordantia toponymorum Dalmatiae septentrionalis et Liburniae cum iis Carantaniae veteris, Antoljak statuit Croatas non ex Carantania in Dalmatiam, sed e Dalmatiis postea in Carantaniam venisse. Problematica de vetere Carantania late et diligenter tractata est a historicis Slovenis: Bogo Grafenauer, Ljudemisl Hauptmann et Milko Kos.<ref>Bogo Grafenauer (1916–1995), historicus Slovenus, de Carantania et Slavis eius regionis multa scripsit: vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Bogo_Grafenauer Bogo Grafenauer].</ref> '''Kosentzes/Kosenzis ex ''De administrando imperio'' et ordo ''kosezorum'' Carantaniae veteris Nomen unius ex quinque fratribus, qui Croatas in meridiem ad Dalmatiam deduxerunt, Kosentzes sive Kosenzis, quod in opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeneti occurrit, cum nomine '''''kosezi''''', ordinis liberorum nobilium bellatorumque Carantaniae veteris coniungi solet. In Slavica Carantaniae principatu (hodie Austria australis) ab saeculo VIII usque ad XV peculiarem locum obtinebat ordo hominum, qui '''''kosezi''''' vocabantur (item ''kosegi, kasezi '' etc.). '''''Kosezi''''' proprii erant Carantaniae mediaevalis: nobilitas hereditaria e structura praefeudali, gentilitatis atque territorii orta. Erant liberi bellatores, custodes traditionis electionis principis super '''''lapide Krnensi''''' (Germanice:''Fürstenstein'', Slavice:''Krnski kamen'') in campo, ubi post baptismum ecclesia Sanctae Mariae (Germanice: ''Maria Saal'' / Slavice: ''Gospa Sveta'') prope oppidum hodiernum Klagenfurtum exstitit. Hoc momentum habet in investigatione migrationum Croatorum, cum una e regionibus centralibus antiquae ''Carantaniae'' esset '''''pagus Chrowati''''' seu '''''Crouuati'''''. Nomen kosezi in lingua Germanica reddi solebat ut ''die Edlen'' seu ''Edlinger'' (''nobilis''). Carantania anno 1335 sub dicionem Habsburgorum venit; illi structuram inventam reformaverunt eamque in ordinem feudalem suum inseruerunt. Electio principis super ''lapide Krnensi'' usque ad saeculum XV mansit, cum Habsburgenses ritum participare recusaverunt. Ipsum ritum inaugurationis principis descripsit '''Mavro Orbini''', clericus Ragusinus, in opere Italico '''''Il Regno de gli Slavi''''' (1601). Etymologia nominis ''Kosenzis'': lectio Slavica ad nomen ''kosenc, kosec, kosac'' (lat. faenator) pertinere potest; item lectio Iranica‑Sarmatica ad nomen Kasag (cf. Kasagoi, ethnonymus Adigeorum/Circassorum) non excluditur. == 5. Thesis de Chroatia Magna sive Alba, in regione ad septentrionem‑orientem Bavariae posita, id est in Germania orientali hodierna circa flumen Albis == Identificatio nominis Bagibareia cum Bavaria Stjepanum Pantelić inter alios impulit, ut in libello suo ''Najstarija povijest Hrvata'' (Latine: ''Historia Chroatorum antiquissima'') (Magontiaci, 1993) “Chroatiam Magnam sive Albam” Constantini Porphyrogeniti ad septentrionem Bavariae quaereret, id est in regione Germaniae orientalis hodiernae circa Albim, cum peculiari attentione ad tractum fluminis Salae inter Lipsiam et Hallam. Stjepan Pantelić (natus 1942 prope Viroviticam) studium theologiae Magontiaci perfecit, unde solida cognitio linguae Latinae et Germanicae ei accessit, quae facultatem praebuit bibliothecas et archiva per Germaniam, aetate ante interrete, diligenter explorandi. Pantelićus autem, ut historicus, reprehendi potest quod saepe leviter atque praecipitanter conclusiones ac interpretationes protulit sine vero fundamento in fontibus; sicut, verbi gratia, cum magna occidentalis Slavica tribus Abodritos, item eos quos Franci Vilcos (Welatabos sive Lutitios) vocabant, necnon Rugianos sive Ranienses ex insula Rugia in Baltico, simpliciter omnes — nec plus nec minus — Chroatas appellaverit. <center> [[File:Lutizenbund.PNG|thumb|900px|alt=Slaveni uz Labi u 10. i 11. stoljeću|''Slavi ad Albim, saeculis X–XI.'' ]] </center> Tamen Pantelićus laudandus est quod in libello suo haud magno (in summa 97 paginarum) copiose locos Latinos ex fontibus mediaevalibus protulit atque in notis sub pagina adduxit, ab Einhardo usque ad epistulas Caroli Magni ad uxorem missas bello contra Avaros gesto, necnon excerpta ex variis chronicis aliisque documentis. Praeterea investigationem toponymicam in parte orientali Germaniae peragravit, atque offendit loca ''Gross Korbetha'', ''Klein Korbetha'' et ''Korbetha'' (in fontibus Latinis mediaevalibus: ''Chruvati inferior'', ''Chruvati superior'' et ''Chruvati'') inter urbes Lipsiam et Hallam, item oppidum ''Borna'' in circulo Lipsiensi (Pantelić 1993, pp. 24–25). ''Borna'' enim nomen fuit primi ex fontibus Francicis noti ducis Dalmatiae et Liburniae (annis 817–821). <ref>Borna (dux Guduscanorum, dux Dalmatiae, dux Dalmatiae atque Liburniae) in ''Annales regni Francorum'' annorum 818–821 — textus Latinus: [[Annales regni Francorum]].</ref> Pantelićus quoque complura exempla antiquae toponymiae Slavicae in regione Germaniae orientalis collegit, inter quae: ''Corwete, Curuadi, Curewate'' (ex Hersfeldensi decimarum indice in Friesenfeldu, exeunte saeculo IX); ''Chruuati'' (apud Thietmarum episcopum in Chronica, saec. X/XI); deinde: ''Borewe, Bukuwiz, Camenitz [Kamenic], Zebegore, Krolevitz, Deliniz'' (cf. ''Delnice'' in Croatia), ''Dobergast, Dobrilug, Drevenitz'' (cf. ''Drvenik'' in Croatia), ''Glina'' (ut ''Glina'' in Croatia), ''Grizlav, List, Brodizi'' (cf. ''Brod'' in Croatia), ''Plawe, Racowe, Ribnitz, Slavi, Slavia, Strela, Cosence [Kosence], Studenik, Stablo, Sporno'', atque ''Lipci'' (Leipzig), etc. Indubitata est res quod totus tractus Germaniae orientalis ab Odra et Nissa usque ad Albim (Germanice Elbe) atque Salam a gentibus Slavicis inhabitatus erat, ut fontes testantur, iam a temporibus regis Samae (prima medietas saeculi VII). Eadem autem Slavicae gentes, in maiores foederationes tribuum coalitae, magnam partem autonomam politicam gerebant: modo socii Francorum contra Saxones (aetate Caroli Magni), modo in bellis adversus Francos ac postea reges Germaniae; donec saeculo XII eorum autonomia politica omnino sublata est eisque impositae sunt christianizatio et germanizatio.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304131003/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrons/helmold.htm Helmoldus, *Chronica Slavorum*]</ref> Nomina ducum illorum Slavorum inter Odram et Albim indolem quandam communem Slavicam ostendunt: ''Draško/Thrasco, Slavomir, Sedrag, Gostimil, Dobromisl, Dobrimir, Tugomir/Tugumir, Stojnev, Mistivoj, Mistislav, Višedrag, Budivoj, Pribislav, Vratislav, Vislav'', etc. Quare libellus Stjepani Pantelić ''Najstarija povijest Hrvata'' (''Historia Chroatorum antiquissima'') quasi dux quidam haberi potest per historiam Slavorum Polabensium, quorum solum '''''Lusatici Sorabi''''' usque ad hodiernum diem identitatem et linguam Slavicam servaverunt. Ut conclusio huius analysis libelli Pantelićiani sumi potest quod haud dubie nonnulli Chroatae in regione circa flumen Salam in Germania consederint; attamen pauca tantum loca minora ibi reperiuntur, quae nullo modo cum illa Porphyrogenetae “Chroatia Magna sive Alba” identificari possunt. Videtur etiam Pantelićus ipse hoc sibi conscius fuisse, quare omnes Slavicos orientalis Germaniae in Chroatas transformare conatus est (quod Chroatomania appellari potest), quamquam ipse fontes mediaevales et locos citatos adducebat qui nomina propria ac peculiaria istarum Slavicarum gentium clare ac indubitanter testantur.<ref>James Westfall Thompson, ''The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs'', ''The American Journal of Theology'', vol. 20, br. 2 (1916), str. 205–230, University of Chicago Press. [https://doi.org/10.1086/479673 https://doi.org/10.1086/479673]</ref> Addendum quoque est quod et Porphyrogeneta et rex Anglosaxonicus Alfredus Magnus aliique fontes Chroatas Albas in vicinitate immediata Bohemiae collocant (terra Boiki = Bohemia) atque eos ''constanter ad orientem a Serbis Albis ponunt''; quae omnia congruunt cum situ in hodierna Polonia australi atque austro‑occidentali. == 6. Quaestio de situ ''Illyrici'' Porphyrogeniti == === Caput XXX De administrando imperio: de situ et finibus Chroatiae ceterarumque Sclaviniarum === '''''Ex Chrovatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam ...'' ''Haec Chroatia ceterique Sclavi<ref>Slavi, ut ex scriptis Crnorizci Hrabari, Chronico Nestoris aliisque fontibus apparet, se ipsos Slovene/Slovjene appellabant. Scriptores autem Byzantini — Procopius, Menander, Theophylactus, Nicephorus aliique — formas Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβηνούς (Sklabenous) et Σκλαβῖνοι (Sklabinoi) adhibent. Imperator Constantinus Porphyrogenitus in opere suo De administrando imperio tribus formis utitur: Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβοί (Sklaboi) et Σκλαβίνιοι (Sklabinioi).</ref> hoc modo sunt dispositi: Dioclia ad castella Dyrrhachii accedit, videlicet ad Elisum, Helcinium et Antibarem, atque usque ad Catarum porrigitur; in montibus autem Serbiae finitima est. ''A Catara incipit archontia Tribuniensis, quae usque ad Ragusam extenditur, et in montanis Serbiae contermina est. ''A Ragusa vero incipit archontia Zachumliensis, quae usque ad flumen Narentam porrigitur; ad partem maritimam Paganiae accedit, ad montes autem versus septentrionem Chroatiae finitima est, Serbiae autem opposita. ''A flumine Narenta incipit Pagania et usque ad flumen Cetinam extenditur; tres autem županiae habet, nempe Rastoc, Mocro et Dalen. Ex his duae županiae, id est Rastoc et Mocro, ad mare sitae sunt; hae etiam sagenas (naves longas) possident. Dalen vero longe a mari distat, eiusque incolae agriculturae student atque ex ea vivunt. ''Quattuor insulae Paganiae sunt finitimae: Melita, Corcyra Nigra, Bracium et Pharus, pulcherrimae atque uberrimae, sed urbibus desertis et multitudine paludum refertae. Incolae earum pecora alunt atque ex eis vitam sustentant. ''A flumine Cetina incipit terra Chroatiae et per litus usque ad fines Histriae, id est ad urbem Albona, extenditur. In montanis autem thematem Histriensem aliquatenus superat; apud Cetinam et Hlivnum Serbiae accedit, cum terra Serbiae omnibus aliis terris opposita sit, ad septentrionem Chroatiae, ad meridiem vero Bulgariae finitima. ''Ex quo Sclavi praedicti advenerunt, totam Dalmatiam occupaverunt. Romani autem urbes insularum coluerunt atque ex eis vitam agebant. Sed a Paganis (Neretvanis) cotidie in servitutem abducti et necati, insulas reliquerunt, cupientes in continente agrum colere. In quo eos Chroati impediebant, quia tributum eis non dabant; sed omnia quae hodie Sclavis solvunt, stratego (praefecto Romano) olim tribuebant. ''Cum ita vivere non possent, ad Basilium (Basilio I Macedone, annis 867–886) imperatorem gloriosum accesserunt atque omnia supra dicta ei exposuerunt. Hic imperator gloriosus Basilio praecepit ut omnia quae stratego dari solebant, Sclavis darent, ut cum eis pacifice viverent; parum vero aliquid stratego tribuerent, quo ostenderent suam subiectionem erga imperatores Romanos atque eorum strategum. ''Ex eo tempore omnes illi urbes Sclavis tributariae sunt et eis tributum solvunt: ''Spalatum 200 nomismata, Tragurium 100, Iadera 110, Absorus 100, Arba 100, Curicum 100; ita ut 710 nomismata efficiantur, praeter vinum et alia varia, quae praeter nomismata adhuc dabant. ''Ragusium autem inter duas terras, Zachumliam et Tribuniam, situm est; Ragusini vinea sua in utraque regione habent et archonto Zachumliensi 21, archonto Tribuniensi 36 nomismata solvunt. In opere '''Thomae Archidiaconi''' ''Historia Salonitana'' (circa annum 1250) legitur '''''regno Chroatorum attribui “totam Maroniam et Chulmiae Ducatum”''''', id est totam '''Naroniae '''sive''' Paganiae '''atque''' Chulmiae (Zachlumiae)''' archontiam. Hoc territorium hodie utramque ripam fluminis Narentae complectitur. <center> [[File:Pagania Zahumlje Travunia Duklja.png|600px|alt=Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum saeculo IX|Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum in saeculo IX]] </center> '''Gregorius Barsensis''', notior nomine ''Pop Dukljanin'' ('''Presbyter Diocliae''') , in opere suo Latine conscripto '''''Sclavorum Regnum''''' (saeculo XII) omnes quattuor archontias — '''Diocliam, Tribuniam, Chulmum et Paganian sive Naroniam''', quas memorat Constantinus Porphyrogenitus (saeculo X medio), communi nomine '''''Croatia rubea''''' appellat.<ref>Eduard Peričić, ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog /Ljetopis popa Dukljanina'' (''Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis / Chronicon Presbyteri Diocliae''), editio “Kršćanska sadašnjost”, Zagrabiae, 1991.</ref> Unus ex antiquissimis locis, ubi nomina '''''Croatia alba''''' et '''''Croatia rubea''''' ad Chroatos Adriaticos referuntur, invenitur in opere chronographi Venetiani saeculi XIV, Andreae Dandolo. Videtur ille textum ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis (saeculi XII) sequi, sed etiam nonnullas additiones proprias inserere. ''Chronica Chroatica'' idiomate chakavico conscripta, quam '''Marcus Marulus''' anno 1500 Latine vertit, solam ''Croatiam Albam'' memorat: “''ab Dalma usque ad Valdeminum Chroatos Albos appellavit, qui sunt Dalmatini Inferiores…''”. '''Maurus Orbinus''' Ragusinus circa annum 1600, in opere suo panslavistico lingua Italica conscripto, item in quadam versione Gregorii Barsensis innititur atque ''Croatiam Rubram et Croatiam Albam'' nominat. Ragusinus '''Restius''' quoque, in paginis 25 et 43, nomina “Croazia Bianca, Croazia Rossa” refert. A libro ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis saeculo XII conscripto (quem Eduardus Peričić cum archiepiscopo Gregorio, persona historice bene documentata, quae archiepiscopus urbis Antibaris fuit — hoc nomine a Bari Italico distinguitur — identificare solet) usque ad opera omnium auctorum posteriorum hic memoratorum, vocabula ''Croatia Alba'' et ''Croatia Rubea'' ad solum Chroatiae Adriaticae spatium referuntur, non autem ad ''Croatiam Albam'' in Europa septentrionali sitam. '''''Croatia Alba''''' ad tractum maritimum Chroatiae hodiernae usque ad flumen Cetinam pertinet (locus ''Dalma'', id est ''Delminium'', caput Delmatorum antiquitus, hodie ''Duvno''), cum '''''Croatia Rubea''''' ad regiones ad meridiem fluminum Cetinae et Narentae sitas referatur, incluso territorio antiquae ''Diocliae'' sive ''Docleae'' (vulgo: ''Duklja''), quod nunc est ''Res Publica Montis Nigri'' (vulgo: ''Crna Gora'' sive ''Montenegro''). Itaque, secundum relationem Presbyteri Diocliae saeculo XII conscriptam, regiones quae hodie '''Rem Publicam Montis Nigri''' constituunt eo tempore nomine '''Croatiae Rubeae''' appellabantur. === Illyricum Porphyrogeniti = Croatia Rubea? === Porphyrogenitus narrat partem Chroatorum in Dalmatiam advenientium se segregasse atque Illyrico et Pannonia potitam esse. Quaeri potest utrum hic Porphyrogeniti vocabulum Illyricum ad regionem Croatiae Rubeae pertinere possit, quae in aetate sero‑Romana, a Diocletiano imperatore, nomine Praevalis sive Prevalitana appellabatur. Nomen ''Illyricum'' per tempora Imperii Romani, ab Octaviano Augusto usque porro, suum ambitum geographicum legitime mutavit. Romani enim sciebant ''Illyrios proprie dictos'' eos esse qui in regionibus hodiernae Montis Nigri atque Albaniae septentrionalis habitabant, contra quorum civitatem bella gesserunt exeunte saeculo III et ineunte saeculo II a.Chr.n. At vero, Romanorum incursu in terras Delmatorum, Iapodum et Liburnorum, deinde etiam ad septentrionem circa Segesticam (bella Octaviani in Illyrico annis 36/35 a.Chr.n.), totus ille tractus in provinciam Illyricum constitutus est. Post rebellionem duorum Batonum (annis 6–9 p.Chr.n.) pristinum Illyricum in duas provincias diviserunt: Pannoniam et Illyricum, cuius pars Dalmatia erat. <center> [[File:Ancient balkans 4thcentury.png|800px |alt=Tabula totius Illyrici Romani saeculo IV |Tabula totius Illyrici Romani in saeculo IV]] </center> Regio mediaevalis Carantaniae, in qua quoque Chroati inter Dravam superiorem et Muram in Austria meridionali hodierna in chartis et documentis memorantur,<ref>Otto I in diplomate anni 954 formulam “in pago Crouuati” adhibet; Otto II anno 979 scribit “pago Chruuat”, et similia. Cf. Gluhak, 1990.</ref> aetate Romana provincia Noricum fuit, numquam Illyricum; solummodo reformatione Diocletiani Noricum in praefecturam Illyrici adscriptum est, sed ea partitio administrativa nomina ipsarum provinciarum minime mutavit. Quare plane excludendum est eos ''Chroatos Carantaniae'', qui sub nominibus ''Crowati'' etc. testantur, Porphyrogeniti Chroatos fuisse qui “in Illyricum” venerint.<ref>S. Antoljak, Lj. Hauptmann et B. Grafenauer putaverunt Porphyrogenitum vocabulo “Illyrici” ipsam Carantaniam intellexisse, quasi pars Chroatorum a Dalmatiae Chroatis secessisset atque ad septentrionem migrasset. Nos autem tali interpretationi non assentimur.</ref> Hic statuimus vocabulum “Illyricum” apud Porphyrogenitum intellegendum esse illud Illyricum quod ad meridiem veteris provinciae Romanae Dalmatiae (sensu strictiore) situm est, id est regiones ad meridiem fluminis Narentae, illum verum et antiquum Illyricum, ubi ''Illyrii propriae dicti'' habitabant. Hoc territorium saeculo IV administrative ''Praevalitana'' appellabatur, atque in aevo medio ''Dioclia'' imperatoris Porphyrogeniti (saec. X) et ''Doclea'' Gregorii Barsensis (saec. XII) vocabatur, quod hodie ''Res Publica Montis Nigri'' est. Ex relatione de situ geographicο archontiarum Slavicarum (quattuor earum ad meridiem ipsius Chroatiae positarum) in capite XXX apparet Chroatos in provinciam Dalmatiae advenisse atque quattuor illis principatibus dominatum imposuisse: Diocliae, Tribuniae, Zachumliae et Paganiae (Neretvanorum). Tertia vero pars Chroatorum, ut in eodem capite dicitur, ''Pannoniae'' potita est, id est illius partis Pannoniae inter Dravam et Savam sitae, quae est Chroatia septentrionalis hodierna, aetate Romana nomine Pannoniae Saviae nota. Sunt etiam nonnulli interpretes qui putent Porphyrogenitum, aut scriptorem qui caput XXX composuit vel auxit, vocabulo Illyrici significare regiones hodiernae Liciae aut fortasse interiores Bosnae et Hercegovinae, cum in capite XXX — quod notandum est — terra Bosna (a flumine Bosna dicta) omnino non commemoratur. At nos hic existimamus scriptorem capitis XXX, ex indiciis geographicis archontiarum Slavicarum, territorium veteris Bosnae strictiore sensu (secundum cursum ipsius fluminis Bosnae) fortasse ut partem Serbiae intellexisse, cum eam nullo nomine designet neque omnino in hoc capite memorare videatur. Porphyrogenitus enim affirmat Chroatiam ad Serbiam accedere apud Cetinam et Hlivnum, in montibus, quod significare potest Chroatiam et Serbiam fortasse ad septentrionem Narentae confinis fuisse, circumvectis principatibus Neretvanorum et Zachumliae. Regio hodiernae Liciae vix ullo modo pro Illyrico Porphyrogeniti haberi potest, cum totus ille tractus post rebellionem Delmatorum et Pannonum in provinciam Dalmatiae cum Liburnia inclusus sit. Quapropter hic concludimus unum tantum Illyricum fuisse, praeter Dalmatiae et Pannoniae dominationem, quod Chroati obtinere potuerint: nempe Praevalitanam aetatis sero‑Romanae, quam Gregorius Barsensis, id est Presbyter Diocliae, nomine “Croatiae rubeae” designat. == 7. De administrando imperio: Caput XXXI (loca ad Albam Chroatiam et ad migrationem Chroatorum pertinentia) == ''Chroatae, qui nunc Dalmatiam incolunt, oriundi sunt ex Chroatis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur. Hi trans Turcos (Ungaros) sunt, prope Franciam habitant, finitimi Slavinis, id est Serbis inbaptizatis. ''Isti Chroatae confugerunt ad imperatorem Heraclium priusquam idem facerent Serbi, eo tempore quo Avari Romanos inde expulerunt. ''Cum Romani eodem tempore ab Avaris depulsi essent, terrae eorum vacuae manebant. Iussu igitur imperatoris Heraclii isti Chroatae, arreptis armis, Avaros inde expulerunt atque, secundum imperatoris ordinationem, in terra Avarorum consederunt, in qua nunc habitant. ''Eo tempore Chroatae habebant archontem patrem Porgae. Imperator autem Heraclius misit ex urbe Roma sacerdotes, ex quibus fecit archiepiscopum, episcopos, presbyteros et diaconos, atque Chroatas baptizavit. ''Isti Chroatae habebant illo tempore archontem Porgam. ''Magna Chroatia, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. ''Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Turcis (Ungaris) et Pechenegis assidue depraedatur. ''Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. ''A terra eorum ad mare sunt triginta dierum itinera; mare autem quod triginta dierum itinere distat, vocatur Mare Nigrum. Ad Chroatas spectat etiam locus in '''capite XXXII''', cui titulus est “'''De Serbis et terra quam nunc incolunt”''', ubi legitur: [[File:Sorbian Polity under Dervan.jpg|center|400px|alt=Karta sorbskog političkog prostora pod Dervanom|''Mappa ditionis Dervani ducis Sorabum (saec. VII).'' ]] ''Serbi, qui nunc eam terram incolunt, oriundi sunt ex Serbis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur, qui domi sunt trans Turcos (Ungaros), in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia, illa inbaptizata et Alba dicta. == 8. Analysis et interpretatio capitis XXXI == In hoc capite situs Chroatiae Albae ita definitur: trans Ungariam (quae eo tempore primae dimidiae saeculi X etiam Slovaciam complectebatur), prope Franciam, finitima Serbis inbaptizatis. Chroatia Alba a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur, et mare ad quod descendunt triginta dierum itinere distat. Ex capite XXXII discimus Serbos Albos domi esse trans Ungaros, in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia. Quid igitur de situ Chroatiae Albae ex his omnibus colligi potest? Chroati Albi finitimi erant Serbis Albis inbaptizatis. Initio adtendebamus ad interpretationem secundum quam regio Boiki prope Ungariam ad Boikos Ucrainae referri posset, qui hodie in limitibus Ucrainae ad Slovaciam et Ungariam habitant, sicut olim putavit historicus Vjekoslav Klaić. Verumtamen locutio “ubi Franciae fines contingunt” (quae ad tempus compositionis DAI, circa annum 950, pertinet) nos ab tali expositione removit. Nam Franciae regnum, id est Germania regis ac postea imperatoris Ottonis I (936–976), numquam ad Carpatas pervenit neque cum eis confinia habuit; quare nomen Boiki ad Boikos Ucrainae referri non potest. Proinde Boiki Constantini Porphyrogeniti intellegenda est Bohemia, id est regio Cechorum; et notum est Sorabos sive Serbos Lusaticos etiam hodie ad septentrionem Bohemiae consistere. ''“A Chroatis ad mare sunt triginta dierum itinera.” Ultimus de Chroatis Albis locus in capite XXXI ita habet: ''Magna Chroatia, quae etiam Alba vocatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur. Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. A Chroatis autem ad mare sunt triginta dierum itinera; mare vero quod triginta dierum itinere distat, Pontus Nigrum appellatur.” Mare quod regioni Lipsiensi proximum est Balticum; ad illud autem non plus quam quadringenti chiliometrae sunt. Si ponamus coetum hominum pedibus et equis oneratis mediocriter triginta chiliometra per diem conficere, iter quadringentorum chiliometrorum per tredecim dies absolveretur, quod longe ab illis triginta diebus, quos Porphyrogenitus memorat, abest. At vero iter a triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae (ad meridiem et occidentem Cracoviae situm), si cursum Vislae fluminis fere sequatur, ad mare Balticum non excedit octingentos chiliometros; quod, si per triginta chiliometra singulis diebus dividatur, circiter viginti sex dies itineris efficit. Maior tamen est distantia a Cracovia per Dniestrum ad Pontum Euxinum, quae profecto iter fere triginta dierum praebet. Certe nobis hodie paene impossibile est exacte computare quantum temporis iter a Cracovia ad Balticum vel ad Pontum Euxinum primae dimidiae saeculi X occuparet, cum plerique huiusmodi itineris parametri ignoti sint (pericula viae, semitae mercatorum illius aetatis, et cetera). Praeterea, interpretes huius loci in litteris historicis non consentiunt ad quod mare Porphyrogenitus precise referat cum dicit “nigrum” vel “obscurum”: utrum ad Balticum an ad Pontum Euxinum. Lingüista atque etymologus '''Alemko Gluhak''' in libro suo ''De origine nominis Chroati'' (pp. 120–121) censet “mare nigrum”, ad quod triginta dierum iter esse dicitur, revera Balticum mare significare. Nam Byzantini mare, quod nos hodie ''Mare Nigrum'' appellamus, secundum traditionem linguae Graecae ''Pontos Eukseinos'' (''Mare Hospitale'') vocabant. Exsistit autem possibilitas commercii atque transmissionis culturalis, qua ipsum nomen Graecum ''Pontos Eukseinos'', quod olim ''Pontos Akseinos'' (Mare Inhospitale) erat, cuius forma ex voce Iranica ''äxsin'' derivata esse potuerit, postea vero a Graecis in ''Eukseinos'' mutata est.<ref>Vocabulum Osseticum äxsin phonetice [æxˈsin], Avesticum axšaena [axʃaːˈena] profertur; sonus “x” in utroque fricativus velaris surdus est, Croatico /h/ posteriori simillimus.</ref> Etenim Avesticum ''axšaena'', Osseticum ''äxsin''<ref>radix in lingua palaeoslavica: *''sin’j’'', Croatice: sinje, ut in ''sinje more''</ref>, quod Latine ''obscurum'' significat, esse potest origo Graeci ''Akseinos''.<ref>Hoc est exemplum quomodo etymologia ex perceptione phonica nasci possit: nam littera transliterata “x” in omnibus linguis Iranicis ut fricativus velaris surdus pronuntiatur (ut Germanice Bach, Scotice loch, Hispanice j in José), numquam vero ut coniunctio /ks/. Graeci autem, audientes Iranicum axšaena vel äxsin, id ad vocem suam áxeinos (“inhospitale, in externos adversum”) adcommodaverunt atque prorsus cum ea consociaverunt.</ref> Praeterea notandum est Turcos, qui hodie Minorem Asiam incolunt, mare Mediterraneum more tradito Ak denizi (Mare Album) appellare, quod ad occidentem terrae eorum situm est; illud vero mare, quod in septentrione situm est, Kara deniz (Mare Nigrum) vocant. Haec indicant Turcos, sicut alios populos stepparum Eurasiarum (inter quos Scythas et Sarmatas Iranicos), colores ad designandos mundi cardines usurpasse: nigrum = septentrio; album = occidens; caeruleum vel viride = oriens; rubrum = meridies. Ex his igitur sequitur nomen Chroatia Alba “Chroatiam Occidentalem” significare, cum Porphyrogeneti locutio mare nigrum vel obscurum ad Balticum mare referenda sit.<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, Zagreb, 1990, pp. 120–121.</ref> Haec omnia nos ad conclusionem ducunt Chroatiam Albam primae dimidiae saeculi X in circulo gentium Slavicarum occidentalium sitam fuisse, id est in vicinitate Boiki sive Bohemiae, prope Serbos in Germania orientali, inter Ugariam illius temporis (quae Slovaciam et Hungariam complectebatur) et Franciam. Ex his omnibus concluditur Chroatiam Albam in hodierna Polonia meridiana locatam esse. == 9. De differentiis inter capitulum XXX et capitulum XXXI == Communia capitulis XXX et XXXI sunt haec: utrumque commemorat adventum Chroatorum ex Chroatia Alba atque proelium Chroatorum contra Avaros, in quo Chroati Avaros superant. In ceteris autem rebus illa duo testimonia inter se discrepant. In capitulo XXX narratur fabula de quinque fratribus et duabus sororibus, quae in capitulo XXXI non reperitur. In capitulo XXX describitur saevitia Francorum erga Chroatos et bellum Chroatorum contra Francos quod septem annos duravit; in capitulo XXXI vero nulla fit mentio dominationis Francorum super Chroatos in Dalmatia. Tantum dicitur Chroatiam Albam prope Franciam sitam esse atque Francos (Germanos) Chroatiam Albam depraedari. Praeterea, in capitulo XXX dicitur Chroatos in Dalmatia se liberasse a potestate Francorum et accepisse baptismum ex Roma tempore archontis Porini; in capitulo XXXI autem dicitur Chroatos in Dalmatiam venisse iussu imperatoris Heraclii (610–641), quod magni momenti est, cum hoc '''sit unica expressa datatio adventus Chroatorum in fontibus (prima igitur dimidia pars saeculi VII)'''. Item in capitulo XXXI dicitur Chroatos venisse tempore patris Porgae, et tempore ipsius Porgae archontis baptismum ex Roma accepisse. (Duo nomina diversa, sed aliquatenus similia: Porga – Porin.)<ref>Recentior est inclinatio ut in nomine Porin varietas nominis dei Slavici Perun agnoscatur (Polonice: Piorun); cf. Alimov, 2015.</ref> In capitulo XXX saepe memorantur Francia, Franci et rex Otto I; contra, in capitulo XXXI memoratur solum imperator Heraclius eiusque munus, nec Franci ibi apparent, nisi quod Chroatia Alba prope Franciam sita esse dicitur. Nonnulli interpretes existimant capitulum XXX ab alio auctore compositum esse quam capitulum XXXI. Haec sententia de duobus diversis scriptoribus nititur, inter alia, analysi stilistica quae favet opinioni de duobus auctoribus. Saepe etiam dicitur scriptorem capituli XXX aliis fontibus usos esse quam scriptorem capituli XXXI. Tamen, ut iam diximus, fieri potest ut ipse imperator Constantinus duas diversas relationes de Chroatis in archivis suis habuerit, quas, cum eligere non posset, ambas inserere statuerit, eas simpliciter transcribens. Videtur tamen relatio in capitulo XXX esse aliena et transcripta, cum relatio in capitulo XXXI fortasse ab ipso imperatore consuta sit. Capitulum XXXI saepe habetur exemplum apertae propagandae Byzantinae (emphasi posita in munere Heraclii in adventu Chroatorum saeculo VII), cum capitulum XXX putetur repraesentare traditionem popularem Chroaticam de adventu atque memoriam de relationibus cum Francis. In capitulo XXX Franci exhibentur tamquam crudeles occupatores contra quos Chroati pugnant et vincunt; at re vera scimus solum ducem Pannoniae Liudewitum contra Francos pugnavisse, cum dux Dalmatiae et Liburniae Borna socius Francorum fuerit et adversarius Liudewiti Posaviensis. A temporibus Liudewiti usque ad compositionem additionis capituli XXX circiter 130–140 anni fluxerunt (si capitulum XXX, ut quidam putant, scriptum est annis 960, tempore quo rex Chroatiae Stephanus Držislav titulum patricii a Byzantino imperatore accepit).<ref>Alimov 2015</ref> Nihilominus non consentimus cum opinione quod capitulum XXX necessario tradit “puram” traditionem popularem, cum elementa traditionis popularis in utroque capitulo inveniantur.<ref>Margetić 2001, 127-131</ref> In capitulo XXX, ubi Franci saepe memorantur, situs Chroatiae Albae definitur secundum Bagibareiam; in capitulo XXXI situs definitur secundum locum Ungarorum. In capitulo XXX dicitur Chroatos in Chroatia Alba cum Ungaris foedera et amicitias contrahere; capitulum XXXI autem affirmat Ungaros atque Pechenegos Chroatiam Albam depraedari. == 10. Thesis de situ Chroatiae Albae in regione Cechiae orientalis, sive in ducatu Slavnikiano == Secundum traditionem popularem Cechicam, Cechi in terras hodiernas Cechiae a septentrione venerunt, ubi cum Serbis Albis confinia habebant, atque emigraverunt ut dominationem Serbicam evitarent. Una ex illis traditionibus refert protopatrem Cechum origine fuisse Lehum, eumque ex terra Chroatiae venisse, sicut in ''Chronica Dalimiliana'' saeculi XIV scriptum est. (Haud dubie non ex Chroatia Adriatica, sed ex Chroatia Alba septentrionali.) Per saeculum XX historiographia Cechica existimavit nonnullos Chroatos inter coetus fuisse qui ad ethnogenesim populi Cechici contulerunt. <center> [[File:České kmeny.png |thumb|900px |alt=Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus |''Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus (coloribus caeruleo et flavo signatus), secundum hypothesin de Bohemicis gentibus iam relictam, prout eam interpretatus est Rudolfus Turek anno 1957.'' ]] </center> Secundum fontes Francicos, in Bohemiae territorio parte altera saeculi IX plures duces regnabant (sex duces Bohemici), inter quos primatum tenebat dux Borivoj e stirpe Přemyslidarum, qui christianitatem accepit. Id erat tempus bellorum crebrorum cum Francis (Germanis). ===Theoria, qua ducatus dynastiae Slavnik in Bohemia orientali pro Chroatia Alba habetur=== In historiographia saeculi XX nonnumquam proposita est sententia, ducatus in Bohemia orientali (ad orientem Pragae), cum sedibus in Libice et apud hodiernam Kutna Hora, cuius fines Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' descripsit, fuisse ducatus Chroatiae Albae.<ref>Cosmas Pragensis (1045–1125), sacerdos et primus chronicarius Bohemus, auctor operis historici Chronica Boemorum.</ref> Dux partis orientalis Bohemiae (regio ad orientem Pragae circa Libice et Kutnam Horam) medio saeculo X, secundum fontes historicos, Slavnik vocabatur; unde tota familia dynastia Slavnikovica appellatur. Unus e filiis Slavniki, nomine Vojtjech (Adalbertus), brevi tempore episcopus Pragensis fuit; postea autem anno 997 in missione evangelizationis apud paganos Prutenos ad litus Balticum occisus est. Vojtjech iam anno 999 sanctus canonizatus est. Alter filius Slavniki, Sobjeslav, denarium argenteum cudi iussit in monetaria sui sedis Malin (hodie circa 3 km ad septentrionem‑orientem Kutnae Horae).<ref>Inscriptio nummi argentei Sobjeslavi: Malin civitas.</ref> Praecipuum domicilium familiae Slavnikovicae erat oppidum munitum Libice nad Cedlinou. Mense Septembri anni 995, in festo sancti Venceslai, oppidum oppugnatum est, et omnes ibi inventi trucidati sunt, ut Cosmas Pragensis vividissimo sermone refert. Solus Vojtjech, qui tum in Italia versabatur, et frater eius Sobjeslav, qui in Saxonia erat, mortem effugerunt. Sic familia ducalis Slavnikovica e historia Bohemica evanuit. Cosmas autem in sua ''Chronica Boemorum'' numquam aperte affirmat Slavnikum ortu ex Chroatis Albis fuisse. Quare concludendum est sententias de origine dynastiae Slavnik ex Chroatis Albis sine ullo fundamento in fontibus historicis positis. Redeamus igitur ad quaestionem de situ Chroatiae Albae sive Magnae. Imperator Constantinus Porphyrogenitus, qui opus suum ''De administrando imperio'' circa annum 950 conscripsit, in capite XXXI clare scribit: ''Magna Chroatia, quae et Alba dicitur, necdum usque in hodiernum diem baptizata est. Hinc sequitur ut Bohemia orientalis, id est ducatus Slavniki, pro Chroatia Alba a Porphyrogenito memorata haberi non possit, cum illa regio tempore quo DAI conscriptum est (circa 950) iam christianitatem recepisset. Nam et maiores Slavniki, sicut tota Bohemia, per missionem sanctorum fratrum Solunensium, Constantini (Cyrilli) et Methodii, in Ducatum Magnae Moraviae (863–885) evangelizati sunt; cum Bohemia sub duce suo Bořivoj I (circa 852–889) e stirpe Přemyslidarum vasalla Magnae Moraviae fuisset. Hypothesis saeculis XIX et medio XX exculta, quae nomina atque territoria “gentium Bohemicarum originariarum” retractare conabatur, inter quae etiam sedes Chroatorum in Bohemiam orientalem collocabatur, hodie ob probationum penuriam relicta est. Ad ''Encyclopaediam Academicam Historiae Bohemicae'' (2011) historici Dušan Třeštík conclusit Bohemiam aetatis mediaevalis antiquae repraesentatam fuisse a ducibus localibus singulis, qui saepe coniunctim agebant atque fortasse conventus gentiles celebrabant; sed “''quae in fontibus saeculi X et posterioribus pro nominibus gentium habita sunt (Lučané, Lemuzi, Pšowane, Sedličané, Děčané, Litoměřice, Zličané, Hbané aliique nonnulli) nomina sunt regionum, id est appellationes geographicae. Verum nomen gentis est Chroati, sed ii non in Bohemia sedebant, sed alicubi in Silesia''.”<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in: ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> Itaque locum Chroatiae Albae ulterius quaerere oportet, in regionibus ad septentrionem et orientem Bohemiae sitis. == 11.Documentum de institutione et finibus Episcopatus Pragensis anno 973 == Documenta autem in antiqua Cechia orta nonnullis suis testimoniis utilia indicia praebent de situ Chroatorum Alborum. Sic, verbi gratia, diploma Pragensis anni 1086, quod ad fundationem episcopatus Pragensis anno 973 pertinet, tradit in limite septentrionali episcopatus Pragensis habitasse: ''Psovane, Ghrvvati et altera Chrowati, Slasane ...''<ref>Cosmas Praguensis, ''Chronica Boemorum'', Lib. II., Cap. XXXVII</ref> <center> [[File:Screenshot_iz_Chronica_Boemorum_Lib.II,_Cap.XXXVII.png|800px|alt=Excerptum e Chronica Boemorum, Lib. II, Cap. XXXVII|''Excerptum e Chronica Boemorum (Lib. II, Cap. XXXVII).'' ]] </center> Chroati in hoc diplomate Pragensi memorati (Ghrvvati et altera Chrowati) inter gentes Bohemiae septentrionalis numerantur, una cum Psovanis; reliquae autem gentes Silesiae sunt: Slasane (circa Wratislaviam), Trebowane (Trzebnica), Dedosane (Żagań / Szprotawa) atque Bobrane (ad flumen Bóbr), quae omnes in parte meridionali‑occidentali Poloniae inter Odram et montes Sudetos sitae erant. Milciani vero ad occidentem memorati erant gens Sorabum Lusaticorum circa urbem Budyšin (Bautzen). <center> [[File:BOGUSŁAWSKI(1861)_Das_Siedlungsgebiet_der_Sorben_vom_7._bis_11._Jahrhundert_in_Mitteldeutschland.jpg |thumb|900px |alt=Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum |''Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum (saec. VII–XI).'' ]] </center> Chroati ex diplomate Pragensi (Ghrvvati et altera Chrowati) in ipsa triquetra finium Bohemiae, Poloniae et Germaniae siti erant. Hoc congruit cum assertione imperatoris Constantini Porphyrogeniti, qui refert Chroatiam Albam et Serbiam Albam ad fines terrae Boiki (Bohemiae) attingere, ubi etiam Francorum terminus erat. In variis codicibus Cosmae Pragensis nomen Chroatorum plurimis formis occurrit: Chrowaci, Chrouuati, Crouati, Crhuati, Hrouati, Chrowati,Ghrouati, Ghrwati, etc., quae omnes ad ethnonymum Slavicum Hrъvati referuntur. '''Ex mentione duarum Chroatorum partium in diplomate Pragensi haec concludi possunt: duae gentes Chroatorum in regione Poloniae meridianae certo exstiterunt. '''Prima pars in confinio Bohemiae et Poloniae, prope Sorabos Lusaticos, habitabat; altera vero orientius sita erat, fortasse in regione Poloniae meridianae circa Cracoviam. Cosmas enim solus auctor est qui duplicem Chroatorum praesentiam in spatio Slavico occidentali aperte confirmat. == 12.Regio Poloniae hodiernae ut area ubi sita erat Chroatia Alba seu Chroatia non baptizata prima parte saeculi X == Dissimile a regione Bohemiae, cuius principes iam exeunte saeculo IX fidem christianam acceperunt, annus officialis baptismi Polonorum habetur 966, cum dux Miesco ex gente Piastica principissam Bohemicam Dubravcam in matrimonium duxit. Conditio nuptiarum, quam ipsa principissa (secundum chronicas Polonicas) imposuit, erat ut dux Miesco baptismum susciperet. Hoc nos ad conclusionem perducit totam regionem Poloniae hodiernae, etiam Poloniam meridionalem atque ducatum Miesconis in Magna Polonia, prima parte saeculi X et adhuc circa annum 950, quo tempore Porphyrogenitus opus suum conscripsit, fuisse non baptizatam. Quapropter haec ipsa regio Poloniae meridionalis et meridio‑occidentalis verisimillimus est locus in quo quaerenda est Porphyrogeniti Chroatia Magna sive Alba. In altera parte saeculi X regio Poloniae meridionalis (Cracovia) atque meridio‑occidentalis (Silesia) politicae independens erat et extra statum Polonicum Piastidarum. Principes Bohemiae per episcopatum Pragensis conabantur potestatem suam ecclesiasticam, atque eo ipso politicam, in eas terras extendere. Cosmas, auctor ''Chronicae Boemorum'', aperte tradit provinciam Cracoviensem ab ipso anno 973, quo episcopatus Pragensis conditus est, ad eandem dioecesim pertinuisse, eiusque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Stir processisse, deinde ad meridiem versus montes Tatra in hodiernam Slovaciam, quae eo tempore pars Hungariae erat. Iurisdictio ecclesiastica episcopatus Pragensis principibus Bohemicis e gente Přemyslidarum diuturnam auctoritatem politicam pollicebatur, necnon facultatem amplificandi statum circa Cracoviam. Hi autem consilia circa annum 990 corruerunt, cum Miesco I Cracoviam et Silesiam armis occupavit, quo facto ambitiones Bohemicas in Polonia meridionali interclusit. Dux Miesco I (960–992) anno 966 baptizatus est, et prima dioecesis in Polonia demum anno 1000 in urbe Gneznensi condita est. Etiam saeculo XIV custodes urbani Cracovienses vocabantur Charwat. Initio saeculi XX milia hominum ex regione Cracoviensi in Civitates Foederatas emigrantium in documentis publicis se professi sunt Albos Chroatos (Anglice: White Croats). Nonnulli investigatores existimant Albos Chroatos latere sub nomine in fontibus tradito Vistulani (Vislani), quod ad plebem in Polonia meridionali circa Cracoviam pertinere videtur, quam memorat Geographus Bavarus.<ref>Janusz Bogacz, Czy jesteśmy Chorwatami? Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Tarnów Regional Museum). Dostupno preko Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20110717071759/http://www.muzeum.tarnow.pl/wydawnictwa/czytelnia/artykuly/kroacja.htm</ref> <center> [[File:Polska 960 - 992.png|500px|alt=Polonia tempore Miesconis I.|''Polonia tempore Miesconis I (960–992).'' ]] </center> == 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). == Rex Anglo‑Saxonicus Alfredus Magnus in opere quod Geographiam Europae inscribitur (annis 888–893), Orosio innixus, ita scripsit: <poem> '''Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan; '''and bē eastan Dalamensena sindon Horithi; '''and bē norðan Dalamensena sindon Surpe; '''and bē westan him sindon Sysele. '''Bē norðan Horithi is Mægðaland, '''and bē norðan Mægðalande is Sermende '''oð þā beorgas Riffin. </poem><ref>In sequenti loco exhibetur textus Anglo‑Saxonicus normalizatus, secundum Henricum Sweet, ex editione Londinensi anni 1883. Paulus Orosius, ''King Alfred’s Orosius'', ed. Henry Sweet (London: Published for the Early English Text Society by N. Trübner & Co., 1883). Textus Anglo‑Saxonicus ex codice Lauderdale, cum lectionibus variantibus e codice Cottoniano Tiberius B. I. Exemplar digitalizatum e bibliotheca Universitatis Oxoniensis, Internet Archive, https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog. </ref> In codicibus scriptum est: “''Bē norðan eastan Maroara sindon Dalamensan'';” quod falsum esse videtur, cum Dalamense, sive Slavicē Glomače, non ad septentrionem‑orientem Moraviae sed ad septentrionem‑occidentem sita fuerint, in regione quae hodie Germania orientalis est. Quapropter in editionibus criticis locus emendatus est in: “Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan;”. Interpretatio huius loci talis est: ''<poem> A septentrione et occidente Maroara (Moravienses) sunt Dalamensan; ad orientem Dalamensena sunt Horithi<ref> In diversis codicibus Anglo‑Saxonicis variae formae huius vocabuli occurrunt: Horiti, Horgiti, Horithi, Horoti.</ref>(Chroati); ad septentrionem Dalamensena sunt Surpe (Serbi); ad occidentem eorum sunt Sysele. A septentrione Horithorum est Mægðaland (?) ; et a septentrione Mægðalandi sunt Sermende usque ad montes Riffin.” </poem> Dalamense gens erat populus Slavicus occidentalis, qui etiam Glomače vocabatur, atque regionem hodiernae Saxoniae habitabat, inter flumina Albim et Muldam, circa urbes nunc Meissen, Dresdam, Lommatzsch et Döbeln sitas. Haec regio a Germanis postea ''Daleminzische Gau'' appellabatur. Situs eius ad septentrionem‑occidentem Bohemiae et Moraviae, ad orientem vero Thuringiae pertinet. In textu dicitur Surpe (Serbos) ad septentrionem eorum esse, Horitos autem (Chroatos) ad occidentem. Alio loco scriptum est: '''“be eastan Maroara londe is Wisle lond”''', id est: ad orientem terrae Moraviae est terra Visle, hoc est regio circa flumen Vistulam sita. Ex his apparet Horitos collocatos esse inter Germaniam orientalem ad occidentem et “terram circa Vistulam” ad orientem; quod regioni Poloniae meridiano‑occidentalis respondet. Hoc congruit cum sede cuiusdam coetus Chroatarum in ''Privilegio episcopatus Pragensis'' in Chronica Boemorum, ubi Chroati inter gentes Silesiacas memorantur. Porro Porphyrogenitus quoque ramum occidentalem Chroatarum Alborum ad fines Bohemiae (Boiki), ad vicinitatem Serborum Alborum necnon ad confinia totius ditionis Francicae ponit. Vocabulum Mægðaland, nonnumquam explicatum est ut Mazovia, nonnumquam ut terra fabulosa “puellarum”, cum mægð in lingua Anglo‑Saxonica significet puellam vel virginem. Explicationes traditae vocabulum Riffin ad Riphaeos montes referunt, montes mythicos in extremo septentrione orientali, fortasse ad Uralem. Sermende vulgo interpretantur ut Sarmatae. Ex hoc patet regem Alfredum, post Horitos atque post “terram circa Vistulam”, nullas iam certas notitias de regionibus ulterius ad orientem habuisse: nihil enim sciebat de terris gentium Balticarum neque de spatiis quae nunc Belarusiam, Russiam et Ucrainam continent. Ei locus ille ignotus erat, quem, more geographiae Graeco‑Romanae, Sarmatis (Sarmende) attribuebat usque ad montes Ripheos. Si autem ''Mægðaland'' sit corruptio ''Mazoviae''(Polonice: ''Mazowsze''), non terra fabulosa virginum, a quibus ad septentrionem Sarmatae (''Sermende'') usque ad Riphaeos montes porriguntur, tum Horithi = Chroati meridie Mazoviae collocarentur, in regione Poloniae meridiano‑orientalis. === Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana === Fons historicus, qui varia genera gentium Slavicarum ad septentrionem atque ad orientem Danubii cum sedibus suis enumerat, nomine ''Cartographi Bavarici'' (circa annum 845) notus, Chroatos omnino in indice suo non commemorat. Attamen idem fons, qui hoc titulo designari consuevit, in regionibus Poloniae meridianae ''Vistulanos'' memorat, quorum nomen a flumine Visla (Latine Vistula, Polonice Wisła) deductum est; hi enim circa superiorem Vistulam habitabant, cum principali sede Cracovia. De principe ''Zachumliae'', Michaele nomine, imperator Constantinus Porphyrogenitus circa annum 950 scribit traditionem familiarem principis Michaeli originem stirpis eius ex regionibus circa flumen Vistulam attribuere.<ref>Michael, dux Zachumliae, prima parte saeculi X floruit; erat contemporaneus regis Tomislavi, cuius potestatem supremam verisimiliter agnoscebat, ut ex opere Thomae Archidiaconi discimus, de participatione eius in conventu synodali Spalatensi una cum rege Tomislavo anno 925 commemorata.</ref> Altera gens, quam Cartographus Bavaricus memorat, sunt Lendiani, qui regionem Poloniae meridiano‑orientalis incolebant. Nomen eorum, Lendiani (Polonice Lędzianie), ex voce Slavica antiqua ''lęda'' = Croatice: ''ledina'' deducitur quae significat lētam, terram videlicet incultam, quae ex silvarum excisione et incendio ad culturam parata est. Territorium Lendianorum aestimatur ad orientem fluminis Vislae protendi, circa flumen San, deinde ad Wieprz atque ad Bug.<ref>Agitur de Bugo Occidentali, qui in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit, ubi fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit, atque postea in Poloniam intrat, ubi in Vistulam influit. Exstat etiam Bugus Meridionalis, qui circiter CL chiliometra ad orientem fontis Bugi Occidentalis oritur; hic vero ad meridiem decurrit et in Pontum Euxinum se exonerat.</ref> Nonnulla est possibilitas ut nomen fluminis Bug fontem praebeat nomini unius ex duabus sororibus in capite XXX operis DAI, Buga. Ex fontibus medii aevi noti sunt Buzani ut pars Volinianorum, in confinio Poloniae et Ucrainae. In Croatia, in regione Licensi, medio aevo extabat Buzka (Bužka) provincia sive Buzani; item in Hercegovina Buzko palus ad meridiem campi Livaniensis. Praeter ''Cartographum Bavaricum'', Lendianos memorat etiam imperator Constantinus Porphyrogenitus sub nomine ''Lendzanenoi''. == 14. ''Lingones'' in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi Spalatensis (circa 1250) == Ex nomine Lendianorum verisimile est derivari etiam vocabulum Hungaricum pro Polono: Lengyel, unde proficiscitur nomen quod in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi (circa 1250) invenitur: Lingones, in ea parte ubi Thoma scribit de septem vel octo generosa genera ex regionibus Poloniae, ex illis Lingonibus, in Dalmatiam venisse. Notandum est Thomam Archidiaconum Spalatensem saeculi XIII medio verisimiliter linguam Graecam ignorasse neque opus Constantini Porphyrogeniti (saeculi X) ad manum habuisse; quapropter eius relatio de septem vel octo generosis generibus ex Polonia oriundis testimonium est independens, quod confirmat narrationem de quinque fratribus et duabus sororibus in capite XXX operis ''De Administrando Imperio'' Constantini Porphyrogeniti. Differentia autem praecipua est quod Thoma Archidiaconus adventum illorum septem vel octo generum coniungit cum aetate regis Ostrogothorum Totilae, qui in prima parte saeculi VI vixit, cum Porphyrogenitus in capite XXXI adventum Chroatorum in primam partem saeculi VII datet. Notandum praeterea est quod etiam hodie in Polonia meridionali exstant toponyma quae nomen Chroaticum continent, ut ''Chorwatówka, Chorwatowa'', etc.; in Polonia meridionali invenitur etiam flumen ''Tugaj'', cuius nomen memoriam ''sororis Tugae'' ex capite XXX DAI refert. In Polonia vero orientali-meridionali flumen ''Cetynia'' reperitur, quod ad ''Cetinam'' in Croatia refert, dum hydronymum ''San'' ad flumen ''Sana'' alludit. == 15. Chroati in Nestoris Chronica == Opus ''Historia annalium praeteritorum'', sive ''[[Nestoris Chronica]]'', quod exeunte saeculo XI et ineunte XII a monacho Kioviensi Nestore (+1116) lingua Slavica ecclesiastica conscriptum est, unum ex fontibus gravissimis habetur qui clara testimonia praebent de sedibus magnae gentis Chroatorum in regione quae hodie occidentalis Ucraina est. ''[[Nestoris Chronica]]'', sive Annales, fons praecipuus est ad historiam primam gentium Slavicarum orientalium; attamen idem Chronica simul est una ex fontibus historicis in historiographia Croatica maxime neglectis.<ref> Plurimae chronicae et annales in terris Slavicis conservatae saeculo XII ortum habent. Antiquissima est ''Povest’ vremenych let'' sive ''Nestoris chronica'', Nestoro monacho Kioviensi (mortuo ante annos 1116 vel 1119) adscripta, lingua Slavonica ecclesiastica antiqua conscripta, quae in nonnullis posterioribus exemplaribus et recensionibus servata est. Vetustissima chronica Polonica est ''Gesta principum Polonorum'' (1112–1118), Latine scripta et Gallo Anonymo tributa. Alter scriptor Polonicus post Gallum fuit Wincenty Kadłubek, qui suam ''Chronicam'' (1190–1208) composuit. Prima chronica Bohemica Latine conscripta est ''Chronica Boemorum'', a presbytero Cosma Pragensi (1045–1125) redacta. Inter meridionales Slavos antiquissimum opus conservatum est ''Sclavorum Regnum'', Latine scriptum, vulgo ''Ljetopis popa Dukljanina''. A sacerdote catholico ex urbe Baro (hodie in Montenegro) conscriptum est, qui se ipse nomine “Gregorius presbyter Diocleas” profitetur. Opus plerumque ad medium saeculum XII refertur; nonnulli tamen investigatores censent id circa annos 1170–1190 compositum esse atque a tunc temporis archiepiscopo Barensi scriptum, de quo plura documenta supersunt, inter quae epistulae et testamentum, quo dona monasterio ''S. Chrysogoni'' Iadertino legavit. Ex his Eduardus Peričić (in: ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog'', Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1990.) concludit Gregorium archiepiscopum Diocleae et Barensis ortu Iadertinum fuisse, ibique in dicto monasterio vitam finivisse. Historici existimant hoc opus fide dignum esse tantum pro rebus a saeculo X incipientibus; quae vero ad priora saecula pertinent aut ficticia aut semi‑legendaria habentur, sicut celeberrima narratio de magno conventu in campo Duvaniensi sub rege Svetopeleco exeunte saeculo IX secundum ipsius operis chronologiam. Opus praeterea incipit indice mythico regum Gothicorum, qui ab saeculo V regiones Balcanicas occidentales tenuisse dicuntur; quodam autem loco Goti simpliciter in Slavos transformantur. Influentia ''Sclavorum Regni'' magna fuit in chronicis a saeculo XIII usque ad initium saeculi XVII. Videtur hoc opus cognovisse etiam Thomam Archidiaconum Spalatensem (saeculi XIII medii), qui initia praesentiae Slavicae in Dalmatia et Illyrico cum rege Gothorum Totila (saeculi VI prima parte) coniunxit; qui tamen, ut constat, Slavos ex Polonia deducere non potuit, cum in Italia natus, vixerit et mortuus sit. Praestantissimus chronicus Venetiarum saeculi XIV, Andreas Dandolo, opus ''Sclavorum Regnum'' quoque cognovisse videtur, quod ex mentione Chroatiae Albae et Rubrae apparet. Notandum est vocabula “Chroatia Alba” et “Chroatia Rubra” (in ''Sclavorum Regno'' et postea apud alios scriptores occurrentia) ad divisionem territorialem Chroatiae Adriaticae pertinere, non ad veterem “Chroatiam Albam” in regionibus Poloniae. Denique opus ''Sclavorum Regnum'' magnum habuit momentum in opere Mavri Orbinii Ragusini, qui magnum librum historicum ''Il Regno de gli Sclavi'', ideis panslavisticis imbutum, Italice conscripsit et anno 1601 edidit. </ref> Ex historicis Croatis notioribus solus Vjekoslavus Klaić ''Nestoris Chronicam'' diligentius tractavit, quod eius articuli in commentario ''Hrvatsko Kolo'' annis 1927 editis testantur. Ex recentioribus historicis Croatis Neven Budak ''Nestoris Chronicam'' tantum obiter memorat in uno ex libris suis recentioribus. Denique, ''[[Nestoris Chronica]]'' necdum in linguam Croaticam conversa est, nec exstat editio critica huius fontis historici. In hoc opere exponitur historia rerum gestarum in regionibus quas gentes Slavicae orientales incolebant: a sinu Finnico, lacu Ilmen et Novogardia ad septentrionem, per vallem fluminis Dnepr usque ad Pontum Euxinum. Pars historica Chronicae eventus a saeculo IX deinceps persequitur in regione ubi vasta civitas Slavica sub ducibus dynastiae Rurik, origine Scandinavis, formari coepit. Haec civitas centrum suum principale habebat in urbe Kiovia ad Dneprum, venam quasi vitalem illius partis Europae, atque in historiographia nota facta est nomine Russia Kioviensis. Nestor enumerat gentes Slavicas quae in illis amplissimis regionibus habitabant. Inter octo gentes quae territorium Ucrainae hodiernae incolebant, etiam Chroatos memorat. Chroati in regione Ucrainae tribus vicibus in opere Nestoris commemorantur: in parte generali capitis IX, ubi dicit… ''[...] vivebant igitur concordes '''et Polani et Severi et Radimici et Vjatici et Chorvati.''' (2) Dulebi vero habitabant secundum Bugum, ubi nunc Volinienses habitant; Uglici et Tiverci secundum Danastrim habitantes Danubium adtingebant; bis enim memoratur, ad bella pertinens: in capite XXI de expeditione ducis Kioviensis Olegi in Graecos et Constantinopolim annorum 904–907, ita scriptum est: ''(2) Anno 6415. Igore Kioviae relicto, Oleg magna cum multitudine Varaegorum, Tiudorum, Crivitioruin, Merorum, Polanorum, Severorum, Drevlanorum, '''Radimitiorum, Chorvatorum, Duliborum, Tivertiorum''', de quibus supra mentio est facta quique omnes Scythia magna appellantur, in Graecos profectus est, hos omnes Oleg partim in equis, partim in navibus, quarum duo millia erant, secum duxit; ubi Constantinopolim advectus est, Graeci fretum urbemque clauserunt. In capite XLV de bellis ducis Kioviensis Vladimiri scriptum est: ''Anno 6501. '''Vladimir contra Chorvatos''' profectus est; cum e '''bello Chorvatico''' reversus esset, Pecenegi ex altera Sulae ripa venerunt. De his rebus historicus Vjekoslavus Klaić scripsit: ''Haec tria loca in annalibus Nestoris aperte testantur iam multo ante annum 862, deinde per totum saeculum decimum, gentem quandam Slavonicam Chroatorum vixisse; eamque gentem saeculo X magis minusve sub potestate principum Russicorum Kioviensium fuisse, donec sanctus Vladimirus anno 993 bellum Chroaticum in eos movit. Nestor Chroatos plerumque ante Dulebos (Volinianos), post Radimicos memorat; unde colligitur eos habitasse in vicinia Duleborum sive Volinianorum, id est in parte occidentali hodiernae Ucrainae circa fontes fluminis Bug et superiorem cursum Dniestri, in regione urbium Leopolis, Rohatyn, Halicia et Ternopolia. <center> [[File:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|frame|600px|alt=Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX|''Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX.'']] </center> Tabula tribuum Slavicorum orientalium saeculorum VIII–IX. == 16. Archaeologica investigationes in Ucraina occidentali == Opera archaeologorum Ucrainensium ab annis 1960 incohata, atque praesertim per decennia recentiora, in regione superioris Podnestrovia, id est ad ripas Tyratis (circa Dniestrum), reliquias complurium habitationum et castellorum detexerunt, quae ad periodum a saeculo VI usque ad saeculum X pertinent. Effossa archaeologica in Ucraina occidentali annis 1981–1995 facta loca urbium primorum medii aevi in regione trans‑Carpathiae et Podolia occidentali patefecerunt, quae ad saecula IX–XI sunt relata. Agitur de oppidis munitis variarum dimensionum: 65% eorum superficiem circiter 0,2 hectariorum habebant; 20% circiter 2 hectaria; et circiter 15% superficiem plus quam 2 hectaria. In regione Prikarpatiae et Podolia occidentali plus quam XXXV urbes repertae sunt, quarum maiores in locis hodie notis ut Plisnesk, Stilsko, Terebovlia, Halicius, Revno, Leopolis, Lukovišče, Rokitne, atque in regione Roztočia sitae erant. Ex his urbibus tantum XII usque ad saeculum XIV supervixerunt.<ref>Cf. Korčinskij, Orest: Bijeli Hrvati i problem formiranja države u Prikarpatju, in: Bijeli Hrvati I, Rijeka 2006 (Latine: De Chroatis Albis et quaestione formationis civitatis in Prikarpatia).</ref> UNESCO in opere tutelae hereditatis culturalis atque historicae ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' memorat inventa duorum magnorum “oppidorum”, quorum reliquiae repertae sunt apud vicos hodiernos Pidhoroddya (Latine: Subcastellum) ) et Lykovyšče prope urbem hodiernam Rohatyn, quae ad periodum inter saecula VI–VIII sunt relata, atque cum Chroatis coniunguntur.<ref>Warsaw-Kiew 2011 https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1424.pdf</ref> Chroatis tribuuntur duo “goroda” (Ucrainice horody) insolitarum dimensionum, in quibus decem milia hominum habitare potuerunt: Plisnesk, amplitudine circiter 450 hectariorum, cum arce et centro cultus pagani, omnibus circumdatum septem lineis defensionis longis et complexis necnon pluribus minoribus vicis in vicinia; inventi sunt etiam plus quam CXLII tumuli (kurgani) qui utrumque genus sepulturae continent: et cremationes et inhumationes. Locus Plisnesk situs est prope vicum Pidhirtsi, atque ab anno 2015 ut “Reservatum historicum et culturalis” (Ancient Plisnesk) conservatur.<ref>https://www.exarc.org/oam/ancient-plisnesk</ref> Locus Stilsko<ref>https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=60576</ref>, amplitudine 250 hectariorum, cum arce 15 hectariorum, lineis defensionis decem chiliometrorum longitudinis, situs est ad flumen Kolodnica, tributarium Tyratis (Dniestri). Ibi reperti sunt rari exempla architecturae religiosa Slavicae prae‑christianae; quidam coniungunt inventum sacellum cum deo fortasse nomine Hors, qui in quibusdam scriptis mediaevalibus memoratur. Usque ad annum 2008 in regione Stilsko repertae sunt reliquiae et vestigia plus quam L vicorum aperti generis (sine munitionibus), qui ad periodum inter saecula VIII–X referuntur; item inventi sunt circa CC tumuli (kurgani). Archaeologi et historici ex his inventis existimant in ea parte Ucrainae ortum esse seriem urbium‑civitatum, similium polis antiquae Graeciae aliisque locis, unde de Chroatis in illa regione loquuntur tamquam de proto‑natione polycentrica, quae in unam maiorem rem publicam non coaluit. Praeterea ad constitutionem cuiusdam unitariae civitatis Chroaticae in Podnestrovia perveniri non potuit, quod multi loci cinere operti inventi sunt cum manifestis vestigiis magni incendii, quod ad finem saeculi X refertur atque coniungitur cum eventu apud Nestoris chronicon memorato ut “expeditio Chroatica” ducis Volodimeri anno 993. Eodem tempore, exeunte saeculo X et ineunte XI, Stilsko et Plisnesk desinere coeperunt exsistere. Attamen meminisse oportet hoc tempus esse frequentium bellorum: post mortem ducis Volodimeri (1015) illam regionem Boleslaus Chrobry (992 - 1025), dux Poloniae, invasit atque adiunxit. <ref>Boleslaus Chrobry ab anno 992 usque ad 1025 Poloniae dux fuit, atque anno 1025 coronatus est rex Poloniae, sed eodem anno obiit.</ref> Post hanc autem destructionis aetatem, per saeculum XI in nonnullis locis iterum apparuerunt habitationes quae paulatim creverunt in centra regionalia, sicut iam memoratum Halicium (Galicium), ex quo postea, aetate Austro‑Hungarica, totus ille tractus nomen Galicia accepit. == 17. Chroati in Ucraina (Russia Kioviensi) et Albichroati in Polonia meridiana — duae gentes separatae atque distinctae? == Hic concludi potest atque ex fontibus scriptis (Chronicon Nestoris exeunte saeculo XI et ineunte XII compositum) itemque ex archaeologicis testimoniis praebere de exsistentia gentis nomine Chroatorum in Ucraina per medium aevum antiquum, verisimiliter iam a saeculo VI usque ad eorum inclusionem in Ducatum Russiae Kioviensis saeculo X. Confirmationem additicam praebet relatio statistica de incolis Russiae imperialis anno 1861 confecta, in qua legitur in regione Volhinia 17 228 homines se ad gentem Horvatorum pertinere professos esse.<ref>Gluhak 1990. pag. 145; Incertum est utrum hic numerus ad solos viros pertineat an etiam feminas et pueros includat.</ref> Documentum quod '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' anno 1086 confectum est pars est operis Chronica Boemorum (lib.II, capit.XXXVII), a presbytero et historico '''Cosma Pragensi''' exeunte saeculo XI et ineunte XII conscripti. In hoc privilegio refertur de '''fundatione episcopatus Pragensis anno 973 facta''' atque describuntur fines eiusdem ex tempore fundationis, enumeratis omnibus regionibus limitaneis ac gentibus in finibus Episcopatus Pragensis habitantibus. A parte occidentali incipiens, ad septentrionem procedit, deinde ad orientem, ubi affirmatur episcopatum complecti totam regionem ac provinciam circa urbem Cracoviam, atque protendi ad flumina Bug et Stir ad orientem; postea ad meridiem versus Hungaros declinare, ad vertices montium Tatra pervenire, inde Moraviam includere, ac demum ad meridiem cum Bavaria confinia habere (hodierna Austria Inferior, quae illo tempore pars Bavariae erat). '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' documentum est quod, independenter a opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeniti, '''confirmat exsistentiam duarum coetuum Chroatorum (Chruuati et altera Chrowati) ad septentrionem Bohemiae in altera parte saeculi X.''' Chroati in “''Privilegio Episcopatus Pragensis''” memorantur post Psouanos, gentem in septentrionali parte Bohemiae, et in consortio gentium Silesiacarum: Slasanorum (Silesianorum), Boboranorum — gentis circa flumen Bobor (''Bóbr'') in Polonia meridionali-occidentali, Trebowanorum; item commemorantur Milciani, una ex gentibus ''Serborum Lusaticorum'', in hodierna Germania orientali ad triplicem finium contactum Germaniae, Poloniae et Bohemiae. Locus Chroatorum, quos ''Privilegium Episcopatus Pragensis'' memorat describens fines episcopatus ex anno 973, magna ex parte '''congruit cum descriptione Porphyrogeneti''' (circa annum 950) de situ Chroatiae Albae in capitulis XXX, XXXI et XXXII: '''iuxta terram Boiki (Bohemiam), ubi vicini sunt Albii sive non baptizati Serbi, atque ubi fines attingunt Franciam (Germaniam).''' ''Privilegium'' duas Chroatorum gentes (Chruuati/Ghrwati et altera Chrowati) memorat inter Psovanos et Slasanos positis, quod implicare videtur has duas Chroatorum partes sibi invicem proximas fuisse. Verumtamen id, quod simul commemorantur, fortasse ex ratione mnemotechnica conscriptionis ortum habuit: cum de coetibus eiusdem nominis ageretur, scriptor eos coniunxit, quia ita facilius meminisse poterat. Haud improbabile est inter utramque gentem Chroatorum alia quoque tribus interposita fuisse. Ita aperitur facultas ut hi “altera Chrowati” orientem versus collocentur, in Polonia meridionali circa superiorem Vistulam et Cracoviam, vel in regione meridionali Poloniae prope triplicem finium contactum Poloniae, Slovaciae et Bohemiae. Talis collocatio huius secundae partis Chroatorum in Polonia meridionali congrueret cum iis quae Porphyrogenitus refert, ubi in capite XXX dicit Albichroatos cum Hungaris amicitia et compaternitate coniunctos esse, atque in capite XXXI eos a Francis, Hungaris et Pecenegis depraedari. Constat nomades et equestris gentes, quales Hungari et Pecenegi, celeribus ac repentinis incursibus etiam loca satis remota petivisse: meminisse licet ingentes Hungarorum irruptiones in Italiam septentrionalem, ubi exercitum imperiale deleverunt, item in Germaniam (proelium apud Augustam Vindelicorum anno 955) atque usque in Franciam et Burgundiam. Similem equestris impetus rationem, cum direptione et vastatione coniunctam, eo tempore Pecenegi adhibebant. Haud dubium est Pecenegos in quibusdam excursionibus Poloniam meridionalem circa Cracoviam attingere potuisse; attamen primi, qui eis obviam fierent, fuissent Chroati in Ucraina occidentali circa superiorem Dniestrum. Si Bagibareia in capite XXX De administrando imperio pro Bavaria accipitur (ubi dicitur Albichroatos ultra Bagibareiam habitare), atque si consideretur quod medio saeculo X tota Austria necnon Slovenia sub potestate Bavariae politica erat, tum ex prospectu physico e civitatibus Dalmatiae — verbi gratia ex Iadera — ubi informator Porphyrogeneti de Chroatis habitare potuerit, Chroatia Alba re vera ultra Bavariam sita videbatur. Ex prospectu autem et situ spectantis Constantinopoli, Chroatia Alba ultra Hungariam posita erat, ut in capite XXXI de Chroatis scribitur, praesertim cum meminerimus Slovaciam hodiernam eo tempore sub ditione Hungarorum fuisse, et fines inter Poloniam meridionalem et Slovaciam montium Tatra iuga constituere. Omnia quae Porphyrogenitus tradit, una cum testimoniis ''Privilegii Pragensis'', eo ducunt ut Albichroati memorati in amplis regionibus Poloniae meridianae atque meridiano-occidentalis habitasse videantur. Item indicia ostendunt non de uno coetu Chroatorum monolithico agi, sed de pluribus coetibus inter se distinctis. In documentis publicis gubernii Civitatum Foederatarum, ''United States Congress Joint Immigration Commission'' anno 1911 editis, legitur de milibus immigrantium Polonicorum ibidem natorum circa Cracoviam identitatem ethnicam saepius declarare nomine Bielochrovat (“White Croats”). '''Existimamus vocabulum “Albichroati” proprie ad eos Chroatos pertinere qui in Polonia meridionali habitabant, occidentalius collocati quam Chroati Ucrainae. In regionibus ad meridiem Cracoviae situs est numerus hydronymorum et toponymorum vocabulum “albus” continens: flumen ''Biała'', urbs ''Bielsko‑Biała'', aliaque. Accedit quoque sententia de coloribus, qui in quibusdam culturis ad designationem partium mundi adhibentur: albus in culturis nomadum Eurasiae cum parte occidentali coniungitur, niger cum septentrione, ruber cum meridie, caeruleus vel viridis cum oriente. Haec ratio apud gentes Turcicas observata est, sed etiam in scriptis Sinensibus: oriens = viridis vel caerulea (arbor, ver), septentrio = niger (aqua, hiems), occidens = albus (metallum, autumnus), meridies = ruber (ignis et sol). Neque in mundo Slavico praetermittendum est exemplum nominis ''Belarus'', quod ad litteram significat ''Albarussia'', id est ''Russiam Albam'', quod quoque confirmat rectitudinem sententiae de designatione partium mundi per colores. Praeterea in lingua Polonica hodierna pro parte mundi “septentrione” non adhibetur vocabulum commune Slavicum (sever / sjever), sed “północ”, quod ad litteram “media nox” significat, id est cum tenebris et obscuritate, nigra colore, coniungitur. Item verbum pro meridie in lingua Polonica est “południe”, ad litteram “media dies”, quod calorem, lucem atque denique colorem rubrum suggerit. In his exemplis — praesertim ''Bjelohrvati'' sive ''Albichroatorum'' et hodiernae ''Belarus'' sive ''Albarussiae'' — adiectivum “albus” ut signum spatiale‑semanticum orientationis intra orbem Slavicum fungitur, "occidentem" designans. Quamvis Nestor in sua chronica ''Povest’ vremenyh let'' Chroatos in finibus hodiernae Ucrainae clare memoret, eos tamen epithetis “albos” non designat. Attamen uno in loco vocabulum Albichroati adhibet, sed tum eos una cum Serbis et Chorutanis (Karantanis) in eodem coetu recenset: “''Post multos vero annos consederunt Slaveni circa Danubium, ubi nunc est terra Hungarorum et Bulgarorum. Ex his Slavenis diffusi sunt per terras […]. Hi sunt ipsi Slaveni: Chroati albi, Serbi et Chorutani.''” Manifestum est agi de coetibus extra spatium historicum ''Russiae Kioviensis'' sitis, id est ad occidentem eius locatis. Haec distinctio confirmat Chroatos ad Dniestrum, ab Haliciensi regione usque in Podoliam, ut entitatem Slavicam localem perceptos esse, cum nomen ''Albichroati'' ad eas partes spectaret quae occidentalius positae erant — in Polonia meridiana et meridiano‑occidentali: ''Chruuati et altera Chrowati'' ex ''Privilegio Pragensi'', quod Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' (Lib. II, Cap. XXXVII) tradit. Iam antea, in capite de Bohemia, commemoravimus historicos Bohemos recentiores existimare Chroatos in ''Privilegio Pragensi'' memoratos verisimiliter in finibus Silesiae historicae, in Polonia meridiano‑occidentali, habitasse.<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> == 18. Adiectum: Avaricum Khaganatum et adventus Chroatorum == '''''Contextus chronologicus et historicus de prima sedimentatione Chroatorum in Dalmatia'' Circa annum 567 nova unda Asiatica in regiones Pannonicas irrupit: Avari. <ref>Menander Protector, Excerpta de legationibus.</ref> Eorum ruina et interitus gradatim facta sunt. Bella Francica sub Carolo Magno annis 791–796 potestatem Avarorum deleverunt, ut in Annalibus Regni Francorum atque in epistulis Caroli Magni describitur.<ref>Annales Regni Francorum, a. 791–796.</ref> Ex his fontibus discimus '''ducem Woinomirum Sclavum''' cum suis primum ad principalia Avarorum “anulos” pervenisse. Ille praecipua munimenta Avarica occupavit. Ex documentis Francicis intellegitur hoc factum esse antequam exercitus Francicus maior spatium inter Danubium et Tissam attingeret. Francis nuntium audientibus, iter suum acceleraverunt, metuentes ne Woinomirus, quamvis socius et vassallus Francorum, aurum argentumque ex anulis Avaricis direptis sibi occultaret. Post cladem militarem, Avari superstites fidem suam Carolo Magno dederunt, et iteratis legationibus petebant ut Franci eis novas possessiones in occidente concederent. Causa erat quod, post deletionem potentiae militaris, gentes Slavicae circumvicinae eos invadere coeperant atque exstinguere cupiebant. Qui heri domini fuerant, hodie odium subire coeperunt. Quaestio Avarici Khaganatus cum nonnullis quaestionibus fundamentalibus historiae Chroaticae arcte coniungitur. Secundum opus ''De administrando imperio'', circa annum 950 a Constantino Porphyrogenneto conscriptum, societas Chroatorum in provinciam Dalmatiae pervenit tempore Heraclii imperatoris (610–641). Haec est sola notitia explicita in fontibus historicis de tempore migrationis Chroatorum in regiones Dinaricas et Adriaticas. Porphyrogennetos scribit Heraclium Chroatos invitasse ut in Dalmatia advenirent, Avaros expellerent, atque ita civitatibus maritimis et insulis Adriaticis, quae adhuc Romanis habitabantur, auxilium ferrent. Chroatos contra Avaros aliquamdiu pugnasse in Dalmatia (provincia Romana multo amplior quam Dalmatia hodierna, partes magnas Bosniae et Hercegovinae complectens), et tandem vicisse: quosdam Avaros occidisse, alios potestatem Chroaticam agnovisse. Memorandum est narrationem Porphyrogenneti de adventu Chroatorum congruere cum aliis eventibus eiusdem aetatis, etiam ad Khaganatum Avaricum pertinentibus. In regionibus ad occidentem Avarorum, circa annum 622, gentes Slavicae sub ductu Samonis seriem felicium expeditionum contra Avaros inceperunt.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 48–50.</ref> Eodem tempore societas Slavica Samonis quotannis incursiones in terras Francorum faciebat, Thuringiam et Saxoniam depraedans. In proelio ''Vogastisburgensi'', Slavi sub Samone totum exercitum regium Francorum deleverunt, ex variis regionibus Francicis congregatum: ex Alemannia, Suevia, Saxonia et Francia propria.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 68.</ref> Anno 626, Avari ad orientem conversi sunt et magnum impetum in Constantinopolim facere conati sunt, Slavicis vassallis et Persis cooperantibus. Conatus urbem imperialem occupandi in cladem desiit.<ref>Chronicon Paschale, a. 626.</ref> Paulo post Baianus khaganus mortuus est, et potestas Avarorum post annum 630 diminuta est.<ref>Theophylactus Simocatta, Historiae.</ref> Hoc ipso tempore Porphyrogennetos adventum Chroatorum in Dalmatia ex septentrione collocat, tempore Heraclii (610–641).<ref>Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, c. 31.</ref> Itaque in eodem ambitu chronologico invenimus: * cladem Avaro‑Slavico‑Persicam apud Constantinopolim (626), * ortum regni Slavici Samonis in occidente et clades Avaricas in Moravia, Bohemia et regionibus vicinis, * defectionem Serborum sub Dervano ad societatem Samonis, * mortem Baiani khagani, * adventum Chroatorum in Dalmatia (in capitulis XXX et XXXI DAI descriptum, quae duas relationes praebent, sed conveniunt in eo quod Croati adversus Avaros venerunt). Annis 1970, alii historici Croatici (Lujo Margetić, Nada Klaić) theoriam alternativam proposuerunt de tempore quo Chroati in Dalmatia apparuerunt. Secundum eorum opinionem, Chroati qui ethnonymon '''Hrvati''' attulerunt non prima parte saeculi VII (ut in ''DAI'' cap. XXXI), sed in extremo saeculo VIII, bellis Franco‑Avaricis gerentibus, socii et vassalli Francorum, venerunt. Hoc sensu dux Woinomirus, in documentis Francicis memoratus ut victor principalis Avarici “anuli”, unus ex ducibus Croatorum fuisse putatur. Historici Austriaci Karlus Kronstein<ref>Karlus Kronstein, Die Slawen und die Awaren, Vindobonae, 1936.</ref> et Walterus Pohl<ref>Walterus Pohl, Die Awaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822, Vindobonae, 1988 (editio altera 1996).</ref> putaverunt Chroatos fuisse nomen ordinis militaris limitanei intra Avaricum Khaganatum, qui fines khaganatus custodiebat. Constat Chroatos apparere “prope” fines Avarici imperii (Ucraina occidentalis, Polonia meridionalis, Carantania in Austria meridionali, Dalmatia), sed extra lineas interiores eiusdem imperii. Lingüista Alemko Gluhak in libro suo ''Porijeklo imena Hrvat'' (''De origine nominis Chroati'') affirmavit illud gentium nomen (ex septem, secundum fabulam origo gentis in DAI, cap. 30) quod Chroati vocabatur, consedisse in regione a monte Velebitio meridiano, a flumine Zrmania usque ad flumen Cetinam, deinde ad Campum Duvani (antiquum Delminium, sedes veterum Delmatarum).<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, 1990, pp. 222–223.</ref> Hoc spatium, universim spectatum, complectitur partes hodiernae Dalmatiae septentrionalis et mediae atque Hercegovinae occidentalis. Constat prima centra regni Chroatici mediaevalis sita fuisse in regione ab urbe Nona (Croatice: Nin), prope Iadram (Croatice: Zadar), ad litus maris, usque ad Cninam in interioribus, tum ad Clissam (Croatice: Klis) et Solinum (antiqua Salona) haud longe ab Spalato. Regio est saxosa, ubi catenae montium parallelae secundum litus Adriaticum se extendunt, et inter hos montium scopulos parvae valles fertiles iacent. Maxima area terrae arabilis sunt Ravni Kotari, post Nonae (Nin) et Iadri (Zadar) fines, in interioribus regionibus. <center> [[File:Eastern Adriatic 1089.svg|700px|alt=Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089|Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089]] </center> Unum e primis sedibus civitatis Chroatorum ad litus maris Hadriatici fuit oppidum Nin (antiqua Aenona, mediaevalis Nona), XVII chiliometris ad septentrionem et occidentem ab Iadera situm. Primum fuit habitatio gentis Liburnorum, atque ab saeculo I municipii Romani dignitatem obtinuit. Medio saeculo IX ibi condita est episcopatus Nonensis (863/867), in quo tunc sedebat »episcopus Chroatorum«, cui iurisdictio super totam civitatem Chroatorum tributa est. Episcopatus anno 928 abolitus est, anno 1075 restitutus, denique anno 1828 omnino sublatus. Omnes monumenti epigraphici, qui hucusque in territorio Chroatiae ad saeculum IX pertinentes reperti sunt, Latine scripti sunt. '''Lingua Latina fuit sermo officialis (cancellariae et liturgiae) civitatis Chroatorum usque ad annum 1847, cum Senatus Chroaticus decreto suo sermonem Chroaticum in usum publicum introduxit.''' == 19. Adiectum: Etymologia ethnonymi Chroatus (''Hrvat'') == Plurimi linguistae, qui per ultimum saeculum quaestionem originis nominis ''Chroatus'' sive ''Croatus'' , Croatice:''Hrvat'' (plur. ''Hrvati'') tractaverunt, consentiunt hoc nomen non esse Slavicae originis. In eodem tempore maxima auctoritas in circulis linguisticis tributa est sententiae qua radices nominis ''Hrvat'' in circulo Indo‑Iranico subfamiliae Indoeuropaeae quaerendae sunt. Id praecipue factum est ob inventum duarum tabularum lapidearum repertarum medio saeculo XIX in excavationibus reliquiarum urbis Graeco‑Sarmaticae '''Tanais''', ad ostium fluminis Don (antiqui: Tanais) in Mare Azoviense (antiquum: Maeotis Palus) sitae,<ref>Tabulas inscriptionibus Graecis inscriptas detexit philologus classicus et historicus Russicus Pavel Mihajlovič Leontjev anno 1853.</ref>quibus nomen ''Hrvat'' ab initio saeculi XX saepius cum ramo Iranico linguarum Indo‑Iranicarum coniungi coepit. [[File:Ancient Greek Colonies of N Black Sea.png|center|800px]] ===19.1 Tabulae Tanaiticae === Agitur de duabus tabulis marmoreis inscriptiones Graecas longiores continentes, quae secundum indicia intra ipsum textum circa annum CC (200) p. Chr. n. sunt positae. Tabulae nomina regis urbis Tanais et civium publicas functiones gerentium enumerant. Notandum est has inscriptiones publicas esse, non sepulcrales.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Dimidia pars nominum Graeca est, altera vero pars ad linguas Iranicas pertinet, ut nomina ''Farnarak, Ardarak, Meuak, Nauak, Niblobor, Sandarz'', etc. Inter haec nomina investigatores moverunt nomina propria '''''Horoathos''''' et '''''Horouathos''''' (Χορούαθ[ος], Χορόαθος), quae cum ethnonymo moderno ''Hrvati'' comparata sunt. Primus relationem inter nomina ''Horouathos'' et ''Horoathos'' et ethnonymum ''Chroatus'' (Croatice:''Hrvat'', in lingua Russica forma:Хорват: Horvát) proposuit linguista Russicus '''Alexander L. Pogodin''' anno MCMII (1902). Huius coniunctionis fautores fuerunt multi historici et linguistae Europaei, inter quos František Dvornik, Max Vasmer, Oleg N. Trubačev. ===TABULA TANAITICA A=== '''Tabula A''' maior est et antiquior inscriptio, ad annos 175–211 p. Chr. n. referenda, quae ad tempus pertinet quo Tiberius Iulius Sauromates II (175–211) regnum Bosporanum rexit. Tabula marmorea, 0.92 m × 0.73 m × 0.09 m metiens, verisimile est graviter laesa fuisse etiam ante excavationem. Triginta duo versus ex triginta fragmentis servati sunt. In inscriptione publica memorantur rex, synodus sive coetus devotionalis, praefectura eiusdem coetus, atque sodales ordinarii, numero paulo infra quadraginta. Versus quartus finitur mentione patris synodi, Horoúathi (Χορούαθος), qui versu quinto nominatim iterum occurrit; inter alios etiam vir ignotus, qui dicitur filius Horoáthi (Χοροάθου), commemoratur. Inscriptio fine clauditur data, ex qua servata est tantum appellatio mensis Graeco‑Macedonici, qui Iulio aut Augusto respondet. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae A<ref>CIRB 1277, cf. IosPE II 445; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 173–211 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/184019</ref> == <poem> 1    Θεῷ Ὑψί̣σ̣τῳ.                    ἀγαθῆι τύχηι. βασιλεύοντος βασιλέως ∙ Τιβ(ερίου) ∙ Ἰουλ(ίου) ∙ Σαυρομάτου φιλοκαίσαρ[ος κα]ὶ φιλο[ρ]ωμαίου, εὐσεβοῦς, ἡ σύνοδος ἡ περὶ ∙ ἱ[ερέα Ἰού]λ̣ιον̣ Ῥ̣αλ̣χάδου καὶ πατέρα σ[υ]νόδου 5 '''Χορούαθ̣'''[ον — —]ο[— —] καὶ συναγωγὸν Ἀρδά[ρα]κον [Σ]υ̣νεγδήμ̣[ου καὶ φιλ]ά̣γ[αθ]ον Δίαι[ο]ν̣ Κ̣ε̣ρ̣δ̣ω̣ν̣άκο̣υ̣? καὶ [π]αραφιλάγαθο̣[ν — — —]ιον Φοργαβάκ̣[ου] καὶ [νεα]ν̣ισ- [κ]ά̣ρχην Δημήτ̣[ριον Ἀπο]λ̣λωνίου καὶ γυμ[ν]ασιά[ρχην] Βα- [σι]λείδ̣ην Θεον̣[είκ]ο[υ καὶ Ἄ]τ̣τα̣ν Ἡρακλείδου φίλο̣[ν]? τ̣ῆ̣ς 10 [συ]ν̣όδου [καὶ] οἱ λο̣[ιπο]ὶ [θια]σῖτ̣αι· Ἀρδά̣ρα̣κος Ζια̣- [— —]ου, Δη[μήτ]ριος [— — —]ου, Λείμανος Φίδ̣α̣, [Μί]δαχ̣ο̣ς? [— — —]άνου, Ἀ[σκ]ληπιάδης  Οὐαλε̣[ρ]ί̣ου, [․․]γ?όδαν[ο]ς [Δημητ?]ρίου, [Μ]ενέστρατος Λυκίσ[κο]υ [— — —]ικάχο[υ], Διό̣φαντ[ος] Δείου, Πόπλ[ιο]ς 15 [— — — —]δα, Ἡρακλείδ[ης] Ἐπιγόνου, Ἰα̣ρ̣δο- [— — — — Δ]η̣μητρίου, Ἀ[φ]ροδείσιος  Χρυσέ- [ρωτος, Φαλ]δά[ρα]νος Ἀπολλωνίου, Φίλιπ- [πος — — — —]ν̣ο[υ], Καλοῦς Ἀθηνίου, Κόφαρνος [— — — — — — — — — Τ]ρ̣ύφων Ἀνδρομ[έν]ους, 20 ο̣[— — — — — —] '''Χοροάθου''', Θεότειμος  Ψυχα- ρίων̣[ος, — —]δίβαλος Φαρ[νάκου], Ε̣ὔιος Ῥό- δων[ος, Ἡρα]κλείδης Ἄττ̣[α, — — — — Ἀρισ]- τοδ[ήμου, Σ]ύ̣μ̣μ̣αχος Σα[— — — — — — — —] κος [— — — — — — — — — — — — — — — —] 25 φιλο[— — — — — — — — — — — — — — — —] ορανσ̣[— — — Ζωρθῖ?]ν̣ος  Βε[λλικοῦ? — — —] Ῥ̣α̣δάμ̣[ειστος? — —] Φαδινά[μου — — — — —] Μύ̣ρ̣[ων? — — — — —] Μαστοῦ̣ [— — — — —] πο[— — — — — — — —]ος Ἀρδα[ράκου? — — —] 30 Φιδ[α— — — — — — —]νος̣ Χαρί[των — — — Ἀ]- ράθι[— — — — — — — — — — — — — — — — —]                                     vacat 32  ἐν τ[ῶι — — ἔτει καὶ μη]νὶ Λῴ̣[ωι — — — — —] </poem> ===TABULA TANAITICA B=== Tabula B minor est inscriptio, mensuris 1,053 m × 0,71 m × 0,08 m, ad annum CC p. Chr. n. relata (517 secundum computationem temporis Bosporanam). Haec inscriptio recentior est, quod apparet ex mentione Tiberii Iulii Rhescuporis III, filii Sauromatis II. Minus detrimenti accepit: in quattuor partes fracta est et satis bene legi potest. In ea incisæ sunt viginti lineæ litteris Graecis capitalibus monumentalibus. In lineis VI, VII, VIII et IX commemorantur, una cum nominibus patrum, quattuor principes civitatis Tanaeitis eo tempore quo hoc monumentum erectum est (Hofarno, Babos, Niblobor, Horoathos). Monumentum positum est ob renovationem fori centralis urbis Tanaeitis. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae B<ref>CIRB 1245; cf. IosPE II 430; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 220 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/183985 .</ref> == <poem> 1  ἀγαθῆι  τύχηι. ἐπὶ βασιλεῖ Ῥησκουπόριδι, υἱῷ μεγάλου βασιλέως Σαυρομάτου, κα̣[ὶ] Ζήνων Φάννεως πρεσβευτῇ βα- 5 σιλέως Ῥησκουπόριδος #⁵⁶ καὶ Χο- φάρνου Σα̣νδαρζίου #⁵⁶ Βάβος Βαιο- ράσπου #⁵⁶ Νιβλόβωρος Δοσυμοξάρ- θου #⁵⁶ '''Χορόαθος''' Σανδαρζίου ἄρχον- τες Ταναειτῶν #⁵⁶ Χόφραζμος Φοργα- 10 βά̣κου, Βασιλείδης Θεονείκου ἑλ- ληνάρχης ἐξαρτίσας τὴν ἀγορὰν̣ ἐκ τῶν ἰδίων ἀναλωμάτων ἀπεκα- τέστησ̣α̣ τῇ πόλει καὶ τοῖς ἐμπό- ρ̣ο̣ι̣ς̣ δ̣ιὰ ἐπιμελητῶν Ζήνωνα Φά[ν]- 15 [ν]ε̣ως #⁵⁶ Φαρνόξαρθος Ταυρέου, Φαλδάρανος Ἀπολλωνίου καὶ [ἀρ]χιτεκτόνων Διοφάντου Νε- οπόλου κα[ὶ] Αὐρηλίου Ἀντωνε[ί]- νου, Ναύακος Μευάκου. 20    ἐν τῷ ζ̣ιφʹ. </poem> [[File:Horovathos.jpg|thumb|center|800px|Nomen Χοροάθος in Tabula Tanaitica B]] === De tabulis Tanaiticis: historia receptionis et aestimatio hodierna === Per magnam partem saeculi XX, cum Chroatia pars Iugoslaviae esset, historici Chroatici tabulas Tanaiticas aut tacebant aut exemplum negativum proponebant, dicentes similitudinem onomasticam casu fortuito ortam esse, non argumentum ad originem gentis deducendam.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Hodie tabulae Tanaiticae in studiis linguisticis cautissime tantum ut possibile '''testimonium ad etymologiam ethnonymi''' illustrandam accipiuntur, nullo modo autem ut argumentum ad originem biologicam (geneticam) gentis Chroaticae ex Sarmatis Iranophonis deducendam.<ref>Heršak, Emil; Nikšić, Boris (2007), [Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje), Migration and Ethnic Themes 23 (3).]</ref> Necesse est distinguere inter originem nominis ''Hrvat'' et originem ipsius populi Chroatici, cum omnis gens per processus ethnogeneticos complures et saeculares formetur, in quibus elementa genetica, linguistica et civilizatoria inter se miscentur. === 19.2 Contextus historicus translationis nominis Sarmatici ''Horvata'' in Slavicas communitates inter Borysthenem et Tyrum === Chroati lingua sua indubitanter ad gentes Slavicas pertinent, et plerumque maior pars minoritatem linguistice absorbet. Nota sunt exempla Bulgarorum Turcicorum in Bulgaria, Francorum Germanicorum in Gallia, qui nomen suum maiori populo reliquerunt, sed linguam eius paulatim acceperunt; item Normanni Scandinavi in Gallia septentrionali, qui intra unum saeculum linguam Francogallicam receperunt eamque postea in Britanniam Anglosaxonicam transtulerunt. His analogiis congruit opinio secundum quam quaedam cohors Sarmatica nomine ''Horvata'' vel ''Horoata'' ex regionibus circa Maeotidem Paludem et flumen Don (antiqui: Tanais) '''ad occidentem migravit, fortasse sub impetu Hunnorum''', una cum multis coetibus Sarmaticis, inter quos Alani eminentissimi erant. '''Formam *''Horvata'' reconstruere conatus sum ex voce ''Horvat'' (forma nominativi singularis), quae in orbe Slavico latissime diffunditur atque inscriptionibus Tanaidis ut forma ''Horouathos'' confirmatur. Ablato suffixo Graeco ‑os obtinetur ''Horvat[h]'', cui, secundum leges morphologicas Sarmaticas, suffixum ''‑ta‑'' adiungitur, ut in ''Sarmata'' et ''Sauromata'', unde provenit forma ''Horvata''. Structura radicum ''Sar‑m‑ata'' et ''Hor‑v‑ata'' congruit, cum suffixum Scytho‑Sarmaticum ''‑ta‑'', quod est suffixum pluralitatis Sarmaticae, etiam in Ossetico ut ''‑tä'' exsistat. Quare probabilis videtur forma antiqui ethnonymi Sarmatici ''Horvata'' sive ''Horoata''. Hi Sarmatae, qui ''Horvata'' vocabantur, in regione quae nunc Ucraina est cum gentibus Slavicis consederunt atque eis nomen suum tradiderunt. Hac theoria explicatur ortus Hrvati ut coetuum Slavicorum nomen Sarmaticum ferentium. Ex ''Horvata'' Ucrainae partes se separaverunt atque ulterius ad occidentem profectae sunt, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae considentes; quod confirmatur ''Privilegium Episcopatus Pragensis saeculi XI'', necnon traditionibus de adventu ''Hrvati'' ex partibus Poloniae ad Adriaticum, quae apud Constantinum Porphyrogenitum reperiuntur, sed etiam apud alios chronistas, ut in opere Thomae Archidiaconi ''Historia Salonitana'', ubi narratur septem vel octo genealogias ex regione Poloniae in Dalmatiam se collocasse. Europa antiquae serae et medii aevi prioris regio erat mobilitatis demographicae insignis. Coetus sine finibus politicis stabilibus, sine identitatibus territorialibus firmis, saepe sine consilio diuturno movebantur, necessitatibus, periculis et occasionibus subito ortis respondentibus. Incursus alicuius gentis transeuntis aut fama de bonis condicionibus in regione ignota eos in motum ponere poterat. Notae sunt historiae de itineribus Ostrogothorum et Visigothorum, de Rugicis Germanicis, de bello Odacri contra Rugicos cum exercitu Alanorum, de migrationibus Vandalorum et Alanorum usque in Africam septentrionalem, de fato Herulorum, de itineribus Langobardorum qui terras multarum gentium transierunt, inter quas ''Anthib'', de pugna cum “Amazonibus”, etc. == 20. Reconstructiones linguisticae et hypotheseon de etymologia ethnonymi Chroati == Ad rationem identitariam autoperceptionis gentis magni momenti est ''mythus originis'' sive ''fabula fundationis''. In hoc autem capite quaestionibus ethnogeneseos Chroatorum non tractabimus, neque duabus eius partibus principalibus: parte historico‑identitaria nec parte genetico‑biologica. Hic enim solummodo de etymologia nominis Chroati agimus, id est de origine ipsius vocabuli, non de origine gentis. Hoc praecipue monendum est, cum etiam historici professione haud raro in errorem incidant confundendi varias theses de origine gentis cum thesibus de origine nominis. '''Reconstructio linguistica''' per se ipsa non est probatio. Ea enim repraesentat praesumptionem, id est coniecturam in certis regulis ac formis linguisticis fundatam. Quam ob rem quamlibet huiusmodi reconstructionem rectissime hypothesin appellare oportet. '''Hypothesis''' praesumptionem significat quae mutari potest; in regularitatibus quidem nititur, sed probatione directa caret. '''Thesis''', contra, sententiam designat quam auctor quidam tuetur; haec sententia etiam falsa esse potest, sed ut “positio” quaedam formata est. Hoc vocabulum adhibetur cum ostendere volumus aliquem interpretationem quandam defendisse. '''Theoria, sensu stricte scientifico''' (in sensu stricto), systema explicationis probationibus confirmatum denotat. Cum reconstructiones linguisticae probationes directas non habeant, expositiones quae ex eis praecipue oriuntur nullo modo vocabulo theoriae scientificae contineri possunt. Antequam varias hypotheses de etymologia ethnonymi Chroati lectori proponamus, necessarium ducimus hanc terminologiam supra memoratam explanare, quae in litteris linguisticis et historiographicis saepius occurrit. Id facimus ex cautela critica, cum non pauci auctores hypotheses suas in reconstructionibus fundatas fere ut veritatem scientificam indubitatam exhibeant, id est ut “argumentum irrefragabile” thesis quam tuentur. Talis ratio methodologica — proclivitas scilicet ut hypothesis pro veritate definitiva proponatur — omnino erronea est. === 20.1 Etymologiae ethnonymi Chroati ex linguis Iranicis === Maximus Vasmer, celeberrimus linguista Germanicus et slavista, primum proposuit etymologiam ex veteri Iranico ''(fšu)-haurvata'' = “pastor”, secundum formam Avesticam ''haurvaiti'' = “pascit”; postea autem derivationem suadebat ex veteri Iranico ''hu‑urvatha'' = “amicus”. Stephanus Krizin Sakač, historicus Croaticus e Societate Iesu, nomen Chroati cum veteri Iranico ''Harahvaiti'' coniunxit, quod tempore dynastiae Achaemenidarum (Cyri Senioris et Darii), sed etiam in antiquioribus textibus Avesticis, regionem designabat partim in territorio hodierni Afganistaniae sitam. <ref>Sakač: ''O kavkasko-iranskom podrijetlu Hrvata''(''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum''), in: ''Hrvati do stoljeća VII.'' (''Croati usque ad saeculum VII''), Zagrabiae 2000.</ref> Haec regio in scriptis Avesticis ''Harahvaiti'' appellabatur, in veteri Persico ''Harahuvatis'', quod postea in Graecum translatum est ut ''Arakhosia/Arachosia''. Hoc nomen respondet Sanscritico ''sarasvati'', quod significat “aquarum copia abundans”. Regio est in valle fluminis ''Hilmend'', in parte meridiana Afganistaniae hodiernae (V. Oranskij 1988: 127). Alemko Gluhak, linguista etymologus Croaticus, affirmat formam Harahvaiti secundum regulas linguisticas solum formas dare posse: * ''*Xorъšedi, *Xorъšedja'', vel fortasse ''*Xъrošedi'', quae non congruunt cum forma reconstructa paleoslavica: * ''*Xъrvat(in)ъ''.<ref>Gluhak 1990: 296–299</ref> P. Tedesco nomen Chroat ex Iranico ''huravant'' = “solaris” derivare conatus est. Alemko Gluhak (1990), in opere ''Porijeklo imena Hrvat'' (Latine: ''De origine nominis Chroatus'') , ad hypothesin etymologicam Olegii N. Trubačev se inclinavit. In primis Trubačevi hypothesibus annorum 1960, proponebat nomen a veteri Iranico ''*harvata'' vel ''*haurvata'' ortum esse, quod cum nominibus ''Sarmatai'' et ''Sauromatai'' comparabat, ubi suffixum Sarmaticum‑Scythicum pluralis ''‑ta'' inveniebat, quod etiam in Ossetico forma ''‑tä'' exstat. Deinde formam *haurvata cum voce Avestica ''haurvatat'' = “integritas, totalitas, sanitas” comparavit. Postea, annis 1980, Trubačev alias etymologias proposuit: nomen Chroati ex Iranico adiectivo ''*har‑va(n)t‑'' ortum esse, quod significat “feminei, ii quibus feminae sunt”, idque coniungebat cum matriarchatu, qui secundum eum in regionibus circa Pontum Euxinum et Caucasum olim exstitisse putabatur, cum mulieribus bellatricibus apud Sarmatas quas iam Herodotus memorat, atque cum Amazonibus fabularum Graecarum (Trubačev 1981: 151). Trubačev praeterea etymologiam nominis quod Graeci ''Sarmatai'' scribebant ita explicat: id a forma Indo‑Arica ''*sar‑ma(n)t'' = “ii quibus feminae sunt, feminei” derivari; pars prior nominis est Indo‑Aricum ''*sar‑'' = “mulier”, quod in linguis Iranicis dat ''*har‑''. Secundum Trubačevum et Gluhakum, qui hanc hypothesin sequitur, hoc confirmatur etiam locutione in litteris Graecis reperta: ''Sarmatai Gynaikokratoumenoi'' = “Sarmatae quibus feminae imperant”. In regione Sinda, prope Mare Azoviense, inter gentes Iranicas aetate Romana etiam quaedam coetus Indo‑Arici habitabant, ubi reperta sunt nomina feminea Graece scripta: ''Saria'' (sar = mulier) et ''Maiosara''. Regina Sindica Bospori vocabatur ''Kamasaryē'', quod explicatur ut ''*kama‑sar'' = “mulier amata”. Apud modernos Ossetas servatus est vetus epos de gente heroica ''Narta''; unus e personis centralibus est ''Satana'', mater sapientissima gentis, educatrix iuvenum heroum (Abaev 1965: 84; 1979: 39–40). Praeter Ossetas, qui habentur posteri Sarmaticorum Alanorum, epos ''Nartarum'' pars est traditionis aliorum populorum Caucasicorum: Adigeorum, Kabardinorum, Abazorum, Tschetschenorum, etc. Putatur nucleum huius carminis ad tempora Scythica pertinere. Oleg N. Trubačev concludit nomen Chroati primitus ab aliqua gente Iranice loquente portatum esse, quae postea slavicizata sit (Gluhak 1990: 305). Linguista Ranko Matasović ethnonymum ''Hrvat'' e radice Iranica derivari putat, quamquam plures origines Iranicae proponuntur nec ulla omnino certa est. Inter eas probabilissima videtur esse forma Ossetica (Alanicā) *''xurvæt'', significatione “custos”, quae legibus phonologicis et morphologicis cum forma Slavica congruit.<ref>Ranko Matasović, "Ime Hrvata", in: Jezik 66 (2019), 81–97.</ref> === 20.2 Aliae hypotheses de etymologia ethnonymi Chroatus (Hrvat) === Praeter varias hypotheses Iranicas et reconstructiones etymologicas nominis ''Hrvat'', iam inde a media aetate comparuerunt aliae quoque interpretationes. Imperator Constantinus VII Porphyrogenitus, in opere suo ''De administrando imperio'' medio saeculo X conscripto, primam talem etymologiam proposuit, ubi nomen Chrobatoi (lege: Hrovatoi) deducebat a voce Graeca ''khōra/chōra'' = “terra”, videlicet per formam alternativam Chorbatoi (lege: Horvatoi), cum expositione quod “Chroati in lingua Slavonica interpretantur eos qui multas terras possident” .<ref>Gluhak 1990 : 294</ref> Thomas Archidiaconus (saec. XIII) Spalatensis, in opere ''Historia Salonitana'', protulit opinionem nomen Chroatae pertinere ad nomen incolarum insulae Curictae, quod, ut aiebat, antiquitus fuisse ''Curetes'' vel ''Curibantes''. Historicus Croaticus Georgius Rattkay (saec. XVII) putavit nomen ''Hrvat'' cum verbo Croatico ''hrvati se'' = "colluctari" coniungi.<ref>Baro nobilis Georgius Rattkay (1612–1666) primam historiam systematicam regni Croatiae composuit: ''Memoria regum et banorum Dalmatiae, Croatiae et Slavoniae'', Vindobonae, 1652.</ref> Hae interpretationes antiquiores plerumque aestimari possunt ut ingeniosae sed “popularis” indolis, non vero scientificae. Missionarius Hungaricus Timon (saec. XVIII) nomen Hrvat deducebat ab appellatione ducis Bulgarici ''Kuvrat''. Tales conatus derivandi nomen Hrvat a nomine Kuvrati iterum in saeculo XX apparuerunt. Saeculo XIX ortae sunt multae aliae etymologiae: K. Zeuss putavit nomen ex vocabulo Germanico ''haru'' = “gladius” derivari putavit (quod in Polonico, ut aiebat, exstitisset ''karwat'' = “gladius brevis”, cum revera in Polonico saec. XIV nota sit vocabulum ''charwat'' significans “custodem urbanum” Cracoviae). S. Mikucki coniunxit nomen ''Hrvat'' cum radice Sanscritica ''śarv-'' = “ferire”. P. J. Šafařik comparavit ''Hrvat'' cum formis ''xr'b't'', ''xrib't'', ''xrib'', quia Rutheni et Ucraini montes Carpaticos vocant ''Horby'', id est ''Chrby'', unde secundum eius interpretationem nomen ''Hrvati'' cum nomine Carpatum cohaereret. F. von Miklosich deducebat nomen ex ''hruv/hr’v'' = “saltatio”. L. Geitler proposuit nexum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” et ''śarvuotas'' = “loricatus”. F. A. Braun in nomine ''Harvate'' vidit formam Germanicam nominis Carpatum: ''Harfaða fjöll''. R. Much coniunxit nomen ''Hrvat'' cum forma Germanica ''hruvat'' = “cornutus”.<ref>De etymologiis saec. XIX vide: Šišić 1990 : 236–238.</ref> A. Brückner nomen comparavit cum Slovaco ''charvati se'' = “resistere”, idque cum radice Slavonica ''*sk’rv- / x’rv-'' coniunxit, quod iterum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” comparavit. Otto Kronsteiner nomen ''Hrvat'' per linguas Tataricas et Baschkiricas ad vocem Turcicam ''xərvata'' = “milites liberi” referebat, quod cum magno influxu Avarorum in ethnogenesin Croaticam coniungere conabatur. Attamen nulla harum etymologiarum, sive linguistice sive historice, satis probabilis iudicari potest. === 20.3 Etymologia nominum quinque fratrum et duarum sororum (''DAI'', cap. XXX) === == 21. De distributione cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna == Aestate anni MMXX investigationem per rete perfeci de existentia et distributione cognominis ''Horvat'' in Foederatione Russica atque in regionibus finitimis. Inquisitionem institui inspectione registrorum cognominum in indicibus telephonicis publicis. Cognomen ''Horvat'' in Foederatione Russica circiter ducentos quinquaginta homines in talibus registris repertos praebuit. Ex conspectu distributionis cognominis ''Horvat'' in tabula geographica Foederationis Russicae hunc ordinem geographicae dispersionis observavi: praeter paucos homines in regionibus urbium maximarum, ut Moscuae et Vladivostoki, plerique alii hoc cognomine inscripti collocati erant in spatio geographico inter Pontum Euxinum et Mare Caspium (directione occidente‑oriente), cum maxima frequentia in septentrione circa urbem Casani ad Volgam in Tatarstania, et cum altera maxima frequentia in meridie, in regione Reipublicae Kabardinensis in Caucaso. '''Quod ad distributionem cognominis ex ethnonymo derivati attinet, regula observata est quae docet cognomina ex nomine gentis dominantis vel indigeni in ipsa regione illius gentis raro exsistere; maxima vero frequentia talium cognominum plerumque invenitur in regionibus et terris finitimis. Haec regula in ipsa Croatia confirmatur: in ora Adriatica cognomen Horvat fere nusquam occurrit in regione pristinae Croatiae, in Dalmatia, Liburnia et in occidentalibus partibus Bosniae et Hercegovinae; contra vero in Croatia septentrionali, in terris mediaevalis Slavoniae, ubi multi profugi ex parte meridiana Croatiae (a Turcis Osmanlis fugientes) se receperunt, cognomen ''Horvat'' frequentissimum est. Praeterea, praeter Slavoniam veterem, cognomen Horvat est frequentissimum in Slovenia hodierna, deinde in Hungaria atque in aliis regionibus vicinis, quo Croatae saeculis XV et XVI migraverunt hostibus Osmanlis effugientes. His rebus ad distributionem cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna relatis, quaestionem ponere licet: quos inde exitus colligere possumus? Emanat conclusio cognomen ''Horvat'' hodie frequentissimum esse in regionibus quae margines, peripherias et vicinitates terrarum antiquorum Sarmatarum et Alanorum repraesentant, scilicet — ut supra dictum est — in regione Tatarstaniae ad Volgam in septentrione (cuius centrum est urbs Casania) et in regione Reipublicae Kabardinensis in meridie. Ipsa distributio cognominis ''Horvat'' in his regionibus, cum quadam “vacuitate” in medio, casu tribui non potest. '''Agitur enim de cognomine ex ethnonymo quodam Sarmatico derivato, verisimiliter ex forma ''Horvata'' (nominativo plurali in linguis Sarmaticis). ===21.1 De regno Alaniae aetate media et de Ossetibus hodiernis === Praeterea notum est regnum Alaniae aetate media situm fuisse in spatio inter Pontum Euxinum ad occidentem, Mare Caspium ad orientem et Caucasum ad meridiem. Quare non est mirum cognomen Sarmaticum ''Horvat'' frequentissimum apparere in regionibus vicinis illi territorio. Regnum Alaniae et militariter et demographice magna ex parte deletum est tempore incursioni Mongolicae saeculo XIII. Osseti hodierni habentur posteri Alanorum, quod lingua hodierna Ossetica demonstrat, quae ad ramum linguarum Iranicarum orientalium pertinet atque multa archaica elementa servat, praesertim in phonologia et morphologia. Propter haec conservativa et archaica proprietates lingua Ossetica hodierna una est ex proximis cognatis linguae Avesticae antiquae, qua conscriptae sunt sacrae litterae Avesta, fundamentum religionis Zoroastrianae (propheta Zarathustra). Notandum est linguam Avesticam ad ramum Iranicum orientalem pertinere, dum lingua Persica antiqua ad ramum Iranicum occidentalem refertur. Item memorare oportet nomina Osseti et Osseticus esse exonyma internationaliter recepta, ex lingua Georgiana derivata, ad post‑Alanicos loquentes designandos. Nomina autem propria quibus Osseti se ipsos et linguam suam appellant sunt Iron et Digor. === 21.2 De investigationibus geneticis Ossetorum === Recentissima investigationes geneticae ostendunt Ossetos hodiernos esse posteros Alanorum antiquorum praecipue per lineas femineas (mtDNA), cum lineae masculae (Y‑chromosoma) magna ex parte ad haplogrupos masculos Caucasi indigenos hodie pertineant. Quod, collatum cum inventis archaeogeneticis e.g. ex urbe Tanaide ad Tanaim, id est, ex tempore ante incursionem Mongolicam (saec. XIII) et ante incursionem Hunnicam (circa annum CCCLXX p.Chr.n.), suadet magnam partem originariae populationis Sarmatico‑Alanicae masculinae evanuisse: sive migratione sive cladibus bellicis. Verum tamen videtur feminas Alanicas satis autonomia et constantia praeditas fuisse — fortasse exemplo Amazonum Sarmaticarum — ut identitatem Sarmaticam per traditiones et linguam servarent. Agitur hic de una ex quaestionibus maxime curiosis in archaeogenetica Iranica: de discontinuitate linearum mascularum et de continuitate linearum feminearum apud Alanos. Hoc congruit cum studiis recentissimis (2019–2024), quae demonstrant Ossetos hodiernos per lineas femineas (mtDNA) continuitatem ostendere cum populis sepulcrorum Sarmaticorum et Alanorum seriorum (haplogrupis H, U, J, T cum eisdem subcladibus), cum conservatione frequentiarum, unde sequitur lineas femineas Osseticas hodiernas praecipue Alanicas esse. Contra vero lineae masculae (Y‑DNA) rupturam manifestam exhibent: Osseti hodierni habent haplogrupos masculos Caucasi indigenos, scilicet G2a, J2, R1b‑L23 Caucasicam, I2c, E1b Caucasicam; cum Alani et Sarmatae antiqui habuerint praecipue R1a‑Z93, R1b‑Z2103, Q1b, J2a, G2a, sed in subcladibus aliis quam haplogrupi Caucasici hodierni. <ref> Ad historiam geneticam Sarmatarum, Alanorum atque Ossetorum hodiernorum illustrandam consulantur hi labores scientifici: Boulygina et al., ''The Genetic Legacy of the Alans'' (Journal of Human Genetics, 2014); Kushniarevich et al., ''Genome-wide analysis of medieval Alans'' (Nature Scientific Reports, 2018); Khokhlov et al., ''Ancient DNA from Tanais'' (Archaeological and Anthropological Sciences, 2019); Wang et al., ''Ancient DNA from the North Caucasus'' (Current Biology, 2020); Lazaridis et al., ''The Genetic History of the Caucasus'' (Cell, 2023); Balanovsky et al., ''The Genetic Structure of Modern Ossetians'' (American Journal of Physical Anthropology, 2012). </ref> == 22. Conclusiones == <div style="text-align:center;"> [[File:Europe relief map showing the historical distribution of ethnic groups named Croats (9th–10th century).jpg |thumb |650px |alt=Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos. |Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos.]] </div> In hoc opere haec praecipue monere volumus: quamquam in chartis historicis saeculi undevicesimi atque circa annum 1900 Chroatia Alba pertinaciter in occidentali Ucraina collocatur, fontes historici — praesertim Chronicon Nestoris (saeculo XI exeunte / XII ineunte) — talem collocationem non sustinent. Nestor Kioviensis Chroatos, qui in Russia Kioviensi (hodierna Ucraina) habitabant, numquam “Albos” appellat, sed simpliciter Chroatos, Hr’vate, etc. Unico autem loco, ubi nomen “Chroati Albi” profert, eos cum “Serbis et Horutanis” coniungit, id est cum gentibus extra fines Ducatus Russiae Kioviensis positis. '''Conclusio 1: Chroati in regione veteris Russiae Kioviensis (hodierna Ucraina) non sunt “Chroati Albi”, sed Chroati tantum. Opus “De administrando imperio” Constantini VII Porphyrogeneti duas narrationes de Chroatis et de terra unde venerunt continet, in capitulis XXX et XXXI. Terram illam Porphyrogenetus aperte “Chroatiam Albam sive Magnam” nominat, eamque usque ad tempus quo opus conscribebat (circa annum 950) non fuisse christianam affirmat. Hoc testimonium regionem Bohemiae excludit, cum Bohemia iam saeculo IX exeunte per Moraviam christianitatem recepisset, atque saeculo X ineunte pro terra christiana haberetur. Quare collocatio Porphyrogeneti “Chroatiae Albae” in terris ad septentrionem et orientem Bohemiae quaerenda est. Praeterea, data capitulorum XXX, XXXI et XXXII locum Chroatiae Albae delineant: ab occidente Franci eos invadunt; ad fines Boiki (= Bohemia = Čechia) cum Serbis Albis sive non christianis et cum Francis confinia habent. Haec descriptio Chroatas Albas in hodiernam Poloniam meridio‑occidentalem, ad triquetrum Bohemiae, Poloniae et Germaniae, collocat.<ref>Propter rerum gestarum vicissitudines, fines Poloniae hodiernae, anno 1945 constituti, motum civitatis Germanicae versus orientem territorialiter sustulerunt; quare fines Poloniae hodiernae magna ex parte cum statu inter civitates exeunte saeculo X congruunt.</ref> Porphyrogenetus etiam scribit Chroati Albi cum Ungaris vicinos esse: in uno loco dicit Ungaros eos oppugnare, in alio vero cum eis in affinitate et amicitia vivere. Id verum esse potest tantum de Chroatis qui in immediato vicinatu Hungariae saeculo X ineunte et medio habitabant, quod maxime ad Poloniam meridianam spectat, ad tractus qui hodie cum Slovacia terminantur, cum Ungari post adventum in Pannoniam etiam Slovaciam tenuerint, quae tum “Hungaria Septentrionalis” vocabatur. Denique Porphyrogenetus refert Chroatas Albas ab oriente a Pečenegis oppugnari et spoliari. Hoc testimonium maxime ad Chroatas in Ucraina occidentali spectare potest, minus ad Chroatas in Polonia meridiana, et minime ad Chroatas in Polonia meridio‑occidentali, qui cum Francis, Serbis Albis (Lusaticis) et Bohemis confinia habebant. Ex hac geographia Porphyrogeneti apparet “Chroatiam Albam” amplum spatium esse inter Germaniam (Franciam) ad occidentem, Hungariam/Slovaciam ad meridiem et Ucraine occidentales ad orientem situm. '''Conclusio 2: Porphyrogeneti nomen “Chroatia Alba” ad regiones hodiernae Poloniae meridio‑occidentalis et meridianae spectat. Mentio autem Pečenegorum, qui Chroatiam Albam ab oriente oppugnare dicuntur, indicat Porphyrogenetum non solum Chroatas in Polonia meridiana atque meridio‑occidentali, sed etiam eos in Ucraina occidentali, id est in veteri Ducatu Russiae Kioviensis, ad notionem Chroatiae Albae pertinere existimasse. Narratio de Chroatis etiam in legendis Bohemicis occurrit, quae vitam sancti Venceslai (lat. Wenceslaus) referunt, quem anno 935 frater eius germanus, Boleslaus I Crudelis (Bohemice: Boleslav I. Ukrutný, † 967), interfecit. Mater eorum, Drahomira (Dragomira), metu perculsa post caedem filii “ad Chroatos” sive “in terram Chroatorum” confugisse memoratur. Chronicae Bohemicae, sicut Chronicon Dalimili saeculi XIV, originem ipsius gentis Bohemicae ex terra Chroatorum (''Charvaty'') deducere conabantur; quod non ad Chroatiam Adriaticam spectat, sed ad Chroatiam in regionibus hodiernae Poloniae sitam, in vicinitate Serborum Lusaticorum in Germania orientali. Documentum Bohemicum gravissimum, quod duas ipsas Chroatorum coetus inter alia Slavica tribus commemorat, est ''Pivilegium de fundatione episcopatus Pragensis'', quod Cosmas Pragensis in sua Chronica Boemorum (saeculo XII ineunte) tradidit. Ipse textus Pivilegii, saeculo XI exeunte conscriptus, fines episcopatus tempore fundationis anno 973 describit. In eo refertur ad quas gentes, flumina et urbes fines Pragensis episcopatus pertineant. Ita legitur fines ad septentrionem usque ad: “… ''Psouane, Chruati et altera Chrowati, Zlasane…''”. Graphia in variis codicibus et editionibus Cosmae diversa est: alibi invenitur "''Ghrvvati et altera Chrowati''"; alibi pro ''Zlasane'' legitur ''Slazane'', etc. Ex hoc Pivilegio apparet duas Chroatorum coetus ad septentrionem Bohemiae vixisse, in ambitu tribuum Silesiacarum Poloniae (Slasane/Zlasane = Silesiani). Quamquam textus eos iuxta memorat, parum verisimile est eos fuisse immediatos vicinos. Quod eo magis confirmatur, cum ''Pivilegium'' dicat episcopatum Pragensis anno 973 complecti etiam urbem Cracoviam totamque provinciam Cracoviensem in Polonia meridiana, atque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Strij protendi.<ref>Bugus, qui Occidentalis Bugus appellatur, flumen est quod in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit atque hodie parte cursus sui fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit; postea vero ad occidentem vergit, in Podlasia Polonica et deinde in Mazovia decurrens, ubi septentrione Varsoviae in Vistulam influit. Stryj flumen est in Ucraina occidentali quod in Carpathiis Silvestribus oritur, prope fines hodiernos Poloniae et Ucrainae apud vicum Užok fluit atque in Dniestrum (Tyras) se exonerat. Superior autem cursus Stryj nonnihil prope fines Poloniae et prope fontem fluminis San in Polonia austrorientali transit, et circiter sexaginta chiliometris ad occidentem a superiore cursu Stryj fines Slovaciae reperiuntur. Itaque Stryj flumen in Ucraina occidentali situm est, prope fines Poloniae et Slovaciae.</ref> Nonnulli existimant nomen fluminis quod iuxta Bug memoratur non esse Strij, sed Styr, flumen quod per regiones Voliniae circa urbem Rivne fluit. Nos autem censemus talem interpretationem fines episcopatus nimis in orientem protrahere, in territorium quod tum sub potestate Russiae Kioviensis erat, quae eo tempore necdum christianitatem publice receperat. Nam propagatio et receptio christianitatis in medio aevo initio a principibus et ordinibus superioribus ad inferiores ordines societatis descendebat. '''Conclusio 3: Ex ''Pivilegio fundationis episcopatus Pragensis'' discimus duas coetus Chroatorum in hodierna Polonia meridiana vixisse: unum ad septentrionem Bohemiae, inter tribus Silesiacas ad orientem et Serbos Lusaticos ad occidentem; alterum vero coetum Chroatorum verisimiliter in regionibus ad meridiem vel meridio‑orientem Cracoviae habitasse. Cosmas Pragensis in descriptione finium episcopatus Pragensis ad annum 973 etiam memorat Cracovam civitatem cum omnibus regionibus ad praedictam urbem pertinentibus ad meridiem cum Hungaris confinare. Meminisse autem oportet montes Beskidas et Tatrae ad meridiem Cracoviae sitos esse, ubi etiam ''Babia Gora'' eminens reperitur, quae fortasse Porphyrogeneti ''Bagibareia'' fuisse potest. Porphyrogenetus praeterea scribit principem Zachumliae saeculi X ineuntis, Michaelem, originem familiae suae ex regionibus circa Vistulam deducere. Toma Archidiaconus Spalatensis, quamquam saeculo XIII medio scribit, independenter a Porphyrogeneto, memorat adventum septem vel octo generum nobiliorum ex regionibus Poloniae. '''Conclusio 4: Christianitas in Poloniam anno 966 publice pervenit, cum dux Poloniae Mieszko I (960–992) baptizatus est, ut matrimonium cum principissa Bohemica Dubravka contrahere posset. Mieszko origine fuit dux regionis quae “Magna Polonia” appellatur, in parte Poloniae media‑occidentali sita (urbes primariae: Gneznensis, postea Posnania). Regiones autem Poloniae meridianae circa Cracoviam, necnon partes Silesiae meridio‑occidentales, Poloniae adiunctae sunt usque ad annum 990, quod fuit effectus expeditionum Mieszkonis. Hoc est confirmatio addita quod regio Poloniae circa annum 950, cum Porphyrogenetus opus suum ''De administrando imperio'' conscribebat, adhuc pagana erat et non christiana. Quare regiones Poloniae meridianae et meridio‑occidentales sunt locus ubi Chroatia Alba collocari potuit. Ex Chroatia Alba Chroati, in societate cum aliis Slavonicis gentibus, ad meridiem migraverunt per Bohemiam in Austriam meridionalem hodiernam (mediaevalem Carantaniam), ubi multa toponyma Slavica reperiuntur, inter quae Crowati, Chrouatti, etc., etiam pro regionibus amplioribus, sicut area latior circa Klagenfurtum. Testimonium toponymiae Slavicae et nominum ad Chroatos pertinentium invenitur in appellatione pagi maioris (pagus Chruuati) in regione circa Klagenfurtum, quod confirmatur in pluribus documentis imperatorum Ottonis I, II, III saeculi X, quae in tabulis geographicis Germaniae fideliter expressa sunt. Ob migrationes ad occidentem et meridiem ex Chroatia Alba (Polonia), quaedam loca a Chroatibus frequentius habitata sunt, alibi vero pauca tantum vici Chroatorum exstiterunt, ut videtur in regionibus circa Lipsiam et Hallam in Germania orientali. '''Conclusio 5: Chroatia Alba, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae et meridio‑occidentalis sita, pars fuit amplioris spatii habitationis coetuum nomine Horvat /Hrovat /Harvat /Hrvat insignium. Chroati Albi ex Polonia meridiana in minoribus coetibus inter Slavos Germaniae orientalis migraverunt, in regiones circa Lipsiam et Halleam; minores partes Chroatrum, ut toponymia confirmat, etiam in territorio Bohemiae permanserunt, quae in itinere eorum ad meridiem sita erat. Item, pars Chroatorum in migratione ad meridiem in Karantania Austriaca remansit. Maximus autem et orientalissimus coetus Chroatorum sunt Chroati in Ucraina, quos non “Chroatos Albas”, sed simpliciter Chroatos appellare oportet, ut fontes testantur. Ergo, non igitur de uno continuo territorio agitur, sed de coetibus Chroatorum in magno spatio dispersistis, intermixtis cum aliis Slavonicis gentibus, quod fuit effectus migrationum. Toponyma cum nomine Chroatus (''Hrvat'') etiam in regionibus vicinis reperiuntur: in Slovenia, Serbia (Hrtkovci), aliis locis Balcanicis, usque ad Graeciam. '''Conclusio 6: Iter et directio migrationis Chroatorum. Imago generalis migrationum Chroatorum, quae ex his investigationibus emergit, talis est: ex Ucraina Chroati ad occidentem migraverunt per Poloniam meridionalem (Chroatia Alba) usque ad Bohemiam, atque inde per Austriam meridionalem (Carantania/Koruška) usque ad litora Adriatica. '''Conclusio 7: Illi Chroati qui in septentrione, in “Magna” vel “Alba Chroatia”, permanserunt, tempore in processu ethnogeneseos pars nationum ibi viventium facti sunt: imprimis Polonorum. Hodie reliquiae loquentium Slavice in regione Austriae Koruškae (antiqua Carantania) se declarant ut pars minoritatis nationalis Slovenicae, quod non est mirum, cum Slovenia eis per plus quam mille annos vitae et evolutionis proximum et linguisticum et geographicum spatium fuerit, cui physice immediate adhaerebant. Quamquam incolae antiquae Carantaniae ad varias Slavicas gentes pertinere videntur, Chroati inter Slavos Karantaniae sunt una ex coetibus documentis optime testatis. Chroati in Ucraina paulatim non assimilati sunt, sed transformati, in iis regionibus ubi habitabant, cum de magnis coetibus Chroatorum ageretur, circa magna oppida mediaevalia congregatis. '''Conclusio 8: Identitas nominalis Chroatorum in Ucraina per tempora mutata est: a regionali identitate Galiča/Haličizne saeculis XII et XIII, cum illa loca Lavovi/Lvivi et Galiči ad gradum regni elevata sunt post dissolutionem Russiae Kioviensis et post atque inter incursiones Mongolicas (quae non erant eventus unici, ut interdum putatur), usque ad formationem separatae identitatis “rutenae” sive “rusinicae” apud Ucrainenses occidentales in Podnestrovlio superiore, circa montes Carpathos atque in Podolia.<ref> Anno 1253 Danijel Romanovič, princeps Galiciae et Volhiniae, coronatus est a papa Innocentio IV., quo facto Ducatus Galiciae‑Volhinensis ad dignitatem Regni Ruteniae evectus est. Cf. ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Daniel Romanovich”, accessum die 21 Oct. 2026; vide etiam ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Roman Mstislavich”. </ref> Identitas Ucrainensium occidentalium Rutenae sive Rusiči sive Rusini iterum subdividitur in: Lemki, Boiki et Hutsuli. = = == Notae == <references/> == Notae == <references/> [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Geographia]] 1afatcis6hbz4jkd72k5zb8jqohsd7l 285582 285581 2026-10-25T12:22:20Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana */ 285582 wikitext text/x-wiki [[Coronus Tenebrosius]] = DE SITU CHROATIAE ALBAE SIVE MAGNAE = == 1. Introductio == Vetustissimus fons historicus, qui de adventu Croatarum in hodiernam patriam deque regione unde profecti sunt narrat, est opus imperatoris Byzantini<ref> Nomina historiographica Byzantium, Imperium Byzantinum atque Imperium Romanum Orientale a recentioribus historicis inducta sunt, ut facilius designaretur civitas quae post annum 476 unica pars Imperii Romani superstes mansit, potestate politica, administrativa et militari. Imperator Constantinus circa annum 330 novam urbem condidit, Constantinopolim, in loco veteris coloniae Graecae Byzantion, unde etiam nomen Byzantii ortum est. Civitas fere mille annos (476–1453) exstitit atque regiones hodiernae Graeciae et Asiae Minoris complexa est. Religio publica orthodoxa erat, et saeculo VII lingua Graeca locum linguae Latinae tamquam linguae officialis occupavit. Nomen publicum civitatis erat Graece ''Basileia tōn Rhōmaiōn'', Latine autem ''Imperium Romanum''. </ref> Constantini VII Porphyrogeniti (905–959), quod titulo Latino ''De administrando imperio'' inscribitur. Opus Graece primum conscriptum est, sed titulum Latinum ''[https://archive.org/details/porphyrogenitus-1967-dai/page/153/mode/2up De administrando imperio]'' posteriores Europae editores et curatores ei attribuerunt.<ref> Primum opus ''De administrando imperio'' typis editum Ioannes Meursius anno 1611 curavit. Hic autem textus Latinus hodie ad usus investigationis academicae non adhibetur, cum multas errores atque deviationes contineat. Vide editionem digitalem: [https://archive.org/details/constantiniimper00cons ''Constantini Imperatoris Porphyrogeniti De administrando imperio'' (textus Latinus, 1611)]. </ref> Imperator Constantinus librum suum commentarium esse voluit atque fidelem notitiarum thesaurum de populis et regnis vicinis, destinatum filio suo minori et heredi Romano (938–963). Ex ipsis testimoniis operis colligitur librum inter annos 948 et 952 compositum esse, unde annus circiter 950 vulgo pro tempore originis ponitur. Capita tricesimum et tricesimum primum operis ''De administrando imperio'' (breviter: DAI) continent ''origo gentis'' Croaticae, id est narrationem de origine populi. Croatae non sunt solus populus Slavicus qui traditionem de “terra unde venerunt” ad sedes hodiernas conservat.<ref> Traditio Bohemica quoque narrationes de origine gentium servat (ut in Chronico Dalimiliano, saeculo XIV conscripto). Nestor, chronicarius Kioviensis (fine saeculi XI et initio XII), primam historiam de origine Slavorum exhibet. Priscam sedem gentis in regione Danubiana constituit, unde, secundum eum, Slavi sub pressione Vlahorum sive Volohorum (forsitan Romanorum, qui ad terras medii et inferioris Danubii advenerunt; attamen fieri potest ut ad Celtas sive Gallos referatur, quorum expansio saeculo IV a. Chr. n. facta est) versus septentrionem migraverint, in loca circa Vistulam sita. Nestor affirmat ex ea migratione ortos esse Ljahos sive Lahi (Lehos), id est gentes Slavicas Polonicas, atque ex iis Radimicios et Viaticios, populos Slavicos orientales. </ref> Attamen narratio Porphyrogeniti de origine et adventu Croatarum ad Adriaticum, in duabus versionibus exposita, multis differentiis atque contextu historico certo (Avaris, imperatore Heraclio /610–641/) a ceteris huiusmodi traditionibus Slavicarum gentium discrepat. '''De appellatione “Chroatia Alba sive Magna” ''' Notio “Chroatia Alba sive Magna”, quae etiam in titulo huius operis posita est, ex ipso Porphyrogeniti libro proficiscitur, ubi in extremo capitis XXXI haec leguntur: '''''Ὅτι ἣ μεγάλη Χρωβατία, ἣ καὶ ἄσπρη ἐπονομαζομένη, ἀβάπτιστος τυγχάνει μέχρι τῆς σήμερον, καθὼς καὶ οἱ πλησιάζοντες αὐτὴν Σέρβλοι.'' Quod Latine reddi potest: '''''Quoniam Chroatia Magna, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem abaptista permanet, sicut et Serbli, qui ei proximi sunt.'' Nonnulli auctores atque investigatores, qui Porphyrogeniti textum diligenter tractaverunt, existimant vocem Graecam ἡ μεγάλη praeter sensum proprium “magna” etiam significationem “vetus” habere potuisse, fortasse sub influxu usus Latini vocabuli maior (cuius significatio est: 1. maior, 2. natu maior, id est senior). Nam in ethnographia Byzantina adiectivum μεγάλη non solum magnitudinem, sed etiam vetustatem significare solet, id est regionem primigeniam et matrem. Hoc sensu cum Latino maior congruit, qui in scriptis geographicis et ethnographicis Romanis frequenter in sensu “antiquior”, “primigenius”, “originarius” adhibetur. Quam ob rem pars investigatorum censet vocem Porphyrogeniti ἡ μεγάλη Χρωβατία interpretandam esse ut “Chroatia primigenia” sive “vetus Chroatia”, non autem necessario ut “magna” in sensu spatii vel amplitudinis. Hic propositum est, ex iis quae in fontibus historicis continentur (varia documenta, chronica atque annales), locum geographicum Chroatiae Albae sive Magnae determinare. Ad hanc rem perficiendam, praeter testimonia de Chroatis in documentis et scriptis historiographicis expressa, adhibebimus quoque cognitiones ex toponymia, hydronymia, anthroponymia, necnon inventa recentioris linguisticae atque archaeologiae.<ref>https://hal.science/hal-02902087/file/Kazanski_Archaeology-Slavic%20Migrations_2020.pdf</ref> <center> [[File:Location of White Croatia and White Serbia in 560.jpg|700px |alt=Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 |Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 secundum fontes aevi medii]] </center> == 2. De administrando imperio: Caput XXX (pars de Chroatis) == '''Οἱ δὲ Χρωβάτοι κατῴκουν τηνικαῦτα ἐκεῖθεν Βαγιβαρείας, ἔνθα εἰσὶν ἀρτίως οἱ Βελοχρωβάτοι. '''Μία δὲ γενεὰ διαχωρισθεῖσα ἐξ αὐτῶν, ἤγουν ἀδελφοὶ πέντε, ὁ τε Κλουκᾶς καὶ ὁ Λόβελος καὶ ὁ Κοσέντζης καὶ ὁ Μουχλώ καὶ ὁ Χρωβάτος, καὶ ἀδελφαὶ δύο, ἡ Τούγα καὶ ἡ Βουγά, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτῶν ἦλθον εἰς Δελματίαν, καὶ εὗρον τοὺς Ἀβάρεις κατέχοντας τὴν τοιαύτην γῆν. '''Ἐπὶ τινὰς οὖν χρόνους πολεμοῦντες ἀλλήλους, ὑπερίσχυσαν οἱ Χρωβάτοι, καὶ τοὺς μὲν τῶν Ἀβάρων κατέσφαξαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὑποταγῆναι κατηνάγκασαν. Ἐκ τοτέ οὖν κατεκρατήθη ἡ τοιαύτη χώρα παρὰ τῶν Χρωβάτων, καὶ εἰσὶν ἀκμὴν ἐν Χρωβατίᾳ ἐκ τῶν Ἀβάρων, καὶ γινώσκονται Ἀβάρεις ὄντες. '''Οἱ δὲ λοιποὶ Χρωβάτοι ἔμειναν πρὸς Φραγγίαν, καὶ λέγονται ἀρτίως Βελοχρωβάτοι, ἤγουν Ἄσπροι Χρωβάτοι, ἔχοντες ἴδιον ἄρχοντα· ὑπόκεινται δὲ Ὧτῳ, τῷ μεγάλῳ ῥηγὶ Φραγγίας, τῆς καὶ Σαξίας, καὶ ἀβάπτιστοι τυγχάνουσιν, συμπενθερίας μετὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἀγάπας ἔχοντες. '''Ἀπὸ δὲ τῶν Χρωβατῶν, τῶν ἐλθόντων ἐν Δελματίᾳ, διεχωρίσθη μέρος τι, καὶ ἐκράτησεν τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Παννονίαν· εἶχον δὲ καὶ αὐτοὶ ἄρχοντα αὐτεξούσιον, διαπεμπόμενον καὶ μόνον πρὸς τὸν ἄρχοντα Χρωβατίας κατὰ φιλίαν. <ref>Editio Graeco‑Anglica: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gyula Moravcsik, vers. Anglica Romilly Jenkins, Dumbarton Oaks Texts I, Washingtoniae, 1967 (repr. 1993).</ref> Translatio nova Latina (secundum textum Graecum):<ref>Translatio a Coronō Tenebrōsiō facta.</ref> Chroati<ref>Translitteratio Latina. Porphyrogenitus scribit '''Χρωβάτοι''', quod Latine translitteratur ut '''Chrobatoi'''; ob vitacismum autem β ut [v] pronuntiatur, unde lectio ['''Hrovatoi'''], formae Croaticae hodiernae '''Hrvati''' (nom. pl.) proxime respondens. Forma ''Croati'' (nom. pl.) ex antiquiori forma ''Chroati'' orta est (cf. dux Chroatorum in [[Privilegium ducis Tirpimiri]]), quae ipsa a primigenio ''Chrovati'' provenit. Sonus autem /v/ in Latino saepe omittitur in adaptatione vocabulorum externorum, unde transitus '''Chrovati'' → ''Chroati'' → ''Croati'''. In linguis Slavonicis occidentalibus et orientalibus variae formae radicis occurrunt: in linguis Polonica, Ucrainica, Russica frequentissima est forma '''Horvati''' (radix ''hor-''), dissimilis occidentalibus formis '''hro-, cro-, chro-, kro-''', quae in linguis Germanicis et Romanicis praevalent. Haec permutatio vocalis /o/ explicari potest per phaenomenon phonologicum '''metatheseos liquidae''', quo vocales locum permutare possunt, cum iuxta liquidas /r/ vel /l/ consistant. '''Metathesis liquidae''' fuit communis et actuosa mutatio phonologica in antiquioribus periodis formationis linguarum Slavonicarum. '''In linguis Slavonicis orientalibus''' (Russica, Ucrainica) '''metathesis liquidae''' nonnumquam ad phaenomenon '''plērophoniae''' (punoglasje) duxit, quo vocalis /o/ duplicatur: ''glova → golova; *gord → gorod → grod''. Quaedam formae in linguis Bohemica et meridiano‑Slavonicis '''ad quantitativam vocalis productionem''' evolverunt, ut in exemplo ''grod → grad''. Eiusmodi leges phonologicae verisimiliter etiam in evolutione ethnonymi '''Horvat → Hrovat → Hr’vat''' operatae sunt. In regionibus Croatiae septentrionalibus ('''dialectus kajcavicus''') frequens erat forma '''Horvat''', dum in Dalmatia ('''dialectus chakavicus''') forma '''Harvat''' adparebat. Utraque forma ex antiquiori '''H’rvat''' (ubi ’ = semivocalis, ''jer'' in lingua '''paleoslavica''' et in lingua '''Slavica ecclesiastica antiqua''') derivata esse censetur. In lingua Croatica hodierna, intra fines '''dialecti Shtokavicorum''', evoluta est forma hodierna '''Hrvat'''.</ref> autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt '''Belochrovati''' (Albichroati). Una autem gens ab eis seiuncta, quinque scilicet fratres Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo et Chrobatos, itemque duae sorores Touga et Bouga<ref>Nomina Croatorum e textu Graeco translitterata sunt: Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo, Chrobatos, Touga, Bouga. Proposita lectio ad normam phoneticam: [Klukas, Lovelos, Kosentsis, Muhlo, Hrovatos, Tuga, Buga].</ref>, cum suo populo ab illis discedentes, in Dalmatiam venerunt ibique Avaros invenerunt terram illam obtinentes. Cum vero inter se per aliquot annos bellarent, Croatae superiores facti sunt: quosdam Avarorum trucidarunt, reliquos autem ad dicionem redigere coegerunt. Ex eo igitur tempore ea regio a Chroatis possessa est; suntque adhuc in Chroatia quidam Avarorum posteri, qui Avaricam originem ostendunt. Reliqui autem Chroatī apud Franciam manserunt, et nuncupantur hodie Belochrovatī, id est Albi Chrovatī, proprium principem habentes. Subiciuntur vero Otoni, magno regi Franciae atque Saxoniae, et inconditi (i.e. nondum baptizati) sunt, affinitates cum Turcis (id est: cum Hungaris) contrahentes atque amicitias cum eis colentes.<ref>Porphyrogenitus vocabulum Turcos ad Hungaros refert (circa annum 950), more Byzantinorum saeculi X, qui gentem Hungarorum nomine ''Τούρκων'' appellare consueverant.</ref> Ex Chroatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam; habent autem et ipsi principes suae potestatis, qui tantum ad principem Chroatiae amicitiae causa legatos mittunt. == 3. Analysis et interpretatio: Quid est Bagibareia? == '''Chroati autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albichroati). Multi investigatores putant “Bagibareiam” revera esse Bavariam. Alii autem monuerunt “Bagibareiam” Bavariam esse non posse, cum imperator Porphyrogenitus in ceteris operibus suis ad designandam Bavariam alio nomine utatur; in opere ''De thematibus'' Porphyrogenitus pro Bavaria voce Graeca ''Baioure'' utitur; idem monuit etiam Stephanus Krizin Sakač in opere Constantini ''De caerimoniis aulae Byzantinae''.<ref>Sakač, ''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum'', in: Croati usque ad saeculum VII, Zagrabiae 2000.</ref> Quoad vocabulum Bagibareia, haec cognoscenda sunt. In lingua Graeca antiqua littera β (Latine translitterata ut B, b) sonum /b/ repraesentabat; sed mutationes phonologicae in Graeco sermone vivo effecerunt ut in aevo Byzantino medio sonus /b/ in vocabulis Graecis ut /v/ pronuntiaretur: quod “vitacismus” appellatur. Scriptores autem aetatis Byzantinae, cum sonum /b/ in vocabulis externis et nominibus exprimere vellent, littera β adhuc saepe utebantur; demum postea paulatim adhiberi coepit combinatio litterarum mp ad sonum /b/ notandum, ut in exemplo tituli Croatici “ban”, qui Graece ut "mpanos" scribitur.<ref>Kinnamos, secretarius imperatoris Manuelis Comneni (1143–1180), solus praeter Porphyrogenitum est Graecus qui banum memorat; eum scribit ut ''mpanos''. Etiam in lingua Neo‑Graeca sonus /b/ per coniunctionem litterarum "mp" exprimitur.</ref> Porphyrogenitus igitur in scriptis suis littera β (B, b) adhuc utitur ad utrumque sonum exprimendum: et ad sonum /v/ et ad sonum /b/. Exemplum huius duplicis usus litterae β est nomen quod pro Croatis scribit: ''Chrobatoi'', quod sane legi debet ut ''Hrovatoi''. Praeterea altera mutatio phonologica, quae in lingua Graeca aetate Byzantina facta est, fuit conversio veteris Graeci coetus phonici /gi, ge/ in sonum /j/; exempli gratia, vox antiqua ''hagia'' Byzantino tempore pronuntiatur ut [aja]. Itaque etiam in vocabulo ''Bagibareia'' possibilis est lectio [''Bajvaria''].<ref>Praesertim, si monophthongizationem diphthongorum Graecorum veterum consideremus, quae plerumque efficiebatur aequatione valoris phonici ad secundum elementum diphthongi (hoc in casu: ei → /i/). Quare in voce ''Bagibareia'' lectio [''Bajvaria''] ex pronuntiatione orta est.</ref> Si possibilitatem consideremus auctorem partis de Chroatis in capite XXX ab auctore capitis XXXI diversum esse, tum fieri potest ut ille secundus auctor alio nomine pro Bavaria usus sit quam ipse Porphyrogenitus, qui in scriptis suis “Baioure” pro Bavaria adhibet. Nihilominus non est necesse omnino de altero auctore aut de interpolatione posteriore cogitare: prorsus fieri potest ut ipse imperator in archivis suis duo diversa relationes scriptas de Chroatis habuerit easque simpliciter transcripserit. Altera possibilitas significationis nominis “Bagibareia” esset nomen montis “Babia gora” (Graece: Babeia oreia), quod Constantinus, sive scriptor capitis XXX, ad auris perceptionem accommodavit et ita consignavit. In mundo Slavico hodie plures montes nomine Babja gora exstant, quorum unus maior est [https://en.wikipedia.org/wiki/Babia_G%C3%B3ra Babia Góra] in triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae. <center> [[File:8maja2006 babiagora 035.jpg|600px|alt=Babia Góra|Babia Góra – conspectus e parte Polonica]] </center> == 4. Thesis de Chroatia Alba in territorio Carinthiae mediaevalis, id est provinciae hodiernae Austriae Kärnten == Iam saeculo XIX interpretes et commentatorum Porphyrogeniti, ut Arminius Pavić (1844–1914), existimaverunt ''Bagibareiam'' significare “Babja gora”; Pavić autem putavit eam montem in hodierna Slovenia esse, trans flumen Cupam situm. Ex quo sequeretur Chroatas ante adventum in Dalmatiam in provincia Norico, sive in mediaevali Carantania<ref>Latine: ''Carantania'' sive ''Carentana'' sive ''Carinthia''; lingua Germanica: Kärnten, lingua Croatica: Koruška, in Austria australi.</ref>, habitasse, ubi testatum est exsistere toponyma nomen Chroatarum continentia, necnon totam regionem latiorem circa oppidum ''Klagenfurt'', quae in veteribus tabulis geographis ''Crowati'' appellatur.<ref> Tabula geographica – Spruner–Menke Atlas (In Nomine Jassa): [https://i0.wp.com/www.jassa.org/wp-content/uploads/2020/07/BRIGHT.png Spruner–Menke Atlas]</ref> <ref>Pagina de toponymia Slavica in regionibus Bavariae, Austriae, Carinthiae: [https://www.jassa.org/?p=16812]</ref> Hoc sententiam Armini Pavić postea quoque secuta est praeclara historica Croatica Nada Klaić, quae putavit ipsam veterem Carantaniam esse “Magna sive Alba Chroatia” de qua opus ''De administrando imperio'' narrat.<ref>Nada Klaić (1920–1988), historica Croatica; vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Nada_Klai%C4%87 paginam Anglice in Vicipaedia].</ref> At vero, secundum data in capite XXXI de situ Chroatiae Albae inter Franciam ad occidentem, Hungaros ad meridiem atque Pecenegos ab oriente eos impetentes, necnon de intervallo triginta dierum itineris a mari, Carantania nullo modo his duobus criteriis respondet: proximum enim mare Carinthiae est Hadriaticum, ad quod profecto non sunt triginta dies itineris; item Carantaniam non Pecenegi ab oriente oppugnabant, sed solum Hungari ex eadem parte eam invadere poterant. '''Haud dubium est nonnullos Croatas in regione Carantaniae veteris consedisse; attamen haec regio nullo modo esse potest “Alba sive Magna Chroatia” Constantini Porphyrogeneti, ut imaginata est Nada Klaić, quare hanc opinionem omnino reiciendam esse censemus.''' Notandum est migrationem Chroatarum in provinciam Romanam Dalmatiae, quam Porphyrogenitus in capite XXXI ''De administrando imperio'' sub imperio Heraclii (610–641) collocat, tempore congruere cum nonnullis aliis eventibus historicis: cum obsidione Constantinopolis anno 626 ab Avaris, Slavis et Persis frustra tentata, cum morte Baiani kagani, necnon cum ortu primae magnae Slavicae formationis politico‑militaris, regni Samonis in media Europa, in regionibus quae hodie Bohemia, Moravia atque terra Lusatiensium Serborum sunt. Sub ductu Samonis, is militaris foedus gentium Slavicarum feliciter et contra Francos ad occidentem, et contra Avaros ad orientem pugnavit. Bella Samonis adversus Avares in [[Chronicum (Fredegarius)|Chronico Fredegarii Scholastici Burgundiae]], capitulis XLVIII–XLIX, exponuntur; bella vero adversus Francos in capitulo LXVIII. Num fortuitum est Chroatas, ut Porphyrogenitus tradit, eo ipso tempore, circiter annum 630, advenisse, cum potestas Avarorum labefactaretur et regnum Samonis in ascensu esset? <center> [[File:Croats, Carantania and Samo's realm after 631 AD.jpg|frame|Tabula ostendit situm Chroatarum et Carantaniae ad regnum Samonis post annum 631.]] </center> Problematica de praesentia Croatarum in Carinthia tractata est in articulo suo [http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ09(1956)/GZ09.04.%20Antoljak,%20S.%20-%20Hrvati%20u%20Karantaniji.pdf Hrvati u Karantaniji] a historico Croatico Stjepano Antoljak.<ref>Stjepan Antoljak (1909–1997), historicus Croaticus; ''Hrvati u Karantaniji'', 1956, Facultas Philosophica Scopii.</ref> Ex concordantia toponymorum Dalmatiae septentrionalis et Liburniae cum iis Carantaniae veteris, Antoljak statuit Croatas non ex Carantania in Dalmatiam, sed e Dalmatiis postea in Carantaniam venisse. Problematica de vetere Carantania late et diligenter tractata est a historicis Slovenis: Bogo Grafenauer, Ljudemisl Hauptmann et Milko Kos.<ref>Bogo Grafenauer (1916–1995), historicus Slovenus, de Carantania et Slavis eius regionis multa scripsit: vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Bogo_Grafenauer Bogo Grafenauer].</ref> '''Kosentzes/Kosenzis ex ''De administrando imperio'' et ordo ''kosezorum'' Carantaniae veteris Nomen unius ex quinque fratribus, qui Croatas in meridiem ad Dalmatiam deduxerunt, Kosentzes sive Kosenzis, quod in opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeneti occurrit, cum nomine '''''kosezi''''', ordinis liberorum nobilium bellatorumque Carantaniae veteris coniungi solet. In Slavica Carantaniae principatu (hodie Austria australis) ab saeculo VIII usque ad XV peculiarem locum obtinebat ordo hominum, qui '''''kosezi''''' vocabantur (item ''kosegi, kasezi '' etc.). '''''Kosezi''''' proprii erant Carantaniae mediaevalis: nobilitas hereditaria e structura praefeudali, gentilitatis atque territorii orta. Erant liberi bellatores, custodes traditionis electionis principis super '''''lapide Krnensi''''' (Germanice:''Fürstenstein'', Slavice:''Krnski kamen'') in campo, ubi post baptismum ecclesia Sanctae Mariae (Germanice: ''Maria Saal'' / Slavice: ''Gospa Sveta'') prope oppidum hodiernum Klagenfurtum exstitit. Hoc momentum habet in investigatione migrationum Croatorum, cum una e regionibus centralibus antiquae ''Carantaniae'' esset '''''pagus Chrowati''''' seu '''''Crouuati'''''. Nomen kosezi in lingua Germanica reddi solebat ut ''die Edlen'' seu ''Edlinger'' (''nobilis''). Carantania anno 1335 sub dicionem Habsburgorum venit; illi structuram inventam reformaverunt eamque in ordinem feudalem suum inseruerunt. Electio principis super ''lapide Krnensi'' usque ad saeculum XV mansit, cum Habsburgenses ritum participare recusaverunt. Ipsum ritum inaugurationis principis descripsit '''Mavro Orbini''', clericus Ragusinus, in opere Italico '''''Il Regno de gli Slavi''''' (1601). Etymologia nominis ''Kosenzis'': lectio Slavica ad nomen ''kosenc, kosec, kosac'' (lat. faenator) pertinere potest; item lectio Iranica‑Sarmatica ad nomen Kasag (cf. Kasagoi, ethnonymus Adigeorum/Circassorum) non excluditur. == 5. Thesis de Chroatia Magna sive Alba, in regione ad septentrionem‑orientem Bavariae posita, id est in Germania orientali hodierna circa flumen Albis == Identificatio nominis Bagibareia cum Bavaria Stjepanum Pantelić inter alios impulit, ut in libello suo ''Najstarija povijest Hrvata'' (Latine: ''Historia Chroatorum antiquissima'') (Magontiaci, 1993) “Chroatiam Magnam sive Albam” Constantini Porphyrogeniti ad septentrionem Bavariae quaereret, id est in regione Germaniae orientalis hodiernae circa Albim, cum peculiari attentione ad tractum fluminis Salae inter Lipsiam et Hallam. Stjepan Pantelić (natus 1942 prope Viroviticam) studium theologiae Magontiaci perfecit, unde solida cognitio linguae Latinae et Germanicae ei accessit, quae facultatem praebuit bibliothecas et archiva per Germaniam, aetate ante interrete, diligenter explorandi. Pantelićus autem, ut historicus, reprehendi potest quod saepe leviter atque praecipitanter conclusiones ac interpretationes protulit sine vero fundamento in fontibus; sicut, verbi gratia, cum magna occidentalis Slavica tribus Abodritos, item eos quos Franci Vilcos (Welatabos sive Lutitios) vocabant, necnon Rugianos sive Ranienses ex insula Rugia in Baltico, simpliciter omnes — nec plus nec minus — Chroatas appellaverit. <center> [[File:Lutizenbund.PNG|thumb|900px|alt=Slaveni uz Labi u 10. i 11. stoljeću|''Slavi ad Albim, saeculis X–XI.'' ]] </center> Tamen Pantelićus laudandus est quod in libello suo haud magno (in summa 97 paginarum) copiose locos Latinos ex fontibus mediaevalibus protulit atque in notis sub pagina adduxit, ab Einhardo usque ad epistulas Caroli Magni ad uxorem missas bello contra Avaros gesto, necnon excerpta ex variis chronicis aliisque documentis. Praeterea investigationem toponymicam in parte orientali Germaniae peragravit, atque offendit loca ''Gross Korbetha'', ''Klein Korbetha'' et ''Korbetha'' (in fontibus Latinis mediaevalibus: ''Chruvati inferior'', ''Chruvati superior'' et ''Chruvati'') inter urbes Lipsiam et Hallam, item oppidum ''Borna'' in circulo Lipsiensi (Pantelić 1993, pp. 24–25). ''Borna'' enim nomen fuit primi ex fontibus Francicis noti ducis Dalmatiae et Liburniae (annis 817–821). <ref>Borna (dux Guduscanorum, dux Dalmatiae, dux Dalmatiae atque Liburniae) in ''Annales regni Francorum'' annorum 818–821 — textus Latinus: [[Annales regni Francorum]].</ref> Pantelićus quoque complura exempla antiquae toponymiae Slavicae in regione Germaniae orientalis collegit, inter quae: ''Corwete, Curuadi, Curewate'' (ex Hersfeldensi decimarum indice in Friesenfeldu, exeunte saeculo IX); ''Chruuati'' (apud Thietmarum episcopum in Chronica, saec. X/XI); deinde: ''Borewe, Bukuwiz, Camenitz [Kamenic], Zebegore, Krolevitz, Deliniz'' (cf. ''Delnice'' in Croatia), ''Dobergast, Dobrilug, Drevenitz'' (cf. ''Drvenik'' in Croatia), ''Glina'' (ut ''Glina'' in Croatia), ''Grizlav, List, Brodizi'' (cf. ''Brod'' in Croatia), ''Plawe, Racowe, Ribnitz, Slavi, Slavia, Strela, Cosence [Kosence], Studenik, Stablo, Sporno'', atque ''Lipci'' (Leipzig), etc. Indubitata est res quod totus tractus Germaniae orientalis ab Odra et Nissa usque ad Albim (Germanice Elbe) atque Salam a gentibus Slavicis inhabitatus erat, ut fontes testantur, iam a temporibus regis Samae (prima medietas saeculi VII). Eadem autem Slavicae gentes, in maiores foederationes tribuum coalitae, magnam partem autonomam politicam gerebant: modo socii Francorum contra Saxones (aetate Caroli Magni), modo in bellis adversus Francos ac postea reges Germaniae; donec saeculo XII eorum autonomia politica omnino sublata est eisque impositae sunt christianizatio et germanizatio.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304131003/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrons/helmold.htm Helmoldus, *Chronica Slavorum*]</ref> Nomina ducum illorum Slavorum inter Odram et Albim indolem quandam communem Slavicam ostendunt: ''Draško/Thrasco, Slavomir, Sedrag, Gostimil, Dobromisl, Dobrimir, Tugomir/Tugumir, Stojnev, Mistivoj, Mistislav, Višedrag, Budivoj, Pribislav, Vratislav, Vislav'', etc. Quare libellus Stjepani Pantelić ''Najstarija povijest Hrvata'' (''Historia Chroatorum antiquissima'') quasi dux quidam haberi potest per historiam Slavorum Polabensium, quorum solum '''''Lusatici Sorabi''''' usque ad hodiernum diem identitatem et linguam Slavicam servaverunt. Ut conclusio huius analysis libelli Pantelićiani sumi potest quod haud dubie nonnulli Chroatae in regione circa flumen Salam in Germania consederint; attamen pauca tantum loca minora ibi reperiuntur, quae nullo modo cum illa Porphyrogenetae “Chroatia Magna sive Alba” identificari possunt. Videtur etiam Pantelićus ipse hoc sibi conscius fuisse, quare omnes Slavicos orientalis Germaniae in Chroatas transformare conatus est (quod Chroatomania appellari potest), quamquam ipse fontes mediaevales et locos citatos adducebat qui nomina propria ac peculiaria istarum Slavicarum gentium clare ac indubitanter testantur.<ref>James Westfall Thompson, ''The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs'', ''The American Journal of Theology'', vol. 20, br. 2 (1916), str. 205–230, University of Chicago Press. [https://doi.org/10.1086/479673 https://doi.org/10.1086/479673]</ref> Addendum quoque est quod et Porphyrogeneta et rex Anglosaxonicus Alfredus Magnus aliique fontes Chroatas Albas in vicinitate immediata Bohemiae collocant (terra Boiki = Bohemia) atque eos ''constanter ad orientem a Serbis Albis ponunt''; quae omnia congruunt cum situ in hodierna Polonia australi atque austro‑occidentali. == 6. Quaestio de situ ''Illyrici'' Porphyrogeniti == === Caput XXX De administrando imperio: de situ et finibus Chroatiae ceterarumque Sclaviniarum === '''''Ex Chrovatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam ...'' ''Haec Chroatia ceterique Sclavi<ref>Slavi, ut ex scriptis Crnorizci Hrabari, Chronico Nestoris aliisque fontibus apparet, se ipsos Slovene/Slovjene appellabant. Scriptores autem Byzantini — Procopius, Menander, Theophylactus, Nicephorus aliique — formas Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβηνούς (Sklabenous) et Σκλαβῖνοι (Sklabinoi) adhibent. Imperator Constantinus Porphyrogenitus in opere suo De administrando imperio tribus formis utitur: Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβοί (Sklaboi) et Σκλαβίνιοι (Sklabinioi).</ref> hoc modo sunt dispositi: Dioclia ad castella Dyrrhachii accedit, videlicet ad Elisum, Helcinium et Antibarem, atque usque ad Catarum porrigitur; in montibus autem Serbiae finitima est. ''A Catara incipit archontia Tribuniensis, quae usque ad Ragusam extenditur, et in montanis Serbiae contermina est. ''A Ragusa vero incipit archontia Zachumliensis, quae usque ad flumen Narentam porrigitur; ad partem maritimam Paganiae accedit, ad montes autem versus septentrionem Chroatiae finitima est, Serbiae autem opposita. ''A flumine Narenta incipit Pagania et usque ad flumen Cetinam extenditur; tres autem županiae habet, nempe Rastoc, Mocro et Dalen. Ex his duae županiae, id est Rastoc et Mocro, ad mare sitae sunt; hae etiam sagenas (naves longas) possident. Dalen vero longe a mari distat, eiusque incolae agriculturae student atque ex ea vivunt. ''Quattuor insulae Paganiae sunt finitimae: Melita, Corcyra Nigra, Bracium et Pharus, pulcherrimae atque uberrimae, sed urbibus desertis et multitudine paludum refertae. Incolae earum pecora alunt atque ex eis vitam sustentant. ''A flumine Cetina incipit terra Chroatiae et per litus usque ad fines Histriae, id est ad urbem Albona, extenditur. In montanis autem thematem Histriensem aliquatenus superat; apud Cetinam et Hlivnum Serbiae accedit, cum terra Serbiae omnibus aliis terris opposita sit, ad septentrionem Chroatiae, ad meridiem vero Bulgariae finitima. ''Ex quo Sclavi praedicti advenerunt, totam Dalmatiam occupaverunt. Romani autem urbes insularum coluerunt atque ex eis vitam agebant. Sed a Paganis (Neretvanis) cotidie in servitutem abducti et necati, insulas reliquerunt, cupientes in continente agrum colere. In quo eos Chroati impediebant, quia tributum eis non dabant; sed omnia quae hodie Sclavis solvunt, stratego (praefecto Romano) olim tribuebant. ''Cum ita vivere non possent, ad Basilium (Basilio I Macedone, annis 867–886) imperatorem gloriosum accesserunt atque omnia supra dicta ei exposuerunt. Hic imperator gloriosus Basilio praecepit ut omnia quae stratego dari solebant, Sclavis darent, ut cum eis pacifice viverent; parum vero aliquid stratego tribuerent, quo ostenderent suam subiectionem erga imperatores Romanos atque eorum strategum. ''Ex eo tempore omnes illi urbes Sclavis tributariae sunt et eis tributum solvunt: ''Spalatum 200 nomismata, Tragurium 100, Iadera 110, Absorus 100, Arba 100, Curicum 100; ita ut 710 nomismata efficiantur, praeter vinum et alia varia, quae praeter nomismata adhuc dabant. ''Ragusium autem inter duas terras, Zachumliam et Tribuniam, situm est; Ragusini vinea sua in utraque regione habent et archonto Zachumliensi 21, archonto Tribuniensi 36 nomismata solvunt. In opere '''Thomae Archidiaconi''' ''Historia Salonitana'' (circa annum 1250) legitur '''''regno Chroatorum attribui “totam Maroniam et Chulmiae Ducatum”''''', id est totam '''Naroniae '''sive''' Paganiae '''atque''' Chulmiae (Zachlumiae)''' archontiam. Hoc territorium hodie utramque ripam fluminis Narentae complectitur. <center> [[File:Pagania Zahumlje Travunia Duklja.png|600px|alt=Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum saeculo IX|Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum in saeculo IX]] </center> '''Gregorius Barsensis''', notior nomine ''Pop Dukljanin'' ('''Presbyter Diocliae''') , in opere suo Latine conscripto '''''Sclavorum Regnum''''' (saeculo XII) omnes quattuor archontias — '''Diocliam, Tribuniam, Chulmum et Paganian sive Naroniam''', quas memorat Constantinus Porphyrogenitus (saeculo X medio), communi nomine '''''Croatia rubea''''' appellat.<ref>Eduard Peričić, ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog /Ljetopis popa Dukljanina'' (''Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis / Chronicon Presbyteri Diocliae''), editio “Kršćanska sadašnjost”, Zagrabiae, 1991.</ref> Unus ex antiquissimis locis, ubi nomina '''''Croatia alba''''' et '''''Croatia rubea''''' ad Chroatos Adriaticos referuntur, invenitur in opere chronographi Venetiani saeculi XIV, Andreae Dandolo. Videtur ille textum ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis (saeculi XII) sequi, sed etiam nonnullas additiones proprias inserere. ''Chronica Chroatica'' idiomate chakavico conscripta, quam '''Marcus Marulus''' anno 1500 Latine vertit, solam ''Croatiam Albam'' memorat: “''ab Dalma usque ad Valdeminum Chroatos Albos appellavit, qui sunt Dalmatini Inferiores…''”. '''Maurus Orbinus''' Ragusinus circa annum 1600, in opere suo panslavistico lingua Italica conscripto, item in quadam versione Gregorii Barsensis innititur atque ''Croatiam Rubram et Croatiam Albam'' nominat. Ragusinus '''Restius''' quoque, in paginis 25 et 43, nomina “Croazia Bianca, Croazia Rossa” refert. A libro ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis saeculo XII conscripto (quem Eduardus Peričić cum archiepiscopo Gregorio, persona historice bene documentata, quae archiepiscopus urbis Antibaris fuit — hoc nomine a Bari Italico distinguitur — identificare solet) usque ad opera omnium auctorum posteriorum hic memoratorum, vocabula ''Croatia Alba'' et ''Croatia Rubea'' ad solum Chroatiae Adriaticae spatium referuntur, non autem ad ''Croatiam Albam'' in Europa septentrionali sitam. '''''Croatia Alba''''' ad tractum maritimum Chroatiae hodiernae usque ad flumen Cetinam pertinet (locus ''Dalma'', id est ''Delminium'', caput Delmatorum antiquitus, hodie ''Duvno''), cum '''''Croatia Rubea''''' ad regiones ad meridiem fluminum Cetinae et Narentae sitas referatur, incluso territorio antiquae ''Diocliae'' sive ''Docleae'' (vulgo: ''Duklja''), quod nunc est ''Res Publica Montis Nigri'' (vulgo: ''Crna Gora'' sive ''Montenegro''). Itaque, secundum relationem Presbyteri Diocliae saeculo XII conscriptam, regiones quae hodie '''Rem Publicam Montis Nigri''' constituunt eo tempore nomine '''Croatiae Rubeae''' appellabantur. === Illyricum Porphyrogeniti = Croatia Rubea? === Porphyrogenitus narrat partem Chroatorum in Dalmatiam advenientium se segregasse atque Illyrico et Pannonia potitam esse. Quaeri potest utrum hic Porphyrogeniti vocabulum Illyricum ad regionem Croatiae Rubeae pertinere possit, quae in aetate sero‑Romana, a Diocletiano imperatore, nomine Praevalis sive Prevalitana appellabatur. Nomen ''Illyricum'' per tempora Imperii Romani, ab Octaviano Augusto usque porro, suum ambitum geographicum legitime mutavit. Romani enim sciebant ''Illyrios proprie dictos'' eos esse qui in regionibus hodiernae Montis Nigri atque Albaniae septentrionalis habitabant, contra quorum civitatem bella gesserunt exeunte saeculo III et ineunte saeculo II a.Chr.n. At vero, Romanorum incursu in terras Delmatorum, Iapodum et Liburnorum, deinde etiam ad septentrionem circa Segesticam (bella Octaviani in Illyrico annis 36/35 a.Chr.n.), totus ille tractus in provinciam Illyricum constitutus est. Post rebellionem duorum Batonum (annis 6–9 p.Chr.n.) pristinum Illyricum in duas provincias diviserunt: Pannoniam et Illyricum, cuius pars Dalmatia erat. <center> [[File:Ancient balkans 4thcentury.png|800px |alt=Tabula totius Illyrici Romani saeculo IV |Tabula totius Illyrici Romani in saeculo IV]] </center> Regio mediaevalis Carantaniae, in qua quoque Chroati inter Dravam superiorem et Muram in Austria meridionali hodierna in chartis et documentis memorantur,<ref>Otto I in diplomate anni 954 formulam “in pago Crouuati” adhibet; Otto II anno 979 scribit “pago Chruuat”, et similia. Cf. Gluhak, 1990.</ref> aetate Romana provincia Noricum fuit, numquam Illyricum; solummodo reformatione Diocletiani Noricum in praefecturam Illyrici adscriptum est, sed ea partitio administrativa nomina ipsarum provinciarum minime mutavit. Quare plane excludendum est eos ''Chroatos Carantaniae'', qui sub nominibus ''Crowati'' etc. testantur, Porphyrogeniti Chroatos fuisse qui “in Illyricum” venerint.<ref>S. Antoljak, Lj. Hauptmann et B. Grafenauer putaverunt Porphyrogenitum vocabulo “Illyrici” ipsam Carantaniam intellexisse, quasi pars Chroatorum a Dalmatiae Chroatis secessisset atque ad septentrionem migrasset. Nos autem tali interpretationi non assentimur.</ref> Hic statuimus vocabulum “Illyricum” apud Porphyrogenitum intellegendum esse illud Illyricum quod ad meridiem veteris provinciae Romanae Dalmatiae (sensu strictiore) situm est, id est regiones ad meridiem fluminis Narentae, illum verum et antiquum Illyricum, ubi ''Illyrii propriae dicti'' habitabant. Hoc territorium saeculo IV administrative ''Praevalitana'' appellabatur, atque in aevo medio ''Dioclia'' imperatoris Porphyrogeniti (saec. X) et ''Doclea'' Gregorii Barsensis (saec. XII) vocabatur, quod hodie ''Res Publica Montis Nigri'' est. Ex relatione de situ geographicο archontiarum Slavicarum (quattuor earum ad meridiem ipsius Chroatiae positarum) in capite XXX apparet Chroatos in provinciam Dalmatiae advenisse atque quattuor illis principatibus dominatum imposuisse: Diocliae, Tribuniae, Zachumliae et Paganiae (Neretvanorum). Tertia vero pars Chroatorum, ut in eodem capite dicitur, ''Pannoniae'' potita est, id est illius partis Pannoniae inter Dravam et Savam sitae, quae est Chroatia septentrionalis hodierna, aetate Romana nomine Pannoniae Saviae nota. Sunt etiam nonnulli interpretes qui putent Porphyrogenitum, aut scriptorem qui caput XXX composuit vel auxit, vocabulo Illyrici significare regiones hodiernae Liciae aut fortasse interiores Bosnae et Hercegovinae, cum in capite XXX — quod notandum est — terra Bosna (a flumine Bosna dicta) omnino non commemoratur. At nos hic existimamus scriptorem capitis XXX, ex indiciis geographicis archontiarum Slavicarum, territorium veteris Bosnae strictiore sensu (secundum cursum ipsius fluminis Bosnae) fortasse ut partem Serbiae intellexisse, cum eam nullo nomine designet neque omnino in hoc capite memorare videatur. Porphyrogenitus enim affirmat Chroatiam ad Serbiam accedere apud Cetinam et Hlivnum, in montibus, quod significare potest Chroatiam et Serbiam fortasse ad septentrionem Narentae confinis fuisse, circumvectis principatibus Neretvanorum et Zachumliae. Regio hodiernae Liciae vix ullo modo pro Illyrico Porphyrogeniti haberi potest, cum totus ille tractus post rebellionem Delmatorum et Pannonum in provinciam Dalmatiae cum Liburnia inclusus sit. Quapropter hic concludimus unum tantum Illyricum fuisse, praeter Dalmatiae et Pannoniae dominationem, quod Chroati obtinere potuerint: nempe Praevalitanam aetatis sero‑Romanae, quam Gregorius Barsensis, id est Presbyter Diocliae, nomine “Croatiae rubeae” designat. == 7. De administrando imperio: Caput XXXI (loca ad Albam Chroatiam et ad migrationem Chroatorum pertinentia) == ''Chroatae, qui nunc Dalmatiam incolunt, oriundi sunt ex Chroatis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur. Hi trans Turcos (Ungaros) sunt, prope Franciam habitant, finitimi Slavinis, id est Serbis inbaptizatis. ''Isti Chroatae confugerunt ad imperatorem Heraclium priusquam idem facerent Serbi, eo tempore quo Avari Romanos inde expulerunt. ''Cum Romani eodem tempore ab Avaris depulsi essent, terrae eorum vacuae manebant. Iussu igitur imperatoris Heraclii isti Chroatae, arreptis armis, Avaros inde expulerunt atque, secundum imperatoris ordinationem, in terra Avarorum consederunt, in qua nunc habitant. ''Eo tempore Chroatae habebant archontem patrem Porgae. Imperator autem Heraclius misit ex urbe Roma sacerdotes, ex quibus fecit archiepiscopum, episcopos, presbyteros et diaconos, atque Chroatas baptizavit. ''Isti Chroatae habebant illo tempore archontem Porgam. ''Magna Chroatia, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. ''Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Turcis (Ungaris) et Pechenegis assidue depraedatur. ''Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. ''A terra eorum ad mare sunt triginta dierum itinera; mare autem quod triginta dierum itinere distat, vocatur Mare Nigrum. Ad Chroatas spectat etiam locus in '''capite XXXII''', cui titulus est “'''De Serbis et terra quam nunc incolunt”''', ubi legitur: [[File:Sorbian Polity under Dervan.jpg|center|400px|alt=Karta sorbskog političkog prostora pod Dervanom|''Mappa ditionis Dervani ducis Sorabum (saec. VII).'' ]] ''Serbi, qui nunc eam terram incolunt, oriundi sunt ex Serbis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur, qui domi sunt trans Turcos (Ungaros), in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia, illa inbaptizata et Alba dicta. == 8. Analysis et interpretatio capitis XXXI == In hoc capite situs Chroatiae Albae ita definitur: trans Ungariam (quae eo tempore primae dimidiae saeculi X etiam Slovaciam complectebatur), prope Franciam, finitima Serbis inbaptizatis. Chroatia Alba a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur, et mare ad quod descendunt triginta dierum itinere distat. Ex capite XXXII discimus Serbos Albos domi esse trans Ungaros, in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia. Quid igitur de situ Chroatiae Albae ex his omnibus colligi potest? Chroati Albi finitimi erant Serbis Albis inbaptizatis. Initio adtendebamus ad interpretationem secundum quam regio Boiki prope Ungariam ad Boikos Ucrainae referri posset, qui hodie in limitibus Ucrainae ad Slovaciam et Ungariam habitant, sicut olim putavit historicus Vjekoslav Klaić. Verumtamen locutio “ubi Franciae fines contingunt” (quae ad tempus compositionis DAI, circa annum 950, pertinet) nos ab tali expositione removit. Nam Franciae regnum, id est Germania regis ac postea imperatoris Ottonis I (936–976), numquam ad Carpatas pervenit neque cum eis confinia habuit; quare nomen Boiki ad Boikos Ucrainae referri non potest. Proinde Boiki Constantini Porphyrogeniti intellegenda est Bohemia, id est regio Cechorum; et notum est Sorabos sive Serbos Lusaticos etiam hodie ad septentrionem Bohemiae consistere. ''“A Chroatis ad mare sunt triginta dierum itinera.” Ultimus de Chroatis Albis locus in capite XXXI ita habet: ''Magna Chroatia, quae etiam Alba vocatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur. Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. A Chroatis autem ad mare sunt triginta dierum itinera; mare vero quod triginta dierum itinere distat, Pontus Nigrum appellatur.” Mare quod regioni Lipsiensi proximum est Balticum; ad illud autem non plus quam quadringenti chiliometrae sunt. Si ponamus coetum hominum pedibus et equis oneratis mediocriter triginta chiliometra per diem conficere, iter quadringentorum chiliometrorum per tredecim dies absolveretur, quod longe ab illis triginta diebus, quos Porphyrogenitus memorat, abest. At vero iter a triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae (ad meridiem et occidentem Cracoviae situm), si cursum Vislae fluminis fere sequatur, ad mare Balticum non excedit octingentos chiliometros; quod, si per triginta chiliometra singulis diebus dividatur, circiter viginti sex dies itineris efficit. Maior tamen est distantia a Cracovia per Dniestrum ad Pontum Euxinum, quae profecto iter fere triginta dierum praebet. Certe nobis hodie paene impossibile est exacte computare quantum temporis iter a Cracovia ad Balticum vel ad Pontum Euxinum primae dimidiae saeculi X occuparet, cum plerique huiusmodi itineris parametri ignoti sint (pericula viae, semitae mercatorum illius aetatis, et cetera). Praeterea, interpretes huius loci in litteris historicis non consentiunt ad quod mare Porphyrogenitus precise referat cum dicit “nigrum” vel “obscurum”: utrum ad Balticum an ad Pontum Euxinum. Lingüista atque etymologus '''Alemko Gluhak''' in libro suo ''De origine nominis Chroati'' (pp. 120–121) censet “mare nigrum”, ad quod triginta dierum iter esse dicitur, revera Balticum mare significare. Nam Byzantini mare, quod nos hodie ''Mare Nigrum'' appellamus, secundum traditionem linguae Graecae ''Pontos Eukseinos'' (''Mare Hospitale'') vocabant. Exsistit autem possibilitas commercii atque transmissionis culturalis, qua ipsum nomen Graecum ''Pontos Eukseinos'', quod olim ''Pontos Akseinos'' (Mare Inhospitale) erat, cuius forma ex voce Iranica ''äxsin'' derivata esse potuerit, postea vero a Graecis in ''Eukseinos'' mutata est.<ref>Vocabulum Osseticum äxsin phonetice [æxˈsin], Avesticum axšaena [axʃaːˈena] profertur; sonus “x” in utroque fricativus velaris surdus est, Croatico /h/ posteriori simillimus.</ref> Etenim Avesticum ''axšaena'', Osseticum ''äxsin''<ref>radix in lingua palaeoslavica: *''sin’j’'', Croatice: sinje, ut in ''sinje more''</ref>, quod Latine ''obscurum'' significat, esse potest origo Graeci ''Akseinos''.<ref>Hoc est exemplum quomodo etymologia ex perceptione phonica nasci possit: nam littera transliterata “x” in omnibus linguis Iranicis ut fricativus velaris surdus pronuntiatur (ut Germanice Bach, Scotice loch, Hispanice j in José), numquam vero ut coniunctio /ks/. Graeci autem, audientes Iranicum axšaena vel äxsin, id ad vocem suam áxeinos (“inhospitale, in externos adversum”) adcommodaverunt atque prorsus cum ea consociaverunt.</ref> Praeterea notandum est Turcos, qui hodie Minorem Asiam incolunt, mare Mediterraneum more tradito Ak denizi (Mare Album) appellare, quod ad occidentem terrae eorum situm est; illud vero mare, quod in septentrione situm est, Kara deniz (Mare Nigrum) vocant. Haec indicant Turcos, sicut alios populos stepparum Eurasiarum (inter quos Scythas et Sarmatas Iranicos), colores ad designandos mundi cardines usurpasse: nigrum = septentrio; album = occidens; caeruleum vel viride = oriens; rubrum = meridies. Ex his igitur sequitur nomen Chroatia Alba “Chroatiam Occidentalem” significare, cum Porphyrogeneti locutio mare nigrum vel obscurum ad Balticum mare referenda sit.<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, Zagreb, 1990, pp. 120–121.</ref> Haec omnia nos ad conclusionem ducunt Chroatiam Albam primae dimidiae saeculi X in circulo gentium Slavicarum occidentalium sitam fuisse, id est in vicinitate Boiki sive Bohemiae, prope Serbos in Germania orientali, inter Ugariam illius temporis (quae Slovaciam et Hungariam complectebatur) et Franciam. Ex his omnibus concluditur Chroatiam Albam in hodierna Polonia meridiana locatam esse. == 9. De differentiis inter capitulum XXX et capitulum XXXI == Communia capitulis XXX et XXXI sunt haec: utrumque commemorat adventum Chroatorum ex Chroatia Alba atque proelium Chroatorum contra Avaros, in quo Chroati Avaros superant. In ceteris autem rebus illa duo testimonia inter se discrepant. In capitulo XXX narratur fabula de quinque fratribus et duabus sororibus, quae in capitulo XXXI non reperitur. In capitulo XXX describitur saevitia Francorum erga Chroatos et bellum Chroatorum contra Francos quod septem annos duravit; in capitulo XXXI vero nulla fit mentio dominationis Francorum super Chroatos in Dalmatia. Tantum dicitur Chroatiam Albam prope Franciam sitam esse atque Francos (Germanos) Chroatiam Albam depraedari. Praeterea, in capitulo XXX dicitur Chroatos in Dalmatia se liberasse a potestate Francorum et accepisse baptismum ex Roma tempore archontis Porini; in capitulo XXXI autem dicitur Chroatos in Dalmatiam venisse iussu imperatoris Heraclii (610–641), quod magni momenti est, cum hoc '''sit unica expressa datatio adventus Chroatorum in fontibus (prima igitur dimidia pars saeculi VII)'''. Item in capitulo XXXI dicitur Chroatos venisse tempore patris Porgae, et tempore ipsius Porgae archontis baptismum ex Roma accepisse. (Duo nomina diversa, sed aliquatenus similia: Porga – Porin.)<ref>Recentior est inclinatio ut in nomine Porin varietas nominis dei Slavici Perun agnoscatur (Polonice: Piorun); cf. Alimov, 2015.</ref> In capitulo XXX saepe memorantur Francia, Franci et rex Otto I; contra, in capitulo XXXI memoratur solum imperator Heraclius eiusque munus, nec Franci ibi apparent, nisi quod Chroatia Alba prope Franciam sita esse dicitur. Nonnulli interpretes existimant capitulum XXX ab alio auctore compositum esse quam capitulum XXXI. Haec sententia de duobus diversis scriptoribus nititur, inter alia, analysi stilistica quae favet opinioni de duobus auctoribus. Saepe etiam dicitur scriptorem capituli XXX aliis fontibus usos esse quam scriptorem capituli XXXI. Tamen, ut iam diximus, fieri potest ut ipse imperator Constantinus duas diversas relationes de Chroatis in archivis suis habuerit, quas, cum eligere non posset, ambas inserere statuerit, eas simpliciter transcribens. Videtur tamen relatio in capitulo XXX esse aliena et transcripta, cum relatio in capitulo XXXI fortasse ab ipso imperatore consuta sit. Capitulum XXXI saepe habetur exemplum apertae propagandae Byzantinae (emphasi posita in munere Heraclii in adventu Chroatorum saeculo VII), cum capitulum XXX putetur repraesentare traditionem popularem Chroaticam de adventu atque memoriam de relationibus cum Francis. In capitulo XXX Franci exhibentur tamquam crudeles occupatores contra quos Chroati pugnant et vincunt; at re vera scimus solum ducem Pannoniae Liudewitum contra Francos pugnavisse, cum dux Dalmatiae et Liburniae Borna socius Francorum fuerit et adversarius Liudewiti Posaviensis. A temporibus Liudewiti usque ad compositionem additionis capituli XXX circiter 130–140 anni fluxerunt (si capitulum XXX, ut quidam putant, scriptum est annis 960, tempore quo rex Chroatiae Stephanus Držislav titulum patricii a Byzantino imperatore accepit).<ref>Alimov 2015</ref> Nihilominus non consentimus cum opinione quod capitulum XXX necessario tradit “puram” traditionem popularem, cum elementa traditionis popularis in utroque capitulo inveniantur.<ref>Margetić 2001, 127-131</ref> In capitulo XXX, ubi Franci saepe memorantur, situs Chroatiae Albae definitur secundum Bagibareiam; in capitulo XXXI situs definitur secundum locum Ungarorum. In capitulo XXX dicitur Chroatos in Chroatia Alba cum Ungaris foedera et amicitias contrahere; capitulum XXXI autem affirmat Ungaros atque Pechenegos Chroatiam Albam depraedari. == 10. Thesis de situ Chroatiae Albae in regione Cechiae orientalis, sive in ducatu Slavnikiano == Secundum traditionem popularem Cechicam, Cechi in terras hodiernas Cechiae a septentrione venerunt, ubi cum Serbis Albis confinia habebant, atque emigraverunt ut dominationem Serbicam evitarent. Una ex illis traditionibus refert protopatrem Cechum origine fuisse Lehum, eumque ex terra Chroatiae venisse, sicut in ''Chronica Dalimiliana'' saeculi XIV scriptum est. (Haud dubie non ex Chroatia Adriatica, sed ex Chroatia Alba septentrionali.) Per saeculum XX historiographia Cechica existimavit nonnullos Chroatos inter coetus fuisse qui ad ethnogenesim populi Cechici contulerunt. <center> [[File:České kmeny.png |thumb|900px |alt=Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus |''Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus (coloribus caeruleo et flavo signatus), secundum hypothesin de Bohemicis gentibus iam relictam, prout eam interpretatus est Rudolfus Turek anno 1957.'' ]] </center> Secundum fontes Francicos, in Bohemiae territorio parte altera saeculi IX plures duces regnabant (sex duces Bohemici), inter quos primatum tenebat dux Borivoj e stirpe Přemyslidarum, qui christianitatem accepit. Id erat tempus bellorum crebrorum cum Francis (Germanis). ===Theoria, qua ducatus dynastiae Slavnik in Bohemia orientali pro Chroatia Alba habetur=== In historiographia saeculi XX nonnumquam proposita est sententia, ducatus in Bohemia orientali (ad orientem Pragae), cum sedibus in Libice et apud hodiernam Kutna Hora, cuius fines Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' descripsit, fuisse ducatus Chroatiae Albae.<ref>Cosmas Pragensis (1045–1125), sacerdos et primus chronicarius Bohemus, auctor operis historici Chronica Boemorum.</ref> Dux partis orientalis Bohemiae (regio ad orientem Pragae circa Libice et Kutnam Horam) medio saeculo X, secundum fontes historicos, Slavnik vocabatur; unde tota familia dynastia Slavnikovica appellatur. Unus e filiis Slavniki, nomine Vojtjech (Adalbertus), brevi tempore episcopus Pragensis fuit; postea autem anno 997 in missione evangelizationis apud paganos Prutenos ad litus Balticum occisus est. Vojtjech iam anno 999 sanctus canonizatus est. Alter filius Slavniki, Sobjeslav, denarium argenteum cudi iussit in monetaria sui sedis Malin (hodie circa 3 km ad septentrionem‑orientem Kutnae Horae).<ref>Inscriptio nummi argentei Sobjeslavi: Malin civitas.</ref> Praecipuum domicilium familiae Slavnikovicae erat oppidum munitum Libice nad Cedlinou. Mense Septembri anni 995, in festo sancti Venceslai, oppidum oppugnatum est, et omnes ibi inventi trucidati sunt, ut Cosmas Pragensis vividissimo sermone refert. Solus Vojtjech, qui tum in Italia versabatur, et frater eius Sobjeslav, qui in Saxonia erat, mortem effugerunt. Sic familia ducalis Slavnikovica e historia Bohemica evanuit. Cosmas autem in sua ''Chronica Boemorum'' numquam aperte affirmat Slavnikum ortu ex Chroatis Albis fuisse. Quare concludendum est sententias de origine dynastiae Slavnik ex Chroatis Albis sine ullo fundamento in fontibus historicis positis. Redeamus igitur ad quaestionem de situ Chroatiae Albae sive Magnae. Imperator Constantinus Porphyrogenitus, qui opus suum ''De administrando imperio'' circa annum 950 conscripsit, in capite XXXI clare scribit: ''Magna Chroatia, quae et Alba dicitur, necdum usque in hodiernum diem baptizata est. Hinc sequitur ut Bohemia orientalis, id est ducatus Slavniki, pro Chroatia Alba a Porphyrogenito memorata haberi non possit, cum illa regio tempore quo DAI conscriptum est (circa 950) iam christianitatem recepisset. Nam et maiores Slavniki, sicut tota Bohemia, per missionem sanctorum fratrum Solunensium, Constantini (Cyrilli) et Methodii, in Ducatum Magnae Moraviae (863–885) evangelizati sunt; cum Bohemia sub duce suo Bořivoj I (circa 852–889) e stirpe Přemyslidarum vasalla Magnae Moraviae fuisset. Hypothesis saeculis XIX et medio XX exculta, quae nomina atque territoria “gentium Bohemicarum originariarum” retractare conabatur, inter quae etiam sedes Chroatorum in Bohemiam orientalem collocabatur, hodie ob probationum penuriam relicta est. Ad ''Encyclopaediam Academicam Historiae Bohemicae'' (2011) historici Dušan Třeštík conclusit Bohemiam aetatis mediaevalis antiquae repraesentatam fuisse a ducibus localibus singulis, qui saepe coniunctim agebant atque fortasse conventus gentiles celebrabant; sed “''quae in fontibus saeculi X et posterioribus pro nominibus gentium habita sunt (Lučané, Lemuzi, Pšowane, Sedličané, Děčané, Litoměřice, Zličané, Hbané aliique nonnulli) nomina sunt regionum, id est appellationes geographicae. Verum nomen gentis est Chroati, sed ii non in Bohemia sedebant, sed alicubi in Silesia''.”<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in: ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> Itaque locum Chroatiae Albae ulterius quaerere oportet, in regionibus ad septentrionem et orientem Bohemiae sitis. == 11.Documentum de institutione et finibus Episcopatus Pragensis anno 973 == Documenta autem in antiqua Cechia orta nonnullis suis testimoniis utilia indicia praebent de situ Chroatorum Alborum. Sic, verbi gratia, diploma Pragensis anni 1086, quod ad fundationem episcopatus Pragensis anno 973 pertinet, tradit in limite septentrionali episcopatus Pragensis habitasse: ''Psovane, Ghrvvati et altera Chrowati, Slasane ...''<ref>Cosmas Praguensis, ''Chronica Boemorum'', Lib. II., Cap. XXXVII</ref> <center> [[File:Screenshot_iz_Chronica_Boemorum_Lib.II,_Cap.XXXVII.png|800px|alt=Excerptum e Chronica Boemorum, Lib. II, Cap. XXXVII|''Excerptum e Chronica Boemorum (Lib. II, Cap. XXXVII).'' ]] </center> Chroati in hoc diplomate Pragensi memorati (Ghrvvati et altera Chrowati) inter gentes Bohemiae septentrionalis numerantur, una cum Psovanis; reliquae autem gentes Silesiae sunt: Slasane (circa Wratislaviam), Trebowane (Trzebnica), Dedosane (Żagań / Szprotawa) atque Bobrane (ad flumen Bóbr), quae omnes in parte meridionali‑occidentali Poloniae inter Odram et montes Sudetos sitae erant. Milciani vero ad occidentem memorati erant gens Sorabum Lusaticorum circa urbem Budyšin (Bautzen). <center> [[File:BOGUSŁAWSKI(1861)_Das_Siedlungsgebiet_der_Sorben_vom_7._bis_11._Jahrhundert_in_Mitteldeutschland.jpg |thumb|900px |alt=Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum |''Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum (saec. VII–XI).'' ]] </center> Chroati ex diplomate Pragensi (Ghrvvati et altera Chrowati) in ipsa triquetra finium Bohemiae, Poloniae et Germaniae siti erant. Hoc congruit cum assertione imperatoris Constantini Porphyrogeniti, qui refert Chroatiam Albam et Serbiam Albam ad fines terrae Boiki (Bohemiae) attingere, ubi etiam Francorum terminus erat. In variis codicibus Cosmae Pragensis nomen Chroatorum plurimis formis occurrit: Chrowaci, Chrouuati, Crouati, Crhuati, Hrouati, Chrowati,Ghrouati, Ghrwati, etc., quae omnes ad ethnonymum Slavicum Hrъvati referuntur. '''Ex mentione duarum Chroatorum partium in diplomate Pragensi haec concludi possunt: duae gentes Chroatorum in regione Poloniae meridianae certo exstiterunt. '''Prima pars in confinio Bohemiae et Poloniae, prope Sorabos Lusaticos, habitabat; altera vero orientius sita erat, fortasse in regione Poloniae meridianae circa Cracoviam. Cosmas enim solus auctor est qui duplicem Chroatorum praesentiam in spatio Slavico occidentali aperte confirmat. == 12.Regio Poloniae hodiernae ut area ubi sita erat Chroatia Alba seu Chroatia non baptizata prima parte saeculi X == Dissimile a regione Bohemiae, cuius principes iam exeunte saeculo IX fidem christianam acceperunt, annus officialis baptismi Polonorum habetur 966, cum dux Miesco ex gente Piastica principissam Bohemicam Dubravcam in matrimonium duxit. Conditio nuptiarum, quam ipsa principissa (secundum chronicas Polonicas) imposuit, erat ut dux Miesco baptismum susciperet. Hoc nos ad conclusionem perducit totam regionem Poloniae hodiernae, etiam Poloniam meridionalem atque ducatum Miesconis in Magna Polonia, prima parte saeculi X et adhuc circa annum 950, quo tempore Porphyrogenitus opus suum conscripsit, fuisse non baptizatam. Quapropter haec ipsa regio Poloniae meridionalis et meridio‑occidentalis verisimillimus est locus in quo quaerenda est Porphyrogeniti Chroatia Magna sive Alba. In altera parte saeculi X regio Poloniae meridionalis (Cracovia) atque meridio‑occidentalis (Silesia) politicae independens erat et extra statum Polonicum Piastidarum. Principes Bohemiae per episcopatum Pragensis conabantur potestatem suam ecclesiasticam, atque eo ipso politicam, in eas terras extendere. Cosmas, auctor ''Chronicae Boemorum'', aperte tradit provinciam Cracoviensem ab ipso anno 973, quo episcopatus Pragensis conditus est, ad eandem dioecesim pertinuisse, eiusque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Stir processisse, deinde ad meridiem versus montes Tatra in hodiernam Slovaciam, quae eo tempore pars Hungariae erat. Iurisdictio ecclesiastica episcopatus Pragensis principibus Bohemicis e gente Přemyslidarum diuturnam auctoritatem politicam pollicebatur, necnon facultatem amplificandi statum circa Cracoviam. Hi autem consilia circa annum 990 corruerunt, cum Miesco I Cracoviam et Silesiam armis occupavit, quo facto ambitiones Bohemicas in Polonia meridionali interclusit. Dux Miesco I (960–992) anno 966 baptizatus est, et prima dioecesis in Polonia demum anno 1000 in urbe Gneznensi condita est. Etiam saeculo XIV custodes urbani Cracovienses vocabantur Charwat. Initio saeculi XX milia hominum ex regione Cracoviensi in Civitates Foederatas emigrantium in documentis publicis se professi sunt Albos Chroatos (Anglice: White Croats). Nonnulli investigatores existimant Albos Chroatos latere sub nomine in fontibus tradito Vistulani (Vislani), quod ad plebem in Polonia meridionali circa Cracoviam pertinere videtur, quam memorat Geographus Bavarus.<ref>Janusz Bogacz, Czy jesteśmy Chorwatami? Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Tarnów Regional Museum). Dostupno preko Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20110717071759/http://www.muzeum.tarnow.pl/wydawnictwa/czytelnia/artykuly/kroacja.htm</ref> <center> [[File:Polska 960 - 992.png|500px|alt=Polonia tempore Miesconis I.|''Polonia tempore Miesconis I (960–992).'' ]] </center> == 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). == Rex Anglo‑Saxonicus Alfredus Magnus in opere quod Geographiam Europae inscribitur (annis 888–893), Orosio innixus, ita scripsit: <poem> '''Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan; '''and bē eastan Dalamensena sindon Horithi; '''and bē norðan Dalamensena sindon Surpe; '''and bē westan him sindon Sysele. '''Bē norðan Horithi is Mægðaland, '''and bē norðan Mægðalande is Sermende '''oð þā beorgas Riffin. </poem><ref>In sequenti loco exhibetur textus Anglo‑Saxonicus normalizatus, secundum Henricum Sweet, ex editione Londinensi anni 1883. Paulus Orosius, ''King Alfred’s Orosius'', ed. Henry Sweet (London: Published for the Early English Text Society by N. Trübner & Co., 1883). Textus Anglo‑Saxonicus ex codice Lauderdale, cum lectionibus variantibus e codice Cottoniano Tiberius B. I. Exemplar digitalizatum e bibliotheca Universitatis Oxoniensis, Internet Archive, https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog. </ref> In codicibus scriptum est: “''Bē norðan eastan Maroara sindon Dalamensan'';” quod falsum esse videtur, cum Dalamense, sive Slavicē Glomače, non ad septentrionem‑orientem Moraviae sed ad septentrionem‑occidentem sita fuerint, in regione quae hodie Germania orientalis est. Quapropter in editionibus criticis locus emendatus est in: “Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan;”. Interpretatio huius loci talis est: ''<poem> A septentrione et occidente Maroara (Moravienses) sunt Dalamensan; ad orientem Dalamensena sunt Horithi<ref> In diversis codicibus Anglo‑Saxonicis variae formae huius vocabuli occurrunt: Horiti, Horgiti, Horithi, Horoti.</ref>(Chroati); ad septentrionem Dalamensena sunt Surpe (Serbi); ad occidentem eorum sunt Sysele. A septentrione Horithorum est Mægðaland (?) ; et a septentrione Mægðalandi sunt Sermende usque ad montes Riffin.” </poem> Dalamense gens erat populus Slavicus occidentalis, qui etiam Glomače vocabatur, atque regionem hodiernae Saxoniae habitabat, inter flumina Albim et Muldam, circa urbes nunc Meissen, Dresdam, Lommatzsch et Döbeln sitas. Haec regio a Germanis postea ''Daleminzische Gau'' appellabatur. Situs eius ad septentrionem‑occidentem Bohemiae et Moraviae, ad orientem vero Thuringiae pertinet. In textu dicitur Surpe (Serbos) ad septentrionem eorum esse, Horitos autem (Chroatos) ad occidentem. Alio loco scriptum est: '''“be eastan Maroara londe is Wisle lond”''', id est: ad orientem terrae Moraviae est terra Visle, hoc est regio circa flumen Vistulam sita. Ex his apparet Horitos collocatos esse inter Germaniam orientalem ad occidentem et “terram circa Vistulam” ad orientem; quod regioni Poloniae meridiano‑occidentalis respondet. Hoc congruit cum sede cuiusdam coetus Chroatarum in ''Privilegio episcopatus Pragensis'' in Chronica Boemorum, ubi Chroati inter gentes Silesiacas memorantur. Porro Porphyrogenitus quoque ramum occidentalem Chroatarum Alborum ad fines Bohemiae (Boiki), ad vicinitatem Serborum Alborum necnon ad confinia totius ditionis Francicae ponit. Vocabulum Mægðaland, nonnumquam explicatum est ut Mazovia, nonnumquam ut terra fabulosa “puellarum”, cum mægð in lingua Anglo‑Saxonica significet puellam vel virginem. Explicationes traditae vocabulum Riffin ad Riphaeos montes referunt, montes mythicos in extremo septentrione orientali, fortasse ad Uralem. Sermende vulgo interpretantur ut Sarmatae. Ex hoc patet regem Alfredum, post Horitos atque post “terram circa Vistulam”, nullas iam certas notitias de regionibus ulterius ad orientem habuisse: nihil enim sciebat de terris gentium Balticarum neque de spatiis quae nunc Belarusiam, Russiam et Ucrainam continent. Ei locus ille ignotus erat, quem, more geographiae Graeco‑Romanae, Sarmatis (Sarmende) attribuebat usque ad montes Ripheos. Si autem ''Mægðaland'' sit corruptio ''Mazoviae''(Polonice: ''Mazowsze''), non terra fabulosa virginum, a quibus ad septentrionem Sarmatae (''Sermende'') usque ad Riphaeos montes porriguntur, tum Horithi = Chroati meridie Mazoviae collocarentur, in regione Poloniae meridiano‑orientalis. === Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana === Fons historicus, qui varia genera gentium Slavicarum ad septentrionem atque ad orientem Danubii cum sedibus suis enumerat, nomine ''Cartographi Bavarici'' (circa annum 845) notus, Chroatos omnino in indice suo non commemorat. Attamen idem fons, qui hoc titulo designari consuevit, in regionibus Poloniae meridianae ''Vistulanos'' memorat, quorum nomen a flumine Visla (Latine Vistula, Polonice Wisła) deductum est; hi enim circa superiorem Vistulam habitabant, cum principali sede Cracovia. De principe ''Zachumliae'', Michaele nomine, imperator Constantinus Porphyrogenitus circa annum 950 scribit traditionem familiarem principis Michaeli originem stirpis eius ex regionibus circa flumen Vistulam attribuere.<ref>Michael, dux Zachumliae, prima parte saeculi X floruit; erat contemporaneus regis Tomislavi, cuius potestatem supremam verisimiliter agnoscebat, ut ex opere Thomae Archidiaconi discimus, de participatione eius in conventu synodali Spalatensi una cum rege Tomislavo anno 925 commemorata.</ref> Altera gens, quam Cartographus Bavaricus memorat, sunt Lendiani, qui regionem Poloniae meridiano‑orientalis incolebant. Nomen eorum, Lendiani (Polonice Lędzianie), ex voce Slavica antiqua ''lęda'' = Croatice: ''ledina'' deducitur quae significat lētam, terram videlicet incultam, quae ex silvarum excisione et incendio ad culturam parata est. Territorium Lendianorum aestimatur ad orientem fluminis Vislae protendi, circa flumen San, deinde ad Wieprz atque ad Bug.<ref>Agitur de Bugo Occidentali, qui in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit, ubi fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit, atque postea in Poloniam intrat, ubi in Vistulam influit. Exstat etiam Bugus Meridionalis, qui circiter CL chiliometra ad orientem fontis Bugi Occidentalis oritur; hic vero ad meridiem decurrit et in Pontum Euxinum se exonerat.</ref> Nonnulla est possibilitas ut nomen fluminis Bug fontem praebeat nomini unius ex duabus sororibus in capite XXX operis DAI, Buga. Ex fontibus medii aevi noti sunt Buzani ut pars Volinianorum, in confinio Poloniae et Ucrainae.<ref>Vjekoslav Klaić, ''De Chroatia Rubra et Russia Rubra'', in periodico ''Hrvatsko Kolo'', Matica Croatica, Zagrabiae 1927, pp. 127–130.</ref> In Croatia, in regione Licensi, medio aevo extabat Buzka (Bužka) provincia sive Buzani; item in Hercegovina Buzko palus ad meridiem campi Livaniensis. Praeter ''Cartographum Bavaricum'', Lendianos memorat etiam imperator Constantinus Porphyrogenitus sub nomine ''Lendzanenoi''. == 14. ''Lingones'' in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi Spalatensis (circa 1250) == Ex nomine Lendianorum verisimile est derivari etiam vocabulum Hungaricum pro Polono: Lengyel, unde proficiscitur nomen quod in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi (circa 1250) invenitur: Lingones, in ea parte ubi Thoma scribit de septem vel octo generosa genera ex regionibus Poloniae, ex illis Lingonibus, in Dalmatiam venisse. Notandum est Thomam Archidiaconum Spalatensem saeculi XIII medio verisimiliter linguam Graecam ignorasse neque opus Constantini Porphyrogeniti (saeculi X) ad manum habuisse; quapropter eius relatio de septem vel octo generosis generibus ex Polonia oriundis testimonium est independens, quod confirmat narrationem de quinque fratribus et duabus sororibus in capite XXX operis ''De Administrando Imperio'' Constantini Porphyrogeniti. Differentia autem praecipua est quod Thoma Archidiaconus adventum illorum septem vel octo generum coniungit cum aetate regis Ostrogothorum Totilae, qui in prima parte saeculi VI vixit, cum Porphyrogenitus in capite XXXI adventum Chroatorum in primam partem saeculi VII datet. Notandum praeterea est quod etiam hodie in Polonia meridionali exstant toponyma quae nomen Chroaticum continent, ut ''Chorwatówka, Chorwatowa'', etc.; in Polonia meridionali invenitur etiam flumen ''Tugaj'', cuius nomen memoriam ''sororis Tugae'' ex capite XXX DAI refert. In Polonia vero orientali-meridionali flumen ''Cetynia'' reperitur, quod ad ''Cetinam'' in Croatia refert, dum hydronymum ''San'' ad flumen ''Sana'' alludit. == 15. Chroati in Nestoris Chronica == Opus ''Historia annalium praeteritorum'', sive ''[[Nestoris Chronica]]'', quod exeunte saeculo XI et ineunte XII a monacho Kioviensi Nestore (+1116) lingua Slavica ecclesiastica conscriptum est, unum ex fontibus gravissimis habetur qui clara testimonia praebent de sedibus magnae gentis Chroatorum in regione quae hodie occidentalis Ucraina est. ''[[Nestoris Chronica]]'', sive Annales, fons praecipuus est ad historiam primam gentium Slavicarum orientalium; attamen idem Chronica simul est una ex fontibus historicis in historiographia Croatica maxime neglectis.<ref> Plurimae chronicae et annales in terris Slavicis conservatae saeculo XII ortum habent. Antiquissima est ''Povest’ vremenych let'' sive ''Nestoris chronica'', Nestoro monacho Kioviensi (mortuo ante annos 1116 vel 1119) adscripta, lingua Slavonica ecclesiastica antiqua conscripta, quae in nonnullis posterioribus exemplaribus et recensionibus servata est. Vetustissima chronica Polonica est ''Gesta principum Polonorum'' (1112–1118), Latine scripta et Gallo Anonymo tributa. Alter scriptor Polonicus post Gallum fuit Wincenty Kadłubek, qui suam ''Chronicam'' (1190–1208) composuit. Prima chronica Bohemica Latine conscripta est ''Chronica Boemorum'', a presbytero Cosma Pragensi (1045–1125) redacta. Inter meridionales Slavos antiquissimum opus conservatum est ''Sclavorum Regnum'', Latine scriptum, vulgo ''Ljetopis popa Dukljanina''. A sacerdote catholico ex urbe Baro (hodie in Montenegro) conscriptum est, qui se ipse nomine “Gregorius presbyter Diocleas” profitetur. Opus plerumque ad medium saeculum XII refertur; nonnulli tamen investigatores censent id circa annos 1170–1190 compositum esse atque a tunc temporis archiepiscopo Barensi scriptum, de quo plura documenta supersunt, inter quae epistulae et testamentum, quo dona monasterio ''S. Chrysogoni'' Iadertino legavit. Ex his Eduardus Peričić (in: ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog'', Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1990.) concludit Gregorium archiepiscopum Diocleae et Barensis ortu Iadertinum fuisse, ibique in dicto monasterio vitam finivisse. Historici existimant hoc opus fide dignum esse tantum pro rebus a saeculo X incipientibus; quae vero ad priora saecula pertinent aut ficticia aut semi‑legendaria habentur, sicut celeberrima narratio de magno conventu in campo Duvaniensi sub rege Svetopeleco exeunte saeculo IX secundum ipsius operis chronologiam. Opus praeterea incipit indice mythico regum Gothicorum, qui ab saeculo V regiones Balcanicas occidentales tenuisse dicuntur; quodam autem loco Goti simpliciter in Slavos transformantur. Influentia ''Sclavorum Regni'' magna fuit in chronicis a saeculo XIII usque ad initium saeculi XVII. Videtur hoc opus cognovisse etiam Thomam Archidiaconum Spalatensem (saeculi XIII medii), qui initia praesentiae Slavicae in Dalmatia et Illyrico cum rege Gothorum Totila (saeculi VI prima parte) coniunxit; qui tamen, ut constat, Slavos ex Polonia deducere non potuit, cum in Italia natus, vixerit et mortuus sit. Praestantissimus chronicus Venetiarum saeculi XIV, Andreas Dandolo, opus ''Sclavorum Regnum'' quoque cognovisse videtur, quod ex mentione Chroatiae Albae et Rubrae apparet. Notandum est vocabula “Chroatia Alba” et “Chroatia Rubra” (in ''Sclavorum Regno'' et postea apud alios scriptores occurrentia) ad divisionem territorialem Chroatiae Adriaticae pertinere, non ad veterem “Chroatiam Albam” in regionibus Poloniae. Denique opus ''Sclavorum Regnum'' magnum habuit momentum in opere Mavri Orbinii Ragusini, qui magnum librum historicum ''Il Regno de gli Sclavi'', ideis panslavisticis imbutum, Italice conscripsit et anno 1601 edidit. </ref> Ex historicis Croatis notioribus solus Vjekoslavus Klaić ''Nestoris Chronicam'' diligentius tractavit, quod eius articuli in commentario ''Hrvatsko Kolo'' annis 1927 editis testantur. Ex recentioribus historicis Croatis Neven Budak ''Nestoris Chronicam'' tantum obiter memorat in uno ex libris suis recentioribus. Denique, ''[[Nestoris Chronica]]'' necdum in linguam Croaticam conversa est, nec exstat editio critica huius fontis historici. In hoc opere exponitur historia rerum gestarum in regionibus quas gentes Slavicae orientales incolebant: a sinu Finnico, lacu Ilmen et Novogardia ad septentrionem, per vallem fluminis Dnepr usque ad Pontum Euxinum. Pars historica Chronicae eventus a saeculo IX deinceps persequitur in regione ubi vasta civitas Slavica sub ducibus dynastiae Rurik, origine Scandinavis, formari coepit. Haec civitas centrum suum principale habebat in urbe Kiovia ad Dneprum, venam quasi vitalem illius partis Europae, atque in historiographia nota facta est nomine Russia Kioviensis. Nestor enumerat gentes Slavicas quae in illis amplissimis regionibus habitabant. Inter octo gentes quae territorium Ucrainae hodiernae incolebant, etiam Chroatos memorat. Chroati in regione Ucrainae tribus vicibus in opere Nestoris commemorantur: in parte generali capitis IX, ubi dicit… ''[...] vivebant igitur concordes '''et Polani et Severi et Radimici et Vjatici et Chorvati.''' (2) Dulebi vero habitabant secundum Bugum, ubi nunc Volinienses habitant; Uglici et Tiverci secundum Danastrim habitantes Danubium adtingebant; bis enim memoratur, ad bella pertinens: in capite XXI de expeditione ducis Kioviensis Olegi in Graecos et Constantinopolim annorum 904–907, ita scriptum est: ''(2) Anno 6415. Igore Kioviae relicto, Oleg magna cum multitudine Varaegorum, Tiudorum, Crivitioruin, Merorum, Polanorum, Severorum, Drevlanorum, '''Radimitiorum, Chorvatorum, Duliborum, Tivertiorum''', de quibus supra mentio est facta quique omnes Scythia magna appellantur, in Graecos profectus est, hos omnes Oleg partim in equis, partim in navibus, quarum duo millia erant, secum duxit; ubi Constantinopolim advectus est, Graeci fretum urbemque clauserunt. In capite XLV de bellis ducis Kioviensis Vladimiri scriptum est: ''Anno 6501. '''Vladimir contra Chorvatos''' profectus est; cum e '''bello Chorvatico''' reversus esset, Pecenegi ex altera Sulae ripa venerunt. De his rebus historicus Vjekoslavus Klaić scripsit: ''Haec tria loca in annalibus Nestoris aperte testantur iam multo ante annum 862, deinde per totum saeculum decimum, gentem quandam Slavonicam Chroatorum vixisse; eamque gentem saeculo X magis minusve sub potestate principum Russicorum Kioviensium fuisse, donec sanctus Vladimirus anno 993 bellum Chroaticum in eos movit. Nestor Chroatos plerumque ante Dulebos (Volinianos), post Radimicos memorat; unde colligitur eos habitasse in vicinia Duleborum sive Volinianorum, id est in parte occidentali hodiernae Ucrainae circa fontes fluminis Bug et superiorem cursum Dniestri, in regione urbium Leopolis, Rohatyn, Halicia et Ternopolia. <center> [[File:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|frame|600px|alt=Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX|''Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX.'']] </center> Tabula tribuum Slavicorum orientalium saeculorum VIII–IX. == 16. Archaeologica investigationes in Ucraina occidentali == Opera archaeologorum Ucrainensium ab annis 1960 incohata, atque praesertim per decennia recentiora, in regione superioris Podnestrovia, id est ad ripas Tyratis (circa Dniestrum), reliquias complurium habitationum et castellorum detexerunt, quae ad periodum a saeculo VI usque ad saeculum X pertinent. Effossa archaeologica in Ucraina occidentali annis 1981–1995 facta loca urbium primorum medii aevi in regione trans‑Carpathiae et Podolia occidentali patefecerunt, quae ad saecula IX–XI sunt relata. Agitur de oppidis munitis variarum dimensionum: 65% eorum superficiem circiter 0,2 hectariorum habebant; 20% circiter 2 hectaria; et circiter 15% superficiem plus quam 2 hectaria. In regione Prikarpatiae et Podolia occidentali plus quam XXXV urbes repertae sunt, quarum maiores in locis hodie notis ut Plisnesk, Stilsko, Terebovlia, Halicius, Revno, Leopolis, Lukovišče, Rokitne, atque in regione Roztočia sitae erant. Ex his urbibus tantum XII usque ad saeculum XIV supervixerunt.<ref>Cf. Korčinskij, Orest: Bijeli Hrvati i problem formiranja države u Prikarpatju, in: Bijeli Hrvati I, Rijeka 2006 (Latine: De Chroatis Albis et quaestione formationis civitatis in Prikarpatia).</ref> UNESCO in opere tutelae hereditatis culturalis atque historicae ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' memorat inventa duorum magnorum “oppidorum”, quorum reliquiae repertae sunt apud vicos hodiernos Pidhoroddya (Latine: Subcastellum) ) et Lykovyšče prope urbem hodiernam Rohatyn, quae ad periodum inter saecula VI–VIII sunt relata, atque cum Chroatis coniunguntur.<ref>Warsaw-Kiew 2011 https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1424.pdf</ref> Chroatis tribuuntur duo “goroda” (Ucrainice horody) insolitarum dimensionum, in quibus decem milia hominum habitare potuerunt: Plisnesk, amplitudine circiter 450 hectariorum, cum arce et centro cultus pagani, omnibus circumdatum septem lineis defensionis longis et complexis necnon pluribus minoribus vicis in vicinia; inventi sunt etiam plus quam CXLII tumuli (kurgani) qui utrumque genus sepulturae continent: et cremationes et inhumationes. Locus Plisnesk situs est prope vicum Pidhirtsi, atque ab anno 2015 ut “Reservatum historicum et culturalis” (Ancient Plisnesk) conservatur.<ref>https://www.exarc.org/oam/ancient-plisnesk</ref> Locus Stilsko<ref>https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=60576</ref>, amplitudine 250 hectariorum, cum arce 15 hectariorum, lineis defensionis decem chiliometrorum longitudinis, situs est ad flumen Kolodnica, tributarium Tyratis (Dniestri). Ibi reperti sunt rari exempla architecturae religiosa Slavicae prae‑christianae; quidam coniungunt inventum sacellum cum deo fortasse nomine Hors, qui in quibusdam scriptis mediaevalibus memoratur. Usque ad annum 2008 in regione Stilsko repertae sunt reliquiae et vestigia plus quam L vicorum aperti generis (sine munitionibus), qui ad periodum inter saecula VIII–X referuntur; item inventi sunt circa CC tumuli (kurgani). Archaeologi et historici ex his inventis existimant in ea parte Ucrainae ortum esse seriem urbium‑civitatum, similium polis antiquae Graeciae aliisque locis, unde de Chroatis in illa regione loquuntur tamquam de proto‑natione polycentrica, quae in unam maiorem rem publicam non coaluit. Praeterea ad constitutionem cuiusdam unitariae civitatis Chroaticae in Podnestrovia perveniri non potuit, quod multi loci cinere operti inventi sunt cum manifestis vestigiis magni incendii, quod ad finem saeculi X refertur atque coniungitur cum eventu apud Nestoris chronicon memorato ut “expeditio Chroatica” ducis Volodimeri anno 993. Eodem tempore, exeunte saeculo X et ineunte XI, Stilsko et Plisnesk desinere coeperunt exsistere. Attamen meminisse oportet hoc tempus esse frequentium bellorum: post mortem ducis Volodimeri (1015) illam regionem Boleslaus Chrobry (992 - 1025), dux Poloniae, invasit atque adiunxit. <ref>Boleslaus Chrobry ab anno 992 usque ad 1025 Poloniae dux fuit, atque anno 1025 coronatus est rex Poloniae, sed eodem anno obiit.</ref> Post hanc autem destructionis aetatem, per saeculum XI in nonnullis locis iterum apparuerunt habitationes quae paulatim creverunt in centra regionalia, sicut iam memoratum Halicium (Galicium), ex quo postea, aetate Austro‑Hungarica, totus ille tractus nomen Galicia accepit. == 17. Chroati in Ucraina (Russia Kioviensi) et Albichroati in Polonia meridiana — duae gentes separatae atque distinctae? == Hic concludi potest atque ex fontibus scriptis (Chronicon Nestoris exeunte saeculo XI et ineunte XII compositum) itemque ex archaeologicis testimoniis praebere de exsistentia gentis nomine Chroatorum in Ucraina per medium aevum antiquum, verisimiliter iam a saeculo VI usque ad eorum inclusionem in Ducatum Russiae Kioviensis saeculo X. Confirmationem additicam praebet relatio statistica de incolis Russiae imperialis anno 1861 confecta, in qua legitur in regione Volhinia 17 228 homines se ad gentem Horvatorum pertinere professos esse.<ref>Gluhak 1990. pag. 145; Incertum est utrum hic numerus ad solos viros pertineat an etiam feminas et pueros includat.</ref> Documentum quod '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' anno 1086 confectum est pars est operis Chronica Boemorum (lib.II, capit.XXXVII), a presbytero et historico '''Cosma Pragensi''' exeunte saeculo XI et ineunte XII conscripti. In hoc privilegio refertur de '''fundatione episcopatus Pragensis anno 973 facta''' atque describuntur fines eiusdem ex tempore fundationis, enumeratis omnibus regionibus limitaneis ac gentibus in finibus Episcopatus Pragensis habitantibus. A parte occidentali incipiens, ad septentrionem procedit, deinde ad orientem, ubi affirmatur episcopatum complecti totam regionem ac provinciam circa urbem Cracoviam, atque protendi ad flumina Bug et Stir ad orientem; postea ad meridiem versus Hungaros declinare, ad vertices montium Tatra pervenire, inde Moraviam includere, ac demum ad meridiem cum Bavaria confinia habere (hodierna Austria Inferior, quae illo tempore pars Bavariae erat). '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' documentum est quod, independenter a opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeniti, '''confirmat exsistentiam duarum coetuum Chroatorum (Chruuati et altera Chrowati) ad septentrionem Bohemiae in altera parte saeculi X.''' Chroati in “''Privilegio Episcopatus Pragensis''” memorantur post Psouanos, gentem in septentrionali parte Bohemiae, et in consortio gentium Silesiacarum: Slasanorum (Silesianorum), Boboranorum — gentis circa flumen Bobor (''Bóbr'') in Polonia meridionali-occidentali, Trebowanorum; item commemorantur Milciani, una ex gentibus ''Serborum Lusaticorum'', in hodierna Germania orientali ad triplicem finium contactum Germaniae, Poloniae et Bohemiae. Locus Chroatorum, quos ''Privilegium Episcopatus Pragensis'' memorat describens fines episcopatus ex anno 973, magna ex parte '''congruit cum descriptione Porphyrogeneti''' (circa annum 950) de situ Chroatiae Albae in capitulis XXX, XXXI et XXXII: '''iuxta terram Boiki (Bohemiam), ubi vicini sunt Albii sive non baptizati Serbi, atque ubi fines attingunt Franciam (Germaniam).''' ''Privilegium'' duas Chroatorum gentes (Chruuati/Ghrwati et altera Chrowati) memorat inter Psovanos et Slasanos positis, quod implicare videtur has duas Chroatorum partes sibi invicem proximas fuisse. Verumtamen id, quod simul commemorantur, fortasse ex ratione mnemotechnica conscriptionis ortum habuit: cum de coetibus eiusdem nominis ageretur, scriptor eos coniunxit, quia ita facilius meminisse poterat. Haud improbabile est inter utramque gentem Chroatorum alia quoque tribus interposita fuisse. Ita aperitur facultas ut hi “altera Chrowati” orientem versus collocentur, in Polonia meridionali circa superiorem Vistulam et Cracoviam, vel in regione meridionali Poloniae prope triplicem finium contactum Poloniae, Slovaciae et Bohemiae. Talis collocatio huius secundae partis Chroatorum in Polonia meridionali congrueret cum iis quae Porphyrogenitus refert, ubi in capite XXX dicit Albichroatos cum Hungaris amicitia et compaternitate coniunctos esse, atque in capite XXXI eos a Francis, Hungaris et Pecenegis depraedari. Constat nomades et equestris gentes, quales Hungari et Pecenegi, celeribus ac repentinis incursibus etiam loca satis remota petivisse: meminisse licet ingentes Hungarorum irruptiones in Italiam septentrionalem, ubi exercitum imperiale deleverunt, item in Germaniam (proelium apud Augustam Vindelicorum anno 955) atque usque in Franciam et Burgundiam. Similem equestris impetus rationem, cum direptione et vastatione coniunctam, eo tempore Pecenegi adhibebant. Haud dubium est Pecenegos in quibusdam excursionibus Poloniam meridionalem circa Cracoviam attingere potuisse; attamen primi, qui eis obviam fierent, fuissent Chroati in Ucraina occidentali circa superiorem Dniestrum. Si Bagibareia in capite XXX De administrando imperio pro Bavaria accipitur (ubi dicitur Albichroatos ultra Bagibareiam habitare), atque si consideretur quod medio saeculo X tota Austria necnon Slovenia sub potestate Bavariae politica erat, tum ex prospectu physico e civitatibus Dalmatiae — verbi gratia ex Iadera — ubi informator Porphyrogeneti de Chroatis habitare potuerit, Chroatia Alba re vera ultra Bavariam sita videbatur. Ex prospectu autem et situ spectantis Constantinopoli, Chroatia Alba ultra Hungariam posita erat, ut in capite XXXI de Chroatis scribitur, praesertim cum meminerimus Slovaciam hodiernam eo tempore sub ditione Hungarorum fuisse, et fines inter Poloniam meridionalem et Slovaciam montium Tatra iuga constituere. Omnia quae Porphyrogenitus tradit, una cum testimoniis ''Privilegii Pragensis'', eo ducunt ut Albichroati memorati in amplis regionibus Poloniae meridianae atque meridiano-occidentalis habitasse videantur. Item indicia ostendunt non de uno coetu Chroatorum monolithico agi, sed de pluribus coetibus inter se distinctis. In documentis publicis gubernii Civitatum Foederatarum, ''United States Congress Joint Immigration Commission'' anno 1911 editis, legitur de milibus immigrantium Polonicorum ibidem natorum circa Cracoviam identitatem ethnicam saepius declarare nomine Bielochrovat (“White Croats”). '''Existimamus vocabulum “Albichroati” proprie ad eos Chroatos pertinere qui in Polonia meridionali habitabant, occidentalius collocati quam Chroati Ucrainae. In regionibus ad meridiem Cracoviae situs est numerus hydronymorum et toponymorum vocabulum “albus” continens: flumen ''Biała'', urbs ''Bielsko‑Biała'', aliaque. Accedit quoque sententia de coloribus, qui in quibusdam culturis ad designationem partium mundi adhibentur: albus in culturis nomadum Eurasiae cum parte occidentali coniungitur, niger cum septentrione, ruber cum meridie, caeruleus vel viridis cum oriente. Haec ratio apud gentes Turcicas observata est, sed etiam in scriptis Sinensibus: oriens = viridis vel caerulea (arbor, ver), septentrio = niger (aqua, hiems), occidens = albus (metallum, autumnus), meridies = ruber (ignis et sol). Neque in mundo Slavico praetermittendum est exemplum nominis ''Belarus'', quod ad litteram significat ''Albarussia'', id est ''Russiam Albam'', quod quoque confirmat rectitudinem sententiae de designatione partium mundi per colores. Praeterea in lingua Polonica hodierna pro parte mundi “septentrione” non adhibetur vocabulum commune Slavicum (sever / sjever), sed “północ”, quod ad litteram “media nox” significat, id est cum tenebris et obscuritate, nigra colore, coniungitur. Item verbum pro meridie in lingua Polonica est “południe”, ad litteram “media dies”, quod calorem, lucem atque denique colorem rubrum suggerit. In his exemplis — praesertim ''Bjelohrvati'' sive ''Albichroatorum'' et hodiernae ''Belarus'' sive ''Albarussiae'' — adiectivum “albus” ut signum spatiale‑semanticum orientationis intra orbem Slavicum fungitur, "occidentem" designans. Quamvis Nestor in sua chronica ''Povest’ vremenyh let'' Chroatos in finibus hodiernae Ucrainae clare memoret, eos tamen epithetis “albos” non designat. Attamen uno in loco vocabulum Albichroati adhibet, sed tum eos una cum Serbis et Chorutanis (Karantanis) in eodem coetu recenset: “''Post multos vero annos consederunt Slaveni circa Danubium, ubi nunc est terra Hungarorum et Bulgarorum. Ex his Slavenis diffusi sunt per terras […]. Hi sunt ipsi Slaveni: Chroati albi, Serbi et Chorutani.''” Manifestum est agi de coetibus extra spatium historicum ''Russiae Kioviensis'' sitis, id est ad occidentem eius locatis. Haec distinctio confirmat Chroatos ad Dniestrum, ab Haliciensi regione usque in Podoliam, ut entitatem Slavicam localem perceptos esse, cum nomen ''Albichroati'' ad eas partes spectaret quae occidentalius positae erant — in Polonia meridiana et meridiano‑occidentali: ''Chruuati et altera Chrowati'' ex ''Privilegio Pragensi'', quod Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' (Lib. II, Cap. XXXVII) tradit. Iam antea, in capite de Bohemia, commemoravimus historicos Bohemos recentiores existimare Chroatos in ''Privilegio Pragensi'' memoratos verisimiliter in finibus Silesiae historicae, in Polonia meridiano‑occidentali, habitasse.<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> == 18. Adiectum: Avaricum Khaganatum et adventus Chroatorum == '''''Contextus chronologicus et historicus de prima sedimentatione Chroatorum in Dalmatia'' Circa annum 567 nova unda Asiatica in regiones Pannonicas irrupit: Avari. <ref>Menander Protector, Excerpta de legationibus.</ref> Eorum ruina et interitus gradatim facta sunt. Bella Francica sub Carolo Magno annis 791–796 potestatem Avarorum deleverunt, ut in Annalibus Regni Francorum atque in epistulis Caroli Magni describitur.<ref>Annales Regni Francorum, a. 791–796.</ref> Ex his fontibus discimus '''ducem Woinomirum Sclavum''' cum suis primum ad principalia Avarorum “anulos” pervenisse. Ille praecipua munimenta Avarica occupavit. Ex documentis Francicis intellegitur hoc factum esse antequam exercitus Francicus maior spatium inter Danubium et Tissam attingeret. Francis nuntium audientibus, iter suum acceleraverunt, metuentes ne Woinomirus, quamvis socius et vassallus Francorum, aurum argentumque ex anulis Avaricis direptis sibi occultaret. Post cladem militarem, Avari superstites fidem suam Carolo Magno dederunt, et iteratis legationibus petebant ut Franci eis novas possessiones in occidente concederent. Causa erat quod, post deletionem potentiae militaris, gentes Slavicae circumvicinae eos invadere coeperant atque exstinguere cupiebant. Qui heri domini fuerant, hodie odium subire coeperunt. Quaestio Avarici Khaganatus cum nonnullis quaestionibus fundamentalibus historiae Chroaticae arcte coniungitur. Secundum opus ''De administrando imperio'', circa annum 950 a Constantino Porphyrogenneto conscriptum, societas Chroatorum in provinciam Dalmatiae pervenit tempore Heraclii imperatoris (610–641). Haec est sola notitia explicita in fontibus historicis de tempore migrationis Chroatorum in regiones Dinaricas et Adriaticas. Porphyrogennetos scribit Heraclium Chroatos invitasse ut in Dalmatia advenirent, Avaros expellerent, atque ita civitatibus maritimis et insulis Adriaticis, quae adhuc Romanis habitabantur, auxilium ferrent. Chroatos contra Avaros aliquamdiu pugnasse in Dalmatia (provincia Romana multo amplior quam Dalmatia hodierna, partes magnas Bosniae et Hercegovinae complectens), et tandem vicisse: quosdam Avaros occidisse, alios potestatem Chroaticam agnovisse. Memorandum est narrationem Porphyrogenneti de adventu Chroatorum congruere cum aliis eventibus eiusdem aetatis, etiam ad Khaganatum Avaricum pertinentibus. In regionibus ad occidentem Avarorum, circa annum 622, gentes Slavicae sub ductu Samonis seriem felicium expeditionum contra Avaros inceperunt.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 48–50.</ref> Eodem tempore societas Slavica Samonis quotannis incursiones in terras Francorum faciebat, Thuringiam et Saxoniam depraedans. In proelio ''Vogastisburgensi'', Slavi sub Samone totum exercitum regium Francorum deleverunt, ex variis regionibus Francicis congregatum: ex Alemannia, Suevia, Saxonia et Francia propria.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 68.</ref> Anno 626, Avari ad orientem conversi sunt et magnum impetum in Constantinopolim facere conati sunt, Slavicis vassallis et Persis cooperantibus. Conatus urbem imperialem occupandi in cladem desiit.<ref>Chronicon Paschale, a. 626.</ref> Paulo post Baianus khaganus mortuus est, et potestas Avarorum post annum 630 diminuta est.<ref>Theophylactus Simocatta, Historiae.</ref> Hoc ipso tempore Porphyrogennetos adventum Chroatorum in Dalmatia ex septentrione collocat, tempore Heraclii (610–641).<ref>Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, c. 31.</ref> Itaque in eodem ambitu chronologico invenimus: * cladem Avaro‑Slavico‑Persicam apud Constantinopolim (626), * ortum regni Slavici Samonis in occidente et clades Avaricas in Moravia, Bohemia et regionibus vicinis, * defectionem Serborum sub Dervano ad societatem Samonis, * mortem Baiani khagani, * adventum Chroatorum in Dalmatia (in capitulis XXX et XXXI DAI descriptum, quae duas relationes praebent, sed conveniunt in eo quod Croati adversus Avaros venerunt). Annis 1970, alii historici Croatici (Lujo Margetić, Nada Klaić) theoriam alternativam proposuerunt de tempore quo Chroati in Dalmatia apparuerunt. Secundum eorum opinionem, Chroati qui ethnonymon '''Hrvati''' attulerunt non prima parte saeculi VII (ut in ''DAI'' cap. XXXI), sed in extremo saeculo VIII, bellis Franco‑Avaricis gerentibus, socii et vassalli Francorum, venerunt. Hoc sensu dux Woinomirus, in documentis Francicis memoratus ut victor principalis Avarici “anuli”, unus ex ducibus Croatorum fuisse putatur. Historici Austriaci Karlus Kronstein<ref>Karlus Kronstein, Die Slawen und die Awaren, Vindobonae, 1936.</ref> et Walterus Pohl<ref>Walterus Pohl, Die Awaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822, Vindobonae, 1988 (editio altera 1996).</ref> putaverunt Chroatos fuisse nomen ordinis militaris limitanei intra Avaricum Khaganatum, qui fines khaganatus custodiebat. Constat Chroatos apparere “prope” fines Avarici imperii (Ucraina occidentalis, Polonia meridionalis, Carantania in Austria meridionali, Dalmatia), sed extra lineas interiores eiusdem imperii. Lingüista Alemko Gluhak in libro suo ''Porijeklo imena Hrvat'' (''De origine nominis Chroati'') affirmavit illud gentium nomen (ex septem, secundum fabulam origo gentis in DAI, cap. 30) quod Chroati vocabatur, consedisse in regione a monte Velebitio meridiano, a flumine Zrmania usque ad flumen Cetinam, deinde ad Campum Duvani (antiquum Delminium, sedes veterum Delmatarum).<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, 1990, pp. 222–223.</ref> Hoc spatium, universim spectatum, complectitur partes hodiernae Dalmatiae septentrionalis et mediae atque Hercegovinae occidentalis. Constat prima centra regni Chroatici mediaevalis sita fuisse in regione ab urbe Nona (Croatice: Nin), prope Iadram (Croatice: Zadar), ad litus maris, usque ad Cninam in interioribus, tum ad Clissam (Croatice: Klis) et Solinum (antiqua Salona) haud longe ab Spalato. Regio est saxosa, ubi catenae montium parallelae secundum litus Adriaticum se extendunt, et inter hos montium scopulos parvae valles fertiles iacent. Maxima area terrae arabilis sunt Ravni Kotari, post Nonae (Nin) et Iadri (Zadar) fines, in interioribus regionibus. <center> [[File:Eastern Adriatic 1089.svg|700px|alt=Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089|Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089]] </center> Unum e primis sedibus civitatis Chroatorum ad litus maris Hadriatici fuit oppidum Nin (antiqua Aenona, mediaevalis Nona), XVII chiliometris ad septentrionem et occidentem ab Iadera situm. Primum fuit habitatio gentis Liburnorum, atque ab saeculo I municipii Romani dignitatem obtinuit. Medio saeculo IX ibi condita est episcopatus Nonensis (863/867), in quo tunc sedebat »episcopus Chroatorum«, cui iurisdictio super totam civitatem Chroatorum tributa est. Episcopatus anno 928 abolitus est, anno 1075 restitutus, denique anno 1828 omnino sublatus. Omnes monumenti epigraphici, qui hucusque in territorio Chroatiae ad saeculum IX pertinentes reperti sunt, Latine scripti sunt. '''Lingua Latina fuit sermo officialis (cancellariae et liturgiae) civitatis Chroatorum usque ad annum 1847, cum Senatus Chroaticus decreto suo sermonem Chroaticum in usum publicum introduxit.''' == 19. Adiectum: Etymologia ethnonymi Chroatus (''Hrvat'') == Plurimi linguistae, qui per ultimum saeculum quaestionem originis nominis ''Chroatus'' sive ''Croatus'' , Croatice:''Hrvat'' (plur. ''Hrvati'') tractaverunt, consentiunt hoc nomen non esse Slavicae originis. In eodem tempore maxima auctoritas in circulis linguisticis tributa est sententiae qua radices nominis ''Hrvat'' in circulo Indo‑Iranico subfamiliae Indoeuropaeae quaerendae sunt. Id praecipue factum est ob inventum duarum tabularum lapidearum repertarum medio saeculo XIX in excavationibus reliquiarum urbis Graeco‑Sarmaticae '''Tanais''', ad ostium fluminis Don (antiqui: Tanais) in Mare Azoviense (antiquum: Maeotis Palus) sitae,<ref>Tabulas inscriptionibus Graecis inscriptas detexit philologus classicus et historicus Russicus Pavel Mihajlovič Leontjev anno 1853.</ref>quibus nomen ''Hrvat'' ab initio saeculi XX saepius cum ramo Iranico linguarum Indo‑Iranicarum coniungi coepit. [[File:Ancient Greek Colonies of N Black Sea.png|center|800px]] ===19.1 Tabulae Tanaiticae === Agitur de duabus tabulis marmoreis inscriptiones Graecas longiores continentes, quae secundum indicia intra ipsum textum circa annum CC (200) p. Chr. n. sunt positae. Tabulae nomina regis urbis Tanais et civium publicas functiones gerentium enumerant. Notandum est has inscriptiones publicas esse, non sepulcrales.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Dimidia pars nominum Graeca est, altera vero pars ad linguas Iranicas pertinet, ut nomina ''Farnarak, Ardarak, Meuak, Nauak, Niblobor, Sandarz'', etc. Inter haec nomina investigatores moverunt nomina propria '''''Horoathos''''' et '''''Horouathos''''' (Χορούαθ[ος], Χορόαθος), quae cum ethnonymo moderno ''Hrvati'' comparata sunt. Primus relationem inter nomina ''Horouathos'' et ''Horoathos'' et ethnonymum ''Chroatus'' (Croatice:''Hrvat'', in lingua Russica forma:Хорват: Horvát) proposuit linguista Russicus '''Alexander L. Pogodin''' anno MCMII (1902). Huius coniunctionis fautores fuerunt multi historici et linguistae Europaei, inter quos František Dvornik, Max Vasmer, Oleg N. Trubačev. ===TABULA TANAITICA A=== '''Tabula A''' maior est et antiquior inscriptio, ad annos 175–211 p. Chr. n. referenda, quae ad tempus pertinet quo Tiberius Iulius Sauromates II (175–211) regnum Bosporanum rexit. Tabula marmorea, 0.92 m × 0.73 m × 0.09 m metiens, verisimile est graviter laesa fuisse etiam ante excavationem. Triginta duo versus ex triginta fragmentis servati sunt. In inscriptione publica memorantur rex, synodus sive coetus devotionalis, praefectura eiusdem coetus, atque sodales ordinarii, numero paulo infra quadraginta. Versus quartus finitur mentione patris synodi, Horoúathi (Χορούαθος), qui versu quinto nominatim iterum occurrit; inter alios etiam vir ignotus, qui dicitur filius Horoáthi (Χοροάθου), commemoratur. Inscriptio fine clauditur data, ex qua servata est tantum appellatio mensis Graeco‑Macedonici, qui Iulio aut Augusto respondet. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae A<ref>CIRB 1277, cf. IosPE II 445; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 173–211 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/184019</ref> == <poem> 1    Θεῷ Ὑψί̣σ̣τῳ.                    ἀγαθῆι τύχηι. βασιλεύοντος βασιλέως ∙ Τιβ(ερίου) ∙ Ἰουλ(ίου) ∙ Σαυρομάτου φιλοκαίσαρ[ος κα]ὶ φιλο[ρ]ωμαίου, εὐσεβοῦς, ἡ σύνοδος ἡ περὶ ∙ ἱ[ερέα Ἰού]λ̣ιον̣ Ῥ̣αλ̣χάδου καὶ πατέρα σ[υ]νόδου 5 '''Χορούαθ̣'''[ον — —]ο[— —] καὶ συναγωγὸν Ἀρδά[ρα]κον [Σ]υ̣νεγδήμ̣[ου καὶ φιλ]ά̣γ[αθ]ον Δίαι[ο]ν̣ Κ̣ε̣ρ̣δ̣ω̣ν̣άκο̣υ̣? καὶ [π]αραφιλάγαθο̣[ν — — —]ιον Φοργαβάκ̣[ου] καὶ [νεα]ν̣ισ- [κ]ά̣ρχην Δημήτ̣[ριον Ἀπο]λ̣λωνίου καὶ γυμ[ν]ασιά[ρχην] Βα- [σι]λείδ̣ην Θεον̣[είκ]ο[υ καὶ Ἄ]τ̣τα̣ν Ἡρακλείδου φίλο̣[ν]? τ̣ῆ̣ς 10 [συ]ν̣όδου [καὶ] οἱ λο̣[ιπο]ὶ [θια]σῖτ̣αι· Ἀρδά̣ρα̣κος Ζια̣- [— —]ου, Δη[μήτ]ριος [— — —]ου, Λείμανος Φίδ̣α̣, [Μί]δαχ̣ο̣ς? [— — —]άνου, Ἀ[σκ]ληπιάδης  Οὐαλε̣[ρ]ί̣ου, [․․]γ?όδαν[ο]ς [Δημητ?]ρίου, [Μ]ενέστρατος Λυκίσ[κο]υ [— — —]ικάχο[υ], Διό̣φαντ[ος] Δείου, Πόπλ[ιο]ς 15 [— — — —]δα, Ἡρακλείδ[ης] Ἐπιγόνου, Ἰα̣ρ̣δο- [— — — — Δ]η̣μητρίου, Ἀ[φ]ροδείσιος  Χρυσέ- [ρωτος, Φαλ]δά[ρα]νος Ἀπολλωνίου, Φίλιπ- [πος — — — —]ν̣ο[υ], Καλοῦς Ἀθηνίου, Κόφαρνος [— — — — — — — — — Τ]ρ̣ύφων Ἀνδρομ[έν]ους, 20 ο̣[— — — — — —] '''Χοροάθου''', Θεότειμος  Ψυχα- ρίων̣[ος, — —]δίβαλος Φαρ[νάκου], Ε̣ὔιος Ῥό- δων[ος, Ἡρα]κλείδης Ἄττ̣[α, — — — — Ἀρισ]- τοδ[ήμου, Σ]ύ̣μ̣μ̣αχος Σα[— — — — — — — —] κος [— — — — — — — — — — — — — — — —] 25 φιλο[— — — — — — — — — — — — — — — —] ορανσ̣[— — — Ζωρθῖ?]ν̣ος  Βε[λλικοῦ? — — —] Ῥ̣α̣δάμ̣[ειστος? — —] Φαδινά[μου — — — — —] Μύ̣ρ̣[ων? — — — — —] Μαστοῦ̣ [— — — — —] πο[— — — — — — — —]ος Ἀρδα[ράκου? — — —] 30 Φιδ[α— — — — — — —]νος̣ Χαρί[των — — — Ἀ]- ράθι[— — — — — — — — — — — — — — — — —]                                     vacat 32  ἐν τ[ῶι — — ἔτει καὶ μη]νὶ Λῴ̣[ωι — — — — —] </poem> ===TABULA TANAITICA B=== Tabula B minor est inscriptio, mensuris 1,053 m × 0,71 m × 0,08 m, ad annum CC p. Chr. n. relata (517 secundum computationem temporis Bosporanam). Haec inscriptio recentior est, quod apparet ex mentione Tiberii Iulii Rhescuporis III, filii Sauromatis II. Minus detrimenti accepit: in quattuor partes fracta est et satis bene legi potest. In ea incisæ sunt viginti lineæ litteris Graecis capitalibus monumentalibus. In lineis VI, VII, VIII et IX commemorantur, una cum nominibus patrum, quattuor principes civitatis Tanaeitis eo tempore quo hoc monumentum erectum est (Hofarno, Babos, Niblobor, Horoathos). Monumentum positum est ob renovationem fori centralis urbis Tanaeitis. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae B<ref>CIRB 1245; cf. IosPE II 430; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 220 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/183985 .</ref> == <poem> 1  ἀγαθῆι  τύχηι. ἐπὶ βασιλεῖ Ῥησκουπόριδι, υἱῷ μεγάλου βασιλέως Σαυρομάτου, κα̣[ὶ] Ζήνων Φάννεως πρεσβευτῇ βα- 5 σιλέως Ῥησκουπόριδος #⁵⁶ καὶ Χο- φάρνου Σα̣νδαρζίου #⁵⁶ Βάβος Βαιο- ράσπου #⁵⁶ Νιβλόβωρος Δοσυμοξάρ- θου #⁵⁶ '''Χορόαθος''' Σανδαρζίου ἄρχον- τες Ταναειτῶν #⁵⁶ Χόφραζμος Φοργα- 10 βά̣κου, Βασιλείδης Θεονείκου ἑλ- ληνάρχης ἐξαρτίσας τὴν ἀγορὰν̣ ἐκ τῶν ἰδίων ἀναλωμάτων ἀπεκα- τέστησ̣α̣ τῇ πόλει καὶ τοῖς ἐμπό- ρ̣ο̣ι̣ς̣ δ̣ιὰ ἐπιμελητῶν Ζήνωνα Φά[ν]- 15 [ν]ε̣ως #⁵⁶ Φαρνόξαρθος Ταυρέου, Φαλδάρανος Ἀπολλωνίου καὶ [ἀρ]χιτεκτόνων Διοφάντου Νε- οπόλου κα[ὶ] Αὐρηλίου Ἀντωνε[ί]- νου, Ναύακος Μευάκου. 20    ἐν τῷ ζ̣ιφʹ. </poem> [[File:Horovathos.jpg|thumb|center|800px|Nomen Χοροάθος in Tabula Tanaitica B]] === De tabulis Tanaiticis: historia receptionis et aestimatio hodierna === Per magnam partem saeculi XX, cum Chroatia pars Iugoslaviae esset, historici Chroatici tabulas Tanaiticas aut tacebant aut exemplum negativum proponebant, dicentes similitudinem onomasticam casu fortuito ortam esse, non argumentum ad originem gentis deducendam.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Hodie tabulae Tanaiticae in studiis linguisticis cautissime tantum ut possibile '''testimonium ad etymologiam ethnonymi''' illustrandam accipiuntur, nullo modo autem ut argumentum ad originem biologicam (geneticam) gentis Chroaticae ex Sarmatis Iranophonis deducendam.<ref>Heršak, Emil; Nikšić, Boris (2007), [Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje), Migration and Ethnic Themes 23 (3).]</ref> Necesse est distinguere inter originem nominis ''Hrvat'' et originem ipsius populi Chroatici, cum omnis gens per processus ethnogeneticos complures et saeculares formetur, in quibus elementa genetica, linguistica et civilizatoria inter se miscentur. === 19.2 Contextus historicus translationis nominis Sarmatici ''Horvata'' in Slavicas communitates inter Borysthenem et Tyrum === Chroati lingua sua indubitanter ad gentes Slavicas pertinent, et plerumque maior pars minoritatem linguistice absorbet. Nota sunt exempla Bulgarorum Turcicorum in Bulgaria, Francorum Germanicorum in Gallia, qui nomen suum maiori populo reliquerunt, sed linguam eius paulatim acceperunt; item Normanni Scandinavi in Gallia septentrionali, qui intra unum saeculum linguam Francogallicam receperunt eamque postea in Britanniam Anglosaxonicam transtulerunt. His analogiis congruit opinio secundum quam quaedam cohors Sarmatica nomine ''Horvata'' vel ''Horoata'' ex regionibus circa Maeotidem Paludem et flumen Don (antiqui: Tanais) '''ad occidentem migravit, fortasse sub impetu Hunnorum''', una cum multis coetibus Sarmaticis, inter quos Alani eminentissimi erant. '''Formam *''Horvata'' reconstruere conatus sum ex voce ''Horvat'' (forma nominativi singularis), quae in orbe Slavico latissime diffunditur atque inscriptionibus Tanaidis ut forma ''Horouathos'' confirmatur. Ablato suffixo Graeco ‑os obtinetur ''Horvat[h]'', cui, secundum leges morphologicas Sarmaticas, suffixum ''‑ta‑'' adiungitur, ut in ''Sarmata'' et ''Sauromata'', unde provenit forma ''Horvata''. Structura radicum ''Sar‑m‑ata'' et ''Hor‑v‑ata'' congruit, cum suffixum Scytho‑Sarmaticum ''‑ta‑'', quod est suffixum pluralitatis Sarmaticae, etiam in Ossetico ut ''‑tä'' exsistat. Quare probabilis videtur forma antiqui ethnonymi Sarmatici ''Horvata'' sive ''Horoata''. Hi Sarmatae, qui ''Horvata'' vocabantur, in regione quae nunc Ucraina est cum gentibus Slavicis consederunt atque eis nomen suum tradiderunt. Hac theoria explicatur ortus Hrvati ut coetuum Slavicorum nomen Sarmaticum ferentium. Ex ''Horvata'' Ucrainae partes se separaverunt atque ulterius ad occidentem profectae sunt, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae considentes; quod confirmatur ''Privilegium Episcopatus Pragensis saeculi XI'', necnon traditionibus de adventu ''Hrvati'' ex partibus Poloniae ad Adriaticum, quae apud Constantinum Porphyrogenitum reperiuntur, sed etiam apud alios chronistas, ut in opere Thomae Archidiaconi ''Historia Salonitana'', ubi narratur septem vel octo genealogias ex regione Poloniae in Dalmatiam se collocasse. Europa antiquae serae et medii aevi prioris regio erat mobilitatis demographicae insignis. Coetus sine finibus politicis stabilibus, sine identitatibus territorialibus firmis, saepe sine consilio diuturno movebantur, necessitatibus, periculis et occasionibus subito ortis respondentibus. Incursus alicuius gentis transeuntis aut fama de bonis condicionibus in regione ignota eos in motum ponere poterat. Notae sunt historiae de itineribus Ostrogothorum et Visigothorum, de Rugicis Germanicis, de bello Odacri contra Rugicos cum exercitu Alanorum, de migrationibus Vandalorum et Alanorum usque in Africam septentrionalem, de fato Herulorum, de itineribus Langobardorum qui terras multarum gentium transierunt, inter quas ''Anthib'', de pugna cum “Amazonibus”, etc. == 20. Reconstructiones linguisticae et hypotheseon de etymologia ethnonymi Chroati == Ad rationem identitariam autoperceptionis gentis magni momenti est ''mythus originis'' sive ''fabula fundationis''. In hoc autem capite quaestionibus ethnogeneseos Chroatorum non tractabimus, neque duabus eius partibus principalibus: parte historico‑identitaria nec parte genetico‑biologica. Hic enim solummodo de etymologia nominis Chroati agimus, id est de origine ipsius vocabuli, non de origine gentis. Hoc praecipue monendum est, cum etiam historici professione haud raro in errorem incidant confundendi varias theses de origine gentis cum thesibus de origine nominis. '''Reconstructio linguistica''' per se ipsa non est probatio. Ea enim repraesentat praesumptionem, id est coniecturam in certis regulis ac formis linguisticis fundatam. Quam ob rem quamlibet huiusmodi reconstructionem rectissime hypothesin appellare oportet. '''Hypothesis''' praesumptionem significat quae mutari potest; in regularitatibus quidem nititur, sed probatione directa caret. '''Thesis''', contra, sententiam designat quam auctor quidam tuetur; haec sententia etiam falsa esse potest, sed ut “positio” quaedam formata est. Hoc vocabulum adhibetur cum ostendere volumus aliquem interpretationem quandam defendisse. '''Theoria, sensu stricte scientifico''' (in sensu stricto), systema explicationis probationibus confirmatum denotat. Cum reconstructiones linguisticae probationes directas non habeant, expositiones quae ex eis praecipue oriuntur nullo modo vocabulo theoriae scientificae contineri possunt. Antequam varias hypotheses de etymologia ethnonymi Chroati lectori proponamus, necessarium ducimus hanc terminologiam supra memoratam explanare, quae in litteris linguisticis et historiographicis saepius occurrit. Id facimus ex cautela critica, cum non pauci auctores hypotheses suas in reconstructionibus fundatas fere ut veritatem scientificam indubitatam exhibeant, id est ut “argumentum irrefragabile” thesis quam tuentur. Talis ratio methodologica — proclivitas scilicet ut hypothesis pro veritate definitiva proponatur — omnino erronea est. === 20.1 Etymologiae ethnonymi Chroati ex linguis Iranicis === Maximus Vasmer, celeberrimus linguista Germanicus et slavista, primum proposuit etymologiam ex veteri Iranico ''(fšu)-haurvata'' = “pastor”, secundum formam Avesticam ''haurvaiti'' = “pascit”; postea autem derivationem suadebat ex veteri Iranico ''hu‑urvatha'' = “amicus”. Stephanus Krizin Sakač, historicus Croaticus e Societate Iesu, nomen Chroati cum veteri Iranico ''Harahvaiti'' coniunxit, quod tempore dynastiae Achaemenidarum (Cyri Senioris et Darii), sed etiam in antiquioribus textibus Avesticis, regionem designabat partim in territorio hodierni Afganistaniae sitam. <ref>Sakač: ''O kavkasko-iranskom podrijetlu Hrvata''(''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum''), in: ''Hrvati do stoljeća VII.'' (''Croati usque ad saeculum VII''), Zagrabiae 2000.</ref> Haec regio in scriptis Avesticis ''Harahvaiti'' appellabatur, in veteri Persico ''Harahuvatis'', quod postea in Graecum translatum est ut ''Arakhosia/Arachosia''. Hoc nomen respondet Sanscritico ''sarasvati'', quod significat “aquarum copia abundans”. Regio est in valle fluminis ''Hilmend'', in parte meridiana Afganistaniae hodiernae (V. Oranskij 1988: 127). Alemko Gluhak, linguista etymologus Croaticus, affirmat formam Harahvaiti secundum regulas linguisticas solum formas dare posse: * ''*Xorъšedi, *Xorъšedja'', vel fortasse ''*Xъrošedi'', quae non congruunt cum forma reconstructa paleoslavica: * ''*Xъrvat(in)ъ''.<ref>Gluhak 1990: 296–299</ref> P. Tedesco nomen Chroat ex Iranico ''huravant'' = “solaris” derivare conatus est. Alemko Gluhak (1990), in opere ''Porijeklo imena Hrvat'' (Latine: ''De origine nominis Chroatus'') , ad hypothesin etymologicam Olegii N. Trubačev se inclinavit. In primis Trubačevi hypothesibus annorum 1960, proponebat nomen a veteri Iranico ''*harvata'' vel ''*haurvata'' ortum esse, quod cum nominibus ''Sarmatai'' et ''Sauromatai'' comparabat, ubi suffixum Sarmaticum‑Scythicum pluralis ''‑ta'' inveniebat, quod etiam in Ossetico forma ''‑tä'' exstat. Deinde formam *haurvata cum voce Avestica ''haurvatat'' = “integritas, totalitas, sanitas” comparavit. Postea, annis 1980, Trubačev alias etymologias proposuit: nomen Chroati ex Iranico adiectivo ''*har‑va(n)t‑'' ortum esse, quod significat “feminei, ii quibus feminae sunt”, idque coniungebat cum matriarchatu, qui secundum eum in regionibus circa Pontum Euxinum et Caucasum olim exstitisse putabatur, cum mulieribus bellatricibus apud Sarmatas quas iam Herodotus memorat, atque cum Amazonibus fabularum Graecarum (Trubačev 1981: 151). Trubačev praeterea etymologiam nominis quod Graeci ''Sarmatai'' scribebant ita explicat: id a forma Indo‑Arica ''*sar‑ma(n)t'' = “ii quibus feminae sunt, feminei” derivari; pars prior nominis est Indo‑Aricum ''*sar‑'' = “mulier”, quod in linguis Iranicis dat ''*har‑''. Secundum Trubačevum et Gluhakum, qui hanc hypothesin sequitur, hoc confirmatur etiam locutione in litteris Graecis reperta: ''Sarmatai Gynaikokratoumenoi'' = “Sarmatae quibus feminae imperant”. In regione Sinda, prope Mare Azoviense, inter gentes Iranicas aetate Romana etiam quaedam coetus Indo‑Arici habitabant, ubi reperta sunt nomina feminea Graece scripta: ''Saria'' (sar = mulier) et ''Maiosara''. Regina Sindica Bospori vocabatur ''Kamasaryē'', quod explicatur ut ''*kama‑sar'' = “mulier amata”. Apud modernos Ossetas servatus est vetus epos de gente heroica ''Narta''; unus e personis centralibus est ''Satana'', mater sapientissima gentis, educatrix iuvenum heroum (Abaev 1965: 84; 1979: 39–40). Praeter Ossetas, qui habentur posteri Sarmaticorum Alanorum, epos ''Nartarum'' pars est traditionis aliorum populorum Caucasicorum: Adigeorum, Kabardinorum, Abazorum, Tschetschenorum, etc. Putatur nucleum huius carminis ad tempora Scythica pertinere. Oleg N. Trubačev concludit nomen Chroati primitus ab aliqua gente Iranice loquente portatum esse, quae postea slavicizata sit (Gluhak 1990: 305). Linguista Ranko Matasović ethnonymum ''Hrvat'' e radice Iranica derivari putat, quamquam plures origines Iranicae proponuntur nec ulla omnino certa est. Inter eas probabilissima videtur esse forma Ossetica (Alanicā) *''xurvæt'', significatione “custos”, quae legibus phonologicis et morphologicis cum forma Slavica congruit.<ref>Ranko Matasović, "Ime Hrvata", in: Jezik 66 (2019), 81–97.</ref> === 20.2 Aliae hypotheses de etymologia ethnonymi Chroatus (Hrvat) === Praeter varias hypotheses Iranicas et reconstructiones etymologicas nominis ''Hrvat'', iam inde a media aetate comparuerunt aliae quoque interpretationes. Imperator Constantinus VII Porphyrogenitus, in opere suo ''De administrando imperio'' medio saeculo X conscripto, primam talem etymologiam proposuit, ubi nomen Chrobatoi (lege: Hrovatoi) deducebat a voce Graeca ''khōra/chōra'' = “terra”, videlicet per formam alternativam Chorbatoi (lege: Horvatoi), cum expositione quod “Chroati in lingua Slavonica interpretantur eos qui multas terras possident” .<ref>Gluhak 1990 : 294</ref> Thomas Archidiaconus (saec. XIII) Spalatensis, in opere ''Historia Salonitana'', protulit opinionem nomen Chroatae pertinere ad nomen incolarum insulae Curictae, quod, ut aiebat, antiquitus fuisse ''Curetes'' vel ''Curibantes''. Historicus Croaticus Georgius Rattkay (saec. XVII) putavit nomen ''Hrvat'' cum verbo Croatico ''hrvati se'' = "colluctari" coniungi.<ref>Baro nobilis Georgius Rattkay (1612–1666) primam historiam systematicam regni Croatiae composuit: ''Memoria regum et banorum Dalmatiae, Croatiae et Slavoniae'', Vindobonae, 1652.</ref> Hae interpretationes antiquiores plerumque aestimari possunt ut ingeniosae sed “popularis” indolis, non vero scientificae. Missionarius Hungaricus Timon (saec. XVIII) nomen Hrvat deducebat ab appellatione ducis Bulgarici ''Kuvrat''. Tales conatus derivandi nomen Hrvat a nomine Kuvrati iterum in saeculo XX apparuerunt. Saeculo XIX ortae sunt multae aliae etymologiae: K. Zeuss putavit nomen ex vocabulo Germanico ''haru'' = “gladius” derivari putavit (quod in Polonico, ut aiebat, exstitisset ''karwat'' = “gladius brevis”, cum revera in Polonico saec. XIV nota sit vocabulum ''charwat'' significans “custodem urbanum” Cracoviae). S. Mikucki coniunxit nomen ''Hrvat'' cum radice Sanscritica ''śarv-'' = “ferire”. P. J. Šafařik comparavit ''Hrvat'' cum formis ''xr'b't'', ''xrib't'', ''xrib'', quia Rutheni et Ucraini montes Carpaticos vocant ''Horby'', id est ''Chrby'', unde secundum eius interpretationem nomen ''Hrvati'' cum nomine Carpatum cohaereret. F. von Miklosich deducebat nomen ex ''hruv/hr’v'' = “saltatio”. L. Geitler proposuit nexum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” et ''śarvuotas'' = “loricatus”. F. A. Braun in nomine ''Harvate'' vidit formam Germanicam nominis Carpatum: ''Harfaða fjöll''. R. Much coniunxit nomen ''Hrvat'' cum forma Germanica ''hruvat'' = “cornutus”.<ref>De etymologiis saec. XIX vide: Šišić 1990 : 236–238.</ref> A. Brückner nomen comparavit cum Slovaco ''charvati se'' = “resistere”, idque cum radice Slavonica ''*sk’rv- / x’rv-'' coniunxit, quod iterum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” comparavit. Otto Kronsteiner nomen ''Hrvat'' per linguas Tataricas et Baschkiricas ad vocem Turcicam ''xərvata'' = “milites liberi” referebat, quod cum magno influxu Avarorum in ethnogenesin Croaticam coniungere conabatur. Attamen nulla harum etymologiarum, sive linguistice sive historice, satis probabilis iudicari potest. === 20.3 Etymologia nominum quinque fratrum et duarum sororum (''DAI'', cap. XXX) === == 21. De distributione cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna == Aestate anni MMXX investigationem per rete perfeci de existentia et distributione cognominis ''Horvat'' in Foederatione Russica atque in regionibus finitimis. Inquisitionem institui inspectione registrorum cognominum in indicibus telephonicis publicis. Cognomen ''Horvat'' in Foederatione Russica circiter ducentos quinquaginta homines in talibus registris repertos praebuit. Ex conspectu distributionis cognominis ''Horvat'' in tabula geographica Foederationis Russicae hunc ordinem geographicae dispersionis observavi: praeter paucos homines in regionibus urbium maximarum, ut Moscuae et Vladivostoki, plerique alii hoc cognomine inscripti collocati erant in spatio geographico inter Pontum Euxinum et Mare Caspium (directione occidente‑oriente), cum maxima frequentia in septentrione circa urbem Casani ad Volgam in Tatarstania, et cum altera maxima frequentia in meridie, in regione Reipublicae Kabardinensis in Caucaso. '''Quod ad distributionem cognominis ex ethnonymo derivati attinet, regula observata est quae docet cognomina ex nomine gentis dominantis vel indigeni in ipsa regione illius gentis raro exsistere; maxima vero frequentia talium cognominum plerumque invenitur in regionibus et terris finitimis. Haec regula in ipsa Croatia confirmatur: in ora Adriatica cognomen Horvat fere nusquam occurrit in regione pristinae Croatiae, in Dalmatia, Liburnia et in occidentalibus partibus Bosniae et Hercegovinae; contra vero in Croatia septentrionali, in terris mediaevalis Slavoniae, ubi multi profugi ex parte meridiana Croatiae (a Turcis Osmanlis fugientes) se receperunt, cognomen ''Horvat'' frequentissimum est. Praeterea, praeter Slavoniam veterem, cognomen Horvat est frequentissimum in Slovenia hodierna, deinde in Hungaria atque in aliis regionibus vicinis, quo Croatae saeculis XV et XVI migraverunt hostibus Osmanlis effugientes. His rebus ad distributionem cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna relatis, quaestionem ponere licet: quos inde exitus colligere possumus? Emanat conclusio cognomen ''Horvat'' hodie frequentissimum esse in regionibus quae margines, peripherias et vicinitates terrarum antiquorum Sarmatarum et Alanorum repraesentant, scilicet — ut supra dictum est — in regione Tatarstaniae ad Volgam in septentrione (cuius centrum est urbs Casania) et in regione Reipublicae Kabardinensis in meridie. Ipsa distributio cognominis ''Horvat'' in his regionibus, cum quadam “vacuitate” in medio, casu tribui non potest. '''Agitur enim de cognomine ex ethnonymo quodam Sarmatico derivato, verisimiliter ex forma ''Horvata'' (nominativo plurali in linguis Sarmaticis). ===21.1 De regno Alaniae aetate media et de Ossetibus hodiernis === Praeterea notum est regnum Alaniae aetate media situm fuisse in spatio inter Pontum Euxinum ad occidentem, Mare Caspium ad orientem et Caucasum ad meridiem. Quare non est mirum cognomen Sarmaticum ''Horvat'' frequentissimum apparere in regionibus vicinis illi territorio. Regnum Alaniae et militariter et demographice magna ex parte deletum est tempore incursioni Mongolicae saeculo XIII. Osseti hodierni habentur posteri Alanorum, quod lingua hodierna Ossetica demonstrat, quae ad ramum linguarum Iranicarum orientalium pertinet atque multa archaica elementa servat, praesertim in phonologia et morphologia. Propter haec conservativa et archaica proprietates lingua Ossetica hodierna una est ex proximis cognatis linguae Avesticae antiquae, qua conscriptae sunt sacrae litterae Avesta, fundamentum religionis Zoroastrianae (propheta Zarathustra). Notandum est linguam Avesticam ad ramum Iranicum orientalem pertinere, dum lingua Persica antiqua ad ramum Iranicum occidentalem refertur. Item memorare oportet nomina Osseti et Osseticus esse exonyma internationaliter recepta, ex lingua Georgiana derivata, ad post‑Alanicos loquentes designandos. Nomina autem propria quibus Osseti se ipsos et linguam suam appellant sunt Iron et Digor. === 21.2 De investigationibus geneticis Ossetorum === Recentissima investigationes geneticae ostendunt Ossetos hodiernos esse posteros Alanorum antiquorum praecipue per lineas femineas (mtDNA), cum lineae masculae (Y‑chromosoma) magna ex parte ad haplogrupos masculos Caucasi indigenos hodie pertineant. Quod, collatum cum inventis archaeogeneticis e.g. ex urbe Tanaide ad Tanaim, id est, ex tempore ante incursionem Mongolicam (saec. XIII) et ante incursionem Hunnicam (circa annum CCCLXX p.Chr.n.), suadet magnam partem originariae populationis Sarmatico‑Alanicae masculinae evanuisse: sive migratione sive cladibus bellicis. Verum tamen videtur feminas Alanicas satis autonomia et constantia praeditas fuisse — fortasse exemplo Amazonum Sarmaticarum — ut identitatem Sarmaticam per traditiones et linguam servarent. Agitur hic de una ex quaestionibus maxime curiosis in archaeogenetica Iranica: de discontinuitate linearum mascularum et de continuitate linearum feminearum apud Alanos. Hoc congruit cum studiis recentissimis (2019–2024), quae demonstrant Ossetos hodiernos per lineas femineas (mtDNA) continuitatem ostendere cum populis sepulcrorum Sarmaticorum et Alanorum seriorum (haplogrupis H, U, J, T cum eisdem subcladibus), cum conservatione frequentiarum, unde sequitur lineas femineas Osseticas hodiernas praecipue Alanicas esse. Contra vero lineae masculae (Y‑DNA) rupturam manifestam exhibent: Osseti hodierni habent haplogrupos masculos Caucasi indigenos, scilicet G2a, J2, R1b‑L23 Caucasicam, I2c, E1b Caucasicam; cum Alani et Sarmatae antiqui habuerint praecipue R1a‑Z93, R1b‑Z2103, Q1b, J2a, G2a, sed in subcladibus aliis quam haplogrupi Caucasici hodierni. <ref> Ad historiam geneticam Sarmatarum, Alanorum atque Ossetorum hodiernorum illustrandam consulantur hi labores scientifici: Boulygina et al., ''The Genetic Legacy of the Alans'' (Journal of Human Genetics, 2014); Kushniarevich et al., ''Genome-wide analysis of medieval Alans'' (Nature Scientific Reports, 2018); Khokhlov et al., ''Ancient DNA from Tanais'' (Archaeological and Anthropological Sciences, 2019); Wang et al., ''Ancient DNA from the North Caucasus'' (Current Biology, 2020); Lazaridis et al., ''The Genetic History of the Caucasus'' (Cell, 2023); Balanovsky et al., ''The Genetic Structure of Modern Ossetians'' (American Journal of Physical Anthropology, 2012). </ref> == 22. Conclusiones == <div style="text-align:center;"> [[File:Europe relief map showing the historical distribution of ethnic groups named Croats (9th–10th century).jpg |thumb |650px |alt=Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos. |Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos.]] </div> In hoc opere haec praecipue monere volumus: quamquam in chartis historicis saeculi undevicesimi atque circa annum 1900 Chroatia Alba pertinaciter in occidentali Ucraina collocatur, fontes historici — praesertim Chronicon Nestoris (saeculo XI exeunte / XII ineunte) — talem collocationem non sustinent. Nestor Kioviensis Chroatos, qui in Russia Kioviensi (hodierna Ucraina) habitabant, numquam “Albos” appellat, sed simpliciter Chroatos, Hr’vate, etc. Unico autem loco, ubi nomen “Chroati Albi” profert, eos cum “Serbis et Horutanis” coniungit, id est cum gentibus extra fines Ducatus Russiae Kioviensis positis. '''Conclusio 1: Chroati in regione veteris Russiae Kioviensis (hodierna Ucraina) non sunt “Chroati Albi”, sed Chroati tantum. Opus “De administrando imperio” Constantini VII Porphyrogeneti duas narrationes de Chroatis et de terra unde venerunt continet, in capitulis XXX et XXXI. Terram illam Porphyrogenetus aperte “Chroatiam Albam sive Magnam” nominat, eamque usque ad tempus quo opus conscribebat (circa annum 950) non fuisse christianam affirmat. Hoc testimonium regionem Bohemiae excludit, cum Bohemia iam saeculo IX exeunte per Moraviam christianitatem recepisset, atque saeculo X ineunte pro terra christiana haberetur. Quare collocatio Porphyrogeneti “Chroatiae Albae” in terris ad septentrionem et orientem Bohemiae quaerenda est. Praeterea, data capitulorum XXX, XXXI et XXXII locum Chroatiae Albae delineant: ab occidente Franci eos invadunt; ad fines Boiki (= Bohemia = Čechia) cum Serbis Albis sive non christianis et cum Francis confinia habent. Haec descriptio Chroatas Albas in hodiernam Poloniam meridio‑occidentalem, ad triquetrum Bohemiae, Poloniae et Germaniae, collocat.<ref>Propter rerum gestarum vicissitudines, fines Poloniae hodiernae, anno 1945 constituti, motum civitatis Germanicae versus orientem territorialiter sustulerunt; quare fines Poloniae hodiernae magna ex parte cum statu inter civitates exeunte saeculo X congruunt.</ref> Porphyrogenetus etiam scribit Chroati Albi cum Ungaris vicinos esse: in uno loco dicit Ungaros eos oppugnare, in alio vero cum eis in affinitate et amicitia vivere. Id verum esse potest tantum de Chroatis qui in immediato vicinatu Hungariae saeculo X ineunte et medio habitabant, quod maxime ad Poloniam meridianam spectat, ad tractus qui hodie cum Slovacia terminantur, cum Ungari post adventum in Pannoniam etiam Slovaciam tenuerint, quae tum “Hungaria Septentrionalis” vocabatur. Denique Porphyrogenetus refert Chroatas Albas ab oriente a Pečenegis oppugnari et spoliari. Hoc testimonium maxime ad Chroatas in Ucraina occidentali spectare potest, minus ad Chroatas in Polonia meridiana, et minime ad Chroatas in Polonia meridio‑occidentali, qui cum Francis, Serbis Albis (Lusaticis) et Bohemis confinia habebant. Ex hac geographia Porphyrogeneti apparet “Chroatiam Albam” amplum spatium esse inter Germaniam (Franciam) ad occidentem, Hungariam/Slovaciam ad meridiem et Ucraine occidentales ad orientem situm. '''Conclusio 2: Porphyrogeneti nomen “Chroatia Alba” ad regiones hodiernae Poloniae meridio‑occidentalis et meridianae spectat. Mentio autem Pečenegorum, qui Chroatiam Albam ab oriente oppugnare dicuntur, indicat Porphyrogenetum non solum Chroatas in Polonia meridiana atque meridio‑occidentali, sed etiam eos in Ucraina occidentali, id est in veteri Ducatu Russiae Kioviensis, ad notionem Chroatiae Albae pertinere existimasse. Narratio de Chroatis etiam in legendis Bohemicis occurrit, quae vitam sancti Venceslai (lat. Wenceslaus) referunt, quem anno 935 frater eius germanus, Boleslaus I Crudelis (Bohemice: Boleslav I. Ukrutný, † 967), interfecit. Mater eorum, Drahomira (Dragomira), metu perculsa post caedem filii “ad Chroatos” sive “in terram Chroatorum” confugisse memoratur. Chronicae Bohemicae, sicut Chronicon Dalimili saeculi XIV, originem ipsius gentis Bohemicae ex terra Chroatorum (''Charvaty'') deducere conabantur; quod non ad Chroatiam Adriaticam spectat, sed ad Chroatiam in regionibus hodiernae Poloniae sitam, in vicinitate Serborum Lusaticorum in Germania orientali. Documentum Bohemicum gravissimum, quod duas ipsas Chroatorum coetus inter alia Slavica tribus commemorat, est ''Pivilegium de fundatione episcopatus Pragensis'', quod Cosmas Pragensis in sua Chronica Boemorum (saeculo XII ineunte) tradidit. Ipse textus Pivilegii, saeculo XI exeunte conscriptus, fines episcopatus tempore fundationis anno 973 describit. In eo refertur ad quas gentes, flumina et urbes fines Pragensis episcopatus pertineant. Ita legitur fines ad septentrionem usque ad: “… ''Psouane, Chruati et altera Chrowati, Zlasane…''”. Graphia in variis codicibus et editionibus Cosmae diversa est: alibi invenitur "''Ghrvvati et altera Chrowati''"; alibi pro ''Zlasane'' legitur ''Slazane'', etc. Ex hoc Pivilegio apparet duas Chroatorum coetus ad septentrionem Bohemiae vixisse, in ambitu tribuum Silesiacarum Poloniae (Slasane/Zlasane = Silesiani). Quamquam textus eos iuxta memorat, parum verisimile est eos fuisse immediatos vicinos. Quod eo magis confirmatur, cum ''Pivilegium'' dicat episcopatum Pragensis anno 973 complecti etiam urbem Cracoviam totamque provinciam Cracoviensem in Polonia meridiana, atque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Strij protendi.<ref>Bugus, qui Occidentalis Bugus appellatur, flumen est quod in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit atque hodie parte cursus sui fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit; postea vero ad occidentem vergit, in Podlasia Polonica et deinde in Mazovia decurrens, ubi septentrione Varsoviae in Vistulam influit. Stryj flumen est in Ucraina occidentali quod in Carpathiis Silvestribus oritur, prope fines hodiernos Poloniae et Ucrainae apud vicum Užok fluit atque in Dniestrum (Tyras) se exonerat. Superior autem cursus Stryj nonnihil prope fines Poloniae et prope fontem fluminis San in Polonia austrorientali transit, et circiter sexaginta chiliometris ad occidentem a superiore cursu Stryj fines Slovaciae reperiuntur. Itaque Stryj flumen in Ucraina occidentali situm est, prope fines Poloniae et Slovaciae.</ref> Nonnulli existimant nomen fluminis quod iuxta Bug memoratur non esse Strij, sed Styr, flumen quod per regiones Voliniae circa urbem Rivne fluit. Nos autem censemus talem interpretationem fines episcopatus nimis in orientem protrahere, in territorium quod tum sub potestate Russiae Kioviensis erat, quae eo tempore necdum christianitatem publice receperat. Nam propagatio et receptio christianitatis in medio aevo initio a principibus et ordinibus superioribus ad inferiores ordines societatis descendebat. '''Conclusio 3: Ex ''Pivilegio fundationis episcopatus Pragensis'' discimus duas coetus Chroatorum in hodierna Polonia meridiana vixisse: unum ad septentrionem Bohemiae, inter tribus Silesiacas ad orientem et Serbos Lusaticos ad occidentem; alterum vero coetum Chroatorum verisimiliter in regionibus ad meridiem vel meridio‑orientem Cracoviae habitasse. Cosmas Pragensis in descriptione finium episcopatus Pragensis ad annum 973 etiam memorat Cracovam civitatem cum omnibus regionibus ad praedictam urbem pertinentibus ad meridiem cum Hungaris confinare. Meminisse autem oportet montes Beskidas et Tatrae ad meridiem Cracoviae sitos esse, ubi etiam ''Babia Gora'' eminens reperitur, quae fortasse Porphyrogeneti ''Bagibareia'' fuisse potest. Porphyrogenetus praeterea scribit principem Zachumliae saeculi X ineuntis, Michaelem, originem familiae suae ex regionibus circa Vistulam deducere. Toma Archidiaconus Spalatensis, quamquam saeculo XIII medio scribit, independenter a Porphyrogeneto, memorat adventum septem vel octo generum nobiliorum ex regionibus Poloniae. '''Conclusio 4: Christianitas in Poloniam anno 966 publice pervenit, cum dux Poloniae Mieszko I (960–992) baptizatus est, ut matrimonium cum principissa Bohemica Dubravka contrahere posset. Mieszko origine fuit dux regionis quae “Magna Polonia” appellatur, in parte Poloniae media‑occidentali sita (urbes primariae: Gneznensis, postea Posnania). Regiones autem Poloniae meridianae circa Cracoviam, necnon partes Silesiae meridio‑occidentales, Poloniae adiunctae sunt usque ad annum 990, quod fuit effectus expeditionum Mieszkonis. Hoc est confirmatio addita quod regio Poloniae circa annum 950, cum Porphyrogenetus opus suum ''De administrando imperio'' conscribebat, adhuc pagana erat et non christiana. Quare regiones Poloniae meridianae et meridio‑occidentales sunt locus ubi Chroatia Alba collocari potuit. Ex Chroatia Alba Chroati, in societate cum aliis Slavonicis gentibus, ad meridiem migraverunt per Bohemiam in Austriam meridionalem hodiernam (mediaevalem Carantaniam), ubi multa toponyma Slavica reperiuntur, inter quae Crowati, Chrouatti, etc., etiam pro regionibus amplioribus, sicut area latior circa Klagenfurtum. Testimonium toponymiae Slavicae et nominum ad Chroatos pertinentium invenitur in appellatione pagi maioris (pagus Chruuati) in regione circa Klagenfurtum, quod confirmatur in pluribus documentis imperatorum Ottonis I, II, III saeculi X, quae in tabulis geographicis Germaniae fideliter expressa sunt. Ob migrationes ad occidentem et meridiem ex Chroatia Alba (Polonia), quaedam loca a Chroatibus frequentius habitata sunt, alibi vero pauca tantum vici Chroatorum exstiterunt, ut videtur in regionibus circa Lipsiam et Hallam in Germania orientali. '''Conclusio 5: Chroatia Alba, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae et meridio‑occidentalis sita, pars fuit amplioris spatii habitationis coetuum nomine Horvat /Hrovat /Harvat /Hrvat insignium. Chroati Albi ex Polonia meridiana in minoribus coetibus inter Slavos Germaniae orientalis migraverunt, in regiones circa Lipsiam et Halleam; minores partes Chroatrum, ut toponymia confirmat, etiam in territorio Bohemiae permanserunt, quae in itinere eorum ad meridiem sita erat. Item, pars Chroatorum in migratione ad meridiem in Karantania Austriaca remansit. Maximus autem et orientalissimus coetus Chroatorum sunt Chroati in Ucraina, quos non “Chroatos Albas”, sed simpliciter Chroatos appellare oportet, ut fontes testantur. Ergo, non igitur de uno continuo territorio agitur, sed de coetibus Chroatorum in magno spatio dispersistis, intermixtis cum aliis Slavonicis gentibus, quod fuit effectus migrationum. Toponyma cum nomine Chroatus (''Hrvat'') etiam in regionibus vicinis reperiuntur: in Slovenia, Serbia (Hrtkovci), aliis locis Balcanicis, usque ad Graeciam. '''Conclusio 6: Iter et directio migrationis Chroatorum. Imago generalis migrationum Chroatorum, quae ex his investigationibus emergit, talis est: ex Ucraina Chroati ad occidentem migraverunt per Poloniam meridionalem (Chroatia Alba) usque ad Bohemiam, atque inde per Austriam meridionalem (Carantania/Koruška) usque ad litora Adriatica. '''Conclusio 7: Illi Chroati qui in septentrione, in “Magna” vel “Alba Chroatia”, permanserunt, tempore in processu ethnogeneseos pars nationum ibi viventium facti sunt: imprimis Polonorum. Hodie reliquiae loquentium Slavice in regione Austriae Koruškae (antiqua Carantania) se declarant ut pars minoritatis nationalis Slovenicae, quod non est mirum, cum Slovenia eis per plus quam mille annos vitae et evolutionis proximum et linguisticum et geographicum spatium fuerit, cui physice immediate adhaerebant. Quamquam incolae antiquae Carantaniae ad varias Slavicas gentes pertinere videntur, Chroati inter Slavos Karantaniae sunt una ex coetibus documentis optime testatis. Chroati in Ucraina paulatim non assimilati sunt, sed transformati, in iis regionibus ubi habitabant, cum de magnis coetibus Chroatorum ageretur, circa magna oppida mediaevalia congregatis. '''Conclusio 8: Identitas nominalis Chroatorum in Ucraina per tempora mutata est: a regionali identitate Galiča/Haličizne saeculis XII et XIII, cum illa loca Lavovi/Lvivi et Galiči ad gradum regni elevata sunt post dissolutionem Russiae Kioviensis et post atque inter incursiones Mongolicas (quae non erant eventus unici, ut interdum putatur), usque ad formationem separatae identitatis “rutenae” sive “rusinicae” apud Ucrainenses occidentales in Podnestrovlio superiore, circa montes Carpathos atque in Podolia.<ref> Anno 1253 Danijel Romanovič, princeps Galiciae et Volhiniae, coronatus est a papa Innocentio IV., quo facto Ducatus Galiciae‑Volhinensis ad dignitatem Regni Ruteniae evectus est. Cf. ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Daniel Romanovich”, accessum die 21 Oct. 2026; vide etiam ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Roman Mstislavich”. </ref> Identitas Ucrainensium occidentalium Rutenae sive Rusiči sive Rusini iterum subdividitur in: Lemki, Boiki et Hutsuli. = = == Notae == <references/> == Notae == <references/> [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Geographia]] aff1oloji5zysraews37athp5nd09xh 285583 285582 2026-10-25T12:49:35Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana */ 285583 wikitext text/x-wiki [[Coronus Tenebrosius]] = DE SITU CHROATIAE ALBAE SIVE MAGNAE = == 1. Introductio == Vetustissimus fons historicus, qui de adventu Croatarum in hodiernam patriam deque regione unde profecti sunt narrat, est opus imperatoris Byzantini<ref> Nomina historiographica Byzantium, Imperium Byzantinum atque Imperium Romanum Orientale a recentioribus historicis inducta sunt, ut facilius designaretur civitas quae post annum 476 unica pars Imperii Romani superstes mansit, potestate politica, administrativa et militari. Imperator Constantinus circa annum 330 novam urbem condidit, Constantinopolim, in loco veteris coloniae Graecae Byzantion, unde etiam nomen Byzantii ortum est. Civitas fere mille annos (476–1453) exstitit atque regiones hodiernae Graeciae et Asiae Minoris complexa est. Religio publica orthodoxa erat, et saeculo VII lingua Graeca locum linguae Latinae tamquam linguae officialis occupavit. Nomen publicum civitatis erat Graece ''Basileia tōn Rhōmaiōn'', Latine autem ''Imperium Romanum''. </ref> Constantini VII Porphyrogeniti (905–959), quod titulo Latino ''De administrando imperio'' inscribitur. Opus Graece primum conscriptum est, sed titulum Latinum ''[https://archive.org/details/porphyrogenitus-1967-dai/page/153/mode/2up De administrando imperio]'' posteriores Europae editores et curatores ei attribuerunt.<ref> Primum opus ''De administrando imperio'' typis editum Ioannes Meursius anno 1611 curavit. Hic autem textus Latinus hodie ad usus investigationis academicae non adhibetur, cum multas errores atque deviationes contineat. Vide editionem digitalem: [https://archive.org/details/constantiniimper00cons ''Constantini Imperatoris Porphyrogeniti De administrando imperio'' (textus Latinus, 1611)]. </ref> Imperator Constantinus librum suum commentarium esse voluit atque fidelem notitiarum thesaurum de populis et regnis vicinis, destinatum filio suo minori et heredi Romano (938–963). Ex ipsis testimoniis operis colligitur librum inter annos 948 et 952 compositum esse, unde annus circiter 950 vulgo pro tempore originis ponitur. Capita tricesimum et tricesimum primum operis ''De administrando imperio'' (breviter: DAI) continent ''origo gentis'' Croaticae, id est narrationem de origine populi. Croatae non sunt solus populus Slavicus qui traditionem de “terra unde venerunt” ad sedes hodiernas conservat.<ref> Traditio Bohemica quoque narrationes de origine gentium servat (ut in Chronico Dalimiliano, saeculo XIV conscripto). Nestor, chronicarius Kioviensis (fine saeculi XI et initio XII), primam historiam de origine Slavorum exhibet. Priscam sedem gentis in regione Danubiana constituit, unde, secundum eum, Slavi sub pressione Vlahorum sive Volohorum (forsitan Romanorum, qui ad terras medii et inferioris Danubii advenerunt; attamen fieri potest ut ad Celtas sive Gallos referatur, quorum expansio saeculo IV a. Chr. n. facta est) versus septentrionem migraverint, in loca circa Vistulam sita. Nestor affirmat ex ea migratione ortos esse Ljahos sive Lahi (Lehos), id est gentes Slavicas Polonicas, atque ex iis Radimicios et Viaticios, populos Slavicos orientales. </ref> Attamen narratio Porphyrogeniti de origine et adventu Croatarum ad Adriaticum, in duabus versionibus exposita, multis differentiis atque contextu historico certo (Avaris, imperatore Heraclio /610–641/) a ceteris huiusmodi traditionibus Slavicarum gentium discrepat. '''De appellatione “Chroatia Alba sive Magna” ''' Notio “Chroatia Alba sive Magna”, quae etiam in titulo huius operis posita est, ex ipso Porphyrogeniti libro proficiscitur, ubi in extremo capitis XXXI haec leguntur: '''''Ὅτι ἣ μεγάλη Χρωβατία, ἣ καὶ ἄσπρη ἐπονομαζομένη, ἀβάπτιστος τυγχάνει μέχρι τῆς σήμερον, καθὼς καὶ οἱ πλησιάζοντες αὐτὴν Σέρβλοι.'' Quod Latine reddi potest: '''''Quoniam Chroatia Magna, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem abaptista permanet, sicut et Serbli, qui ei proximi sunt.'' Nonnulli auctores atque investigatores, qui Porphyrogeniti textum diligenter tractaverunt, existimant vocem Graecam ἡ μεγάλη praeter sensum proprium “magna” etiam significationem “vetus” habere potuisse, fortasse sub influxu usus Latini vocabuli maior (cuius significatio est: 1. maior, 2. natu maior, id est senior). Nam in ethnographia Byzantina adiectivum μεγάλη non solum magnitudinem, sed etiam vetustatem significare solet, id est regionem primigeniam et matrem. Hoc sensu cum Latino maior congruit, qui in scriptis geographicis et ethnographicis Romanis frequenter in sensu “antiquior”, “primigenius”, “originarius” adhibetur. Quam ob rem pars investigatorum censet vocem Porphyrogeniti ἡ μεγάλη Χρωβατία interpretandam esse ut “Chroatia primigenia” sive “vetus Chroatia”, non autem necessario ut “magna” in sensu spatii vel amplitudinis. Hic propositum est, ex iis quae in fontibus historicis continentur (varia documenta, chronica atque annales), locum geographicum Chroatiae Albae sive Magnae determinare. Ad hanc rem perficiendam, praeter testimonia de Chroatis in documentis et scriptis historiographicis expressa, adhibebimus quoque cognitiones ex toponymia, hydronymia, anthroponymia, necnon inventa recentioris linguisticae atque archaeologiae.<ref>https://hal.science/hal-02902087/file/Kazanski_Archaeology-Slavic%20Migrations_2020.pdf</ref> <center> [[File:Location of White Croatia and White Serbia in 560.jpg|700px |alt=Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 |Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 secundum fontes aevi medii]] </center> == 2. De administrando imperio: Caput XXX (pars de Chroatis) == '''Οἱ δὲ Χρωβάτοι κατῴκουν τηνικαῦτα ἐκεῖθεν Βαγιβαρείας, ἔνθα εἰσὶν ἀρτίως οἱ Βελοχρωβάτοι. '''Μία δὲ γενεὰ διαχωρισθεῖσα ἐξ αὐτῶν, ἤγουν ἀδελφοὶ πέντε, ὁ τε Κλουκᾶς καὶ ὁ Λόβελος καὶ ὁ Κοσέντζης καὶ ὁ Μουχλώ καὶ ὁ Χρωβάτος, καὶ ἀδελφαὶ δύο, ἡ Τούγα καὶ ἡ Βουγά, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτῶν ἦλθον εἰς Δελματίαν, καὶ εὗρον τοὺς Ἀβάρεις κατέχοντας τὴν τοιαύτην γῆν. '''Ἐπὶ τινὰς οὖν χρόνους πολεμοῦντες ἀλλήλους, ὑπερίσχυσαν οἱ Χρωβάτοι, καὶ τοὺς μὲν τῶν Ἀβάρων κατέσφαξαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὑποταγῆναι κατηνάγκασαν. Ἐκ τοτέ οὖν κατεκρατήθη ἡ τοιαύτη χώρα παρὰ τῶν Χρωβάτων, καὶ εἰσὶν ἀκμὴν ἐν Χρωβατίᾳ ἐκ τῶν Ἀβάρων, καὶ γινώσκονται Ἀβάρεις ὄντες. '''Οἱ δὲ λοιποὶ Χρωβάτοι ἔμειναν πρὸς Φραγγίαν, καὶ λέγονται ἀρτίως Βελοχρωβάτοι, ἤγουν Ἄσπροι Χρωβάτοι, ἔχοντες ἴδιον ἄρχοντα· ὑπόκεινται δὲ Ὧτῳ, τῷ μεγάλῳ ῥηγὶ Φραγγίας, τῆς καὶ Σαξίας, καὶ ἀβάπτιστοι τυγχάνουσιν, συμπενθερίας μετὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἀγάπας ἔχοντες. '''Ἀπὸ δὲ τῶν Χρωβατῶν, τῶν ἐλθόντων ἐν Δελματίᾳ, διεχωρίσθη μέρος τι, καὶ ἐκράτησεν τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Παννονίαν· εἶχον δὲ καὶ αὐτοὶ ἄρχοντα αὐτεξούσιον, διαπεμπόμενον καὶ μόνον πρὸς τὸν ἄρχοντα Χρωβατίας κατὰ φιλίαν. <ref>Editio Graeco‑Anglica: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gyula Moravcsik, vers. Anglica Romilly Jenkins, Dumbarton Oaks Texts I, Washingtoniae, 1967 (repr. 1993).</ref> Translatio nova Latina (secundum textum Graecum):<ref>Translatio a Coronō Tenebrōsiō facta.</ref> Chroati<ref>Translitteratio Latina. Porphyrogenitus scribit '''Χρωβάτοι''', quod Latine translitteratur ut '''Chrobatoi'''; ob vitacismum autem β ut [v] pronuntiatur, unde lectio ['''Hrovatoi'''], formae Croaticae hodiernae '''Hrvati''' (nom. pl.) proxime respondens. Forma ''Croati'' (nom. pl.) ex antiquiori forma ''Chroati'' orta est (cf. dux Chroatorum in [[Privilegium ducis Tirpimiri]]), quae ipsa a primigenio ''Chrovati'' provenit. Sonus autem /v/ in Latino saepe omittitur in adaptatione vocabulorum externorum, unde transitus '''Chrovati'' → ''Chroati'' → ''Croati'''. In linguis Slavonicis occidentalibus et orientalibus variae formae radicis occurrunt: in linguis Polonica, Ucrainica, Russica frequentissima est forma '''Horvati''' (radix ''hor-''), dissimilis occidentalibus formis '''hro-, cro-, chro-, kro-''', quae in linguis Germanicis et Romanicis praevalent. Haec permutatio vocalis /o/ explicari potest per phaenomenon phonologicum '''metatheseos liquidae''', quo vocales locum permutare possunt, cum iuxta liquidas /r/ vel /l/ consistant. '''Metathesis liquidae''' fuit communis et actuosa mutatio phonologica in antiquioribus periodis formationis linguarum Slavonicarum. '''In linguis Slavonicis orientalibus''' (Russica, Ucrainica) '''metathesis liquidae''' nonnumquam ad phaenomenon '''plērophoniae''' (punoglasje) duxit, quo vocalis /o/ duplicatur: ''glova → golova; *gord → gorod → grod''. Quaedam formae in linguis Bohemica et meridiano‑Slavonicis '''ad quantitativam vocalis productionem''' evolverunt, ut in exemplo ''grod → grad''. Eiusmodi leges phonologicae verisimiliter etiam in evolutione ethnonymi '''Horvat → Hrovat → Hr’vat''' operatae sunt. In regionibus Croatiae septentrionalibus ('''dialectus kajcavicus''') frequens erat forma '''Horvat''', dum in Dalmatia ('''dialectus chakavicus''') forma '''Harvat''' adparebat. Utraque forma ex antiquiori '''H’rvat''' (ubi ’ = semivocalis, ''jer'' in lingua '''paleoslavica''' et in lingua '''Slavica ecclesiastica antiqua''') derivata esse censetur. In lingua Croatica hodierna, intra fines '''dialecti Shtokavicorum''', evoluta est forma hodierna '''Hrvat'''.</ref> autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt '''Belochrovati''' (Albichroati). Una autem gens ab eis seiuncta, quinque scilicet fratres Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo et Chrobatos, itemque duae sorores Touga et Bouga<ref>Nomina Croatorum e textu Graeco translitterata sunt: Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo, Chrobatos, Touga, Bouga. Proposita lectio ad normam phoneticam: [Klukas, Lovelos, Kosentsis, Muhlo, Hrovatos, Tuga, Buga].</ref>, cum suo populo ab illis discedentes, in Dalmatiam venerunt ibique Avaros invenerunt terram illam obtinentes. Cum vero inter se per aliquot annos bellarent, Croatae superiores facti sunt: quosdam Avarorum trucidarunt, reliquos autem ad dicionem redigere coegerunt. Ex eo igitur tempore ea regio a Chroatis possessa est; suntque adhuc in Chroatia quidam Avarorum posteri, qui Avaricam originem ostendunt. Reliqui autem Chroatī apud Franciam manserunt, et nuncupantur hodie Belochrovatī, id est Albi Chrovatī, proprium principem habentes. Subiciuntur vero Otoni, magno regi Franciae atque Saxoniae, et inconditi (i.e. nondum baptizati) sunt, affinitates cum Turcis (id est: cum Hungaris) contrahentes atque amicitias cum eis colentes.<ref>Porphyrogenitus vocabulum Turcos ad Hungaros refert (circa annum 950), more Byzantinorum saeculi X, qui gentem Hungarorum nomine ''Τούρκων'' appellare consueverant.</ref> Ex Chroatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam; habent autem et ipsi principes suae potestatis, qui tantum ad principem Chroatiae amicitiae causa legatos mittunt. == 3. Analysis et interpretatio: Quid est Bagibareia? == '''Chroati autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albichroati). Multi investigatores putant “Bagibareiam” revera esse Bavariam. Alii autem monuerunt “Bagibareiam” Bavariam esse non posse, cum imperator Porphyrogenitus in ceteris operibus suis ad designandam Bavariam alio nomine utatur; in opere ''De thematibus'' Porphyrogenitus pro Bavaria voce Graeca ''Baioure'' utitur; idem monuit etiam Stephanus Krizin Sakač in opere Constantini ''De caerimoniis aulae Byzantinae''.<ref>Sakač, ''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum'', in: Croati usque ad saeculum VII, Zagrabiae 2000.</ref> Quoad vocabulum Bagibareia, haec cognoscenda sunt. In lingua Graeca antiqua littera β (Latine translitterata ut B, b) sonum /b/ repraesentabat; sed mutationes phonologicae in Graeco sermone vivo effecerunt ut in aevo Byzantino medio sonus /b/ in vocabulis Graecis ut /v/ pronuntiaretur: quod “vitacismus” appellatur. Scriptores autem aetatis Byzantinae, cum sonum /b/ in vocabulis externis et nominibus exprimere vellent, littera β adhuc saepe utebantur; demum postea paulatim adhiberi coepit combinatio litterarum mp ad sonum /b/ notandum, ut in exemplo tituli Croatici “ban”, qui Graece ut "mpanos" scribitur.<ref>Kinnamos, secretarius imperatoris Manuelis Comneni (1143–1180), solus praeter Porphyrogenitum est Graecus qui banum memorat; eum scribit ut ''mpanos''. Etiam in lingua Neo‑Graeca sonus /b/ per coniunctionem litterarum "mp" exprimitur.</ref> Porphyrogenitus igitur in scriptis suis littera β (B, b) adhuc utitur ad utrumque sonum exprimendum: et ad sonum /v/ et ad sonum /b/. Exemplum huius duplicis usus litterae β est nomen quod pro Croatis scribit: ''Chrobatoi'', quod sane legi debet ut ''Hrovatoi''. Praeterea altera mutatio phonologica, quae in lingua Graeca aetate Byzantina facta est, fuit conversio veteris Graeci coetus phonici /gi, ge/ in sonum /j/; exempli gratia, vox antiqua ''hagia'' Byzantino tempore pronuntiatur ut [aja]. Itaque etiam in vocabulo ''Bagibareia'' possibilis est lectio [''Bajvaria''].<ref>Praesertim, si monophthongizationem diphthongorum Graecorum veterum consideremus, quae plerumque efficiebatur aequatione valoris phonici ad secundum elementum diphthongi (hoc in casu: ei → /i/). Quare in voce ''Bagibareia'' lectio [''Bajvaria''] ex pronuntiatione orta est.</ref> Si possibilitatem consideremus auctorem partis de Chroatis in capite XXX ab auctore capitis XXXI diversum esse, tum fieri potest ut ille secundus auctor alio nomine pro Bavaria usus sit quam ipse Porphyrogenitus, qui in scriptis suis “Baioure” pro Bavaria adhibet. Nihilominus non est necesse omnino de altero auctore aut de interpolatione posteriore cogitare: prorsus fieri potest ut ipse imperator in archivis suis duo diversa relationes scriptas de Chroatis habuerit easque simpliciter transcripserit. Altera possibilitas significationis nominis “Bagibareia” esset nomen montis “Babia gora” (Graece: Babeia oreia), quod Constantinus, sive scriptor capitis XXX, ad auris perceptionem accommodavit et ita consignavit. In mundo Slavico hodie plures montes nomine Babja gora exstant, quorum unus maior est [https://en.wikipedia.org/wiki/Babia_G%C3%B3ra Babia Góra] in triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae. <center> [[File:8maja2006 babiagora 035.jpg|600px|alt=Babia Góra|Babia Góra – conspectus e parte Polonica]] </center> == 4. Thesis de Chroatia Alba in territorio Carinthiae mediaevalis, id est provinciae hodiernae Austriae Kärnten == Iam saeculo XIX interpretes et commentatorum Porphyrogeniti, ut Arminius Pavić (1844–1914), existimaverunt ''Bagibareiam'' significare “Babja gora”; Pavić autem putavit eam montem in hodierna Slovenia esse, trans flumen Cupam situm. Ex quo sequeretur Chroatas ante adventum in Dalmatiam in provincia Norico, sive in mediaevali Carantania<ref>Latine: ''Carantania'' sive ''Carentana'' sive ''Carinthia''; lingua Germanica: Kärnten, lingua Croatica: Koruška, in Austria australi.</ref>, habitasse, ubi testatum est exsistere toponyma nomen Chroatarum continentia, necnon totam regionem latiorem circa oppidum ''Klagenfurt'', quae in veteribus tabulis geographis ''Crowati'' appellatur.<ref> Tabula geographica – Spruner–Menke Atlas (In Nomine Jassa): [https://i0.wp.com/www.jassa.org/wp-content/uploads/2020/07/BRIGHT.png Spruner–Menke Atlas]</ref> <ref>Pagina de toponymia Slavica in regionibus Bavariae, Austriae, Carinthiae: [https://www.jassa.org/?p=16812]</ref> Hoc sententiam Armini Pavić postea quoque secuta est praeclara historica Croatica Nada Klaić, quae putavit ipsam veterem Carantaniam esse “Magna sive Alba Chroatia” de qua opus ''De administrando imperio'' narrat.<ref>Nada Klaić (1920–1988), historica Croatica; vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Nada_Klai%C4%87 paginam Anglice in Vicipaedia].</ref> At vero, secundum data in capite XXXI de situ Chroatiae Albae inter Franciam ad occidentem, Hungaros ad meridiem atque Pecenegos ab oriente eos impetentes, necnon de intervallo triginta dierum itineris a mari, Carantania nullo modo his duobus criteriis respondet: proximum enim mare Carinthiae est Hadriaticum, ad quod profecto non sunt triginta dies itineris; item Carantaniam non Pecenegi ab oriente oppugnabant, sed solum Hungari ex eadem parte eam invadere poterant. '''Haud dubium est nonnullos Croatas in regione Carantaniae veteris consedisse; attamen haec regio nullo modo esse potest “Alba sive Magna Chroatia” Constantini Porphyrogeneti, ut imaginata est Nada Klaić, quare hanc opinionem omnino reiciendam esse censemus.''' Notandum est migrationem Chroatarum in provinciam Romanam Dalmatiae, quam Porphyrogenitus in capite XXXI ''De administrando imperio'' sub imperio Heraclii (610–641) collocat, tempore congruere cum nonnullis aliis eventibus historicis: cum obsidione Constantinopolis anno 626 ab Avaris, Slavis et Persis frustra tentata, cum morte Baiani kagani, necnon cum ortu primae magnae Slavicae formationis politico‑militaris, regni Samonis in media Europa, in regionibus quae hodie Bohemia, Moravia atque terra Lusatiensium Serborum sunt. Sub ductu Samonis, is militaris foedus gentium Slavicarum feliciter et contra Francos ad occidentem, et contra Avaros ad orientem pugnavit. Bella Samonis adversus Avares in [[Chronicum (Fredegarius)|Chronico Fredegarii Scholastici Burgundiae]], capitulis XLVIII–XLIX, exponuntur; bella vero adversus Francos in capitulo LXVIII. Num fortuitum est Chroatas, ut Porphyrogenitus tradit, eo ipso tempore, circiter annum 630, advenisse, cum potestas Avarorum labefactaretur et regnum Samonis in ascensu esset? <center> [[File:Croats, Carantania and Samo's realm after 631 AD.jpg|frame|Tabula ostendit situm Chroatarum et Carantaniae ad regnum Samonis post annum 631.]] </center> Problematica de praesentia Croatarum in Carinthia tractata est in articulo suo [http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ09(1956)/GZ09.04.%20Antoljak,%20S.%20-%20Hrvati%20u%20Karantaniji.pdf Hrvati u Karantaniji] a historico Croatico Stjepano Antoljak.<ref>Stjepan Antoljak (1909–1997), historicus Croaticus; ''Hrvati u Karantaniji'', 1956, Facultas Philosophica Scopii.</ref> Ex concordantia toponymorum Dalmatiae septentrionalis et Liburniae cum iis Carantaniae veteris, Antoljak statuit Croatas non ex Carantania in Dalmatiam, sed e Dalmatiis postea in Carantaniam venisse. Problematica de vetere Carantania late et diligenter tractata est a historicis Slovenis: Bogo Grafenauer, Ljudemisl Hauptmann et Milko Kos.<ref>Bogo Grafenauer (1916–1995), historicus Slovenus, de Carantania et Slavis eius regionis multa scripsit: vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Bogo_Grafenauer Bogo Grafenauer].</ref> '''Kosentzes/Kosenzis ex ''De administrando imperio'' et ordo ''kosezorum'' Carantaniae veteris Nomen unius ex quinque fratribus, qui Croatas in meridiem ad Dalmatiam deduxerunt, Kosentzes sive Kosenzis, quod in opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeneti occurrit, cum nomine '''''kosezi''''', ordinis liberorum nobilium bellatorumque Carantaniae veteris coniungi solet. In Slavica Carantaniae principatu (hodie Austria australis) ab saeculo VIII usque ad XV peculiarem locum obtinebat ordo hominum, qui '''''kosezi''''' vocabantur (item ''kosegi, kasezi '' etc.). '''''Kosezi''''' proprii erant Carantaniae mediaevalis: nobilitas hereditaria e structura praefeudali, gentilitatis atque territorii orta. Erant liberi bellatores, custodes traditionis electionis principis super '''''lapide Krnensi''''' (Germanice:''Fürstenstein'', Slavice:''Krnski kamen'') in campo, ubi post baptismum ecclesia Sanctae Mariae (Germanice: ''Maria Saal'' / Slavice: ''Gospa Sveta'') prope oppidum hodiernum Klagenfurtum exstitit. Hoc momentum habet in investigatione migrationum Croatorum, cum una e regionibus centralibus antiquae ''Carantaniae'' esset '''''pagus Chrowati''''' seu '''''Crouuati'''''. Nomen kosezi in lingua Germanica reddi solebat ut ''die Edlen'' seu ''Edlinger'' (''nobilis''). Carantania anno 1335 sub dicionem Habsburgorum venit; illi structuram inventam reformaverunt eamque in ordinem feudalem suum inseruerunt. Electio principis super ''lapide Krnensi'' usque ad saeculum XV mansit, cum Habsburgenses ritum participare recusaverunt. Ipsum ritum inaugurationis principis descripsit '''Mavro Orbini''', clericus Ragusinus, in opere Italico '''''Il Regno de gli Slavi''''' (1601). Etymologia nominis ''Kosenzis'': lectio Slavica ad nomen ''kosenc, kosec, kosac'' (lat. faenator) pertinere potest; item lectio Iranica‑Sarmatica ad nomen Kasag (cf. Kasagoi, ethnonymus Adigeorum/Circassorum) non excluditur. == 5. Thesis de Chroatia Magna sive Alba, in regione ad septentrionem‑orientem Bavariae posita, id est in Germania orientali hodierna circa flumen Albis == Identificatio nominis Bagibareia cum Bavaria Stjepanum Pantelić inter alios impulit, ut in libello suo ''Najstarija povijest Hrvata'' (Latine: ''Historia Chroatorum antiquissima'') (Magontiaci, 1993) “Chroatiam Magnam sive Albam” Constantini Porphyrogeniti ad septentrionem Bavariae quaereret, id est in regione Germaniae orientalis hodiernae circa Albim, cum peculiari attentione ad tractum fluminis Salae inter Lipsiam et Hallam. Stjepan Pantelić (natus 1942 prope Viroviticam) studium theologiae Magontiaci perfecit, unde solida cognitio linguae Latinae et Germanicae ei accessit, quae facultatem praebuit bibliothecas et archiva per Germaniam, aetate ante interrete, diligenter explorandi. Pantelićus autem, ut historicus, reprehendi potest quod saepe leviter atque praecipitanter conclusiones ac interpretationes protulit sine vero fundamento in fontibus; sicut, verbi gratia, cum magna occidentalis Slavica tribus Abodritos, item eos quos Franci Vilcos (Welatabos sive Lutitios) vocabant, necnon Rugianos sive Ranienses ex insula Rugia in Baltico, simpliciter omnes — nec plus nec minus — Chroatas appellaverit. <center> [[File:Lutizenbund.PNG|thumb|900px|alt=Slaveni uz Labi u 10. i 11. stoljeću|''Slavi ad Albim, saeculis X–XI.'' ]] </center> Tamen Pantelićus laudandus est quod in libello suo haud magno (in summa 97 paginarum) copiose locos Latinos ex fontibus mediaevalibus protulit atque in notis sub pagina adduxit, ab Einhardo usque ad epistulas Caroli Magni ad uxorem missas bello contra Avaros gesto, necnon excerpta ex variis chronicis aliisque documentis. Praeterea investigationem toponymicam in parte orientali Germaniae peragravit, atque offendit loca ''Gross Korbetha'', ''Klein Korbetha'' et ''Korbetha'' (in fontibus Latinis mediaevalibus: ''Chruvati inferior'', ''Chruvati superior'' et ''Chruvati'') inter urbes Lipsiam et Hallam, item oppidum ''Borna'' in circulo Lipsiensi (Pantelić 1993, pp. 24–25). ''Borna'' enim nomen fuit primi ex fontibus Francicis noti ducis Dalmatiae et Liburniae (annis 817–821). <ref>Borna (dux Guduscanorum, dux Dalmatiae, dux Dalmatiae atque Liburniae) in ''Annales regni Francorum'' annorum 818–821 — textus Latinus: [[Annales regni Francorum]].</ref> Pantelićus quoque complura exempla antiquae toponymiae Slavicae in regione Germaniae orientalis collegit, inter quae: ''Corwete, Curuadi, Curewate'' (ex Hersfeldensi decimarum indice in Friesenfeldu, exeunte saeculo IX); ''Chruuati'' (apud Thietmarum episcopum in Chronica, saec. X/XI); deinde: ''Borewe, Bukuwiz, Camenitz [Kamenic], Zebegore, Krolevitz, Deliniz'' (cf. ''Delnice'' in Croatia), ''Dobergast, Dobrilug, Drevenitz'' (cf. ''Drvenik'' in Croatia), ''Glina'' (ut ''Glina'' in Croatia), ''Grizlav, List, Brodizi'' (cf. ''Brod'' in Croatia), ''Plawe, Racowe, Ribnitz, Slavi, Slavia, Strela, Cosence [Kosence], Studenik, Stablo, Sporno'', atque ''Lipci'' (Leipzig), etc. Indubitata est res quod totus tractus Germaniae orientalis ab Odra et Nissa usque ad Albim (Germanice Elbe) atque Salam a gentibus Slavicis inhabitatus erat, ut fontes testantur, iam a temporibus regis Samae (prima medietas saeculi VII). Eadem autem Slavicae gentes, in maiores foederationes tribuum coalitae, magnam partem autonomam politicam gerebant: modo socii Francorum contra Saxones (aetate Caroli Magni), modo in bellis adversus Francos ac postea reges Germaniae; donec saeculo XII eorum autonomia politica omnino sublata est eisque impositae sunt christianizatio et germanizatio.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304131003/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrons/helmold.htm Helmoldus, *Chronica Slavorum*]</ref> Nomina ducum illorum Slavorum inter Odram et Albim indolem quandam communem Slavicam ostendunt: ''Draško/Thrasco, Slavomir, Sedrag, Gostimil, Dobromisl, Dobrimir, Tugomir/Tugumir, Stojnev, Mistivoj, Mistislav, Višedrag, Budivoj, Pribislav, Vratislav, Vislav'', etc. Quare libellus Stjepani Pantelić ''Najstarija povijest Hrvata'' (''Historia Chroatorum antiquissima'') quasi dux quidam haberi potest per historiam Slavorum Polabensium, quorum solum '''''Lusatici Sorabi''''' usque ad hodiernum diem identitatem et linguam Slavicam servaverunt. Ut conclusio huius analysis libelli Pantelićiani sumi potest quod haud dubie nonnulli Chroatae in regione circa flumen Salam in Germania consederint; attamen pauca tantum loca minora ibi reperiuntur, quae nullo modo cum illa Porphyrogenetae “Chroatia Magna sive Alba” identificari possunt. Videtur etiam Pantelićus ipse hoc sibi conscius fuisse, quare omnes Slavicos orientalis Germaniae in Chroatas transformare conatus est (quod Chroatomania appellari potest), quamquam ipse fontes mediaevales et locos citatos adducebat qui nomina propria ac peculiaria istarum Slavicarum gentium clare ac indubitanter testantur.<ref>James Westfall Thompson, ''The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs'', ''The American Journal of Theology'', vol. 20, br. 2 (1916), str. 205–230, University of Chicago Press. [https://doi.org/10.1086/479673 https://doi.org/10.1086/479673]</ref> Addendum quoque est quod et Porphyrogeneta et rex Anglosaxonicus Alfredus Magnus aliique fontes Chroatas Albas in vicinitate immediata Bohemiae collocant (terra Boiki = Bohemia) atque eos ''constanter ad orientem a Serbis Albis ponunt''; quae omnia congruunt cum situ in hodierna Polonia australi atque austro‑occidentali. == 6. Quaestio de situ ''Illyrici'' Porphyrogeniti == === Caput XXX De administrando imperio: de situ et finibus Chroatiae ceterarumque Sclaviniarum === '''''Ex Chrovatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam ...'' ''Haec Chroatia ceterique Sclavi<ref>Slavi, ut ex scriptis Crnorizci Hrabari, Chronico Nestoris aliisque fontibus apparet, se ipsos Slovene/Slovjene appellabant. Scriptores autem Byzantini — Procopius, Menander, Theophylactus, Nicephorus aliique — formas Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβηνούς (Sklabenous) et Σκλαβῖνοι (Sklabinoi) adhibent. Imperator Constantinus Porphyrogenitus in opere suo De administrando imperio tribus formis utitur: Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβοί (Sklaboi) et Σκλαβίνιοι (Sklabinioi).</ref> hoc modo sunt dispositi: Dioclia ad castella Dyrrhachii accedit, videlicet ad Elisum, Helcinium et Antibarem, atque usque ad Catarum porrigitur; in montibus autem Serbiae finitima est. ''A Catara incipit archontia Tribuniensis, quae usque ad Ragusam extenditur, et in montanis Serbiae contermina est. ''A Ragusa vero incipit archontia Zachumliensis, quae usque ad flumen Narentam porrigitur; ad partem maritimam Paganiae accedit, ad montes autem versus septentrionem Chroatiae finitima est, Serbiae autem opposita. ''A flumine Narenta incipit Pagania et usque ad flumen Cetinam extenditur; tres autem županiae habet, nempe Rastoc, Mocro et Dalen. Ex his duae županiae, id est Rastoc et Mocro, ad mare sitae sunt; hae etiam sagenas (naves longas) possident. Dalen vero longe a mari distat, eiusque incolae agriculturae student atque ex ea vivunt. ''Quattuor insulae Paganiae sunt finitimae: Melita, Corcyra Nigra, Bracium et Pharus, pulcherrimae atque uberrimae, sed urbibus desertis et multitudine paludum refertae. Incolae earum pecora alunt atque ex eis vitam sustentant. ''A flumine Cetina incipit terra Chroatiae et per litus usque ad fines Histriae, id est ad urbem Albona, extenditur. In montanis autem thematem Histriensem aliquatenus superat; apud Cetinam et Hlivnum Serbiae accedit, cum terra Serbiae omnibus aliis terris opposita sit, ad septentrionem Chroatiae, ad meridiem vero Bulgariae finitima. ''Ex quo Sclavi praedicti advenerunt, totam Dalmatiam occupaverunt. Romani autem urbes insularum coluerunt atque ex eis vitam agebant. Sed a Paganis (Neretvanis) cotidie in servitutem abducti et necati, insulas reliquerunt, cupientes in continente agrum colere. In quo eos Chroati impediebant, quia tributum eis non dabant; sed omnia quae hodie Sclavis solvunt, stratego (praefecto Romano) olim tribuebant. ''Cum ita vivere non possent, ad Basilium (Basilio I Macedone, annis 867–886) imperatorem gloriosum accesserunt atque omnia supra dicta ei exposuerunt. Hic imperator gloriosus Basilio praecepit ut omnia quae stratego dari solebant, Sclavis darent, ut cum eis pacifice viverent; parum vero aliquid stratego tribuerent, quo ostenderent suam subiectionem erga imperatores Romanos atque eorum strategum. ''Ex eo tempore omnes illi urbes Sclavis tributariae sunt et eis tributum solvunt: ''Spalatum 200 nomismata, Tragurium 100, Iadera 110, Absorus 100, Arba 100, Curicum 100; ita ut 710 nomismata efficiantur, praeter vinum et alia varia, quae praeter nomismata adhuc dabant. ''Ragusium autem inter duas terras, Zachumliam et Tribuniam, situm est; Ragusini vinea sua in utraque regione habent et archonto Zachumliensi 21, archonto Tribuniensi 36 nomismata solvunt. In opere '''Thomae Archidiaconi''' ''Historia Salonitana'' (circa annum 1250) legitur '''''regno Chroatorum attribui “totam Maroniam et Chulmiae Ducatum”''''', id est totam '''Naroniae '''sive''' Paganiae '''atque''' Chulmiae (Zachlumiae)''' archontiam. Hoc territorium hodie utramque ripam fluminis Narentae complectitur. <center> [[File:Pagania Zahumlje Travunia Duklja.png|600px|alt=Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum saeculo IX|Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum in saeculo IX]] </center> '''Gregorius Barsensis''', notior nomine ''Pop Dukljanin'' ('''Presbyter Diocliae''') , in opere suo Latine conscripto '''''Sclavorum Regnum''''' (saeculo XII) omnes quattuor archontias — '''Diocliam, Tribuniam, Chulmum et Paganian sive Naroniam''', quas memorat Constantinus Porphyrogenitus (saeculo X medio), communi nomine '''''Croatia rubea''''' appellat.<ref>Eduard Peričić, ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog /Ljetopis popa Dukljanina'' (''Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis / Chronicon Presbyteri Diocliae''), editio “Kršćanska sadašnjost”, Zagrabiae, 1991.</ref> Unus ex antiquissimis locis, ubi nomina '''''Croatia alba''''' et '''''Croatia rubea''''' ad Chroatos Adriaticos referuntur, invenitur in opere chronographi Venetiani saeculi XIV, Andreae Dandolo. Videtur ille textum ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis (saeculi XII) sequi, sed etiam nonnullas additiones proprias inserere. ''Chronica Chroatica'' idiomate chakavico conscripta, quam '''Marcus Marulus''' anno 1500 Latine vertit, solam ''Croatiam Albam'' memorat: “''ab Dalma usque ad Valdeminum Chroatos Albos appellavit, qui sunt Dalmatini Inferiores…''”. '''Maurus Orbinus''' Ragusinus circa annum 1600, in opere suo panslavistico lingua Italica conscripto, item in quadam versione Gregorii Barsensis innititur atque ''Croatiam Rubram et Croatiam Albam'' nominat. Ragusinus '''Restius''' quoque, in paginis 25 et 43, nomina “Croazia Bianca, Croazia Rossa” refert. A libro ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis saeculo XII conscripto (quem Eduardus Peričić cum archiepiscopo Gregorio, persona historice bene documentata, quae archiepiscopus urbis Antibaris fuit — hoc nomine a Bari Italico distinguitur — identificare solet) usque ad opera omnium auctorum posteriorum hic memoratorum, vocabula ''Croatia Alba'' et ''Croatia Rubea'' ad solum Chroatiae Adriaticae spatium referuntur, non autem ad ''Croatiam Albam'' in Europa septentrionali sitam. '''''Croatia Alba''''' ad tractum maritimum Chroatiae hodiernae usque ad flumen Cetinam pertinet (locus ''Dalma'', id est ''Delminium'', caput Delmatorum antiquitus, hodie ''Duvno''), cum '''''Croatia Rubea''''' ad regiones ad meridiem fluminum Cetinae et Narentae sitas referatur, incluso territorio antiquae ''Diocliae'' sive ''Docleae'' (vulgo: ''Duklja''), quod nunc est ''Res Publica Montis Nigri'' (vulgo: ''Crna Gora'' sive ''Montenegro''). Itaque, secundum relationem Presbyteri Diocliae saeculo XII conscriptam, regiones quae hodie '''Rem Publicam Montis Nigri''' constituunt eo tempore nomine '''Croatiae Rubeae''' appellabantur. === Illyricum Porphyrogeniti = Croatia Rubea? === Porphyrogenitus narrat partem Chroatorum in Dalmatiam advenientium se segregasse atque Illyrico et Pannonia potitam esse. Quaeri potest utrum hic Porphyrogeniti vocabulum Illyricum ad regionem Croatiae Rubeae pertinere possit, quae in aetate sero‑Romana, a Diocletiano imperatore, nomine Praevalis sive Prevalitana appellabatur. Nomen ''Illyricum'' per tempora Imperii Romani, ab Octaviano Augusto usque porro, suum ambitum geographicum legitime mutavit. Romani enim sciebant ''Illyrios proprie dictos'' eos esse qui in regionibus hodiernae Montis Nigri atque Albaniae septentrionalis habitabant, contra quorum civitatem bella gesserunt exeunte saeculo III et ineunte saeculo II a.Chr.n. At vero, Romanorum incursu in terras Delmatorum, Iapodum et Liburnorum, deinde etiam ad septentrionem circa Segesticam (bella Octaviani in Illyrico annis 36/35 a.Chr.n.), totus ille tractus in provinciam Illyricum constitutus est. Post rebellionem duorum Batonum (annis 6–9 p.Chr.n.) pristinum Illyricum in duas provincias diviserunt: Pannoniam et Illyricum, cuius pars Dalmatia erat. <center> [[File:Ancient balkans 4thcentury.png|800px |alt=Tabula totius Illyrici Romani saeculo IV |Tabula totius Illyrici Romani in saeculo IV]] </center> Regio mediaevalis Carantaniae, in qua quoque Chroati inter Dravam superiorem et Muram in Austria meridionali hodierna in chartis et documentis memorantur,<ref>Otto I in diplomate anni 954 formulam “in pago Crouuati” adhibet; Otto II anno 979 scribit “pago Chruuat”, et similia. Cf. Gluhak, 1990.</ref> aetate Romana provincia Noricum fuit, numquam Illyricum; solummodo reformatione Diocletiani Noricum in praefecturam Illyrici adscriptum est, sed ea partitio administrativa nomina ipsarum provinciarum minime mutavit. Quare plane excludendum est eos ''Chroatos Carantaniae'', qui sub nominibus ''Crowati'' etc. testantur, Porphyrogeniti Chroatos fuisse qui “in Illyricum” venerint.<ref>S. Antoljak, Lj. Hauptmann et B. Grafenauer putaverunt Porphyrogenitum vocabulo “Illyrici” ipsam Carantaniam intellexisse, quasi pars Chroatorum a Dalmatiae Chroatis secessisset atque ad septentrionem migrasset. Nos autem tali interpretationi non assentimur.</ref> Hic statuimus vocabulum “Illyricum” apud Porphyrogenitum intellegendum esse illud Illyricum quod ad meridiem veteris provinciae Romanae Dalmatiae (sensu strictiore) situm est, id est regiones ad meridiem fluminis Narentae, illum verum et antiquum Illyricum, ubi ''Illyrii propriae dicti'' habitabant. Hoc territorium saeculo IV administrative ''Praevalitana'' appellabatur, atque in aevo medio ''Dioclia'' imperatoris Porphyrogeniti (saec. X) et ''Doclea'' Gregorii Barsensis (saec. XII) vocabatur, quod hodie ''Res Publica Montis Nigri'' est. Ex relatione de situ geographicο archontiarum Slavicarum (quattuor earum ad meridiem ipsius Chroatiae positarum) in capite XXX apparet Chroatos in provinciam Dalmatiae advenisse atque quattuor illis principatibus dominatum imposuisse: Diocliae, Tribuniae, Zachumliae et Paganiae (Neretvanorum). Tertia vero pars Chroatorum, ut in eodem capite dicitur, ''Pannoniae'' potita est, id est illius partis Pannoniae inter Dravam et Savam sitae, quae est Chroatia septentrionalis hodierna, aetate Romana nomine Pannoniae Saviae nota. Sunt etiam nonnulli interpretes qui putent Porphyrogenitum, aut scriptorem qui caput XXX composuit vel auxit, vocabulo Illyrici significare regiones hodiernae Liciae aut fortasse interiores Bosnae et Hercegovinae, cum in capite XXX — quod notandum est — terra Bosna (a flumine Bosna dicta) omnino non commemoratur. At nos hic existimamus scriptorem capitis XXX, ex indiciis geographicis archontiarum Slavicarum, territorium veteris Bosnae strictiore sensu (secundum cursum ipsius fluminis Bosnae) fortasse ut partem Serbiae intellexisse, cum eam nullo nomine designet neque omnino in hoc capite memorare videatur. Porphyrogenitus enim affirmat Chroatiam ad Serbiam accedere apud Cetinam et Hlivnum, in montibus, quod significare potest Chroatiam et Serbiam fortasse ad septentrionem Narentae confinis fuisse, circumvectis principatibus Neretvanorum et Zachumliae. Regio hodiernae Liciae vix ullo modo pro Illyrico Porphyrogeniti haberi potest, cum totus ille tractus post rebellionem Delmatorum et Pannonum in provinciam Dalmatiae cum Liburnia inclusus sit. Quapropter hic concludimus unum tantum Illyricum fuisse, praeter Dalmatiae et Pannoniae dominationem, quod Chroati obtinere potuerint: nempe Praevalitanam aetatis sero‑Romanae, quam Gregorius Barsensis, id est Presbyter Diocliae, nomine “Croatiae rubeae” designat. == 7. De administrando imperio: Caput XXXI (loca ad Albam Chroatiam et ad migrationem Chroatorum pertinentia) == ''Chroatae, qui nunc Dalmatiam incolunt, oriundi sunt ex Chroatis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur. Hi trans Turcos (Ungaros) sunt, prope Franciam habitant, finitimi Slavinis, id est Serbis inbaptizatis. ''Isti Chroatae confugerunt ad imperatorem Heraclium priusquam idem facerent Serbi, eo tempore quo Avari Romanos inde expulerunt. ''Cum Romani eodem tempore ab Avaris depulsi essent, terrae eorum vacuae manebant. Iussu igitur imperatoris Heraclii isti Chroatae, arreptis armis, Avaros inde expulerunt atque, secundum imperatoris ordinationem, in terra Avarorum consederunt, in qua nunc habitant. ''Eo tempore Chroatae habebant archontem patrem Porgae. Imperator autem Heraclius misit ex urbe Roma sacerdotes, ex quibus fecit archiepiscopum, episcopos, presbyteros et diaconos, atque Chroatas baptizavit. ''Isti Chroatae habebant illo tempore archontem Porgam. ''Magna Chroatia, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. ''Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Turcis (Ungaris) et Pechenegis assidue depraedatur. ''Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. ''A terra eorum ad mare sunt triginta dierum itinera; mare autem quod triginta dierum itinere distat, vocatur Mare Nigrum. Ad Chroatas spectat etiam locus in '''capite XXXII''', cui titulus est “'''De Serbis et terra quam nunc incolunt”''', ubi legitur: [[File:Sorbian Polity under Dervan.jpg|center|400px|alt=Karta sorbskog političkog prostora pod Dervanom|''Mappa ditionis Dervani ducis Sorabum (saec. VII).'' ]] ''Serbi, qui nunc eam terram incolunt, oriundi sunt ex Serbis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur, qui domi sunt trans Turcos (Ungaros), in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia, illa inbaptizata et Alba dicta. == 8. Analysis et interpretatio capitis XXXI == In hoc capite situs Chroatiae Albae ita definitur: trans Ungariam (quae eo tempore primae dimidiae saeculi X etiam Slovaciam complectebatur), prope Franciam, finitima Serbis inbaptizatis. Chroatia Alba a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur, et mare ad quod descendunt triginta dierum itinere distat. Ex capite XXXII discimus Serbos Albos domi esse trans Ungaros, in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia. Quid igitur de situ Chroatiae Albae ex his omnibus colligi potest? Chroati Albi finitimi erant Serbis Albis inbaptizatis. Initio adtendebamus ad interpretationem secundum quam regio Boiki prope Ungariam ad Boikos Ucrainae referri posset, qui hodie in limitibus Ucrainae ad Slovaciam et Ungariam habitant, sicut olim putavit historicus Vjekoslav Klaić. Verumtamen locutio “ubi Franciae fines contingunt” (quae ad tempus compositionis DAI, circa annum 950, pertinet) nos ab tali expositione removit. Nam Franciae regnum, id est Germania regis ac postea imperatoris Ottonis I (936–976), numquam ad Carpatas pervenit neque cum eis confinia habuit; quare nomen Boiki ad Boikos Ucrainae referri non potest. Proinde Boiki Constantini Porphyrogeniti intellegenda est Bohemia, id est regio Cechorum; et notum est Sorabos sive Serbos Lusaticos etiam hodie ad septentrionem Bohemiae consistere. ''“A Chroatis ad mare sunt triginta dierum itinera.” Ultimus de Chroatis Albis locus in capite XXXI ita habet: ''Magna Chroatia, quae etiam Alba vocatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur. Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. A Chroatis autem ad mare sunt triginta dierum itinera; mare vero quod triginta dierum itinere distat, Pontus Nigrum appellatur.” Mare quod regioni Lipsiensi proximum est Balticum; ad illud autem non plus quam quadringenti chiliometrae sunt. Si ponamus coetum hominum pedibus et equis oneratis mediocriter triginta chiliometra per diem conficere, iter quadringentorum chiliometrorum per tredecim dies absolveretur, quod longe ab illis triginta diebus, quos Porphyrogenitus memorat, abest. At vero iter a triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae (ad meridiem et occidentem Cracoviae situm), si cursum Vislae fluminis fere sequatur, ad mare Balticum non excedit octingentos chiliometros; quod, si per triginta chiliometra singulis diebus dividatur, circiter viginti sex dies itineris efficit. Maior tamen est distantia a Cracovia per Dniestrum ad Pontum Euxinum, quae profecto iter fere triginta dierum praebet. Certe nobis hodie paene impossibile est exacte computare quantum temporis iter a Cracovia ad Balticum vel ad Pontum Euxinum primae dimidiae saeculi X occuparet, cum plerique huiusmodi itineris parametri ignoti sint (pericula viae, semitae mercatorum illius aetatis, et cetera). Praeterea, interpretes huius loci in litteris historicis non consentiunt ad quod mare Porphyrogenitus precise referat cum dicit “nigrum” vel “obscurum”: utrum ad Balticum an ad Pontum Euxinum. Lingüista atque etymologus '''Alemko Gluhak''' in libro suo ''De origine nominis Chroati'' (pp. 120–121) censet “mare nigrum”, ad quod triginta dierum iter esse dicitur, revera Balticum mare significare. Nam Byzantini mare, quod nos hodie ''Mare Nigrum'' appellamus, secundum traditionem linguae Graecae ''Pontos Eukseinos'' (''Mare Hospitale'') vocabant. Exsistit autem possibilitas commercii atque transmissionis culturalis, qua ipsum nomen Graecum ''Pontos Eukseinos'', quod olim ''Pontos Akseinos'' (Mare Inhospitale) erat, cuius forma ex voce Iranica ''äxsin'' derivata esse potuerit, postea vero a Graecis in ''Eukseinos'' mutata est.<ref>Vocabulum Osseticum äxsin phonetice [æxˈsin], Avesticum axšaena [axʃaːˈena] profertur; sonus “x” in utroque fricativus velaris surdus est, Croatico /h/ posteriori simillimus.</ref> Etenim Avesticum ''axšaena'', Osseticum ''äxsin''<ref>radix in lingua palaeoslavica: *''sin’j’'', Croatice: sinje, ut in ''sinje more''</ref>, quod Latine ''obscurum'' significat, esse potest origo Graeci ''Akseinos''.<ref>Hoc est exemplum quomodo etymologia ex perceptione phonica nasci possit: nam littera transliterata “x” in omnibus linguis Iranicis ut fricativus velaris surdus pronuntiatur (ut Germanice Bach, Scotice loch, Hispanice j in José), numquam vero ut coniunctio /ks/. Graeci autem, audientes Iranicum axšaena vel äxsin, id ad vocem suam áxeinos (“inhospitale, in externos adversum”) adcommodaverunt atque prorsus cum ea consociaverunt.</ref> Praeterea notandum est Turcos, qui hodie Minorem Asiam incolunt, mare Mediterraneum more tradito Ak denizi (Mare Album) appellare, quod ad occidentem terrae eorum situm est; illud vero mare, quod in septentrione situm est, Kara deniz (Mare Nigrum) vocant. Haec indicant Turcos, sicut alios populos stepparum Eurasiarum (inter quos Scythas et Sarmatas Iranicos), colores ad designandos mundi cardines usurpasse: nigrum = septentrio; album = occidens; caeruleum vel viride = oriens; rubrum = meridies. Ex his igitur sequitur nomen Chroatia Alba “Chroatiam Occidentalem” significare, cum Porphyrogeneti locutio mare nigrum vel obscurum ad Balticum mare referenda sit.<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, Zagreb, 1990, pp. 120–121.</ref> Haec omnia nos ad conclusionem ducunt Chroatiam Albam primae dimidiae saeculi X in circulo gentium Slavicarum occidentalium sitam fuisse, id est in vicinitate Boiki sive Bohemiae, prope Serbos in Germania orientali, inter Ugariam illius temporis (quae Slovaciam et Hungariam complectebatur) et Franciam. Ex his omnibus concluditur Chroatiam Albam in hodierna Polonia meridiana locatam esse. == 9. De differentiis inter capitulum XXX et capitulum XXXI == Communia capitulis XXX et XXXI sunt haec: utrumque commemorat adventum Chroatorum ex Chroatia Alba atque proelium Chroatorum contra Avaros, in quo Chroati Avaros superant. In ceteris autem rebus illa duo testimonia inter se discrepant. In capitulo XXX narratur fabula de quinque fratribus et duabus sororibus, quae in capitulo XXXI non reperitur. In capitulo XXX describitur saevitia Francorum erga Chroatos et bellum Chroatorum contra Francos quod septem annos duravit; in capitulo XXXI vero nulla fit mentio dominationis Francorum super Chroatos in Dalmatia. Tantum dicitur Chroatiam Albam prope Franciam sitam esse atque Francos (Germanos) Chroatiam Albam depraedari. Praeterea, in capitulo XXX dicitur Chroatos in Dalmatia se liberasse a potestate Francorum et accepisse baptismum ex Roma tempore archontis Porini; in capitulo XXXI autem dicitur Chroatos in Dalmatiam venisse iussu imperatoris Heraclii (610–641), quod magni momenti est, cum hoc '''sit unica expressa datatio adventus Chroatorum in fontibus (prima igitur dimidia pars saeculi VII)'''. Item in capitulo XXXI dicitur Chroatos venisse tempore patris Porgae, et tempore ipsius Porgae archontis baptismum ex Roma accepisse. (Duo nomina diversa, sed aliquatenus similia: Porga – Porin.)<ref>Recentior est inclinatio ut in nomine Porin varietas nominis dei Slavici Perun agnoscatur (Polonice: Piorun); cf. Alimov, 2015.</ref> In capitulo XXX saepe memorantur Francia, Franci et rex Otto I; contra, in capitulo XXXI memoratur solum imperator Heraclius eiusque munus, nec Franci ibi apparent, nisi quod Chroatia Alba prope Franciam sita esse dicitur. Nonnulli interpretes existimant capitulum XXX ab alio auctore compositum esse quam capitulum XXXI. Haec sententia de duobus diversis scriptoribus nititur, inter alia, analysi stilistica quae favet opinioni de duobus auctoribus. Saepe etiam dicitur scriptorem capituli XXX aliis fontibus usos esse quam scriptorem capituli XXXI. Tamen, ut iam diximus, fieri potest ut ipse imperator Constantinus duas diversas relationes de Chroatis in archivis suis habuerit, quas, cum eligere non posset, ambas inserere statuerit, eas simpliciter transcribens. Videtur tamen relatio in capitulo XXX esse aliena et transcripta, cum relatio in capitulo XXXI fortasse ab ipso imperatore consuta sit. Capitulum XXXI saepe habetur exemplum apertae propagandae Byzantinae (emphasi posita in munere Heraclii in adventu Chroatorum saeculo VII), cum capitulum XXX putetur repraesentare traditionem popularem Chroaticam de adventu atque memoriam de relationibus cum Francis. In capitulo XXX Franci exhibentur tamquam crudeles occupatores contra quos Chroati pugnant et vincunt; at re vera scimus solum ducem Pannoniae Liudewitum contra Francos pugnavisse, cum dux Dalmatiae et Liburniae Borna socius Francorum fuerit et adversarius Liudewiti Posaviensis. A temporibus Liudewiti usque ad compositionem additionis capituli XXX circiter 130–140 anni fluxerunt (si capitulum XXX, ut quidam putant, scriptum est annis 960, tempore quo rex Chroatiae Stephanus Držislav titulum patricii a Byzantino imperatore accepit).<ref>Alimov 2015</ref> Nihilominus non consentimus cum opinione quod capitulum XXX necessario tradit “puram” traditionem popularem, cum elementa traditionis popularis in utroque capitulo inveniantur.<ref>Margetić 2001, 127-131</ref> In capitulo XXX, ubi Franci saepe memorantur, situs Chroatiae Albae definitur secundum Bagibareiam; in capitulo XXXI situs definitur secundum locum Ungarorum. In capitulo XXX dicitur Chroatos in Chroatia Alba cum Ungaris foedera et amicitias contrahere; capitulum XXXI autem affirmat Ungaros atque Pechenegos Chroatiam Albam depraedari. == 10. Thesis de situ Chroatiae Albae in regione Cechiae orientalis, sive in ducatu Slavnikiano == Secundum traditionem popularem Cechicam, Cechi in terras hodiernas Cechiae a septentrione venerunt, ubi cum Serbis Albis confinia habebant, atque emigraverunt ut dominationem Serbicam evitarent. Una ex illis traditionibus refert protopatrem Cechum origine fuisse Lehum, eumque ex terra Chroatiae venisse, sicut in ''Chronica Dalimiliana'' saeculi XIV scriptum est. (Haud dubie non ex Chroatia Adriatica, sed ex Chroatia Alba septentrionali.) Per saeculum XX historiographia Cechica existimavit nonnullos Chroatos inter coetus fuisse qui ad ethnogenesim populi Cechici contulerunt. <center> [[File:České kmeny.png |thumb|900px |alt=Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus |''Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus (coloribus caeruleo et flavo signatus), secundum hypothesin de Bohemicis gentibus iam relictam, prout eam interpretatus est Rudolfus Turek anno 1957.'' ]] </center> Secundum fontes Francicos, in Bohemiae territorio parte altera saeculi IX plures duces regnabant (sex duces Bohemici), inter quos primatum tenebat dux Borivoj e stirpe Přemyslidarum, qui christianitatem accepit. Id erat tempus bellorum crebrorum cum Francis (Germanis). ===Theoria, qua ducatus dynastiae Slavnik in Bohemia orientali pro Chroatia Alba habetur=== In historiographia saeculi XX nonnumquam proposita est sententia, ducatus in Bohemia orientali (ad orientem Pragae), cum sedibus in Libice et apud hodiernam Kutna Hora, cuius fines Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' descripsit, fuisse ducatus Chroatiae Albae.<ref>Cosmas Pragensis (1045–1125), sacerdos et primus chronicarius Bohemus, auctor operis historici Chronica Boemorum.</ref> Dux partis orientalis Bohemiae (regio ad orientem Pragae circa Libice et Kutnam Horam) medio saeculo X, secundum fontes historicos, Slavnik vocabatur; unde tota familia dynastia Slavnikovica appellatur. Unus e filiis Slavniki, nomine Vojtjech (Adalbertus), brevi tempore episcopus Pragensis fuit; postea autem anno 997 in missione evangelizationis apud paganos Prutenos ad litus Balticum occisus est. Vojtjech iam anno 999 sanctus canonizatus est. Alter filius Slavniki, Sobjeslav, denarium argenteum cudi iussit in monetaria sui sedis Malin (hodie circa 3 km ad septentrionem‑orientem Kutnae Horae).<ref>Inscriptio nummi argentei Sobjeslavi: Malin civitas.</ref> Praecipuum domicilium familiae Slavnikovicae erat oppidum munitum Libice nad Cedlinou. Mense Septembri anni 995, in festo sancti Venceslai, oppidum oppugnatum est, et omnes ibi inventi trucidati sunt, ut Cosmas Pragensis vividissimo sermone refert. Solus Vojtjech, qui tum in Italia versabatur, et frater eius Sobjeslav, qui in Saxonia erat, mortem effugerunt. Sic familia ducalis Slavnikovica e historia Bohemica evanuit. Cosmas autem in sua ''Chronica Boemorum'' numquam aperte affirmat Slavnikum ortu ex Chroatis Albis fuisse. Quare concludendum est sententias de origine dynastiae Slavnik ex Chroatis Albis sine ullo fundamento in fontibus historicis positis. Redeamus igitur ad quaestionem de situ Chroatiae Albae sive Magnae. Imperator Constantinus Porphyrogenitus, qui opus suum ''De administrando imperio'' circa annum 950 conscripsit, in capite XXXI clare scribit: ''Magna Chroatia, quae et Alba dicitur, necdum usque in hodiernum diem baptizata est. Hinc sequitur ut Bohemia orientalis, id est ducatus Slavniki, pro Chroatia Alba a Porphyrogenito memorata haberi non possit, cum illa regio tempore quo DAI conscriptum est (circa 950) iam christianitatem recepisset. Nam et maiores Slavniki, sicut tota Bohemia, per missionem sanctorum fratrum Solunensium, Constantini (Cyrilli) et Methodii, in Ducatum Magnae Moraviae (863–885) evangelizati sunt; cum Bohemia sub duce suo Bořivoj I (circa 852–889) e stirpe Přemyslidarum vasalla Magnae Moraviae fuisset. Hypothesis saeculis XIX et medio XX exculta, quae nomina atque territoria “gentium Bohemicarum originariarum” retractare conabatur, inter quae etiam sedes Chroatorum in Bohemiam orientalem collocabatur, hodie ob probationum penuriam relicta est. Ad ''Encyclopaediam Academicam Historiae Bohemicae'' (2011) historici Dušan Třeštík conclusit Bohemiam aetatis mediaevalis antiquae repraesentatam fuisse a ducibus localibus singulis, qui saepe coniunctim agebant atque fortasse conventus gentiles celebrabant; sed “''quae in fontibus saeculi X et posterioribus pro nominibus gentium habita sunt (Lučané, Lemuzi, Pšowane, Sedličané, Děčané, Litoměřice, Zličané, Hbané aliique nonnulli) nomina sunt regionum, id est appellationes geographicae. Verum nomen gentis est Chroati, sed ii non in Bohemia sedebant, sed alicubi in Silesia''.”<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in: ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> Itaque locum Chroatiae Albae ulterius quaerere oportet, in regionibus ad septentrionem et orientem Bohemiae sitis. == 11.Documentum de institutione et finibus Episcopatus Pragensis anno 973 == Documenta autem in antiqua Cechia orta nonnullis suis testimoniis utilia indicia praebent de situ Chroatorum Alborum. Sic, verbi gratia, diploma Pragensis anni 1086, quod ad fundationem episcopatus Pragensis anno 973 pertinet, tradit in limite septentrionali episcopatus Pragensis habitasse: ''Psovane, Ghrvvati et altera Chrowati, Slasane ...''<ref>Cosmas Praguensis, ''Chronica Boemorum'', Lib. II., Cap. XXXVII</ref> <center> [[File:Screenshot_iz_Chronica_Boemorum_Lib.II,_Cap.XXXVII.png|800px|alt=Excerptum e Chronica Boemorum, Lib. II, Cap. XXXVII|''Excerptum e Chronica Boemorum (Lib. II, Cap. XXXVII).'' ]] </center> Chroati in hoc diplomate Pragensi memorati (Ghrvvati et altera Chrowati) inter gentes Bohemiae septentrionalis numerantur, una cum Psovanis; reliquae autem gentes Silesiae sunt: Slasane (circa Wratislaviam), Trebowane (Trzebnica), Dedosane (Żagań / Szprotawa) atque Bobrane (ad flumen Bóbr), quae omnes in parte meridionali‑occidentali Poloniae inter Odram et montes Sudetos sitae erant. Milciani vero ad occidentem memorati erant gens Sorabum Lusaticorum circa urbem Budyšin (Bautzen). <center> [[File:BOGUSŁAWSKI(1861)_Das_Siedlungsgebiet_der_Sorben_vom_7._bis_11._Jahrhundert_in_Mitteldeutschland.jpg |thumb|900px |alt=Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum |''Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum (saec. VII–XI).'' ]] </center> Chroati ex diplomate Pragensi (Ghrvvati et altera Chrowati) in ipsa triquetra finium Bohemiae, Poloniae et Germaniae siti erant. Hoc congruit cum assertione imperatoris Constantini Porphyrogeniti, qui refert Chroatiam Albam et Serbiam Albam ad fines terrae Boiki (Bohemiae) attingere, ubi etiam Francorum terminus erat. In variis codicibus Cosmae Pragensis nomen Chroatorum plurimis formis occurrit: Chrowaci, Chrouuati, Crouati, Crhuati, Hrouati, Chrowati,Ghrouati, Ghrwati, etc., quae omnes ad ethnonymum Slavicum Hrъvati referuntur. '''Ex mentione duarum Chroatorum partium in diplomate Pragensi haec concludi possunt: duae gentes Chroatorum in regione Poloniae meridianae certo exstiterunt. '''Prima pars in confinio Bohemiae et Poloniae, prope Sorabos Lusaticos, habitabat; altera vero orientius sita erat, fortasse in regione Poloniae meridianae circa Cracoviam. Cosmas enim solus auctor est qui duplicem Chroatorum praesentiam in spatio Slavico occidentali aperte confirmat. == 12.Regio Poloniae hodiernae ut area ubi sita erat Chroatia Alba seu Chroatia non baptizata prima parte saeculi X == Dissimile a regione Bohemiae, cuius principes iam exeunte saeculo IX fidem christianam acceperunt, annus officialis baptismi Polonorum habetur 966, cum dux Miesco ex gente Piastica principissam Bohemicam Dubravcam in matrimonium duxit. Conditio nuptiarum, quam ipsa principissa (secundum chronicas Polonicas) imposuit, erat ut dux Miesco baptismum susciperet. Hoc nos ad conclusionem perducit totam regionem Poloniae hodiernae, etiam Poloniam meridionalem atque ducatum Miesconis in Magna Polonia, prima parte saeculi X et adhuc circa annum 950, quo tempore Porphyrogenitus opus suum conscripsit, fuisse non baptizatam. Quapropter haec ipsa regio Poloniae meridionalis et meridio‑occidentalis verisimillimus est locus in quo quaerenda est Porphyrogeniti Chroatia Magna sive Alba. In altera parte saeculi X regio Poloniae meridionalis (Cracovia) atque meridio‑occidentalis (Silesia) politicae independens erat et extra statum Polonicum Piastidarum. Principes Bohemiae per episcopatum Pragensis conabantur potestatem suam ecclesiasticam, atque eo ipso politicam, in eas terras extendere. Cosmas, auctor ''Chronicae Boemorum'', aperte tradit provinciam Cracoviensem ab ipso anno 973, quo episcopatus Pragensis conditus est, ad eandem dioecesim pertinuisse, eiusque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Stir processisse, deinde ad meridiem versus montes Tatra in hodiernam Slovaciam, quae eo tempore pars Hungariae erat. Iurisdictio ecclesiastica episcopatus Pragensis principibus Bohemicis e gente Přemyslidarum diuturnam auctoritatem politicam pollicebatur, necnon facultatem amplificandi statum circa Cracoviam. Hi autem consilia circa annum 990 corruerunt, cum Miesco I Cracoviam et Silesiam armis occupavit, quo facto ambitiones Bohemicas in Polonia meridionali interclusit. Dux Miesco I (960–992) anno 966 baptizatus est, et prima dioecesis in Polonia demum anno 1000 in urbe Gneznensi condita est. Etiam saeculo XIV custodes urbani Cracovienses vocabantur Charwat. Initio saeculi XX milia hominum ex regione Cracoviensi in Civitates Foederatas emigrantium in documentis publicis se professi sunt Albos Chroatos (Anglice: White Croats). Nonnulli investigatores existimant Albos Chroatos latere sub nomine in fontibus tradito Vistulani (Vislani), quod ad plebem in Polonia meridionali circa Cracoviam pertinere videtur, quam memorat Geographus Bavarus.<ref>Janusz Bogacz, Czy jesteśmy Chorwatami? Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Tarnów Regional Museum). Dostupno preko Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20110717071759/http://www.muzeum.tarnow.pl/wydawnictwa/czytelnia/artykuly/kroacja.htm</ref> <center> [[File:Polska 960 - 992.png|500px|alt=Polonia tempore Miesconis I.|''Polonia tempore Miesconis I (960–992).'' ]] </center> == 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). == Rex Anglo‑Saxonicus Alfredus Magnus in opere quod Geographiam Europae inscribitur (annis 888–893), Orosio innixus, ita scripsit: <poem> '''Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan; '''and bē eastan Dalamensena sindon Horithi; '''and bē norðan Dalamensena sindon Surpe; '''and bē westan him sindon Sysele. '''Bē norðan Horithi is Mægðaland, '''and bē norðan Mægðalande is Sermende '''oð þā beorgas Riffin. </poem><ref>In sequenti loco exhibetur textus Anglo‑Saxonicus normalizatus, secundum Henricum Sweet, ex editione Londinensi anni 1883. Paulus Orosius, ''King Alfred’s Orosius'', ed. Henry Sweet (London: Published for the Early English Text Society by N. Trübner & Co., 1883). Textus Anglo‑Saxonicus ex codice Lauderdale, cum lectionibus variantibus e codice Cottoniano Tiberius B. I. Exemplar digitalizatum e bibliotheca Universitatis Oxoniensis, Internet Archive, https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog. </ref> In codicibus scriptum est: “''Bē norðan eastan Maroara sindon Dalamensan'';” quod falsum esse videtur, cum Dalamense, sive Slavicē Glomače, non ad septentrionem‑orientem Moraviae sed ad septentrionem‑occidentem sita fuerint, in regione quae hodie Germania orientalis est. Quapropter in editionibus criticis locus emendatus est in: “Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan;”. Interpretatio huius loci talis est: ''<poem> A septentrione et occidente Maroara (Moravienses) sunt Dalamensan; ad orientem Dalamensena sunt Horithi<ref> In diversis codicibus Anglo‑Saxonicis variae formae huius vocabuli occurrunt: Horiti, Horgiti, Horithi, Horoti.</ref>(Chroati); ad septentrionem Dalamensena sunt Surpe (Serbi); ad occidentem eorum sunt Sysele. A septentrione Horithorum est Mægðaland (?) ; et a septentrione Mægðalandi sunt Sermende usque ad montes Riffin.” </poem> Dalamense gens erat populus Slavicus occidentalis, qui etiam Glomače vocabatur, atque regionem hodiernae Saxoniae habitabat, inter flumina Albim et Muldam, circa urbes nunc Meissen, Dresdam, Lommatzsch et Döbeln sitas. Haec regio a Germanis postea ''Daleminzische Gau'' appellabatur. Situs eius ad septentrionem‑occidentem Bohemiae et Moraviae, ad orientem vero Thuringiae pertinet. In textu dicitur Surpe (Serbos) ad septentrionem eorum esse, Horitos autem (Chroatos) ad occidentem. Alio loco scriptum est: '''“be eastan Maroara londe is Wisle lond”''', id est: ad orientem terrae Moraviae est terra Visle, hoc est regio circa flumen Vistulam sita. Ex his apparet Horitos collocatos esse inter Germaniam orientalem ad occidentem et “terram circa Vistulam” ad orientem; quod regioni Poloniae meridiano‑occidentalis respondet. Hoc congruit cum sede cuiusdam coetus Chroatarum in ''Privilegio episcopatus Pragensis'' in Chronica Boemorum, ubi Chroati inter gentes Silesiacas memorantur. Porro Porphyrogenitus quoque ramum occidentalem Chroatarum Alborum ad fines Bohemiae (Boiki), ad vicinitatem Serborum Alborum necnon ad confinia totius ditionis Francicae ponit. Vocabulum Mægðaland, nonnumquam explicatum est ut Mazovia, nonnumquam ut terra fabulosa “puellarum”, cum mægð in lingua Anglo‑Saxonica significet puellam vel virginem. Explicationes traditae vocabulum Riffin ad Riphaeos montes referunt, montes mythicos in extremo septentrione orientali, fortasse ad Uralem. Sermende vulgo interpretantur ut Sarmatae. Ex hoc patet regem Alfredum, post Horitos atque post “terram circa Vistulam”, nullas iam certas notitias de regionibus ulterius ad orientem habuisse: nihil enim sciebat de terris gentium Balticarum neque de spatiis quae nunc Belarusiam, Russiam et Ucrainam continent. Ei locus ille ignotus erat, quem, more geographiae Graeco‑Romanae, Sarmatis (Sarmende) attribuebat usque ad montes Ripheos. Si autem ''Mægðaland'' sit corruptio ''Mazoviae''(Polonice: ''Mazowsze''), non terra fabulosa virginum, a quibus ad septentrionem Sarmatae (''Sermende'') usque ad Riphaeos montes porriguntur, tum Horithi = Chroati meridie Mazoviae collocarentur, in regione Poloniae meridiano‑orientalis. === Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana === Fons historicus, qui varia genera gentium Slavicarum ad septentrionem atque ad orientem Danubii cum sedibus suis enumerat, nomine ''Cartographi Bavarici'' (circa annum 845) notus, Chroatos omnino in indice suo non commemorat. Attamen idem fons, qui hoc titulo designari consuevit, in regionibus Poloniae meridianae ''Vistulanos'' memorat, quorum nomen a flumine Visla (Latine Vistula, Polonice Wisła) deductum est; hi enim circa superiorem Vistulam habitabant, cum principali sede Cracovia. De principe ''Zachumliae'', Michaele nomine, imperator Constantinus Porphyrogenitus circa annum 950 scribit traditionem familiarem principis Michaeli originem stirpis eius ex regionibus circa flumen Vistulam attribuere.<ref>Michael, dux Zachumliae, prima parte saeculi X floruit; erat contemporaneus regis Tomislavi, cuius potestatem supremam verisimiliter agnoscebat, ut ex opere Thomae Archidiaconi discimus, de participatione eius in conventu synodali Spalatensi una cum rege Tomislavo anno 925 commemorata.</ref> Altera gens, quam Cartographus Bavaricus memorat, sunt Lendiani, qui regionem Poloniae meridiano‑orientalis incolebant. Nomen eorum, Lendiani (Polonice Lędzianie), ex voce Slavica antiqua ''lęda'' = Croatice: ''ledina'' deducitur quae significat lētam, terram videlicet incultam, quae ex silvarum excisione et incendio ad culturam parata est. Territorium Lendianorum aestimatur ad orientem fluminis Vislae protendi, circa flumen San, deinde ad Wieprz atque ad Bug.<ref>Agitur de Bugo Occidentali, qui in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit, ubi fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit, atque postea in Poloniam intrat, ubi in Vistulam influit. Exstat etiam Bugus Meridionalis, qui circiter CL chiliometra ad orientem fontis Bugi Occidentalis oritur; hic vero ad meridiem decurrit et in Pontum Euxinum se exonerat.</ref> Nonnulla est possibilitas ut nomen fluminis Bug fontem praebeat nomini unius ex duabus sororibus in capite XXX operis DAI, Buga. Ex fontibus medii aevi noti sunt Buzani ut pars Volinianorum, in confinio Poloniae et Ucrainae.<ref>Vjekoslav Klaić, ''De Chroatia Rubra et Russia Rubra'', in periodico ''Hrvatsko Kolo'', Matica Croatica, Zagrabiae 1927, pp. 127–130.</ref> In Croatia, in regione Licensi, medio aevo extabat Buzka (Bužka) provincia sive Buzani; item in Hercegovina Buzko palus ad meridiem campi Livaniensis. Praeter ''Cartographum Bavaricum'', Lendianos memorat etiam imperator Constantinus Porphyrogenitus sub nomine ''Lendzanenoi''. Historicus Polonus Tadeusz Lewicki existimavit sub nomine Vistulanorum, quod ab appellatione fluminis Vislae (Polonice Wisła, Latine Vistula) derivatur, re vera latere Chroatos Albos. Sententiam suam confirmavit eo argumento quod fontes externi, ut opus regis Anglo‑Saxonici Alfredi, nomina gentium Slavicarum saepe depravare soliti sunt (uti fit in formis Horiti, Horgiti, Horoti pro Chroatis in Polonia austro‑occidentali), neque mirum esse quod gentes Slavicae in fontibus alienis omnino diversis nominibus (exonymis) appellarentur, sicut gens Glomache, quam Germani Daleminzen sive Dalamense apud regem Alfredum vocaverunt. Alter historicus Polonus, Henryk Łowmiański, thesis sustentavit utramque gentem, Vistulanos et Lendianos, ad Chroatos Albos pertinuisse. Investigatori Ucrainensis Leontii Voitovych thesis proposuit Vistulanos re vera inter prima plemina Polonica atque Silesiana fuisse, quae per saecula in terras a Chroatis inhabitas irruptionem atque invasionem fecissent; eosque incursione et colonizatione veterem regionem Chroaticam in duas partes divisisse: occidentalem et orientalem. Partem occidentalem reliquiae Chroatrum in Polonia austro‑occidentali, a pleminibus Silesianis circumdatae, constituerent; partem vero orientalem Chroati in hodierna Ucraina occidentali superstites. Hac hypothesi explicaretur quomodo nomen Chroatrum ex amplis regionibus Poloniae meridianae paulatim depulsum atque evanidum sit. Tadeusz Lehr‑Spławiński, argumentis Slavistae Slovaci Luboris Niederle innixus, existimavit Vistulanos esse nomen quod fontes Germanici et alii occidentales praecipue adhibebant, cum fontes orientales — ut Porphyrogenitus necnon itinerarii et geographi Arabici — endonymum antiquius Chroati (apud Porphyrogenitum Hrovatoi / Horvatoi) retinerent; atque olim validam confoederationem pleminum Chroaticam in Polonia meridiana post migrationem partis Chroatrum in Balcanos occidentales dissolutam esse. Nonnulli fontes, plerumque indolis legendariae, ut traditiones populares in chronicis Bohemicis (Chronicon Dalimil) aliisque servatae, hoc ipsum narrant: Lechus quidam (Polonus) nomine Čech, ex terra Chroatrum cum familia et fratribus profugisse in regionem quam antea Vandali Germani incolebant. Aliae narrationes tradunt maiores Čechae ex aquilone fugisse sub pressione vicinorum Servorum. Tertiae leges memorant impetum gentium Silesianorum, quorum ethnonymum (Silesiani) vulgo et simpliciter ex eo deducitur quod ad meridiem “descenderent” (silazili = descendere) in sedes hodiernas, atque ita maiores Čechae ad terras hodiernae Bohemiae migrare coegerint. <ref>In lingua Bohemica antiquiori, saeculis XII–XV, reperitur verbum ''sílaziti / sélaziti''; in dialectis Polonicis veteribus, praesertim Silesianis et Minoripolonicis, occurrunt formae ''sylazić / syłazić / zylazić'', quae formae hodierno Croatico ''silaziti'' valde sunt cognatae. Omnes hae voces a vetere Slavica radice ''sъ‑laziti'' oriuntur; cf. Russice ''слазить'' (slazit’), Ucrainice ''злазити'' (zlaziti). Forma Croatica moderna ''silaziti'' omnium est maxime conservativa, cum structuram praslavicam fere intactam servet.</ref> Quartae denique fabulae commemorant ''Cracum'' quendam, tamquam antiquissimum incolam Bohemiae; nomen eius cum toponymo Cracovia coniungitur. Revera, omnibus fontibus hucusque cognitis perspectis, videtur nomen Chroati, Horvati antiquius quoddam stratum ethnonymicum repraesentare, quod fortasse saeculis V et VI dominans erat, dum in posterioribus saeculis identitatem suam sensim amitteret. Causae debilitatis identitatis nomine Chroatico expressae variae esse possunt: a) migratio maiorum coetuum Chroaticorum ad meridiem et occidentem, versus Adriaticum; b) impetus aliarum gentium Slavicarum ab aquilone, ut gentium Silesianorum et aliorum Polonicorum. == 14. ''Lingones'' in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi Spalatensis (circa 1250) == Ex nomine Lendianorum verisimile est derivari etiam vocabulum Hungaricum pro Polono: Lengyel, unde proficiscitur nomen quod in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi (circa 1250) invenitur: Lingones, in ea parte ubi Thoma scribit de septem vel octo generosa genera ex regionibus Poloniae, ex illis Lingonibus, in Dalmatiam venisse. Notandum est Thomam Archidiaconum Spalatensem saeculi XIII medio verisimiliter linguam Graecam ignorasse neque opus Constantini Porphyrogeniti (saeculi X) ad manum habuisse; quapropter eius relatio de septem vel octo generosis generibus ex Polonia oriundis testimonium est independens, quod confirmat narrationem de quinque fratribus et duabus sororibus in capite XXX operis ''De Administrando Imperio'' Constantini Porphyrogeniti. Differentia autem praecipua est quod Thoma Archidiaconus adventum illorum septem vel octo generum coniungit cum aetate regis Ostrogothorum Totilae, qui in prima parte saeculi VI vixit, cum Porphyrogenitus in capite XXXI adventum Chroatorum in primam partem saeculi VII datet. Notandum praeterea est quod etiam hodie in Polonia meridionali exstant toponyma quae nomen Chroaticum continent, ut ''Chorwatówka, Chorwatowa'', etc.; in Polonia meridionali invenitur etiam flumen ''Tugaj'', cuius nomen memoriam ''sororis Tugae'' ex capite XXX DAI refert. In Polonia vero orientali-meridionali flumen ''Cetynia'' reperitur, quod ad ''Cetinam'' in Croatia refert, dum hydronymum ''San'' ad flumen ''Sana'' alludit. == 15. Chroati in Nestoris Chronica == Opus ''Historia annalium praeteritorum'', sive ''[[Nestoris Chronica]]'', quod exeunte saeculo XI et ineunte XII a monacho Kioviensi Nestore (+1116) lingua Slavica ecclesiastica conscriptum est, unum ex fontibus gravissimis habetur qui clara testimonia praebent de sedibus magnae gentis Chroatorum in regione quae hodie occidentalis Ucraina est. ''[[Nestoris Chronica]]'', sive Annales, fons praecipuus est ad historiam primam gentium Slavicarum orientalium; attamen idem Chronica simul est una ex fontibus historicis in historiographia Croatica maxime neglectis.<ref> Plurimae chronicae et annales in terris Slavicis conservatae saeculo XII ortum habent. Antiquissima est ''Povest’ vremenych let'' sive ''Nestoris chronica'', Nestoro monacho Kioviensi (mortuo ante annos 1116 vel 1119) adscripta, lingua Slavonica ecclesiastica antiqua conscripta, quae in nonnullis posterioribus exemplaribus et recensionibus servata est. Vetustissima chronica Polonica est ''Gesta principum Polonorum'' (1112–1118), Latine scripta et Gallo Anonymo tributa. Alter scriptor Polonicus post Gallum fuit Wincenty Kadłubek, qui suam ''Chronicam'' (1190–1208) composuit. Prima chronica Bohemica Latine conscripta est ''Chronica Boemorum'', a presbytero Cosma Pragensi (1045–1125) redacta. Inter meridionales Slavos antiquissimum opus conservatum est ''Sclavorum Regnum'', Latine scriptum, vulgo ''Ljetopis popa Dukljanina''. A sacerdote catholico ex urbe Baro (hodie in Montenegro) conscriptum est, qui se ipse nomine “Gregorius presbyter Diocleas” profitetur. Opus plerumque ad medium saeculum XII refertur; nonnulli tamen investigatores censent id circa annos 1170–1190 compositum esse atque a tunc temporis archiepiscopo Barensi scriptum, de quo plura documenta supersunt, inter quae epistulae et testamentum, quo dona monasterio ''S. Chrysogoni'' Iadertino legavit. Ex his Eduardus Peričić (in: ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog'', Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1990.) concludit Gregorium archiepiscopum Diocleae et Barensis ortu Iadertinum fuisse, ibique in dicto monasterio vitam finivisse. Historici existimant hoc opus fide dignum esse tantum pro rebus a saeculo X incipientibus; quae vero ad priora saecula pertinent aut ficticia aut semi‑legendaria habentur, sicut celeberrima narratio de magno conventu in campo Duvaniensi sub rege Svetopeleco exeunte saeculo IX secundum ipsius operis chronologiam. Opus praeterea incipit indice mythico regum Gothicorum, qui ab saeculo V regiones Balcanicas occidentales tenuisse dicuntur; quodam autem loco Goti simpliciter in Slavos transformantur. Influentia ''Sclavorum Regni'' magna fuit in chronicis a saeculo XIII usque ad initium saeculi XVII. Videtur hoc opus cognovisse etiam Thomam Archidiaconum Spalatensem (saeculi XIII medii), qui initia praesentiae Slavicae in Dalmatia et Illyrico cum rege Gothorum Totila (saeculi VI prima parte) coniunxit; qui tamen, ut constat, Slavos ex Polonia deducere non potuit, cum in Italia natus, vixerit et mortuus sit. Praestantissimus chronicus Venetiarum saeculi XIV, Andreas Dandolo, opus ''Sclavorum Regnum'' quoque cognovisse videtur, quod ex mentione Chroatiae Albae et Rubrae apparet. Notandum est vocabula “Chroatia Alba” et “Chroatia Rubra” (in ''Sclavorum Regno'' et postea apud alios scriptores occurrentia) ad divisionem territorialem Chroatiae Adriaticae pertinere, non ad veterem “Chroatiam Albam” in regionibus Poloniae. Denique opus ''Sclavorum Regnum'' magnum habuit momentum in opere Mavri Orbinii Ragusini, qui magnum librum historicum ''Il Regno de gli Sclavi'', ideis panslavisticis imbutum, Italice conscripsit et anno 1601 edidit. </ref> Ex historicis Croatis notioribus solus Vjekoslavus Klaić ''Nestoris Chronicam'' diligentius tractavit, quod eius articuli in commentario ''Hrvatsko Kolo'' annis 1927 editis testantur. Ex recentioribus historicis Croatis Neven Budak ''Nestoris Chronicam'' tantum obiter memorat in uno ex libris suis recentioribus. Denique, ''[[Nestoris Chronica]]'' necdum in linguam Croaticam conversa est, nec exstat editio critica huius fontis historici. In hoc opere exponitur historia rerum gestarum in regionibus quas gentes Slavicae orientales incolebant: a sinu Finnico, lacu Ilmen et Novogardia ad septentrionem, per vallem fluminis Dnepr usque ad Pontum Euxinum. Pars historica Chronicae eventus a saeculo IX deinceps persequitur in regione ubi vasta civitas Slavica sub ducibus dynastiae Rurik, origine Scandinavis, formari coepit. Haec civitas centrum suum principale habebat in urbe Kiovia ad Dneprum, venam quasi vitalem illius partis Europae, atque in historiographia nota facta est nomine Russia Kioviensis. Nestor enumerat gentes Slavicas quae in illis amplissimis regionibus habitabant. Inter octo gentes quae territorium Ucrainae hodiernae incolebant, etiam Chroatos memorat. Chroati in regione Ucrainae tribus vicibus in opere Nestoris commemorantur: in parte generali capitis IX, ubi dicit… ''[...] vivebant igitur concordes '''et Polani et Severi et Radimici et Vjatici et Chorvati.''' (2) Dulebi vero habitabant secundum Bugum, ubi nunc Volinienses habitant; Uglici et Tiverci secundum Danastrim habitantes Danubium adtingebant; bis enim memoratur, ad bella pertinens: in capite XXI de expeditione ducis Kioviensis Olegi in Graecos et Constantinopolim annorum 904–907, ita scriptum est: ''(2) Anno 6415. Igore Kioviae relicto, Oleg magna cum multitudine Varaegorum, Tiudorum, Crivitioruin, Merorum, Polanorum, Severorum, Drevlanorum, '''Radimitiorum, Chorvatorum, Duliborum, Tivertiorum''', de quibus supra mentio est facta quique omnes Scythia magna appellantur, in Graecos profectus est, hos omnes Oleg partim in equis, partim in navibus, quarum duo millia erant, secum duxit; ubi Constantinopolim advectus est, Graeci fretum urbemque clauserunt. In capite XLV de bellis ducis Kioviensis Vladimiri scriptum est: ''Anno 6501. '''Vladimir contra Chorvatos''' profectus est; cum e '''bello Chorvatico''' reversus esset, Pecenegi ex altera Sulae ripa venerunt. De his rebus historicus Vjekoslavus Klaić scripsit: ''Haec tria loca in annalibus Nestoris aperte testantur iam multo ante annum 862, deinde per totum saeculum decimum, gentem quandam Slavonicam Chroatorum vixisse; eamque gentem saeculo X magis minusve sub potestate principum Russicorum Kioviensium fuisse, donec sanctus Vladimirus anno 993 bellum Chroaticum in eos movit. Nestor Chroatos plerumque ante Dulebos (Volinianos), post Radimicos memorat; unde colligitur eos habitasse in vicinia Duleborum sive Volinianorum, id est in parte occidentali hodiernae Ucrainae circa fontes fluminis Bug et superiorem cursum Dniestri, in regione urbium Leopolis, Rohatyn, Halicia et Ternopolia. <center> [[File:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|frame|600px|alt=Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX|''Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX.'']] </center> Tabula tribuum Slavicorum orientalium saeculorum VIII–IX. == 16. Archaeologica investigationes in Ucraina occidentali == Opera archaeologorum Ucrainensium ab annis 1960 incohata, atque praesertim per decennia recentiora, in regione superioris Podnestrovia, id est ad ripas Tyratis (circa Dniestrum), reliquias complurium habitationum et castellorum detexerunt, quae ad periodum a saeculo VI usque ad saeculum X pertinent. Effossa archaeologica in Ucraina occidentali annis 1981–1995 facta loca urbium primorum medii aevi in regione trans‑Carpathiae et Podolia occidentali patefecerunt, quae ad saecula IX–XI sunt relata. Agitur de oppidis munitis variarum dimensionum: 65% eorum superficiem circiter 0,2 hectariorum habebant; 20% circiter 2 hectaria; et circiter 15% superficiem plus quam 2 hectaria. In regione Prikarpatiae et Podolia occidentali plus quam XXXV urbes repertae sunt, quarum maiores in locis hodie notis ut Plisnesk, Stilsko, Terebovlia, Halicius, Revno, Leopolis, Lukovišče, Rokitne, atque in regione Roztočia sitae erant. Ex his urbibus tantum XII usque ad saeculum XIV supervixerunt.<ref>Cf. Korčinskij, Orest: Bijeli Hrvati i problem formiranja države u Prikarpatju, in: Bijeli Hrvati I, Rijeka 2006 (Latine: De Chroatis Albis et quaestione formationis civitatis in Prikarpatia).</ref> UNESCO in opere tutelae hereditatis culturalis atque historicae ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' memorat inventa duorum magnorum “oppidorum”, quorum reliquiae repertae sunt apud vicos hodiernos Pidhoroddya (Latine: Subcastellum) ) et Lykovyšče prope urbem hodiernam Rohatyn, quae ad periodum inter saecula VI–VIII sunt relata, atque cum Chroatis coniunguntur.<ref>Warsaw-Kiew 2011 https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1424.pdf</ref> Chroatis tribuuntur duo “goroda” (Ucrainice horody) insolitarum dimensionum, in quibus decem milia hominum habitare potuerunt: Plisnesk, amplitudine circiter 450 hectariorum, cum arce et centro cultus pagani, omnibus circumdatum septem lineis defensionis longis et complexis necnon pluribus minoribus vicis in vicinia; inventi sunt etiam plus quam CXLII tumuli (kurgani) qui utrumque genus sepulturae continent: et cremationes et inhumationes. Locus Plisnesk situs est prope vicum Pidhirtsi, atque ab anno 2015 ut “Reservatum historicum et culturalis” (Ancient Plisnesk) conservatur.<ref>https://www.exarc.org/oam/ancient-plisnesk</ref> Locus Stilsko<ref>https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=60576</ref>, amplitudine 250 hectariorum, cum arce 15 hectariorum, lineis defensionis decem chiliometrorum longitudinis, situs est ad flumen Kolodnica, tributarium Tyratis (Dniestri). Ibi reperti sunt rari exempla architecturae religiosa Slavicae prae‑christianae; quidam coniungunt inventum sacellum cum deo fortasse nomine Hors, qui in quibusdam scriptis mediaevalibus memoratur. Usque ad annum 2008 in regione Stilsko repertae sunt reliquiae et vestigia plus quam L vicorum aperti generis (sine munitionibus), qui ad periodum inter saecula VIII–X referuntur; item inventi sunt circa CC tumuli (kurgani). Archaeologi et historici ex his inventis existimant in ea parte Ucrainae ortum esse seriem urbium‑civitatum, similium polis antiquae Graeciae aliisque locis, unde de Chroatis in illa regione loquuntur tamquam de proto‑natione polycentrica, quae in unam maiorem rem publicam non coaluit. Praeterea ad constitutionem cuiusdam unitariae civitatis Chroaticae in Podnestrovia perveniri non potuit, quod multi loci cinere operti inventi sunt cum manifestis vestigiis magni incendii, quod ad finem saeculi X refertur atque coniungitur cum eventu apud Nestoris chronicon memorato ut “expeditio Chroatica” ducis Volodimeri anno 993. Eodem tempore, exeunte saeculo X et ineunte XI, Stilsko et Plisnesk desinere coeperunt exsistere. Attamen meminisse oportet hoc tempus esse frequentium bellorum: post mortem ducis Volodimeri (1015) illam regionem Boleslaus Chrobry (992 - 1025), dux Poloniae, invasit atque adiunxit. <ref>Boleslaus Chrobry ab anno 992 usque ad 1025 Poloniae dux fuit, atque anno 1025 coronatus est rex Poloniae, sed eodem anno obiit.</ref> Post hanc autem destructionis aetatem, per saeculum XI in nonnullis locis iterum apparuerunt habitationes quae paulatim creverunt in centra regionalia, sicut iam memoratum Halicium (Galicium), ex quo postea, aetate Austro‑Hungarica, totus ille tractus nomen Galicia accepit. == 17. Chroati in Ucraina (Russia Kioviensi) et Albichroati in Polonia meridiana — duae gentes separatae atque distinctae? == Hic concludi potest atque ex fontibus scriptis (Chronicon Nestoris exeunte saeculo XI et ineunte XII compositum) itemque ex archaeologicis testimoniis praebere de exsistentia gentis nomine Chroatorum in Ucraina per medium aevum antiquum, verisimiliter iam a saeculo VI usque ad eorum inclusionem in Ducatum Russiae Kioviensis saeculo X. Confirmationem additicam praebet relatio statistica de incolis Russiae imperialis anno 1861 confecta, in qua legitur in regione Volhinia 17 228 homines se ad gentem Horvatorum pertinere professos esse.<ref>Gluhak 1990. pag. 145; Incertum est utrum hic numerus ad solos viros pertineat an etiam feminas et pueros includat.</ref> Documentum quod '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' anno 1086 confectum est pars est operis Chronica Boemorum (lib.II, capit.XXXVII), a presbytero et historico '''Cosma Pragensi''' exeunte saeculo XI et ineunte XII conscripti. In hoc privilegio refertur de '''fundatione episcopatus Pragensis anno 973 facta''' atque describuntur fines eiusdem ex tempore fundationis, enumeratis omnibus regionibus limitaneis ac gentibus in finibus Episcopatus Pragensis habitantibus. A parte occidentali incipiens, ad septentrionem procedit, deinde ad orientem, ubi affirmatur episcopatum complecti totam regionem ac provinciam circa urbem Cracoviam, atque protendi ad flumina Bug et Stir ad orientem; postea ad meridiem versus Hungaros declinare, ad vertices montium Tatra pervenire, inde Moraviam includere, ac demum ad meridiem cum Bavaria confinia habere (hodierna Austria Inferior, quae illo tempore pars Bavariae erat). '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' documentum est quod, independenter a opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeniti, '''confirmat exsistentiam duarum coetuum Chroatorum (Chruuati et altera Chrowati) ad septentrionem Bohemiae in altera parte saeculi X.''' Chroati in “''Privilegio Episcopatus Pragensis''” memorantur post Psouanos, gentem in septentrionali parte Bohemiae, et in consortio gentium Silesiacarum: Slasanorum (Silesianorum), Boboranorum — gentis circa flumen Bobor (''Bóbr'') in Polonia meridionali-occidentali, Trebowanorum; item commemorantur Milciani, una ex gentibus ''Serborum Lusaticorum'', in hodierna Germania orientali ad triplicem finium contactum Germaniae, Poloniae et Bohemiae. Locus Chroatorum, quos ''Privilegium Episcopatus Pragensis'' memorat describens fines episcopatus ex anno 973, magna ex parte '''congruit cum descriptione Porphyrogeneti''' (circa annum 950) de situ Chroatiae Albae in capitulis XXX, XXXI et XXXII: '''iuxta terram Boiki (Bohemiam), ubi vicini sunt Albii sive non baptizati Serbi, atque ubi fines attingunt Franciam (Germaniam).''' ''Privilegium'' duas Chroatorum gentes (Chruuati/Ghrwati et altera Chrowati) memorat inter Psovanos et Slasanos positis, quod implicare videtur has duas Chroatorum partes sibi invicem proximas fuisse. Verumtamen id, quod simul commemorantur, fortasse ex ratione mnemotechnica conscriptionis ortum habuit: cum de coetibus eiusdem nominis ageretur, scriptor eos coniunxit, quia ita facilius meminisse poterat. Haud improbabile est inter utramque gentem Chroatorum alia quoque tribus interposita fuisse. Ita aperitur facultas ut hi “altera Chrowati” orientem versus collocentur, in Polonia meridionali circa superiorem Vistulam et Cracoviam, vel in regione meridionali Poloniae prope triplicem finium contactum Poloniae, Slovaciae et Bohemiae. Talis collocatio huius secundae partis Chroatorum in Polonia meridionali congrueret cum iis quae Porphyrogenitus refert, ubi in capite XXX dicit Albichroatos cum Hungaris amicitia et compaternitate coniunctos esse, atque in capite XXXI eos a Francis, Hungaris et Pecenegis depraedari. Constat nomades et equestris gentes, quales Hungari et Pecenegi, celeribus ac repentinis incursibus etiam loca satis remota petivisse: meminisse licet ingentes Hungarorum irruptiones in Italiam septentrionalem, ubi exercitum imperiale deleverunt, item in Germaniam (proelium apud Augustam Vindelicorum anno 955) atque usque in Franciam et Burgundiam. Similem equestris impetus rationem, cum direptione et vastatione coniunctam, eo tempore Pecenegi adhibebant. Haud dubium est Pecenegos in quibusdam excursionibus Poloniam meridionalem circa Cracoviam attingere potuisse; attamen primi, qui eis obviam fierent, fuissent Chroati in Ucraina occidentali circa superiorem Dniestrum. Si Bagibareia in capite XXX De administrando imperio pro Bavaria accipitur (ubi dicitur Albichroatos ultra Bagibareiam habitare), atque si consideretur quod medio saeculo X tota Austria necnon Slovenia sub potestate Bavariae politica erat, tum ex prospectu physico e civitatibus Dalmatiae — verbi gratia ex Iadera — ubi informator Porphyrogeneti de Chroatis habitare potuerit, Chroatia Alba re vera ultra Bavariam sita videbatur. Ex prospectu autem et situ spectantis Constantinopoli, Chroatia Alba ultra Hungariam posita erat, ut in capite XXXI de Chroatis scribitur, praesertim cum meminerimus Slovaciam hodiernam eo tempore sub ditione Hungarorum fuisse, et fines inter Poloniam meridionalem et Slovaciam montium Tatra iuga constituere. Omnia quae Porphyrogenitus tradit, una cum testimoniis ''Privilegii Pragensis'', eo ducunt ut Albichroati memorati in amplis regionibus Poloniae meridianae atque meridiano-occidentalis habitasse videantur. Item indicia ostendunt non de uno coetu Chroatorum monolithico agi, sed de pluribus coetibus inter se distinctis. In documentis publicis gubernii Civitatum Foederatarum, ''United States Congress Joint Immigration Commission'' anno 1911 editis, legitur de milibus immigrantium Polonicorum ibidem natorum circa Cracoviam identitatem ethnicam saepius declarare nomine Bielochrovat (“White Croats”). '''Existimamus vocabulum “Albichroati” proprie ad eos Chroatos pertinere qui in Polonia meridionali habitabant, occidentalius collocati quam Chroati Ucrainae. In regionibus ad meridiem Cracoviae situs est numerus hydronymorum et toponymorum vocabulum “albus” continens: flumen ''Biała'', urbs ''Bielsko‑Biała'', aliaque. Accedit quoque sententia de coloribus, qui in quibusdam culturis ad designationem partium mundi adhibentur: albus in culturis nomadum Eurasiae cum parte occidentali coniungitur, niger cum septentrione, ruber cum meridie, caeruleus vel viridis cum oriente. Haec ratio apud gentes Turcicas observata est, sed etiam in scriptis Sinensibus: oriens = viridis vel caerulea (arbor, ver), septentrio = niger (aqua, hiems), occidens = albus (metallum, autumnus), meridies = ruber (ignis et sol). Neque in mundo Slavico praetermittendum est exemplum nominis ''Belarus'', quod ad litteram significat ''Albarussia'', id est ''Russiam Albam'', quod quoque confirmat rectitudinem sententiae de designatione partium mundi per colores. Praeterea in lingua Polonica hodierna pro parte mundi “septentrione” non adhibetur vocabulum commune Slavicum (sever / sjever), sed “północ”, quod ad litteram “media nox” significat, id est cum tenebris et obscuritate, nigra colore, coniungitur. Item verbum pro meridie in lingua Polonica est “południe”, ad litteram “media dies”, quod calorem, lucem atque denique colorem rubrum suggerit. In his exemplis — praesertim ''Bjelohrvati'' sive ''Albichroatorum'' et hodiernae ''Belarus'' sive ''Albarussiae'' — adiectivum “albus” ut signum spatiale‑semanticum orientationis intra orbem Slavicum fungitur, "occidentem" designans. Quamvis Nestor in sua chronica ''Povest’ vremenyh let'' Chroatos in finibus hodiernae Ucrainae clare memoret, eos tamen epithetis “albos” non designat. Attamen uno in loco vocabulum Albichroati adhibet, sed tum eos una cum Serbis et Chorutanis (Karantanis) in eodem coetu recenset: “''Post multos vero annos consederunt Slaveni circa Danubium, ubi nunc est terra Hungarorum et Bulgarorum. Ex his Slavenis diffusi sunt per terras […]. Hi sunt ipsi Slaveni: Chroati albi, Serbi et Chorutani.''” Manifestum est agi de coetibus extra spatium historicum ''Russiae Kioviensis'' sitis, id est ad occidentem eius locatis. Haec distinctio confirmat Chroatos ad Dniestrum, ab Haliciensi regione usque in Podoliam, ut entitatem Slavicam localem perceptos esse, cum nomen ''Albichroati'' ad eas partes spectaret quae occidentalius positae erant — in Polonia meridiana et meridiano‑occidentali: ''Chruuati et altera Chrowati'' ex ''Privilegio Pragensi'', quod Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' (Lib. II, Cap. XXXVII) tradit. Iam antea, in capite de Bohemia, commemoravimus historicos Bohemos recentiores existimare Chroatos in ''Privilegio Pragensi'' memoratos verisimiliter in finibus Silesiae historicae, in Polonia meridiano‑occidentali, habitasse.<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> == 18. Adiectum: Avaricum Khaganatum et adventus Chroatorum == '''''Contextus chronologicus et historicus de prima sedimentatione Chroatorum in Dalmatia'' Circa annum 567 nova unda Asiatica in regiones Pannonicas irrupit: Avari. <ref>Menander Protector, Excerpta de legationibus.</ref> Eorum ruina et interitus gradatim facta sunt. Bella Francica sub Carolo Magno annis 791–796 potestatem Avarorum deleverunt, ut in Annalibus Regni Francorum atque in epistulis Caroli Magni describitur.<ref>Annales Regni Francorum, a. 791–796.</ref> Ex his fontibus discimus '''ducem Woinomirum Sclavum''' cum suis primum ad principalia Avarorum “anulos” pervenisse. Ille praecipua munimenta Avarica occupavit. Ex documentis Francicis intellegitur hoc factum esse antequam exercitus Francicus maior spatium inter Danubium et Tissam attingeret. Francis nuntium audientibus, iter suum acceleraverunt, metuentes ne Woinomirus, quamvis socius et vassallus Francorum, aurum argentumque ex anulis Avaricis direptis sibi occultaret. Post cladem militarem, Avari superstites fidem suam Carolo Magno dederunt, et iteratis legationibus petebant ut Franci eis novas possessiones in occidente concederent. Causa erat quod, post deletionem potentiae militaris, gentes Slavicae circumvicinae eos invadere coeperant atque exstinguere cupiebant. Qui heri domini fuerant, hodie odium subire coeperunt. Quaestio Avarici Khaganatus cum nonnullis quaestionibus fundamentalibus historiae Chroaticae arcte coniungitur. Secundum opus ''De administrando imperio'', circa annum 950 a Constantino Porphyrogenneto conscriptum, societas Chroatorum in provinciam Dalmatiae pervenit tempore Heraclii imperatoris (610–641). Haec est sola notitia explicita in fontibus historicis de tempore migrationis Chroatorum in regiones Dinaricas et Adriaticas. Porphyrogennetos scribit Heraclium Chroatos invitasse ut in Dalmatia advenirent, Avaros expellerent, atque ita civitatibus maritimis et insulis Adriaticis, quae adhuc Romanis habitabantur, auxilium ferrent. Chroatos contra Avaros aliquamdiu pugnasse in Dalmatia (provincia Romana multo amplior quam Dalmatia hodierna, partes magnas Bosniae et Hercegovinae complectens), et tandem vicisse: quosdam Avaros occidisse, alios potestatem Chroaticam agnovisse. Memorandum est narrationem Porphyrogenneti de adventu Chroatorum congruere cum aliis eventibus eiusdem aetatis, etiam ad Khaganatum Avaricum pertinentibus. In regionibus ad occidentem Avarorum, circa annum 622, gentes Slavicae sub ductu Samonis seriem felicium expeditionum contra Avaros inceperunt.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 48–50.</ref> Eodem tempore societas Slavica Samonis quotannis incursiones in terras Francorum faciebat, Thuringiam et Saxoniam depraedans. In proelio ''Vogastisburgensi'', Slavi sub Samone totum exercitum regium Francorum deleverunt, ex variis regionibus Francicis congregatum: ex Alemannia, Suevia, Saxonia et Francia propria.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 68.</ref> Anno 626, Avari ad orientem conversi sunt et magnum impetum in Constantinopolim facere conati sunt, Slavicis vassallis et Persis cooperantibus. Conatus urbem imperialem occupandi in cladem desiit.<ref>Chronicon Paschale, a. 626.</ref> Paulo post Baianus khaganus mortuus est, et potestas Avarorum post annum 630 diminuta est.<ref>Theophylactus Simocatta, Historiae.</ref> Hoc ipso tempore Porphyrogennetos adventum Chroatorum in Dalmatia ex septentrione collocat, tempore Heraclii (610–641).<ref>Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, c. 31.</ref> Itaque in eodem ambitu chronologico invenimus: * cladem Avaro‑Slavico‑Persicam apud Constantinopolim (626), * ortum regni Slavici Samonis in occidente et clades Avaricas in Moravia, Bohemia et regionibus vicinis, * defectionem Serborum sub Dervano ad societatem Samonis, * mortem Baiani khagani, * adventum Chroatorum in Dalmatia (in capitulis XXX et XXXI DAI descriptum, quae duas relationes praebent, sed conveniunt in eo quod Croati adversus Avaros venerunt). Annis 1970, alii historici Croatici (Lujo Margetić, Nada Klaić) theoriam alternativam proposuerunt de tempore quo Chroati in Dalmatia apparuerunt. Secundum eorum opinionem, Chroati qui ethnonymon '''Hrvati''' attulerunt non prima parte saeculi VII (ut in ''DAI'' cap. XXXI), sed in extremo saeculo VIII, bellis Franco‑Avaricis gerentibus, socii et vassalli Francorum, venerunt. Hoc sensu dux Woinomirus, in documentis Francicis memoratus ut victor principalis Avarici “anuli”, unus ex ducibus Croatorum fuisse putatur. Historici Austriaci Karlus Kronstein<ref>Karlus Kronstein, Die Slawen und die Awaren, Vindobonae, 1936.</ref> et Walterus Pohl<ref>Walterus Pohl, Die Awaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822, Vindobonae, 1988 (editio altera 1996).</ref> putaverunt Chroatos fuisse nomen ordinis militaris limitanei intra Avaricum Khaganatum, qui fines khaganatus custodiebat. Constat Chroatos apparere “prope” fines Avarici imperii (Ucraina occidentalis, Polonia meridionalis, Carantania in Austria meridionali, Dalmatia), sed extra lineas interiores eiusdem imperii. Lingüista Alemko Gluhak in libro suo ''Porijeklo imena Hrvat'' (''De origine nominis Chroati'') affirmavit illud gentium nomen (ex septem, secundum fabulam origo gentis in DAI, cap. 30) quod Chroati vocabatur, consedisse in regione a monte Velebitio meridiano, a flumine Zrmania usque ad flumen Cetinam, deinde ad Campum Duvani (antiquum Delminium, sedes veterum Delmatarum).<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, 1990, pp. 222–223.</ref> Hoc spatium, universim spectatum, complectitur partes hodiernae Dalmatiae septentrionalis et mediae atque Hercegovinae occidentalis. Constat prima centra regni Chroatici mediaevalis sita fuisse in regione ab urbe Nona (Croatice: Nin), prope Iadram (Croatice: Zadar), ad litus maris, usque ad Cninam in interioribus, tum ad Clissam (Croatice: Klis) et Solinum (antiqua Salona) haud longe ab Spalato. Regio est saxosa, ubi catenae montium parallelae secundum litus Adriaticum se extendunt, et inter hos montium scopulos parvae valles fertiles iacent. Maxima area terrae arabilis sunt Ravni Kotari, post Nonae (Nin) et Iadri (Zadar) fines, in interioribus regionibus. <center> [[File:Eastern Adriatic 1089.svg|700px|alt=Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089|Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089]] </center> Unum e primis sedibus civitatis Chroatorum ad litus maris Hadriatici fuit oppidum Nin (antiqua Aenona, mediaevalis Nona), XVII chiliometris ad septentrionem et occidentem ab Iadera situm. Primum fuit habitatio gentis Liburnorum, atque ab saeculo I municipii Romani dignitatem obtinuit. Medio saeculo IX ibi condita est episcopatus Nonensis (863/867), in quo tunc sedebat »episcopus Chroatorum«, cui iurisdictio super totam civitatem Chroatorum tributa est. Episcopatus anno 928 abolitus est, anno 1075 restitutus, denique anno 1828 omnino sublatus. Omnes monumenti epigraphici, qui hucusque in territorio Chroatiae ad saeculum IX pertinentes reperti sunt, Latine scripti sunt. '''Lingua Latina fuit sermo officialis (cancellariae et liturgiae) civitatis Chroatorum usque ad annum 1847, cum Senatus Chroaticus decreto suo sermonem Chroaticum in usum publicum introduxit.''' == 19. Adiectum: Etymologia ethnonymi Chroatus (''Hrvat'') == Plurimi linguistae, qui per ultimum saeculum quaestionem originis nominis ''Chroatus'' sive ''Croatus'' , Croatice:''Hrvat'' (plur. ''Hrvati'') tractaverunt, consentiunt hoc nomen non esse Slavicae originis. In eodem tempore maxima auctoritas in circulis linguisticis tributa est sententiae qua radices nominis ''Hrvat'' in circulo Indo‑Iranico subfamiliae Indoeuropaeae quaerendae sunt. Id praecipue factum est ob inventum duarum tabularum lapidearum repertarum medio saeculo XIX in excavationibus reliquiarum urbis Graeco‑Sarmaticae '''Tanais''', ad ostium fluminis Don (antiqui: Tanais) in Mare Azoviense (antiquum: Maeotis Palus) sitae,<ref>Tabulas inscriptionibus Graecis inscriptas detexit philologus classicus et historicus Russicus Pavel Mihajlovič Leontjev anno 1853.</ref>quibus nomen ''Hrvat'' ab initio saeculi XX saepius cum ramo Iranico linguarum Indo‑Iranicarum coniungi coepit. [[File:Ancient Greek Colonies of N Black Sea.png|center|800px]] ===19.1 Tabulae Tanaiticae === Agitur de duabus tabulis marmoreis inscriptiones Graecas longiores continentes, quae secundum indicia intra ipsum textum circa annum CC (200) p. Chr. n. sunt positae. Tabulae nomina regis urbis Tanais et civium publicas functiones gerentium enumerant. Notandum est has inscriptiones publicas esse, non sepulcrales.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Dimidia pars nominum Graeca est, altera vero pars ad linguas Iranicas pertinet, ut nomina ''Farnarak, Ardarak, Meuak, Nauak, Niblobor, Sandarz'', etc. Inter haec nomina investigatores moverunt nomina propria '''''Horoathos''''' et '''''Horouathos''''' (Χορούαθ[ος], Χορόαθος), quae cum ethnonymo moderno ''Hrvati'' comparata sunt. Primus relationem inter nomina ''Horouathos'' et ''Horoathos'' et ethnonymum ''Chroatus'' (Croatice:''Hrvat'', in lingua Russica forma:Хорват: Horvát) proposuit linguista Russicus '''Alexander L. Pogodin''' anno MCMII (1902). Huius coniunctionis fautores fuerunt multi historici et linguistae Europaei, inter quos František Dvornik, Max Vasmer, Oleg N. Trubačev. ===TABULA TANAITICA A=== '''Tabula A''' maior est et antiquior inscriptio, ad annos 175–211 p. Chr. n. referenda, quae ad tempus pertinet quo Tiberius Iulius Sauromates II (175–211) regnum Bosporanum rexit. Tabula marmorea, 0.92 m × 0.73 m × 0.09 m metiens, verisimile est graviter laesa fuisse etiam ante excavationem. Triginta duo versus ex triginta fragmentis servati sunt. In inscriptione publica memorantur rex, synodus sive coetus devotionalis, praefectura eiusdem coetus, atque sodales ordinarii, numero paulo infra quadraginta. Versus quartus finitur mentione patris synodi, Horoúathi (Χορούαθος), qui versu quinto nominatim iterum occurrit; inter alios etiam vir ignotus, qui dicitur filius Horoáthi (Χοροάθου), commemoratur. Inscriptio fine clauditur data, ex qua servata est tantum appellatio mensis Graeco‑Macedonici, qui Iulio aut Augusto respondet. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae A<ref>CIRB 1277, cf. IosPE II 445; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 173–211 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/184019</ref> == <poem> 1    Θεῷ Ὑψί̣σ̣τῳ.                    ἀγαθῆι τύχηι. βασιλεύοντος βασιλέως ∙ Τιβ(ερίου) ∙ Ἰουλ(ίου) ∙ Σαυρομάτου φιλοκαίσαρ[ος κα]ὶ φιλο[ρ]ωμαίου, εὐσεβοῦς, ἡ σύνοδος ἡ περὶ ∙ ἱ[ερέα Ἰού]λ̣ιον̣ Ῥ̣αλ̣χάδου καὶ πατέρα σ[υ]νόδου 5 '''Χορούαθ̣'''[ον — —]ο[— —] καὶ συναγωγὸν Ἀρδά[ρα]κον [Σ]υ̣νεγδήμ̣[ου καὶ φιλ]ά̣γ[αθ]ον Δίαι[ο]ν̣ Κ̣ε̣ρ̣δ̣ω̣ν̣άκο̣υ̣? καὶ [π]αραφιλάγαθο̣[ν — — —]ιον Φοργαβάκ̣[ου] καὶ [νεα]ν̣ισ- [κ]ά̣ρχην Δημήτ̣[ριον Ἀπο]λ̣λωνίου καὶ γυμ[ν]ασιά[ρχην] Βα- [σι]λείδ̣ην Θεον̣[είκ]ο[υ καὶ Ἄ]τ̣τα̣ν Ἡρακλείδου φίλο̣[ν]? τ̣ῆ̣ς 10 [συ]ν̣όδου [καὶ] οἱ λο̣[ιπο]ὶ [θια]σῖτ̣αι· Ἀρδά̣ρα̣κος Ζια̣- [— —]ου, Δη[μήτ]ριος [— — —]ου, Λείμανος Φίδ̣α̣, [Μί]δαχ̣ο̣ς? [— — —]άνου, Ἀ[σκ]ληπιάδης  Οὐαλε̣[ρ]ί̣ου, [․․]γ?όδαν[ο]ς [Δημητ?]ρίου, [Μ]ενέστρατος Λυκίσ[κο]υ [— — —]ικάχο[υ], Διό̣φαντ[ος] Δείου, Πόπλ[ιο]ς 15 [— — — —]δα, Ἡρακλείδ[ης] Ἐπιγόνου, Ἰα̣ρ̣δο- [— — — — Δ]η̣μητρίου, Ἀ[φ]ροδείσιος  Χρυσέ- [ρωτος, Φαλ]δά[ρα]νος Ἀπολλωνίου, Φίλιπ- [πος — — — —]ν̣ο[υ], Καλοῦς Ἀθηνίου, Κόφαρνος [— — — — — — — — — Τ]ρ̣ύφων Ἀνδρομ[έν]ους, 20 ο̣[— — — — — —] '''Χοροάθου''', Θεότειμος  Ψυχα- ρίων̣[ος, — —]δίβαλος Φαρ[νάκου], Ε̣ὔιος Ῥό- δων[ος, Ἡρα]κλείδης Ἄττ̣[α, — — — — Ἀρισ]- τοδ[ήμου, Σ]ύ̣μ̣μ̣αχος Σα[— — — — — — — —] κος [— — — — — — — — — — — — — — — —] 25 φιλο[— — — — — — — — — — — — — — — —] ορανσ̣[— — — Ζωρθῖ?]ν̣ος  Βε[λλικοῦ? — — —] Ῥ̣α̣δάμ̣[ειστος? — —] Φαδινά[μου — — — — —] Μύ̣ρ̣[ων? — — — — —] Μαστοῦ̣ [— — — — —] πο[— — — — — — — —]ος Ἀρδα[ράκου? — — —] 30 Φιδ[α— — — — — — —]νος̣ Χαρί[των — — — Ἀ]- ράθι[— — — — — — — — — — — — — — — — —]                                     vacat 32  ἐν τ[ῶι — — ἔτει καὶ μη]νὶ Λῴ̣[ωι — — — — —] </poem> ===TABULA TANAITICA B=== Tabula B minor est inscriptio, mensuris 1,053 m × 0,71 m × 0,08 m, ad annum CC p. Chr. n. relata (517 secundum computationem temporis Bosporanam). Haec inscriptio recentior est, quod apparet ex mentione Tiberii Iulii Rhescuporis III, filii Sauromatis II. Minus detrimenti accepit: in quattuor partes fracta est et satis bene legi potest. In ea incisæ sunt viginti lineæ litteris Graecis capitalibus monumentalibus. In lineis VI, VII, VIII et IX commemorantur, una cum nominibus patrum, quattuor principes civitatis Tanaeitis eo tempore quo hoc monumentum erectum est (Hofarno, Babos, Niblobor, Horoathos). Monumentum positum est ob renovationem fori centralis urbis Tanaeitis. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae B<ref>CIRB 1245; cf. IosPE II 430; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 220 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/183985 .</ref> == <poem> 1  ἀγαθῆι  τύχηι. ἐπὶ βασιλεῖ Ῥησκουπόριδι, υἱῷ μεγάλου βασιλέως Σαυρομάτου, κα̣[ὶ] Ζήνων Φάννεως πρεσβευτῇ βα- 5 σιλέως Ῥησκουπόριδος #⁵⁶ καὶ Χο- φάρνου Σα̣νδαρζίου #⁵⁶ Βάβος Βαιο- ράσπου #⁵⁶ Νιβλόβωρος Δοσυμοξάρ- θου #⁵⁶ '''Χορόαθος''' Σανδαρζίου ἄρχον- τες Ταναειτῶν #⁵⁶ Χόφραζμος Φοργα- 10 βά̣κου, Βασιλείδης Θεονείκου ἑλ- ληνάρχης ἐξαρτίσας τὴν ἀγορὰν̣ ἐκ τῶν ἰδίων ἀναλωμάτων ἀπεκα- τέστησ̣α̣ τῇ πόλει καὶ τοῖς ἐμπό- ρ̣ο̣ι̣ς̣ δ̣ιὰ ἐπιμελητῶν Ζήνωνα Φά[ν]- 15 [ν]ε̣ως #⁵⁶ Φαρνόξαρθος Ταυρέου, Φαλδάρανος Ἀπολλωνίου καὶ [ἀρ]χιτεκτόνων Διοφάντου Νε- οπόλου κα[ὶ] Αὐρηλίου Ἀντωνε[ί]- νου, Ναύακος Μευάκου. 20    ἐν τῷ ζ̣ιφʹ. </poem> [[File:Horovathos.jpg|thumb|center|800px|Nomen Χοροάθος in Tabula Tanaitica B]] === De tabulis Tanaiticis: historia receptionis et aestimatio hodierna === Per magnam partem saeculi XX, cum Chroatia pars Iugoslaviae esset, historici Chroatici tabulas Tanaiticas aut tacebant aut exemplum negativum proponebant, dicentes similitudinem onomasticam casu fortuito ortam esse, non argumentum ad originem gentis deducendam.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Hodie tabulae Tanaiticae in studiis linguisticis cautissime tantum ut possibile '''testimonium ad etymologiam ethnonymi''' illustrandam accipiuntur, nullo modo autem ut argumentum ad originem biologicam (geneticam) gentis Chroaticae ex Sarmatis Iranophonis deducendam.<ref>Heršak, Emil; Nikšić, Boris (2007), [Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje), Migration and Ethnic Themes 23 (3).]</ref> Necesse est distinguere inter originem nominis ''Hrvat'' et originem ipsius populi Chroatici, cum omnis gens per processus ethnogeneticos complures et saeculares formetur, in quibus elementa genetica, linguistica et civilizatoria inter se miscentur. === 19.2 Contextus historicus translationis nominis Sarmatici ''Horvata'' in Slavicas communitates inter Borysthenem et Tyrum === Chroati lingua sua indubitanter ad gentes Slavicas pertinent, et plerumque maior pars minoritatem linguistice absorbet. Nota sunt exempla Bulgarorum Turcicorum in Bulgaria, Francorum Germanicorum in Gallia, qui nomen suum maiori populo reliquerunt, sed linguam eius paulatim acceperunt; item Normanni Scandinavi in Gallia septentrionali, qui intra unum saeculum linguam Francogallicam receperunt eamque postea in Britanniam Anglosaxonicam transtulerunt. His analogiis congruit opinio secundum quam quaedam cohors Sarmatica nomine ''Horvata'' vel ''Horoata'' ex regionibus circa Maeotidem Paludem et flumen Don (antiqui: Tanais) '''ad occidentem migravit, fortasse sub impetu Hunnorum''', una cum multis coetibus Sarmaticis, inter quos Alani eminentissimi erant. '''Formam *''Horvata'' reconstruere conatus sum ex voce ''Horvat'' (forma nominativi singularis), quae in orbe Slavico latissime diffunditur atque inscriptionibus Tanaidis ut forma ''Horouathos'' confirmatur. Ablato suffixo Graeco ‑os obtinetur ''Horvat[h]'', cui, secundum leges morphologicas Sarmaticas, suffixum ''‑ta‑'' adiungitur, ut in ''Sarmata'' et ''Sauromata'', unde provenit forma ''Horvata''. Structura radicum ''Sar‑m‑ata'' et ''Hor‑v‑ata'' congruit, cum suffixum Scytho‑Sarmaticum ''‑ta‑'', quod est suffixum pluralitatis Sarmaticae, etiam in Ossetico ut ''‑tä'' exsistat. Quare probabilis videtur forma antiqui ethnonymi Sarmatici ''Horvata'' sive ''Horoata''. Hi Sarmatae, qui ''Horvata'' vocabantur, in regione quae nunc Ucraina est cum gentibus Slavicis consederunt atque eis nomen suum tradiderunt. Hac theoria explicatur ortus Hrvati ut coetuum Slavicorum nomen Sarmaticum ferentium. Ex ''Horvata'' Ucrainae partes se separaverunt atque ulterius ad occidentem profectae sunt, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae considentes; quod confirmatur ''Privilegium Episcopatus Pragensis saeculi XI'', necnon traditionibus de adventu ''Hrvati'' ex partibus Poloniae ad Adriaticum, quae apud Constantinum Porphyrogenitum reperiuntur, sed etiam apud alios chronistas, ut in opere Thomae Archidiaconi ''Historia Salonitana'', ubi narratur septem vel octo genealogias ex regione Poloniae in Dalmatiam se collocasse. Europa antiquae serae et medii aevi prioris regio erat mobilitatis demographicae insignis. Coetus sine finibus politicis stabilibus, sine identitatibus territorialibus firmis, saepe sine consilio diuturno movebantur, necessitatibus, periculis et occasionibus subito ortis respondentibus. Incursus alicuius gentis transeuntis aut fama de bonis condicionibus in regione ignota eos in motum ponere poterat. Notae sunt historiae de itineribus Ostrogothorum et Visigothorum, de Rugicis Germanicis, de bello Odacri contra Rugicos cum exercitu Alanorum, de migrationibus Vandalorum et Alanorum usque in Africam septentrionalem, de fato Herulorum, de itineribus Langobardorum qui terras multarum gentium transierunt, inter quas ''Anthib'', de pugna cum “Amazonibus”, etc. == 20. Reconstructiones linguisticae et hypotheseon de etymologia ethnonymi Chroati == Ad rationem identitariam autoperceptionis gentis magni momenti est ''mythus originis'' sive ''fabula fundationis''. In hoc autem capite quaestionibus ethnogeneseos Chroatorum non tractabimus, neque duabus eius partibus principalibus: parte historico‑identitaria nec parte genetico‑biologica. Hic enim solummodo de etymologia nominis Chroati agimus, id est de origine ipsius vocabuli, non de origine gentis. Hoc praecipue monendum est, cum etiam historici professione haud raro in errorem incidant confundendi varias theses de origine gentis cum thesibus de origine nominis. '''Reconstructio linguistica''' per se ipsa non est probatio. Ea enim repraesentat praesumptionem, id est coniecturam in certis regulis ac formis linguisticis fundatam. Quam ob rem quamlibet huiusmodi reconstructionem rectissime hypothesin appellare oportet. '''Hypothesis''' praesumptionem significat quae mutari potest; in regularitatibus quidem nititur, sed probatione directa caret. '''Thesis''', contra, sententiam designat quam auctor quidam tuetur; haec sententia etiam falsa esse potest, sed ut “positio” quaedam formata est. Hoc vocabulum adhibetur cum ostendere volumus aliquem interpretationem quandam defendisse. '''Theoria, sensu stricte scientifico''' (in sensu stricto), systema explicationis probationibus confirmatum denotat. Cum reconstructiones linguisticae probationes directas non habeant, expositiones quae ex eis praecipue oriuntur nullo modo vocabulo theoriae scientificae contineri possunt. Antequam varias hypotheses de etymologia ethnonymi Chroati lectori proponamus, necessarium ducimus hanc terminologiam supra memoratam explanare, quae in litteris linguisticis et historiographicis saepius occurrit. Id facimus ex cautela critica, cum non pauci auctores hypotheses suas in reconstructionibus fundatas fere ut veritatem scientificam indubitatam exhibeant, id est ut “argumentum irrefragabile” thesis quam tuentur. Talis ratio methodologica — proclivitas scilicet ut hypothesis pro veritate definitiva proponatur — omnino erronea est. === 20.1 Etymologiae ethnonymi Chroati ex linguis Iranicis === Maximus Vasmer, celeberrimus linguista Germanicus et slavista, primum proposuit etymologiam ex veteri Iranico ''(fšu)-haurvata'' = “pastor”, secundum formam Avesticam ''haurvaiti'' = “pascit”; postea autem derivationem suadebat ex veteri Iranico ''hu‑urvatha'' = “amicus”. Stephanus Krizin Sakač, historicus Croaticus e Societate Iesu, nomen Chroati cum veteri Iranico ''Harahvaiti'' coniunxit, quod tempore dynastiae Achaemenidarum (Cyri Senioris et Darii), sed etiam in antiquioribus textibus Avesticis, regionem designabat partim in territorio hodierni Afganistaniae sitam. <ref>Sakač: ''O kavkasko-iranskom podrijetlu Hrvata''(''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum''), in: ''Hrvati do stoljeća VII.'' (''Croati usque ad saeculum VII''), Zagrabiae 2000.</ref> Haec regio in scriptis Avesticis ''Harahvaiti'' appellabatur, in veteri Persico ''Harahuvatis'', quod postea in Graecum translatum est ut ''Arakhosia/Arachosia''. Hoc nomen respondet Sanscritico ''sarasvati'', quod significat “aquarum copia abundans”. Regio est in valle fluminis ''Hilmend'', in parte meridiana Afganistaniae hodiernae (V. Oranskij 1988: 127). Alemko Gluhak, linguista etymologus Croaticus, affirmat formam Harahvaiti secundum regulas linguisticas solum formas dare posse: * ''*Xorъšedi, *Xorъšedja'', vel fortasse ''*Xъrošedi'', quae non congruunt cum forma reconstructa paleoslavica: * ''*Xъrvat(in)ъ''.<ref>Gluhak 1990: 296–299</ref> P. Tedesco nomen Chroat ex Iranico ''huravant'' = “solaris” derivare conatus est. Alemko Gluhak (1990), in opere ''Porijeklo imena Hrvat'' (Latine: ''De origine nominis Chroatus'') , ad hypothesin etymologicam Olegii N. Trubačev se inclinavit. In primis Trubačevi hypothesibus annorum 1960, proponebat nomen a veteri Iranico ''*harvata'' vel ''*haurvata'' ortum esse, quod cum nominibus ''Sarmatai'' et ''Sauromatai'' comparabat, ubi suffixum Sarmaticum‑Scythicum pluralis ''‑ta'' inveniebat, quod etiam in Ossetico forma ''‑tä'' exstat. Deinde formam *haurvata cum voce Avestica ''haurvatat'' = “integritas, totalitas, sanitas” comparavit. Postea, annis 1980, Trubačev alias etymologias proposuit: nomen Chroati ex Iranico adiectivo ''*har‑va(n)t‑'' ortum esse, quod significat “feminei, ii quibus feminae sunt”, idque coniungebat cum matriarchatu, qui secundum eum in regionibus circa Pontum Euxinum et Caucasum olim exstitisse putabatur, cum mulieribus bellatricibus apud Sarmatas quas iam Herodotus memorat, atque cum Amazonibus fabularum Graecarum (Trubačev 1981: 151). Trubačev praeterea etymologiam nominis quod Graeci ''Sarmatai'' scribebant ita explicat: id a forma Indo‑Arica ''*sar‑ma(n)t'' = “ii quibus feminae sunt, feminei” derivari; pars prior nominis est Indo‑Aricum ''*sar‑'' = “mulier”, quod in linguis Iranicis dat ''*har‑''. Secundum Trubačevum et Gluhakum, qui hanc hypothesin sequitur, hoc confirmatur etiam locutione in litteris Graecis reperta: ''Sarmatai Gynaikokratoumenoi'' = “Sarmatae quibus feminae imperant”. In regione Sinda, prope Mare Azoviense, inter gentes Iranicas aetate Romana etiam quaedam coetus Indo‑Arici habitabant, ubi reperta sunt nomina feminea Graece scripta: ''Saria'' (sar = mulier) et ''Maiosara''. Regina Sindica Bospori vocabatur ''Kamasaryē'', quod explicatur ut ''*kama‑sar'' = “mulier amata”. Apud modernos Ossetas servatus est vetus epos de gente heroica ''Narta''; unus e personis centralibus est ''Satana'', mater sapientissima gentis, educatrix iuvenum heroum (Abaev 1965: 84; 1979: 39–40). Praeter Ossetas, qui habentur posteri Sarmaticorum Alanorum, epos ''Nartarum'' pars est traditionis aliorum populorum Caucasicorum: Adigeorum, Kabardinorum, Abazorum, Tschetschenorum, etc. Putatur nucleum huius carminis ad tempora Scythica pertinere. Oleg N. Trubačev concludit nomen Chroati primitus ab aliqua gente Iranice loquente portatum esse, quae postea slavicizata sit (Gluhak 1990: 305). Linguista Ranko Matasović ethnonymum ''Hrvat'' e radice Iranica derivari putat, quamquam plures origines Iranicae proponuntur nec ulla omnino certa est. Inter eas probabilissima videtur esse forma Ossetica (Alanicā) *''xurvæt'', significatione “custos”, quae legibus phonologicis et morphologicis cum forma Slavica congruit.<ref>Ranko Matasović, "Ime Hrvata", in: Jezik 66 (2019), 81–97.</ref> === 20.2 Aliae hypotheses de etymologia ethnonymi Chroatus (Hrvat) === Praeter varias hypotheses Iranicas et reconstructiones etymologicas nominis ''Hrvat'', iam inde a media aetate comparuerunt aliae quoque interpretationes. Imperator Constantinus VII Porphyrogenitus, in opere suo ''De administrando imperio'' medio saeculo X conscripto, primam talem etymologiam proposuit, ubi nomen Chrobatoi (lege: Hrovatoi) deducebat a voce Graeca ''khōra/chōra'' = “terra”, videlicet per formam alternativam Chorbatoi (lege: Horvatoi), cum expositione quod “Chroati in lingua Slavonica interpretantur eos qui multas terras possident” .<ref>Gluhak 1990 : 294</ref> Thomas Archidiaconus (saec. XIII) Spalatensis, in opere ''Historia Salonitana'', protulit opinionem nomen Chroatae pertinere ad nomen incolarum insulae Curictae, quod, ut aiebat, antiquitus fuisse ''Curetes'' vel ''Curibantes''. Historicus Croaticus Georgius Rattkay (saec. XVII) putavit nomen ''Hrvat'' cum verbo Croatico ''hrvati se'' = "colluctari" coniungi.<ref>Baro nobilis Georgius Rattkay (1612–1666) primam historiam systematicam regni Croatiae composuit: ''Memoria regum et banorum Dalmatiae, Croatiae et Slavoniae'', Vindobonae, 1652.</ref> Hae interpretationes antiquiores plerumque aestimari possunt ut ingeniosae sed “popularis” indolis, non vero scientificae. Missionarius Hungaricus Timon (saec. XVIII) nomen Hrvat deducebat ab appellatione ducis Bulgarici ''Kuvrat''. Tales conatus derivandi nomen Hrvat a nomine Kuvrati iterum in saeculo XX apparuerunt. Saeculo XIX ortae sunt multae aliae etymologiae: K. Zeuss putavit nomen ex vocabulo Germanico ''haru'' = “gladius” derivari putavit (quod in Polonico, ut aiebat, exstitisset ''karwat'' = “gladius brevis”, cum revera in Polonico saec. XIV nota sit vocabulum ''charwat'' significans “custodem urbanum” Cracoviae). S. Mikucki coniunxit nomen ''Hrvat'' cum radice Sanscritica ''śarv-'' = “ferire”. P. J. Šafařik comparavit ''Hrvat'' cum formis ''xr'b't'', ''xrib't'', ''xrib'', quia Rutheni et Ucraini montes Carpaticos vocant ''Horby'', id est ''Chrby'', unde secundum eius interpretationem nomen ''Hrvati'' cum nomine Carpatum cohaereret. F. von Miklosich deducebat nomen ex ''hruv/hr’v'' = “saltatio”. L. Geitler proposuit nexum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” et ''śarvuotas'' = “loricatus”. F. A. Braun in nomine ''Harvate'' vidit formam Germanicam nominis Carpatum: ''Harfaða fjöll''. R. Much coniunxit nomen ''Hrvat'' cum forma Germanica ''hruvat'' = “cornutus”.<ref>De etymologiis saec. XIX vide: Šišić 1990 : 236–238.</ref> A. Brückner nomen comparavit cum Slovaco ''charvati se'' = “resistere”, idque cum radice Slavonica ''*sk’rv- / x’rv-'' coniunxit, quod iterum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” comparavit. Otto Kronsteiner nomen ''Hrvat'' per linguas Tataricas et Baschkiricas ad vocem Turcicam ''xərvata'' = “milites liberi” referebat, quod cum magno influxu Avarorum in ethnogenesin Croaticam coniungere conabatur. Attamen nulla harum etymologiarum, sive linguistice sive historice, satis probabilis iudicari potest. === 20.3 Etymologia nominum quinque fratrum et duarum sororum (''DAI'', cap. XXX) === == 21. De distributione cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna == Aestate anni MMXX investigationem per rete perfeci de existentia et distributione cognominis ''Horvat'' in Foederatione Russica atque in regionibus finitimis. Inquisitionem institui inspectione registrorum cognominum in indicibus telephonicis publicis. Cognomen ''Horvat'' in Foederatione Russica circiter ducentos quinquaginta homines in talibus registris repertos praebuit. Ex conspectu distributionis cognominis ''Horvat'' in tabula geographica Foederationis Russicae hunc ordinem geographicae dispersionis observavi: praeter paucos homines in regionibus urbium maximarum, ut Moscuae et Vladivostoki, plerique alii hoc cognomine inscripti collocati erant in spatio geographico inter Pontum Euxinum et Mare Caspium (directione occidente‑oriente), cum maxima frequentia in septentrione circa urbem Casani ad Volgam in Tatarstania, et cum altera maxima frequentia in meridie, in regione Reipublicae Kabardinensis in Caucaso. '''Quod ad distributionem cognominis ex ethnonymo derivati attinet, regula observata est quae docet cognomina ex nomine gentis dominantis vel indigeni in ipsa regione illius gentis raro exsistere; maxima vero frequentia talium cognominum plerumque invenitur in regionibus et terris finitimis. Haec regula in ipsa Croatia confirmatur: in ora Adriatica cognomen Horvat fere nusquam occurrit in regione pristinae Croatiae, in Dalmatia, Liburnia et in occidentalibus partibus Bosniae et Hercegovinae; contra vero in Croatia septentrionali, in terris mediaevalis Slavoniae, ubi multi profugi ex parte meridiana Croatiae (a Turcis Osmanlis fugientes) se receperunt, cognomen ''Horvat'' frequentissimum est. Praeterea, praeter Slavoniam veterem, cognomen Horvat est frequentissimum in Slovenia hodierna, deinde in Hungaria atque in aliis regionibus vicinis, quo Croatae saeculis XV et XVI migraverunt hostibus Osmanlis effugientes. His rebus ad distributionem cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna relatis, quaestionem ponere licet: quos inde exitus colligere possumus? Emanat conclusio cognomen ''Horvat'' hodie frequentissimum esse in regionibus quae margines, peripherias et vicinitates terrarum antiquorum Sarmatarum et Alanorum repraesentant, scilicet — ut supra dictum est — in regione Tatarstaniae ad Volgam in septentrione (cuius centrum est urbs Casania) et in regione Reipublicae Kabardinensis in meridie. Ipsa distributio cognominis ''Horvat'' in his regionibus, cum quadam “vacuitate” in medio, casu tribui non potest. '''Agitur enim de cognomine ex ethnonymo quodam Sarmatico derivato, verisimiliter ex forma ''Horvata'' (nominativo plurali in linguis Sarmaticis). ===21.1 De regno Alaniae aetate media et de Ossetibus hodiernis === Praeterea notum est regnum Alaniae aetate media situm fuisse in spatio inter Pontum Euxinum ad occidentem, Mare Caspium ad orientem et Caucasum ad meridiem. Quare non est mirum cognomen Sarmaticum ''Horvat'' frequentissimum apparere in regionibus vicinis illi territorio. Regnum Alaniae et militariter et demographice magna ex parte deletum est tempore incursioni Mongolicae saeculo XIII. Osseti hodierni habentur posteri Alanorum, quod lingua hodierna Ossetica demonstrat, quae ad ramum linguarum Iranicarum orientalium pertinet atque multa archaica elementa servat, praesertim in phonologia et morphologia. Propter haec conservativa et archaica proprietates lingua Ossetica hodierna una est ex proximis cognatis linguae Avesticae antiquae, qua conscriptae sunt sacrae litterae Avesta, fundamentum religionis Zoroastrianae (propheta Zarathustra). Notandum est linguam Avesticam ad ramum Iranicum orientalem pertinere, dum lingua Persica antiqua ad ramum Iranicum occidentalem refertur. Item memorare oportet nomina Osseti et Osseticus esse exonyma internationaliter recepta, ex lingua Georgiana derivata, ad post‑Alanicos loquentes designandos. Nomina autem propria quibus Osseti se ipsos et linguam suam appellant sunt Iron et Digor. === 21.2 De investigationibus geneticis Ossetorum === Recentissima investigationes geneticae ostendunt Ossetos hodiernos esse posteros Alanorum antiquorum praecipue per lineas femineas (mtDNA), cum lineae masculae (Y‑chromosoma) magna ex parte ad haplogrupos masculos Caucasi indigenos hodie pertineant. Quod, collatum cum inventis archaeogeneticis e.g. ex urbe Tanaide ad Tanaim, id est, ex tempore ante incursionem Mongolicam (saec. XIII) et ante incursionem Hunnicam (circa annum CCCLXX p.Chr.n.), suadet magnam partem originariae populationis Sarmatico‑Alanicae masculinae evanuisse: sive migratione sive cladibus bellicis. Verum tamen videtur feminas Alanicas satis autonomia et constantia praeditas fuisse — fortasse exemplo Amazonum Sarmaticarum — ut identitatem Sarmaticam per traditiones et linguam servarent. Agitur hic de una ex quaestionibus maxime curiosis in archaeogenetica Iranica: de discontinuitate linearum mascularum et de continuitate linearum feminearum apud Alanos. Hoc congruit cum studiis recentissimis (2019–2024), quae demonstrant Ossetos hodiernos per lineas femineas (mtDNA) continuitatem ostendere cum populis sepulcrorum Sarmaticorum et Alanorum seriorum (haplogrupis H, U, J, T cum eisdem subcladibus), cum conservatione frequentiarum, unde sequitur lineas femineas Osseticas hodiernas praecipue Alanicas esse. Contra vero lineae masculae (Y‑DNA) rupturam manifestam exhibent: Osseti hodierni habent haplogrupos masculos Caucasi indigenos, scilicet G2a, J2, R1b‑L23 Caucasicam, I2c, E1b Caucasicam; cum Alani et Sarmatae antiqui habuerint praecipue R1a‑Z93, R1b‑Z2103, Q1b, J2a, G2a, sed in subcladibus aliis quam haplogrupi Caucasici hodierni. <ref> Ad historiam geneticam Sarmatarum, Alanorum atque Ossetorum hodiernorum illustrandam consulantur hi labores scientifici: Boulygina et al., ''The Genetic Legacy of the Alans'' (Journal of Human Genetics, 2014); Kushniarevich et al., ''Genome-wide analysis of medieval Alans'' (Nature Scientific Reports, 2018); Khokhlov et al., ''Ancient DNA from Tanais'' (Archaeological and Anthropological Sciences, 2019); Wang et al., ''Ancient DNA from the North Caucasus'' (Current Biology, 2020); Lazaridis et al., ''The Genetic History of the Caucasus'' (Cell, 2023); Balanovsky et al., ''The Genetic Structure of Modern Ossetians'' (American Journal of Physical Anthropology, 2012). </ref> == 22. Conclusiones == <div style="text-align:center;"> [[File:Europe relief map showing the historical distribution of ethnic groups named Croats (9th–10th century).jpg |thumb |650px |alt=Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos. |Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos.]] </div> In hoc opere haec praecipue monere volumus: quamquam in chartis historicis saeculi undevicesimi atque circa annum 1900 Chroatia Alba pertinaciter in occidentali Ucraina collocatur, fontes historici — praesertim Chronicon Nestoris (saeculo XI exeunte / XII ineunte) — talem collocationem non sustinent. Nestor Kioviensis Chroatos, qui in Russia Kioviensi (hodierna Ucraina) habitabant, numquam “Albos” appellat, sed simpliciter Chroatos, Hr’vate, etc. Unico autem loco, ubi nomen “Chroati Albi” profert, eos cum “Serbis et Horutanis” coniungit, id est cum gentibus extra fines Ducatus Russiae Kioviensis positis. '''Conclusio 1: Chroati in regione veteris Russiae Kioviensis (hodierna Ucraina) non sunt “Chroati Albi”, sed Chroati tantum. Opus “De administrando imperio” Constantini VII Porphyrogeneti duas narrationes de Chroatis et de terra unde venerunt continet, in capitulis XXX et XXXI. Terram illam Porphyrogenetus aperte “Chroatiam Albam sive Magnam” nominat, eamque usque ad tempus quo opus conscribebat (circa annum 950) non fuisse christianam affirmat. Hoc testimonium regionem Bohemiae excludit, cum Bohemia iam saeculo IX exeunte per Moraviam christianitatem recepisset, atque saeculo X ineunte pro terra christiana haberetur. Quare collocatio Porphyrogeneti “Chroatiae Albae” in terris ad septentrionem et orientem Bohemiae quaerenda est. Praeterea, data capitulorum XXX, XXXI et XXXII locum Chroatiae Albae delineant: ab occidente Franci eos invadunt; ad fines Boiki (= Bohemia = Čechia) cum Serbis Albis sive non christianis et cum Francis confinia habent. Haec descriptio Chroatas Albas in hodiernam Poloniam meridio‑occidentalem, ad triquetrum Bohemiae, Poloniae et Germaniae, collocat.<ref>Propter rerum gestarum vicissitudines, fines Poloniae hodiernae, anno 1945 constituti, motum civitatis Germanicae versus orientem territorialiter sustulerunt; quare fines Poloniae hodiernae magna ex parte cum statu inter civitates exeunte saeculo X congruunt.</ref> Porphyrogenetus etiam scribit Chroati Albi cum Ungaris vicinos esse: in uno loco dicit Ungaros eos oppugnare, in alio vero cum eis in affinitate et amicitia vivere. Id verum esse potest tantum de Chroatis qui in immediato vicinatu Hungariae saeculo X ineunte et medio habitabant, quod maxime ad Poloniam meridianam spectat, ad tractus qui hodie cum Slovacia terminantur, cum Ungari post adventum in Pannoniam etiam Slovaciam tenuerint, quae tum “Hungaria Septentrionalis” vocabatur. Denique Porphyrogenetus refert Chroatas Albas ab oriente a Pečenegis oppugnari et spoliari. Hoc testimonium maxime ad Chroatas in Ucraina occidentali spectare potest, minus ad Chroatas in Polonia meridiana, et minime ad Chroatas in Polonia meridio‑occidentali, qui cum Francis, Serbis Albis (Lusaticis) et Bohemis confinia habebant. Ex hac geographia Porphyrogeneti apparet “Chroatiam Albam” amplum spatium esse inter Germaniam (Franciam) ad occidentem, Hungariam/Slovaciam ad meridiem et Ucraine occidentales ad orientem situm. '''Conclusio 2: Porphyrogeneti nomen “Chroatia Alba” ad regiones hodiernae Poloniae meridio‑occidentalis et meridianae spectat. Mentio autem Pečenegorum, qui Chroatiam Albam ab oriente oppugnare dicuntur, indicat Porphyrogenetum non solum Chroatas in Polonia meridiana atque meridio‑occidentali, sed etiam eos in Ucraina occidentali, id est in veteri Ducatu Russiae Kioviensis, ad notionem Chroatiae Albae pertinere existimasse. Narratio de Chroatis etiam in legendis Bohemicis occurrit, quae vitam sancti Venceslai (lat. Wenceslaus) referunt, quem anno 935 frater eius germanus, Boleslaus I Crudelis (Bohemice: Boleslav I. Ukrutný, † 967), interfecit. Mater eorum, Drahomira (Dragomira), metu perculsa post caedem filii “ad Chroatos” sive “in terram Chroatorum” confugisse memoratur. Chronicae Bohemicae, sicut Chronicon Dalimili saeculi XIV, originem ipsius gentis Bohemicae ex terra Chroatorum (''Charvaty'') deducere conabantur; quod non ad Chroatiam Adriaticam spectat, sed ad Chroatiam in regionibus hodiernae Poloniae sitam, in vicinitate Serborum Lusaticorum in Germania orientali. Documentum Bohemicum gravissimum, quod duas ipsas Chroatorum coetus inter alia Slavica tribus commemorat, est ''Pivilegium de fundatione episcopatus Pragensis'', quod Cosmas Pragensis in sua Chronica Boemorum (saeculo XII ineunte) tradidit. Ipse textus Pivilegii, saeculo XI exeunte conscriptus, fines episcopatus tempore fundationis anno 973 describit. In eo refertur ad quas gentes, flumina et urbes fines Pragensis episcopatus pertineant. Ita legitur fines ad septentrionem usque ad: “… ''Psouane, Chruati et altera Chrowati, Zlasane…''”. Graphia in variis codicibus et editionibus Cosmae diversa est: alibi invenitur "''Ghrvvati et altera Chrowati''"; alibi pro ''Zlasane'' legitur ''Slazane'', etc. Ex hoc Pivilegio apparet duas Chroatorum coetus ad septentrionem Bohemiae vixisse, in ambitu tribuum Silesiacarum Poloniae (Slasane/Zlasane = Silesiani). Quamquam textus eos iuxta memorat, parum verisimile est eos fuisse immediatos vicinos. Quod eo magis confirmatur, cum ''Pivilegium'' dicat episcopatum Pragensis anno 973 complecti etiam urbem Cracoviam totamque provinciam Cracoviensem in Polonia meridiana, atque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Strij protendi.<ref>Bugus, qui Occidentalis Bugus appellatur, flumen est quod in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit atque hodie parte cursus sui fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit; postea vero ad occidentem vergit, in Podlasia Polonica et deinde in Mazovia decurrens, ubi septentrione Varsoviae in Vistulam influit. Stryj flumen est in Ucraina occidentali quod in Carpathiis Silvestribus oritur, prope fines hodiernos Poloniae et Ucrainae apud vicum Užok fluit atque in Dniestrum (Tyras) se exonerat. Superior autem cursus Stryj nonnihil prope fines Poloniae et prope fontem fluminis San in Polonia austrorientali transit, et circiter sexaginta chiliometris ad occidentem a superiore cursu Stryj fines Slovaciae reperiuntur. Itaque Stryj flumen in Ucraina occidentali situm est, prope fines Poloniae et Slovaciae.</ref> Nonnulli existimant nomen fluminis quod iuxta Bug memoratur non esse Strij, sed Styr, flumen quod per regiones Voliniae circa urbem Rivne fluit. Nos autem censemus talem interpretationem fines episcopatus nimis in orientem protrahere, in territorium quod tum sub potestate Russiae Kioviensis erat, quae eo tempore necdum christianitatem publice receperat. Nam propagatio et receptio christianitatis in medio aevo initio a principibus et ordinibus superioribus ad inferiores ordines societatis descendebat. '''Conclusio 3: Ex ''Pivilegio fundationis episcopatus Pragensis'' discimus duas coetus Chroatorum in hodierna Polonia meridiana vixisse: unum ad septentrionem Bohemiae, inter tribus Silesiacas ad orientem et Serbos Lusaticos ad occidentem; alterum vero coetum Chroatorum verisimiliter in regionibus ad meridiem vel meridio‑orientem Cracoviae habitasse. Cosmas Pragensis in descriptione finium episcopatus Pragensis ad annum 973 etiam memorat Cracovam civitatem cum omnibus regionibus ad praedictam urbem pertinentibus ad meridiem cum Hungaris confinare. Meminisse autem oportet montes Beskidas et Tatrae ad meridiem Cracoviae sitos esse, ubi etiam ''Babia Gora'' eminens reperitur, quae fortasse Porphyrogeneti ''Bagibareia'' fuisse potest. Porphyrogenetus praeterea scribit principem Zachumliae saeculi X ineuntis, Michaelem, originem familiae suae ex regionibus circa Vistulam deducere. Toma Archidiaconus Spalatensis, quamquam saeculo XIII medio scribit, independenter a Porphyrogeneto, memorat adventum septem vel octo generum nobiliorum ex regionibus Poloniae. '''Conclusio 4: Christianitas in Poloniam anno 966 publice pervenit, cum dux Poloniae Mieszko I (960–992) baptizatus est, ut matrimonium cum principissa Bohemica Dubravka contrahere posset. Mieszko origine fuit dux regionis quae “Magna Polonia” appellatur, in parte Poloniae media‑occidentali sita (urbes primariae: Gneznensis, postea Posnania). Regiones autem Poloniae meridianae circa Cracoviam, necnon partes Silesiae meridio‑occidentales, Poloniae adiunctae sunt usque ad annum 990, quod fuit effectus expeditionum Mieszkonis. Hoc est confirmatio addita quod regio Poloniae circa annum 950, cum Porphyrogenetus opus suum ''De administrando imperio'' conscribebat, adhuc pagana erat et non christiana. Quare regiones Poloniae meridianae et meridio‑occidentales sunt locus ubi Chroatia Alba collocari potuit. Ex Chroatia Alba Chroati, in societate cum aliis Slavonicis gentibus, ad meridiem migraverunt per Bohemiam in Austriam meridionalem hodiernam (mediaevalem Carantaniam), ubi multa toponyma Slavica reperiuntur, inter quae Crowati, Chrouatti, etc., etiam pro regionibus amplioribus, sicut area latior circa Klagenfurtum. Testimonium toponymiae Slavicae et nominum ad Chroatos pertinentium invenitur in appellatione pagi maioris (pagus Chruuati) in regione circa Klagenfurtum, quod confirmatur in pluribus documentis imperatorum Ottonis I, II, III saeculi X, quae in tabulis geographicis Germaniae fideliter expressa sunt. Ob migrationes ad occidentem et meridiem ex Chroatia Alba (Polonia), quaedam loca a Chroatibus frequentius habitata sunt, alibi vero pauca tantum vici Chroatorum exstiterunt, ut videtur in regionibus circa Lipsiam et Hallam in Germania orientali. '''Conclusio 5: Chroatia Alba, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae et meridio‑occidentalis sita, pars fuit amplioris spatii habitationis coetuum nomine Horvat /Hrovat /Harvat /Hrvat insignium. Chroati Albi ex Polonia meridiana in minoribus coetibus inter Slavos Germaniae orientalis migraverunt, in regiones circa Lipsiam et Halleam; minores partes Chroatrum, ut toponymia confirmat, etiam in territorio Bohemiae permanserunt, quae in itinere eorum ad meridiem sita erat. Item, pars Chroatorum in migratione ad meridiem in Karantania Austriaca remansit. Maximus autem et orientalissimus coetus Chroatorum sunt Chroati in Ucraina, quos non “Chroatos Albas”, sed simpliciter Chroatos appellare oportet, ut fontes testantur. Ergo, non igitur de uno continuo territorio agitur, sed de coetibus Chroatorum in magno spatio dispersistis, intermixtis cum aliis Slavonicis gentibus, quod fuit effectus migrationum. Toponyma cum nomine Chroatus (''Hrvat'') etiam in regionibus vicinis reperiuntur: in Slovenia, Serbia (Hrtkovci), aliis locis Balcanicis, usque ad Graeciam. '''Conclusio 6: Iter et directio migrationis Chroatorum. Imago generalis migrationum Chroatorum, quae ex his investigationibus emergit, talis est: ex Ucraina Chroati ad occidentem migraverunt per Poloniam meridionalem (Chroatia Alba) usque ad Bohemiam, atque inde per Austriam meridionalem (Carantania/Koruška) usque ad litora Adriatica. '''Conclusio 7: Illi Chroati qui in septentrione, in “Magna” vel “Alba Chroatia”, permanserunt, tempore in processu ethnogeneseos pars nationum ibi viventium facti sunt: imprimis Polonorum. Hodie reliquiae loquentium Slavice in regione Austriae Koruškae (antiqua Carantania) se declarant ut pars minoritatis nationalis Slovenicae, quod non est mirum, cum Slovenia eis per plus quam mille annos vitae et evolutionis proximum et linguisticum et geographicum spatium fuerit, cui physice immediate adhaerebant. Quamquam incolae antiquae Carantaniae ad varias Slavicas gentes pertinere videntur, Chroati inter Slavos Karantaniae sunt una ex coetibus documentis optime testatis. Chroati in Ucraina paulatim non assimilati sunt, sed transformati, in iis regionibus ubi habitabant, cum de magnis coetibus Chroatorum ageretur, circa magna oppida mediaevalia congregatis. '''Conclusio 8: Identitas nominalis Chroatorum in Ucraina per tempora mutata est: a regionali identitate Galiča/Haličizne saeculis XII et XIII, cum illa loca Lavovi/Lvivi et Galiči ad gradum regni elevata sunt post dissolutionem Russiae Kioviensis et post atque inter incursiones Mongolicas (quae non erant eventus unici, ut interdum putatur), usque ad formationem separatae identitatis “rutenae” sive “rusinicae” apud Ucrainenses occidentales in Podnestrovlio superiore, circa montes Carpathos atque in Podolia.<ref> Anno 1253 Danijel Romanovič, princeps Galiciae et Volhiniae, coronatus est a papa Innocentio IV., quo facto Ducatus Galiciae‑Volhinensis ad dignitatem Regni Ruteniae evectus est. Cf. ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Daniel Romanovich”, accessum die 21 Oct. 2026; vide etiam ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Roman Mstislavich”. </ref> Identitas Ucrainensium occidentalium Rutenae sive Rusiči sive Rusini iterum subdividitur in: Lemki, Boiki et Hutsuli. = = == Notae == <references/> == Notae == <references/> [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Geographia]] fg980uv7bv0urivxexy89us9csl1oju 285584 285583 2026-10-25T12:57:25Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana */ 285584 wikitext text/x-wiki [[Coronus Tenebrosius]] = DE SITU CHROATIAE ALBAE SIVE MAGNAE = == 1. Introductio == Vetustissimus fons historicus, qui de adventu Croatarum in hodiernam patriam deque regione unde profecti sunt narrat, est opus imperatoris Byzantini<ref> Nomina historiographica Byzantium, Imperium Byzantinum atque Imperium Romanum Orientale a recentioribus historicis inducta sunt, ut facilius designaretur civitas quae post annum 476 unica pars Imperii Romani superstes mansit, potestate politica, administrativa et militari. Imperator Constantinus circa annum 330 novam urbem condidit, Constantinopolim, in loco veteris coloniae Graecae Byzantion, unde etiam nomen Byzantii ortum est. Civitas fere mille annos (476–1453) exstitit atque regiones hodiernae Graeciae et Asiae Minoris complexa est. Religio publica orthodoxa erat, et saeculo VII lingua Graeca locum linguae Latinae tamquam linguae officialis occupavit. Nomen publicum civitatis erat Graece ''Basileia tōn Rhōmaiōn'', Latine autem ''Imperium Romanum''. </ref> Constantini VII Porphyrogeniti (905–959), quod titulo Latino ''De administrando imperio'' inscribitur. Opus Graece primum conscriptum est, sed titulum Latinum ''[https://archive.org/details/porphyrogenitus-1967-dai/page/153/mode/2up De administrando imperio]'' posteriores Europae editores et curatores ei attribuerunt.<ref> Primum opus ''De administrando imperio'' typis editum Ioannes Meursius anno 1611 curavit. Hic autem textus Latinus hodie ad usus investigationis academicae non adhibetur, cum multas errores atque deviationes contineat. Vide editionem digitalem: [https://archive.org/details/constantiniimper00cons ''Constantini Imperatoris Porphyrogeniti De administrando imperio'' (textus Latinus, 1611)]. </ref> Imperator Constantinus librum suum commentarium esse voluit atque fidelem notitiarum thesaurum de populis et regnis vicinis, destinatum filio suo minori et heredi Romano (938–963). Ex ipsis testimoniis operis colligitur librum inter annos 948 et 952 compositum esse, unde annus circiter 950 vulgo pro tempore originis ponitur. Capita tricesimum et tricesimum primum operis ''De administrando imperio'' (breviter: DAI) continent ''origo gentis'' Croaticae, id est narrationem de origine populi. Croatae non sunt solus populus Slavicus qui traditionem de “terra unde venerunt” ad sedes hodiernas conservat.<ref> Traditio Bohemica quoque narrationes de origine gentium servat (ut in Chronico Dalimiliano, saeculo XIV conscripto). Nestor, chronicarius Kioviensis (fine saeculi XI et initio XII), primam historiam de origine Slavorum exhibet. Priscam sedem gentis in regione Danubiana constituit, unde, secundum eum, Slavi sub pressione Vlahorum sive Volohorum (forsitan Romanorum, qui ad terras medii et inferioris Danubii advenerunt; attamen fieri potest ut ad Celtas sive Gallos referatur, quorum expansio saeculo IV a. Chr. n. facta est) versus septentrionem migraverint, in loca circa Vistulam sita. Nestor affirmat ex ea migratione ortos esse Ljahos sive Lahi (Lehos), id est gentes Slavicas Polonicas, atque ex iis Radimicios et Viaticios, populos Slavicos orientales. </ref> Attamen narratio Porphyrogeniti de origine et adventu Croatarum ad Adriaticum, in duabus versionibus exposita, multis differentiis atque contextu historico certo (Avaris, imperatore Heraclio /610–641/) a ceteris huiusmodi traditionibus Slavicarum gentium discrepat. '''De appellatione “Chroatia Alba sive Magna” ''' Notio “Chroatia Alba sive Magna”, quae etiam in titulo huius operis posita est, ex ipso Porphyrogeniti libro proficiscitur, ubi in extremo capitis XXXI haec leguntur: '''''Ὅτι ἣ μεγάλη Χρωβατία, ἣ καὶ ἄσπρη ἐπονομαζομένη, ἀβάπτιστος τυγχάνει μέχρι τῆς σήμερον, καθὼς καὶ οἱ πλησιάζοντες αὐτὴν Σέρβλοι.'' Quod Latine reddi potest: '''''Quoniam Chroatia Magna, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem abaptista permanet, sicut et Serbli, qui ei proximi sunt.'' Nonnulli auctores atque investigatores, qui Porphyrogeniti textum diligenter tractaverunt, existimant vocem Graecam ἡ μεγάλη praeter sensum proprium “magna” etiam significationem “vetus” habere potuisse, fortasse sub influxu usus Latini vocabuli maior (cuius significatio est: 1. maior, 2. natu maior, id est senior). Nam in ethnographia Byzantina adiectivum μεγάλη non solum magnitudinem, sed etiam vetustatem significare solet, id est regionem primigeniam et matrem. Hoc sensu cum Latino maior congruit, qui in scriptis geographicis et ethnographicis Romanis frequenter in sensu “antiquior”, “primigenius”, “originarius” adhibetur. Quam ob rem pars investigatorum censet vocem Porphyrogeniti ἡ μεγάλη Χρωβατία interpretandam esse ut “Chroatia primigenia” sive “vetus Chroatia”, non autem necessario ut “magna” in sensu spatii vel amplitudinis. Hic propositum est, ex iis quae in fontibus historicis continentur (varia documenta, chronica atque annales), locum geographicum Chroatiae Albae sive Magnae determinare. Ad hanc rem perficiendam, praeter testimonia de Chroatis in documentis et scriptis historiographicis expressa, adhibebimus quoque cognitiones ex toponymia, hydronymia, anthroponymia, necnon inventa recentioris linguisticae atque archaeologiae.<ref>https://hal.science/hal-02902087/file/Kazanski_Archaeology-Slavic%20Migrations_2020.pdf</ref> <center> [[File:Location of White Croatia and White Serbia in 560.jpg|700px |alt=Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 |Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 secundum fontes aevi medii]] </center> == 2. De administrando imperio: Caput XXX (pars de Chroatis) == '''Οἱ δὲ Χρωβάτοι κατῴκουν τηνικαῦτα ἐκεῖθεν Βαγιβαρείας, ἔνθα εἰσὶν ἀρτίως οἱ Βελοχρωβάτοι. '''Μία δὲ γενεὰ διαχωρισθεῖσα ἐξ αὐτῶν, ἤγουν ἀδελφοὶ πέντε, ὁ τε Κλουκᾶς καὶ ὁ Λόβελος καὶ ὁ Κοσέντζης καὶ ὁ Μουχλώ καὶ ὁ Χρωβάτος, καὶ ἀδελφαὶ δύο, ἡ Τούγα καὶ ἡ Βουγά, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτῶν ἦλθον εἰς Δελματίαν, καὶ εὗρον τοὺς Ἀβάρεις κατέχοντας τὴν τοιαύτην γῆν. '''Ἐπὶ τινὰς οὖν χρόνους πολεμοῦντες ἀλλήλους, ὑπερίσχυσαν οἱ Χρωβάτοι, καὶ τοὺς μὲν τῶν Ἀβάρων κατέσφαξαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὑποταγῆναι κατηνάγκασαν. Ἐκ τοτέ οὖν κατεκρατήθη ἡ τοιαύτη χώρα παρὰ τῶν Χρωβάτων, καὶ εἰσὶν ἀκμὴν ἐν Χρωβατίᾳ ἐκ τῶν Ἀβάρων, καὶ γινώσκονται Ἀβάρεις ὄντες. '''Οἱ δὲ λοιποὶ Χρωβάτοι ἔμειναν πρὸς Φραγγίαν, καὶ λέγονται ἀρτίως Βελοχρωβάτοι, ἤγουν Ἄσπροι Χρωβάτοι, ἔχοντες ἴδιον ἄρχοντα· ὑπόκεινται δὲ Ὧτῳ, τῷ μεγάλῳ ῥηγὶ Φραγγίας, τῆς καὶ Σαξίας, καὶ ἀβάπτιστοι τυγχάνουσιν, συμπενθερίας μετὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἀγάπας ἔχοντες. '''Ἀπὸ δὲ τῶν Χρωβατῶν, τῶν ἐλθόντων ἐν Δελματίᾳ, διεχωρίσθη μέρος τι, καὶ ἐκράτησεν τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Παννονίαν· εἶχον δὲ καὶ αὐτοὶ ἄρχοντα αὐτεξούσιον, διαπεμπόμενον καὶ μόνον πρὸς τὸν ἄρχοντα Χρωβατίας κατὰ φιλίαν. <ref>Editio Graeco‑Anglica: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gyula Moravcsik, vers. Anglica Romilly Jenkins, Dumbarton Oaks Texts I, Washingtoniae, 1967 (repr. 1993).</ref> Translatio nova Latina (secundum textum Graecum):<ref>Translatio a Coronō Tenebrōsiō facta.</ref> Chroati<ref>Translitteratio Latina. Porphyrogenitus scribit '''Χρωβάτοι''', quod Latine translitteratur ut '''Chrobatoi'''; ob vitacismum autem β ut [v] pronuntiatur, unde lectio ['''Hrovatoi'''], formae Croaticae hodiernae '''Hrvati''' (nom. pl.) proxime respondens. Forma ''Croati'' (nom. pl.) ex antiquiori forma ''Chroati'' orta est (cf. dux Chroatorum in [[Privilegium ducis Tirpimiri]]), quae ipsa a primigenio ''Chrovati'' provenit. Sonus autem /v/ in Latino saepe omittitur in adaptatione vocabulorum externorum, unde transitus '''Chrovati'' → ''Chroati'' → ''Croati'''. In linguis Slavonicis occidentalibus et orientalibus variae formae radicis occurrunt: in linguis Polonica, Ucrainica, Russica frequentissima est forma '''Horvati''' (radix ''hor-''), dissimilis occidentalibus formis '''hro-, cro-, chro-, kro-''', quae in linguis Germanicis et Romanicis praevalent. Haec permutatio vocalis /o/ explicari potest per phaenomenon phonologicum '''metatheseos liquidae''', quo vocales locum permutare possunt, cum iuxta liquidas /r/ vel /l/ consistant. '''Metathesis liquidae''' fuit communis et actuosa mutatio phonologica in antiquioribus periodis formationis linguarum Slavonicarum. '''In linguis Slavonicis orientalibus''' (Russica, Ucrainica) '''metathesis liquidae''' nonnumquam ad phaenomenon '''plērophoniae''' (punoglasje) duxit, quo vocalis /o/ duplicatur: ''glova → golova; *gord → gorod → grod''. Quaedam formae in linguis Bohemica et meridiano‑Slavonicis '''ad quantitativam vocalis productionem''' evolverunt, ut in exemplo ''grod → grad''. Eiusmodi leges phonologicae verisimiliter etiam in evolutione ethnonymi '''Horvat → Hrovat → Hr’vat''' operatae sunt. In regionibus Croatiae septentrionalibus ('''dialectus kajcavicus''') frequens erat forma '''Horvat''', dum in Dalmatia ('''dialectus chakavicus''') forma '''Harvat''' adparebat. Utraque forma ex antiquiori '''H’rvat''' (ubi ’ = semivocalis, ''jer'' in lingua '''paleoslavica''' et in lingua '''Slavica ecclesiastica antiqua''') derivata esse censetur. In lingua Croatica hodierna, intra fines '''dialecti Shtokavicorum''', evoluta est forma hodierna '''Hrvat'''.</ref> autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt '''Belochrovati''' (Albichroati). Una autem gens ab eis seiuncta, quinque scilicet fratres Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo et Chrobatos, itemque duae sorores Touga et Bouga<ref>Nomina Croatorum e textu Graeco translitterata sunt: Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo, Chrobatos, Touga, Bouga. Proposita lectio ad normam phoneticam: [Klukas, Lovelos, Kosentsis, Muhlo, Hrovatos, Tuga, Buga].</ref>, cum suo populo ab illis discedentes, in Dalmatiam venerunt ibique Avaros invenerunt terram illam obtinentes. Cum vero inter se per aliquot annos bellarent, Croatae superiores facti sunt: quosdam Avarorum trucidarunt, reliquos autem ad dicionem redigere coegerunt. Ex eo igitur tempore ea regio a Chroatis possessa est; suntque adhuc in Chroatia quidam Avarorum posteri, qui Avaricam originem ostendunt. Reliqui autem Chroatī apud Franciam manserunt, et nuncupantur hodie Belochrovatī, id est Albi Chrovatī, proprium principem habentes. Subiciuntur vero Otoni, magno regi Franciae atque Saxoniae, et inconditi (i.e. nondum baptizati) sunt, affinitates cum Turcis (id est: cum Hungaris) contrahentes atque amicitias cum eis colentes.<ref>Porphyrogenitus vocabulum Turcos ad Hungaros refert (circa annum 950), more Byzantinorum saeculi X, qui gentem Hungarorum nomine ''Τούρκων'' appellare consueverant.</ref> Ex Chroatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam; habent autem et ipsi principes suae potestatis, qui tantum ad principem Chroatiae amicitiae causa legatos mittunt. == 3. Analysis et interpretatio: Quid est Bagibareia? == '''Chroati autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albichroati). Multi investigatores putant “Bagibareiam” revera esse Bavariam. Alii autem monuerunt “Bagibareiam” Bavariam esse non posse, cum imperator Porphyrogenitus in ceteris operibus suis ad designandam Bavariam alio nomine utatur; in opere ''De thematibus'' Porphyrogenitus pro Bavaria voce Graeca ''Baioure'' utitur; idem monuit etiam Stephanus Krizin Sakač in opere Constantini ''De caerimoniis aulae Byzantinae''.<ref>Sakač, ''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum'', in: Croati usque ad saeculum VII, Zagrabiae 2000.</ref> Quoad vocabulum Bagibareia, haec cognoscenda sunt. In lingua Graeca antiqua littera β (Latine translitterata ut B, b) sonum /b/ repraesentabat; sed mutationes phonologicae in Graeco sermone vivo effecerunt ut in aevo Byzantino medio sonus /b/ in vocabulis Graecis ut /v/ pronuntiaretur: quod “vitacismus” appellatur. Scriptores autem aetatis Byzantinae, cum sonum /b/ in vocabulis externis et nominibus exprimere vellent, littera β adhuc saepe utebantur; demum postea paulatim adhiberi coepit combinatio litterarum mp ad sonum /b/ notandum, ut in exemplo tituli Croatici “ban”, qui Graece ut "mpanos" scribitur.<ref>Kinnamos, secretarius imperatoris Manuelis Comneni (1143–1180), solus praeter Porphyrogenitum est Graecus qui banum memorat; eum scribit ut ''mpanos''. Etiam in lingua Neo‑Graeca sonus /b/ per coniunctionem litterarum "mp" exprimitur.</ref> Porphyrogenitus igitur in scriptis suis littera β (B, b) adhuc utitur ad utrumque sonum exprimendum: et ad sonum /v/ et ad sonum /b/. Exemplum huius duplicis usus litterae β est nomen quod pro Croatis scribit: ''Chrobatoi'', quod sane legi debet ut ''Hrovatoi''. Praeterea altera mutatio phonologica, quae in lingua Graeca aetate Byzantina facta est, fuit conversio veteris Graeci coetus phonici /gi, ge/ in sonum /j/; exempli gratia, vox antiqua ''hagia'' Byzantino tempore pronuntiatur ut [aja]. Itaque etiam in vocabulo ''Bagibareia'' possibilis est lectio [''Bajvaria''].<ref>Praesertim, si monophthongizationem diphthongorum Graecorum veterum consideremus, quae plerumque efficiebatur aequatione valoris phonici ad secundum elementum diphthongi (hoc in casu: ei → /i/). Quare in voce ''Bagibareia'' lectio [''Bajvaria''] ex pronuntiatione orta est.</ref> Si possibilitatem consideremus auctorem partis de Chroatis in capite XXX ab auctore capitis XXXI diversum esse, tum fieri potest ut ille secundus auctor alio nomine pro Bavaria usus sit quam ipse Porphyrogenitus, qui in scriptis suis “Baioure” pro Bavaria adhibet. Nihilominus non est necesse omnino de altero auctore aut de interpolatione posteriore cogitare: prorsus fieri potest ut ipse imperator in archivis suis duo diversa relationes scriptas de Chroatis habuerit easque simpliciter transcripserit. Altera possibilitas significationis nominis “Bagibareia” esset nomen montis “Babia gora” (Graece: Babeia oreia), quod Constantinus, sive scriptor capitis XXX, ad auris perceptionem accommodavit et ita consignavit. In mundo Slavico hodie plures montes nomine Babja gora exstant, quorum unus maior est [https://en.wikipedia.org/wiki/Babia_G%C3%B3ra Babia Góra] in triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae. <center> [[File:8maja2006 babiagora 035.jpg|600px|alt=Babia Góra|Babia Góra – conspectus e parte Polonica]] </center> == 4. Thesis de Chroatia Alba in territorio Carinthiae mediaevalis, id est provinciae hodiernae Austriae Kärnten == Iam saeculo XIX interpretes et commentatorum Porphyrogeniti, ut Arminius Pavić (1844–1914), existimaverunt ''Bagibareiam'' significare “Babja gora”; Pavić autem putavit eam montem in hodierna Slovenia esse, trans flumen Cupam situm. Ex quo sequeretur Chroatas ante adventum in Dalmatiam in provincia Norico, sive in mediaevali Carantania<ref>Latine: ''Carantania'' sive ''Carentana'' sive ''Carinthia''; lingua Germanica: Kärnten, lingua Croatica: Koruška, in Austria australi.</ref>, habitasse, ubi testatum est exsistere toponyma nomen Chroatarum continentia, necnon totam regionem latiorem circa oppidum ''Klagenfurt'', quae in veteribus tabulis geographis ''Crowati'' appellatur.<ref> Tabula geographica – Spruner–Menke Atlas (In Nomine Jassa): [https://i0.wp.com/www.jassa.org/wp-content/uploads/2020/07/BRIGHT.png Spruner–Menke Atlas]</ref> <ref>Pagina de toponymia Slavica in regionibus Bavariae, Austriae, Carinthiae: [https://www.jassa.org/?p=16812]</ref> Hoc sententiam Armini Pavić postea quoque secuta est praeclara historica Croatica Nada Klaić, quae putavit ipsam veterem Carantaniam esse “Magna sive Alba Chroatia” de qua opus ''De administrando imperio'' narrat.<ref>Nada Klaić (1920–1988), historica Croatica; vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Nada_Klai%C4%87 paginam Anglice in Vicipaedia].</ref> At vero, secundum data in capite XXXI de situ Chroatiae Albae inter Franciam ad occidentem, Hungaros ad meridiem atque Pecenegos ab oriente eos impetentes, necnon de intervallo triginta dierum itineris a mari, Carantania nullo modo his duobus criteriis respondet: proximum enim mare Carinthiae est Hadriaticum, ad quod profecto non sunt triginta dies itineris; item Carantaniam non Pecenegi ab oriente oppugnabant, sed solum Hungari ex eadem parte eam invadere poterant. '''Haud dubium est nonnullos Croatas in regione Carantaniae veteris consedisse; attamen haec regio nullo modo esse potest “Alba sive Magna Chroatia” Constantini Porphyrogeneti, ut imaginata est Nada Klaić, quare hanc opinionem omnino reiciendam esse censemus.''' Notandum est migrationem Chroatarum in provinciam Romanam Dalmatiae, quam Porphyrogenitus in capite XXXI ''De administrando imperio'' sub imperio Heraclii (610–641) collocat, tempore congruere cum nonnullis aliis eventibus historicis: cum obsidione Constantinopolis anno 626 ab Avaris, Slavis et Persis frustra tentata, cum morte Baiani kagani, necnon cum ortu primae magnae Slavicae formationis politico‑militaris, regni Samonis in media Europa, in regionibus quae hodie Bohemia, Moravia atque terra Lusatiensium Serborum sunt. Sub ductu Samonis, is militaris foedus gentium Slavicarum feliciter et contra Francos ad occidentem, et contra Avaros ad orientem pugnavit. Bella Samonis adversus Avares in [[Chronicum (Fredegarius)|Chronico Fredegarii Scholastici Burgundiae]], capitulis XLVIII–XLIX, exponuntur; bella vero adversus Francos in capitulo LXVIII. Num fortuitum est Chroatas, ut Porphyrogenitus tradit, eo ipso tempore, circiter annum 630, advenisse, cum potestas Avarorum labefactaretur et regnum Samonis in ascensu esset? <center> [[File:Croats, Carantania and Samo's realm after 631 AD.jpg|frame|Tabula ostendit situm Chroatarum et Carantaniae ad regnum Samonis post annum 631.]] </center> Problematica de praesentia Croatarum in Carinthia tractata est in articulo suo [http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ09(1956)/GZ09.04.%20Antoljak,%20S.%20-%20Hrvati%20u%20Karantaniji.pdf Hrvati u Karantaniji] a historico Croatico Stjepano Antoljak.<ref>Stjepan Antoljak (1909–1997), historicus Croaticus; ''Hrvati u Karantaniji'', 1956, Facultas Philosophica Scopii.</ref> Ex concordantia toponymorum Dalmatiae septentrionalis et Liburniae cum iis Carantaniae veteris, Antoljak statuit Croatas non ex Carantania in Dalmatiam, sed e Dalmatiis postea in Carantaniam venisse. Problematica de vetere Carantania late et diligenter tractata est a historicis Slovenis: Bogo Grafenauer, Ljudemisl Hauptmann et Milko Kos.<ref>Bogo Grafenauer (1916–1995), historicus Slovenus, de Carantania et Slavis eius regionis multa scripsit: vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Bogo_Grafenauer Bogo Grafenauer].</ref> '''Kosentzes/Kosenzis ex ''De administrando imperio'' et ordo ''kosezorum'' Carantaniae veteris Nomen unius ex quinque fratribus, qui Croatas in meridiem ad Dalmatiam deduxerunt, Kosentzes sive Kosenzis, quod in opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeneti occurrit, cum nomine '''''kosezi''''', ordinis liberorum nobilium bellatorumque Carantaniae veteris coniungi solet. In Slavica Carantaniae principatu (hodie Austria australis) ab saeculo VIII usque ad XV peculiarem locum obtinebat ordo hominum, qui '''''kosezi''''' vocabantur (item ''kosegi, kasezi '' etc.). '''''Kosezi''''' proprii erant Carantaniae mediaevalis: nobilitas hereditaria e structura praefeudali, gentilitatis atque territorii orta. Erant liberi bellatores, custodes traditionis electionis principis super '''''lapide Krnensi''''' (Germanice:''Fürstenstein'', Slavice:''Krnski kamen'') in campo, ubi post baptismum ecclesia Sanctae Mariae (Germanice: ''Maria Saal'' / Slavice: ''Gospa Sveta'') prope oppidum hodiernum Klagenfurtum exstitit. Hoc momentum habet in investigatione migrationum Croatorum, cum una e regionibus centralibus antiquae ''Carantaniae'' esset '''''pagus Chrowati''''' seu '''''Crouuati'''''. Nomen kosezi in lingua Germanica reddi solebat ut ''die Edlen'' seu ''Edlinger'' (''nobilis''). Carantania anno 1335 sub dicionem Habsburgorum venit; illi structuram inventam reformaverunt eamque in ordinem feudalem suum inseruerunt. Electio principis super ''lapide Krnensi'' usque ad saeculum XV mansit, cum Habsburgenses ritum participare recusaverunt. Ipsum ritum inaugurationis principis descripsit '''Mavro Orbini''', clericus Ragusinus, in opere Italico '''''Il Regno de gli Slavi''''' (1601). Etymologia nominis ''Kosenzis'': lectio Slavica ad nomen ''kosenc, kosec, kosac'' (lat. faenator) pertinere potest; item lectio Iranica‑Sarmatica ad nomen Kasag (cf. Kasagoi, ethnonymus Adigeorum/Circassorum) non excluditur. == 5. Thesis de Chroatia Magna sive Alba, in regione ad septentrionem‑orientem Bavariae posita, id est in Germania orientali hodierna circa flumen Albis == Identificatio nominis Bagibareia cum Bavaria Stjepanum Pantelić inter alios impulit, ut in libello suo ''Najstarija povijest Hrvata'' (Latine: ''Historia Chroatorum antiquissima'') (Magontiaci, 1993) “Chroatiam Magnam sive Albam” Constantini Porphyrogeniti ad septentrionem Bavariae quaereret, id est in regione Germaniae orientalis hodiernae circa Albim, cum peculiari attentione ad tractum fluminis Salae inter Lipsiam et Hallam. Stjepan Pantelić (natus 1942 prope Viroviticam) studium theologiae Magontiaci perfecit, unde solida cognitio linguae Latinae et Germanicae ei accessit, quae facultatem praebuit bibliothecas et archiva per Germaniam, aetate ante interrete, diligenter explorandi. Pantelićus autem, ut historicus, reprehendi potest quod saepe leviter atque praecipitanter conclusiones ac interpretationes protulit sine vero fundamento in fontibus; sicut, verbi gratia, cum magna occidentalis Slavica tribus Abodritos, item eos quos Franci Vilcos (Welatabos sive Lutitios) vocabant, necnon Rugianos sive Ranienses ex insula Rugia in Baltico, simpliciter omnes — nec plus nec minus — Chroatas appellaverit. <center> [[File:Lutizenbund.PNG|thumb|900px|alt=Slaveni uz Labi u 10. i 11. stoljeću|''Slavi ad Albim, saeculis X–XI.'' ]] </center> Tamen Pantelićus laudandus est quod in libello suo haud magno (in summa 97 paginarum) copiose locos Latinos ex fontibus mediaevalibus protulit atque in notis sub pagina adduxit, ab Einhardo usque ad epistulas Caroli Magni ad uxorem missas bello contra Avaros gesto, necnon excerpta ex variis chronicis aliisque documentis. Praeterea investigationem toponymicam in parte orientali Germaniae peragravit, atque offendit loca ''Gross Korbetha'', ''Klein Korbetha'' et ''Korbetha'' (in fontibus Latinis mediaevalibus: ''Chruvati inferior'', ''Chruvati superior'' et ''Chruvati'') inter urbes Lipsiam et Hallam, item oppidum ''Borna'' in circulo Lipsiensi (Pantelić 1993, pp. 24–25). ''Borna'' enim nomen fuit primi ex fontibus Francicis noti ducis Dalmatiae et Liburniae (annis 817–821). <ref>Borna (dux Guduscanorum, dux Dalmatiae, dux Dalmatiae atque Liburniae) in ''Annales regni Francorum'' annorum 818–821 — textus Latinus: [[Annales regni Francorum]].</ref> Pantelićus quoque complura exempla antiquae toponymiae Slavicae in regione Germaniae orientalis collegit, inter quae: ''Corwete, Curuadi, Curewate'' (ex Hersfeldensi decimarum indice in Friesenfeldu, exeunte saeculo IX); ''Chruuati'' (apud Thietmarum episcopum in Chronica, saec. X/XI); deinde: ''Borewe, Bukuwiz, Camenitz [Kamenic], Zebegore, Krolevitz, Deliniz'' (cf. ''Delnice'' in Croatia), ''Dobergast, Dobrilug, Drevenitz'' (cf. ''Drvenik'' in Croatia), ''Glina'' (ut ''Glina'' in Croatia), ''Grizlav, List, Brodizi'' (cf. ''Brod'' in Croatia), ''Plawe, Racowe, Ribnitz, Slavi, Slavia, Strela, Cosence [Kosence], Studenik, Stablo, Sporno'', atque ''Lipci'' (Leipzig), etc. Indubitata est res quod totus tractus Germaniae orientalis ab Odra et Nissa usque ad Albim (Germanice Elbe) atque Salam a gentibus Slavicis inhabitatus erat, ut fontes testantur, iam a temporibus regis Samae (prima medietas saeculi VII). Eadem autem Slavicae gentes, in maiores foederationes tribuum coalitae, magnam partem autonomam politicam gerebant: modo socii Francorum contra Saxones (aetate Caroli Magni), modo in bellis adversus Francos ac postea reges Germaniae; donec saeculo XII eorum autonomia politica omnino sublata est eisque impositae sunt christianizatio et germanizatio.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304131003/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrons/helmold.htm Helmoldus, *Chronica Slavorum*]</ref> Nomina ducum illorum Slavorum inter Odram et Albim indolem quandam communem Slavicam ostendunt: ''Draško/Thrasco, Slavomir, Sedrag, Gostimil, Dobromisl, Dobrimir, Tugomir/Tugumir, Stojnev, Mistivoj, Mistislav, Višedrag, Budivoj, Pribislav, Vratislav, Vislav'', etc. Quare libellus Stjepani Pantelić ''Najstarija povijest Hrvata'' (''Historia Chroatorum antiquissima'') quasi dux quidam haberi potest per historiam Slavorum Polabensium, quorum solum '''''Lusatici Sorabi''''' usque ad hodiernum diem identitatem et linguam Slavicam servaverunt. Ut conclusio huius analysis libelli Pantelićiani sumi potest quod haud dubie nonnulli Chroatae in regione circa flumen Salam in Germania consederint; attamen pauca tantum loca minora ibi reperiuntur, quae nullo modo cum illa Porphyrogenetae “Chroatia Magna sive Alba” identificari possunt. Videtur etiam Pantelićus ipse hoc sibi conscius fuisse, quare omnes Slavicos orientalis Germaniae in Chroatas transformare conatus est (quod Chroatomania appellari potest), quamquam ipse fontes mediaevales et locos citatos adducebat qui nomina propria ac peculiaria istarum Slavicarum gentium clare ac indubitanter testantur.<ref>James Westfall Thompson, ''The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs'', ''The American Journal of Theology'', vol. 20, br. 2 (1916), str. 205–230, University of Chicago Press. [https://doi.org/10.1086/479673 https://doi.org/10.1086/479673]</ref> Addendum quoque est quod et Porphyrogeneta et rex Anglosaxonicus Alfredus Magnus aliique fontes Chroatas Albas in vicinitate immediata Bohemiae collocant (terra Boiki = Bohemia) atque eos ''constanter ad orientem a Serbis Albis ponunt''; quae omnia congruunt cum situ in hodierna Polonia australi atque austro‑occidentali. == 6. Quaestio de situ ''Illyrici'' Porphyrogeniti == === Caput XXX De administrando imperio: de situ et finibus Chroatiae ceterarumque Sclaviniarum === '''''Ex Chrovatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam ...'' ''Haec Chroatia ceterique Sclavi<ref>Slavi, ut ex scriptis Crnorizci Hrabari, Chronico Nestoris aliisque fontibus apparet, se ipsos Slovene/Slovjene appellabant. Scriptores autem Byzantini — Procopius, Menander, Theophylactus, Nicephorus aliique — formas Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβηνούς (Sklabenous) et Σκλαβῖνοι (Sklabinoi) adhibent. Imperator Constantinus Porphyrogenitus in opere suo De administrando imperio tribus formis utitur: Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβοί (Sklaboi) et Σκλαβίνιοι (Sklabinioi).</ref> hoc modo sunt dispositi: Dioclia ad castella Dyrrhachii accedit, videlicet ad Elisum, Helcinium et Antibarem, atque usque ad Catarum porrigitur; in montibus autem Serbiae finitima est. ''A Catara incipit archontia Tribuniensis, quae usque ad Ragusam extenditur, et in montanis Serbiae contermina est. ''A Ragusa vero incipit archontia Zachumliensis, quae usque ad flumen Narentam porrigitur; ad partem maritimam Paganiae accedit, ad montes autem versus septentrionem Chroatiae finitima est, Serbiae autem opposita. ''A flumine Narenta incipit Pagania et usque ad flumen Cetinam extenditur; tres autem županiae habet, nempe Rastoc, Mocro et Dalen. Ex his duae županiae, id est Rastoc et Mocro, ad mare sitae sunt; hae etiam sagenas (naves longas) possident. Dalen vero longe a mari distat, eiusque incolae agriculturae student atque ex ea vivunt. ''Quattuor insulae Paganiae sunt finitimae: Melita, Corcyra Nigra, Bracium et Pharus, pulcherrimae atque uberrimae, sed urbibus desertis et multitudine paludum refertae. Incolae earum pecora alunt atque ex eis vitam sustentant. ''A flumine Cetina incipit terra Chroatiae et per litus usque ad fines Histriae, id est ad urbem Albona, extenditur. In montanis autem thematem Histriensem aliquatenus superat; apud Cetinam et Hlivnum Serbiae accedit, cum terra Serbiae omnibus aliis terris opposita sit, ad septentrionem Chroatiae, ad meridiem vero Bulgariae finitima. ''Ex quo Sclavi praedicti advenerunt, totam Dalmatiam occupaverunt. Romani autem urbes insularum coluerunt atque ex eis vitam agebant. Sed a Paganis (Neretvanis) cotidie in servitutem abducti et necati, insulas reliquerunt, cupientes in continente agrum colere. In quo eos Chroati impediebant, quia tributum eis non dabant; sed omnia quae hodie Sclavis solvunt, stratego (praefecto Romano) olim tribuebant. ''Cum ita vivere non possent, ad Basilium (Basilio I Macedone, annis 867–886) imperatorem gloriosum accesserunt atque omnia supra dicta ei exposuerunt. Hic imperator gloriosus Basilio praecepit ut omnia quae stratego dari solebant, Sclavis darent, ut cum eis pacifice viverent; parum vero aliquid stratego tribuerent, quo ostenderent suam subiectionem erga imperatores Romanos atque eorum strategum. ''Ex eo tempore omnes illi urbes Sclavis tributariae sunt et eis tributum solvunt: ''Spalatum 200 nomismata, Tragurium 100, Iadera 110, Absorus 100, Arba 100, Curicum 100; ita ut 710 nomismata efficiantur, praeter vinum et alia varia, quae praeter nomismata adhuc dabant. ''Ragusium autem inter duas terras, Zachumliam et Tribuniam, situm est; Ragusini vinea sua in utraque regione habent et archonto Zachumliensi 21, archonto Tribuniensi 36 nomismata solvunt. In opere '''Thomae Archidiaconi''' ''Historia Salonitana'' (circa annum 1250) legitur '''''regno Chroatorum attribui “totam Maroniam et Chulmiae Ducatum”''''', id est totam '''Naroniae '''sive''' Paganiae '''atque''' Chulmiae (Zachlumiae)''' archontiam. Hoc territorium hodie utramque ripam fluminis Narentae complectitur. <center> [[File:Pagania Zahumlje Travunia Duklja.png|600px|alt=Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum saeculo IX|Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum in saeculo IX]] </center> '''Gregorius Barsensis''', notior nomine ''Pop Dukljanin'' ('''Presbyter Diocliae''') , in opere suo Latine conscripto '''''Sclavorum Regnum''''' (saeculo XII) omnes quattuor archontias — '''Diocliam, Tribuniam, Chulmum et Paganian sive Naroniam''', quas memorat Constantinus Porphyrogenitus (saeculo X medio), communi nomine '''''Croatia rubea''''' appellat.<ref>Eduard Peričić, ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog /Ljetopis popa Dukljanina'' (''Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis / Chronicon Presbyteri Diocliae''), editio “Kršćanska sadašnjost”, Zagrabiae, 1991.</ref> Unus ex antiquissimis locis, ubi nomina '''''Croatia alba''''' et '''''Croatia rubea''''' ad Chroatos Adriaticos referuntur, invenitur in opere chronographi Venetiani saeculi XIV, Andreae Dandolo. Videtur ille textum ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis (saeculi XII) sequi, sed etiam nonnullas additiones proprias inserere. ''Chronica Chroatica'' idiomate chakavico conscripta, quam '''Marcus Marulus''' anno 1500 Latine vertit, solam ''Croatiam Albam'' memorat: “''ab Dalma usque ad Valdeminum Chroatos Albos appellavit, qui sunt Dalmatini Inferiores…''”. '''Maurus Orbinus''' Ragusinus circa annum 1600, in opere suo panslavistico lingua Italica conscripto, item in quadam versione Gregorii Barsensis innititur atque ''Croatiam Rubram et Croatiam Albam'' nominat. Ragusinus '''Restius''' quoque, in paginis 25 et 43, nomina “Croazia Bianca, Croazia Rossa” refert. A libro ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis saeculo XII conscripto (quem Eduardus Peričić cum archiepiscopo Gregorio, persona historice bene documentata, quae archiepiscopus urbis Antibaris fuit — hoc nomine a Bari Italico distinguitur — identificare solet) usque ad opera omnium auctorum posteriorum hic memoratorum, vocabula ''Croatia Alba'' et ''Croatia Rubea'' ad solum Chroatiae Adriaticae spatium referuntur, non autem ad ''Croatiam Albam'' in Europa septentrionali sitam. '''''Croatia Alba''''' ad tractum maritimum Chroatiae hodiernae usque ad flumen Cetinam pertinet (locus ''Dalma'', id est ''Delminium'', caput Delmatorum antiquitus, hodie ''Duvno''), cum '''''Croatia Rubea''''' ad regiones ad meridiem fluminum Cetinae et Narentae sitas referatur, incluso territorio antiquae ''Diocliae'' sive ''Docleae'' (vulgo: ''Duklja''), quod nunc est ''Res Publica Montis Nigri'' (vulgo: ''Crna Gora'' sive ''Montenegro''). Itaque, secundum relationem Presbyteri Diocliae saeculo XII conscriptam, regiones quae hodie '''Rem Publicam Montis Nigri''' constituunt eo tempore nomine '''Croatiae Rubeae''' appellabantur. === Illyricum Porphyrogeniti = Croatia Rubea? === Porphyrogenitus narrat partem Chroatorum in Dalmatiam advenientium se segregasse atque Illyrico et Pannonia potitam esse. Quaeri potest utrum hic Porphyrogeniti vocabulum Illyricum ad regionem Croatiae Rubeae pertinere possit, quae in aetate sero‑Romana, a Diocletiano imperatore, nomine Praevalis sive Prevalitana appellabatur. Nomen ''Illyricum'' per tempora Imperii Romani, ab Octaviano Augusto usque porro, suum ambitum geographicum legitime mutavit. Romani enim sciebant ''Illyrios proprie dictos'' eos esse qui in regionibus hodiernae Montis Nigri atque Albaniae septentrionalis habitabant, contra quorum civitatem bella gesserunt exeunte saeculo III et ineunte saeculo II a.Chr.n. At vero, Romanorum incursu in terras Delmatorum, Iapodum et Liburnorum, deinde etiam ad septentrionem circa Segesticam (bella Octaviani in Illyrico annis 36/35 a.Chr.n.), totus ille tractus in provinciam Illyricum constitutus est. Post rebellionem duorum Batonum (annis 6–9 p.Chr.n.) pristinum Illyricum in duas provincias diviserunt: Pannoniam et Illyricum, cuius pars Dalmatia erat. <center> [[File:Ancient balkans 4thcentury.png|800px |alt=Tabula totius Illyrici Romani saeculo IV |Tabula totius Illyrici Romani in saeculo IV]] </center> Regio mediaevalis Carantaniae, in qua quoque Chroati inter Dravam superiorem et Muram in Austria meridionali hodierna in chartis et documentis memorantur,<ref>Otto I in diplomate anni 954 formulam “in pago Crouuati” adhibet; Otto II anno 979 scribit “pago Chruuat”, et similia. Cf. Gluhak, 1990.</ref> aetate Romana provincia Noricum fuit, numquam Illyricum; solummodo reformatione Diocletiani Noricum in praefecturam Illyrici adscriptum est, sed ea partitio administrativa nomina ipsarum provinciarum minime mutavit. Quare plane excludendum est eos ''Chroatos Carantaniae'', qui sub nominibus ''Crowati'' etc. testantur, Porphyrogeniti Chroatos fuisse qui “in Illyricum” venerint.<ref>S. Antoljak, Lj. Hauptmann et B. Grafenauer putaverunt Porphyrogenitum vocabulo “Illyrici” ipsam Carantaniam intellexisse, quasi pars Chroatorum a Dalmatiae Chroatis secessisset atque ad septentrionem migrasset. Nos autem tali interpretationi non assentimur.</ref> Hic statuimus vocabulum “Illyricum” apud Porphyrogenitum intellegendum esse illud Illyricum quod ad meridiem veteris provinciae Romanae Dalmatiae (sensu strictiore) situm est, id est regiones ad meridiem fluminis Narentae, illum verum et antiquum Illyricum, ubi ''Illyrii propriae dicti'' habitabant. Hoc territorium saeculo IV administrative ''Praevalitana'' appellabatur, atque in aevo medio ''Dioclia'' imperatoris Porphyrogeniti (saec. X) et ''Doclea'' Gregorii Barsensis (saec. XII) vocabatur, quod hodie ''Res Publica Montis Nigri'' est. Ex relatione de situ geographicο archontiarum Slavicarum (quattuor earum ad meridiem ipsius Chroatiae positarum) in capite XXX apparet Chroatos in provinciam Dalmatiae advenisse atque quattuor illis principatibus dominatum imposuisse: Diocliae, Tribuniae, Zachumliae et Paganiae (Neretvanorum). Tertia vero pars Chroatorum, ut in eodem capite dicitur, ''Pannoniae'' potita est, id est illius partis Pannoniae inter Dravam et Savam sitae, quae est Chroatia septentrionalis hodierna, aetate Romana nomine Pannoniae Saviae nota. Sunt etiam nonnulli interpretes qui putent Porphyrogenitum, aut scriptorem qui caput XXX composuit vel auxit, vocabulo Illyrici significare regiones hodiernae Liciae aut fortasse interiores Bosnae et Hercegovinae, cum in capite XXX — quod notandum est — terra Bosna (a flumine Bosna dicta) omnino non commemoratur. At nos hic existimamus scriptorem capitis XXX, ex indiciis geographicis archontiarum Slavicarum, territorium veteris Bosnae strictiore sensu (secundum cursum ipsius fluminis Bosnae) fortasse ut partem Serbiae intellexisse, cum eam nullo nomine designet neque omnino in hoc capite memorare videatur. Porphyrogenitus enim affirmat Chroatiam ad Serbiam accedere apud Cetinam et Hlivnum, in montibus, quod significare potest Chroatiam et Serbiam fortasse ad septentrionem Narentae confinis fuisse, circumvectis principatibus Neretvanorum et Zachumliae. Regio hodiernae Liciae vix ullo modo pro Illyrico Porphyrogeniti haberi potest, cum totus ille tractus post rebellionem Delmatorum et Pannonum in provinciam Dalmatiae cum Liburnia inclusus sit. Quapropter hic concludimus unum tantum Illyricum fuisse, praeter Dalmatiae et Pannoniae dominationem, quod Chroati obtinere potuerint: nempe Praevalitanam aetatis sero‑Romanae, quam Gregorius Barsensis, id est Presbyter Diocliae, nomine “Croatiae rubeae” designat. == 7. De administrando imperio: Caput XXXI (loca ad Albam Chroatiam et ad migrationem Chroatorum pertinentia) == ''Chroatae, qui nunc Dalmatiam incolunt, oriundi sunt ex Chroatis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur. Hi trans Turcos (Ungaros) sunt, prope Franciam habitant, finitimi Slavinis, id est Serbis inbaptizatis. ''Isti Chroatae confugerunt ad imperatorem Heraclium priusquam idem facerent Serbi, eo tempore quo Avari Romanos inde expulerunt. ''Cum Romani eodem tempore ab Avaris depulsi essent, terrae eorum vacuae manebant. Iussu igitur imperatoris Heraclii isti Chroatae, arreptis armis, Avaros inde expulerunt atque, secundum imperatoris ordinationem, in terra Avarorum consederunt, in qua nunc habitant. ''Eo tempore Chroatae habebant archontem patrem Porgae. Imperator autem Heraclius misit ex urbe Roma sacerdotes, ex quibus fecit archiepiscopum, episcopos, presbyteros et diaconos, atque Chroatas baptizavit. ''Isti Chroatae habebant illo tempore archontem Porgam. ''Magna Chroatia, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. ''Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Turcis (Ungaris) et Pechenegis assidue depraedatur. ''Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. ''A terra eorum ad mare sunt triginta dierum itinera; mare autem quod triginta dierum itinere distat, vocatur Mare Nigrum. Ad Chroatas spectat etiam locus in '''capite XXXII''', cui titulus est “'''De Serbis et terra quam nunc incolunt”''', ubi legitur: [[File:Sorbian Polity under Dervan.jpg|center|400px|alt=Karta sorbskog političkog prostora pod Dervanom|''Mappa ditionis Dervani ducis Sorabum (saec. VII).'' ]] ''Serbi, qui nunc eam terram incolunt, oriundi sunt ex Serbis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur, qui domi sunt trans Turcos (Ungaros), in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia, illa inbaptizata et Alba dicta. == 8. Analysis et interpretatio capitis XXXI == In hoc capite situs Chroatiae Albae ita definitur: trans Ungariam (quae eo tempore primae dimidiae saeculi X etiam Slovaciam complectebatur), prope Franciam, finitima Serbis inbaptizatis. Chroatia Alba a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur, et mare ad quod descendunt triginta dierum itinere distat. Ex capite XXXII discimus Serbos Albos domi esse trans Ungaros, in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia. Quid igitur de situ Chroatiae Albae ex his omnibus colligi potest? Chroati Albi finitimi erant Serbis Albis inbaptizatis. Initio adtendebamus ad interpretationem secundum quam regio Boiki prope Ungariam ad Boikos Ucrainae referri posset, qui hodie in limitibus Ucrainae ad Slovaciam et Ungariam habitant, sicut olim putavit historicus Vjekoslav Klaić. Verumtamen locutio “ubi Franciae fines contingunt” (quae ad tempus compositionis DAI, circa annum 950, pertinet) nos ab tali expositione removit. Nam Franciae regnum, id est Germania regis ac postea imperatoris Ottonis I (936–976), numquam ad Carpatas pervenit neque cum eis confinia habuit; quare nomen Boiki ad Boikos Ucrainae referri non potest. Proinde Boiki Constantini Porphyrogeniti intellegenda est Bohemia, id est regio Cechorum; et notum est Sorabos sive Serbos Lusaticos etiam hodie ad septentrionem Bohemiae consistere. ''“A Chroatis ad mare sunt triginta dierum itinera.” Ultimus de Chroatis Albis locus in capite XXXI ita habet: ''Magna Chroatia, quae etiam Alba vocatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur. Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. A Chroatis autem ad mare sunt triginta dierum itinera; mare vero quod triginta dierum itinere distat, Pontus Nigrum appellatur.” Mare quod regioni Lipsiensi proximum est Balticum; ad illud autem non plus quam quadringenti chiliometrae sunt. Si ponamus coetum hominum pedibus et equis oneratis mediocriter triginta chiliometra per diem conficere, iter quadringentorum chiliometrorum per tredecim dies absolveretur, quod longe ab illis triginta diebus, quos Porphyrogenitus memorat, abest. At vero iter a triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae (ad meridiem et occidentem Cracoviae situm), si cursum Vislae fluminis fere sequatur, ad mare Balticum non excedit octingentos chiliometros; quod, si per triginta chiliometra singulis diebus dividatur, circiter viginti sex dies itineris efficit. Maior tamen est distantia a Cracovia per Dniestrum ad Pontum Euxinum, quae profecto iter fere triginta dierum praebet. Certe nobis hodie paene impossibile est exacte computare quantum temporis iter a Cracovia ad Balticum vel ad Pontum Euxinum primae dimidiae saeculi X occuparet, cum plerique huiusmodi itineris parametri ignoti sint (pericula viae, semitae mercatorum illius aetatis, et cetera). Praeterea, interpretes huius loci in litteris historicis non consentiunt ad quod mare Porphyrogenitus precise referat cum dicit “nigrum” vel “obscurum”: utrum ad Balticum an ad Pontum Euxinum. Lingüista atque etymologus '''Alemko Gluhak''' in libro suo ''De origine nominis Chroati'' (pp. 120–121) censet “mare nigrum”, ad quod triginta dierum iter esse dicitur, revera Balticum mare significare. Nam Byzantini mare, quod nos hodie ''Mare Nigrum'' appellamus, secundum traditionem linguae Graecae ''Pontos Eukseinos'' (''Mare Hospitale'') vocabant. Exsistit autem possibilitas commercii atque transmissionis culturalis, qua ipsum nomen Graecum ''Pontos Eukseinos'', quod olim ''Pontos Akseinos'' (Mare Inhospitale) erat, cuius forma ex voce Iranica ''äxsin'' derivata esse potuerit, postea vero a Graecis in ''Eukseinos'' mutata est.<ref>Vocabulum Osseticum äxsin phonetice [æxˈsin], Avesticum axšaena [axʃaːˈena] profertur; sonus “x” in utroque fricativus velaris surdus est, Croatico /h/ posteriori simillimus.</ref> Etenim Avesticum ''axšaena'', Osseticum ''äxsin''<ref>radix in lingua palaeoslavica: *''sin’j’'', Croatice: sinje, ut in ''sinje more''</ref>, quod Latine ''obscurum'' significat, esse potest origo Graeci ''Akseinos''.<ref>Hoc est exemplum quomodo etymologia ex perceptione phonica nasci possit: nam littera transliterata “x” in omnibus linguis Iranicis ut fricativus velaris surdus pronuntiatur (ut Germanice Bach, Scotice loch, Hispanice j in José), numquam vero ut coniunctio /ks/. Graeci autem, audientes Iranicum axšaena vel äxsin, id ad vocem suam áxeinos (“inhospitale, in externos adversum”) adcommodaverunt atque prorsus cum ea consociaverunt.</ref> Praeterea notandum est Turcos, qui hodie Minorem Asiam incolunt, mare Mediterraneum more tradito Ak denizi (Mare Album) appellare, quod ad occidentem terrae eorum situm est; illud vero mare, quod in septentrione situm est, Kara deniz (Mare Nigrum) vocant. Haec indicant Turcos, sicut alios populos stepparum Eurasiarum (inter quos Scythas et Sarmatas Iranicos), colores ad designandos mundi cardines usurpasse: nigrum = septentrio; album = occidens; caeruleum vel viride = oriens; rubrum = meridies. Ex his igitur sequitur nomen Chroatia Alba “Chroatiam Occidentalem” significare, cum Porphyrogeneti locutio mare nigrum vel obscurum ad Balticum mare referenda sit.<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, Zagreb, 1990, pp. 120–121.</ref> Haec omnia nos ad conclusionem ducunt Chroatiam Albam primae dimidiae saeculi X in circulo gentium Slavicarum occidentalium sitam fuisse, id est in vicinitate Boiki sive Bohemiae, prope Serbos in Germania orientali, inter Ugariam illius temporis (quae Slovaciam et Hungariam complectebatur) et Franciam. Ex his omnibus concluditur Chroatiam Albam in hodierna Polonia meridiana locatam esse. == 9. De differentiis inter capitulum XXX et capitulum XXXI == Communia capitulis XXX et XXXI sunt haec: utrumque commemorat adventum Chroatorum ex Chroatia Alba atque proelium Chroatorum contra Avaros, in quo Chroati Avaros superant. In ceteris autem rebus illa duo testimonia inter se discrepant. In capitulo XXX narratur fabula de quinque fratribus et duabus sororibus, quae in capitulo XXXI non reperitur. In capitulo XXX describitur saevitia Francorum erga Chroatos et bellum Chroatorum contra Francos quod septem annos duravit; in capitulo XXXI vero nulla fit mentio dominationis Francorum super Chroatos in Dalmatia. Tantum dicitur Chroatiam Albam prope Franciam sitam esse atque Francos (Germanos) Chroatiam Albam depraedari. Praeterea, in capitulo XXX dicitur Chroatos in Dalmatia se liberasse a potestate Francorum et accepisse baptismum ex Roma tempore archontis Porini; in capitulo XXXI autem dicitur Chroatos in Dalmatiam venisse iussu imperatoris Heraclii (610–641), quod magni momenti est, cum hoc '''sit unica expressa datatio adventus Chroatorum in fontibus (prima igitur dimidia pars saeculi VII)'''. Item in capitulo XXXI dicitur Chroatos venisse tempore patris Porgae, et tempore ipsius Porgae archontis baptismum ex Roma accepisse. (Duo nomina diversa, sed aliquatenus similia: Porga – Porin.)<ref>Recentior est inclinatio ut in nomine Porin varietas nominis dei Slavici Perun agnoscatur (Polonice: Piorun); cf. Alimov, 2015.</ref> In capitulo XXX saepe memorantur Francia, Franci et rex Otto I; contra, in capitulo XXXI memoratur solum imperator Heraclius eiusque munus, nec Franci ibi apparent, nisi quod Chroatia Alba prope Franciam sita esse dicitur. Nonnulli interpretes existimant capitulum XXX ab alio auctore compositum esse quam capitulum XXXI. Haec sententia de duobus diversis scriptoribus nititur, inter alia, analysi stilistica quae favet opinioni de duobus auctoribus. Saepe etiam dicitur scriptorem capituli XXX aliis fontibus usos esse quam scriptorem capituli XXXI. Tamen, ut iam diximus, fieri potest ut ipse imperator Constantinus duas diversas relationes de Chroatis in archivis suis habuerit, quas, cum eligere non posset, ambas inserere statuerit, eas simpliciter transcribens. Videtur tamen relatio in capitulo XXX esse aliena et transcripta, cum relatio in capitulo XXXI fortasse ab ipso imperatore consuta sit. Capitulum XXXI saepe habetur exemplum apertae propagandae Byzantinae (emphasi posita in munere Heraclii in adventu Chroatorum saeculo VII), cum capitulum XXX putetur repraesentare traditionem popularem Chroaticam de adventu atque memoriam de relationibus cum Francis. In capitulo XXX Franci exhibentur tamquam crudeles occupatores contra quos Chroati pugnant et vincunt; at re vera scimus solum ducem Pannoniae Liudewitum contra Francos pugnavisse, cum dux Dalmatiae et Liburniae Borna socius Francorum fuerit et adversarius Liudewiti Posaviensis. A temporibus Liudewiti usque ad compositionem additionis capituli XXX circiter 130–140 anni fluxerunt (si capitulum XXX, ut quidam putant, scriptum est annis 960, tempore quo rex Chroatiae Stephanus Držislav titulum patricii a Byzantino imperatore accepit).<ref>Alimov 2015</ref> Nihilominus non consentimus cum opinione quod capitulum XXX necessario tradit “puram” traditionem popularem, cum elementa traditionis popularis in utroque capitulo inveniantur.<ref>Margetić 2001, 127-131</ref> In capitulo XXX, ubi Franci saepe memorantur, situs Chroatiae Albae definitur secundum Bagibareiam; in capitulo XXXI situs definitur secundum locum Ungarorum. In capitulo XXX dicitur Chroatos in Chroatia Alba cum Ungaris foedera et amicitias contrahere; capitulum XXXI autem affirmat Ungaros atque Pechenegos Chroatiam Albam depraedari. == 10. Thesis de situ Chroatiae Albae in regione Cechiae orientalis, sive in ducatu Slavnikiano == Secundum traditionem popularem Cechicam, Cechi in terras hodiernas Cechiae a septentrione venerunt, ubi cum Serbis Albis confinia habebant, atque emigraverunt ut dominationem Serbicam evitarent. Una ex illis traditionibus refert protopatrem Cechum origine fuisse Lehum, eumque ex terra Chroatiae venisse, sicut in ''Chronica Dalimiliana'' saeculi XIV scriptum est. (Haud dubie non ex Chroatia Adriatica, sed ex Chroatia Alba septentrionali.) Per saeculum XX historiographia Cechica existimavit nonnullos Chroatos inter coetus fuisse qui ad ethnogenesim populi Cechici contulerunt. <center> [[File:České kmeny.png |thumb|900px |alt=Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus |''Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus (coloribus caeruleo et flavo signatus), secundum hypothesin de Bohemicis gentibus iam relictam, prout eam interpretatus est Rudolfus Turek anno 1957.'' ]] </center> Secundum fontes Francicos, in Bohemiae territorio parte altera saeculi IX plures duces regnabant (sex duces Bohemici), inter quos primatum tenebat dux Borivoj e stirpe Přemyslidarum, qui christianitatem accepit. Id erat tempus bellorum crebrorum cum Francis (Germanis). ===Theoria, qua ducatus dynastiae Slavnik in Bohemia orientali pro Chroatia Alba habetur=== In historiographia saeculi XX nonnumquam proposita est sententia, ducatus in Bohemia orientali (ad orientem Pragae), cum sedibus in Libice et apud hodiernam Kutna Hora, cuius fines Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' descripsit, fuisse ducatus Chroatiae Albae.<ref>Cosmas Pragensis (1045–1125), sacerdos et primus chronicarius Bohemus, auctor operis historici Chronica Boemorum.</ref> Dux partis orientalis Bohemiae (regio ad orientem Pragae circa Libice et Kutnam Horam) medio saeculo X, secundum fontes historicos, Slavnik vocabatur; unde tota familia dynastia Slavnikovica appellatur. Unus e filiis Slavniki, nomine Vojtjech (Adalbertus), brevi tempore episcopus Pragensis fuit; postea autem anno 997 in missione evangelizationis apud paganos Prutenos ad litus Balticum occisus est. Vojtjech iam anno 999 sanctus canonizatus est. Alter filius Slavniki, Sobjeslav, denarium argenteum cudi iussit in monetaria sui sedis Malin (hodie circa 3 km ad septentrionem‑orientem Kutnae Horae).<ref>Inscriptio nummi argentei Sobjeslavi: Malin civitas.</ref> Praecipuum domicilium familiae Slavnikovicae erat oppidum munitum Libice nad Cedlinou. Mense Septembri anni 995, in festo sancti Venceslai, oppidum oppugnatum est, et omnes ibi inventi trucidati sunt, ut Cosmas Pragensis vividissimo sermone refert. Solus Vojtjech, qui tum in Italia versabatur, et frater eius Sobjeslav, qui in Saxonia erat, mortem effugerunt. Sic familia ducalis Slavnikovica e historia Bohemica evanuit. Cosmas autem in sua ''Chronica Boemorum'' numquam aperte affirmat Slavnikum ortu ex Chroatis Albis fuisse. Quare concludendum est sententias de origine dynastiae Slavnik ex Chroatis Albis sine ullo fundamento in fontibus historicis positis. Redeamus igitur ad quaestionem de situ Chroatiae Albae sive Magnae. Imperator Constantinus Porphyrogenitus, qui opus suum ''De administrando imperio'' circa annum 950 conscripsit, in capite XXXI clare scribit: ''Magna Chroatia, quae et Alba dicitur, necdum usque in hodiernum diem baptizata est. Hinc sequitur ut Bohemia orientalis, id est ducatus Slavniki, pro Chroatia Alba a Porphyrogenito memorata haberi non possit, cum illa regio tempore quo DAI conscriptum est (circa 950) iam christianitatem recepisset. Nam et maiores Slavniki, sicut tota Bohemia, per missionem sanctorum fratrum Solunensium, Constantini (Cyrilli) et Methodii, in Ducatum Magnae Moraviae (863–885) evangelizati sunt; cum Bohemia sub duce suo Bořivoj I (circa 852–889) e stirpe Přemyslidarum vasalla Magnae Moraviae fuisset. Hypothesis saeculis XIX et medio XX exculta, quae nomina atque territoria “gentium Bohemicarum originariarum” retractare conabatur, inter quae etiam sedes Chroatorum in Bohemiam orientalem collocabatur, hodie ob probationum penuriam relicta est. Ad ''Encyclopaediam Academicam Historiae Bohemicae'' (2011) historici Dušan Třeštík conclusit Bohemiam aetatis mediaevalis antiquae repraesentatam fuisse a ducibus localibus singulis, qui saepe coniunctim agebant atque fortasse conventus gentiles celebrabant; sed “''quae in fontibus saeculi X et posterioribus pro nominibus gentium habita sunt (Lučané, Lemuzi, Pšowane, Sedličané, Děčané, Litoměřice, Zličané, Hbané aliique nonnulli) nomina sunt regionum, id est appellationes geographicae. Verum nomen gentis est Chroati, sed ii non in Bohemia sedebant, sed alicubi in Silesia''.”<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in: ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> Itaque locum Chroatiae Albae ulterius quaerere oportet, in regionibus ad septentrionem et orientem Bohemiae sitis. == 11.Documentum de institutione et finibus Episcopatus Pragensis anno 973 == Documenta autem in antiqua Cechia orta nonnullis suis testimoniis utilia indicia praebent de situ Chroatorum Alborum. Sic, verbi gratia, diploma Pragensis anni 1086, quod ad fundationem episcopatus Pragensis anno 973 pertinet, tradit in limite septentrionali episcopatus Pragensis habitasse: ''Psovane, Ghrvvati et altera Chrowati, Slasane ...''<ref>Cosmas Praguensis, ''Chronica Boemorum'', Lib. II., Cap. XXXVII</ref> <center> [[File:Screenshot_iz_Chronica_Boemorum_Lib.II,_Cap.XXXVII.png|800px|alt=Excerptum e Chronica Boemorum, Lib. II, Cap. XXXVII|''Excerptum e Chronica Boemorum (Lib. II, Cap. XXXVII).'' ]] </center> Chroati in hoc diplomate Pragensi memorati (Ghrvvati et altera Chrowati) inter gentes Bohemiae septentrionalis numerantur, una cum Psovanis; reliquae autem gentes Silesiae sunt: Slasane (circa Wratislaviam), Trebowane (Trzebnica), Dedosane (Żagań / Szprotawa) atque Bobrane (ad flumen Bóbr), quae omnes in parte meridionali‑occidentali Poloniae inter Odram et montes Sudetos sitae erant. Milciani vero ad occidentem memorati erant gens Sorabum Lusaticorum circa urbem Budyšin (Bautzen). <center> [[File:BOGUSŁAWSKI(1861)_Das_Siedlungsgebiet_der_Sorben_vom_7._bis_11._Jahrhundert_in_Mitteldeutschland.jpg |thumb|900px |alt=Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum |''Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum (saec. VII–XI).'' ]] </center> Chroati ex diplomate Pragensi (Ghrvvati et altera Chrowati) in ipsa triquetra finium Bohemiae, Poloniae et Germaniae siti erant. Hoc congruit cum assertione imperatoris Constantini Porphyrogeniti, qui refert Chroatiam Albam et Serbiam Albam ad fines terrae Boiki (Bohemiae) attingere, ubi etiam Francorum terminus erat. In variis codicibus Cosmae Pragensis nomen Chroatorum plurimis formis occurrit: Chrowaci, Chrouuati, Crouati, Crhuati, Hrouati, Chrowati,Ghrouati, Ghrwati, etc., quae omnes ad ethnonymum Slavicum Hrъvati referuntur. '''Ex mentione duarum Chroatorum partium in diplomate Pragensi haec concludi possunt: duae gentes Chroatorum in regione Poloniae meridianae certo exstiterunt. '''Prima pars in confinio Bohemiae et Poloniae, prope Sorabos Lusaticos, habitabat; altera vero orientius sita erat, fortasse in regione Poloniae meridianae circa Cracoviam. Cosmas enim solus auctor est qui duplicem Chroatorum praesentiam in spatio Slavico occidentali aperte confirmat. == 12.Regio Poloniae hodiernae ut area ubi sita erat Chroatia Alba seu Chroatia non baptizata prima parte saeculi X == Dissimile a regione Bohemiae, cuius principes iam exeunte saeculo IX fidem christianam acceperunt, annus officialis baptismi Polonorum habetur 966, cum dux Miesco ex gente Piastica principissam Bohemicam Dubravcam in matrimonium duxit. Conditio nuptiarum, quam ipsa principissa (secundum chronicas Polonicas) imposuit, erat ut dux Miesco baptismum susciperet. Hoc nos ad conclusionem perducit totam regionem Poloniae hodiernae, etiam Poloniam meridionalem atque ducatum Miesconis in Magna Polonia, prima parte saeculi X et adhuc circa annum 950, quo tempore Porphyrogenitus opus suum conscripsit, fuisse non baptizatam. Quapropter haec ipsa regio Poloniae meridionalis et meridio‑occidentalis verisimillimus est locus in quo quaerenda est Porphyrogeniti Chroatia Magna sive Alba. In altera parte saeculi X regio Poloniae meridionalis (Cracovia) atque meridio‑occidentalis (Silesia) politicae independens erat et extra statum Polonicum Piastidarum. Principes Bohemiae per episcopatum Pragensis conabantur potestatem suam ecclesiasticam, atque eo ipso politicam, in eas terras extendere. Cosmas, auctor ''Chronicae Boemorum'', aperte tradit provinciam Cracoviensem ab ipso anno 973, quo episcopatus Pragensis conditus est, ad eandem dioecesim pertinuisse, eiusque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Stir processisse, deinde ad meridiem versus montes Tatra in hodiernam Slovaciam, quae eo tempore pars Hungariae erat. Iurisdictio ecclesiastica episcopatus Pragensis principibus Bohemicis e gente Přemyslidarum diuturnam auctoritatem politicam pollicebatur, necnon facultatem amplificandi statum circa Cracoviam. Hi autem consilia circa annum 990 corruerunt, cum Miesco I Cracoviam et Silesiam armis occupavit, quo facto ambitiones Bohemicas in Polonia meridionali interclusit. Dux Miesco I (960–992) anno 966 baptizatus est, et prima dioecesis in Polonia demum anno 1000 in urbe Gneznensi condita est. Etiam saeculo XIV custodes urbani Cracovienses vocabantur Charwat. Initio saeculi XX milia hominum ex regione Cracoviensi in Civitates Foederatas emigrantium in documentis publicis se professi sunt Albos Chroatos (Anglice: White Croats). Nonnulli investigatores existimant Albos Chroatos latere sub nomine in fontibus tradito Vistulani (Vislani), quod ad plebem in Polonia meridionali circa Cracoviam pertinere videtur, quam memorat Geographus Bavarus.<ref>Janusz Bogacz, Czy jesteśmy Chorwatami? Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Tarnów Regional Museum). Dostupno preko Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20110717071759/http://www.muzeum.tarnow.pl/wydawnictwa/czytelnia/artykuly/kroacja.htm</ref> <center> [[File:Polska 960 - 992.png|500px|alt=Polonia tempore Miesconis I.|''Polonia tempore Miesconis I (960–992).'' ]] </center> == 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). == Rex Anglo‑Saxonicus Alfredus Magnus in opere quod Geographiam Europae inscribitur (annis 888–893), Orosio innixus, ita scripsit: <poem> '''Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan; '''and bē eastan Dalamensena sindon Horithi; '''and bē norðan Dalamensena sindon Surpe; '''and bē westan him sindon Sysele. '''Bē norðan Horithi is Mægðaland, '''and bē norðan Mægðalande is Sermende '''oð þā beorgas Riffin. </poem><ref>In sequenti loco exhibetur textus Anglo‑Saxonicus normalizatus, secundum Henricum Sweet, ex editione Londinensi anni 1883. Paulus Orosius, ''King Alfred’s Orosius'', ed. Henry Sweet (London: Published for the Early English Text Society by N. Trübner & Co., 1883). Textus Anglo‑Saxonicus ex codice Lauderdale, cum lectionibus variantibus e codice Cottoniano Tiberius B. I. Exemplar digitalizatum e bibliotheca Universitatis Oxoniensis, Internet Archive, https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog. </ref> In codicibus scriptum est: “''Bē norðan eastan Maroara sindon Dalamensan'';” quod falsum esse videtur, cum Dalamense, sive Slavicē Glomače, non ad septentrionem‑orientem Moraviae sed ad septentrionem‑occidentem sita fuerint, in regione quae hodie Germania orientalis est. Quapropter in editionibus criticis locus emendatus est in: “Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan;”. Interpretatio huius loci talis est: ''<poem> A septentrione et occidente Maroara (Moravienses) sunt Dalamensan; ad orientem Dalamensena sunt Horithi<ref> In diversis codicibus Anglo‑Saxonicis variae formae huius vocabuli occurrunt: Horiti, Horgiti, Horithi, Horoti.</ref>(Chroati); ad septentrionem Dalamensena sunt Surpe (Serbi); ad occidentem eorum sunt Sysele. A septentrione Horithorum est Mægðaland (?) ; et a septentrione Mægðalandi sunt Sermende usque ad montes Riffin.” </poem> Dalamense gens erat populus Slavicus occidentalis, qui etiam Glomače vocabatur, atque regionem hodiernae Saxoniae habitabat, inter flumina Albim et Muldam, circa urbes nunc Meissen, Dresdam, Lommatzsch et Döbeln sitas. Haec regio a Germanis postea ''Daleminzische Gau'' appellabatur. Situs eius ad septentrionem‑occidentem Bohemiae et Moraviae, ad orientem vero Thuringiae pertinet. In textu dicitur Surpe (Serbos) ad septentrionem eorum esse, Horitos autem (Chroatos) ad occidentem. Alio loco scriptum est: '''“be eastan Maroara londe is Wisle lond”''', id est: ad orientem terrae Moraviae est terra Visle, hoc est regio circa flumen Vistulam sita. Ex his apparet Horitos collocatos esse inter Germaniam orientalem ad occidentem et “terram circa Vistulam” ad orientem; quod regioni Poloniae meridiano‑occidentalis respondet. Hoc congruit cum sede cuiusdam coetus Chroatarum in ''Privilegio episcopatus Pragensis'' in Chronica Boemorum, ubi Chroati inter gentes Silesiacas memorantur. Porro Porphyrogenitus quoque ramum occidentalem Chroatarum Alborum ad fines Bohemiae (Boiki), ad vicinitatem Serborum Alborum necnon ad confinia totius ditionis Francicae ponit. Vocabulum Mægðaland, nonnumquam explicatum est ut Mazovia, nonnumquam ut terra fabulosa “puellarum”, cum mægð in lingua Anglo‑Saxonica significet puellam vel virginem. Explicationes traditae vocabulum Riffin ad Riphaeos montes referunt, montes mythicos in extremo septentrione orientali, fortasse ad Uralem. Sermende vulgo interpretantur ut Sarmatae. Ex hoc patet regem Alfredum, post Horitos atque post “terram circa Vistulam”, nullas iam certas notitias de regionibus ulterius ad orientem habuisse: nihil enim sciebat de terris gentium Balticarum neque de spatiis quae nunc Belarusiam, Russiam et Ucrainam continent. Ei locus ille ignotus erat, quem, more geographiae Graeco‑Romanae, Sarmatis (Sarmende) attribuebat usque ad montes Ripheos. Si autem ''Mægðaland'' sit corruptio ''Mazoviae''(Polonice: ''Mazowsze''), non terra fabulosa virginum, a quibus ad septentrionem Sarmatae (''Sermende'') usque ad Riphaeos montes porriguntur, tum Horithi = Chroati meridie Mazoviae collocarentur, in regione Poloniae meridiano‑orientalis. === Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana === Fons historicus, qui varia genera gentium Slavicarum ad septentrionem atque ad orientem Danubii cum sedibus suis enumerat, nomine ''Cartographi Bavarici'' (circa annum 845) notus, Chroatos omnino in indice suo non commemorat. Attamen idem fons, qui hoc titulo designari consuevit, in regionibus Poloniae meridianae ''Vistulanos'' memorat, quorum nomen a flumine Visla (Latine Vistula, Polonice Wisła) deductum est; hi enim circa superiorem Vistulam habitabant, cum principali sede Cracovia. De principe ''Zachumliae'', Michaele nomine, imperator Constantinus Porphyrogenitus circa annum 950 scribit traditionem familiarem principis Michaeli originem stirpis eius ex regionibus circa flumen Vistulam attribuere.<ref>Michael, dux Zachumliae, prima parte saeculi X floruit; erat contemporaneus regis Tomislavi, cuius potestatem supremam verisimiliter agnoscebat, ut ex opere Thomae Archidiaconi discimus, de participatione eius in conventu synodali Spalatensi una cum rege Tomislavo anno 925 commemorata.</ref> Altera gens, quam Cartographus Bavaricus memorat, sunt Lendiani, qui regionem Poloniae meridiano‑orientalis incolebant. Nomen eorum, Lendiani (Polonice Lędzianie), ex voce Slavica antiqua ''lęda'' = Croatice: ''ledina'' deducitur quae significat lētam, terram videlicet incultam, quae ex silvarum excisione et incendio ad culturam parata est. Territorium Lendianorum aestimatur ad orientem fluminis Vislae protendi, circa flumen San, deinde ad Wieprz atque ad Bug.<ref>Agitur de Bugo Occidentali, qui in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit, ubi fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit, atque postea in Poloniam intrat, ubi in Vistulam influit. Exstat etiam Bugus Meridionalis, qui circiter CL chiliometra ad orientem fontis Bugi Occidentalis oritur; hic vero ad meridiem decurrit et in Pontum Euxinum se exonerat.</ref> Nonnulla est possibilitas ut nomen fluminis Bug fontem praebeat nomini unius ex duabus sororibus in capite XXX operis DAI, Buga. Ex fontibus medii aevi noti sunt Buzani ut pars Volinianorum, in confinio Poloniae et Ucrainae.<ref>Vjekoslav Klaić, ''De Chroatia Rubra et Russia Rubra'', in periodico ''Hrvatsko Kolo'', Matica Croatica, Zagrabiae 1927, pp. 127–130.</ref> In Croatia, in regione Licensi, medio aevo extabat Buzka (Bužka) provincia sive Buzani; item in Hercegovina Buzko palus ad meridiem campi Livaniensis. Praeter ''Cartographum Bavaricum'', Lendianos memorat etiam imperator Constantinus Porphyrogenitus sub nomine ''Lendzanenoi''. Historicus Polonus Tadeusz Lewicki existimavit sub nomine Vistulanorum, quod ab appellatione fluminis Vislae (Polonice Wisła, Latine Vistula) derivatur, re vera latere Chroatos Albos. Sententiam suam confirmavit eo argumento quod fontes externi, ut opus regis Anglo‑Saxonici Alfredi, nomina gentium Slavicarum saepe depravare soliti sunt (uti fit in formis Horiti, Horgiti, Horoti pro Chroatis in Polonia austro‑occidentali), neque mirum esse quod gentes Slavicae in fontibus alienis omnino diversis nominibus (exonymis) appellarentur, <ref>Lewicki, Tadeusz (2006) [1951]. "Najstarije spominjanje Višljana u izvorima (Najdawniejsza wzmianka źródłowa o Wiślanach)" [The earliest mention of the Vistulans in sources]. In Nosić, Milan (ed.). Bijeli Hrvati I [White Croats I] (in Croatian). Maveda. pp. 86–99. ISBN 953-7029-04-2.</ref> sicut gens Glomache, quam Germani Daleminzen sive Dalamense apud regem Alfredum vocaverunt. Alter historicus Polonus, Henryk Łowmiański, thesis sustentavit utramque gentem, Vistulanos et Lendianos, ad Chroatos Albos pertinuisse. Investigatori Ucrainensis Leontii Voitovych thesis proposuit Vistulanos re vera inter prima plemina Polonica atque Silesiana fuisse, quae per saecula in terras a Chroatis inhabitas irruptionem atque invasionem fecissent; eosque incursione et colonizatione veterem regionem Chroaticam in duas partes divisisse: occidentalem et orientalem. Partem occidentalem reliquiae Chroatrum in Polonia austro‑occidentali, a pleminibus Silesianis circumdatae, constituerent; partem vero orientalem Chroati in hodierna Ucraina occidentali superstites. Hac hypothesi explicaretur quomodo nomen Chroatrum ex amplis regionibus Poloniae meridianae paulatim depulsum atque evanidum sit. Tadeusz Lehr‑Spławiński, argumentis Slavistae Slovaci Luboris Niederle innixus, existimavit Vistulanos esse nomen quod fontes Germanici et alii occidentales praecipue adhibebant, cum fontes orientales — ut Porphyrogenitus necnon itinerarii et geographi Arabici — endonymum antiquius Chroati (apud Porphyrogenitum Hrovatoi / Horvatoi) retinerent; atque olim validam confoederationem pleminum Chroaticam in Polonia meridiana post migrationem partis Chroatrum in Balcanos occidentales dissolutam esse. Nonnulli fontes, plerumque indolis legendariae, ut traditiones populares in chronicis Bohemicis (Chronicon Dalimil) aliisque servatae, hoc ipsum narrant: Lechus quidam (Polonus) nomine Čech, ex terra Chroatrum cum familia et fratribus profugisse in regionem quam antea Vandali Germani incolebant. Aliae narrationes tradunt maiores Čechae ex aquilone fugisse sub pressione vicinorum Servorum. Tertiae leges memorant impetum gentium Silesianorum, quorum ethnonymum (Silesiani) vulgo et simpliciter ex eo deducitur quod ad meridiem “descenderent” (silazili = descendere) in sedes hodiernas, atque ita maiores Čechae ad terras hodiernae Bohemiae migrare coegerint. <ref>In lingua Bohemica antiquiori, saeculis XII–XV, reperitur verbum ''sílaziti / sélaziti''; in dialectis Polonicis veteribus, praesertim Silesianis et Minoripolonicis, occurrunt formae ''sylazić / syłazić / zylazić'', quae formae hodierno Croatico ''silaziti'' valde sunt cognatae. Omnes hae voces a vetere Slavica radice ''sъ‑laziti'' oriuntur; cf. Russice ''слазить'' (slazit’), Ucrainice ''злазити'' (zlaziti). Forma Croatica moderna ''silaziti'' omnium est maxime conservativa, cum structuram praslavicam fere intactam servet.</ref> Quartae denique fabulae commemorant ''Cracum'' quendam, tamquam antiquissimum incolam Bohemiae; nomen eius cum toponymo Cracovia coniungitur. Revera, omnibus fontibus hucusque cognitis perspectis, videtur nomen Chroati, Horvati antiquius quoddam stratum ethnonymicum repraesentare, quod fortasse saeculis V et VI dominans erat, dum in posterioribus saeculis identitatem suam sensim amitteret. Causae debilitatis identitatis nomine Chroatico expressae variae esse possunt: a) migratio maiorum coetuum Chroaticorum ad meridiem et occidentem, versus Adriaticum; b) impetus aliarum gentium Slavicarum ab aquilone, ut gentium Silesianorum et aliorum Polonicorum. == 14. ''Lingones'' in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi Spalatensis (circa 1250) == Ex nomine Lendianorum verisimile est derivari etiam vocabulum Hungaricum pro Polono: Lengyel, unde proficiscitur nomen quod in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi (circa 1250) invenitur: Lingones, in ea parte ubi Thoma scribit de septem vel octo generosa genera ex regionibus Poloniae, ex illis Lingonibus, in Dalmatiam venisse. Notandum est Thomam Archidiaconum Spalatensem saeculi XIII medio verisimiliter linguam Graecam ignorasse neque opus Constantini Porphyrogeniti (saeculi X) ad manum habuisse; quapropter eius relatio de septem vel octo generosis generibus ex Polonia oriundis testimonium est independens, quod confirmat narrationem de quinque fratribus et duabus sororibus in capite XXX operis ''De Administrando Imperio'' Constantini Porphyrogeniti. Differentia autem praecipua est quod Thoma Archidiaconus adventum illorum septem vel octo generum coniungit cum aetate regis Ostrogothorum Totilae, qui in prima parte saeculi VI vixit, cum Porphyrogenitus in capite XXXI adventum Chroatorum in primam partem saeculi VII datet. Notandum praeterea est quod etiam hodie in Polonia meridionali exstant toponyma quae nomen Chroaticum continent, ut ''Chorwatówka, Chorwatowa'', etc.; in Polonia meridionali invenitur etiam flumen ''Tugaj'', cuius nomen memoriam ''sororis Tugae'' ex capite XXX DAI refert. In Polonia vero orientali-meridionali flumen ''Cetynia'' reperitur, quod ad ''Cetinam'' in Croatia refert, dum hydronymum ''San'' ad flumen ''Sana'' alludit. == 15. Chroati in Nestoris Chronica == Opus ''Historia annalium praeteritorum'', sive ''[[Nestoris Chronica]]'', quod exeunte saeculo XI et ineunte XII a monacho Kioviensi Nestore (+1116) lingua Slavica ecclesiastica conscriptum est, unum ex fontibus gravissimis habetur qui clara testimonia praebent de sedibus magnae gentis Chroatorum in regione quae hodie occidentalis Ucraina est. ''[[Nestoris Chronica]]'', sive Annales, fons praecipuus est ad historiam primam gentium Slavicarum orientalium; attamen idem Chronica simul est una ex fontibus historicis in historiographia Croatica maxime neglectis.<ref> Plurimae chronicae et annales in terris Slavicis conservatae saeculo XII ortum habent. Antiquissima est ''Povest’ vremenych let'' sive ''Nestoris chronica'', Nestoro monacho Kioviensi (mortuo ante annos 1116 vel 1119) adscripta, lingua Slavonica ecclesiastica antiqua conscripta, quae in nonnullis posterioribus exemplaribus et recensionibus servata est. Vetustissima chronica Polonica est ''Gesta principum Polonorum'' (1112–1118), Latine scripta et Gallo Anonymo tributa. Alter scriptor Polonicus post Gallum fuit Wincenty Kadłubek, qui suam ''Chronicam'' (1190–1208) composuit. Prima chronica Bohemica Latine conscripta est ''Chronica Boemorum'', a presbytero Cosma Pragensi (1045–1125) redacta. Inter meridionales Slavos antiquissimum opus conservatum est ''Sclavorum Regnum'', Latine scriptum, vulgo ''Ljetopis popa Dukljanina''. A sacerdote catholico ex urbe Baro (hodie in Montenegro) conscriptum est, qui se ipse nomine “Gregorius presbyter Diocleas” profitetur. Opus plerumque ad medium saeculum XII refertur; nonnulli tamen investigatores censent id circa annos 1170–1190 compositum esse atque a tunc temporis archiepiscopo Barensi scriptum, de quo plura documenta supersunt, inter quae epistulae et testamentum, quo dona monasterio ''S. Chrysogoni'' Iadertino legavit. Ex his Eduardus Peričić (in: ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog'', Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1990.) concludit Gregorium archiepiscopum Diocleae et Barensis ortu Iadertinum fuisse, ibique in dicto monasterio vitam finivisse. Historici existimant hoc opus fide dignum esse tantum pro rebus a saeculo X incipientibus; quae vero ad priora saecula pertinent aut ficticia aut semi‑legendaria habentur, sicut celeberrima narratio de magno conventu in campo Duvaniensi sub rege Svetopeleco exeunte saeculo IX secundum ipsius operis chronologiam. Opus praeterea incipit indice mythico regum Gothicorum, qui ab saeculo V regiones Balcanicas occidentales tenuisse dicuntur; quodam autem loco Goti simpliciter in Slavos transformantur. Influentia ''Sclavorum Regni'' magna fuit in chronicis a saeculo XIII usque ad initium saeculi XVII. Videtur hoc opus cognovisse etiam Thomam Archidiaconum Spalatensem (saeculi XIII medii), qui initia praesentiae Slavicae in Dalmatia et Illyrico cum rege Gothorum Totila (saeculi VI prima parte) coniunxit; qui tamen, ut constat, Slavos ex Polonia deducere non potuit, cum in Italia natus, vixerit et mortuus sit. Praestantissimus chronicus Venetiarum saeculi XIV, Andreas Dandolo, opus ''Sclavorum Regnum'' quoque cognovisse videtur, quod ex mentione Chroatiae Albae et Rubrae apparet. Notandum est vocabula “Chroatia Alba” et “Chroatia Rubra” (in ''Sclavorum Regno'' et postea apud alios scriptores occurrentia) ad divisionem territorialem Chroatiae Adriaticae pertinere, non ad veterem “Chroatiam Albam” in regionibus Poloniae. Denique opus ''Sclavorum Regnum'' magnum habuit momentum in opere Mavri Orbinii Ragusini, qui magnum librum historicum ''Il Regno de gli Sclavi'', ideis panslavisticis imbutum, Italice conscripsit et anno 1601 edidit. </ref> Ex historicis Croatis notioribus solus Vjekoslavus Klaić ''Nestoris Chronicam'' diligentius tractavit, quod eius articuli in commentario ''Hrvatsko Kolo'' annis 1927 editis testantur. Ex recentioribus historicis Croatis Neven Budak ''Nestoris Chronicam'' tantum obiter memorat in uno ex libris suis recentioribus. Denique, ''[[Nestoris Chronica]]'' necdum in linguam Croaticam conversa est, nec exstat editio critica huius fontis historici. In hoc opere exponitur historia rerum gestarum in regionibus quas gentes Slavicae orientales incolebant: a sinu Finnico, lacu Ilmen et Novogardia ad septentrionem, per vallem fluminis Dnepr usque ad Pontum Euxinum. Pars historica Chronicae eventus a saeculo IX deinceps persequitur in regione ubi vasta civitas Slavica sub ducibus dynastiae Rurik, origine Scandinavis, formari coepit. Haec civitas centrum suum principale habebat in urbe Kiovia ad Dneprum, venam quasi vitalem illius partis Europae, atque in historiographia nota facta est nomine Russia Kioviensis. Nestor enumerat gentes Slavicas quae in illis amplissimis regionibus habitabant. Inter octo gentes quae territorium Ucrainae hodiernae incolebant, etiam Chroatos memorat. Chroati in regione Ucrainae tribus vicibus in opere Nestoris commemorantur: in parte generali capitis IX, ubi dicit… ''[...] vivebant igitur concordes '''et Polani et Severi et Radimici et Vjatici et Chorvati.''' (2) Dulebi vero habitabant secundum Bugum, ubi nunc Volinienses habitant; Uglici et Tiverci secundum Danastrim habitantes Danubium adtingebant; bis enim memoratur, ad bella pertinens: in capite XXI de expeditione ducis Kioviensis Olegi in Graecos et Constantinopolim annorum 904–907, ita scriptum est: ''(2) Anno 6415. Igore Kioviae relicto, Oleg magna cum multitudine Varaegorum, Tiudorum, Crivitioruin, Merorum, Polanorum, Severorum, Drevlanorum, '''Radimitiorum, Chorvatorum, Duliborum, Tivertiorum''', de quibus supra mentio est facta quique omnes Scythia magna appellantur, in Graecos profectus est, hos omnes Oleg partim in equis, partim in navibus, quarum duo millia erant, secum duxit; ubi Constantinopolim advectus est, Graeci fretum urbemque clauserunt. In capite XLV de bellis ducis Kioviensis Vladimiri scriptum est: ''Anno 6501. '''Vladimir contra Chorvatos''' profectus est; cum e '''bello Chorvatico''' reversus esset, Pecenegi ex altera Sulae ripa venerunt. De his rebus historicus Vjekoslavus Klaić scripsit: ''Haec tria loca in annalibus Nestoris aperte testantur iam multo ante annum 862, deinde per totum saeculum decimum, gentem quandam Slavonicam Chroatorum vixisse; eamque gentem saeculo X magis minusve sub potestate principum Russicorum Kioviensium fuisse, donec sanctus Vladimirus anno 993 bellum Chroaticum in eos movit. Nestor Chroatos plerumque ante Dulebos (Volinianos), post Radimicos memorat; unde colligitur eos habitasse in vicinia Duleborum sive Volinianorum, id est in parte occidentali hodiernae Ucrainae circa fontes fluminis Bug et superiorem cursum Dniestri, in regione urbium Leopolis, Rohatyn, Halicia et Ternopolia. <center> [[File:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|frame|600px|alt=Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX|''Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX.'']] </center> Tabula tribuum Slavicorum orientalium saeculorum VIII–IX. == 16. Archaeologica investigationes in Ucraina occidentali == Opera archaeologorum Ucrainensium ab annis 1960 incohata, atque praesertim per decennia recentiora, in regione superioris Podnestrovia, id est ad ripas Tyratis (circa Dniestrum), reliquias complurium habitationum et castellorum detexerunt, quae ad periodum a saeculo VI usque ad saeculum X pertinent. Effossa archaeologica in Ucraina occidentali annis 1981–1995 facta loca urbium primorum medii aevi in regione trans‑Carpathiae et Podolia occidentali patefecerunt, quae ad saecula IX–XI sunt relata. Agitur de oppidis munitis variarum dimensionum: 65% eorum superficiem circiter 0,2 hectariorum habebant; 20% circiter 2 hectaria; et circiter 15% superficiem plus quam 2 hectaria. In regione Prikarpatiae et Podolia occidentali plus quam XXXV urbes repertae sunt, quarum maiores in locis hodie notis ut Plisnesk, Stilsko, Terebovlia, Halicius, Revno, Leopolis, Lukovišče, Rokitne, atque in regione Roztočia sitae erant. Ex his urbibus tantum XII usque ad saeculum XIV supervixerunt.<ref>Cf. Korčinskij, Orest: Bijeli Hrvati i problem formiranja države u Prikarpatju, in: Bijeli Hrvati I, Rijeka 2006 (Latine: De Chroatis Albis et quaestione formationis civitatis in Prikarpatia).</ref> UNESCO in opere tutelae hereditatis culturalis atque historicae ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' memorat inventa duorum magnorum “oppidorum”, quorum reliquiae repertae sunt apud vicos hodiernos Pidhoroddya (Latine: Subcastellum) ) et Lykovyšče prope urbem hodiernam Rohatyn, quae ad periodum inter saecula VI–VIII sunt relata, atque cum Chroatis coniunguntur.<ref>Warsaw-Kiew 2011 https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1424.pdf</ref> Chroatis tribuuntur duo “goroda” (Ucrainice horody) insolitarum dimensionum, in quibus decem milia hominum habitare potuerunt: Plisnesk, amplitudine circiter 450 hectariorum, cum arce et centro cultus pagani, omnibus circumdatum septem lineis defensionis longis et complexis necnon pluribus minoribus vicis in vicinia; inventi sunt etiam plus quam CXLII tumuli (kurgani) qui utrumque genus sepulturae continent: et cremationes et inhumationes. Locus Plisnesk situs est prope vicum Pidhirtsi, atque ab anno 2015 ut “Reservatum historicum et culturalis” (Ancient Plisnesk) conservatur.<ref>https://www.exarc.org/oam/ancient-plisnesk</ref> Locus Stilsko<ref>https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=60576</ref>, amplitudine 250 hectariorum, cum arce 15 hectariorum, lineis defensionis decem chiliometrorum longitudinis, situs est ad flumen Kolodnica, tributarium Tyratis (Dniestri). Ibi reperti sunt rari exempla architecturae religiosa Slavicae prae‑christianae; quidam coniungunt inventum sacellum cum deo fortasse nomine Hors, qui in quibusdam scriptis mediaevalibus memoratur. Usque ad annum 2008 in regione Stilsko repertae sunt reliquiae et vestigia plus quam L vicorum aperti generis (sine munitionibus), qui ad periodum inter saecula VIII–X referuntur; item inventi sunt circa CC tumuli (kurgani). Archaeologi et historici ex his inventis existimant in ea parte Ucrainae ortum esse seriem urbium‑civitatum, similium polis antiquae Graeciae aliisque locis, unde de Chroatis in illa regione loquuntur tamquam de proto‑natione polycentrica, quae in unam maiorem rem publicam non coaluit. Praeterea ad constitutionem cuiusdam unitariae civitatis Chroaticae in Podnestrovia perveniri non potuit, quod multi loci cinere operti inventi sunt cum manifestis vestigiis magni incendii, quod ad finem saeculi X refertur atque coniungitur cum eventu apud Nestoris chronicon memorato ut “expeditio Chroatica” ducis Volodimeri anno 993. Eodem tempore, exeunte saeculo X et ineunte XI, Stilsko et Plisnesk desinere coeperunt exsistere. Attamen meminisse oportet hoc tempus esse frequentium bellorum: post mortem ducis Volodimeri (1015) illam regionem Boleslaus Chrobry (992 - 1025), dux Poloniae, invasit atque adiunxit. <ref>Boleslaus Chrobry ab anno 992 usque ad 1025 Poloniae dux fuit, atque anno 1025 coronatus est rex Poloniae, sed eodem anno obiit.</ref> Post hanc autem destructionis aetatem, per saeculum XI in nonnullis locis iterum apparuerunt habitationes quae paulatim creverunt in centra regionalia, sicut iam memoratum Halicium (Galicium), ex quo postea, aetate Austro‑Hungarica, totus ille tractus nomen Galicia accepit. == 17. Chroati in Ucraina (Russia Kioviensi) et Albichroati in Polonia meridiana — duae gentes separatae atque distinctae? == Hic concludi potest atque ex fontibus scriptis (Chronicon Nestoris exeunte saeculo XI et ineunte XII compositum) itemque ex archaeologicis testimoniis praebere de exsistentia gentis nomine Chroatorum in Ucraina per medium aevum antiquum, verisimiliter iam a saeculo VI usque ad eorum inclusionem in Ducatum Russiae Kioviensis saeculo X. Confirmationem additicam praebet relatio statistica de incolis Russiae imperialis anno 1861 confecta, in qua legitur in regione Volhinia 17 228 homines se ad gentem Horvatorum pertinere professos esse.<ref>Gluhak 1990. pag. 145; Incertum est utrum hic numerus ad solos viros pertineat an etiam feminas et pueros includat.</ref> Documentum quod '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' anno 1086 confectum est pars est operis Chronica Boemorum (lib.II, capit.XXXVII), a presbytero et historico '''Cosma Pragensi''' exeunte saeculo XI et ineunte XII conscripti. In hoc privilegio refertur de '''fundatione episcopatus Pragensis anno 973 facta''' atque describuntur fines eiusdem ex tempore fundationis, enumeratis omnibus regionibus limitaneis ac gentibus in finibus Episcopatus Pragensis habitantibus. A parte occidentali incipiens, ad septentrionem procedit, deinde ad orientem, ubi affirmatur episcopatum complecti totam regionem ac provinciam circa urbem Cracoviam, atque protendi ad flumina Bug et Stir ad orientem; postea ad meridiem versus Hungaros declinare, ad vertices montium Tatra pervenire, inde Moraviam includere, ac demum ad meridiem cum Bavaria confinia habere (hodierna Austria Inferior, quae illo tempore pars Bavariae erat). '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' documentum est quod, independenter a opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeniti, '''confirmat exsistentiam duarum coetuum Chroatorum (Chruuati et altera Chrowati) ad septentrionem Bohemiae in altera parte saeculi X.''' Chroati in “''Privilegio Episcopatus Pragensis''” memorantur post Psouanos, gentem in septentrionali parte Bohemiae, et in consortio gentium Silesiacarum: Slasanorum (Silesianorum), Boboranorum — gentis circa flumen Bobor (''Bóbr'') in Polonia meridionali-occidentali, Trebowanorum; item commemorantur Milciani, una ex gentibus ''Serborum Lusaticorum'', in hodierna Germania orientali ad triplicem finium contactum Germaniae, Poloniae et Bohemiae. Locus Chroatorum, quos ''Privilegium Episcopatus Pragensis'' memorat describens fines episcopatus ex anno 973, magna ex parte '''congruit cum descriptione Porphyrogeneti''' (circa annum 950) de situ Chroatiae Albae in capitulis XXX, XXXI et XXXII: '''iuxta terram Boiki (Bohemiam), ubi vicini sunt Albii sive non baptizati Serbi, atque ubi fines attingunt Franciam (Germaniam).''' ''Privilegium'' duas Chroatorum gentes (Chruuati/Ghrwati et altera Chrowati) memorat inter Psovanos et Slasanos positis, quod implicare videtur has duas Chroatorum partes sibi invicem proximas fuisse. Verumtamen id, quod simul commemorantur, fortasse ex ratione mnemotechnica conscriptionis ortum habuit: cum de coetibus eiusdem nominis ageretur, scriptor eos coniunxit, quia ita facilius meminisse poterat. Haud improbabile est inter utramque gentem Chroatorum alia quoque tribus interposita fuisse. Ita aperitur facultas ut hi “altera Chrowati” orientem versus collocentur, in Polonia meridionali circa superiorem Vistulam et Cracoviam, vel in regione meridionali Poloniae prope triplicem finium contactum Poloniae, Slovaciae et Bohemiae. Talis collocatio huius secundae partis Chroatorum in Polonia meridionali congrueret cum iis quae Porphyrogenitus refert, ubi in capite XXX dicit Albichroatos cum Hungaris amicitia et compaternitate coniunctos esse, atque in capite XXXI eos a Francis, Hungaris et Pecenegis depraedari. Constat nomades et equestris gentes, quales Hungari et Pecenegi, celeribus ac repentinis incursibus etiam loca satis remota petivisse: meminisse licet ingentes Hungarorum irruptiones in Italiam septentrionalem, ubi exercitum imperiale deleverunt, item in Germaniam (proelium apud Augustam Vindelicorum anno 955) atque usque in Franciam et Burgundiam. Similem equestris impetus rationem, cum direptione et vastatione coniunctam, eo tempore Pecenegi adhibebant. Haud dubium est Pecenegos in quibusdam excursionibus Poloniam meridionalem circa Cracoviam attingere potuisse; attamen primi, qui eis obviam fierent, fuissent Chroati in Ucraina occidentali circa superiorem Dniestrum. Si Bagibareia in capite XXX De administrando imperio pro Bavaria accipitur (ubi dicitur Albichroatos ultra Bagibareiam habitare), atque si consideretur quod medio saeculo X tota Austria necnon Slovenia sub potestate Bavariae politica erat, tum ex prospectu physico e civitatibus Dalmatiae — verbi gratia ex Iadera — ubi informator Porphyrogeneti de Chroatis habitare potuerit, Chroatia Alba re vera ultra Bavariam sita videbatur. Ex prospectu autem et situ spectantis Constantinopoli, Chroatia Alba ultra Hungariam posita erat, ut in capite XXXI de Chroatis scribitur, praesertim cum meminerimus Slovaciam hodiernam eo tempore sub ditione Hungarorum fuisse, et fines inter Poloniam meridionalem et Slovaciam montium Tatra iuga constituere. Omnia quae Porphyrogenitus tradit, una cum testimoniis ''Privilegii Pragensis'', eo ducunt ut Albichroati memorati in amplis regionibus Poloniae meridianae atque meridiano-occidentalis habitasse videantur. Item indicia ostendunt non de uno coetu Chroatorum monolithico agi, sed de pluribus coetibus inter se distinctis. In documentis publicis gubernii Civitatum Foederatarum, ''United States Congress Joint Immigration Commission'' anno 1911 editis, legitur de milibus immigrantium Polonicorum ibidem natorum circa Cracoviam identitatem ethnicam saepius declarare nomine Bielochrovat (“White Croats”). '''Existimamus vocabulum “Albichroati” proprie ad eos Chroatos pertinere qui in Polonia meridionali habitabant, occidentalius collocati quam Chroati Ucrainae. In regionibus ad meridiem Cracoviae situs est numerus hydronymorum et toponymorum vocabulum “albus” continens: flumen ''Biała'', urbs ''Bielsko‑Biała'', aliaque. Accedit quoque sententia de coloribus, qui in quibusdam culturis ad designationem partium mundi adhibentur: albus in culturis nomadum Eurasiae cum parte occidentali coniungitur, niger cum septentrione, ruber cum meridie, caeruleus vel viridis cum oriente. Haec ratio apud gentes Turcicas observata est, sed etiam in scriptis Sinensibus: oriens = viridis vel caerulea (arbor, ver), septentrio = niger (aqua, hiems), occidens = albus (metallum, autumnus), meridies = ruber (ignis et sol). Neque in mundo Slavico praetermittendum est exemplum nominis ''Belarus'', quod ad litteram significat ''Albarussia'', id est ''Russiam Albam'', quod quoque confirmat rectitudinem sententiae de designatione partium mundi per colores. Praeterea in lingua Polonica hodierna pro parte mundi “septentrione” non adhibetur vocabulum commune Slavicum (sever / sjever), sed “północ”, quod ad litteram “media nox” significat, id est cum tenebris et obscuritate, nigra colore, coniungitur. Item verbum pro meridie in lingua Polonica est “południe”, ad litteram “media dies”, quod calorem, lucem atque denique colorem rubrum suggerit. In his exemplis — praesertim ''Bjelohrvati'' sive ''Albichroatorum'' et hodiernae ''Belarus'' sive ''Albarussiae'' — adiectivum “albus” ut signum spatiale‑semanticum orientationis intra orbem Slavicum fungitur, "occidentem" designans. Quamvis Nestor in sua chronica ''Povest’ vremenyh let'' Chroatos in finibus hodiernae Ucrainae clare memoret, eos tamen epithetis “albos” non designat. Attamen uno in loco vocabulum Albichroati adhibet, sed tum eos una cum Serbis et Chorutanis (Karantanis) in eodem coetu recenset: “''Post multos vero annos consederunt Slaveni circa Danubium, ubi nunc est terra Hungarorum et Bulgarorum. Ex his Slavenis diffusi sunt per terras […]. Hi sunt ipsi Slaveni: Chroati albi, Serbi et Chorutani.''” Manifestum est agi de coetibus extra spatium historicum ''Russiae Kioviensis'' sitis, id est ad occidentem eius locatis. Haec distinctio confirmat Chroatos ad Dniestrum, ab Haliciensi regione usque in Podoliam, ut entitatem Slavicam localem perceptos esse, cum nomen ''Albichroati'' ad eas partes spectaret quae occidentalius positae erant — in Polonia meridiana et meridiano‑occidentali: ''Chruuati et altera Chrowati'' ex ''Privilegio Pragensi'', quod Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' (Lib. II, Cap. XXXVII) tradit. Iam antea, in capite de Bohemia, commemoravimus historicos Bohemos recentiores existimare Chroatos in ''Privilegio Pragensi'' memoratos verisimiliter in finibus Silesiae historicae, in Polonia meridiano‑occidentali, habitasse.<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> == 18. Adiectum: Avaricum Khaganatum et adventus Chroatorum == '''''Contextus chronologicus et historicus de prima sedimentatione Chroatorum in Dalmatia'' Circa annum 567 nova unda Asiatica in regiones Pannonicas irrupit: Avari. <ref>Menander Protector, Excerpta de legationibus.</ref> Eorum ruina et interitus gradatim facta sunt. Bella Francica sub Carolo Magno annis 791–796 potestatem Avarorum deleverunt, ut in Annalibus Regni Francorum atque in epistulis Caroli Magni describitur.<ref>Annales Regni Francorum, a. 791–796.</ref> Ex his fontibus discimus '''ducem Woinomirum Sclavum''' cum suis primum ad principalia Avarorum “anulos” pervenisse. Ille praecipua munimenta Avarica occupavit. Ex documentis Francicis intellegitur hoc factum esse antequam exercitus Francicus maior spatium inter Danubium et Tissam attingeret. Francis nuntium audientibus, iter suum acceleraverunt, metuentes ne Woinomirus, quamvis socius et vassallus Francorum, aurum argentumque ex anulis Avaricis direptis sibi occultaret. Post cladem militarem, Avari superstites fidem suam Carolo Magno dederunt, et iteratis legationibus petebant ut Franci eis novas possessiones in occidente concederent. Causa erat quod, post deletionem potentiae militaris, gentes Slavicae circumvicinae eos invadere coeperant atque exstinguere cupiebant. Qui heri domini fuerant, hodie odium subire coeperunt. Quaestio Avarici Khaganatus cum nonnullis quaestionibus fundamentalibus historiae Chroaticae arcte coniungitur. Secundum opus ''De administrando imperio'', circa annum 950 a Constantino Porphyrogenneto conscriptum, societas Chroatorum in provinciam Dalmatiae pervenit tempore Heraclii imperatoris (610–641). Haec est sola notitia explicita in fontibus historicis de tempore migrationis Chroatorum in regiones Dinaricas et Adriaticas. Porphyrogennetos scribit Heraclium Chroatos invitasse ut in Dalmatia advenirent, Avaros expellerent, atque ita civitatibus maritimis et insulis Adriaticis, quae adhuc Romanis habitabantur, auxilium ferrent. Chroatos contra Avaros aliquamdiu pugnasse in Dalmatia (provincia Romana multo amplior quam Dalmatia hodierna, partes magnas Bosniae et Hercegovinae complectens), et tandem vicisse: quosdam Avaros occidisse, alios potestatem Chroaticam agnovisse. Memorandum est narrationem Porphyrogenneti de adventu Chroatorum congruere cum aliis eventibus eiusdem aetatis, etiam ad Khaganatum Avaricum pertinentibus. In regionibus ad occidentem Avarorum, circa annum 622, gentes Slavicae sub ductu Samonis seriem felicium expeditionum contra Avaros inceperunt.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 48–50.</ref> Eodem tempore societas Slavica Samonis quotannis incursiones in terras Francorum faciebat, Thuringiam et Saxoniam depraedans. In proelio ''Vogastisburgensi'', Slavi sub Samone totum exercitum regium Francorum deleverunt, ex variis regionibus Francicis congregatum: ex Alemannia, Suevia, Saxonia et Francia propria.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 68.</ref> Anno 626, Avari ad orientem conversi sunt et magnum impetum in Constantinopolim facere conati sunt, Slavicis vassallis et Persis cooperantibus. Conatus urbem imperialem occupandi in cladem desiit.<ref>Chronicon Paschale, a. 626.</ref> Paulo post Baianus khaganus mortuus est, et potestas Avarorum post annum 630 diminuta est.<ref>Theophylactus Simocatta, Historiae.</ref> Hoc ipso tempore Porphyrogennetos adventum Chroatorum in Dalmatia ex septentrione collocat, tempore Heraclii (610–641).<ref>Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, c. 31.</ref> Itaque in eodem ambitu chronologico invenimus: * cladem Avaro‑Slavico‑Persicam apud Constantinopolim (626), * ortum regni Slavici Samonis in occidente et clades Avaricas in Moravia, Bohemia et regionibus vicinis, * defectionem Serborum sub Dervano ad societatem Samonis, * mortem Baiani khagani, * adventum Chroatorum in Dalmatia (in capitulis XXX et XXXI DAI descriptum, quae duas relationes praebent, sed conveniunt in eo quod Croati adversus Avaros venerunt). Annis 1970, alii historici Croatici (Lujo Margetić, Nada Klaić) theoriam alternativam proposuerunt de tempore quo Chroati in Dalmatia apparuerunt. Secundum eorum opinionem, Chroati qui ethnonymon '''Hrvati''' attulerunt non prima parte saeculi VII (ut in ''DAI'' cap. XXXI), sed in extremo saeculo VIII, bellis Franco‑Avaricis gerentibus, socii et vassalli Francorum, venerunt. Hoc sensu dux Woinomirus, in documentis Francicis memoratus ut victor principalis Avarici “anuli”, unus ex ducibus Croatorum fuisse putatur. Historici Austriaci Karlus Kronstein<ref>Karlus Kronstein, Die Slawen und die Awaren, Vindobonae, 1936.</ref> et Walterus Pohl<ref>Walterus Pohl, Die Awaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822, Vindobonae, 1988 (editio altera 1996).</ref> putaverunt Chroatos fuisse nomen ordinis militaris limitanei intra Avaricum Khaganatum, qui fines khaganatus custodiebat. Constat Chroatos apparere “prope” fines Avarici imperii (Ucraina occidentalis, Polonia meridionalis, Carantania in Austria meridionali, Dalmatia), sed extra lineas interiores eiusdem imperii. Lingüista Alemko Gluhak in libro suo ''Porijeklo imena Hrvat'' (''De origine nominis Chroati'') affirmavit illud gentium nomen (ex septem, secundum fabulam origo gentis in DAI, cap. 30) quod Chroati vocabatur, consedisse in regione a monte Velebitio meridiano, a flumine Zrmania usque ad flumen Cetinam, deinde ad Campum Duvani (antiquum Delminium, sedes veterum Delmatarum).<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, 1990, pp. 222–223.</ref> Hoc spatium, universim spectatum, complectitur partes hodiernae Dalmatiae septentrionalis et mediae atque Hercegovinae occidentalis. Constat prima centra regni Chroatici mediaevalis sita fuisse in regione ab urbe Nona (Croatice: Nin), prope Iadram (Croatice: Zadar), ad litus maris, usque ad Cninam in interioribus, tum ad Clissam (Croatice: Klis) et Solinum (antiqua Salona) haud longe ab Spalato. Regio est saxosa, ubi catenae montium parallelae secundum litus Adriaticum se extendunt, et inter hos montium scopulos parvae valles fertiles iacent. Maxima area terrae arabilis sunt Ravni Kotari, post Nonae (Nin) et Iadri (Zadar) fines, in interioribus regionibus. <center> [[File:Eastern Adriatic 1089.svg|700px|alt=Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089|Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089]] </center> Unum e primis sedibus civitatis Chroatorum ad litus maris Hadriatici fuit oppidum Nin (antiqua Aenona, mediaevalis Nona), XVII chiliometris ad septentrionem et occidentem ab Iadera situm. Primum fuit habitatio gentis Liburnorum, atque ab saeculo I municipii Romani dignitatem obtinuit. Medio saeculo IX ibi condita est episcopatus Nonensis (863/867), in quo tunc sedebat »episcopus Chroatorum«, cui iurisdictio super totam civitatem Chroatorum tributa est. Episcopatus anno 928 abolitus est, anno 1075 restitutus, denique anno 1828 omnino sublatus. Omnes monumenti epigraphici, qui hucusque in territorio Chroatiae ad saeculum IX pertinentes reperti sunt, Latine scripti sunt. '''Lingua Latina fuit sermo officialis (cancellariae et liturgiae) civitatis Chroatorum usque ad annum 1847, cum Senatus Chroaticus decreto suo sermonem Chroaticum in usum publicum introduxit.''' == 19. Adiectum: Etymologia ethnonymi Chroatus (''Hrvat'') == Plurimi linguistae, qui per ultimum saeculum quaestionem originis nominis ''Chroatus'' sive ''Croatus'' , Croatice:''Hrvat'' (plur. ''Hrvati'') tractaverunt, consentiunt hoc nomen non esse Slavicae originis. In eodem tempore maxima auctoritas in circulis linguisticis tributa est sententiae qua radices nominis ''Hrvat'' in circulo Indo‑Iranico subfamiliae Indoeuropaeae quaerendae sunt. Id praecipue factum est ob inventum duarum tabularum lapidearum repertarum medio saeculo XIX in excavationibus reliquiarum urbis Graeco‑Sarmaticae '''Tanais''', ad ostium fluminis Don (antiqui: Tanais) in Mare Azoviense (antiquum: Maeotis Palus) sitae,<ref>Tabulas inscriptionibus Graecis inscriptas detexit philologus classicus et historicus Russicus Pavel Mihajlovič Leontjev anno 1853.</ref>quibus nomen ''Hrvat'' ab initio saeculi XX saepius cum ramo Iranico linguarum Indo‑Iranicarum coniungi coepit. [[File:Ancient Greek Colonies of N Black Sea.png|center|800px]] ===19.1 Tabulae Tanaiticae === Agitur de duabus tabulis marmoreis inscriptiones Graecas longiores continentes, quae secundum indicia intra ipsum textum circa annum CC (200) p. Chr. n. sunt positae. Tabulae nomina regis urbis Tanais et civium publicas functiones gerentium enumerant. Notandum est has inscriptiones publicas esse, non sepulcrales.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Dimidia pars nominum Graeca est, altera vero pars ad linguas Iranicas pertinet, ut nomina ''Farnarak, Ardarak, Meuak, Nauak, Niblobor, Sandarz'', etc. Inter haec nomina investigatores moverunt nomina propria '''''Horoathos''''' et '''''Horouathos''''' (Χορούαθ[ος], Χορόαθος), quae cum ethnonymo moderno ''Hrvati'' comparata sunt. Primus relationem inter nomina ''Horouathos'' et ''Horoathos'' et ethnonymum ''Chroatus'' (Croatice:''Hrvat'', in lingua Russica forma:Хорват: Horvát) proposuit linguista Russicus '''Alexander L. Pogodin''' anno MCMII (1902). Huius coniunctionis fautores fuerunt multi historici et linguistae Europaei, inter quos František Dvornik, Max Vasmer, Oleg N. Trubačev. ===TABULA TANAITICA A=== '''Tabula A''' maior est et antiquior inscriptio, ad annos 175–211 p. Chr. n. referenda, quae ad tempus pertinet quo Tiberius Iulius Sauromates II (175–211) regnum Bosporanum rexit. Tabula marmorea, 0.92 m × 0.73 m × 0.09 m metiens, verisimile est graviter laesa fuisse etiam ante excavationem. Triginta duo versus ex triginta fragmentis servati sunt. In inscriptione publica memorantur rex, synodus sive coetus devotionalis, praefectura eiusdem coetus, atque sodales ordinarii, numero paulo infra quadraginta. Versus quartus finitur mentione patris synodi, Horoúathi (Χορούαθος), qui versu quinto nominatim iterum occurrit; inter alios etiam vir ignotus, qui dicitur filius Horoáthi (Χοροάθου), commemoratur. Inscriptio fine clauditur data, ex qua servata est tantum appellatio mensis Graeco‑Macedonici, qui Iulio aut Augusto respondet. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae A<ref>CIRB 1277, cf. IosPE II 445; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 173–211 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/184019</ref> == <poem> 1    Θεῷ Ὑψί̣σ̣τῳ.                    ἀγαθῆι τύχηι. βασιλεύοντος βασιλέως ∙ Τιβ(ερίου) ∙ Ἰουλ(ίου) ∙ Σαυρομάτου φιλοκαίσαρ[ος κα]ὶ φιλο[ρ]ωμαίου, εὐσεβοῦς, ἡ σύνοδος ἡ περὶ ∙ ἱ[ερέα Ἰού]λ̣ιον̣ Ῥ̣αλ̣χάδου καὶ πατέρα σ[υ]νόδου 5 '''Χορούαθ̣'''[ον — —]ο[— —] καὶ συναγωγὸν Ἀρδά[ρα]κον [Σ]υ̣νεγδήμ̣[ου καὶ φιλ]ά̣γ[αθ]ον Δίαι[ο]ν̣ Κ̣ε̣ρ̣δ̣ω̣ν̣άκο̣υ̣? καὶ [π]αραφιλάγαθο̣[ν — — —]ιον Φοργαβάκ̣[ου] καὶ [νεα]ν̣ισ- [κ]ά̣ρχην Δημήτ̣[ριον Ἀπο]λ̣λωνίου καὶ γυμ[ν]ασιά[ρχην] Βα- [σι]λείδ̣ην Θεον̣[είκ]ο[υ καὶ Ἄ]τ̣τα̣ν Ἡρακλείδου φίλο̣[ν]? τ̣ῆ̣ς 10 [συ]ν̣όδου [καὶ] οἱ λο̣[ιπο]ὶ [θια]σῖτ̣αι· Ἀρδά̣ρα̣κος Ζια̣- [— —]ου, Δη[μήτ]ριος [— — —]ου, Λείμανος Φίδ̣α̣, [Μί]δαχ̣ο̣ς? [— — —]άνου, Ἀ[σκ]ληπιάδης  Οὐαλε̣[ρ]ί̣ου, [․․]γ?όδαν[ο]ς [Δημητ?]ρίου, [Μ]ενέστρατος Λυκίσ[κο]υ [— — —]ικάχο[υ], Διό̣φαντ[ος] Δείου, Πόπλ[ιο]ς 15 [— — — —]δα, Ἡρακλείδ[ης] Ἐπιγόνου, Ἰα̣ρ̣δο- [— — — — Δ]η̣μητρίου, Ἀ[φ]ροδείσιος  Χρυσέ- [ρωτος, Φαλ]δά[ρα]νος Ἀπολλωνίου, Φίλιπ- [πος — — — —]ν̣ο[υ], Καλοῦς Ἀθηνίου, Κόφαρνος [— — — — — — — — — Τ]ρ̣ύφων Ἀνδρομ[έν]ους, 20 ο̣[— — — — — —] '''Χοροάθου''', Θεότειμος  Ψυχα- ρίων̣[ος, — —]δίβαλος Φαρ[νάκου], Ε̣ὔιος Ῥό- δων[ος, Ἡρα]κλείδης Ἄττ̣[α, — — — — Ἀρισ]- τοδ[ήμου, Σ]ύ̣μ̣μ̣αχος Σα[— — — — — — — —] κος [— — — — — — — — — — — — — — — —] 25 φιλο[— — — — — — — — — — — — — — — —] ορανσ̣[— — — Ζωρθῖ?]ν̣ος  Βε[λλικοῦ? — — —] Ῥ̣α̣δάμ̣[ειστος? — —] Φαδινά[μου — — — — —] Μύ̣ρ̣[ων? — — — — —] Μαστοῦ̣ [— — — — —] πο[— — — — — — — —]ος Ἀρδα[ράκου? — — —] 30 Φιδ[α— — — — — — —]νος̣ Χαρί[των — — — Ἀ]- ράθι[— — — — — — — — — — — — — — — — —]                                     vacat 32  ἐν τ[ῶι — — ἔτει καὶ μη]νὶ Λῴ̣[ωι — — — — —] </poem> ===TABULA TANAITICA B=== Tabula B minor est inscriptio, mensuris 1,053 m × 0,71 m × 0,08 m, ad annum CC p. Chr. n. relata (517 secundum computationem temporis Bosporanam). Haec inscriptio recentior est, quod apparet ex mentione Tiberii Iulii Rhescuporis III, filii Sauromatis II. Minus detrimenti accepit: in quattuor partes fracta est et satis bene legi potest. In ea incisæ sunt viginti lineæ litteris Graecis capitalibus monumentalibus. In lineis VI, VII, VIII et IX commemorantur, una cum nominibus patrum, quattuor principes civitatis Tanaeitis eo tempore quo hoc monumentum erectum est (Hofarno, Babos, Niblobor, Horoathos). Monumentum positum est ob renovationem fori centralis urbis Tanaeitis. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae B<ref>CIRB 1245; cf. IosPE II 430; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 220 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/183985 .</ref> == <poem> 1  ἀγαθῆι  τύχηι. ἐπὶ βασιλεῖ Ῥησκουπόριδι, υἱῷ μεγάλου βασιλέως Σαυρομάτου, κα̣[ὶ] Ζήνων Φάννεως πρεσβευτῇ βα- 5 σιλέως Ῥησκουπόριδος #⁵⁶ καὶ Χο- φάρνου Σα̣νδαρζίου #⁵⁶ Βάβος Βαιο- ράσπου #⁵⁶ Νιβλόβωρος Δοσυμοξάρ- θου #⁵⁶ '''Χορόαθος''' Σανδαρζίου ἄρχον- τες Ταναειτῶν #⁵⁶ Χόφραζμος Φοργα- 10 βά̣κου, Βασιλείδης Θεονείκου ἑλ- ληνάρχης ἐξαρτίσας τὴν ἀγορὰν̣ ἐκ τῶν ἰδίων ἀναλωμάτων ἀπεκα- τέστησ̣α̣ τῇ πόλει καὶ τοῖς ἐμπό- ρ̣ο̣ι̣ς̣ δ̣ιὰ ἐπιμελητῶν Ζήνωνα Φά[ν]- 15 [ν]ε̣ως #⁵⁶ Φαρνόξαρθος Ταυρέου, Φαλδάρανος Ἀπολλωνίου καὶ [ἀρ]χιτεκτόνων Διοφάντου Νε- οπόλου κα[ὶ] Αὐρηλίου Ἀντωνε[ί]- νου, Ναύακος Μευάκου. 20    ἐν τῷ ζ̣ιφʹ. </poem> [[File:Horovathos.jpg|thumb|center|800px|Nomen Χοροάθος in Tabula Tanaitica B]] === De tabulis Tanaiticis: historia receptionis et aestimatio hodierna === Per magnam partem saeculi XX, cum Chroatia pars Iugoslaviae esset, historici Chroatici tabulas Tanaiticas aut tacebant aut exemplum negativum proponebant, dicentes similitudinem onomasticam casu fortuito ortam esse, non argumentum ad originem gentis deducendam.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Hodie tabulae Tanaiticae in studiis linguisticis cautissime tantum ut possibile '''testimonium ad etymologiam ethnonymi''' illustrandam accipiuntur, nullo modo autem ut argumentum ad originem biologicam (geneticam) gentis Chroaticae ex Sarmatis Iranophonis deducendam.<ref>Heršak, Emil; Nikšić, Boris (2007), [Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje), Migration and Ethnic Themes 23 (3).]</ref> Necesse est distinguere inter originem nominis ''Hrvat'' et originem ipsius populi Chroatici, cum omnis gens per processus ethnogeneticos complures et saeculares formetur, in quibus elementa genetica, linguistica et civilizatoria inter se miscentur. === 19.2 Contextus historicus translationis nominis Sarmatici ''Horvata'' in Slavicas communitates inter Borysthenem et Tyrum === Chroati lingua sua indubitanter ad gentes Slavicas pertinent, et plerumque maior pars minoritatem linguistice absorbet. Nota sunt exempla Bulgarorum Turcicorum in Bulgaria, Francorum Germanicorum in Gallia, qui nomen suum maiori populo reliquerunt, sed linguam eius paulatim acceperunt; item Normanni Scandinavi in Gallia septentrionali, qui intra unum saeculum linguam Francogallicam receperunt eamque postea in Britanniam Anglosaxonicam transtulerunt. His analogiis congruit opinio secundum quam quaedam cohors Sarmatica nomine ''Horvata'' vel ''Horoata'' ex regionibus circa Maeotidem Paludem et flumen Don (antiqui: Tanais) '''ad occidentem migravit, fortasse sub impetu Hunnorum''', una cum multis coetibus Sarmaticis, inter quos Alani eminentissimi erant. '''Formam *''Horvata'' reconstruere conatus sum ex voce ''Horvat'' (forma nominativi singularis), quae in orbe Slavico latissime diffunditur atque inscriptionibus Tanaidis ut forma ''Horouathos'' confirmatur. Ablato suffixo Graeco ‑os obtinetur ''Horvat[h]'', cui, secundum leges morphologicas Sarmaticas, suffixum ''‑ta‑'' adiungitur, ut in ''Sarmata'' et ''Sauromata'', unde provenit forma ''Horvata''. Structura radicum ''Sar‑m‑ata'' et ''Hor‑v‑ata'' congruit, cum suffixum Scytho‑Sarmaticum ''‑ta‑'', quod est suffixum pluralitatis Sarmaticae, etiam in Ossetico ut ''‑tä'' exsistat. Quare probabilis videtur forma antiqui ethnonymi Sarmatici ''Horvata'' sive ''Horoata''. Hi Sarmatae, qui ''Horvata'' vocabantur, in regione quae nunc Ucraina est cum gentibus Slavicis consederunt atque eis nomen suum tradiderunt. Hac theoria explicatur ortus Hrvati ut coetuum Slavicorum nomen Sarmaticum ferentium. Ex ''Horvata'' Ucrainae partes se separaverunt atque ulterius ad occidentem profectae sunt, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae considentes; quod confirmatur ''Privilegium Episcopatus Pragensis saeculi XI'', necnon traditionibus de adventu ''Hrvati'' ex partibus Poloniae ad Adriaticum, quae apud Constantinum Porphyrogenitum reperiuntur, sed etiam apud alios chronistas, ut in opere Thomae Archidiaconi ''Historia Salonitana'', ubi narratur septem vel octo genealogias ex regione Poloniae in Dalmatiam se collocasse. Europa antiquae serae et medii aevi prioris regio erat mobilitatis demographicae insignis. Coetus sine finibus politicis stabilibus, sine identitatibus territorialibus firmis, saepe sine consilio diuturno movebantur, necessitatibus, periculis et occasionibus subito ortis respondentibus. Incursus alicuius gentis transeuntis aut fama de bonis condicionibus in regione ignota eos in motum ponere poterat. Notae sunt historiae de itineribus Ostrogothorum et Visigothorum, de Rugicis Germanicis, de bello Odacri contra Rugicos cum exercitu Alanorum, de migrationibus Vandalorum et Alanorum usque in Africam septentrionalem, de fato Herulorum, de itineribus Langobardorum qui terras multarum gentium transierunt, inter quas ''Anthib'', de pugna cum “Amazonibus”, etc. == 20. Reconstructiones linguisticae et hypotheseon de etymologia ethnonymi Chroati == Ad rationem identitariam autoperceptionis gentis magni momenti est ''mythus originis'' sive ''fabula fundationis''. In hoc autem capite quaestionibus ethnogeneseos Chroatorum non tractabimus, neque duabus eius partibus principalibus: parte historico‑identitaria nec parte genetico‑biologica. Hic enim solummodo de etymologia nominis Chroati agimus, id est de origine ipsius vocabuli, non de origine gentis. Hoc praecipue monendum est, cum etiam historici professione haud raro in errorem incidant confundendi varias theses de origine gentis cum thesibus de origine nominis. '''Reconstructio linguistica''' per se ipsa non est probatio. Ea enim repraesentat praesumptionem, id est coniecturam in certis regulis ac formis linguisticis fundatam. Quam ob rem quamlibet huiusmodi reconstructionem rectissime hypothesin appellare oportet. '''Hypothesis''' praesumptionem significat quae mutari potest; in regularitatibus quidem nititur, sed probatione directa caret. '''Thesis''', contra, sententiam designat quam auctor quidam tuetur; haec sententia etiam falsa esse potest, sed ut “positio” quaedam formata est. Hoc vocabulum adhibetur cum ostendere volumus aliquem interpretationem quandam defendisse. '''Theoria, sensu stricte scientifico''' (in sensu stricto), systema explicationis probationibus confirmatum denotat. Cum reconstructiones linguisticae probationes directas non habeant, expositiones quae ex eis praecipue oriuntur nullo modo vocabulo theoriae scientificae contineri possunt. Antequam varias hypotheses de etymologia ethnonymi Chroati lectori proponamus, necessarium ducimus hanc terminologiam supra memoratam explanare, quae in litteris linguisticis et historiographicis saepius occurrit. Id facimus ex cautela critica, cum non pauci auctores hypotheses suas in reconstructionibus fundatas fere ut veritatem scientificam indubitatam exhibeant, id est ut “argumentum irrefragabile” thesis quam tuentur. Talis ratio methodologica — proclivitas scilicet ut hypothesis pro veritate definitiva proponatur — omnino erronea est. === 20.1 Etymologiae ethnonymi Chroati ex linguis Iranicis === Maximus Vasmer, celeberrimus linguista Germanicus et slavista, primum proposuit etymologiam ex veteri Iranico ''(fšu)-haurvata'' = “pastor”, secundum formam Avesticam ''haurvaiti'' = “pascit”; postea autem derivationem suadebat ex veteri Iranico ''hu‑urvatha'' = “amicus”. Stephanus Krizin Sakač, historicus Croaticus e Societate Iesu, nomen Chroati cum veteri Iranico ''Harahvaiti'' coniunxit, quod tempore dynastiae Achaemenidarum (Cyri Senioris et Darii), sed etiam in antiquioribus textibus Avesticis, regionem designabat partim in territorio hodierni Afganistaniae sitam. <ref>Sakač: ''O kavkasko-iranskom podrijetlu Hrvata''(''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum''), in: ''Hrvati do stoljeća VII.'' (''Croati usque ad saeculum VII''), Zagrabiae 2000.</ref> Haec regio in scriptis Avesticis ''Harahvaiti'' appellabatur, in veteri Persico ''Harahuvatis'', quod postea in Graecum translatum est ut ''Arakhosia/Arachosia''. Hoc nomen respondet Sanscritico ''sarasvati'', quod significat “aquarum copia abundans”. Regio est in valle fluminis ''Hilmend'', in parte meridiana Afganistaniae hodiernae (V. Oranskij 1988: 127). Alemko Gluhak, linguista etymologus Croaticus, affirmat formam Harahvaiti secundum regulas linguisticas solum formas dare posse: * ''*Xorъšedi, *Xorъšedja'', vel fortasse ''*Xъrošedi'', quae non congruunt cum forma reconstructa paleoslavica: * ''*Xъrvat(in)ъ''.<ref>Gluhak 1990: 296–299</ref> P. Tedesco nomen Chroat ex Iranico ''huravant'' = “solaris” derivare conatus est. Alemko Gluhak (1990), in opere ''Porijeklo imena Hrvat'' (Latine: ''De origine nominis Chroatus'') , ad hypothesin etymologicam Olegii N. Trubačev se inclinavit. In primis Trubačevi hypothesibus annorum 1960, proponebat nomen a veteri Iranico ''*harvata'' vel ''*haurvata'' ortum esse, quod cum nominibus ''Sarmatai'' et ''Sauromatai'' comparabat, ubi suffixum Sarmaticum‑Scythicum pluralis ''‑ta'' inveniebat, quod etiam in Ossetico forma ''‑tä'' exstat. Deinde formam *haurvata cum voce Avestica ''haurvatat'' = “integritas, totalitas, sanitas” comparavit. Postea, annis 1980, Trubačev alias etymologias proposuit: nomen Chroati ex Iranico adiectivo ''*har‑va(n)t‑'' ortum esse, quod significat “feminei, ii quibus feminae sunt”, idque coniungebat cum matriarchatu, qui secundum eum in regionibus circa Pontum Euxinum et Caucasum olim exstitisse putabatur, cum mulieribus bellatricibus apud Sarmatas quas iam Herodotus memorat, atque cum Amazonibus fabularum Graecarum (Trubačev 1981: 151). Trubačev praeterea etymologiam nominis quod Graeci ''Sarmatai'' scribebant ita explicat: id a forma Indo‑Arica ''*sar‑ma(n)t'' = “ii quibus feminae sunt, feminei” derivari; pars prior nominis est Indo‑Aricum ''*sar‑'' = “mulier”, quod in linguis Iranicis dat ''*har‑''. Secundum Trubačevum et Gluhakum, qui hanc hypothesin sequitur, hoc confirmatur etiam locutione in litteris Graecis reperta: ''Sarmatai Gynaikokratoumenoi'' = “Sarmatae quibus feminae imperant”. In regione Sinda, prope Mare Azoviense, inter gentes Iranicas aetate Romana etiam quaedam coetus Indo‑Arici habitabant, ubi reperta sunt nomina feminea Graece scripta: ''Saria'' (sar = mulier) et ''Maiosara''. Regina Sindica Bospori vocabatur ''Kamasaryē'', quod explicatur ut ''*kama‑sar'' = “mulier amata”. Apud modernos Ossetas servatus est vetus epos de gente heroica ''Narta''; unus e personis centralibus est ''Satana'', mater sapientissima gentis, educatrix iuvenum heroum (Abaev 1965: 84; 1979: 39–40). Praeter Ossetas, qui habentur posteri Sarmaticorum Alanorum, epos ''Nartarum'' pars est traditionis aliorum populorum Caucasicorum: Adigeorum, Kabardinorum, Abazorum, Tschetschenorum, etc. Putatur nucleum huius carminis ad tempora Scythica pertinere. Oleg N. Trubačev concludit nomen Chroati primitus ab aliqua gente Iranice loquente portatum esse, quae postea slavicizata sit (Gluhak 1990: 305). Linguista Ranko Matasović ethnonymum ''Hrvat'' e radice Iranica derivari putat, quamquam plures origines Iranicae proponuntur nec ulla omnino certa est. Inter eas probabilissima videtur esse forma Ossetica (Alanicā) *''xurvæt'', significatione “custos”, quae legibus phonologicis et morphologicis cum forma Slavica congruit.<ref>Ranko Matasović, "Ime Hrvata", in: Jezik 66 (2019), 81–97.</ref> === 20.2 Aliae hypotheses de etymologia ethnonymi Chroatus (Hrvat) === Praeter varias hypotheses Iranicas et reconstructiones etymologicas nominis ''Hrvat'', iam inde a media aetate comparuerunt aliae quoque interpretationes. Imperator Constantinus VII Porphyrogenitus, in opere suo ''De administrando imperio'' medio saeculo X conscripto, primam talem etymologiam proposuit, ubi nomen Chrobatoi (lege: Hrovatoi) deducebat a voce Graeca ''khōra/chōra'' = “terra”, videlicet per formam alternativam Chorbatoi (lege: Horvatoi), cum expositione quod “Chroati in lingua Slavonica interpretantur eos qui multas terras possident” .<ref>Gluhak 1990 : 294</ref> Thomas Archidiaconus (saec. XIII) Spalatensis, in opere ''Historia Salonitana'', protulit opinionem nomen Chroatae pertinere ad nomen incolarum insulae Curictae, quod, ut aiebat, antiquitus fuisse ''Curetes'' vel ''Curibantes''. Historicus Croaticus Georgius Rattkay (saec. XVII) putavit nomen ''Hrvat'' cum verbo Croatico ''hrvati se'' = "colluctari" coniungi.<ref>Baro nobilis Georgius Rattkay (1612–1666) primam historiam systematicam regni Croatiae composuit: ''Memoria regum et banorum Dalmatiae, Croatiae et Slavoniae'', Vindobonae, 1652.</ref> Hae interpretationes antiquiores plerumque aestimari possunt ut ingeniosae sed “popularis” indolis, non vero scientificae. Missionarius Hungaricus Timon (saec. XVIII) nomen Hrvat deducebat ab appellatione ducis Bulgarici ''Kuvrat''. Tales conatus derivandi nomen Hrvat a nomine Kuvrati iterum in saeculo XX apparuerunt. Saeculo XIX ortae sunt multae aliae etymologiae: K. Zeuss putavit nomen ex vocabulo Germanico ''haru'' = “gladius” derivari putavit (quod in Polonico, ut aiebat, exstitisset ''karwat'' = “gladius brevis”, cum revera in Polonico saec. XIV nota sit vocabulum ''charwat'' significans “custodem urbanum” Cracoviae). S. Mikucki coniunxit nomen ''Hrvat'' cum radice Sanscritica ''śarv-'' = “ferire”. P. J. Šafařik comparavit ''Hrvat'' cum formis ''xr'b't'', ''xrib't'', ''xrib'', quia Rutheni et Ucraini montes Carpaticos vocant ''Horby'', id est ''Chrby'', unde secundum eius interpretationem nomen ''Hrvati'' cum nomine Carpatum cohaereret. F. von Miklosich deducebat nomen ex ''hruv/hr’v'' = “saltatio”. L. Geitler proposuit nexum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” et ''śarvuotas'' = “loricatus”. F. A. Braun in nomine ''Harvate'' vidit formam Germanicam nominis Carpatum: ''Harfaða fjöll''. R. Much coniunxit nomen ''Hrvat'' cum forma Germanica ''hruvat'' = “cornutus”.<ref>De etymologiis saec. XIX vide: Šišić 1990 : 236–238.</ref> A. Brückner nomen comparavit cum Slovaco ''charvati se'' = “resistere”, idque cum radice Slavonica ''*sk’rv- / x’rv-'' coniunxit, quod iterum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” comparavit. Otto Kronsteiner nomen ''Hrvat'' per linguas Tataricas et Baschkiricas ad vocem Turcicam ''xərvata'' = “milites liberi” referebat, quod cum magno influxu Avarorum in ethnogenesin Croaticam coniungere conabatur. Attamen nulla harum etymologiarum, sive linguistice sive historice, satis probabilis iudicari potest. === 20.3 Etymologia nominum quinque fratrum et duarum sororum (''DAI'', cap. XXX) === == 21. De distributione cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna == Aestate anni MMXX investigationem per rete perfeci de existentia et distributione cognominis ''Horvat'' in Foederatione Russica atque in regionibus finitimis. Inquisitionem institui inspectione registrorum cognominum in indicibus telephonicis publicis. Cognomen ''Horvat'' in Foederatione Russica circiter ducentos quinquaginta homines in talibus registris repertos praebuit. Ex conspectu distributionis cognominis ''Horvat'' in tabula geographica Foederationis Russicae hunc ordinem geographicae dispersionis observavi: praeter paucos homines in regionibus urbium maximarum, ut Moscuae et Vladivostoki, plerique alii hoc cognomine inscripti collocati erant in spatio geographico inter Pontum Euxinum et Mare Caspium (directione occidente‑oriente), cum maxima frequentia in septentrione circa urbem Casani ad Volgam in Tatarstania, et cum altera maxima frequentia in meridie, in regione Reipublicae Kabardinensis in Caucaso. '''Quod ad distributionem cognominis ex ethnonymo derivati attinet, regula observata est quae docet cognomina ex nomine gentis dominantis vel indigeni in ipsa regione illius gentis raro exsistere; maxima vero frequentia talium cognominum plerumque invenitur in regionibus et terris finitimis. Haec regula in ipsa Croatia confirmatur: in ora Adriatica cognomen Horvat fere nusquam occurrit in regione pristinae Croatiae, in Dalmatia, Liburnia et in occidentalibus partibus Bosniae et Hercegovinae; contra vero in Croatia septentrionali, in terris mediaevalis Slavoniae, ubi multi profugi ex parte meridiana Croatiae (a Turcis Osmanlis fugientes) se receperunt, cognomen ''Horvat'' frequentissimum est. Praeterea, praeter Slavoniam veterem, cognomen Horvat est frequentissimum in Slovenia hodierna, deinde in Hungaria atque in aliis regionibus vicinis, quo Croatae saeculis XV et XVI migraverunt hostibus Osmanlis effugientes. His rebus ad distributionem cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna relatis, quaestionem ponere licet: quos inde exitus colligere possumus? Emanat conclusio cognomen ''Horvat'' hodie frequentissimum esse in regionibus quae margines, peripherias et vicinitates terrarum antiquorum Sarmatarum et Alanorum repraesentant, scilicet — ut supra dictum est — in regione Tatarstaniae ad Volgam in septentrione (cuius centrum est urbs Casania) et in regione Reipublicae Kabardinensis in meridie. Ipsa distributio cognominis ''Horvat'' in his regionibus, cum quadam “vacuitate” in medio, casu tribui non potest. '''Agitur enim de cognomine ex ethnonymo quodam Sarmatico derivato, verisimiliter ex forma ''Horvata'' (nominativo plurali in linguis Sarmaticis). ===21.1 De regno Alaniae aetate media et de Ossetibus hodiernis === Praeterea notum est regnum Alaniae aetate media situm fuisse in spatio inter Pontum Euxinum ad occidentem, Mare Caspium ad orientem et Caucasum ad meridiem. Quare non est mirum cognomen Sarmaticum ''Horvat'' frequentissimum apparere in regionibus vicinis illi territorio. Regnum Alaniae et militariter et demographice magna ex parte deletum est tempore incursioni Mongolicae saeculo XIII. Osseti hodierni habentur posteri Alanorum, quod lingua hodierna Ossetica demonstrat, quae ad ramum linguarum Iranicarum orientalium pertinet atque multa archaica elementa servat, praesertim in phonologia et morphologia. Propter haec conservativa et archaica proprietates lingua Ossetica hodierna una est ex proximis cognatis linguae Avesticae antiquae, qua conscriptae sunt sacrae litterae Avesta, fundamentum religionis Zoroastrianae (propheta Zarathustra). Notandum est linguam Avesticam ad ramum Iranicum orientalem pertinere, dum lingua Persica antiqua ad ramum Iranicum occidentalem refertur. Item memorare oportet nomina Osseti et Osseticus esse exonyma internationaliter recepta, ex lingua Georgiana derivata, ad post‑Alanicos loquentes designandos. Nomina autem propria quibus Osseti se ipsos et linguam suam appellant sunt Iron et Digor. === 21.2 De investigationibus geneticis Ossetorum === Recentissima investigationes geneticae ostendunt Ossetos hodiernos esse posteros Alanorum antiquorum praecipue per lineas femineas (mtDNA), cum lineae masculae (Y‑chromosoma) magna ex parte ad haplogrupos masculos Caucasi indigenos hodie pertineant. Quod, collatum cum inventis archaeogeneticis e.g. ex urbe Tanaide ad Tanaim, id est, ex tempore ante incursionem Mongolicam (saec. XIII) et ante incursionem Hunnicam (circa annum CCCLXX p.Chr.n.), suadet magnam partem originariae populationis Sarmatico‑Alanicae masculinae evanuisse: sive migratione sive cladibus bellicis. Verum tamen videtur feminas Alanicas satis autonomia et constantia praeditas fuisse — fortasse exemplo Amazonum Sarmaticarum — ut identitatem Sarmaticam per traditiones et linguam servarent. Agitur hic de una ex quaestionibus maxime curiosis in archaeogenetica Iranica: de discontinuitate linearum mascularum et de continuitate linearum feminearum apud Alanos. Hoc congruit cum studiis recentissimis (2019–2024), quae demonstrant Ossetos hodiernos per lineas femineas (mtDNA) continuitatem ostendere cum populis sepulcrorum Sarmaticorum et Alanorum seriorum (haplogrupis H, U, J, T cum eisdem subcladibus), cum conservatione frequentiarum, unde sequitur lineas femineas Osseticas hodiernas praecipue Alanicas esse. Contra vero lineae masculae (Y‑DNA) rupturam manifestam exhibent: Osseti hodierni habent haplogrupos masculos Caucasi indigenos, scilicet G2a, J2, R1b‑L23 Caucasicam, I2c, E1b Caucasicam; cum Alani et Sarmatae antiqui habuerint praecipue R1a‑Z93, R1b‑Z2103, Q1b, J2a, G2a, sed in subcladibus aliis quam haplogrupi Caucasici hodierni. <ref> Ad historiam geneticam Sarmatarum, Alanorum atque Ossetorum hodiernorum illustrandam consulantur hi labores scientifici: Boulygina et al., ''The Genetic Legacy of the Alans'' (Journal of Human Genetics, 2014); Kushniarevich et al., ''Genome-wide analysis of medieval Alans'' (Nature Scientific Reports, 2018); Khokhlov et al., ''Ancient DNA from Tanais'' (Archaeological and Anthropological Sciences, 2019); Wang et al., ''Ancient DNA from the North Caucasus'' (Current Biology, 2020); Lazaridis et al., ''The Genetic History of the Caucasus'' (Cell, 2023); Balanovsky et al., ''The Genetic Structure of Modern Ossetians'' (American Journal of Physical Anthropology, 2012). </ref> == 22. Conclusiones == <div style="text-align:center;"> [[File:Europe relief map showing the historical distribution of ethnic groups named Croats (9th–10th century).jpg |thumb |650px |alt=Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos. |Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos.]] </div> In hoc opere haec praecipue monere volumus: quamquam in chartis historicis saeculi undevicesimi atque circa annum 1900 Chroatia Alba pertinaciter in occidentali Ucraina collocatur, fontes historici — praesertim Chronicon Nestoris (saeculo XI exeunte / XII ineunte) — talem collocationem non sustinent. Nestor Kioviensis Chroatos, qui in Russia Kioviensi (hodierna Ucraina) habitabant, numquam “Albos” appellat, sed simpliciter Chroatos, Hr’vate, etc. Unico autem loco, ubi nomen “Chroati Albi” profert, eos cum “Serbis et Horutanis” coniungit, id est cum gentibus extra fines Ducatus Russiae Kioviensis positis. '''Conclusio 1: Chroati in regione veteris Russiae Kioviensis (hodierna Ucraina) non sunt “Chroati Albi”, sed Chroati tantum. Opus “De administrando imperio” Constantini VII Porphyrogeneti duas narrationes de Chroatis et de terra unde venerunt continet, in capitulis XXX et XXXI. Terram illam Porphyrogenetus aperte “Chroatiam Albam sive Magnam” nominat, eamque usque ad tempus quo opus conscribebat (circa annum 950) non fuisse christianam affirmat. Hoc testimonium regionem Bohemiae excludit, cum Bohemia iam saeculo IX exeunte per Moraviam christianitatem recepisset, atque saeculo X ineunte pro terra christiana haberetur. Quare collocatio Porphyrogeneti “Chroatiae Albae” in terris ad septentrionem et orientem Bohemiae quaerenda est. Praeterea, data capitulorum XXX, XXXI et XXXII locum Chroatiae Albae delineant: ab occidente Franci eos invadunt; ad fines Boiki (= Bohemia = Čechia) cum Serbis Albis sive non christianis et cum Francis confinia habent. Haec descriptio Chroatas Albas in hodiernam Poloniam meridio‑occidentalem, ad triquetrum Bohemiae, Poloniae et Germaniae, collocat.<ref>Propter rerum gestarum vicissitudines, fines Poloniae hodiernae, anno 1945 constituti, motum civitatis Germanicae versus orientem territorialiter sustulerunt; quare fines Poloniae hodiernae magna ex parte cum statu inter civitates exeunte saeculo X congruunt.</ref> Porphyrogenetus etiam scribit Chroati Albi cum Ungaris vicinos esse: in uno loco dicit Ungaros eos oppugnare, in alio vero cum eis in affinitate et amicitia vivere. Id verum esse potest tantum de Chroatis qui in immediato vicinatu Hungariae saeculo X ineunte et medio habitabant, quod maxime ad Poloniam meridianam spectat, ad tractus qui hodie cum Slovacia terminantur, cum Ungari post adventum in Pannoniam etiam Slovaciam tenuerint, quae tum “Hungaria Septentrionalis” vocabatur. Denique Porphyrogenetus refert Chroatas Albas ab oriente a Pečenegis oppugnari et spoliari. Hoc testimonium maxime ad Chroatas in Ucraina occidentali spectare potest, minus ad Chroatas in Polonia meridiana, et minime ad Chroatas in Polonia meridio‑occidentali, qui cum Francis, Serbis Albis (Lusaticis) et Bohemis confinia habebant. Ex hac geographia Porphyrogeneti apparet “Chroatiam Albam” amplum spatium esse inter Germaniam (Franciam) ad occidentem, Hungariam/Slovaciam ad meridiem et Ucraine occidentales ad orientem situm. '''Conclusio 2: Porphyrogeneti nomen “Chroatia Alba” ad regiones hodiernae Poloniae meridio‑occidentalis et meridianae spectat. Mentio autem Pečenegorum, qui Chroatiam Albam ab oriente oppugnare dicuntur, indicat Porphyrogenetum non solum Chroatas in Polonia meridiana atque meridio‑occidentali, sed etiam eos in Ucraina occidentali, id est in veteri Ducatu Russiae Kioviensis, ad notionem Chroatiae Albae pertinere existimasse. Narratio de Chroatis etiam in legendis Bohemicis occurrit, quae vitam sancti Venceslai (lat. Wenceslaus) referunt, quem anno 935 frater eius germanus, Boleslaus I Crudelis (Bohemice: Boleslav I. Ukrutný, † 967), interfecit. Mater eorum, Drahomira (Dragomira), metu perculsa post caedem filii “ad Chroatos” sive “in terram Chroatorum” confugisse memoratur. Chronicae Bohemicae, sicut Chronicon Dalimili saeculi XIV, originem ipsius gentis Bohemicae ex terra Chroatorum (''Charvaty'') deducere conabantur; quod non ad Chroatiam Adriaticam spectat, sed ad Chroatiam in regionibus hodiernae Poloniae sitam, in vicinitate Serborum Lusaticorum in Germania orientali. Documentum Bohemicum gravissimum, quod duas ipsas Chroatorum coetus inter alia Slavica tribus commemorat, est ''Pivilegium de fundatione episcopatus Pragensis'', quod Cosmas Pragensis in sua Chronica Boemorum (saeculo XII ineunte) tradidit. Ipse textus Pivilegii, saeculo XI exeunte conscriptus, fines episcopatus tempore fundationis anno 973 describit. In eo refertur ad quas gentes, flumina et urbes fines Pragensis episcopatus pertineant. Ita legitur fines ad septentrionem usque ad: “… ''Psouane, Chruati et altera Chrowati, Zlasane…''”. Graphia in variis codicibus et editionibus Cosmae diversa est: alibi invenitur "''Ghrvvati et altera Chrowati''"; alibi pro ''Zlasane'' legitur ''Slazane'', etc. Ex hoc Pivilegio apparet duas Chroatorum coetus ad septentrionem Bohemiae vixisse, in ambitu tribuum Silesiacarum Poloniae (Slasane/Zlasane = Silesiani). Quamquam textus eos iuxta memorat, parum verisimile est eos fuisse immediatos vicinos. Quod eo magis confirmatur, cum ''Pivilegium'' dicat episcopatum Pragensis anno 973 complecti etiam urbem Cracoviam totamque provinciam Cracoviensem in Polonia meridiana, atque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Strij protendi.<ref>Bugus, qui Occidentalis Bugus appellatur, flumen est quod in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit atque hodie parte cursus sui fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit; postea vero ad occidentem vergit, in Podlasia Polonica et deinde in Mazovia decurrens, ubi septentrione Varsoviae in Vistulam influit. Stryj flumen est in Ucraina occidentali quod in Carpathiis Silvestribus oritur, prope fines hodiernos Poloniae et Ucrainae apud vicum Užok fluit atque in Dniestrum (Tyras) se exonerat. Superior autem cursus Stryj nonnihil prope fines Poloniae et prope fontem fluminis San in Polonia austrorientali transit, et circiter sexaginta chiliometris ad occidentem a superiore cursu Stryj fines Slovaciae reperiuntur. Itaque Stryj flumen in Ucraina occidentali situm est, prope fines Poloniae et Slovaciae.</ref> Nonnulli existimant nomen fluminis quod iuxta Bug memoratur non esse Strij, sed Styr, flumen quod per regiones Voliniae circa urbem Rivne fluit. Nos autem censemus talem interpretationem fines episcopatus nimis in orientem protrahere, in territorium quod tum sub potestate Russiae Kioviensis erat, quae eo tempore necdum christianitatem publice receperat. Nam propagatio et receptio christianitatis in medio aevo initio a principibus et ordinibus superioribus ad inferiores ordines societatis descendebat. '''Conclusio 3: Ex ''Pivilegio fundationis episcopatus Pragensis'' discimus duas coetus Chroatorum in hodierna Polonia meridiana vixisse: unum ad septentrionem Bohemiae, inter tribus Silesiacas ad orientem et Serbos Lusaticos ad occidentem; alterum vero coetum Chroatorum verisimiliter in regionibus ad meridiem vel meridio‑orientem Cracoviae habitasse. Cosmas Pragensis in descriptione finium episcopatus Pragensis ad annum 973 etiam memorat Cracovam civitatem cum omnibus regionibus ad praedictam urbem pertinentibus ad meridiem cum Hungaris confinare. Meminisse autem oportet montes Beskidas et Tatrae ad meridiem Cracoviae sitos esse, ubi etiam ''Babia Gora'' eminens reperitur, quae fortasse Porphyrogeneti ''Bagibareia'' fuisse potest. Porphyrogenetus praeterea scribit principem Zachumliae saeculi X ineuntis, Michaelem, originem familiae suae ex regionibus circa Vistulam deducere. Toma Archidiaconus Spalatensis, quamquam saeculo XIII medio scribit, independenter a Porphyrogeneto, memorat adventum septem vel octo generum nobiliorum ex regionibus Poloniae. '''Conclusio 4: Christianitas in Poloniam anno 966 publice pervenit, cum dux Poloniae Mieszko I (960–992) baptizatus est, ut matrimonium cum principissa Bohemica Dubravka contrahere posset. Mieszko origine fuit dux regionis quae “Magna Polonia” appellatur, in parte Poloniae media‑occidentali sita (urbes primariae: Gneznensis, postea Posnania). Regiones autem Poloniae meridianae circa Cracoviam, necnon partes Silesiae meridio‑occidentales, Poloniae adiunctae sunt usque ad annum 990, quod fuit effectus expeditionum Mieszkonis. Hoc est confirmatio addita quod regio Poloniae circa annum 950, cum Porphyrogenetus opus suum ''De administrando imperio'' conscribebat, adhuc pagana erat et non christiana. Quare regiones Poloniae meridianae et meridio‑occidentales sunt locus ubi Chroatia Alba collocari potuit. Ex Chroatia Alba Chroati, in societate cum aliis Slavonicis gentibus, ad meridiem migraverunt per Bohemiam in Austriam meridionalem hodiernam (mediaevalem Carantaniam), ubi multa toponyma Slavica reperiuntur, inter quae Crowati, Chrouatti, etc., etiam pro regionibus amplioribus, sicut area latior circa Klagenfurtum. Testimonium toponymiae Slavicae et nominum ad Chroatos pertinentium invenitur in appellatione pagi maioris (pagus Chruuati) in regione circa Klagenfurtum, quod confirmatur in pluribus documentis imperatorum Ottonis I, II, III saeculi X, quae in tabulis geographicis Germaniae fideliter expressa sunt. Ob migrationes ad occidentem et meridiem ex Chroatia Alba (Polonia), quaedam loca a Chroatibus frequentius habitata sunt, alibi vero pauca tantum vici Chroatorum exstiterunt, ut videtur in regionibus circa Lipsiam et Hallam in Germania orientali. '''Conclusio 5: Chroatia Alba, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae et meridio‑occidentalis sita, pars fuit amplioris spatii habitationis coetuum nomine Horvat /Hrovat /Harvat /Hrvat insignium. Chroati Albi ex Polonia meridiana in minoribus coetibus inter Slavos Germaniae orientalis migraverunt, in regiones circa Lipsiam et Halleam; minores partes Chroatrum, ut toponymia confirmat, etiam in territorio Bohemiae permanserunt, quae in itinere eorum ad meridiem sita erat. Item, pars Chroatorum in migratione ad meridiem in Karantania Austriaca remansit. Maximus autem et orientalissimus coetus Chroatorum sunt Chroati in Ucraina, quos non “Chroatos Albas”, sed simpliciter Chroatos appellare oportet, ut fontes testantur. Ergo, non igitur de uno continuo territorio agitur, sed de coetibus Chroatorum in magno spatio dispersistis, intermixtis cum aliis Slavonicis gentibus, quod fuit effectus migrationum. Toponyma cum nomine Chroatus (''Hrvat'') etiam in regionibus vicinis reperiuntur: in Slovenia, Serbia (Hrtkovci), aliis locis Balcanicis, usque ad Graeciam. '''Conclusio 6: Iter et directio migrationis Chroatorum. Imago generalis migrationum Chroatorum, quae ex his investigationibus emergit, talis est: ex Ucraina Chroati ad occidentem migraverunt per Poloniam meridionalem (Chroatia Alba) usque ad Bohemiam, atque inde per Austriam meridionalem (Carantania/Koruška) usque ad litora Adriatica. '''Conclusio 7: Illi Chroati qui in septentrione, in “Magna” vel “Alba Chroatia”, permanserunt, tempore in processu ethnogeneseos pars nationum ibi viventium facti sunt: imprimis Polonorum. Hodie reliquiae loquentium Slavice in regione Austriae Koruškae (antiqua Carantania) se declarant ut pars minoritatis nationalis Slovenicae, quod non est mirum, cum Slovenia eis per plus quam mille annos vitae et evolutionis proximum et linguisticum et geographicum spatium fuerit, cui physice immediate adhaerebant. Quamquam incolae antiquae Carantaniae ad varias Slavicas gentes pertinere videntur, Chroati inter Slavos Karantaniae sunt una ex coetibus documentis optime testatis. Chroati in Ucraina paulatim non assimilati sunt, sed transformati, in iis regionibus ubi habitabant, cum de magnis coetibus Chroatorum ageretur, circa magna oppida mediaevalia congregatis. '''Conclusio 8: Identitas nominalis Chroatorum in Ucraina per tempora mutata est: a regionali identitate Galiča/Haličizne saeculis XII et XIII, cum illa loca Lavovi/Lvivi et Galiči ad gradum regni elevata sunt post dissolutionem Russiae Kioviensis et post atque inter incursiones Mongolicas (quae non erant eventus unici, ut interdum putatur), usque ad formationem separatae identitatis “rutenae” sive “rusinicae” apud Ucrainenses occidentales in Podnestrovlio superiore, circa montes Carpathos atque in Podolia.<ref> Anno 1253 Danijel Romanovič, princeps Galiciae et Volhiniae, coronatus est a papa Innocentio IV., quo facto Ducatus Galiciae‑Volhinensis ad dignitatem Regni Ruteniae evectus est. Cf. ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Daniel Romanovich”, accessum die 21 Oct. 2026; vide etiam ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Roman Mstislavich”. </ref> Identitas Ucrainensium occidentalium Rutenae sive Rusiči sive Rusini iterum subdividitur in: Lemki, Boiki et Hutsuli. = = == Notae == <references/> == Notae == <references/> [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Geographia]] 2i0znp90mm8lo9c8sheksvwzi8yqb80 285585 285584 2026-10-25T13:00:05Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana */ 285585 wikitext text/x-wiki [[Coronus Tenebrosius]] = DE SITU CHROATIAE ALBAE SIVE MAGNAE = == 1. Introductio == Vetustissimus fons historicus, qui de adventu Croatarum in hodiernam patriam deque regione unde profecti sunt narrat, est opus imperatoris Byzantini<ref> Nomina historiographica Byzantium, Imperium Byzantinum atque Imperium Romanum Orientale a recentioribus historicis inducta sunt, ut facilius designaretur civitas quae post annum 476 unica pars Imperii Romani superstes mansit, potestate politica, administrativa et militari. Imperator Constantinus circa annum 330 novam urbem condidit, Constantinopolim, in loco veteris coloniae Graecae Byzantion, unde etiam nomen Byzantii ortum est. Civitas fere mille annos (476–1453) exstitit atque regiones hodiernae Graeciae et Asiae Minoris complexa est. Religio publica orthodoxa erat, et saeculo VII lingua Graeca locum linguae Latinae tamquam linguae officialis occupavit. Nomen publicum civitatis erat Graece ''Basileia tōn Rhōmaiōn'', Latine autem ''Imperium Romanum''. </ref> Constantini VII Porphyrogeniti (905–959), quod titulo Latino ''De administrando imperio'' inscribitur. Opus Graece primum conscriptum est, sed titulum Latinum ''[https://archive.org/details/porphyrogenitus-1967-dai/page/153/mode/2up De administrando imperio]'' posteriores Europae editores et curatores ei attribuerunt.<ref> Primum opus ''De administrando imperio'' typis editum Ioannes Meursius anno 1611 curavit. Hic autem textus Latinus hodie ad usus investigationis academicae non adhibetur, cum multas errores atque deviationes contineat. Vide editionem digitalem: [https://archive.org/details/constantiniimper00cons ''Constantini Imperatoris Porphyrogeniti De administrando imperio'' (textus Latinus, 1611)]. </ref> Imperator Constantinus librum suum commentarium esse voluit atque fidelem notitiarum thesaurum de populis et regnis vicinis, destinatum filio suo minori et heredi Romano (938–963). Ex ipsis testimoniis operis colligitur librum inter annos 948 et 952 compositum esse, unde annus circiter 950 vulgo pro tempore originis ponitur. Capita tricesimum et tricesimum primum operis ''De administrando imperio'' (breviter: DAI) continent ''origo gentis'' Croaticae, id est narrationem de origine populi. Croatae non sunt solus populus Slavicus qui traditionem de “terra unde venerunt” ad sedes hodiernas conservat.<ref> Traditio Bohemica quoque narrationes de origine gentium servat (ut in Chronico Dalimiliano, saeculo XIV conscripto). Nestor, chronicarius Kioviensis (fine saeculi XI et initio XII), primam historiam de origine Slavorum exhibet. Priscam sedem gentis in regione Danubiana constituit, unde, secundum eum, Slavi sub pressione Vlahorum sive Volohorum (forsitan Romanorum, qui ad terras medii et inferioris Danubii advenerunt; attamen fieri potest ut ad Celtas sive Gallos referatur, quorum expansio saeculo IV a. Chr. n. facta est) versus septentrionem migraverint, in loca circa Vistulam sita. Nestor affirmat ex ea migratione ortos esse Ljahos sive Lahi (Lehos), id est gentes Slavicas Polonicas, atque ex iis Radimicios et Viaticios, populos Slavicos orientales. </ref> Attamen narratio Porphyrogeniti de origine et adventu Croatarum ad Adriaticum, in duabus versionibus exposita, multis differentiis atque contextu historico certo (Avaris, imperatore Heraclio /610–641/) a ceteris huiusmodi traditionibus Slavicarum gentium discrepat. '''De appellatione “Chroatia Alba sive Magna” ''' Notio “Chroatia Alba sive Magna”, quae etiam in titulo huius operis posita est, ex ipso Porphyrogeniti libro proficiscitur, ubi in extremo capitis XXXI haec leguntur: '''''Ὅτι ἣ μεγάλη Χρωβατία, ἣ καὶ ἄσπρη ἐπονομαζομένη, ἀβάπτιστος τυγχάνει μέχρι τῆς σήμερον, καθὼς καὶ οἱ πλησιάζοντες αὐτὴν Σέρβλοι.'' Quod Latine reddi potest: '''''Quoniam Chroatia Magna, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem abaptista permanet, sicut et Serbli, qui ei proximi sunt.'' Nonnulli auctores atque investigatores, qui Porphyrogeniti textum diligenter tractaverunt, existimant vocem Graecam ἡ μεγάλη praeter sensum proprium “magna” etiam significationem “vetus” habere potuisse, fortasse sub influxu usus Latini vocabuli maior (cuius significatio est: 1. maior, 2. natu maior, id est senior). Nam in ethnographia Byzantina adiectivum μεγάλη non solum magnitudinem, sed etiam vetustatem significare solet, id est regionem primigeniam et matrem. Hoc sensu cum Latino maior congruit, qui in scriptis geographicis et ethnographicis Romanis frequenter in sensu “antiquior”, “primigenius”, “originarius” adhibetur. Quam ob rem pars investigatorum censet vocem Porphyrogeniti ἡ μεγάλη Χρωβατία interpretandam esse ut “Chroatia primigenia” sive “vetus Chroatia”, non autem necessario ut “magna” in sensu spatii vel amplitudinis. Hic propositum est, ex iis quae in fontibus historicis continentur (varia documenta, chronica atque annales), locum geographicum Chroatiae Albae sive Magnae determinare. Ad hanc rem perficiendam, praeter testimonia de Chroatis in documentis et scriptis historiographicis expressa, adhibebimus quoque cognitiones ex toponymia, hydronymia, anthroponymia, necnon inventa recentioris linguisticae atque archaeologiae.<ref>https://hal.science/hal-02902087/file/Kazanski_Archaeology-Slavic%20Migrations_2020.pdf</ref> <center> [[File:Location of White Croatia and White Serbia in 560.jpg|700px |alt=Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 |Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 secundum fontes aevi medii]] </center> == 2. De administrando imperio: Caput XXX (pars de Chroatis) == '''Οἱ δὲ Χρωβάτοι κατῴκουν τηνικαῦτα ἐκεῖθεν Βαγιβαρείας, ἔνθα εἰσὶν ἀρτίως οἱ Βελοχρωβάτοι. '''Μία δὲ γενεὰ διαχωρισθεῖσα ἐξ αὐτῶν, ἤγουν ἀδελφοὶ πέντε, ὁ τε Κλουκᾶς καὶ ὁ Λόβελος καὶ ὁ Κοσέντζης καὶ ὁ Μουχλώ καὶ ὁ Χρωβάτος, καὶ ἀδελφαὶ δύο, ἡ Τούγα καὶ ἡ Βουγά, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτῶν ἦλθον εἰς Δελματίαν, καὶ εὗρον τοὺς Ἀβάρεις κατέχοντας τὴν τοιαύτην γῆν. '''Ἐπὶ τινὰς οὖν χρόνους πολεμοῦντες ἀλλήλους, ὑπερίσχυσαν οἱ Χρωβάτοι, καὶ τοὺς μὲν τῶν Ἀβάρων κατέσφαξαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὑποταγῆναι κατηνάγκασαν. Ἐκ τοτέ οὖν κατεκρατήθη ἡ τοιαύτη χώρα παρὰ τῶν Χρωβάτων, καὶ εἰσὶν ἀκμὴν ἐν Χρωβατίᾳ ἐκ τῶν Ἀβάρων, καὶ γινώσκονται Ἀβάρεις ὄντες. '''Οἱ δὲ λοιποὶ Χρωβάτοι ἔμειναν πρὸς Φραγγίαν, καὶ λέγονται ἀρτίως Βελοχρωβάτοι, ἤγουν Ἄσπροι Χρωβάτοι, ἔχοντες ἴδιον ἄρχοντα· ὑπόκεινται δὲ Ὧτῳ, τῷ μεγάλῳ ῥηγὶ Φραγγίας, τῆς καὶ Σαξίας, καὶ ἀβάπτιστοι τυγχάνουσιν, συμπενθερίας μετὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἀγάπας ἔχοντες. '''Ἀπὸ δὲ τῶν Χρωβατῶν, τῶν ἐλθόντων ἐν Δελματίᾳ, διεχωρίσθη μέρος τι, καὶ ἐκράτησεν τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Παννονίαν· εἶχον δὲ καὶ αὐτοὶ ἄρχοντα αὐτεξούσιον, διαπεμπόμενον καὶ μόνον πρὸς τὸν ἄρχοντα Χρωβατίας κατὰ φιλίαν. <ref>Editio Graeco‑Anglica: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gyula Moravcsik, vers. Anglica Romilly Jenkins, Dumbarton Oaks Texts I, Washingtoniae, 1967 (repr. 1993).</ref> Translatio nova Latina (secundum textum Graecum):<ref>Translatio a Coronō Tenebrōsiō facta.</ref> Chroati<ref>Translitteratio Latina. Porphyrogenitus scribit '''Χρωβάτοι''', quod Latine translitteratur ut '''Chrobatoi'''; ob vitacismum autem β ut [v] pronuntiatur, unde lectio ['''Hrovatoi'''], formae Croaticae hodiernae '''Hrvati''' (nom. pl.) proxime respondens. Forma ''Croati'' (nom. pl.) ex antiquiori forma ''Chroati'' orta est (cf. dux Chroatorum in [[Privilegium ducis Tirpimiri]]), quae ipsa a primigenio ''Chrovati'' provenit. Sonus autem /v/ in Latino saepe omittitur in adaptatione vocabulorum externorum, unde transitus '''Chrovati'' → ''Chroati'' → ''Croati'''. In linguis Slavonicis occidentalibus et orientalibus variae formae radicis occurrunt: in linguis Polonica, Ucrainica, Russica frequentissima est forma '''Horvati''' (radix ''hor-''), dissimilis occidentalibus formis '''hro-, cro-, chro-, kro-''', quae in linguis Germanicis et Romanicis praevalent. Haec permutatio vocalis /o/ explicari potest per phaenomenon phonologicum '''metatheseos liquidae''', quo vocales locum permutare possunt, cum iuxta liquidas /r/ vel /l/ consistant. '''Metathesis liquidae''' fuit communis et actuosa mutatio phonologica in antiquioribus periodis formationis linguarum Slavonicarum. '''In linguis Slavonicis orientalibus''' (Russica, Ucrainica) '''metathesis liquidae''' nonnumquam ad phaenomenon '''plērophoniae''' (punoglasje) duxit, quo vocalis /o/ duplicatur: ''glova → golova; *gord → gorod → grod''. Quaedam formae in linguis Bohemica et meridiano‑Slavonicis '''ad quantitativam vocalis productionem''' evolverunt, ut in exemplo ''grod → grad''. Eiusmodi leges phonologicae verisimiliter etiam in evolutione ethnonymi '''Horvat → Hrovat → Hr’vat''' operatae sunt. In regionibus Croatiae septentrionalibus ('''dialectus kajcavicus''') frequens erat forma '''Horvat''', dum in Dalmatia ('''dialectus chakavicus''') forma '''Harvat''' adparebat. Utraque forma ex antiquiori '''H’rvat''' (ubi ’ = semivocalis, ''jer'' in lingua '''paleoslavica''' et in lingua '''Slavica ecclesiastica antiqua''') derivata esse censetur. In lingua Croatica hodierna, intra fines '''dialecti Shtokavicorum''', evoluta est forma hodierna '''Hrvat'''.</ref> autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt '''Belochrovati''' (Albichroati). Una autem gens ab eis seiuncta, quinque scilicet fratres Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo et Chrobatos, itemque duae sorores Touga et Bouga<ref>Nomina Croatorum e textu Graeco translitterata sunt: Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo, Chrobatos, Touga, Bouga. Proposita lectio ad normam phoneticam: [Klukas, Lovelos, Kosentsis, Muhlo, Hrovatos, Tuga, Buga].</ref>, cum suo populo ab illis discedentes, in Dalmatiam venerunt ibique Avaros invenerunt terram illam obtinentes. Cum vero inter se per aliquot annos bellarent, Croatae superiores facti sunt: quosdam Avarorum trucidarunt, reliquos autem ad dicionem redigere coegerunt. Ex eo igitur tempore ea regio a Chroatis possessa est; suntque adhuc in Chroatia quidam Avarorum posteri, qui Avaricam originem ostendunt. Reliqui autem Chroatī apud Franciam manserunt, et nuncupantur hodie Belochrovatī, id est Albi Chrovatī, proprium principem habentes. Subiciuntur vero Otoni, magno regi Franciae atque Saxoniae, et inconditi (i.e. nondum baptizati) sunt, affinitates cum Turcis (id est: cum Hungaris) contrahentes atque amicitias cum eis colentes.<ref>Porphyrogenitus vocabulum Turcos ad Hungaros refert (circa annum 950), more Byzantinorum saeculi X, qui gentem Hungarorum nomine ''Τούρκων'' appellare consueverant.</ref> Ex Chroatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam; habent autem et ipsi principes suae potestatis, qui tantum ad principem Chroatiae amicitiae causa legatos mittunt. == 3. Analysis et interpretatio: Quid est Bagibareia? == '''Chroati autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albichroati). Multi investigatores putant “Bagibareiam” revera esse Bavariam. Alii autem monuerunt “Bagibareiam” Bavariam esse non posse, cum imperator Porphyrogenitus in ceteris operibus suis ad designandam Bavariam alio nomine utatur; in opere ''De thematibus'' Porphyrogenitus pro Bavaria voce Graeca ''Baioure'' utitur; idem monuit etiam Stephanus Krizin Sakač in opere Constantini ''De caerimoniis aulae Byzantinae''.<ref>Sakač, ''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum'', in: Croati usque ad saeculum VII, Zagrabiae 2000.</ref> Quoad vocabulum Bagibareia, haec cognoscenda sunt. In lingua Graeca antiqua littera β (Latine translitterata ut B, b) sonum /b/ repraesentabat; sed mutationes phonologicae in Graeco sermone vivo effecerunt ut in aevo Byzantino medio sonus /b/ in vocabulis Graecis ut /v/ pronuntiaretur: quod “vitacismus” appellatur. Scriptores autem aetatis Byzantinae, cum sonum /b/ in vocabulis externis et nominibus exprimere vellent, littera β adhuc saepe utebantur; demum postea paulatim adhiberi coepit combinatio litterarum mp ad sonum /b/ notandum, ut in exemplo tituli Croatici “ban”, qui Graece ut "mpanos" scribitur.<ref>Kinnamos, secretarius imperatoris Manuelis Comneni (1143–1180), solus praeter Porphyrogenitum est Graecus qui banum memorat; eum scribit ut ''mpanos''. Etiam in lingua Neo‑Graeca sonus /b/ per coniunctionem litterarum "mp" exprimitur.</ref> Porphyrogenitus igitur in scriptis suis littera β (B, b) adhuc utitur ad utrumque sonum exprimendum: et ad sonum /v/ et ad sonum /b/. Exemplum huius duplicis usus litterae β est nomen quod pro Croatis scribit: ''Chrobatoi'', quod sane legi debet ut ''Hrovatoi''. Praeterea altera mutatio phonologica, quae in lingua Graeca aetate Byzantina facta est, fuit conversio veteris Graeci coetus phonici /gi, ge/ in sonum /j/; exempli gratia, vox antiqua ''hagia'' Byzantino tempore pronuntiatur ut [aja]. Itaque etiam in vocabulo ''Bagibareia'' possibilis est lectio [''Bajvaria''].<ref>Praesertim, si monophthongizationem diphthongorum Graecorum veterum consideremus, quae plerumque efficiebatur aequatione valoris phonici ad secundum elementum diphthongi (hoc in casu: ei → /i/). Quare in voce ''Bagibareia'' lectio [''Bajvaria''] ex pronuntiatione orta est.</ref> Si possibilitatem consideremus auctorem partis de Chroatis in capite XXX ab auctore capitis XXXI diversum esse, tum fieri potest ut ille secundus auctor alio nomine pro Bavaria usus sit quam ipse Porphyrogenitus, qui in scriptis suis “Baioure” pro Bavaria adhibet. Nihilominus non est necesse omnino de altero auctore aut de interpolatione posteriore cogitare: prorsus fieri potest ut ipse imperator in archivis suis duo diversa relationes scriptas de Chroatis habuerit easque simpliciter transcripserit. Altera possibilitas significationis nominis “Bagibareia” esset nomen montis “Babia gora” (Graece: Babeia oreia), quod Constantinus, sive scriptor capitis XXX, ad auris perceptionem accommodavit et ita consignavit. In mundo Slavico hodie plures montes nomine Babja gora exstant, quorum unus maior est [https://en.wikipedia.org/wiki/Babia_G%C3%B3ra Babia Góra] in triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae. <center> [[File:8maja2006 babiagora 035.jpg|600px|alt=Babia Góra|Babia Góra – conspectus e parte Polonica]] </center> == 4. Thesis de Chroatia Alba in territorio Carinthiae mediaevalis, id est provinciae hodiernae Austriae Kärnten == Iam saeculo XIX interpretes et commentatorum Porphyrogeniti, ut Arminius Pavić (1844–1914), existimaverunt ''Bagibareiam'' significare “Babja gora”; Pavić autem putavit eam montem in hodierna Slovenia esse, trans flumen Cupam situm. Ex quo sequeretur Chroatas ante adventum in Dalmatiam in provincia Norico, sive in mediaevali Carantania<ref>Latine: ''Carantania'' sive ''Carentana'' sive ''Carinthia''; lingua Germanica: Kärnten, lingua Croatica: Koruška, in Austria australi.</ref>, habitasse, ubi testatum est exsistere toponyma nomen Chroatarum continentia, necnon totam regionem latiorem circa oppidum ''Klagenfurt'', quae in veteribus tabulis geographis ''Crowati'' appellatur.<ref> Tabula geographica – Spruner–Menke Atlas (In Nomine Jassa): [https://i0.wp.com/www.jassa.org/wp-content/uploads/2020/07/BRIGHT.png Spruner–Menke Atlas]</ref> <ref>Pagina de toponymia Slavica in regionibus Bavariae, Austriae, Carinthiae: [https://www.jassa.org/?p=16812]</ref> Hoc sententiam Armini Pavić postea quoque secuta est praeclara historica Croatica Nada Klaić, quae putavit ipsam veterem Carantaniam esse “Magna sive Alba Chroatia” de qua opus ''De administrando imperio'' narrat.<ref>Nada Klaić (1920–1988), historica Croatica; vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Nada_Klai%C4%87 paginam Anglice in Vicipaedia].</ref> At vero, secundum data in capite XXXI de situ Chroatiae Albae inter Franciam ad occidentem, Hungaros ad meridiem atque Pecenegos ab oriente eos impetentes, necnon de intervallo triginta dierum itineris a mari, Carantania nullo modo his duobus criteriis respondet: proximum enim mare Carinthiae est Hadriaticum, ad quod profecto non sunt triginta dies itineris; item Carantaniam non Pecenegi ab oriente oppugnabant, sed solum Hungari ex eadem parte eam invadere poterant. '''Haud dubium est nonnullos Croatas in regione Carantaniae veteris consedisse; attamen haec regio nullo modo esse potest “Alba sive Magna Chroatia” Constantini Porphyrogeneti, ut imaginata est Nada Klaić, quare hanc opinionem omnino reiciendam esse censemus.''' Notandum est migrationem Chroatarum in provinciam Romanam Dalmatiae, quam Porphyrogenitus in capite XXXI ''De administrando imperio'' sub imperio Heraclii (610–641) collocat, tempore congruere cum nonnullis aliis eventibus historicis: cum obsidione Constantinopolis anno 626 ab Avaris, Slavis et Persis frustra tentata, cum morte Baiani kagani, necnon cum ortu primae magnae Slavicae formationis politico‑militaris, regni Samonis in media Europa, in regionibus quae hodie Bohemia, Moravia atque terra Lusatiensium Serborum sunt. Sub ductu Samonis, is militaris foedus gentium Slavicarum feliciter et contra Francos ad occidentem, et contra Avaros ad orientem pugnavit. Bella Samonis adversus Avares in [[Chronicum (Fredegarius)|Chronico Fredegarii Scholastici Burgundiae]], capitulis XLVIII–XLIX, exponuntur; bella vero adversus Francos in capitulo LXVIII. Num fortuitum est Chroatas, ut Porphyrogenitus tradit, eo ipso tempore, circiter annum 630, advenisse, cum potestas Avarorum labefactaretur et regnum Samonis in ascensu esset? <center> [[File:Croats, Carantania and Samo's realm after 631 AD.jpg|frame|Tabula ostendit situm Chroatarum et Carantaniae ad regnum Samonis post annum 631.]] </center> Problematica de praesentia Croatarum in Carinthia tractata est in articulo suo [http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ09(1956)/GZ09.04.%20Antoljak,%20S.%20-%20Hrvati%20u%20Karantaniji.pdf Hrvati u Karantaniji] a historico Croatico Stjepano Antoljak.<ref>Stjepan Antoljak (1909–1997), historicus Croaticus; ''Hrvati u Karantaniji'', 1956, Facultas Philosophica Scopii.</ref> Ex concordantia toponymorum Dalmatiae septentrionalis et Liburniae cum iis Carantaniae veteris, Antoljak statuit Croatas non ex Carantania in Dalmatiam, sed e Dalmatiis postea in Carantaniam venisse. Problematica de vetere Carantania late et diligenter tractata est a historicis Slovenis: Bogo Grafenauer, Ljudemisl Hauptmann et Milko Kos.<ref>Bogo Grafenauer (1916–1995), historicus Slovenus, de Carantania et Slavis eius regionis multa scripsit: vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Bogo_Grafenauer Bogo Grafenauer].</ref> '''Kosentzes/Kosenzis ex ''De administrando imperio'' et ordo ''kosezorum'' Carantaniae veteris Nomen unius ex quinque fratribus, qui Croatas in meridiem ad Dalmatiam deduxerunt, Kosentzes sive Kosenzis, quod in opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeneti occurrit, cum nomine '''''kosezi''''', ordinis liberorum nobilium bellatorumque Carantaniae veteris coniungi solet. In Slavica Carantaniae principatu (hodie Austria australis) ab saeculo VIII usque ad XV peculiarem locum obtinebat ordo hominum, qui '''''kosezi''''' vocabantur (item ''kosegi, kasezi '' etc.). '''''Kosezi''''' proprii erant Carantaniae mediaevalis: nobilitas hereditaria e structura praefeudali, gentilitatis atque territorii orta. Erant liberi bellatores, custodes traditionis electionis principis super '''''lapide Krnensi''''' (Germanice:''Fürstenstein'', Slavice:''Krnski kamen'') in campo, ubi post baptismum ecclesia Sanctae Mariae (Germanice: ''Maria Saal'' / Slavice: ''Gospa Sveta'') prope oppidum hodiernum Klagenfurtum exstitit. Hoc momentum habet in investigatione migrationum Croatorum, cum una e regionibus centralibus antiquae ''Carantaniae'' esset '''''pagus Chrowati''''' seu '''''Crouuati'''''. Nomen kosezi in lingua Germanica reddi solebat ut ''die Edlen'' seu ''Edlinger'' (''nobilis''). Carantania anno 1335 sub dicionem Habsburgorum venit; illi structuram inventam reformaverunt eamque in ordinem feudalem suum inseruerunt. Electio principis super ''lapide Krnensi'' usque ad saeculum XV mansit, cum Habsburgenses ritum participare recusaverunt. Ipsum ritum inaugurationis principis descripsit '''Mavro Orbini''', clericus Ragusinus, in opere Italico '''''Il Regno de gli Slavi''''' (1601). Etymologia nominis ''Kosenzis'': lectio Slavica ad nomen ''kosenc, kosec, kosac'' (lat. faenator) pertinere potest; item lectio Iranica‑Sarmatica ad nomen Kasag (cf. Kasagoi, ethnonymus Adigeorum/Circassorum) non excluditur. == 5. Thesis de Chroatia Magna sive Alba, in regione ad septentrionem‑orientem Bavariae posita, id est in Germania orientali hodierna circa flumen Albis == Identificatio nominis Bagibareia cum Bavaria Stjepanum Pantelić inter alios impulit, ut in libello suo ''Najstarija povijest Hrvata'' (Latine: ''Historia Chroatorum antiquissima'') (Magontiaci, 1993) “Chroatiam Magnam sive Albam” Constantini Porphyrogeniti ad septentrionem Bavariae quaereret, id est in regione Germaniae orientalis hodiernae circa Albim, cum peculiari attentione ad tractum fluminis Salae inter Lipsiam et Hallam. Stjepan Pantelić (natus 1942 prope Viroviticam) studium theologiae Magontiaci perfecit, unde solida cognitio linguae Latinae et Germanicae ei accessit, quae facultatem praebuit bibliothecas et archiva per Germaniam, aetate ante interrete, diligenter explorandi. Pantelićus autem, ut historicus, reprehendi potest quod saepe leviter atque praecipitanter conclusiones ac interpretationes protulit sine vero fundamento in fontibus; sicut, verbi gratia, cum magna occidentalis Slavica tribus Abodritos, item eos quos Franci Vilcos (Welatabos sive Lutitios) vocabant, necnon Rugianos sive Ranienses ex insula Rugia in Baltico, simpliciter omnes — nec plus nec minus — Chroatas appellaverit. <center> [[File:Lutizenbund.PNG|thumb|900px|alt=Slaveni uz Labi u 10. i 11. stoljeću|''Slavi ad Albim, saeculis X–XI.'' ]] </center> Tamen Pantelićus laudandus est quod in libello suo haud magno (in summa 97 paginarum) copiose locos Latinos ex fontibus mediaevalibus protulit atque in notis sub pagina adduxit, ab Einhardo usque ad epistulas Caroli Magni ad uxorem missas bello contra Avaros gesto, necnon excerpta ex variis chronicis aliisque documentis. Praeterea investigationem toponymicam in parte orientali Germaniae peragravit, atque offendit loca ''Gross Korbetha'', ''Klein Korbetha'' et ''Korbetha'' (in fontibus Latinis mediaevalibus: ''Chruvati inferior'', ''Chruvati superior'' et ''Chruvati'') inter urbes Lipsiam et Hallam, item oppidum ''Borna'' in circulo Lipsiensi (Pantelić 1993, pp. 24–25). ''Borna'' enim nomen fuit primi ex fontibus Francicis noti ducis Dalmatiae et Liburniae (annis 817–821). <ref>Borna (dux Guduscanorum, dux Dalmatiae, dux Dalmatiae atque Liburniae) in ''Annales regni Francorum'' annorum 818–821 — textus Latinus: [[Annales regni Francorum]].</ref> Pantelićus quoque complura exempla antiquae toponymiae Slavicae in regione Germaniae orientalis collegit, inter quae: ''Corwete, Curuadi, Curewate'' (ex Hersfeldensi decimarum indice in Friesenfeldu, exeunte saeculo IX); ''Chruuati'' (apud Thietmarum episcopum in Chronica, saec. X/XI); deinde: ''Borewe, Bukuwiz, Camenitz [Kamenic], Zebegore, Krolevitz, Deliniz'' (cf. ''Delnice'' in Croatia), ''Dobergast, Dobrilug, Drevenitz'' (cf. ''Drvenik'' in Croatia), ''Glina'' (ut ''Glina'' in Croatia), ''Grizlav, List, Brodizi'' (cf. ''Brod'' in Croatia), ''Plawe, Racowe, Ribnitz, Slavi, Slavia, Strela, Cosence [Kosence], Studenik, Stablo, Sporno'', atque ''Lipci'' (Leipzig), etc. Indubitata est res quod totus tractus Germaniae orientalis ab Odra et Nissa usque ad Albim (Germanice Elbe) atque Salam a gentibus Slavicis inhabitatus erat, ut fontes testantur, iam a temporibus regis Samae (prima medietas saeculi VII). Eadem autem Slavicae gentes, in maiores foederationes tribuum coalitae, magnam partem autonomam politicam gerebant: modo socii Francorum contra Saxones (aetate Caroli Magni), modo in bellis adversus Francos ac postea reges Germaniae; donec saeculo XII eorum autonomia politica omnino sublata est eisque impositae sunt christianizatio et germanizatio.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304131003/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrons/helmold.htm Helmoldus, *Chronica Slavorum*]</ref> Nomina ducum illorum Slavorum inter Odram et Albim indolem quandam communem Slavicam ostendunt: ''Draško/Thrasco, Slavomir, Sedrag, Gostimil, Dobromisl, Dobrimir, Tugomir/Tugumir, Stojnev, Mistivoj, Mistislav, Višedrag, Budivoj, Pribislav, Vratislav, Vislav'', etc. Quare libellus Stjepani Pantelić ''Najstarija povijest Hrvata'' (''Historia Chroatorum antiquissima'') quasi dux quidam haberi potest per historiam Slavorum Polabensium, quorum solum '''''Lusatici Sorabi''''' usque ad hodiernum diem identitatem et linguam Slavicam servaverunt. Ut conclusio huius analysis libelli Pantelićiani sumi potest quod haud dubie nonnulli Chroatae in regione circa flumen Salam in Germania consederint; attamen pauca tantum loca minora ibi reperiuntur, quae nullo modo cum illa Porphyrogenetae “Chroatia Magna sive Alba” identificari possunt. Videtur etiam Pantelićus ipse hoc sibi conscius fuisse, quare omnes Slavicos orientalis Germaniae in Chroatas transformare conatus est (quod Chroatomania appellari potest), quamquam ipse fontes mediaevales et locos citatos adducebat qui nomina propria ac peculiaria istarum Slavicarum gentium clare ac indubitanter testantur.<ref>James Westfall Thompson, ''The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs'', ''The American Journal of Theology'', vol. 20, br. 2 (1916), str. 205–230, University of Chicago Press. [https://doi.org/10.1086/479673 https://doi.org/10.1086/479673]</ref> Addendum quoque est quod et Porphyrogeneta et rex Anglosaxonicus Alfredus Magnus aliique fontes Chroatas Albas in vicinitate immediata Bohemiae collocant (terra Boiki = Bohemia) atque eos ''constanter ad orientem a Serbis Albis ponunt''; quae omnia congruunt cum situ in hodierna Polonia australi atque austro‑occidentali. == 6. Quaestio de situ ''Illyrici'' Porphyrogeniti == === Caput XXX De administrando imperio: de situ et finibus Chroatiae ceterarumque Sclaviniarum === '''''Ex Chrovatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam ...'' ''Haec Chroatia ceterique Sclavi<ref>Slavi, ut ex scriptis Crnorizci Hrabari, Chronico Nestoris aliisque fontibus apparet, se ipsos Slovene/Slovjene appellabant. Scriptores autem Byzantini — Procopius, Menander, Theophylactus, Nicephorus aliique — formas Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβηνούς (Sklabenous) et Σκλαβῖνοι (Sklabinoi) adhibent. Imperator Constantinus Porphyrogenitus in opere suo De administrando imperio tribus formis utitur: Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβοί (Sklaboi) et Σκλαβίνιοι (Sklabinioi).</ref> hoc modo sunt dispositi: Dioclia ad castella Dyrrhachii accedit, videlicet ad Elisum, Helcinium et Antibarem, atque usque ad Catarum porrigitur; in montibus autem Serbiae finitima est. ''A Catara incipit archontia Tribuniensis, quae usque ad Ragusam extenditur, et in montanis Serbiae contermina est. ''A Ragusa vero incipit archontia Zachumliensis, quae usque ad flumen Narentam porrigitur; ad partem maritimam Paganiae accedit, ad montes autem versus septentrionem Chroatiae finitima est, Serbiae autem opposita. ''A flumine Narenta incipit Pagania et usque ad flumen Cetinam extenditur; tres autem županiae habet, nempe Rastoc, Mocro et Dalen. Ex his duae županiae, id est Rastoc et Mocro, ad mare sitae sunt; hae etiam sagenas (naves longas) possident. Dalen vero longe a mari distat, eiusque incolae agriculturae student atque ex ea vivunt. ''Quattuor insulae Paganiae sunt finitimae: Melita, Corcyra Nigra, Bracium et Pharus, pulcherrimae atque uberrimae, sed urbibus desertis et multitudine paludum refertae. Incolae earum pecora alunt atque ex eis vitam sustentant. ''A flumine Cetina incipit terra Chroatiae et per litus usque ad fines Histriae, id est ad urbem Albona, extenditur. In montanis autem thematem Histriensem aliquatenus superat; apud Cetinam et Hlivnum Serbiae accedit, cum terra Serbiae omnibus aliis terris opposita sit, ad septentrionem Chroatiae, ad meridiem vero Bulgariae finitima. ''Ex quo Sclavi praedicti advenerunt, totam Dalmatiam occupaverunt. Romani autem urbes insularum coluerunt atque ex eis vitam agebant. Sed a Paganis (Neretvanis) cotidie in servitutem abducti et necati, insulas reliquerunt, cupientes in continente agrum colere. In quo eos Chroati impediebant, quia tributum eis non dabant; sed omnia quae hodie Sclavis solvunt, stratego (praefecto Romano) olim tribuebant. ''Cum ita vivere non possent, ad Basilium (Basilio I Macedone, annis 867–886) imperatorem gloriosum accesserunt atque omnia supra dicta ei exposuerunt. Hic imperator gloriosus Basilio praecepit ut omnia quae stratego dari solebant, Sclavis darent, ut cum eis pacifice viverent; parum vero aliquid stratego tribuerent, quo ostenderent suam subiectionem erga imperatores Romanos atque eorum strategum. ''Ex eo tempore omnes illi urbes Sclavis tributariae sunt et eis tributum solvunt: ''Spalatum 200 nomismata, Tragurium 100, Iadera 110, Absorus 100, Arba 100, Curicum 100; ita ut 710 nomismata efficiantur, praeter vinum et alia varia, quae praeter nomismata adhuc dabant. ''Ragusium autem inter duas terras, Zachumliam et Tribuniam, situm est; Ragusini vinea sua in utraque regione habent et archonto Zachumliensi 21, archonto Tribuniensi 36 nomismata solvunt. In opere '''Thomae Archidiaconi''' ''Historia Salonitana'' (circa annum 1250) legitur '''''regno Chroatorum attribui “totam Maroniam et Chulmiae Ducatum”''''', id est totam '''Naroniae '''sive''' Paganiae '''atque''' Chulmiae (Zachlumiae)''' archontiam. Hoc territorium hodie utramque ripam fluminis Narentae complectitur. <center> [[File:Pagania Zahumlje Travunia Duklja.png|600px|alt=Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum saeculo IX|Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum in saeculo IX]] </center> '''Gregorius Barsensis''', notior nomine ''Pop Dukljanin'' ('''Presbyter Diocliae''') , in opere suo Latine conscripto '''''Sclavorum Regnum''''' (saeculo XII) omnes quattuor archontias — '''Diocliam, Tribuniam, Chulmum et Paganian sive Naroniam''', quas memorat Constantinus Porphyrogenitus (saeculo X medio), communi nomine '''''Croatia rubea''''' appellat.<ref>Eduard Peričić, ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog /Ljetopis popa Dukljanina'' (''Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis / Chronicon Presbyteri Diocliae''), editio “Kršćanska sadašnjost”, Zagrabiae, 1991.</ref> Unus ex antiquissimis locis, ubi nomina '''''Croatia alba''''' et '''''Croatia rubea''''' ad Chroatos Adriaticos referuntur, invenitur in opere chronographi Venetiani saeculi XIV, Andreae Dandolo. Videtur ille textum ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis (saeculi XII) sequi, sed etiam nonnullas additiones proprias inserere. ''Chronica Chroatica'' idiomate chakavico conscripta, quam '''Marcus Marulus''' anno 1500 Latine vertit, solam ''Croatiam Albam'' memorat: “''ab Dalma usque ad Valdeminum Chroatos Albos appellavit, qui sunt Dalmatini Inferiores…''”. '''Maurus Orbinus''' Ragusinus circa annum 1600, in opere suo panslavistico lingua Italica conscripto, item in quadam versione Gregorii Barsensis innititur atque ''Croatiam Rubram et Croatiam Albam'' nominat. Ragusinus '''Restius''' quoque, in paginis 25 et 43, nomina “Croazia Bianca, Croazia Rossa” refert. A libro ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis saeculo XII conscripto (quem Eduardus Peričić cum archiepiscopo Gregorio, persona historice bene documentata, quae archiepiscopus urbis Antibaris fuit — hoc nomine a Bari Italico distinguitur — identificare solet) usque ad opera omnium auctorum posteriorum hic memoratorum, vocabula ''Croatia Alba'' et ''Croatia Rubea'' ad solum Chroatiae Adriaticae spatium referuntur, non autem ad ''Croatiam Albam'' in Europa septentrionali sitam. '''''Croatia Alba''''' ad tractum maritimum Chroatiae hodiernae usque ad flumen Cetinam pertinet (locus ''Dalma'', id est ''Delminium'', caput Delmatorum antiquitus, hodie ''Duvno''), cum '''''Croatia Rubea''''' ad regiones ad meridiem fluminum Cetinae et Narentae sitas referatur, incluso territorio antiquae ''Diocliae'' sive ''Docleae'' (vulgo: ''Duklja''), quod nunc est ''Res Publica Montis Nigri'' (vulgo: ''Crna Gora'' sive ''Montenegro''). Itaque, secundum relationem Presbyteri Diocliae saeculo XII conscriptam, regiones quae hodie '''Rem Publicam Montis Nigri''' constituunt eo tempore nomine '''Croatiae Rubeae''' appellabantur. === Illyricum Porphyrogeniti = Croatia Rubea? === Porphyrogenitus narrat partem Chroatorum in Dalmatiam advenientium se segregasse atque Illyrico et Pannonia potitam esse. Quaeri potest utrum hic Porphyrogeniti vocabulum Illyricum ad regionem Croatiae Rubeae pertinere possit, quae in aetate sero‑Romana, a Diocletiano imperatore, nomine Praevalis sive Prevalitana appellabatur. Nomen ''Illyricum'' per tempora Imperii Romani, ab Octaviano Augusto usque porro, suum ambitum geographicum legitime mutavit. Romani enim sciebant ''Illyrios proprie dictos'' eos esse qui in regionibus hodiernae Montis Nigri atque Albaniae septentrionalis habitabant, contra quorum civitatem bella gesserunt exeunte saeculo III et ineunte saeculo II a.Chr.n. At vero, Romanorum incursu in terras Delmatorum, Iapodum et Liburnorum, deinde etiam ad septentrionem circa Segesticam (bella Octaviani in Illyrico annis 36/35 a.Chr.n.), totus ille tractus in provinciam Illyricum constitutus est. Post rebellionem duorum Batonum (annis 6–9 p.Chr.n.) pristinum Illyricum in duas provincias diviserunt: Pannoniam et Illyricum, cuius pars Dalmatia erat. <center> [[File:Ancient balkans 4thcentury.png|800px |alt=Tabula totius Illyrici Romani saeculo IV |Tabula totius Illyrici Romani in saeculo IV]] </center> Regio mediaevalis Carantaniae, in qua quoque Chroati inter Dravam superiorem et Muram in Austria meridionali hodierna in chartis et documentis memorantur,<ref>Otto I in diplomate anni 954 formulam “in pago Crouuati” adhibet; Otto II anno 979 scribit “pago Chruuat”, et similia. Cf. Gluhak, 1990.</ref> aetate Romana provincia Noricum fuit, numquam Illyricum; solummodo reformatione Diocletiani Noricum in praefecturam Illyrici adscriptum est, sed ea partitio administrativa nomina ipsarum provinciarum minime mutavit. Quare plane excludendum est eos ''Chroatos Carantaniae'', qui sub nominibus ''Crowati'' etc. testantur, Porphyrogeniti Chroatos fuisse qui “in Illyricum” venerint.<ref>S. Antoljak, Lj. Hauptmann et B. Grafenauer putaverunt Porphyrogenitum vocabulo “Illyrici” ipsam Carantaniam intellexisse, quasi pars Chroatorum a Dalmatiae Chroatis secessisset atque ad septentrionem migrasset. Nos autem tali interpretationi non assentimur.</ref> Hic statuimus vocabulum “Illyricum” apud Porphyrogenitum intellegendum esse illud Illyricum quod ad meridiem veteris provinciae Romanae Dalmatiae (sensu strictiore) situm est, id est regiones ad meridiem fluminis Narentae, illum verum et antiquum Illyricum, ubi ''Illyrii propriae dicti'' habitabant. Hoc territorium saeculo IV administrative ''Praevalitana'' appellabatur, atque in aevo medio ''Dioclia'' imperatoris Porphyrogeniti (saec. X) et ''Doclea'' Gregorii Barsensis (saec. XII) vocabatur, quod hodie ''Res Publica Montis Nigri'' est. Ex relatione de situ geographicο archontiarum Slavicarum (quattuor earum ad meridiem ipsius Chroatiae positarum) in capite XXX apparet Chroatos in provinciam Dalmatiae advenisse atque quattuor illis principatibus dominatum imposuisse: Diocliae, Tribuniae, Zachumliae et Paganiae (Neretvanorum). Tertia vero pars Chroatorum, ut in eodem capite dicitur, ''Pannoniae'' potita est, id est illius partis Pannoniae inter Dravam et Savam sitae, quae est Chroatia septentrionalis hodierna, aetate Romana nomine Pannoniae Saviae nota. Sunt etiam nonnulli interpretes qui putent Porphyrogenitum, aut scriptorem qui caput XXX composuit vel auxit, vocabulo Illyrici significare regiones hodiernae Liciae aut fortasse interiores Bosnae et Hercegovinae, cum in capite XXX — quod notandum est — terra Bosna (a flumine Bosna dicta) omnino non commemoratur. At nos hic existimamus scriptorem capitis XXX, ex indiciis geographicis archontiarum Slavicarum, territorium veteris Bosnae strictiore sensu (secundum cursum ipsius fluminis Bosnae) fortasse ut partem Serbiae intellexisse, cum eam nullo nomine designet neque omnino in hoc capite memorare videatur. Porphyrogenitus enim affirmat Chroatiam ad Serbiam accedere apud Cetinam et Hlivnum, in montibus, quod significare potest Chroatiam et Serbiam fortasse ad septentrionem Narentae confinis fuisse, circumvectis principatibus Neretvanorum et Zachumliae. Regio hodiernae Liciae vix ullo modo pro Illyrico Porphyrogeniti haberi potest, cum totus ille tractus post rebellionem Delmatorum et Pannonum in provinciam Dalmatiae cum Liburnia inclusus sit. Quapropter hic concludimus unum tantum Illyricum fuisse, praeter Dalmatiae et Pannoniae dominationem, quod Chroati obtinere potuerint: nempe Praevalitanam aetatis sero‑Romanae, quam Gregorius Barsensis, id est Presbyter Diocliae, nomine “Croatiae rubeae” designat. == 7. De administrando imperio: Caput XXXI (loca ad Albam Chroatiam et ad migrationem Chroatorum pertinentia) == ''Chroatae, qui nunc Dalmatiam incolunt, oriundi sunt ex Chroatis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur. Hi trans Turcos (Ungaros) sunt, prope Franciam habitant, finitimi Slavinis, id est Serbis inbaptizatis. ''Isti Chroatae confugerunt ad imperatorem Heraclium priusquam idem facerent Serbi, eo tempore quo Avari Romanos inde expulerunt. ''Cum Romani eodem tempore ab Avaris depulsi essent, terrae eorum vacuae manebant. Iussu igitur imperatoris Heraclii isti Chroatae, arreptis armis, Avaros inde expulerunt atque, secundum imperatoris ordinationem, in terra Avarorum consederunt, in qua nunc habitant. ''Eo tempore Chroatae habebant archontem patrem Porgae. Imperator autem Heraclius misit ex urbe Roma sacerdotes, ex quibus fecit archiepiscopum, episcopos, presbyteros et diaconos, atque Chroatas baptizavit. ''Isti Chroatae habebant illo tempore archontem Porgam. ''Magna Chroatia, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. ''Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Turcis (Ungaris) et Pechenegis assidue depraedatur. ''Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. ''A terra eorum ad mare sunt triginta dierum itinera; mare autem quod triginta dierum itinere distat, vocatur Mare Nigrum. Ad Chroatas spectat etiam locus in '''capite XXXII''', cui titulus est “'''De Serbis et terra quam nunc incolunt”''', ubi legitur: [[File:Sorbian Polity under Dervan.jpg|center|400px|alt=Karta sorbskog političkog prostora pod Dervanom|''Mappa ditionis Dervani ducis Sorabum (saec. VII).'' ]] ''Serbi, qui nunc eam terram incolunt, oriundi sunt ex Serbis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur, qui domi sunt trans Turcos (Ungaros), in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia, illa inbaptizata et Alba dicta. == 8. Analysis et interpretatio capitis XXXI == In hoc capite situs Chroatiae Albae ita definitur: trans Ungariam (quae eo tempore primae dimidiae saeculi X etiam Slovaciam complectebatur), prope Franciam, finitima Serbis inbaptizatis. Chroatia Alba a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur, et mare ad quod descendunt triginta dierum itinere distat. Ex capite XXXII discimus Serbos Albos domi esse trans Ungaros, in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia. Quid igitur de situ Chroatiae Albae ex his omnibus colligi potest? Chroati Albi finitimi erant Serbis Albis inbaptizatis. Initio adtendebamus ad interpretationem secundum quam regio Boiki prope Ungariam ad Boikos Ucrainae referri posset, qui hodie in limitibus Ucrainae ad Slovaciam et Ungariam habitant, sicut olim putavit historicus Vjekoslav Klaić. Verumtamen locutio “ubi Franciae fines contingunt” (quae ad tempus compositionis DAI, circa annum 950, pertinet) nos ab tali expositione removit. Nam Franciae regnum, id est Germania regis ac postea imperatoris Ottonis I (936–976), numquam ad Carpatas pervenit neque cum eis confinia habuit; quare nomen Boiki ad Boikos Ucrainae referri non potest. Proinde Boiki Constantini Porphyrogeniti intellegenda est Bohemia, id est regio Cechorum; et notum est Sorabos sive Serbos Lusaticos etiam hodie ad septentrionem Bohemiae consistere. ''“A Chroatis ad mare sunt triginta dierum itinera.” Ultimus de Chroatis Albis locus in capite XXXI ita habet: ''Magna Chroatia, quae etiam Alba vocatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur. Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. A Chroatis autem ad mare sunt triginta dierum itinera; mare vero quod triginta dierum itinere distat, Pontus Nigrum appellatur.” Mare quod regioni Lipsiensi proximum est Balticum; ad illud autem non plus quam quadringenti chiliometrae sunt. Si ponamus coetum hominum pedibus et equis oneratis mediocriter triginta chiliometra per diem conficere, iter quadringentorum chiliometrorum per tredecim dies absolveretur, quod longe ab illis triginta diebus, quos Porphyrogenitus memorat, abest. At vero iter a triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae (ad meridiem et occidentem Cracoviae situm), si cursum Vislae fluminis fere sequatur, ad mare Balticum non excedit octingentos chiliometros; quod, si per triginta chiliometra singulis diebus dividatur, circiter viginti sex dies itineris efficit. Maior tamen est distantia a Cracovia per Dniestrum ad Pontum Euxinum, quae profecto iter fere triginta dierum praebet. Certe nobis hodie paene impossibile est exacte computare quantum temporis iter a Cracovia ad Balticum vel ad Pontum Euxinum primae dimidiae saeculi X occuparet, cum plerique huiusmodi itineris parametri ignoti sint (pericula viae, semitae mercatorum illius aetatis, et cetera). Praeterea, interpretes huius loci in litteris historicis non consentiunt ad quod mare Porphyrogenitus precise referat cum dicit “nigrum” vel “obscurum”: utrum ad Balticum an ad Pontum Euxinum. Lingüista atque etymologus '''Alemko Gluhak''' in libro suo ''De origine nominis Chroati'' (pp. 120–121) censet “mare nigrum”, ad quod triginta dierum iter esse dicitur, revera Balticum mare significare. Nam Byzantini mare, quod nos hodie ''Mare Nigrum'' appellamus, secundum traditionem linguae Graecae ''Pontos Eukseinos'' (''Mare Hospitale'') vocabant. Exsistit autem possibilitas commercii atque transmissionis culturalis, qua ipsum nomen Graecum ''Pontos Eukseinos'', quod olim ''Pontos Akseinos'' (Mare Inhospitale) erat, cuius forma ex voce Iranica ''äxsin'' derivata esse potuerit, postea vero a Graecis in ''Eukseinos'' mutata est.<ref>Vocabulum Osseticum äxsin phonetice [æxˈsin], Avesticum axšaena [axʃaːˈena] profertur; sonus “x” in utroque fricativus velaris surdus est, Croatico /h/ posteriori simillimus.</ref> Etenim Avesticum ''axšaena'', Osseticum ''äxsin''<ref>radix in lingua palaeoslavica: *''sin’j’'', Croatice: sinje, ut in ''sinje more''</ref>, quod Latine ''obscurum'' significat, esse potest origo Graeci ''Akseinos''.<ref>Hoc est exemplum quomodo etymologia ex perceptione phonica nasci possit: nam littera transliterata “x” in omnibus linguis Iranicis ut fricativus velaris surdus pronuntiatur (ut Germanice Bach, Scotice loch, Hispanice j in José), numquam vero ut coniunctio /ks/. Graeci autem, audientes Iranicum axšaena vel äxsin, id ad vocem suam áxeinos (“inhospitale, in externos adversum”) adcommodaverunt atque prorsus cum ea consociaverunt.</ref> Praeterea notandum est Turcos, qui hodie Minorem Asiam incolunt, mare Mediterraneum more tradito Ak denizi (Mare Album) appellare, quod ad occidentem terrae eorum situm est; illud vero mare, quod in septentrione situm est, Kara deniz (Mare Nigrum) vocant. Haec indicant Turcos, sicut alios populos stepparum Eurasiarum (inter quos Scythas et Sarmatas Iranicos), colores ad designandos mundi cardines usurpasse: nigrum = septentrio; album = occidens; caeruleum vel viride = oriens; rubrum = meridies. Ex his igitur sequitur nomen Chroatia Alba “Chroatiam Occidentalem” significare, cum Porphyrogeneti locutio mare nigrum vel obscurum ad Balticum mare referenda sit.<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, Zagreb, 1990, pp. 120–121.</ref> Haec omnia nos ad conclusionem ducunt Chroatiam Albam primae dimidiae saeculi X in circulo gentium Slavicarum occidentalium sitam fuisse, id est in vicinitate Boiki sive Bohemiae, prope Serbos in Germania orientali, inter Ugariam illius temporis (quae Slovaciam et Hungariam complectebatur) et Franciam. Ex his omnibus concluditur Chroatiam Albam in hodierna Polonia meridiana locatam esse. == 9. De differentiis inter capitulum XXX et capitulum XXXI == Communia capitulis XXX et XXXI sunt haec: utrumque commemorat adventum Chroatorum ex Chroatia Alba atque proelium Chroatorum contra Avaros, in quo Chroati Avaros superant. In ceteris autem rebus illa duo testimonia inter se discrepant. In capitulo XXX narratur fabula de quinque fratribus et duabus sororibus, quae in capitulo XXXI non reperitur. In capitulo XXX describitur saevitia Francorum erga Chroatos et bellum Chroatorum contra Francos quod septem annos duravit; in capitulo XXXI vero nulla fit mentio dominationis Francorum super Chroatos in Dalmatia. Tantum dicitur Chroatiam Albam prope Franciam sitam esse atque Francos (Germanos) Chroatiam Albam depraedari. Praeterea, in capitulo XXX dicitur Chroatos in Dalmatia se liberasse a potestate Francorum et accepisse baptismum ex Roma tempore archontis Porini; in capitulo XXXI autem dicitur Chroatos in Dalmatiam venisse iussu imperatoris Heraclii (610–641), quod magni momenti est, cum hoc '''sit unica expressa datatio adventus Chroatorum in fontibus (prima igitur dimidia pars saeculi VII)'''. Item in capitulo XXXI dicitur Chroatos venisse tempore patris Porgae, et tempore ipsius Porgae archontis baptismum ex Roma accepisse. (Duo nomina diversa, sed aliquatenus similia: Porga – Porin.)<ref>Recentior est inclinatio ut in nomine Porin varietas nominis dei Slavici Perun agnoscatur (Polonice: Piorun); cf. Alimov, 2015.</ref> In capitulo XXX saepe memorantur Francia, Franci et rex Otto I; contra, in capitulo XXXI memoratur solum imperator Heraclius eiusque munus, nec Franci ibi apparent, nisi quod Chroatia Alba prope Franciam sita esse dicitur. Nonnulli interpretes existimant capitulum XXX ab alio auctore compositum esse quam capitulum XXXI. Haec sententia de duobus diversis scriptoribus nititur, inter alia, analysi stilistica quae favet opinioni de duobus auctoribus. Saepe etiam dicitur scriptorem capituli XXX aliis fontibus usos esse quam scriptorem capituli XXXI. Tamen, ut iam diximus, fieri potest ut ipse imperator Constantinus duas diversas relationes de Chroatis in archivis suis habuerit, quas, cum eligere non posset, ambas inserere statuerit, eas simpliciter transcribens. Videtur tamen relatio in capitulo XXX esse aliena et transcripta, cum relatio in capitulo XXXI fortasse ab ipso imperatore consuta sit. Capitulum XXXI saepe habetur exemplum apertae propagandae Byzantinae (emphasi posita in munere Heraclii in adventu Chroatorum saeculo VII), cum capitulum XXX putetur repraesentare traditionem popularem Chroaticam de adventu atque memoriam de relationibus cum Francis. In capitulo XXX Franci exhibentur tamquam crudeles occupatores contra quos Chroati pugnant et vincunt; at re vera scimus solum ducem Pannoniae Liudewitum contra Francos pugnavisse, cum dux Dalmatiae et Liburniae Borna socius Francorum fuerit et adversarius Liudewiti Posaviensis. A temporibus Liudewiti usque ad compositionem additionis capituli XXX circiter 130–140 anni fluxerunt (si capitulum XXX, ut quidam putant, scriptum est annis 960, tempore quo rex Chroatiae Stephanus Držislav titulum patricii a Byzantino imperatore accepit).<ref>Alimov 2015</ref> Nihilominus non consentimus cum opinione quod capitulum XXX necessario tradit “puram” traditionem popularem, cum elementa traditionis popularis in utroque capitulo inveniantur.<ref>Margetić 2001, 127-131</ref> In capitulo XXX, ubi Franci saepe memorantur, situs Chroatiae Albae definitur secundum Bagibareiam; in capitulo XXXI situs definitur secundum locum Ungarorum. In capitulo XXX dicitur Chroatos in Chroatia Alba cum Ungaris foedera et amicitias contrahere; capitulum XXXI autem affirmat Ungaros atque Pechenegos Chroatiam Albam depraedari. == 10. Thesis de situ Chroatiae Albae in regione Cechiae orientalis, sive in ducatu Slavnikiano == Secundum traditionem popularem Cechicam, Cechi in terras hodiernas Cechiae a septentrione venerunt, ubi cum Serbis Albis confinia habebant, atque emigraverunt ut dominationem Serbicam evitarent. Una ex illis traditionibus refert protopatrem Cechum origine fuisse Lehum, eumque ex terra Chroatiae venisse, sicut in ''Chronica Dalimiliana'' saeculi XIV scriptum est. (Haud dubie non ex Chroatia Adriatica, sed ex Chroatia Alba septentrionali.) Per saeculum XX historiographia Cechica existimavit nonnullos Chroatos inter coetus fuisse qui ad ethnogenesim populi Cechici contulerunt. <center> [[File:České kmeny.png |thumb|900px |alt=Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus |''Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus (coloribus caeruleo et flavo signatus), secundum hypothesin de Bohemicis gentibus iam relictam, prout eam interpretatus est Rudolfus Turek anno 1957.'' ]] </center> Secundum fontes Francicos, in Bohemiae territorio parte altera saeculi IX plures duces regnabant (sex duces Bohemici), inter quos primatum tenebat dux Borivoj e stirpe Přemyslidarum, qui christianitatem accepit. Id erat tempus bellorum crebrorum cum Francis (Germanis). ===Theoria, qua ducatus dynastiae Slavnik in Bohemia orientali pro Chroatia Alba habetur=== In historiographia saeculi XX nonnumquam proposita est sententia, ducatus in Bohemia orientali (ad orientem Pragae), cum sedibus in Libice et apud hodiernam Kutna Hora, cuius fines Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' descripsit, fuisse ducatus Chroatiae Albae.<ref>Cosmas Pragensis (1045–1125), sacerdos et primus chronicarius Bohemus, auctor operis historici Chronica Boemorum.</ref> Dux partis orientalis Bohemiae (regio ad orientem Pragae circa Libice et Kutnam Horam) medio saeculo X, secundum fontes historicos, Slavnik vocabatur; unde tota familia dynastia Slavnikovica appellatur. Unus e filiis Slavniki, nomine Vojtjech (Adalbertus), brevi tempore episcopus Pragensis fuit; postea autem anno 997 in missione evangelizationis apud paganos Prutenos ad litus Balticum occisus est. Vojtjech iam anno 999 sanctus canonizatus est. Alter filius Slavniki, Sobjeslav, denarium argenteum cudi iussit in monetaria sui sedis Malin (hodie circa 3 km ad septentrionem‑orientem Kutnae Horae).<ref>Inscriptio nummi argentei Sobjeslavi: Malin civitas.</ref> Praecipuum domicilium familiae Slavnikovicae erat oppidum munitum Libice nad Cedlinou. Mense Septembri anni 995, in festo sancti Venceslai, oppidum oppugnatum est, et omnes ibi inventi trucidati sunt, ut Cosmas Pragensis vividissimo sermone refert. Solus Vojtjech, qui tum in Italia versabatur, et frater eius Sobjeslav, qui in Saxonia erat, mortem effugerunt. Sic familia ducalis Slavnikovica e historia Bohemica evanuit. Cosmas autem in sua ''Chronica Boemorum'' numquam aperte affirmat Slavnikum ortu ex Chroatis Albis fuisse. Quare concludendum est sententias de origine dynastiae Slavnik ex Chroatis Albis sine ullo fundamento in fontibus historicis positis. Redeamus igitur ad quaestionem de situ Chroatiae Albae sive Magnae. Imperator Constantinus Porphyrogenitus, qui opus suum ''De administrando imperio'' circa annum 950 conscripsit, in capite XXXI clare scribit: ''Magna Chroatia, quae et Alba dicitur, necdum usque in hodiernum diem baptizata est. Hinc sequitur ut Bohemia orientalis, id est ducatus Slavniki, pro Chroatia Alba a Porphyrogenito memorata haberi non possit, cum illa regio tempore quo DAI conscriptum est (circa 950) iam christianitatem recepisset. Nam et maiores Slavniki, sicut tota Bohemia, per missionem sanctorum fratrum Solunensium, Constantini (Cyrilli) et Methodii, in Ducatum Magnae Moraviae (863–885) evangelizati sunt; cum Bohemia sub duce suo Bořivoj I (circa 852–889) e stirpe Přemyslidarum vasalla Magnae Moraviae fuisset. Hypothesis saeculis XIX et medio XX exculta, quae nomina atque territoria “gentium Bohemicarum originariarum” retractare conabatur, inter quae etiam sedes Chroatorum in Bohemiam orientalem collocabatur, hodie ob probationum penuriam relicta est. Ad ''Encyclopaediam Academicam Historiae Bohemicae'' (2011) historici Dušan Třeštík conclusit Bohemiam aetatis mediaevalis antiquae repraesentatam fuisse a ducibus localibus singulis, qui saepe coniunctim agebant atque fortasse conventus gentiles celebrabant; sed “''quae in fontibus saeculi X et posterioribus pro nominibus gentium habita sunt (Lučané, Lemuzi, Pšowane, Sedličané, Děčané, Litoměřice, Zličané, Hbané aliique nonnulli) nomina sunt regionum, id est appellationes geographicae. Verum nomen gentis est Chroati, sed ii non in Bohemia sedebant, sed alicubi in Silesia''.”<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in: ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> Itaque locum Chroatiae Albae ulterius quaerere oportet, in regionibus ad septentrionem et orientem Bohemiae sitis. == 11.Documentum de institutione et finibus Episcopatus Pragensis anno 973 == Documenta autem in antiqua Cechia orta nonnullis suis testimoniis utilia indicia praebent de situ Chroatorum Alborum. Sic, verbi gratia, diploma Pragensis anni 1086, quod ad fundationem episcopatus Pragensis anno 973 pertinet, tradit in limite septentrionali episcopatus Pragensis habitasse: ''Psovane, Ghrvvati et altera Chrowati, Slasane ...''<ref>Cosmas Praguensis, ''Chronica Boemorum'', Lib. II., Cap. XXXVII</ref> <center> [[File:Screenshot_iz_Chronica_Boemorum_Lib.II,_Cap.XXXVII.png|800px|alt=Excerptum e Chronica Boemorum, Lib. II, Cap. XXXVII|''Excerptum e Chronica Boemorum (Lib. II, Cap. XXXVII).'' ]] </center> Chroati in hoc diplomate Pragensi memorati (Ghrvvati et altera Chrowati) inter gentes Bohemiae septentrionalis numerantur, una cum Psovanis; reliquae autem gentes Silesiae sunt: Slasane (circa Wratislaviam), Trebowane (Trzebnica), Dedosane (Żagań / Szprotawa) atque Bobrane (ad flumen Bóbr), quae omnes in parte meridionali‑occidentali Poloniae inter Odram et montes Sudetos sitae erant. Milciani vero ad occidentem memorati erant gens Sorabum Lusaticorum circa urbem Budyšin (Bautzen). <center> [[File:BOGUSŁAWSKI(1861)_Das_Siedlungsgebiet_der_Sorben_vom_7._bis_11._Jahrhundert_in_Mitteldeutschland.jpg |thumb|900px |alt=Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum |''Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum (saec. VII–XI).'' ]] </center> Chroati ex diplomate Pragensi (Ghrvvati et altera Chrowati) in ipsa triquetra finium Bohemiae, Poloniae et Germaniae siti erant. Hoc congruit cum assertione imperatoris Constantini Porphyrogeniti, qui refert Chroatiam Albam et Serbiam Albam ad fines terrae Boiki (Bohemiae) attingere, ubi etiam Francorum terminus erat. In variis codicibus Cosmae Pragensis nomen Chroatorum plurimis formis occurrit: Chrowaci, Chrouuati, Crouati, Crhuati, Hrouati, Chrowati,Ghrouati, Ghrwati, etc., quae omnes ad ethnonymum Slavicum Hrъvati referuntur. '''Ex mentione duarum Chroatorum partium in diplomate Pragensi haec concludi possunt: duae gentes Chroatorum in regione Poloniae meridianae certo exstiterunt. '''Prima pars in confinio Bohemiae et Poloniae, prope Sorabos Lusaticos, habitabat; altera vero orientius sita erat, fortasse in regione Poloniae meridianae circa Cracoviam. Cosmas enim solus auctor est qui duplicem Chroatorum praesentiam in spatio Slavico occidentali aperte confirmat. == 12.Regio Poloniae hodiernae ut area ubi sita erat Chroatia Alba seu Chroatia non baptizata prima parte saeculi X == Dissimile a regione Bohemiae, cuius principes iam exeunte saeculo IX fidem christianam acceperunt, annus officialis baptismi Polonorum habetur 966, cum dux Miesco ex gente Piastica principissam Bohemicam Dubravcam in matrimonium duxit. Conditio nuptiarum, quam ipsa principissa (secundum chronicas Polonicas) imposuit, erat ut dux Miesco baptismum susciperet. Hoc nos ad conclusionem perducit totam regionem Poloniae hodiernae, etiam Poloniam meridionalem atque ducatum Miesconis in Magna Polonia, prima parte saeculi X et adhuc circa annum 950, quo tempore Porphyrogenitus opus suum conscripsit, fuisse non baptizatam. Quapropter haec ipsa regio Poloniae meridionalis et meridio‑occidentalis verisimillimus est locus in quo quaerenda est Porphyrogeniti Chroatia Magna sive Alba. In altera parte saeculi X regio Poloniae meridionalis (Cracovia) atque meridio‑occidentalis (Silesia) politicae independens erat et extra statum Polonicum Piastidarum. Principes Bohemiae per episcopatum Pragensis conabantur potestatem suam ecclesiasticam, atque eo ipso politicam, in eas terras extendere. Cosmas, auctor ''Chronicae Boemorum'', aperte tradit provinciam Cracoviensem ab ipso anno 973, quo episcopatus Pragensis conditus est, ad eandem dioecesim pertinuisse, eiusque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Stir processisse, deinde ad meridiem versus montes Tatra in hodiernam Slovaciam, quae eo tempore pars Hungariae erat. Iurisdictio ecclesiastica episcopatus Pragensis principibus Bohemicis e gente Přemyslidarum diuturnam auctoritatem politicam pollicebatur, necnon facultatem amplificandi statum circa Cracoviam. Hi autem consilia circa annum 990 corruerunt, cum Miesco I Cracoviam et Silesiam armis occupavit, quo facto ambitiones Bohemicas in Polonia meridionali interclusit. Dux Miesco I (960–992) anno 966 baptizatus est, et prima dioecesis in Polonia demum anno 1000 in urbe Gneznensi condita est. Etiam saeculo XIV custodes urbani Cracovienses vocabantur Charwat. Initio saeculi XX milia hominum ex regione Cracoviensi in Civitates Foederatas emigrantium in documentis publicis se professi sunt Albos Chroatos (Anglice: White Croats). Nonnulli investigatores existimant Albos Chroatos latere sub nomine in fontibus tradito Vistulani (Vislani), quod ad plebem in Polonia meridionali circa Cracoviam pertinere videtur, quam memorat Geographus Bavarus.<ref>Janusz Bogacz, Czy jesteśmy Chorwatami? Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Tarnów Regional Museum). Dostupno preko Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20110717071759/http://www.muzeum.tarnow.pl/wydawnictwa/czytelnia/artykuly/kroacja.htm</ref> <center> [[File:Polska 960 - 992.png|500px|alt=Polonia tempore Miesconis I.|''Polonia tempore Miesconis I (960–992).'' ]] </center> == 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). == Rex Anglo‑Saxonicus Alfredus Magnus in opere quod Geographiam Europae inscribitur (annis 888–893), Orosio innixus, ita scripsit: <poem> '''Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan; '''and bē eastan Dalamensena sindon Horithi; '''and bē norðan Dalamensena sindon Surpe; '''and bē westan him sindon Sysele. '''Bē norðan Horithi is Mægðaland, '''and bē norðan Mægðalande is Sermende '''oð þā beorgas Riffin. </poem><ref>In sequenti loco exhibetur textus Anglo‑Saxonicus normalizatus, secundum Henricum Sweet, ex editione Londinensi anni 1883. Paulus Orosius, ''King Alfred’s Orosius'', ed. Henry Sweet (London: Published for the Early English Text Society by N. Trübner & Co., 1883). Textus Anglo‑Saxonicus ex codice Lauderdale, cum lectionibus variantibus e codice Cottoniano Tiberius B. I. Exemplar digitalizatum e bibliotheca Universitatis Oxoniensis, Internet Archive, https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog. </ref> In codicibus scriptum est: “''Bē norðan eastan Maroara sindon Dalamensan'';” quod falsum esse videtur, cum Dalamense, sive Slavicē Glomače, non ad septentrionem‑orientem Moraviae sed ad septentrionem‑occidentem sita fuerint, in regione quae hodie Germania orientalis est. Quapropter in editionibus criticis locus emendatus est in: “Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan;”. Interpretatio huius loci talis est: ''<poem> A septentrione et occidente Maroara (Moravienses) sunt Dalamensan; ad orientem Dalamensena sunt Horithi<ref> In diversis codicibus Anglo‑Saxonicis variae formae huius vocabuli occurrunt: Horiti, Horgiti, Horithi, Horoti.</ref>(Chroati); ad septentrionem Dalamensena sunt Surpe (Serbi); ad occidentem eorum sunt Sysele. A septentrione Horithorum est Mægðaland (?) ; et a septentrione Mægðalandi sunt Sermende usque ad montes Riffin.” </poem> Dalamense gens erat populus Slavicus occidentalis, qui etiam Glomače vocabatur, atque regionem hodiernae Saxoniae habitabat, inter flumina Albim et Muldam, circa urbes nunc Meissen, Dresdam, Lommatzsch et Döbeln sitas. Haec regio a Germanis postea ''Daleminzische Gau'' appellabatur. Situs eius ad septentrionem‑occidentem Bohemiae et Moraviae, ad orientem vero Thuringiae pertinet. In textu dicitur Surpe (Serbos) ad septentrionem eorum esse, Horitos autem (Chroatos) ad occidentem. Alio loco scriptum est: '''“be eastan Maroara londe is Wisle lond”''', id est: ad orientem terrae Moraviae est terra Visle, hoc est regio circa flumen Vistulam sita. Ex his apparet Horitos collocatos esse inter Germaniam orientalem ad occidentem et “terram circa Vistulam” ad orientem; quod regioni Poloniae meridiano‑occidentalis respondet. Hoc congruit cum sede cuiusdam coetus Chroatarum in ''Privilegio episcopatus Pragensis'' in Chronica Boemorum, ubi Chroati inter gentes Silesiacas memorantur. Porro Porphyrogenitus quoque ramum occidentalem Chroatarum Alborum ad fines Bohemiae (Boiki), ad vicinitatem Serborum Alborum necnon ad confinia totius ditionis Francicae ponit. Vocabulum Mægðaland, nonnumquam explicatum est ut Mazovia, nonnumquam ut terra fabulosa “puellarum”, cum mægð in lingua Anglo‑Saxonica significet puellam vel virginem. Explicationes traditae vocabulum Riffin ad Riphaeos montes referunt, montes mythicos in extremo septentrione orientali, fortasse ad Uralem. Sermende vulgo interpretantur ut Sarmatae. Ex hoc patet regem Alfredum, post Horitos atque post “terram circa Vistulam”, nullas iam certas notitias de regionibus ulterius ad orientem habuisse: nihil enim sciebat de terris gentium Balticarum neque de spatiis quae nunc Belarusiam, Russiam et Ucrainam continent. Ei locus ille ignotus erat, quem, more geographiae Graeco‑Romanae, Sarmatis (Sarmende) attribuebat usque ad montes Ripheos. Si autem ''Mægðaland'' sit corruptio ''Mazoviae''(Polonice: ''Mazowsze''), non terra fabulosa virginum, a quibus ad septentrionem Sarmatae (''Sermende'') usque ad Riphaeos montes porriguntur, tum Horithi = Chroati meridie Mazoviae collocarentur, in regione Poloniae meridiano‑orientalis. === Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana === Fons historicus, qui varia genera gentium Slavicarum ad septentrionem atque ad orientem Danubii cum sedibus suis enumerat, nomine ''Cartographi Bavarici'' (circa annum 845) notus, Chroatos omnino in indice suo non commemorat. Attamen idem fons, qui hoc titulo designari consuevit, in regionibus Poloniae meridianae ''Vistulanos'' memorat, quorum nomen a flumine Visla (Latine Vistula, Polonice Wisła) deductum est; hi enim circa superiorem Vistulam habitabant, cum principali sede Cracovia. De principe ''Zachumliae'', Michaele nomine, imperator Constantinus Porphyrogenitus circa annum 950 scribit traditionem familiarem principis Michaeli originem stirpis eius ex regionibus circa flumen Vistulam attribuere.<ref>Michael, dux Zachumliae, prima parte saeculi X floruit; erat contemporaneus regis Tomislavi, cuius potestatem supremam verisimiliter agnoscebat, ut ex opere Thomae Archidiaconi discimus, de participatione eius in conventu synodali Spalatensi una cum rege Tomislavo anno 925 commemorata.</ref> Altera gens, quam Cartographus Bavaricus memorat, sunt Lendiani, qui regionem Poloniae meridiano‑orientalis incolebant. Nomen eorum, Lendiani (Polonice Lędzianie), ex voce Slavica antiqua ''lęda'' = Croatice: ''ledina'' deducitur quae significat lētam, terram videlicet incultam, quae ex silvarum excisione et incendio ad culturam parata est. Territorium Lendianorum aestimatur ad orientem fluminis Vislae protendi, circa flumen San, deinde ad Wieprz atque ad Bug.<ref>Agitur de Bugo Occidentali, qui in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit, ubi fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit, atque postea in Poloniam intrat, ubi in Vistulam influit. Exstat etiam Bugus Meridionalis, qui circiter CL chiliometra ad orientem fontis Bugi Occidentalis oritur; hic vero ad meridiem decurrit et in Pontum Euxinum se exonerat.</ref> Nonnulla est possibilitas ut nomen fluminis Bug fontem praebeat nomini unius ex duabus sororibus in capite XXX operis DAI, Buga. Ex fontibus medii aevi noti sunt Buzani ut pars Volinianorum, in confinio Poloniae et Ucrainae.<ref>Vjekoslav Klaić, ''De Chroatia Rubra et Russia Rubra'', in periodico ''Hrvatsko Kolo'', Matica Croatica, Zagrabiae 1927, pp. 127–130.</ref> In Croatia, in regione Licensi, medio aevo extabat Buzka (Bužka) provincia sive Buzani; item in Hercegovina Buzko palus ad meridiem campi Livaniensis. Praeter ''Cartographum Bavaricum'', Lendianos memorat etiam imperator Constantinus Porphyrogenitus sub nomine ''Lendzanenoi''. Historicus Polonus Tadeusz Lewicki existimavit sub nomine Vistulanorum, quod ab appellatione fluminis Vislae (Polonice Wisła, Latine Vistula) derivatur, re vera latere Chroatos Albos. Sententiam suam confirmavit eo argumento quod fontes externi, ut opus regis Anglo‑Saxonici Alfredi, nomina gentium Slavicarum saepe depravare soliti sunt (uti fit in formis Horiti, Horgiti, Horoti pro Chroatis in Polonia austro‑occidentali), neque mirum esse quod gentes Slavicae in fontibus alienis omnino diversis nominibus (exonymis) appellarentur, <ref>Lewicki, Tadeusz (2006) [1951]. "Najstarije spominjanje Višljana u izvorima (Najdawniejsza wzmianka źródłowa o Wiślanach)" [The earliest mention of the Vistulans in sources]. In Nosić, Milan (ed.). Bijeli Hrvati I [White Croats I] (in Croatian). Maveda. pp. 86–99. ISBN 953-7029-04-2.</ref> sicut gens Glomache, quam Germani Daleminzen sive Dalamense apud regem Alfredum vocaverunt. Alter historicus Polonus, Henryk Łowmiański, thesis sustentavit utramque gentem, Vistulanos et Lendianos, ad Chroatos Albos pertinuisse.<ref>Łowmiański, Henryk (2004) [1964]. Nosić, Milan (ed.). Hrvatska pradomovina (Chorwacja Nadwiślańska in Początki Polski) [Croatian ancient homeland] (in Croatian). Translated by Kryżan-Stanojević, Barbara. Maveda. p. 30–31, 51, 57–60, 94, 125–126. OCLC 831099194.</ref> Investigatori Ucrainensis Leontii Voitovych thesis proposuit Vistulanos re vera inter prima plemina Polonica atque Silesiana fuisse, quae per saecula in terras a Chroatis inhabitas irruptionem atque invasionem fecissent; eosque incursione et colonizatione veterem regionem Chroaticam in duas partes divisisse: occidentalem et orientalem. Partem occidentalem reliquiae Chroatrum in Polonia austro‑occidentali, a pleminibus Silesianis circumdatae, constituerent; partem vero orientalem Chroati in hodierna Ucraina occidentali superstites. Hac hypothesi explicaretur quomodo nomen Chroatrum ex amplis regionibus Poloniae meridianae paulatim depulsum atque evanidum sit. Tadeusz Lehr‑Spławiński, argumentis Slavistae Slovaci Luboris Niederle innixus, existimavit Vistulanos esse nomen quod fontes Germanici et alii occidentales praecipue adhibebant, cum fontes orientales — ut Porphyrogenitus necnon itinerarii et geographi Arabici — endonymum antiquius Chroati (apud Porphyrogenitum Hrovatoi / Horvatoi) retinerent; atque olim validam confoederationem pleminum Chroaticam in Polonia meridiana post migrationem partis Chroatrum in Balcanos occidentales dissolutam esse. Nonnulli fontes, plerumque indolis legendariae, ut traditiones populares in chronicis Bohemicis (Chronicon Dalimil) aliisque servatae, hoc ipsum narrant: Lechus quidam (Polonus) nomine Čech, ex terra Chroatrum cum familia et fratribus profugisse in regionem quam antea Vandali Germani incolebant. Aliae narrationes tradunt maiores Čechae ex aquilone fugisse sub pressione vicinorum Servorum. Tertiae leges memorant impetum gentium Silesianorum, quorum ethnonymum (Silesiani) vulgo et simpliciter ex eo deducitur quod ad meridiem “descenderent” (silazili = descendere) in sedes hodiernas, atque ita maiores Čechae ad terras hodiernae Bohemiae migrare coegerint. <ref>In lingua Bohemica antiquiori, saeculis XII–XV, reperitur verbum ''sílaziti / sélaziti''; in dialectis Polonicis veteribus, praesertim Silesianis et Minoripolonicis, occurrunt formae ''sylazić / syłazić / zylazić'', quae formae hodierno Croatico ''silaziti'' valde sunt cognatae. Omnes hae voces a vetere Slavica radice ''sъ‑laziti'' oriuntur; cf. Russice ''слазить'' (slazit’), Ucrainice ''злазити'' (zlaziti). Forma Croatica moderna ''silaziti'' omnium est maxime conservativa, cum structuram praslavicam fere intactam servet.</ref> Quartae denique fabulae commemorant ''Cracum'' quendam, tamquam antiquissimum incolam Bohemiae; nomen eius cum toponymo Cracovia coniungitur. Revera, omnibus fontibus hucusque cognitis perspectis, videtur nomen Chroati, Horvati antiquius quoddam stratum ethnonymicum repraesentare, quod fortasse saeculis V et VI dominans erat, dum in posterioribus saeculis identitatem suam sensim amitteret. Causae debilitatis identitatis nomine Chroatico expressae variae esse possunt: a) migratio maiorum coetuum Chroaticorum ad meridiem et occidentem, versus Adriaticum; b) impetus aliarum gentium Slavicarum ab aquilone, ut gentium Silesianorum et aliorum Polonicorum. == 14. ''Lingones'' in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi Spalatensis (circa 1250) == Ex nomine Lendianorum verisimile est derivari etiam vocabulum Hungaricum pro Polono: Lengyel, unde proficiscitur nomen quod in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi (circa 1250) invenitur: Lingones, in ea parte ubi Thoma scribit de septem vel octo generosa genera ex regionibus Poloniae, ex illis Lingonibus, in Dalmatiam venisse. Notandum est Thomam Archidiaconum Spalatensem saeculi XIII medio verisimiliter linguam Graecam ignorasse neque opus Constantini Porphyrogeniti (saeculi X) ad manum habuisse; quapropter eius relatio de septem vel octo generosis generibus ex Polonia oriundis testimonium est independens, quod confirmat narrationem de quinque fratribus et duabus sororibus in capite XXX operis ''De Administrando Imperio'' Constantini Porphyrogeniti. Differentia autem praecipua est quod Thoma Archidiaconus adventum illorum septem vel octo generum coniungit cum aetate regis Ostrogothorum Totilae, qui in prima parte saeculi VI vixit, cum Porphyrogenitus in capite XXXI adventum Chroatorum in primam partem saeculi VII datet. Notandum praeterea est quod etiam hodie in Polonia meridionali exstant toponyma quae nomen Chroaticum continent, ut ''Chorwatówka, Chorwatowa'', etc.; in Polonia meridionali invenitur etiam flumen ''Tugaj'', cuius nomen memoriam ''sororis Tugae'' ex capite XXX DAI refert. In Polonia vero orientali-meridionali flumen ''Cetynia'' reperitur, quod ad ''Cetinam'' in Croatia refert, dum hydronymum ''San'' ad flumen ''Sana'' alludit. == 15. Chroati in Nestoris Chronica == Opus ''Historia annalium praeteritorum'', sive ''[[Nestoris Chronica]]'', quod exeunte saeculo XI et ineunte XII a monacho Kioviensi Nestore (+1116) lingua Slavica ecclesiastica conscriptum est, unum ex fontibus gravissimis habetur qui clara testimonia praebent de sedibus magnae gentis Chroatorum in regione quae hodie occidentalis Ucraina est. ''[[Nestoris Chronica]]'', sive Annales, fons praecipuus est ad historiam primam gentium Slavicarum orientalium; attamen idem Chronica simul est una ex fontibus historicis in historiographia Croatica maxime neglectis.<ref> Plurimae chronicae et annales in terris Slavicis conservatae saeculo XII ortum habent. Antiquissima est ''Povest’ vremenych let'' sive ''Nestoris chronica'', Nestoro monacho Kioviensi (mortuo ante annos 1116 vel 1119) adscripta, lingua Slavonica ecclesiastica antiqua conscripta, quae in nonnullis posterioribus exemplaribus et recensionibus servata est. Vetustissima chronica Polonica est ''Gesta principum Polonorum'' (1112–1118), Latine scripta et Gallo Anonymo tributa. Alter scriptor Polonicus post Gallum fuit Wincenty Kadłubek, qui suam ''Chronicam'' (1190–1208) composuit. Prima chronica Bohemica Latine conscripta est ''Chronica Boemorum'', a presbytero Cosma Pragensi (1045–1125) redacta. Inter meridionales Slavos antiquissimum opus conservatum est ''Sclavorum Regnum'', Latine scriptum, vulgo ''Ljetopis popa Dukljanina''. A sacerdote catholico ex urbe Baro (hodie in Montenegro) conscriptum est, qui se ipse nomine “Gregorius presbyter Diocleas” profitetur. Opus plerumque ad medium saeculum XII refertur; nonnulli tamen investigatores censent id circa annos 1170–1190 compositum esse atque a tunc temporis archiepiscopo Barensi scriptum, de quo plura documenta supersunt, inter quae epistulae et testamentum, quo dona monasterio ''S. Chrysogoni'' Iadertino legavit. Ex his Eduardus Peričić (in: ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog'', Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1990.) concludit Gregorium archiepiscopum Diocleae et Barensis ortu Iadertinum fuisse, ibique in dicto monasterio vitam finivisse. Historici existimant hoc opus fide dignum esse tantum pro rebus a saeculo X incipientibus; quae vero ad priora saecula pertinent aut ficticia aut semi‑legendaria habentur, sicut celeberrima narratio de magno conventu in campo Duvaniensi sub rege Svetopeleco exeunte saeculo IX secundum ipsius operis chronologiam. Opus praeterea incipit indice mythico regum Gothicorum, qui ab saeculo V regiones Balcanicas occidentales tenuisse dicuntur; quodam autem loco Goti simpliciter in Slavos transformantur. Influentia ''Sclavorum Regni'' magna fuit in chronicis a saeculo XIII usque ad initium saeculi XVII. Videtur hoc opus cognovisse etiam Thomam Archidiaconum Spalatensem (saeculi XIII medii), qui initia praesentiae Slavicae in Dalmatia et Illyrico cum rege Gothorum Totila (saeculi VI prima parte) coniunxit; qui tamen, ut constat, Slavos ex Polonia deducere non potuit, cum in Italia natus, vixerit et mortuus sit. Praestantissimus chronicus Venetiarum saeculi XIV, Andreas Dandolo, opus ''Sclavorum Regnum'' quoque cognovisse videtur, quod ex mentione Chroatiae Albae et Rubrae apparet. Notandum est vocabula “Chroatia Alba” et “Chroatia Rubra” (in ''Sclavorum Regno'' et postea apud alios scriptores occurrentia) ad divisionem territorialem Chroatiae Adriaticae pertinere, non ad veterem “Chroatiam Albam” in regionibus Poloniae. Denique opus ''Sclavorum Regnum'' magnum habuit momentum in opere Mavri Orbinii Ragusini, qui magnum librum historicum ''Il Regno de gli Sclavi'', ideis panslavisticis imbutum, Italice conscripsit et anno 1601 edidit. </ref> Ex historicis Croatis notioribus solus Vjekoslavus Klaić ''Nestoris Chronicam'' diligentius tractavit, quod eius articuli in commentario ''Hrvatsko Kolo'' annis 1927 editis testantur. Ex recentioribus historicis Croatis Neven Budak ''Nestoris Chronicam'' tantum obiter memorat in uno ex libris suis recentioribus. Denique, ''[[Nestoris Chronica]]'' necdum in linguam Croaticam conversa est, nec exstat editio critica huius fontis historici. In hoc opere exponitur historia rerum gestarum in regionibus quas gentes Slavicae orientales incolebant: a sinu Finnico, lacu Ilmen et Novogardia ad septentrionem, per vallem fluminis Dnepr usque ad Pontum Euxinum. Pars historica Chronicae eventus a saeculo IX deinceps persequitur in regione ubi vasta civitas Slavica sub ducibus dynastiae Rurik, origine Scandinavis, formari coepit. Haec civitas centrum suum principale habebat in urbe Kiovia ad Dneprum, venam quasi vitalem illius partis Europae, atque in historiographia nota facta est nomine Russia Kioviensis. Nestor enumerat gentes Slavicas quae in illis amplissimis regionibus habitabant. Inter octo gentes quae territorium Ucrainae hodiernae incolebant, etiam Chroatos memorat. Chroati in regione Ucrainae tribus vicibus in opere Nestoris commemorantur: in parte generali capitis IX, ubi dicit… ''[...] vivebant igitur concordes '''et Polani et Severi et Radimici et Vjatici et Chorvati.''' (2) Dulebi vero habitabant secundum Bugum, ubi nunc Volinienses habitant; Uglici et Tiverci secundum Danastrim habitantes Danubium adtingebant; bis enim memoratur, ad bella pertinens: in capite XXI de expeditione ducis Kioviensis Olegi in Graecos et Constantinopolim annorum 904–907, ita scriptum est: ''(2) Anno 6415. Igore Kioviae relicto, Oleg magna cum multitudine Varaegorum, Tiudorum, Crivitioruin, Merorum, Polanorum, Severorum, Drevlanorum, '''Radimitiorum, Chorvatorum, Duliborum, Tivertiorum''', de quibus supra mentio est facta quique omnes Scythia magna appellantur, in Graecos profectus est, hos omnes Oleg partim in equis, partim in navibus, quarum duo millia erant, secum duxit; ubi Constantinopolim advectus est, Graeci fretum urbemque clauserunt. In capite XLV de bellis ducis Kioviensis Vladimiri scriptum est: ''Anno 6501. '''Vladimir contra Chorvatos''' profectus est; cum e '''bello Chorvatico''' reversus esset, Pecenegi ex altera Sulae ripa venerunt. De his rebus historicus Vjekoslavus Klaić scripsit: ''Haec tria loca in annalibus Nestoris aperte testantur iam multo ante annum 862, deinde per totum saeculum decimum, gentem quandam Slavonicam Chroatorum vixisse; eamque gentem saeculo X magis minusve sub potestate principum Russicorum Kioviensium fuisse, donec sanctus Vladimirus anno 993 bellum Chroaticum in eos movit. Nestor Chroatos plerumque ante Dulebos (Volinianos), post Radimicos memorat; unde colligitur eos habitasse in vicinia Duleborum sive Volinianorum, id est in parte occidentali hodiernae Ucrainae circa fontes fluminis Bug et superiorem cursum Dniestri, in regione urbium Leopolis, Rohatyn, Halicia et Ternopolia. <center> [[File:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|frame|600px|alt=Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX|''Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX.'']] </center> Tabula tribuum Slavicorum orientalium saeculorum VIII–IX. == 16. Archaeologica investigationes in Ucraina occidentali == Opera archaeologorum Ucrainensium ab annis 1960 incohata, atque praesertim per decennia recentiora, in regione superioris Podnestrovia, id est ad ripas Tyratis (circa Dniestrum), reliquias complurium habitationum et castellorum detexerunt, quae ad periodum a saeculo VI usque ad saeculum X pertinent. Effossa archaeologica in Ucraina occidentali annis 1981–1995 facta loca urbium primorum medii aevi in regione trans‑Carpathiae et Podolia occidentali patefecerunt, quae ad saecula IX–XI sunt relata. Agitur de oppidis munitis variarum dimensionum: 65% eorum superficiem circiter 0,2 hectariorum habebant; 20% circiter 2 hectaria; et circiter 15% superficiem plus quam 2 hectaria. In regione Prikarpatiae et Podolia occidentali plus quam XXXV urbes repertae sunt, quarum maiores in locis hodie notis ut Plisnesk, Stilsko, Terebovlia, Halicius, Revno, Leopolis, Lukovišče, Rokitne, atque in regione Roztočia sitae erant. Ex his urbibus tantum XII usque ad saeculum XIV supervixerunt.<ref>Cf. Korčinskij, Orest: Bijeli Hrvati i problem formiranja države u Prikarpatju, in: Bijeli Hrvati I, Rijeka 2006 (Latine: De Chroatis Albis et quaestione formationis civitatis in Prikarpatia).</ref> UNESCO in opere tutelae hereditatis culturalis atque historicae ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' memorat inventa duorum magnorum “oppidorum”, quorum reliquiae repertae sunt apud vicos hodiernos Pidhoroddya (Latine: Subcastellum) ) et Lykovyšče prope urbem hodiernam Rohatyn, quae ad periodum inter saecula VI–VIII sunt relata, atque cum Chroatis coniunguntur.<ref>Warsaw-Kiew 2011 https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1424.pdf</ref> Chroatis tribuuntur duo “goroda” (Ucrainice horody) insolitarum dimensionum, in quibus decem milia hominum habitare potuerunt: Plisnesk, amplitudine circiter 450 hectariorum, cum arce et centro cultus pagani, omnibus circumdatum septem lineis defensionis longis et complexis necnon pluribus minoribus vicis in vicinia; inventi sunt etiam plus quam CXLII tumuli (kurgani) qui utrumque genus sepulturae continent: et cremationes et inhumationes. Locus Plisnesk situs est prope vicum Pidhirtsi, atque ab anno 2015 ut “Reservatum historicum et culturalis” (Ancient Plisnesk) conservatur.<ref>https://www.exarc.org/oam/ancient-plisnesk</ref> Locus Stilsko<ref>https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=60576</ref>, amplitudine 250 hectariorum, cum arce 15 hectariorum, lineis defensionis decem chiliometrorum longitudinis, situs est ad flumen Kolodnica, tributarium Tyratis (Dniestri). Ibi reperti sunt rari exempla architecturae religiosa Slavicae prae‑christianae; quidam coniungunt inventum sacellum cum deo fortasse nomine Hors, qui in quibusdam scriptis mediaevalibus memoratur. Usque ad annum 2008 in regione Stilsko repertae sunt reliquiae et vestigia plus quam L vicorum aperti generis (sine munitionibus), qui ad periodum inter saecula VIII–X referuntur; item inventi sunt circa CC tumuli (kurgani). Archaeologi et historici ex his inventis existimant in ea parte Ucrainae ortum esse seriem urbium‑civitatum, similium polis antiquae Graeciae aliisque locis, unde de Chroatis in illa regione loquuntur tamquam de proto‑natione polycentrica, quae in unam maiorem rem publicam non coaluit. Praeterea ad constitutionem cuiusdam unitariae civitatis Chroaticae in Podnestrovia perveniri non potuit, quod multi loci cinere operti inventi sunt cum manifestis vestigiis magni incendii, quod ad finem saeculi X refertur atque coniungitur cum eventu apud Nestoris chronicon memorato ut “expeditio Chroatica” ducis Volodimeri anno 993. Eodem tempore, exeunte saeculo X et ineunte XI, Stilsko et Plisnesk desinere coeperunt exsistere. Attamen meminisse oportet hoc tempus esse frequentium bellorum: post mortem ducis Volodimeri (1015) illam regionem Boleslaus Chrobry (992 - 1025), dux Poloniae, invasit atque adiunxit. <ref>Boleslaus Chrobry ab anno 992 usque ad 1025 Poloniae dux fuit, atque anno 1025 coronatus est rex Poloniae, sed eodem anno obiit.</ref> Post hanc autem destructionis aetatem, per saeculum XI in nonnullis locis iterum apparuerunt habitationes quae paulatim creverunt in centra regionalia, sicut iam memoratum Halicium (Galicium), ex quo postea, aetate Austro‑Hungarica, totus ille tractus nomen Galicia accepit. == 17. Chroati in Ucraina (Russia Kioviensi) et Albichroati in Polonia meridiana — duae gentes separatae atque distinctae? == Hic concludi potest atque ex fontibus scriptis (Chronicon Nestoris exeunte saeculo XI et ineunte XII compositum) itemque ex archaeologicis testimoniis praebere de exsistentia gentis nomine Chroatorum in Ucraina per medium aevum antiquum, verisimiliter iam a saeculo VI usque ad eorum inclusionem in Ducatum Russiae Kioviensis saeculo X. Confirmationem additicam praebet relatio statistica de incolis Russiae imperialis anno 1861 confecta, in qua legitur in regione Volhinia 17 228 homines se ad gentem Horvatorum pertinere professos esse.<ref>Gluhak 1990. pag. 145; Incertum est utrum hic numerus ad solos viros pertineat an etiam feminas et pueros includat.</ref> Documentum quod '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' anno 1086 confectum est pars est operis Chronica Boemorum (lib.II, capit.XXXVII), a presbytero et historico '''Cosma Pragensi''' exeunte saeculo XI et ineunte XII conscripti. In hoc privilegio refertur de '''fundatione episcopatus Pragensis anno 973 facta''' atque describuntur fines eiusdem ex tempore fundationis, enumeratis omnibus regionibus limitaneis ac gentibus in finibus Episcopatus Pragensis habitantibus. A parte occidentali incipiens, ad septentrionem procedit, deinde ad orientem, ubi affirmatur episcopatum complecti totam regionem ac provinciam circa urbem Cracoviam, atque protendi ad flumina Bug et Stir ad orientem; postea ad meridiem versus Hungaros declinare, ad vertices montium Tatra pervenire, inde Moraviam includere, ac demum ad meridiem cum Bavaria confinia habere (hodierna Austria Inferior, quae illo tempore pars Bavariae erat). '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' documentum est quod, independenter a opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeniti, '''confirmat exsistentiam duarum coetuum Chroatorum (Chruuati et altera Chrowati) ad septentrionem Bohemiae in altera parte saeculi X.''' Chroati in “''Privilegio Episcopatus Pragensis''” memorantur post Psouanos, gentem in septentrionali parte Bohemiae, et in consortio gentium Silesiacarum: Slasanorum (Silesianorum), Boboranorum — gentis circa flumen Bobor (''Bóbr'') in Polonia meridionali-occidentali, Trebowanorum; item commemorantur Milciani, una ex gentibus ''Serborum Lusaticorum'', in hodierna Germania orientali ad triplicem finium contactum Germaniae, Poloniae et Bohemiae. Locus Chroatorum, quos ''Privilegium Episcopatus Pragensis'' memorat describens fines episcopatus ex anno 973, magna ex parte '''congruit cum descriptione Porphyrogeneti''' (circa annum 950) de situ Chroatiae Albae in capitulis XXX, XXXI et XXXII: '''iuxta terram Boiki (Bohemiam), ubi vicini sunt Albii sive non baptizati Serbi, atque ubi fines attingunt Franciam (Germaniam).''' ''Privilegium'' duas Chroatorum gentes (Chruuati/Ghrwati et altera Chrowati) memorat inter Psovanos et Slasanos positis, quod implicare videtur has duas Chroatorum partes sibi invicem proximas fuisse. Verumtamen id, quod simul commemorantur, fortasse ex ratione mnemotechnica conscriptionis ortum habuit: cum de coetibus eiusdem nominis ageretur, scriptor eos coniunxit, quia ita facilius meminisse poterat. Haud improbabile est inter utramque gentem Chroatorum alia quoque tribus interposita fuisse. Ita aperitur facultas ut hi “altera Chrowati” orientem versus collocentur, in Polonia meridionali circa superiorem Vistulam et Cracoviam, vel in regione meridionali Poloniae prope triplicem finium contactum Poloniae, Slovaciae et Bohemiae. Talis collocatio huius secundae partis Chroatorum in Polonia meridionali congrueret cum iis quae Porphyrogenitus refert, ubi in capite XXX dicit Albichroatos cum Hungaris amicitia et compaternitate coniunctos esse, atque in capite XXXI eos a Francis, Hungaris et Pecenegis depraedari. Constat nomades et equestris gentes, quales Hungari et Pecenegi, celeribus ac repentinis incursibus etiam loca satis remota petivisse: meminisse licet ingentes Hungarorum irruptiones in Italiam septentrionalem, ubi exercitum imperiale deleverunt, item in Germaniam (proelium apud Augustam Vindelicorum anno 955) atque usque in Franciam et Burgundiam. Similem equestris impetus rationem, cum direptione et vastatione coniunctam, eo tempore Pecenegi adhibebant. Haud dubium est Pecenegos in quibusdam excursionibus Poloniam meridionalem circa Cracoviam attingere potuisse; attamen primi, qui eis obviam fierent, fuissent Chroati in Ucraina occidentali circa superiorem Dniestrum. Si Bagibareia in capite XXX De administrando imperio pro Bavaria accipitur (ubi dicitur Albichroatos ultra Bagibareiam habitare), atque si consideretur quod medio saeculo X tota Austria necnon Slovenia sub potestate Bavariae politica erat, tum ex prospectu physico e civitatibus Dalmatiae — verbi gratia ex Iadera — ubi informator Porphyrogeneti de Chroatis habitare potuerit, Chroatia Alba re vera ultra Bavariam sita videbatur. Ex prospectu autem et situ spectantis Constantinopoli, Chroatia Alba ultra Hungariam posita erat, ut in capite XXXI de Chroatis scribitur, praesertim cum meminerimus Slovaciam hodiernam eo tempore sub ditione Hungarorum fuisse, et fines inter Poloniam meridionalem et Slovaciam montium Tatra iuga constituere. Omnia quae Porphyrogenitus tradit, una cum testimoniis ''Privilegii Pragensis'', eo ducunt ut Albichroati memorati in amplis regionibus Poloniae meridianae atque meridiano-occidentalis habitasse videantur. Item indicia ostendunt non de uno coetu Chroatorum monolithico agi, sed de pluribus coetibus inter se distinctis. In documentis publicis gubernii Civitatum Foederatarum, ''United States Congress Joint Immigration Commission'' anno 1911 editis, legitur de milibus immigrantium Polonicorum ibidem natorum circa Cracoviam identitatem ethnicam saepius declarare nomine Bielochrovat (“White Croats”). '''Existimamus vocabulum “Albichroati” proprie ad eos Chroatos pertinere qui in Polonia meridionali habitabant, occidentalius collocati quam Chroati Ucrainae. In regionibus ad meridiem Cracoviae situs est numerus hydronymorum et toponymorum vocabulum “albus” continens: flumen ''Biała'', urbs ''Bielsko‑Biała'', aliaque. Accedit quoque sententia de coloribus, qui in quibusdam culturis ad designationem partium mundi adhibentur: albus in culturis nomadum Eurasiae cum parte occidentali coniungitur, niger cum septentrione, ruber cum meridie, caeruleus vel viridis cum oriente. Haec ratio apud gentes Turcicas observata est, sed etiam in scriptis Sinensibus: oriens = viridis vel caerulea (arbor, ver), septentrio = niger (aqua, hiems), occidens = albus (metallum, autumnus), meridies = ruber (ignis et sol). Neque in mundo Slavico praetermittendum est exemplum nominis ''Belarus'', quod ad litteram significat ''Albarussia'', id est ''Russiam Albam'', quod quoque confirmat rectitudinem sententiae de designatione partium mundi per colores. Praeterea in lingua Polonica hodierna pro parte mundi “septentrione” non adhibetur vocabulum commune Slavicum (sever / sjever), sed “północ”, quod ad litteram “media nox” significat, id est cum tenebris et obscuritate, nigra colore, coniungitur. Item verbum pro meridie in lingua Polonica est “południe”, ad litteram “media dies”, quod calorem, lucem atque denique colorem rubrum suggerit. In his exemplis — praesertim ''Bjelohrvati'' sive ''Albichroatorum'' et hodiernae ''Belarus'' sive ''Albarussiae'' — adiectivum “albus” ut signum spatiale‑semanticum orientationis intra orbem Slavicum fungitur, "occidentem" designans. Quamvis Nestor in sua chronica ''Povest’ vremenyh let'' Chroatos in finibus hodiernae Ucrainae clare memoret, eos tamen epithetis “albos” non designat. Attamen uno in loco vocabulum Albichroati adhibet, sed tum eos una cum Serbis et Chorutanis (Karantanis) in eodem coetu recenset: “''Post multos vero annos consederunt Slaveni circa Danubium, ubi nunc est terra Hungarorum et Bulgarorum. Ex his Slavenis diffusi sunt per terras […]. Hi sunt ipsi Slaveni: Chroati albi, Serbi et Chorutani.''” Manifestum est agi de coetibus extra spatium historicum ''Russiae Kioviensis'' sitis, id est ad occidentem eius locatis. Haec distinctio confirmat Chroatos ad Dniestrum, ab Haliciensi regione usque in Podoliam, ut entitatem Slavicam localem perceptos esse, cum nomen ''Albichroati'' ad eas partes spectaret quae occidentalius positae erant — in Polonia meridiana et meridiano‑occidentali: ''Chruuati et altera Chrowati'' ex ''Privilegio Pragensi'', quod Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' (Lib. II, Cap. XXXVII) tradit. Iam antea, in capite de Bohemia, commemoravimus historicos Bohemos recentiores existimare Chroatos in ''Privilegio Pragensi'' memoratos verisimiliter in finibus Silesiae historicae, in Polonia meridiano‑occidentali, habitasse.<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> == 18. Adiectum: Avaricum Khaganatum et adventus Chroatorum == '''''Contextus chronologicus et historicus de prima sedimentatione Chroatorum in Dalmatia'' Circa annum 567 nova unda Asiatica in regiones Pannonicas irrupit: Avari. <ref>Menander Protector, Excerpta de legationibus.</ref> Eorum ruina et interitus gradatim facta sunt. Bella Francica sub Carolo Magno annis 791–796 potestatem Avarorum deleverunt, ut in Annalibus Regni Francorum atque in epistulis Caroli Magni describitur.<ref>Annales Regni Francorum, a. 791–796.</ref> Ex his fontibus discimus '''ducem Woinomirum Sclavum''' cum suis primum ad principalia Avarorum “anulos” pervenisse. Ille praecipua munimenta Avarica occupavit. Ex documentis Francicis intellegitur hoc factum esse antequam exercitus Francicus maior spatium inter Danubium et Tissam attingeret. Francis nuntium audientibus, iter suum acceleraverunt, metuentes ne Woinomirus, quamvis socius et vassallus Francorum, aurum argentumque ex anulis Avaricis direptis sibi occultaret. Post cladem militarem, Avari superstites fidem suam Carolo Magno dederunt, et iteratis legationibus petebant ut Franci eis novas possessiones in occidente concederent. Causa erat quod, post deletionem potentiae militaris, gentes Slavicae circumvicinae eos invadere coeperant atque exstinguere cupiebant. Qui heri domini fuerant, hodie odium subire coeperunt. Quaestio Avarici Khaganatus cum nonnullis quaestionibus fundamentalibus historiae Chroaticae arcte coniungitur. Secundum opus ''De administrando imperio'', circa annum 950 a Constantino Porphyrogenneto conscriptum, societas Chroatorum in provinciam Dalmatiae pervenit tempore Heraclii imperatoris (610–641). Haec est sola notitia explicita in fontibus historicis de tempore migrationis Chroatorum in regiones Dinaricas et Adriaticas. Porphyrogennetos scribit Heraclium Chroatos invitasse ut in Dalmatia advenirent, Avaros expellerent, atque ita civitatibus maritimis et insulis Adriaticis, quae adhuc Romanis habitabantur, auxilium ferrent. Chroatos contra Avaros aliquamdiu pugnasse in Dalmatia (provincia Romana multo amplior quam Dalmatia hodierna, partes magnas Bosniae et Hercegovinae complectens), et tandem vicisse: quosdam Avaros occidisse, alios potestatem Chroaticam agnovisse. Memorandum est narrationem Porphyrogenneti de adventu Chroatorum congruere cum aliis eventibus eiusdem aetatis, etiam ad Khaganatum Avaricum pertinentibus. In regionibus ad occidentem Avarorum, circa annum 622, gentes Slavicae sub ductu Samonis seriem felicium expeditionum contra Avaros inceperunt.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 48–50.</ref> Eodem tempore societas Slavica Samonis quotannis incursiones in terras Francorum faciebat, Thuringiam et Saxoniam depraedans. In proelio ''Vogastisburgensi'', Slavi sub Samone totum exercitum regium Francorum deleverunt, ex variis regionibus Francicis congregatum: ex Alemannia, Suevia, Saxonia et Francia propria.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 68.</ref> Anno 626, Avari ad orientem conversi sunt et magnum impetum in Constantinopolim facere conati sunt, Slavicis vassallis et Persis cooperantibus. Conatus urbem imperialem occupandi in cladem desiit.<ref>Chronicon Paschale, a. 626.</ref> Paulo post Baianus khaganus mortuus est, et potestas Avarorum post annum 630 diminuta est.<ref>Theophylactus Simocatta, Historiae.</ref> Hoc ipso tempore Porphyrogennetos adventum Chroatorum in Dalmatia ex septentrione collocat, tempore Heraclii (610–641).<ref>Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, c. 31.</ref> Itaque in eodem ambitu chronologico invenimus: * cladem Avaro‑Slavico‑Persicam apud Constantinopolim (626), * ortum regni Slavici Samonis in occidente et clades Avaricas in Moravia, Bohemia et regionibus vicinis, * defectionem Serborum sub Dervano ad societatem Samonis, * mortem Baiani khagani, * adventum Chroatorum in Dalmatia (in capitulis XXX et XXXI DAI descriptum, quae duas relationes praebent, sed conveniunt in eo quod Croati adversus Avaros venerunt). Annis 1970, alii historici Croatici (Lujo Margetić, Nada Klaić) theoriam alternativam proposuerunt de tempore quo Chroati in Dalmatia apparuerunt. Secundum eorum opinionem, Chroati qui ethnonymon '''Hrvati''' attulerunt non prima parte saeculi VII (ut in ''DAI'' cap. XXXI), sed in extremo saeculo VIII, bellis Franco‑Avaricis gerentibus, socii et vassalli Francorum, venerunt. Hoc sensu dux Woinomirus, in documentis Francicis memoratus ut victor principalis Avarici “anuli”, unus ex ducibus Croatorum fuisse putatur. Historici Austriaci Karlus Kronstein<ref>Karlus Kronstein, Die Slawen und die Awaren, Vindobonae, 1936.</ref> et Walterus Pohl<ref>Walterus Pohl, Die Awaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822, Vindobonae, 1988 (editio altera 1996).</ref> putaverunt Chroatos fuisse nomen ordinis militaris limitanei intra Avaricum Khaganatum, qui fines khaganatus custodiebat. Constat Chroatos apparere “prope” fines Avarici imperii (Ucraina occidentalis, Polonia meridionalis, Carantania in Austria meridionali, Dalmatia), sed extra lineas interiores eiusdem imperii. Lingüista Alemko Gluhak in libro suo ''Porijeklo imena Hrvat'' (''De origine nominis Chroati'') affirmavit illud gentium nomen (ex septem, secundum fabulam origo gentis in DAI, cap. 30) quod Chroati vocabatur, consedisse in regione a monte Velebitio meridiano, a flumine Zrmania usque ad flumen Cetinam, deinde ad Campum Duvani (antiquum Delminium, sedes veterum Delmatarum).<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, 1990, pp. 222–223.</ref> Hoc spatium, universim spectatum, complectitur partes hodiernae Dalmatiae septentrionalis et mediae atque Hercegovinae occidentalis. Constat prima centra regni Chroatici mediaevalis sita fuisse in regione ab urbe Nona (Croatice: Nin), prope Iadram (Croatice: Zadar), ad litus maris, usque ad Cninam in interioribus, tum ad Clissam (Croatice: Klis) et Solinum (antiqua Salona) haud longe ab Spalato. Regio est saxosa, ubi catenae montium parallelae secundum litus Adriaticum se extendunt, et inter hos montium scopulos parvae valles fertiles iacent. Maxima area terrae arabilis sunt Ravni Kotari, post Nonae (Nin) et Iadri (Zadar) fines, in interioribus regionibus. <center> [[File:Eastern Adriatic 1089.svg|700px|alt=Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089|Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089]] </center> Unum e primis sedibus civitatis Chroatorum ad litus maris Hadriatici fuit oppidum Nin (antiqua Aenona, mediaevalis Nona), XVII chiliometris ad septentrionem et occidentem ab Iadera situm. Primum fuit habitatio gentis Liburnorum, atque ab saeculo I municipii Romani dignitatem obtinuit. Medio saeculo IX ibi condita est episcopatus Nonensis (863/867), in quo tunc sedebat »episcopus Chroatorum«, cui iurisdictio super totam civitatem Chroatorum tributa est. Episcopatus anno 928 abolitus est, anno 1075 restitutus, denique anno 1828 omnino sublatus. Omnes monumenti epigraphici, qui hucusque in territorio Chroatiae ad saeculum IX pertinentes reperti sunt, Latine scripti sunt. '''Lingua Latina fuit sermo officialis (cancellariae et liturgiae) civitatis Chroatorum usque ad annum 1847, cum Senatus Chroaticus decreto suo sermonem Chroaticum in usum publicum introduxit.''' == 19. Adiectum: Etymologia ethnonymi Chroatus (''Hrvat'') == Plurimi linguistae, qui per ultimum saeculum quaestionem originis nominis ''Chroatus'' sive ''Croatus'' , Croatice:''Hrvat'' (plur. ''Hrvati'') tractaverunt, consentiunt hoc nomen non esse Slavicae originis. In eodem tempore maxima auctoritas in circulis linguisticis tributa est sententiae qua radices nominis ''Hrvat'' in circulo Indo‑Iranico subfamiliae Indoeuropaeae quaerendae sunt. Id praecipue factum est ob inventum duarum tabularum lapidearum repertarum medio saeculo XIX in excavationibus reliquiarum urbis Graeco‑Sarmaticae '''Tanais''', ad ostium fluminis Don (antiqui: Tanais) in Mare Azoviense (antiquum: Maeotis Palus) sitae,<ref>Tabulas inscriptionibus Graecis inscriptas detexit philologus classicus et historicus Russicus Pavel Mihajlovič Leontjev anno 1853.</ref>quibus nomen ''Hrvat'' ab initio saeculi XX saepius cum ramo Iranico linguarum Indo‑Iranicarum coniungi coepit. [[File:Ancient Greek Colonies of N Black Sea.png|center|800px]] ===19.1 Tabulae Tanaiticae === Agitur de duabus tabulis marmoreis inscriptiones Graecas longiores continentes, quae secundum indicia intra ipsum textum circa annum CC (200) p. Chr. n. sunt positae. Tabulae nomina regis urbis Tanais et civium publicas functiones gerentium enumerant. Notandum est has inscriptiones publicas esse, non sepulcrales.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Dimidia pars nominum Graeca est, altera vero pars ad linguas Iranicas pertinet, ut nomina ''Farnarak, Ardarak, Meuak, Nauak, Niblobor, Sandarz'', etc. Inter haec nomina investigatores moverunt nomina propria '''''Horoathos''''' et '''''Horouathos''''' (Χορούαθ[ος], Χορόαθος), quae cum ethnonymo moderno ''Hrvati'' comparata sunt. Primus relationem inter nomina ''Horouathos'' et ''Horoathos'' et ethnonymum ''Chroatus'' (Croatice:''Hrvat'', in lingua Russica forma:Хорват: Horvát) proposuit linguista Russicus '''Alexander L. Pogodin''' anno MCMII (1902). Huius coniunctionis fautores fuerunt multi historici et linguistae Europaei, inter quos František Dvornik, Max Vasmer, Oleg N. Trubačev. ===TABULA TANAITICA A=== '''Tabula A''' maior est et antiquior inscriptio, ad annos 175–211 p. Chr. n. referenda, quae ad tempus pertinet quo Tiberius Iulius Sauromates II (175–211) regnum Bosporanum rexit. Tabula marmorea, 0.92 m × 0.73 m × 0.09 m metiens, verisimile est graviter laesa fuisse etiam ante excavationem. Triginta duo versus ex triginta fragmentis servati sunt. In inscriptione publica memorantur rex, synodus sive coetus devotionalis, praefectura eiusdem coetus, atque sodales ordinarii, numero paulo infra quadraginta. Versus quartus finitur mentione patris synodi, Horoúathi (Χορούαθος), qui versu quinto nominatim iterum occurrit; inter alios etiam vir ignotus, qui dicitur filius Horoáthi (Χοροάθου), commemoratur. Inscriptio fine clauditur data, ex qua servata est tantum appellatio mensis Graeco‑Macedonici, qui Iulio aut Augusto respondet. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae A<ref>CIRB 1277, cf. IosPE II 445; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 173–211 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/184019</ref> == <poem> 1    Θεῷ Ὑψί̣σ̣τῳ.                    ἀγαθῆι τύχηι. βασιλεύοντος βασιλέως ∙ Τιβ(ερίου) ∙ Ἰουλ(ίου) ∙ Σαυρομάτου φιλοκαίσαρ[ος κα]ὶ φιλο[ρ]ωμαίου, εὐσεβοῦς, ἡ σύνοδος ἡ περὶ ∙ ἱ[ερέα Ἰού]λ̣ιον̣ Ῥ̣αλ̣χάδου καὶ πατέρα σ[υ]νόδου 5 '''Χορούαθ̣'''[ον — —]ο[— —] καὶ συναγωγὸν Ἀρδά[ρα]κον [Σ]υ̣νεγδήμ̣[ου καὶ φιλ]ά̣γ[αθ]ον Δίαι[ο]ν̣ Κ̣ε̣ρ̣δ̣ω̣ν̣άκο̣υ̣? καὶ [π]αραφιλάγαθο̣[ν — — —]ιον Φοργαβάκ̣[ου] καὶ [νεα]ν̣ισ- [κ]ά̣ρχην Δημήτ̣[ριον Ἀπο]λ̣λωνίου καὶ γυμ[ν]ασιά[ρχην] Βα- [σι]λείδ̣ην Θεον̣[είκ]ο[υ καὶ Ἄ]τ̣τα̣ν Ἡρακλείδου φίλο̣[ν]? τ̣ῆ̣ς 10 [συ]ν̣όδου [καὶ] οἱ λο̣[ιπο]ὶ [θια]σῖτ̣αι· Ἀρδά̣ρα̣κος Ζια̣- [— —]ου, Δη[μήτ]ριος [— — —]ου, Λείμανος Φίδ̣α̣, [Μί]δαχ̣ο̣ς? [— — —]άνου, Ἀ[σκ]ληπιάδης  Οὐαλε̣[ρ]ί̣ου, [․․]γ?όδαν[ο]ς [Δημητ?]ρίου, [Μ]ενέστρατος Λυκίσ[κο]υ [— — —]ικάχο[υ], Διό̣φαντ[ος] Δείου, Πόπλ[ιο]ς 15 [— — — —]δα, Ἡρακλείδ[ης] Ἐπιγόνου, Ἰα̣ρ̣δο- [— — — — Δ]η̣μητρίου, Ἀ[φ]ροδείσιος  Χρυσέ- [ρωτος, Φαλ]δά[ρα]νος Ἀπολλωνίου, Φίλιπ- [πος — — — —]ν̣ο[υ], Καλοῦς Ἀθηνίου, Κόφαρνος [— — — — — — — — — Τ]ρ̣ύφων Ἀνδρομ[έν]ους, 20 ο̣[— — — — — —] '''Χοροάθου''', Θεότειμος  Ψυχα- ρίων̣[ος, — —]δίβαλος Φαρ[νάκου], Ε̣ὔιος Ῥό- δων[ος, Ἡρα]κλείδης Ἄττ̣[α, — — — — Ἀρισ]- τοδ[ήμου, Σ]ύ̣μ̣μ̣αχος Σα[— — — — — — — —] κος [— — — — — — — — — — — — — — — —] 25 φιλο[— — — — — — — — — — — — — — — —] ορανσ̣[— — — Ζωρθῖ?]ν̣ος  Βε[λλικοῦ? — — —] Ῥ̣α̣δάμ̣[ειστος? — —] Φαδινά[μου — — — — —] Μύ̣ρ̣[ων? — — — — —] Μαστοῦ̣ [— — — — —] πο[— — — — — — — —]ος Ἀρδα[ράκου? — — —] 30 Φιδ[α— — — — — — —]νος̣ Χαρί[των — — — Ἀ]- ράθι[— — — — — — — — — — — — — — — — —]                                     vacat 32  ἐν τ[ῶι — — ἔτει καὶ μη]νὶ Λῴ̣[ωι — — — — —] </poem> ===TABULA TANAITICA B=== Tabula B minor est inscriptio, mensuris 1,053 m × 0,71 m × 0,08 m, ad annum CC p. Chr. n. relata (517 secundum computationem temporis Bosporanam). Haec inscriptio recentior est, quod apparet ex mentione Tiberii Iulii Rhescuporis III, filii Sauromatis II. Minus detrimenti accepit: in quattuor partes fracta est et satis bene legi potest. In ea incisæ sunt viginti lineæ litteris Graecis capitalibus monumentalibus. In lineis VI, VII, VIII et IX commemorantur, una cum nominibus patrum, quattuor principes civitatis Tanaeitis eo tempore quo hoc monumentum erectum est (Hofarno, Babos, Niblobor, Horoathos). Monumentum positum est ob renovationem fori centralis urbis Tanaeitis. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae B<ref>CIRB 1245; cf. IosPE II 430; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 220 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/183985 .</ref> == <poem> 1  ἀγαθῆι  τύχηι. ἐπὶ βασιλεῖ Ῥησκουπόριδι, υἱῷ μεγάλου βασιλέως Σαυρομάτου, κα̣[ὶ] Ζήνων Φάννεως πρεσβευτῇ βα- 5 σιλέως Ῥησκουπόριδος #⁵⁶ καὶ Χο- φάρνου Σα̣νδαρζίου #⁵⁶ Βάβος Βαιο- ράσπου #⁵⁶ Νιβλόβωρος Δοσυμοξάρ- θου #⁵⁶ '''Χορόαθος''' Σανδαρζίου ἄρχον- τες Ταναειτῶν #⁵⁶ Χόφραζμος Φοργα- 10 βά̣κου, Βασιλείδης Θεονείκου ἑλ- ληνάρχης ἐξαρτίσας τὴν ἀγορὰν̣ ἐκ τῶν ἰδίων ἀναλωμάτων ἀπεκα- τέστησ̣α̣ τῇ πόλει καὶ τοῖς ἐμπό- ρ̣ο̣ι̣ς̣ δ̣ιὰ ἐπιμελητῶν Ζήνωνα Φά[ν]- 15 [ν]ε̣ως #⁵⁶ Φαρνόξαρθος Ταυρέου, Φαλδάρανος Ἀπολλωνίου καὶ [ἀρ]χιτεκτόνων Διοφάντου Νε- οπόλου κα[ὶ] Αὐρηλίου Ἀντωνε[ί]- νου, Ναύακος Μευάκου. 20    ἐν τῷ ζ̣ιφʹ. </poem> [[File:Horovathos.jpg|thumb|center|800px|Nomen Χοροάθος in Tabula Tanaitica B]] === De tabulis Tanaiticis: historia receptionis et aestimatio hodierna === Per magnam partem saeculi XX, cum Chroatia pars Iugoslaviae esset, historici Chroatici tabulas Tanaiticas aut tacebant aut exemplum negativum proponebant, dicentes similitudinem onomasticam casu fortuito ortam esse, non argumentum ad originem gentis deducendam.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Hodie tabulae Tanaiticae in studiis linguisticis cautissime tantum ut possibile '''testimonium ad etymologiam ethnonymi''' illustrandam accipiuntur, nullo modo autem ut argumentum ad originem biologicam (geneticam) gentis Chroaticae ex Sarmatis Iranophonis deducendam.<ref>Heršak, Emil; Nikšić, Boris (2007), [Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje), Migration and Ethnic Themes 23 (3).]</ref> Necesse est distinguere inter originem nominis ''Hrvat'' et originem ipsius populi Chroatici, cum omnis gens per processus ethnogeneticos complures et saeculares formetur, in quibus elementa genetica, linguistica et civilizatoria inter se miscentur. === 19.2 Contextus historicus translationis nominis Sarmatici ''Horvata'' in Slavicas communitates inter Borysthenem et Tyrum === Chroati lingua sua indubitanter ad gentes Slavicas pertinent, et plerumque maior pars minoritatem linguistice absorbet. Nota sunt exempla Bulgarorum Turcicorum in Bulgaria, Francorum Germanicorum in Gallia, qui nomen suum maiori populo reliquerunt, sed linguam eius paulatim acceperunt; item Normanni Scandinavi in Gallia septentrionali, qui intra unum saeculum linguam Francogallicam receperunt eamque postea in Britanniam Anglosaxonicam transtulerunt. His analogiis congruit opinio secundum quam quaedam cohors Sarmatica nomine ''Horvata'' vel ''Horoata'' ex regionibus circa Maeotidem Paludem et flumen Don (antiqui: Tanais) '''ad occidentem migravit, fortasse sub impetu Hunnorum''', una cum multis coetibus Sarmaticis, inter quos Alani eminentissimi erant. '''Formam *''Horvata'' reconstruere conatus sum ex voce ''Horvat'' (forma nominativi singularis), quae in orbe Slavico latissime diffunditur atque inscriptionibus Tanaidis ut forma ''Horouathos'' confirmatur. Ablato suffixo Graeco ‑os obtinetur ''Horvat[h]'', cui, secundum leges morphologicas Sarmaticas, suffixum ''‑ta‑'' adiungitur, ut in ''Sarmata'' et ''Sauromata'', unde provenit forma ''Horvata''. Structura radicum ''Sar‑m‑ata'' et ''Hor‑v‑ata'' congruit, cum suffixum Scytho‑Sarmaticum ''‑ta‑'', quod est suffixum pluralitatis Sarmaticae, etiam in Ossetico ut ''‑tä'' exsistat. Quare probabilis videtur forma antiqui ethnonymi Sarmatici ''Horvata'' sive ''Horoata''. Hi Sarmatae, qui ''Horvata'' vocabantur, in regione quae nunc Ucraina est cum gentibus Slavicis consederunt atque eis nomen suum tradiderunt. Hac theoria explicatur ortus Hrvati ut coetuum Slavicorum nomen Sarmaticum ferentium. Ex ''Horvata'' Ucrainae partes se separaverunt atque ulterius ad occidentem profectae sunt, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae considentes; quod confirmatur ''Privilegium Episcopatus Pragensis saeculi XI'', necnon traditionibus de adventu ''Hrvati'' ex partibus Poloniae ad Adriaticum, quae apud Constantinum Porphyrogenitum reperiuntur, sed etiam apud alios chronistas, ut in opere Thomae Archidiaconi ''Historia Salonitana'', ubi narratur septem vel octo genealogias ex regione Poloniae in Dalmatiam se collocasse. Europa antiquae serae et medii aevi prioris regio erat mobilitatis demographicae insignis. Coetus sine finibus politicis stabilibus, sine identitatibus territorialibus firmis, saepe sine consilio diuturno movebantur, necessitatibus, periculis et occasionibus subito ortis respondentibus. Incursus alicuius gentis transeuntis aut fama de bonis condicionibus in regione ignota eos in motum ponere poterat. Notae sunt historiae de itineribus Ostrogothorum et Visigothorum, de Rugicis Germanicis, de bello Odacri contra Rugicos cum exercitu Alanorum, de migrationibus Vandalorum et Alanorum usque in Africam septentrionalem, de fato Herulorum, de itineribus Langobardorum qui terras multarum gentium transierunt, inter quas ''Anthib'', de pugna cum “Amazonibus”, etc. == 20. Reconstructiones linguisticae et hypotheseon de etymologia ethnonymi Chroati == Ad rationem identitariam autoperceptionis gentis magni momenti est ''mythus originis'' sive ''fabula fundationis''. In hoc autem capite quaestionibus ethnogeneseos Chroatorum non tractabimus, neque duabus eius partibus principalibus: parte historico‑identitaria nec parte genetico‑biologica. Hic enim solummodo de etymologia nominis Chroati agimus, id est de origine ipsius vocabuli, non de origine gentis. Hoc praecipue monendum est, cum etiam historici professione haud raro in errorem incidant confundendi varias theses de origine gentis cum thesibus de origine nominis. '''Reconstructio linguistica''' per se ipsa non est probatio. Ea enim repraesentat praesumptionem, id est coniecturam in certis regulis ac formis linguisticis fundatam. Quam ob rem quamlibet huiusmodi reconstructionem rectissime hypothesin appellare oportet. '''Hypothesis''' praesumptionem significat quae mutari potest; in regularitatibus quidem nititur, sed probatione directa caret. '''Thesis''', contra, sententiam designat quam auctor quidam tuetur; haec sententia etiam falsa esse potest, sed ut “positio” quaedam formata est. Hoc vocabulum adhibetur cum ostendere volumus aliquem interpretationem quandam defendisse. '''Theoria, sensu stricte scientifico''' (in sensu stricto), systema explicationis probationibus confirmatum denotat. Cum reconstructiones linguisticae probationes directas non habeant, expositiones quae ex eis praecipue oriuntur nullo modo vocabulo theoriae scientificae contineri possunt. Antequam varias hypotheses de etymologia ethnonymi Chroati lectori proponamus, necessarium ducimus hanc terminologiam supra memoratam explanare, quae in litteris linguisticis et historiographicis saepius occurrit. Id facimus ex cautela critica, cum non pauci auctores hypotheses suas in reconstructionibus fundatas fere ut veritatem scientificam indubitatam exhibeant, id est ut “argumentum irrefragabile” thesis quam tuentur. Talis ratio methodologica — proclivitas scilicet ut hypothesis pro veritate definitiva proponatur — omnino erronea est. === 20.1 Etymologiae ethnonymi Chroati ex linguis Iranicis === Maximus Vasmer, celeberrimus linguista Germanicus et slavista, primum proposuit etymologiam ex veteri Iranico ''(fšu)-haurvata'' = “pastor”, secundum formam Avesticam ''haurvaiti'' = “pascit”; postea autem derivationem suadebat ex veteri Iranico ''hu‑urvatha'' = “amicus”. Stephanus Krizin Sakač, historicus Croaticus e Societate Iesu, nomen Chroati cum veteri Iranico ''Harahvaiti'' coniunxit, quod tempore dynastiae Achaemenidarum (Cyri Senioris et Darii), sed etiam in antiquioribus textibus Avesticis, regionem designabat partim in territorio hodierni Afganistaniae sitam. <ref>Sakač: ''O kavkasko-iranskom podrijetlu Hrvata''(''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum''), in: ''Hrvati do stoljeća VII.'' (''Croati usque ad saeculum VII''), Zagrabiae 2000.</ref> Haec regio in scriptis Avesticis ''Harahvaiti'' appellabatur, in veteri Persico ''Harahuvatis'', quod postea in Graecum translatum est ut ''Arakhosia/Arachosia''. Hoc nomen respondet Sanscritico ''sarasvati'', quod significat “aquarum copia abundans”. Regio est in valle fluminis ''Hilmend'', in parte meridiana Afganistaniae hodiernae (V. Oranskij 1988: 127). Alemko Gluhak, linguista etymologus Croaticus, affirmat formam Harahvaiti secundum regulas linguisticas solum formas dare posse: * ''*Xorъšedi, *Xorъšedja'', vel fortasse ''*Xъrošedi'', quae non congruunt cum forma reconstructa paleoslavica: * ''*Xъrvat(in)ъ''.<ref>Gluhak 1990: 296–299</ref> P. Tedesco nomen Chroat ex Iranico ''huravant'' = “solaris” derivare conatus est. Alemko Gluhak (1990), in opere ''Porijeklo imena Hrvat'' (Latine: ''De origine nominis Chroatus'') , ad hypothesin etymologicam Olegii N. Trubačev se inclinavit. In primis Trubačevi hypothesibus annorum 1960, proponebat nomen a veteri Iranico ''*harvata'' vel ''*haurvata'' ortum esse, quod cum nominibus ''Sarmatai'' et ''Sauromatai'' comparabat, ubi suffixum Sarmaticum‑Scythicum pluralis ''‑ta'' inveniebat, quod etiam in Ossetico forma ''‑tä'' exstat. Deinde formam *haurvata cum voce Avestica ''haurvatat'' = “integritas, totalitas, sanitas” comparavit. Postea, annis 1980, Trubačev alias etymologias proposuit: nomen Chroati ex Iranico adiectivo ''*har‑va(n)t‑'' ortum esse, quod significat “feminei, ii quibus feminae sunt”, idque coniungebat cum matriarchatu, qui secundum eum in regionibus circa Pontum Euxinum et Caucasum olim exstitisse putabatur, cum mulieribus bellatricibus apud Sarmatas quas iam Herodotus memorat, atque cum Amazonibus fabularum Graecarum (Trubačev 1981: 151). Trubačev praeterea etymologiam nominis quod Graeci ''Sarmatai'' scribebant ita explicat: id a forma Indo‑Arica ''*sar‑ma(n)t'' = “ii quibus feminae sunt, feminei” derivari; pars prior nominis est Indo‑Aricum ''*sar‑'' = “mulier”, quod in linguis Iranicis dat ''*har‑''. Secundum Trubačevum et Gluhakum, qui hanc hypothesin sequitur, hoc confirmatur etiam locutione in litteris Graecis reperta: ''Sarmatai Gynaikokratoumenoi'' = “Sarmatae quibus feminae imperant”. In regione Sinda, prope Mare Azoviense, inter gentes Iranicas aetate Romana etiam quaedam coetus Indo‑Arici habitabant, ubi reperta sunt nomina feminea Graece scripta: ''Saria'' (sar = mulier) et ''Maiosara''. Regina Sindica Bospori vocabatur ''Kamasaryē'', quod explicatur ut ''*kama‑sar'' = “mulier amata”. Apud modernos Ossetas servatus est vetus epos de gente heroica ''Narta''; unus e personis centralibus est ''Satana'', mater sapientissima gentis, educatrix iuvenum heroum (Abaev 1965: 84; 1979: 39–40). Praeter Ossetas, qui habentur posteri Sarmaticorum Alanorum, epos ''Nartarum'' pars est traditionis aliorum populorum Caucasicorum: Adigeorum, Kabardinorum, Abazorum, Tschetschenorum, etc. Putatur nucleum huius carminis ad tempora Scythica pertinere. Oleg N. Trubačev concludit nomen Chroati primitus ab aliqua gente Iranice loquente portatum esse, quae postea slavicizata sit (Gluhak 1990: 305). Linguista Ranko Matasović ethnonymum ''Hrvat'' e radice Iranica derivari putat, quamquam plures origines Iranicae proponuntur nec ulla omnino certa est. Inter eas probabilissima videtur esse forma Ossetica (Alanicā) *''xurvæt'', significatione “custos”, quae legibus phonologicis et morphologicis cum forma Slavica congruit.<ref>Ranko Matasović, "Ime Hrvata", in: Jezik 66 (2019), 81–97.</ref> === 20.2 Aliae hypotheses de etymologia ethnonymi Chroatus (Hrvat) === Praeter varias hypotheses Iranicas et reconstructiones etymologicas nominis ''Hrvat'', iam inde a media aetate comparuerunt aliae quoque interpretationes. Imperator Constantinus VII Porphyrogenitus, in opere suo ''De administrando imperio'' medio saeculo X conscripto, primam talem etymologiam proposuit, ubi nomen Chrobatoi (lege: Hrovatoi) deducebat a voce Graeca ''khōra/chōra'' = “terra”, videlicet per formam alternativam Chorbatoi (lege: Horvatoi), cum expositione quod “Chroati in lingua Slavonica interpretantur eos qui multas terras possident” .<ref>Gluhak 1990 : 294</ref> Thomas Archidiaconus (saec. XIII) Spalatensis, in opere ''Historia Salonitana'', protulit opinionem nomen Chroatae pertinere ad nomen incolarum insulae Curictae, quod, ut aiebat, antiquitus fuisse ''Curetes'' vel ''Curibantes''. Historicus Croaticus Georgius Rattkay (saec. XVII) putavit nomen ''Hrvat'' cum verbo Croatico ''hrvati se'' = "colluctari" coniungi.<ref>Baro nobilis Georgius Rattkay (1612–1666) primam historiam systematicam regni Croatiae composuit: ''Memoria regum et banorum Dalmatiae, Croatiae et Slavoniae'', Vindobonae, 1652.</ref> Hae interpretationes antiquiores plerumque aestimari possunt ut ingeniosae sed “popularis” indolis, non vero scientificae. Missionarius Hungaricus Timon (saec. XVIII) nomen Hrvat deducebat ab appellatione ducis Bulgarici ''Kuvrat''. Tales conatus derivandi nomen Hrvat a nomine Kuvrati iterum in saeculo XX apparuerunt. Saeculo XIX ortae sunt multae aliae etymologiae: K. Zeuss putavit nomen ex vocabulo Germanico ''haru'' = “gladius” derivari putavit (quod in Polonico, ut aiebat, exstitisset ''karwat'' = “gladius brevis”, cum revera in Polonico saec. XIV nota sit vocabulum ''charwat'' significans “custodem urbanum” Cracoviae). S. Mikucki coniunxit nomen ''Hrvat'' cum radice Sanscritica ''śarv-'' = “ferire”. P. J. Šafařik comparavit ''Hrvat'' cum formis ''xr'b't'', ''xrib't'', ''xrib'', quia Rutheni et Ucraini montes Carpaticos vocant ''Horby'', id est ''Chrby'', unde secundum eius interpretationem nomen ''Hrvati'' cum nomine Carpatum cohaereret. F. von Miklosich deducebat nomen ex ''hruv/hr’v'' = “saltatio”. L. Geitler proposuit nexum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” et ''śarvuotas'' = “loricatus”. F. A. Braun in nomine ''Harvate'' vidit formam Germanicam nominis Carpatum: ''Harfaða fjöll''. R. Much coniunxit nomen ''Hrvat'' cum forma Germanica ''hruvat'' = “cornutus”.<ref>De etymologiis saec. XIX vide: Šišić 1990 : 236–238.</ref> A. Brückner nomen comparavit cum Slovaco ''charvati se'' = “resistere”, idque cum radice Slavonica ''*sk’rv- / x’rv-'' coniunxit, quod iterum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” comparavit. Otto Kronsteiner nomen ''Hrvat'' per linguas Tataricas et Baschkiricas ad vocem Turcicam ''xərvata'' = “milites liberi” referebat, quod cum magno influxu Avarorum in ethnogenesin Croaticam coniungere conabatur. Attamen nulla harum etymologiarum, sive linguistice sive historice, satis probabilis iudicari potest. === 20.3 Etymologia nominum quinque fratrum et duarum sororum (''DAI'', cap. XXX) === == 21. De distributione cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna == Aestate anni MMXX investigationem per rete perfeci de existentia et distributione cognominis ''Horvat'' in Foederatione Russica atque in regionibus finitimis. Inquisitionem institui inspectione registrorum cognominum in indicibus telephonicis publicis. Cognomen ''Horvat'' in Foederatione Russica circiter ducentos quinquaginta homines in talibus registris repertos praebuit. Ex conspectu distributionis cognominis ''Horvat'' in tabula geographica Foederationis Russicae hunc ordinem geographicae dispersionis observavi: praeter paucos homines in regionibus urbium maximarum, ut Moscuae et Vladivostoki, plerique alii hoc cognomine inscripti collocati erant in spatio geographico inter Pontum Euxinum et Mare Caspium (directione occidente‑oriente), cum maxima frequentia in septentrione circa urbem Casani ad Volgam in Tatarstania, et cum altera maxima frequentia in meridie, in regione Reipublicae Kabardinensis in Caucaso. '''Quod ad distributionem cognominis ex ethnonymo derivati attinet, regula observata est quae docet cognomina ex nomine gentis dominantis vel indigeni in ipsa regione illius gentis raro exsistere; maxima vero frequentia talium cognominum plerumque invenitur in regionibus et terris finitimis. Haec regula in ipsa Croatia confirmatur: in ora Adriatica cognomen Horvat fere nusquam occurrit in regione pristinae Croatiae, in Dalmatia, Liburnia et in occidentalibus partibus Bosniae et Hercegovinae; contra vero in Croatia septentrionali, in terris mediaevalis Slavoniae, ubi multi profugi ex parte meridiana Croatiae (a Turcis Osmanlis fugientes) se receperunt, cognomen ''Horvat'' frequentissimum est. Praeterea, praeter Slavoniam veterem, cognomen Horvat est frequentissimum in Slovenia hodierna, deinde in Hungaria atque in aliis regionibus vicinis, quo Croatae saeculis XV et XVI migraverunt hostibus Osmanlis effugientes. His rebus ad distributionem cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna relatis, quaestionem ponere licet: quos inde exitus colligere possumus? Emanat conclusio cognomen ''Horvat'' hodie frequentissimum esse in regionibus quae margines, peripherias et vicinitates terrarum antiquorum Sarmatarum et Alanorum repraesentant, scilicet — ut supra dictum est — in regione Tatarstaniae ad Volgam in septentrione (cuius centrum est urbs Casania) et in regione Reipublicae Kabardinensis in meridie. Ipsa distributio cognominis ''Horvat'' in his regionibus, cum quadam “vacuitate” in medio, casu tribui non potest. '''Agitur enim de cognomine ex ethnonymo quodam Sarmatico derivato, verisimiliter ex forma ''Horvata'' (nominativo plurali in linguis Sarmaticis). ===21.1 De regno Alaniae aetate media et de Ossetibus hodiernis === Praeterea notum est regnum Alaniae aetate media situm fuisse in spatio inter Pontum Euxinum ad occidentem, Mare Caspium ad orientem et Caucasum ad meridiem. Quare non est mirum cognomen Sarmaticum ''Horvat'' frequentissimum apparere in regionibus vicinis illi territorio. Regnum Alaniae et militariter et demographice magna ex parte deletum est tempore incursioni Mongolicae saeculo XIII. Osseti hodierni habentur posteri Alanorum, quod lingua hodierna Ossetica demonstrat, quae ad ramum linguarum Iranicarum orientalium pertinet atque multa archaica elementa servat, praesertim in phonologia et morphologia. Propter haec conservativa et archaica proprietates lingua Ossetica hodierna una est ex proximis cognatis linguae Avesticae antiquae, qua conscriptae sunt sacrae litterae Avesta, fundamentum religionis Zoroastrianae (propheta Zarathustra). Notandum est linguam Avesticam ad ramum Iranicum orientalem pertinere, dum lingua Persica antiqua ad ramum Iranicum occidentalem refertur. Item memorare oportet nomina Osseti et Osseticus esse exonyma internationaliter recepta, ex lingua Georgiana derivata, ad post‑Alanicos loquentes designandos. Nomina autem propria quibus Osseti se ipsos et linguam suam appellant sunt Iron et Digor. === 21.2 De investigationibus geneticis Ossetorum === Recentissima investigationes geneticae ostendunt Ossetos hodiernos esse posteros Alanorum antiquorum praecipue per lineas femineas (mtDNA), cum lineae masculae (Y‑chromosoma) magna ex parte ad haplogrupos masculos Caucasi indigenos hodie pertineant. Quod, collatum cum inventis archaeogeneticis e.g. ex urbe Tanaide ad Tanaim, id est, ex tempore ante incursionem Mongolicam (saec. XIII) et ante incursionem Hunnicam (circa annum CCCLXX p.Chr.n.), suadet magnam partem originariae populationis Sarmatico‑Alanicae masculinae evanuisse: sive migratione sive cladibus bellicis. Verum tamen videtur feminas Alanicas satis autonomia et constantia praeditas fuisse — fortasse exemplo Amazonum Sarmaticarum — ut identitatem Sarmaticam per traditiones et linguam servarent. Agitur hic de una ex quaestionibus maxime curiosis in archaeogenetica Iranica: de discontinuitate linearum mascularum et de continuitate linearum feminearum apud Alanos. Hoc congruit cum studiis recentissimis (2019–2024), quae demonstrant Ossetos hodiernos per lineas femineas (mtDNA) continuitatem ostendere cum populis sepulcrorum Sarmaticorum et Alanorum seriorum (haplogrupis H, U, J, T cum eisdem subcladibus), cum conservatione frequentiarum, unde sequitur lineas femineas Osseticas hodiernas praecipue Alanicas esse. Contra vero lineae masculae (Y‑DNA) rupturam manifestam exhibent: Osseti hodierni habent haplogrupos masculos Caucasi indigenos, scilicet G2a, J2, R1b‑L23 Caucasicam, I2c, E1b Caucasicam; cum Alani et Sarmatae antiqui habuerint praecipue R1a‑Z93, R1b‑Z2103, Q1b, J2a, G2a, sed in subcladibus aliis quam haplogrupi Caucasici hodierni. <ref> Ad historiam geneticam Sarmatarum, Alanorum atque Ossetorum hodiernorum illustrandam consulantur hi labores scientifici: Boulygina et al., ''The Genetic Legacy of the Alans'' (Journal of Human Genetics, 2014); Kushniarevich et al., ''Genome-wide analysis of medieval Alans'' (Nature Scientific Reports, 2018); Khokhlov et al., ''Ancient DNA from Tanais'' (Archaeological and Anthropological Sciences, 2019); Wang et al., ''Ancient DNA from the North Caucasus'' (Current Biology, 2020); Lazaridis et al., ''The Genetic History of the Caucasus'' (Cell, 2023); Balanovsky et al., ''The Genetic Structure of Modern Ossetians'' (American Journal of Physical Anthropology, 2012). </ref> == 22. Conclusiones == <div style="text-align:center;"> [[File:Europe relief map showing the historical distribution of ethnic groups named Croats (9th–10th century).jpg |thumb |650px |alt=Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos. |Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos.]] </div> In hoc opere haec praecipue monere volumus: quamquam in chartis historicis saeculi undevicesimi atque circa annum 1900 Chroatia Alba pertinaciter in occidentali Ucraina collocatur, fontes historici — praesertim Chronicon Nestoris (saeculo XI exeunte / XII ineunte) — talem collocationem non sustinent. Nestor Kioviensis Chroatos, qui in Russia Kioviensi (hodierna Ucraina) habitabant, numquam “Albos” appellat, sed simpliciter Chroatos, Hr’vate, etc. Unico autem loco, ubi nomen “Chroati Albi” profert, eos cum “Serbis et Horutanis” coniungit, id est cum gentibus extra fines Ducatus Russiae Kioviensis positis. '''Conclusio 1: Chroati in regione veteris Russiae Kioviensis (hodierna Ucraina) non sunt “Chroati Albi”, sed Chroati tantum. Opus “De administrando imperio” Constantini VII Porphyrogeneti duas narrationes de Chroatis et de terra unde venerunt continet, in capitulis XXX et XXXI. Terram illam Porphyrogenetus aperte “Chroatiam Albam sive Magnam” nominat, eamque usque ad tempus quo opus conscribebat (circa annum 950) non fuisse christianam affirmat. Hoc testimonium regionem Bohemiae excludit, cum Bohemia iam saeculo IX exeunte per Moraviam christianitatem recepisset, atque saeculo X ineunte pro terra christiana haberetur. Quare collocatio Porphyrogeneti “Chroatiae Albae” in terris ad septentrionem et orientem Bohemiae quaerenda est. Praeterea, data capitulorum XXX, XXXI et XXXII locum Chroatiae Albae delineant: ab occidente Franci eos invadunt; ad fines Boiki (= Bohemia = Čechia) cum Serbis Albis sive non christianis et cum Francis confinia habent. Haec descriptio Chroatas Albas in hodiernam Poloniam meridio‑occidentalem, ad triquetrum Bohemiae, Poloniae et Germaniae, collocat.<ref>Propter rerum gestarum vicissitudines, fines Poloniae hodiernae, anno 1945 constituti, motum civitatis Germanicae versus orientem territorialiter sustulerunt; quare fines Poloniae hodiernae magna ex parte cum statu inter civitates exeunte saeculo X congruunt.</ref> Porphyrogenetus etiam scribit Chroati Albi cum Ungaris vicinos esse: in uno loco dicit Ungaros eos oppugnare, in alio vero cum eis in affinitate et amicitia vivere. Id verum esse potest tantum de Chroatis qui in immediato vicinatu Hungariae saeculo X ineunte et medio habitabant, quod maxime ad Poloniam meridianam spectat, ad tractus qui hodie cum Slovacia terminantur, cum Ungari post adventum in Pannoniam etiam Slovaciam tenuerint, quae tum “Hungaria Septentrionalis” vocabatur. Denique Porphyrogenetus refert Chroatas Albas ab oriente a Pečenegis oppugnari et spoliari. Hoc testimonium maxime ad Chroatas in Ucraina occidentali spectare potest, minus ad Chroatas in Polonia meridiana, et minime ad Chroatas in Polonia meridio‑occidentali, qui cum Francis, Serbis Albis (Lusaticis) et Bohemis confinia habebant. Ex hac geographia Porphyrogeneti apparet “Chroatiam Albam” amplum spatium esse inter Germaniam (Franciam) ad occidentem, Hungariam/Slovaciam ad meridiem et Ucraine occidentales ad orientem situm. '''Conclusio 2: Porphyrogeneti nomen “Chroatia Alba” ad regiones hodiernae Poloniae meridio‑occidentalis et meridianae spectat. Mentio autem Pečenegorum, qui Chroatiam Albam ab oriente oppugnare dicuntur, indicat Porphyrogenetum non solum Chroatas in Polonia meridiana atque meridio‑occidentali, sed etiam eos in Ucraina occidentali, id est in veteri Ducatu Russiae Kioviensis, ad notionem Chroatiae Albae pertinere existimasse. Narratio de Chroatis etiam in legendis Bohemicis occurrit, quae vitam sancti Venceslai (lat. Wenceslaus) referunt, quem anno 935 frater eius germanus, Boleslaus I Crudelis (Bohemice: Boleslav I. Ukrutný, † 967), interfecit. Mater eorum, Drahomira (Dragomira), metu perculsa post caedem filii “ad Chroatos” sive “in terram Chroatorum” confugisse memoratur. Chronicae Bohemicae, sicut Chronicon Dalimili saeculi XIV, originem ipsius gentis Bohemicae ex terra Chroatorum (''Charvaty'') deducere conabantur; quod non ad Chroatiam Adriaticam spectat, sed ad Chroatiam in regionibus hodiernae Poloniae sitam, in vicinitate Serborum Lusaticorum in Germania orientali. Documentum Bohemicum gravissimum, quod duas ipsas Chroatorum coetus inter alia Slavica tribus commemorat, est ''Pivilegium de fundatione episcopatus Pragensis'', quod Cosmas Pragensis in sua Chronica Boemorum (saeculo XII ineunte) tradidit. Ipse textus Pivilegii, saeculo XI exeunte conscriptus, fines episcopatus tempore fundationis anno 973 describit. In eo refertur ad quas gentes, flumina et urbes fines Pragensis episcopatus pertineant. Ita legitur fines ad septentrionem usque ad: “… ''Psouane, Chruati et altera Chrowati, Zlasane…''”. Graphia in variis codicibus et editionibus Cosmae diversa est: alibi invenitur "''Ghrvvati et altera Chrowati''"; alibi pro ''Zlasane'' legitur ''Slazane'', etc. Ex hoc Pivilegio apparet duas Chroatorum coetus ad septentrionem Bohemiae vixisse, in ambitu tribuum Silesiacarum Poloniae (Slasane/Zlasane = Silesiani). Quamquam textus eos iuxta memorat, parum verisimile est eos fuisse immediatos vicinos. Quod eo magis confirmatur, cum ''Pivilegium'' dicat episcopatum Pragensis anno 973 complecti etiam urbem Cracoviam totamque provinciam Cracoviensem in Polonia meridiana, atque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Strij protendi.<ref>Bugus, qui Occidentalis Bugus appellatur, flumen est quod in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit atque hodie parte cursus sui fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit; postea vero ad occidentem vergit, in Podlasia Polonica et deinde in Mazovia decurrens, ubi septentrione Varsoviae in Vistulam influit. Stryj flumen est in Ucraina occidentali quod in Carpathiis Silvestribus oritur, prope fines hodiernos Poloniae et Ucrainae apud vicum Užok fluit atque in Dniestrum (Tyras) se exonerat. Superior autem cursus Stryj nonnihil prope fines Poloniae et prope fontem fluminis San in Polonia austrorientali transit, et circiter sexaginta chiliometris ad occidentem a superiore cursu Stryj fines Slovaciae reperiuntur. Itaque Stryj flumen in Ucraina occidentali situm est, prope fines Poloniae et Slovaciae.</ref> Nonnulli existimant nomen fluminis quod iuxta Bug memoratur non esse Strij, sed Styr, flumen quod per regiones Voliniae circa urbem Rivne fluit. Nos autem censemus talem interpretationem fines episcopatus nimis in orientem protrahere, in territorium quod tum sub potestate Russiae Kioviensis erat, quae eo tempore necdum christianitatem publice receperat. Nam propagatio et receptio christianitatis in medio aevo initio a principibus et ordinibus superioribus ad inferiores ordines societatis descendebat. '''Conclusio 3: Ex ''Pivilegio fundationis episcopatus Pragensis'' discimus duas coetus Chroatorum in hodierna Polonia meridiana vixisse: unum ad septentrionem Bohemiae, inter tribus Silesiacas ad orientem et Serbos Lusaticos ad occidentem; alterum vero coetum Chroatorum verisimiliter in regionibus ad meridiem vel meridio‑orientem Cracoviae habitasse. Cosmas Pragensis in descriptione finium episcopatus Pragensis ad annum 973 etiam memorat Cracovam civitatem cum omnibus regionibus ad praedictam urbem pertinentibus ad meridiem cum Hungaris confinare. Meminisse autem oportet montes Beskidas et Tatrae ad meridiem Cracoviae sitos esse, ubi etiam ''Babia Gora'' eminens reperitur, quae fortasse Porphyrogeneti ''Bagibareia'' fuisse potest. Porphyrogenetus praeterea scribit principem Zachumliae saeculi X ineuntis, Michaelem, originem familiae suae ex regionibus circa Vistulam deducere. Toma Archidiaconus Spalatensis, quamquam saeculo XIII medio scribit, independenter a Porphyrogeneto, memorat adventum septem vel octo generum nobiliorum ex regionibus Poloniae. '''Conclusio 4: Christianitas in Poloniam anno 966 publice pervenit, cum dux Poloniae Mieszko I (960–992) baptizatus est, ut matrimonium cum principissa Bohemica Dubravka contrahere posset. Mieszko origine fuit dux regionis quae “Magna Polonia” appellatur, in parte Poloniae media‑occidentali sita (urbes primariae: Gneznensis, postea Posnania). Regiones autem Poloniae meridianae circa Cracoviam, necnon partes Silesiae meridio‑occidentales, Poloniae adiunctae sunt usque ad annum 990, quod fuit effectus expeditionum Mieszkonis. Hoc est confirmatio addita quod regio Poloniae circa annum 950, cum Porphyrogenetus opus suum ''De administrando imperio'' conscribebat, adhuc pagana erat et non christiana. Quare regiones Poloniae meridianae et meridio‑occidentales sunt locus ubi Chroatia Alba collocari potuit. Ex Chroatia Alba Chroati, in societate cum aliis Slavonicis gentibus, ad meridiem migraverunt per Bohemiam in Austriam meridionalem hodiernam (mediaevalem Carantaniam), ubi multa toponyma Slavica reperiuntur, inter quae Crowati, Chrouatti, etc., etiam pro regionibus amplioribus, sicut area latior circa Klagenfurtum. Testimonium toponymiae Slavicae et nominum ad Chroatos pertinentium invenitur in appellatione pagi maioris (pagus Chruuati) in regione circa Klagenfurtum, quod confirmatur in pluribus documentis imperatorum Ottonis I, II, III saeculi X, quae in tabulis geographicis Germaniae fideliter expressa sunt. Ob migrationes ad occidentem et meridiem ex Chroatia Alba (Polonia), quaedam loca a Chroatibus frequentius habitata sunt, alibi vero pauca tantum vici Chroatorum exstiterunt, ut videtur in regionibus circa Lipsiam et Hallam in Germania orientali. '''Conclusio 5: Chroatia Alba, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae et meridio‑occidentalis sita, pars fuit amplioris spatii habitationis coetuum nomine Horvat /Hrovat /Harvat /Hrvat insignium. Chroati Albi ex Polonia meridiana in minoribus coetibus inter Slavos Germaniae orientalis migraverunt, in regiones circa Lipsiam et Halleam; minores partes Chroatrum, ut toponymia confirmat, etiam in territorio Bohemiae permanserunt, quae in itinere eorum ad meridiem sita erat. Item, pars Chroatorum in migratione ad meridiem in Karantania Austriaca remansit. Maximus autem et orientalissimus coetus Chroatorum sunt Chroati in Ucraina, quos non “Chroatos Albas”, sed simpliciter Chroatos appellare oportet, ut fontes testantur. Ergo, non igitur de uno continuo territorio agitur, sed de coetibus Chroatorum in magno spatio dispersistis, intermixtis cum aliis Slavonicis gentibus, quod fuit effectus migrationum. Toponyma cum nomine Chroatus (''Hrvat'') etiam in regionibus vicinis reperiuntur: in Slovenia, Serbia (Hrtkovci), aliis locis Balcanicis, usque ad Graeciam. '''Conclusio 6: Iter et directio migrationis Chroatorum. Imago generalis migrationum Chroatorum, quae ex his investigationibus emergit, talis est: ex Ucraina Chroati ad occidentem migraverunt per Poloniam meridionalem (Chroatia Alba) usque ad Bohemiam, atque inde per Austriam meridionalem (Carantania/Koruška) usque ad litora Adriatica. '''Conclusio 7: Illi Chroati qui in septentrione, in “Magna” vel “Alba Chroatia”, permanserunt, tempore in processu ethnogeneseos pars nationum ibi viventium facti sunt: imprimis Polonorum. Hodie reliquiae loquentium Slavice in regione Austriae Koruškae (antiqua Carantania) se declarant ut pars minoritatis nationalis Slovenicae, quod non est mirum, cum Slovenia eis per plus quam mille annos vitae et evolutionis proximum et linguisticum et geographicum spatium fuerit, cui physice immediate adhaerebant. Quamquam incolae antiquae Carantaniae ad varias Slavicas gentes pertinere videntur, Chroati inter Slavos Karantaniae sunt una ex coetibus documentis optime testatis. Chroati in Ucraina paulatim non assimilati sunt, sed transformati, in iis regionibus ubi habitabant, cum de magnis coetibus Chroatorum ageretur, circa magna oppida mediaevalia congregatis. '''Conclusio 8: Identitas nominalis Chroatorum in Ucraina per tempora mutata est: a regionali identitate Galiča/Haličizne saeculis XII et XIII, cum illa loca Lavovi/Lvivi et Galiči ad gradum regni elevata sunt post dissolutionem Russiae Kioviensis et post atque inter incursiones Mongolicas (quae non erant eventus unici, ut interdum putatur), usque ad formationem separatae identitatis “rutenae” sive “rusinicae” apud Ucrainenses occidentales in Podnestrovlio superiore, circa montes Carpathos atque in Podolia.<ref> Anno 1253 Danijel Romanovič, princeps Galiciae et Volhiniae, coronatus est a papa Innocentio IV., quo facto Ducatus Galiciae‑Volhinensis ad dignitatem Regni Ruteniae evectus est. Cf. ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Daniel Romanovich”, accessum die 21 Oct. 2026; vide etiam ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Roman Mstislavich”. </ref> Identitas Ucrainensium occidentalium Rutenae sive Rusiči sive Rusini iterum subdividitur in: Lemki, Boiki et Hutsuli. = = == Notae == <references/> == Notae == <references/> [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Geographia]] 9p93ega2cmbr3abtt6p43kca9qkh7iw 285586 285585 2026-10-25T13:04:22Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana */ 285586 wikitext text/x-wiki [[Coronus Tenebrosius]] = DE SITU CHROATIAE ALBAE SIVE MAGNAE = == 1. Introductio == Vetustissimus fons historicus, qui de adventu Croatarum in hodiernam patriam deque regione unde profecti sunt narrat, est opus imperatoris Byzantini<ref> Nomina historiographica Byzantium, Imperium Byzantinum atque Imperium Romanum Orientale a recentioribus historicis inducta sunt, ut facilius designaretur civitas quae post annum 476 unica pars Imperii Romani superstes mansit, potestate politica, administrativa et militari. Imperator Constantinus circa annum 330 novam urbem condidit, Constantinopolim, in loco veteris coloniae Graecae Byzantion, unde etiam nomen Byzantii ortum est. Civitas fere mille annos (476–1453) exstitit atque regiones hodiernae Graeciae et Asiae Minoris complexa est. Religio publica orthodoxa erat, et saeculo VII lingua Graeca locum linguae Latinae tamquam linguae officialis occupavit. Nomen publicum civitatis erat Graece ''Basileia tōn Rhōmaiōn'', Latine autem ''Imperium Romanum''. </ref> Constantini VII Porphyrogeniti (905–959), quod titulo Latino ''De administrando imperio'' inscribitur. Opus Graece primum conscriptum est, sed titulum Latinum ''[https://archive.org/details/porphyrogenitus-1967-dai/page/153/mode/2up De administrando imperio]'' posteriores Europae editores et curatores ei attribuerunt.<ref> Primum opus ''De administrando imperio'' typis editum Ioannes Meursius anno 1611 curavit. Hic autem textus Latinus hodie ad usus investigationis academicae non adhibetur, cum multas errores atque deviationes contineat. Vide editionem digitalem: [https://archive.org/details/constantiniimper00cons ''Constantini Imperatoris Porphyrogeniti De administrando imperio'' (textus Latinus, 1611)]. </ref> Imperator Constantinus librum suum commentarium esse voluit atque fidelem notitiarum thesaurum de populis et regnis vicinis, destinatum filio suo minori et heredi Romano (938–963). Ex ipsis testimoniis operis colligitur librum inter annos 948 et 952 compositum esse, unde annus circiter 950 vulgo pro tempore originis ponitur. Capita tricesimum et tricesimum primum operis ''De administrando imperio'' (breviter: DAI) continent ''origo gentis'' Croaticae, id est narrationem de origine populi. Croatae non sunt solus populus Slavicus qui traditionem de “terra unde venerunt” ad sedes hodiernas conservat.<ref> Traditio Bohemica quoque narrationes de origine gentium servat (ut in Chronico Dalimiliano, saeculo XIV conscripto). Nestor, chronicarius Kioviensis (fine saeculi XI et initio XII), primam historiam de origine Slavorum exhibet. Priscam sedem gentis in regione Danubiana constituit, unde, secundum eum, Slavi sub pressione Vlahorum sive Volohorum (forsitan Romanorum, qui ad terras medii et inferioris Danubii advenerunt; attamen fieri potest ut ad Celtas sive Gallos referatur, quorum expansio saeculo IV a. Chr. n. facta est) versus septentrionem migraverint, in loca circa Vistulam sita. Nestor affirmat ex ea migratione ortos esse Ljahos sive Lahi (Lehos), id est gentes Slavicas Polonicas, atque ex iis Radimicios et Viaticios, populos Slavicos orientales. </ref> Attamen narratio Porphyrogeniti de origine et adventu Croatarum ad Adriaticum, in duabus versionibus exposita, multis differentiis atque contextu historico certo (Avaris, imperatore Heraclio /610–641/) a ceteris huiusmodi traditionibus Slavicarum gentium discrepat. '''De appellatione “Chroatia Alba sive Magna” ''' Notio “Chroatia Alba sive Magna”, quae etiam in titulo huius operis posita est, ex ipso Porphyrogeniti libro proficiscitur, ubi in extremo capitis XXXI haec leguntur: '''''Ὅτι ἣ μεγάλη Χρωβατία, ἣ καὶ ἄσπρη ἐπονομαζομένη, ἀβάπτιστος τυγχάνει μέχρι τῆς σήμερον, καθὼς καὶ οἱ πλησιάζοντες αὐτὴν Σέρβλοι.'' Quod Latine reddi potest: '''''Quoniam Chroatia Magna, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem abaptista permanet, sicut et Serbli, qui ei proximi sunt.'' Nonnulli auctores atque investigatores, qui Porphyrogeniti textum diligenter tractaverunt, existimant vocem Graecam ἡ μεγάλη praeter sensum proprium “magna” etiam significationem “vetus” habere potuisse, fortasse sub influxu usus Latini vocabuli maior (cuius significatio est: 1. maior, 2. natu maior, id est senior). Nam in ethnographia Byzantina adiectivum μεγάλη non solum magnitudinem, sed etiam vetustatem significare solet, id est regionem primigeniam et matrem. Hoc sensu cum Latino maior congruit, qui in scriptis geographicis et ethnographicis Romanis frequenter in sensu “antiquior”, “primigenius”, “originarius” adhibetur. Quam ob rem pars investigatorum censet vocem Porphyrogeniti ἡ μεγάλη Χρωβατία interpretandam esse ut “Chroatia primigenia” sive “vetus Chroatia”, non autem necessario ut “magna” in sensu spatii vel amplitudinis. Hic propositum est, ex iis quae in fontibus historicis continentur (varia documenta, chronica atque annales), locum geographicum Chroatiae Albae sive Magnae determinare. Ad hanc rem perficiendam, praeter testimonia de Chroatis in documentis et scriptis historiographicis expressa, adhibebimus quoque cognitiones ex toponymia, hydronymia, anthroponymia, necnon inventa recentioris linguisticae atque archaeologiae.<ref>https://hal.science/hal-02902087/file/Kazanski_Archaeology-Slavic%20Migrations_2020.pdf</ref> <center> [[File:Location of White Croatia and White Serbia in 560.jpg|700px |alt=Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 |Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 secundum fontes aevi medii]] </center> == 2. De administrando imperio: Caput XXX (pars de Chroatis) == '''Οἱ δὲ Χρωβάτοι κατῴκουν τηνικαῦτα ἐκεῖθεν Βαγιβαρείας, ἔνθα εἰσὶν ἀρτίως οἱ Βελοχρωβάτοι. '''Μία δὲ γενεὰ διαχωρισθεῖσα ἐξ αὐτῶν, ἤγουν ἀδελφοὶ πέντε, ὁ τε Κλουκᾶς καὶ ὁ Λόβελος καὶ ὁ Κοσέντζης καὶ ὁ Μουχλώ καὶ ὁ Χρωβάτος, καὶ ἀδελφαὶ δύο, ἡ Τούγα καὶ ἡ Βουγά, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτῶν ἦλθον εἰς Δελματίαν, καὶ εὗρον τοὺς Ἀβάρεις κατέχοντας τὴν τοιαύτην γῆν. '''Ἐπὶ τινὰς οὖν χρόνους πολεμοῦντες ἀλλήλους, ὑπερίσχυσαν οἱ Χρωβάτοι, καὶ τοὺς μὲν τῶν Ἀβάρων κατέσφαξαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὑποταγῆναι κατηνάγκασαν. Ἐκ τοτέ οὖν κατεκρατήθη ἡ τοιαύτη χώρα παρὰ τῶν Χρωβάτων, καὶ εἰσὶν ἀκμὴν ἐν Χρωβατίᾳ ἐκ τῶν Ἀβάρων, καὶ γινώσκονται Ἀβάρεις ὄντες. '''Οἱ δὲ λοιποὶ Χρωβάτοι ἔμειναν πρὸς Φραγγίαν, καὶ λέγονται ἀρτίως Βελοχρωβάτοι, ἤγουν Ἄσπροι Χρωβάτοι, ἔχοντες ἴδιον ἄρχοντα· ὑπόκεινται δὲ Ὧτῳ, τῷ μεγάλῳ ῥηγὶ Φραγγίας, τῆς καὶ Σαξίας, καὶ ἀβάπτιστοι τυγχάνουσιν, συμπενθερίας μετὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἀγάπας ἔχοντες. '''Ἀπὸ δὲ τῶν Χρωβατῶν, τῶν ἐλθόντων ἐν Δελματίᾳ, διεχωρίσθη μέρος τι, καὶ ἐκράτησεν τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Παννονίαν· εἶχον δὲ καὶ αὐτοὶ ἄρχοντα αὐτεξούσιον, διαπεμπόμενον καὶ μόνον πρὸς τὸν ἄρχοντα Χρωβατίας κατὰ φιλίαν. <ref>Editio Graeco‑Anglica: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gyula Moravcsik, vers. Anglica Romilly Jenkins, Dumbarton Oaks Texts I, Washingtoniae, 1967 (repr. 1993).</ref> Translatio nova Latina (secundum textum Graecum):<ref>Translatio a Coronō Tenebrōsiō facta.</ref> Chroati<ref>Translitteratio Latina. Porphyrogenitus scribit '''Χρωβάτοι''', quod Latine translitteratur ut '''Chrobatoi'''; ob vitacismum autem β ut [v] pronuntiatur, unde lectio ['''Hrovatoi'''], formae Croaticae hodiernae '''Hrvati''' (nom. pl.) proxime respondens. Forma ''Croati'' (nom. pl.) ex antiquiori forma ''Chroati'' orta est (cf. dux Chroatorum in [[Privilegium ducis Tirpimiri]]), quae ipsa a primigenio ''Chrovati'' provenit. Sonus autem /v/ in Latino saepe omittitur in adaptatione vocabulorum externorum, unde transitus '''Chrovati'' → ''Chroati'' → ''Croati'''. In linguis Slavonicis occidentalibus et orientalibus variae formae radicis occurrunt: in linguis Polonica, Ucrainica, Russica frequentissima est forma '''Horvati''' (radix ''hor-''), dissimilis occidentalibus formis '''hro-, cro-, chro-, kro-''', quae in linguis Germanicis et Romanicis praevalent. Haec permutatio vocalis /o/ explicari potest per phaenomenon phonologicum '''metatheseos liquidae''', quo vocales locum permutare possunt, cum iuxta liquidas /r/ vel /l/ consistant. '''Metathesis liquidae''' fuit communis et actuosa mutatio phonologica in antiquioribus periodis formationis linguarum Slavonicarum. '''In linguis Slavonicis orientalibus''' (Russica, Ucrainica) '''metathesis liquidae''' nonnumquam ad phaenomenon '''plērophoniae''' (punoglasje) duxit, quo vocalis /o/ duplicatur: ''glova → golova; *gord → gorod → grod''. Quaedam formae in linguis Bohemica et meridiano‑Slavonicis '''ad quantitativam vocalis productionem''' evolverunt, ut in exemplo ''grod → grad''. Eiusmodi leges phonologicae verisimiliter etiam in evolutione ethnonymi '''Horvat → Hrovat → Hr’vat''' operatae sunt. In regionibus Croatiae septentrionalibus ('''dialectus kajcavicus''') frequens erat forma '''Horvat''', dum in Dalmatia ('''dialectus chakavicus''') forma '''Harvat''' adparebat. Utraque forma ex antiquiori '''H’rvat''' (ubi ’ = semivocalis, ''jer'' in lingua '''paleoslavica''' et in lingua '''Slavica ecclesiastica antiqua''') derivata esse censetur. In lingua Croatica hodierna, intra fines '''dialecti Shtokavicorum''', evoluta est forma hodierna '''Hrvat'''.</ref> autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt '''Belochrovati''' (Albichroati). Una autem gens ab eis seiuncta, quinque scilicet fratres Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo et Chrobatos, itemque duae sorores Touga et Bouga<ref>Nomina Croatorum e textu Graeco translitterata sunt: Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo, Chrobatos, Touga, Bouga. Proposita lectio ad normam phoneticam: [Klukas, Lovelos, Kosentsis, Muhlo, Hrovatos, Tuga, Buga].</ref>, cum suo populo ab illis discedentes, in Dalmatiam venerunt ibique Avaros invenerunt terram illam obtinentes. Cum vero inter se per aliquot annos bellarent, Croatae superiores facti sunt: quosdam Avarorum trucidarunt, reliquos autem ad dicionem redigere coegerunt. Ex eo igitur tempore ea regio a Chroatis possessa est; suntque adhuc in Chroatia quidam Avarorum posteri, qui Avaricam originem ostendunt. Reliqui autem Chroatī apud Franciam manserunt, et nuncupantur hodie Belochrovatī, id est Albi Chrovatī, proprium principem habentes. Subiciuntur vero Otoni, magno regi Franciae atque Saxoniae, et inconditi (i.e. nondum baptizati) sunt, affinitates cum Turcis (id est: cum Hungaris) contrahentes atque amicitias cum eis colentes.<ref>Porphyrogenitus vocabulum Turcos ad Hungaros refert (circa annum 950), more Byzantinorum saeculi X, qui gentem Hungarorum nomine ''Τούρκων'' appellare consueverant.</ref> Ex Chroatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam; habent autem et ipsi principes suae potestatis, qui tantum ad principem Chroatiae amicitiae causa legatos mittunt. == 3. Analysis et interpretatio: Quid est Bagibareia? == '''Chroati autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albichroati). Multi investigatores putant “Bagibareiam” revera esse Bavariam. Alii autem monuerunt “Bagibareiam” Bavariam esse non posse, cum imperator Porphyrogenitus in ceteris operibus suis ad designandam Bavariam alio nomine utatur; in opere ''De thematibus'' Porphyrogenitus pro Bavaria voce Graeca ''Baioure'' utitur; idem monuit etiam Stephanus Krizin Sakač in opere Constantini ''De caerimoniis aulae Byzantinae''.<ref>Sakač, ''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum'', in: Croati usque ad saeculum VII, Zagrabiae 2000.</ref> Quoad vocabulum Bagibareia, haec cognoscenda sunt. In lingua Graeca antiqua littera β (Latine translitterata ut B, b) sonum /b/ repraesentabat; sed mutationes phonologicae in Graeco sermone vivo effecerunt ut in aevo Byzantino medio sonus /b/ in vocabulis Graecis ut /v/ pronuntiaretur: quod “vitacismus” appellatur. Scriptores autem aetatis Byzantinae, cum sonum /b/ in vocabulis externis et nominibus exprimere vellent, littera β adhuc saepe utebantur; demum postea paulatim adhiberi coepit combinatio litterarum mp ad sonum /b/ notandum, ut in exemplo tituli Croatici “ban”, qui Graece ut "mpanos" scribitur.<ref>Kinnamos, secretarius imperatoris Manuelis Comneni (1143–1180), solus praeter Porphyrogenitum est Graecus qui banum memorat; eum scribit ut ''mpanos''. Etiam in lingua Neo‑Graeca sonus /b/ per coniunctionem litterarum "mp" exprimitur.</ref> Porphyrogenitus igitur in scriptis suis littera β (B, b) adhuc utitur ad utrumque sonum exprimendum: et ad sonum /v/ et ad sonum /b/. Exemplum huius duplicis usus litterae β est nomen quod pro Croatis scribit: ''Chrobatoi'', quod sane legi debet ut ''Hrovatoi''. Praeterea altera mutatio phonologica, quae in lingua Graeca aetate Byzantina facta est, fuit conversio veteris Graeci coetus phonici /gi, ge/ in sonum /j/; exempli gratia, vox antiqua ''hagia'' Byzantino tempore pronuntiatur ut [aja]. Itaque etiam in vocabulo ''Bagibareia'' possibilis est lectio [''Bajvaria''].<ref>Praesertim, si monophthongizationem diphthongorum Graecorum veterum consideremus, quae plerumque efficiebatur aequatione valoris phonici ad secundum elementum diphthongi (hoc in casu: ei → /i/). Quare in voce ''Bagibareia'' lectio [''Bajvaria''] ex pronuntiatione orta est.</ref> Si possibilitatem consideremus auctorem partis de Chroatis in capite XXX ab auctore capitis XXXI diversum esse, tum fieri potest ut ille secundus auctor alio nomine pro Bavaria usus sit quam ipse Porphyrogenitus, qui in scriptis suis “Baioure” pro Bavaria adhibet. Nihilominus non est necesse omnino de altero auctore aut de interpolatione posteriore cogitare: prorsus fieri potest ut ipse imperator in archivis suis duo diversa relationes scriptas de Chroatis habuerit easque simpliciter transcripserit. Altera possibilitas significationis nominis “Bagibareia” esset nomen montis “Babia gora” (Graece: Babeia oreia), quod Constantinus, sive scriptor capitis XXX, ad auris perceptionem accommodavit et ita consignavit. In mundo Slavico hodie plures montes nomine Babja gora exstant, quorum unus maior est [https://en.wikipedia.org/wiki/Babia_G%C3%B3ra Babia Góra] in triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae. <center> [[File:8maja2006 babiagora 035.jpg|600px|alt=Babia Góra|Babia Góra – conspectus e parte Polonica]] </center> == 4. Thesis de Chroatia Alba in territorio Carinthiae mediaevalis, id est provinciae hodiernae Austriae Kärnten == Iam saeculo XIX interpretes et commentatorum Porphyrogeniti, ut Arminius Pavić (1844–1914), existimaverunt ''Bagibareiam'' significare “Babja gora”; Pavić autem putavit eam montem in hodierna Slovenia esse, trans flumen Cupam situm. Ex quo sequeretur Chroatas ante adventum in Dalmatiam in provincia Norico, sive in mediaevali Carantania<ref>Latine: ''Carantania'' sive ''Carentana'' sive ''Carinthia''; lingua Germanica: Kärnten, lingua Croatica: Koruška, in Austria australi.</ref>, habitasse, ubi testatum est exsistere toponyma nomen Chroatarum continentia, necnon totam regionem latiorem circa oppidum ''Klagenfurt'', quae in veteribus tabulis geographis ''Crowati'' appellatur.<ref> Tabula geographica – Spruner–Menke Atlas (In Nomine Jassa): [https://i0.wp.com/www.jassa.org/wp-content/uploads/2020/07/BRIGHT.png Spruner–Menke Atlas]</ref> <ref>Pagina de toponymia Slavica in regionibus Bavariae, Austriae, Carinthiae: [https://www.jassa.org/?p=16812]</ref> Hoc sententiam Armini Pavić postea quoque secuta est praeclara historica Croatica Nada Klaić, quae putavit ipsam veterem Carantaniam esse “Magna sive Alba Chroatia” de qua opus ''De administrando imperio'' narrat.<ref>Nada Klaić (1920–1988), historica Croatica; vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Nada_Klai%C4%87 paginam Anglice in Vicipaedia].</ref> At vero, secundum data in capite XXXI de situ Chroatiae Albae inter Franciam ad occidentem, Hungaros ad meridiem atque Pecenegos ab oriente eos impetentes, necnon de intervallo triginta dierum itineris a mari, Carantania nullo modo his duobus criteriis respondet: proximum enim mare Carinthiae est Hadriaticum, ad quod profecto non sunt triginta dies itineris; item Carantaniam non Pecenegi ab oriente oppugnabant, sed solum Hungari ex eadem parte eam invadere poterant. '''Haud dubium est nonnullos Croatas in regione Carantaniae veteris consedisse; attamen haec regio nullo modo esse potest “Alba sive Magna Chroatia” Constantini Porphyrogeneti, ut imaginata est Nada Klaić, quare hanc opinionem omnino reiciendam esse censemus.''' Notandum est migrationem Chroatarum in provinciam Romanam Dalmatiae, quam Porphyrogenitus in capite XXXI ''De administrando imperio'' sub imperio Heraclii (610–641) collocat, tempore congruere cum nonnullis aliis eventibus historicis: cum obsidione Constantinopolis anno 626 ab Avaris, Slavis et Persis frustra tentata, cum morte Baiani kagani, necnon cum ortu primae magnae Slavicae formationis politico‑militaris, regni Samonis in media Europa, in regionibus quae hodie Bohemia, Moravia atque terra Lusatiensium Serborum sunt. Sub ductu Samonis, is militaris foedus gentium Slavicarum feliciter et contra Francos ad occidentem, et contra Avaros ad orientem pugnavit. Bella Samonis adversus Avares in [[Chronicum (Fredegarius)|Chronico Fredegarii Scholastici Burgundiae]], capitulis XLVIII–XLIX, exponuntur; bella vero adversus Francos in capitulo LXVIII. Num fortuitum est Chroatas, ut Porphyrogenitus tradit, eo ipso tempore, circiter annum 630, advenisse, cum potestas Avarorum labefactaretur et regnum Samonis in ascensu esset? <center> [[File:Croats, Carantania and Samo's realm after 631 AD.jpg|frame|Tabula ostendit situm Chroatarum et Carantaniae ad regnum Samonis post annum 631.]] </center> Problematica de praesentia Croatarum in Carinthia tractata est in articulo suo [http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ09(1956)/GZ09.04.%20Antoljak,%20S.%20-%20Hrvati%20u%20Karantaniji.pdf Hrvati u Karantaniji] a historico Croatico Stjepano Antoljak.<ref>Stjepan Antoljak (1909–1997), historicus Croaticus; ''Hrvati u Karantaniji'', 1956, Facultas Philosophica Scopii.</ref> Ex concordantia toponymorum Dalmatiae septentrionalis et Liburniae cum iis Carantaniae veteris, Antoljak statuit Croatas non ex Carantania in Dalmatiam, sed e Dalmatiis postea in Carantaniam venisse. Problematica de vetere Carantania late et diligenter tractata est a historicis Slovenis: Bogo Grafenauer, Ljudemisl Hauptmann et Milko Kos.<ref>Bogo Grafenauer (1916–1995), historicus Slovenus, de Carantania et Slavis eius regionis multa scripsit: vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Bogo_Grafenauer Bogo Grafenauer].</ref> '''Kosentzes/Kosenzis ex ''De administrando imperio'' et ordo ''kosezorum'' Carantaniae veteris Nomen unius ex quinque fratribus, qui Croatas in meridiem ad Dalmatiam deduxerunt, Kosentzes sive Kosenzis, quod in opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeneti occurrit, cum nomine '''''kosezi''''', ordinis liberorum nobilium bellatorumque Carantaniae veteris coniungi solet. In Slavica Carantaniae principatu (hodie Austria australis) ab saeculo VIII usque ad XV peculiarem locum obtinebat ordo hominum, qui '''''kosezi''''' vocabantur (item ''kosegi, kasezi '' etc.). '''''Kosezi''''' proprii erant Carantaniae mediaevalis: nobilitas hereditaria e structura praefeudali, gentilitatis atque territorii orta. Erant liberi bellatores, custodes traditionis electionis principis super '''''lapide Krnensi''''' (Germanice:''Fürstenstein'', Slavice:''Krnski kamen'') in campo, ubi post baptismum ecclesia Sanctae Mariae (Germanice: ''Maria Saal'' / Slavice: ''Gospa Sveta'') prope oppidum hodiernum Klagenfurtum exstitit. Hoc momentum habet in investigatione migrationum Croatorum, cum una e regionibus centralibus antiquae ''Carantaniae'' esset '''''pagus Chrowati''''' seu '''''Crouuati'''''. Nomen kosezi in lingua Germanica reddi solebat ut ''die Edlen'' seu ''Edlinger'' (''nobilis''). Carantania anno 1335 sub dicionem Habsburgorum venit; illi structuram inventam reformaverunt eamque in ordinem feudalem suum inseruerunt. Electio principis super ''lapide Krnensi'' usque ad saeculum XV mansit, cum Habsburgenses ritum participare recusaverunt. Ipsum ritum inaugurationis principis descripsit '''Mavro Orbini''', clericus Ragusinus, in opere Italico '''''Il Regno de gli Slavi''''' (1601). Etymologia nominis ''Kosenzis'': lectio Slavica ad nomen ''kosenc, kosec, kosac'' (lat. faenator) pertinere potest; item lectio Iranica‑Sarmatica ad nomen Kasag (cf. Kasagoi, ethnonymus Adigeorum/Circassorum) non excluditur. == 5. Thesis de Chroatia Magna sive Alba, in regione ad septentrionem‑orientem Bavariae posita, id est in Germania orientali hodierna circa flumen Albis == Identificatio nominis Bagibareia cum Bavaria Stjepanum Pantelić inter alios impulit, ut in libello suo ''Najstarija povijest Hrvata'' (Latine: ''Historia Chroatorum antiquissima'') (Magontiaci, 1993) “Chroatiam Magnam sive Albam” Constantini Porphyrogeniti ad septentrionem Bavariae quaereret, id est in regione Germaniae orientalis hodiernae circa Albim, cum peculiari attentione ad tractum fluminis Salae inter Lipsiam et Hallam. Stjepan Pantelić (natus 1942 prope Viroviticam) studium theologiae Magontiaci perfecit, unde solida cognitio linguae Latinae et Germanicae ei accessit, quae facultatem praebuit bibliothecas et archiva per Germaniam, aetate ante interrete, diligenter explorandi. Pantelićus autem, ut historicus, reprehendi potest quod saepe leviter atque praecipitanter conclusiones ac interpretationes protulit sine vero fundamento in fontibus; sicut, verbi gratia, cum magna occidentalis Slavica tribus Abodritos, item eos quos Franci Vilcos (Welatabos sive Lutitios) vocabant, necnon Rugianos sive Ranienses ex insula Rugia in Baltico, simpliciter omnes — nec plus nec minus — Chroatas appellaverit. <center> [[File:Lutizenbund.PNG|thumb|900px|alt=Slaveni uz Labi u 10. i 11. stoljeću|''Slavi ad Albim, saeculis X–XI.'' ]] </center> Tamen Pantelićus laudandus est quod in libello suo haud magno (in summa 97 paginarum) copiose locos Latinos ex fontibus mediaevalibus protulit atque in notis sub pagina adduxit, ab Einhardo usque ad epistulas Caroli Magni ad uxorem missas bello contra Avaros gesto, necnon excerpta ex variis chronicis aliisque documentis. Praeterea investigationem toponymicam in parte orientali Germaniae peragravit, atque offendit loca ''Gross Korbetha'', ''Klein Korbetha'' et ''Korbetha'' (in fontibus Latinis mediaevalibus: ''Chruvati inferior'', ''Chruvati superior'' et ''Chruvati'') inter urbes Lipsiam et Hallam, item oppidum ''Borna'' in circulo Lipsiensi (Pantelić 1993, pp. 24–25). ''Borna'' enim nomen fuit primi ex fontibus Francicis noti ducis Dalmatiae et Liburniae (annis 817–821). <ref>Borna (dux Guduscanorum, dux Dalmatiae, dux Dalmatiae atque Liburniae) in ''Annales regni Francorum'' annorum 818–821 — textus Latinus: [[Annales regni Francorum]].</ref> Pantelićus quoque complura exempla antiquae toponymiae Slavicae in regione Germaniae orientalis collegit, inter quae: ''Corwete, Curuadi, Curewate'' (ex Hersfeldensi decimarum indice in Friesenfeldu, exeunte saeculo IX); ''Chruuati'' (apud Thietmarum episcopum in Chronica, saec. X/XI); deinde: ''Borewe, Bukuwiz, Camenitz [Kamenic], Zebegore, Krolevitz, Deliniz'' (cf. ''Delnice'' in Croatia), ''Dobergast, Dobrilug, Drevenitz'' (cf. ''Drvenik'' in Croatia), ''Glina'' (ut ''Glina'' in Croatia), ''Grizlav, List, Brodizi'' (cf. ''Brod'' in Croatia), ''Plawe, Racowe, Ribnitz, Slavi, Slavia, Strela, Cosence [Kosence], Studenik, Stablo, Sporno'', atque ''Lipci'' (Leipzig), etc. Indubitata est res quod totus tractus Germaniae orientalis ab Odra et Nissa usque ad Albim (Germanice Elbe) atque Salam a gentibus Slavicis inhabitatus erat, ut fontes testantur, iam a temporibus regis Samae (prima medietas saeculi VII). Eadem autem Slavicae gentes, in maiores foederationes tribuum coalitae, magnam partem autonomam politicam gerebant: modo socii Francorum contra Saxones (aetate Caroli Magni), modo in bellis adversus Francos ac postea reges Germaniae; donec saeculo XII eorum autonomia politica omnino sublata est eisque impositae sunt christianizatio et germanizatio.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304131003/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrons/helmold.htm Helmoldus, *Chronica Slavorum*]</ref> Nomina ducum illorum Slavorum inter Odram et Albim indolem quandam communem Slavicam ostendunt: ''Draško/Thrasco, Slavomir, Sedrag, Gostimil, Dobromisl, Dobrimir, Tugomir/Tugumir, Stojnev, Mistivoj, Mistislav, Višedrag, Budivoj, Pribislav, Vratislav, Vislav'', etc. Quare libellus Stjepani Pantelić ''Najstarija povijest Hrvata'' (''Historia Chroatorum antiquissima'') quasi dux quidam haberi potest per historiam Slavorum Polabensium, quorum solum '''''Lusatici Sorabi''''' usque ad hodiernum diem identitatem et linguam Slavicam servaverunt. Ut conclusio huius analysis libelli Pantelićiani sumi potest quod haud dubie nonnulli Chroatae in regione circa flumen Salam in Germania consederint; attamen pauca tantum loca minora ibi reperiuntur, quae nullo modo cum illa Porphyrogenetae “Chroatia Magna sive Alba” identificari possunt. Videtur etiam Pantelićus ipse hoc sibi conscius fuisse, quare omnes Slavicos orientalis Germaniae in Chroatas transformare conatus est (quod Chroatomania appellari potest), quamquam ipse fontes mediaevales et locos citatos adducebat qui nomina propria ac peculiaria istarum Slavicarum gentium clare ac indubitanter testantur.<ref>James Westfall Thompson, ''The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs'', ''The American Journal of Theology'', vol. 20, br. 2 (1916), str. 205–230, University of Chicago Press. [https://doi.org/10.1086/479673 https://doi.org/10.1086/479673]</ref> Addendum quoque est quod et Porphyrogeneta et rex Anglosaxonicus Alfredus Magnus aliique fontes Chroatas Albas in vicinitate immediata Bohemiae collocant (terra Boiki = Bohemia) atque eos ''constanter ad orientem a Serbis Albis ponunt''; quae omnia congruunt cum situ in hodierna Polonia australi atque austro‑occidentali. == 6. Quaestio de situ ''Illyrici'' Porphyrogeniti == === Caput XXX De administrando imperio: de situ et finibus Chroatiae ceterarumque Sclaviniarum === '''''Ex Chrovatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam ...'' ''Haec Chroatia ceterique Sclavi<ref>Slavi, ut ex scriptis Crnorizci Hrabari, Chronico Nestoris aliisque fontibus apparet, se ipsos Slovene/Slovjene appellabant. Scriptores autem Byzantini — Procopius, Menander, Theophylactus, Nicephorus aliique — formas Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβηνούς (Sklabenous) et Σκλαβῖνοι (Sklabinoi) adhibent. Imperator Constantinus Porphyrogenitus in opere suo De administrando imperio tribus formis utitur: Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβοί (Sklaboi) et Σκλαβίνιοι (Sklabinioi).</ref> hoc modo sunt dispositi: Dioclia ad castella Dyrrhachii accedit, videlicet ad Elisum, Helcinium et Antibarem, atque usque ad Catarum porrigitur; in montibus autem Serbiae finitima est. ''A Catara incipit archontia Tribuniensis, quae usque ad Ragusam extenditur, et in montanis Serbiae contermina est. ''A Ragusa vero incipit archontia Zachumliensis, quae usque ad flumen Narentam porrigitur; ad partem maritimam Paganiae accedit, ad montes autem versus septentrionem Chroatiae finitima est, Serbiae autem opposita. ''A flumine Narenta incipit Pagania et usque ad flumen Cetinam extenditur; tres autem županiae habet, nempe Rastoc, Mocro et Dalen. Ex his duae županiae, id est Rastoc et Mocro, ad mare sitae sunt; hae etiam sagenas (naves longas) possident. Dalen vero longe a mari distat, eiusque incolae agriculturae student atque ex ea vivunt. ''Quattuor insulae Paganiae sunt finitimae: Melita, Corcyra Nigra, Bracium et Pharus, pulcherrimae atque uberrimae, sed urbibus desertis et multitudine paludum refertae. Incolae earum pecora alunt atque ex eis vitam sustentant. ''A flumine Cetina incipit terra Chroatiae et per litus usque ad fines Histriae, id est ad urbem Albona, extenditur. In montanis autem thematem Histriensem aliquatenus superat; apud Cetinam et Hlivnum Serbiae accedit, cum terra Serbiae omnibus aliis terris opposita sit, ad septentrionem Chroatiae, ad meridiem vero Bulgariae finitima. ''Ex quo Sclavi praedicti advenerunt, totam Dalmatiam occupaverunt. Romani autem urbes insularum coluerunt atque ex eis vitam agebant. Sed a Paganis (Neretvanis) cotidie in servitutem abducti et necati, insulas reliquerunt, cupientes in continente agrum colere. In quo eos Chroati impediebant, quia tributum eis non dabant; sed omnia quae hodie Sclavis solvunt, stratego (praefecto Romano) olim tribuebant. ''Cum ita vivere non possent, ad Basilium (Basilio I Macedone, annis 867–886) imperatorem gloriosum accesserunt atque omnia supra dicta ei exposuerunt. Hic imperator gloriosus Basilio praecepit ut omnia quae stratego dari solebant, Sclavis darent, ut cum eis pacifice viverent; parum vero aliquid stratego tribuerent, quo ostenderent suam subiectionem erga imperatores Romanos atque eorum strategum. ''Ex eo tempore omnes illi urbes Sclavis tributariae sunt et eis tributum solvunt: ''Spalatum 200 nomismata, Tragurium 100, Iadera 110, Absorus 100, Arba 100, Curicum 100; ita ut 710 nomismata efficiantur, praeter vinum et alia varia, quae praeter nomismata adhuc dabant. ''Ragusium autem inter duas terras, Zachumliam et Tribuniam, situm est; Ragusini vinea sua in utraque regione habent et archonto Zachumliensi 21, archonto Tribuniensi 36 nomismata solvunt. In opere '''Thomae Archidiaconi''' ''Historia Salonitana'' (circa annum 1250) legitur '''''regno Chroatorum attribui “totam Maroniam et Chulmiae Ducatum”''''', id est totam '''Naroniae '''sive''' Paganiae '''atque''' Chulmiae (Zachlumiae)''' archontiam. Hoc territorium hodie utramque ripam fluminis Narentae complectitur. <center> [[File:Pagania Zahumlje Travunia Duklja.png|600px|alt=Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum saeculo IX|Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum in saeculo IX]] </center> '''Gregorius Barsensis''', notior nomine ''Pop Dukljanin'' ('''Presbyter Diocliae''') , in opere suo Latine conscripto '''''Sclavorum Regnum''''' (saeculo XII) omnes quattuor archontias — '''Diocliam, Tribuniam, Chulmum et Paganian sive Naroniam''', quas memorat Constantinus Porphyrogenitus (saeculo X medio), communi nomine '''''Croatia rubea''''' appellat.<ref>Eduard Peričić, ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog /Ljetopis popa Dukljanina'' (''Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis / Chronicon Presbyteri Diocliae''), editio “Kršćanska sadašnjost”, Zagrabiae, 1991.</ref> Unus ex antiquissimis locis, ubi nomina '''''Croatia alba''''' et '''''Croatia rubea''''' ad Chroatos Adriaticos referuntur, invenitur in opere chronographi Venetiani saeculi XIV, Andreae Dandolo. Videtur ille textum ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis (saeculi XII) sequi, sed etiam nonnullas additiones proprias inserere. ''Chronica Chroatica'' idiomate chakavico conscripta, quam '''Marcus Marulus''' anno 1500 Latine vertit, solam ''Croatiam Albam'' memorat: “''ab Dalma usque ad Valdeminum Chroatos Albos appellavit, qui sunt Dalmatini Inferiores…''”. '''Maurus Orbinus''' Ragusinus circa annum 1600, in opere suo panslavistico lingua Italica conscripto, item in quadam versione Gregorii Barsensis innititur atque ''Croatiam Rubram et Croatiam Albam'' nominat. Ragusinus '''Restius''' quoque, in paginis 25 et 43, nomina “Croazia Bianca, Croazia Rossa” refert. A libro ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis saeculo XII conscripto (quem Eduardus Peričić cum archiepiscopo Gregorio, persona historice bene documentata, quae archiepiscopus urbis Antibaris fuit — hoc nomine a Bari Italico distinguitur — identificare solet) usque ad opera omnium auctorum posteriorum hic memoratorum, vocabula ''Croatia Alba'' et ''Croatia Rubea'' ad solum Chroatiae Adriaticae spatium referuntur, non autem ad ''Croatiam Albam'' in Europa septentrionali sitam. '''''Croatia Alba''''' ad tractum maritimum Chroatiae hodiernae usque ad flumen Cetinam pertinet (locus ''Dalma'', id est ''Delminium'', caput Delmatorum antiquitus, hodie ''Duvno''), cum '''''Croatia Rubea''''' ad regiones ad meridiem fluminum Cetinae et Narentae sitas referatur, incluso territorio antiquae ''Diocliae'' sive ''Docleae'' (vulgo: ''Duklja''), quod nunc est ''Res Publica Montis Nigri'' (vulgo: ''Crna Gora'' sive ''Montenegro''). Itaque, secundum relationem Presbyteri Diocliae saeculo XII conscriptam, regiones quae hodie '''Rem Publicam Montis Nigri''' constituunt eo tempore nomine '''Croatiae Rubeae''' appellabantur. === Illyricum Porphyrogeniti = Croatia Rubea? === Porphyrogenitus narrat partem Chroatorum in Dalmatiam advenientium se segregasse atque Illyrico et Pannonia potitam esse. Quaeri potest utrum hic Porphyrogeniti vocabulum Illyricum ad regionem Croatiae Rubeae pertinere possit, quae in aetate sero‑Romana, a Diocletiano imperatore, nomine Praevalis sive Prevalitana appellabatur. Nomen ''Illyricum'' per tempora Imperii Romani, ab Octaviano Augusto usque porro, suum ambitum geographicum legitime mutavit. Romani enim sciebant ''Illyrios proprie dictos'' eos esse qui in regionibus hodiernae Montis Nigri atque Albaniae septentrionalis habitabant, contra quorum civitatem bella gesserunt exeunte saeculo III et ineunte saeculo II a.Chr.n. At vero, Romanorum incursu in terras Delmatorum, Iapodum et Liburnorum, deinde etiam ad septentrionem circa Segesticam (bella Octaviani in Illyrico annis 36/35 a.Chr.n.), totus ille tractus in provinciam Illyricum constitutus est. Post rebellionem duorum Batonum (annis 6–9 p.Chr.n.) pristinum Illyricum in duas provincias diviserunt: Pannoniam et Illyricum, cuius pars Dalmatia erat. <center> [[File:Ancient balkans 4thcentury.png|800px |alt=Tabula totius Illyrici Romani saeculo IV |Tabula totius Illyrici Romani in saeculo IV]] </center> Regio mediaevalis Carantaniae, in qua quoque Chroati inter Dravam superiorem et Muram in Austria meridionali hodierna in chartis et documentis memorantur,<ref>Otto I in diplomate anni 954 formulam “in pago Crouuati” adhibet; Otto II anno 979 scribit “pago Chruuat”, et similia. Cf. Gluhak, 1990.</ref> aetate Romana provincia Noricum fuit, numquam Illyricum; solummodo reformatione Diocletiani Noricum in praefecturam Illyrici adscriptum est, sed ea partitio administrativa nomina ipsarum provinciarum minime mutavit. Quare plane excludendum est eos ''Chroatos Carantaniae'', qui sub nominibus ''Crowati'' etc. testantur, Porphyrogeniti Chroatos fuisse qui “in Illyricum” venerint.<ref>S. Antoljak, Lj. Hauptmann et B. Grafenauer putaverunt Porphyrogenitum vocabulo “Illyrici” ipsam Carantaniam intellexisse, quasi pars Chroatorum a Dalmatiae Chroatis secessisset atque ad septentrionem migrasset. Nos autem tali interpretationi non assentimur.</ref> Hic statuimus vocabulum “Illyricum” apud Porphyrogenitum intellegendum esse illud Illyricum quod ad meridiem veteris provinciae Romanae Dalmatiae (sensu strictiore) situm est, id est regiones ad meridiem fluminis Narentae, illum verum et antiquum Illyricum, ubi ''Illyrii propriae dicti'' habitabant. Hoc territorium saeculo IV administrative ''Praevalitana'' appellabatur, atque in aevo medio ''Dioclia'' imperatoris Porphyrogeniti (saec. X) et ''Doclea'' Gregorii Barsensis (saec. XII) vocabatur, quod hodie ''Res Publica Montis Nigri'' est. Ex relatione de situ geographicο archontiarum Slavicarum (quattuor earum ad meridiem ipsius Chroatiae positarum) in capite XXX apparet Chroatos in provinciam Dalmatiae advenisse atque quattuor illis principatibus dominatum imposuisse: Diocliae, Tribuniae, Zachumliae et Paganiae (Neretvanorum). Tertia vero pars Chroatorum, ut in eodem capite dicitur, ''Pannoniae'' potita est, id est illius partis Pannoniae inter Dravam et Savam sitae, quae est Chroatia septentrionalis hodierna, aetate Romana nomine Pannoniae Saviae nota. Sunt etiam nonnulli interpretes qui putent Porphyrogenitum, aut scriptorem qui caput XXX composuit vel auxit, vocabulo Illyrici significare regiones hodiernae Liciae aut fortasse interiores Bosnae et Hercegovinae, cum in capite XXX — quod notandum est — terra Bosna (a flumine Bosna dicta) omnino non commemoratur. At nos hic existimamus scriptorem capitis XXX, ex indiciis geographicis archontiarum Slavicarum, territorium veteris Bosnae strictiore sensu (secundum cursum ipsius fluminis Bosnae) fortasse ut partem Serbiae intellexisse, cum eam nullo nomine designet neque omnino in hoc capite memorare videatur. Porphyrogenitus enim affirmat Chroatiam ad Serbiam accedere apud Cetinam et Hlivnum, in montibus, quod significare potest Chroatiam et Serbiam fortasse ad septentrionem Narentae confinis fuisse, circumvectis principatibus Neretvanorum et Zachumliae. Regio hodiernae Liciae vix ullo modo pro Illyrico Porphyrogeniti haberi potest, cum totus ille tractus post rebellionem Delmatorum et Pannonum in provinciam Dalmatiae cum Liburnia inclusus sit. Quapropter hic concludimus unum tantum Illyricum fuisse, praeter Dalmatiae et Pannoniae dominationem, quod Chroati obtinere potuerint: nempe Praevalitanam aetatis sero‑Romanae, quam Gregorius Barsensis, id est Presbyter Diocliae, nomine “Croatiae rubeae” designat. == 7. De administrando imperio: Caput XXXI (loca ad Albam Chroatiam et ad migrationem Chroatorum pertinentia) == ''Chroatae, qui nunc Dalmatiam incolunt, oriundi sunt ex Chroatis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur. Hi trans Turcos (Ungaros) sunt, prope Franciam habitant, finitimi Slavinis, id est Serbis inbaptizatis. ''Isti Chroatae confugerunt ad imperatorem Heraclium priusquam idem facerent Serbi, eo tempore quo Avari Romanos inde expulerunt. ''Cum Romani eodem tempore ab Avaris depulsi essent, terrae eorum vacuae manebant. Iussu igitur imperatoris Heraclii isti Chroatae, arreptis armis, Avaros inde expulerunt atque, secundum imperatoris ordinationem, in terra Avarorum consederunt, in qua nunc habitant. ''Eo tempore Chroatae habebant archontem patrem Porgae. Imperator autem Heraclius misit ex urbe Roma sacerdotes, ex quibus fecit archiepiscopum, episcopos, presbyteros et diaconos, atque Chroatas baptizavit. ''Isti Chroatae habebant illo tempore archontem Porgam. ''Magna Chroatia, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. ''Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Turcis (Ungaris) et Pechenegis assidue depraedatur. ''Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. ''A terra eorum ad mare sunt triginta dierum itinera; mare autem quod triginta dierum itinere distat, vocatur Mare Nigrum. Ad Chroatas spectat etiam locus in '''capite XXXII''', cui titulus est “'''De Serbis et terra quam nunc incolunt”''', ubi legitur: [[File:Sorbian Polity under Dervan.jpg|center|400px|alt=Karta sorbskog političkog prostora pod Dervanom|''Mappa ditionis Dervani ducis Sorabum (saec. VII).'' ]] ''Serbi, qui nunc eam terram incolunt, oriundi sunt ex Serbis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur, qui domi sunt trans Turcos (Ungaros), in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia, illa inbaptizata et Alba dicta. == 8. Analysis et interpretatio capitis XXXI == In hoc capite situs Chroatiae Albae ita definitur: trans Ungariam (quae eo tempore primae dimidiae saeculi X etiam Slovaciam complectebatur), prope Franciam, finitima Serbis inbaptizatis. Chroatia Alba a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur, et mare ad quod descendunt triginta dierum itinere distat. Ex capite XXXII discimus Serbos Albos domi esse trans Ungaros, in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia. Quid igitur de situ Chroatiae Albae ex his omnibus colligi potest? Chroati Albi finitimi erant Serbis Albis inbaptizatis. Initio adtendebamus ad interpretationem secundum quam regio Boiki prope Ungariam ad Boikos Ucrainae referri posset, qui hodie in limitibus Ucrainae ad Slovaciam et Ungariam habitant, sicut olim putavit historicus Vjekoslav Klaić. Verumtamen locutio “ubi Franciae fines contingunt” (quae ad tempus compositionis DAI, circa annum 950, pertinet) nos ab tali expositione removit. Nam Franciae regnum, id est Germania regis ac postea imperatoris Ottonis I (936–976), numquam ad Carpatas pervenit neque cum eis confinia habuit; quare nomen Boiki ad Boikos Ucrainae referri non potest. Proinde Boiki Constantini Porphyrogeniti intellegenda est Bohemia, id est regio Cechorum; et notum est Sorabos sive Serbos Lusaticos etiam hodie ad septentrionem Bohemiae consistere. ''“A Chroatis ad mare sunt triginta dierum itinera.” Ultimus de Chroatis Albis locus in capite XXXI ita habet: ''Magna Chroatia, quae etiam Alba vocatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur. Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. A Chroatis autem ad mare sunt triginta dierum itinera; mare vero quod triginta dierum itinere distat, Pontus Nigrum appellatur.” Mare quod regioni Lipsiensi proximum est Balticum; ad illud autem non plus quam quadringenti chiliometrae sunt. Si ponamus coetum hominum pedibus et equis oneratis mediocriter triginta chiliometra per diem conficere, iter quadringentorum chiliometrorum per tredecim dies absolveretur, quod longe ab illis triginta diebus, quos Porphyrogenitus memorat, abest. At vero iter a triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae (ad meridiem et occidentem Cracoviae situm), si cursum Vislae fluminis fere sequatur, ad mare Balticum non excedit octingentos chiliometros; quod, si per triginta chiliometra singulis diebus dividatur, circiter viginti sex dies itineris efficit. Maior tamen est distantia a Cracovia per Dniestrum ad Pontum Euxinum, quae profecto iter fere triginta dierum praebet. Certe nobis hodie paene impossibile est exacte computare quantum temporis iter a Cracovia ad Balticum vel ad Pontum Euxinum primae dimidiae saeculi X occuparet, cum plerique huiusmodi itineris parametri ignoti sint (pericula viae, semitae mercatorum illius aetatis, et cetera). Praeterea, interpretes huius loci in litteris historicis non consentiunt ad quod mare Porphyrogenitus precise referat cum dicit “nigrum” vel “obscurum”: utrum ad Balticum an ad Pontum Euxinum. Lingüista atque etymologus '''Alemko Gluhak''' in libro suo ''De origine nominis Chroati'' (pp. 120–121) censet “mare nigrum”, ad quod triginta dierum iter esse dicitur, revera Balticum mare significare. Nam Byzantini mare, quod nos hodie ''Mare Nigrum'' appellamus, secundum traditionem linguae Graecae ''Pontos Eukseinos'' (''Mare Hospitale'') vocabant. Exsistit autem possibilitas commercii atque transmissionis culturalis, qua ipsum nomen Graecum ''Pontos Eukseinos'', quod olim ''Pontos Akseinos'' (Mare Inhospitale) erat, cuius forma ex voce Iranica ''äxsin'' derivata esse potuerit, postea vero a Graecis in ''Eukseinos'' mutata est.<ref>Vocabulum Osseticum äxsin phonetice [æxˈsin], Avesticum axšaena [axʃaːˈena] profertur; sonus “x” in utroque fricativus velaris surdus est, Croatico /h/ posteriori simillimus.</ref> Etenim Avesticum ''axšaena'', Osseticum ''äxsin''<ref>radix in lingua palaeoslavica: *''sin’j’'', Croatice: sinje, ut in ''sinje more''</ref>, quod Latine ''obscurum'' significat, esse potest origo Graeci ''Akseinos''.<ref>Hoc est exemplum quomodo etymologia ex perceptione phonica nasci possit: nam littera transliterata “x” in omnibus linguis Iranicis ut fricativus velaris surdus pronuntiatur (ut Germanice Bach, Scotice loch, Hispanice j in José), numquam vero ut coniunctio /ks/. Graeci autem, audientes Iranicum axšaena vel äxsin, id ad vocem suam áxeinos (“inhospitale, in externos adversum”) adcommodaverunt atque prorsus cum ea consociaverunt.</ref> Praeterea notandum est Turcos, qui hodie Minorem Asiam incolunt, mare Mediterraneum more tradito Ak denizi (Mare Album) appellare, quod ad occidentem terrae eorum situm est; illud vero mare, quod in septentrione situm est, Kara deniz (Mare Nigrum) vocant. Haec indicant Turcos, sicut alios populos stepparum Eurasiarum (inter quos Scythas et Sarmatas Iranicos), colores ad designandos mundi cardines usurpasse: nigrum = septentrio; album = occidens; caeruleum vel viride = oriens; rubrum = meridies. Ex his igitur sequitur nomen Chroatia Alba “Chroatiam Occidentalem” significare, cum Porphyrogeneti locutio mare nigrum vel obscurum ad Balticum mare referenda sit.<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, Zagreb, 1990, pp. 120–121.</ref> Haec omnia nos ad conclusionem ducunt Chroatiam Albam primae dimidiae saeculi X in circulo gentium Slavicarum occidentalium sitam fuisse, id est in vicinitate Boiki sive Bohemiae, prope Serbos in Germania orientali, inter Ugariam illius temporis (quae Slovaciam et Hungariam complectebatur) et Franciam. Ex his omnibus concluditur Chroatiam Albam in hodierna Polonia meridiana locatam esse. == 9. De differentiis inter capitulum XXX et capitulum XXXI == Communia capitulis XXX et XXXI sunt haec: utrumque commemorat adventum Chroatorum ex Chroatia Alba atque proelium Chroatorum contra Avaros, in quo Chroati Avaros superant. In ceteris autem rebus illa duo testimonia inter se discrepant. In capitulo XXX narratur fabula de quinque fratribus et duabus sororibus, quae in capitulo XXXI non reperitur. In capitulo XXX describitur saevitia Francorum erga Chroatos et bellum Chroatorum contra Francos quod septem annos duravit; in capitulo XXXI vero nulla fit mentio dominationis Francorum super Chroatos in Dalmatia. Tantum dicitur Chroatiam Albam prope Franciam sitam esse atque Francos (Germanos) Chroatiam Albam depraedari. Praeterea, in capitulo XXX dicitur Chroatos in Dalmatia se liberasse a potestate Francorum et accepisse baptismum ex Roma tempore archontis Porini; in capitulo XXXI autem dicitur Chroatos in Dalmatiam venisse iussu imperatoris Heraclii (610–641), quod magni momenti est, cum hoc '''sit unica expressa datatio adventus Chroatorum in fontibus (prima igitur dimidia pars saeculi VII)'''. Item in capitulo XXXI dicitur Chroatos venisse tempore patris Porgae, et tempore ipsius Porgae archontis baptismum ex Roma accepisse. (Duo nomina diversa, sed aliquatenus similia: Porga – Porin.)<ref>Recentior est inclinatio ut in nomine Porin varietas nominis dei Slavici Perun agnoscatur (Polonice: Piorun); cf. Alimov, 2015.</ref> In capitulo XXX saepe memorantur Francia, Franci et rex Otto I; contra, in capitulo XXXI memoratur solum imperator Heraclius eiusque munus, nec Franci ibi apparent, nisi quod Chroatia Alba prope Franciam sita esse dicitur. Nonnulli interpretes existimant capitulum XXX ab alio auctore compositum esse quam capitulum XXXI. Haec sententia de duobus diversis scriptoribus nititur, inter alia, analysi stilistica quae favet opinioni de duobus auctoribus. Saepe etiam dicitur scriptorem capituli XXX aliis fontibus usos esse quam scriptorem capituli XXXI. Tamen, ut iam diximus, fieri potest ut ipse imperator Constantinus duas diversas relationes de Chroatis in archivis suis habuerit, quas, cum eligere non posset, ambas inserere statuerit, eas simpliciter transcribens. Videtur tamen relatio in capitulo XXX esse aliena et transcripta, cum relatio in capitulo XXXI fortasse ab ipso imperatore consuta sit. Capitulum XXXI saepe habetur exemplum apertae propagandae Byzantinae (emphasi posita in munere Heraclii in adventu Chroatorum saeculo VII), cum capitulum XXX putetur repraesentare traditionem popularem Chroaticam de adventu atque memoriam de relationibus cum Francis. In capitulo XXX Franci exhibentur tamquam crudeles occupatores contra quos Chroati pugnant et vincunt; at re vera scimus solum ducem Pannoniae Liudewitum contra Francos pugnavisse, cum dux Dalmatiae et Liburniae Borna socius Francorum fuerit et adversarius Liudewiti Posaviensis. A temporibus Liudewiti usque ad compositionem additionis capituli XXX circiter 130–140 anni fluxerunt (si capitulum XXX, ut quidam putant, scriptum est annis 960, tempore quo rex Chroatiae Stephanus Držislav titulum patricii a Byzantino imperatore accepit).<ref>Alimov 2015</ref> Nihilominus non consentimus cum opinione quod capitulum XXX necessario tradit “puram” traditionem popularem, cum elementa traditionis popularis in utroque capitulo inveniantur.<ref>Margetić 2001, 127-131</ref> In capitulo XXX, ubi Franci saepe memorantur, situs Chroatiae Albae definitur secundum Bagibareiam; in capitulo XXXI situs definitur secundum locum Ungarorum. In capitulo XXX dicitur Chroatos in Chroatia Alba cum Ungaris foedera et amicitias contrahere; capitulum XXXI autem affirmat Ungaros atque Pechenegos Chroatiam Albam depraedari. == 10. Thesis de situ Chroatiae Albae in regione Cechiae orientalis, sive in ducatu Slavnikiano == Secundum traditionem popularem Cechicam, Cechi in terras hodiernas Cechiae a septentrione venerunt, ubi cum Serbis Albis confinia habebant, atque emigraverunt ut dominationem Serbicam evitarent. Una ex illis traditionibus refert protopatrem Cechum origine fuisse Lehum, eumque ex terra Chroatiae venisse, sicut in ''Chronica Dalimiliana'' saeculi XIV scriptum est. (Haud dubie non ex Chroatia Adriatica, sed ex Chroatia Alba septentrionali.) Per saeculum XX historiographia Cechica existimavit nonnullos Chroatos inter coetus fuisse qui ad ethnogenesim populi Cechici contulerunt. <center> [[File:České kmeny.png |thumb|900px |alt=Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus |''Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus (coloribus caeruleo et flavo signatus), secundum hypothesin de Bohemicis gentibus iam relictam, prout eam interpretatus est Rudolfus Turek anno 1957.'' ]] </center> Secundum fontes Francicos, in Bohemiae territorio parte altera saeculi IX plures duces regnabant (sex duces Bohemici), inter quos primatum tenebat dux Borivoj e stirpe Přemyslidarum, qui christianitatem accepit. Id erat tempus bellorum crebrorum cum Francis (Germanis). ===Theoria, qua ducatus dynastiae Slavnik in Bohemia orientali pro Chroatia Alba habetur=== In historiographia saeculi XX nonnumquam proposita est sententia, ducatus in Bohemia orientali (ad orientem Pragae), cum sedibus in Libice et apud hodiernam Kutna Hora, cuius fines Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' descripsit, fuisse ducatus Chroatiae Albae.<ref>Cosmas Pragensis (1045–1125), sacerdos et primus chronicarius Bohemus, auctor operis historici Chronica Boemorum.</ref> Dux partis orientalis Bohemiae (regio ad orientem Pragae circa Libice et Kutnam Horam) medio saeculo X, secundum fontes historicos, Slavnik vocabatur; unde tota familia dynastia Slavnikovica appellatur. Unus e filiis Slavniki, nomine Vojtjech (Adalbertus), brevi tempore episcopus Pragensis fuit; postea autem anno 997 in missione evangelizationis apud paganos Prutenos ad litus Balticum occisus est. Vojtjech iam anno 999 sanctus canonizatus est. Alter filius Slavniki, Sobjeslav, denarium argenteum cudi iussit in monetaria sui sedis Malin (hodie circa 3 km ad septentrionem‑orientem Kutnae Horae).<ref>Inscriptio nummi argentei Sobjeslavi: Malin civitas.</ref> Praecipuum domicilium familiae Slavnikovicae erat oppidum munitum Libice nad Cedlinou. Mense Septembri anni 995, in festo sancti Venceslai, oppidum oppugnatum est, et omnes ibi inventi trucidati sunt, ut Cosmas Pragensis vividissimo sermone refert. Solus Vojtjech, qui tum in Italia versabatur, et frater eius Sobjeslav, qui in Saxonia erat, mortem effugerunt. Sic familia ducalis Slavnikovica e historia Bohemica evanuit. Cosmas autem in sua ''Chronica Boemorum'' numquam aperte affirmat Slavnikum ortu ex Chroatis Albis fuisse. Quare concludendum est sententias de origine dynastiae Slavnik ex Chroatis Albis sine ullo fundamento in fontibus historicis positis. Redeamus igitur ad quaestionem de situ Chroatiae Albae sive Magnae. Imperator Constantinus Porphyrogenitus, qui opus suum ''De administrando imperio'' circa annum 950 conscripsit, in capite XXXI clare scribit: ''Magna Chroatia, quae et Alba dicitur, necdum usque in hodiernum diem baptizata est. Hinc sequitur ut Bohemia orientalis, id est ducatus Slavniki, pro Chroatia Alba a Porphyrogenito memorata haberi non possit, cum illa regio tempore quo DAI conscriptum est (circa 950) iam christianitatem recepisset. Nam et maiores Slavniki, sicut tota Bohemia, per missionem sanctorum fratrum Solunensium, Constantini (Cyrilli) et Methodii, in Ducatum Magnae Moraviae (863–885) evangelizati sunt; cum Bohemia sub duce suo Bořivoj I (circa 852–889) e stirpe Přemyslidarum vasalla Magnae Moraviae fuisset. Hypothesis saeculis XIX et medio XX exculta, quae nomina atque territoria “gentium Bohemicarum originariarum” retractare conabatur, inter quae etiam sedes Chroatorum in Bohemiam orientalem collocabatur, hodie ob probationum penuriam relicta est. Ad ''Encyclopaediam Academicam Historiae Bohemicae'' (2011) historici Dušan Třeštík conclusit Bohemiam aetatis mediaevalis antiquae repraesentatam fuisse a ducibus localibus singulis, qui saepe coniunctim agebant atque fortasse conventus gentiles celebrabant; sed “''quae in fontibus saeculi X et posterioribus pro nominibus gentium habita sunt (Lučané, Lemuzi, Pšowane, Sedličané, Děčané, Litoměřice, Zličané, Hbané aliique nonnulli) nomina sunt regionum, id est appellationes geographicae. Verum nomen gentis est Chroati, sed ii non in Bohemia sedebant, sed alicubi in Silesia''.”<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in: ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> Itaque locum Chroatiae Albae ulterius quaerere oportet, in regionibus ad septentrionem et orientem Bohemiae sitis. == 11.Documentum de institutione et finibus Episcopatus Pragensis anno 973 == Documenta autem in antiqua Cechia orta nonnullis suis testimoniis utilia indicia praebent de situ Chroatorum Alborum. Sic, verbi gratia, diploma Pragensis anni 1086, quod ad fundationem episcopatus Pragensis anno 973 pertinet, tradit in limite septentrionali episcopatus Pragensis habitasse: ''Psovane, Ghrvvati et altera Chrowati, Slasane ...''<ref>Cosmas Praguensis, ''Chronica Boemorum'', Lib. II., Cap. XXXVII</ref> <center> [[File:Screenshot_iz_Chronica_Boemorum_Lib.II,_Cap.XXXVII.png|800px|alt=Excerptum e Chronica Boemorum, Lib. II, Cap. XXXVII|''Excerptum e Chronica Boemorum (Lib. II, Cap. XXXVII).'' ]] </center> Chroati in hoc diplomate Pragensi memorati (Ghrvvati et altera Chrowati) inter gentes Bohemiae septentrionalis numerantur, una cum Psovanis; reliquae autem gentes Silesiae sunt: Slasane (circa Wratislaviam), Trebowane (Trzebnica), Dedosane (Żagań / Szprotawa) atque Bobrane (ad flumen Bóbr), quae omnes in parte meridionali‑occidentali Poloniae inter Odram et montes Sudetos sitae erant. Milciani vero ad occidentem memorati erant gens Sorabum Lusaticorum circa urbem Budyšin (Bautzen). <center> [[File:BOGUSŁAWSKI(1861)_Das_Siedlungsgebiet_der_Sorben_vom_7._bis_11._Jahrhundert_in_Mitteldeutschland.jpg |thumb|900px |alt=Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum |''Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum (saec. VII–XI).'' ]] </center> Chroati ex diplomate Pragensi (Ghrvvati et altera Chrowati) in ipsa triquetra finium Bohemiae, Poloniae et Germaniae siti erant. Hoc congruit cum assertione imperatoris Constantini Porphyrogeniti, qui refert Chroatiam Albam et Serbiam Albam ad fines terrae Boiki (Bohemiae) attingere, ubi etiam Francorum terminus erat. In variis codicibus Cosmae Pragensis nomen Chroatorum plurimis formis occurrit: Chrowaci, Chrouuati, Crouati, Crhuati, Hrouati, Chrowati,Ghrouati, Ghrwati, etc., quae omnes ad ethnonymum Slavicum Hrъvati referuntur. '''Ex mentione duarum Chroatorum partium in diplomate Pragensi haec concludi possunt: duae gentes Chroatorum in regione Poloniae meridianae certo exstiterunt. '''Prima pars in confinio Bohemiae et Poloniae, prope Sorabos Lusaticos, habitabat; altera vero orientius sita erat, fortasse in regione Poloniae meridianae circa Cracoviam. Cosmas enim solus auctor est qui duplicem Chroatorum praesentiam in spatio Slavico occidentali aperte confirmat. == 12.Regio Poloniae hodiernae ut area ubi sita erat Chroatia Alba seu Chroatia non baptizata prima parte saeculi X == Dissimile a regione Bohemiae, cuius principes iam exeunte saeculo IX fidem christianam acceperunt, annus officialis baptismi Polonorum habetur 966, cum dux Miesco ex gente Piastica principissam Bohemicam Dubravcam in matrimonium duxit. Conditio nuptiarum, quam ipsa principissa (secundum chronicas Polonicas) imposuit, erat ut dux Miesco baptismum susciperet. Hoc nos ad conclusionem perducit totam regionem Poloniae hodiernae, etiam Poloniam meridionalem atque ducatum Miesconis in Magna Polonia, prima parte saeculi X et adhuc circa annum 950, quo tempore Porphyrogenitus opus suum conscripsit, fuisse non baptizatam. Quapropter haec ipsa regio Poloniae meridionalis et meridio‑occidentalis verisimillimus est locus in quo quaerenda est Porphyrogeniti Chroatia Magna sive Alba. In altera parte saeculi X regio Poloniae meridionalis (Cracovia) atque meridio‑occidentalis (Silesia) politicae independens erat et extra statum Polonicum Piastidarum. Principes Bohemiae per episcopatum Pragensis conabantur potestatem suam ecclesiasticam, atque eo ipso politicam, in eas terras extendere. Cosmas, auctor ''Chronicae Boemorum'', aperte tradit provinciam Cracoviensem ab ipso anno 973, quo episcopatus Pragensis conditus est, ad eandem dioecesim pertinuisse, eiusque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Stir processisse, deinde ad meridiem versus montes Tatra in hodiernam Slovaciam, quae eo tempore pars Hungariae erat. Iurisdictio ecclesiastica episcopatus Pragensis principibus Bohemicis e gente Přemyslidarum diuturnam auctoritatem politicam pollicebatur, necnon facultatem amplificandi statum circa Cracoviam. Hi autem consilia circa annum 990 corruerunt, cum Miesco I Cracoviam et Silesiam armis occupavit, quo facto ambitiones Bohemicas in Polonia meridionali interclusit. Dux Miesco I (960–992) anno 966 baptizatus est, et prima dioecesis in Polonia demum anno 1000 in urbe Gneznensi condita est. Etiam saeculo XIV custodes urbani Cracovienses vocabantur Charwat. Initio saeculi XX milia hominum ex regione Cracoviensi in Civitates Foederatas emigrantium in documentis publicis se professi sunt Albos Chroatos (Anglice: White Croats). Nonnulli investigatores existimant Albos Chroatos latere sub nomine in fontibus tradito Vistulani (Vislani), quod ad plebem in Polonia meridionali circa Cracoviam pertinere videtur, quam memorat Geographus Bavarus.<ref>Janusz Bogacz, Czy jesteśmy Chorwatami? Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Tarnów Regional Museum). Dostupno preko Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20110717071759/http://www.muzeum.tarnow.pl/wydawnictwa/czytelnia/artykuly/kroacja.htm</ref> <center> [[File:Polska 960 - 992.png|500px|alt=Polonia tempore Miesconis I.|''Polonia tempore Miesconis I (960–992).'' ]] </center> == 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). == Rex Anglo‑Saxonicus Alfredus Magnus in opere quod Geographiam Europae inscribitur (annis 888–893), Orosio innixus, ita scripsit: <poem> '''Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan; '''and bē eastan Dalamensena sindon Horithi; '''and bē norðan Dalamensena sindon Surpe; '''and bē westan him sindon Sysele. '''Bē norðan Horithi is Mægðaland, '''and bē norðan Mægðalande is Sermende '''oð þā beorgas Riffin. </poem><ref>In sequenti loco exhibetur textus Anglo‑Saxonicus normalizatus, secundum Henricum Sweet, ex editione Londinensi anni 1883. Paulus Orosius, ''King Alfred’s Orosius'', ed. Henry Sweet (London: Published for the Early English Text Society by N. Trübner & Co., 1883). Textus Anglo‑Saxonicus ex codice Lauderdale, cum lectionibus variantibus e codice Cottoniano Tiberius B. I. Exemplar digitalizatum e bibliotheca Universitatis Oxoniensis, Internet Archive, https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog. </ref> In codicibus scriptum est: “''Bē norðan eastan Maroara sindon Dalamensan'';” quod falsum esse videtur, cum Dalamense, sive Slavicē Glomače, non ad septentrionem‑orientem Moraviae sed ad septentrionem‑occidentem sita fuerint, in regione quae hodie Germania orientalis est. Quapropter in editionibus criticis locus emendatus est in: “Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan;”. Interpretatio huius loci talis est: ''<poem> A septentrione et occidente Maroara (Moravienses) sunt Dalamensan; ad orientem Dalamensena sunt Horithi<ref> In diversis codicibus Anglo‑Saxonicis variae formae huius vocabuli occurrunt: Horiti, Horgiti, Horithi, Horoti.</ref>(Chroati); ad septentrionem Dalamensena sunt Surpe (Serbi); ad occidentem eorum sunt Sysele. A septentrione Horithorum est Mægðaland (?) ; et a septentrione Mægðalandi sunt Sermende usque ad montes Riffin.” </poem> Dalamense gens erat populus Slavicus occidentalis, qui etiam Glomače vocabatur, atque regionem hodiernae Saxoniae habitabat, inter flumina Albim et Muldam, circa urbes nunc Meissen, Dresdam, Lommatzsch et Döbeln sitas. Haec regio a Germanis postea ''Daleminzische Gau'' appellabatur. Situs eius ad septentrionem‑occidentem Bohemiae et Moraviae, ad orientem vero Thuringiae pertinet. In textu dicitur Surpe (Serbos) ad septentrionem eorum esse, Horitos autem (Chroatos) ad occidentem. Alio loco scriptum est: '''“be eastan Maroara londe is Wisle lond”''', id est: ad orientem terrae Moraviae est terra Visle, hoc est regio circa flumen Vistulam sita. Ex his apparet Horitos collocatos esse inter Germaniam orientalem ad occidentem et “terram circa Vistulam” ad orientem; quod regioni Poloniae meridiano‑occidentalis respondet. Hoc congruit cum sede cuiusdam coetus Chroatarum in ''Privilegio episcopatus Pragensis'' in Chronica Boemorum, ubi Chroati inter gentes Silesiacas memorantur. Porro Porphyrogenitus quoque ramum occidentalem Chroatarum Alborum ad fines Bohemiae (Boiki), ad vicinitatem Serborum Alborum necnon ad confinia totius ditionis Francicae ponit. Vocabulum Mægðaland, nonnumquam explicatum est ut Mazovia, nonnumquam ut terra fabulosa “puellarum”, cum mægð in lingua Anglo‑Saxonica significet puellam vel virginem. Explicationes traditae vocabulum Riffin ad Riphaeos montes referunt, montes mythicos in extremo septentrione orientali, fortasse ad Uralem. Sermende vulgo interpretantur ut Sarmatae. Ex hoc patet regem Alfredum, post Horitos atque post “terram circa Vistulam”, nullas iam certas notitias de regionibus ulterius ad orientem habuisse: nihil enim sciebat de terris gentium Balticarum neque de spatiis quae nunc Belarusiam, Russiam et Ucrainam continent. Ei locus ille ignotus erat, quem, more geographiae Graeco‑Romanae, Sarmatis (Sarmende) attribuebat usque ad montes Ripheos. Si autem ''Mægðaland'' sit corruptio ''Mazoviae''(Polonice: ''Mazowsze''), non terra fabulosa virginum, a quibus ad septentrionem Sarmatae (''Sermende'') usque ad Riphaeos montes porriguntur, tum Horithi = Chroati meridie Mazoviae collocarentur, in regione Poloniae meridiano‑orientalis. === Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana === Fons historicus, qui varia genera gentium Slavicarum ad septentrionem atque ad orientem Danubii cum sedibus suis enumerat, nomine ''Cartographi Bavarici'' (circa annum 845) notus, Chroatos omnino in indice suo non commemorat. Attamen idem fons, qui hoc titulo designari consuevit, in regionibus Poloniae meridianae ''Vistulanos'' memorat, quorum nomen a flumine Visla (Latine Vistula, Polonice Wisła) deductum est; hi enim circa superiorem Vistulam habitabant, cum principali sede Cracovia. De principe ''Zachumliae'', Michaele nomine, imperator Constantinus Porphyrogenitus circa annum 950 scribit traditionem familiarem principis Michaeli originem stirpis eius ex regionibus circa flumen Vistulam attribuere.<ref>Michael, dux Zachumliae, prima parte saeculi X floruit; erat contemporaneus regis Tomislavi, cuius potestatem supremam verisimiliter agnoscebat, ut ex opere Thomae Archidiaconi discimus, de participatione eius in conventu synodali Spalatensi una cum rege Tomislavo anno 925 commemorata.</ref> Altera gens, quam Cartographus Bavaricus memorat, sunt Lendiani, qui regionem Poloniae meridiano‑orientalis incolebant. Nomen eorum, Lendiani (Polonice Lędzianie), ex voce Slavica antiqua ''lęda'' = Croatice: ''ledina'' deducitur quae significat lētam, terram videlicet incultam, quae ex silvarum excisione et incendio ad culturam parata est. Territorium Lendianorum aestimatur ad orientem fluminis Vislae protendi, circa flumen San, deinde ad Wieprz atque ad Bug.<ref>Agitur de Bugo Occidentali, qui in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit, ubi fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit, atque postea in Poloniam intrat, ubi in Vistulam influit. Exstat etiam Bugus Meridionalis, qui circiter CL chiliometra ad orientem fontis Bugi Occidentalis oritur; hic vero ad meridiem decurrit et in Pontum Euxinum se exonerat.</ref> Nonnulla est possibilitas ut nomen fluminis Bug fontem praebeat nomini unius ex duabus sororibus in capite XXX operis DAI, Buga. Ex fontibus medii aevi noti sunt Buzani ut pars Volinianorum, in confinio Poloniae et Ucrainae.<ref>Vjekoslav Klaić, ''De Chroatia Rubra et Russia Rubra'', in periodico ''Hrvatsko Kolo'', Matica Croatica, Zagrabiae 1927, pp. 127–130.</ref> In Croatia, in regione Licensi, medio aevo extabat Buzka (Bužka) provincia sive Buzani; item in Hercegovina Buzko palus ad meridiem campi Livaniensis. Praeter ''Cartographum Bavaricum'', Lendianos memorat etiam imperator Constantinus Porphyrogenitus sub nomine ''Lendzanenoi''. Historicus Polonus Tadeusz Lewicki existimavit sub nomine Vistulanorum, quod ab appellatione fluminis Vislae (Polonice Wisła, Latine Vistula) derivatur, re vera latere Chroatos Albos. Sententiam suam confirmavit eo argumento quod fontes externi, ut opus regis Anglo‑Saxonici Alfredi, nomina gentium Slavicarum saepe depravare soliti sunt (uti fit in formis Horiti, Horgiti, Horoti pro Chroatis in Polonia austro‑occidentali), neque mirum esse quod gentes Slavicae in fontibus alienis omnino diversis nominibus (exonymis) appellarentur, <ref>Lewicki, Tadeusz (2006) [1951]. "Najstarije spominjanje Višljana u izvorima (Najdawniejsza wzmianka źródłowa o Wiślanach)" [The earliest mention of the Vistulans in sources]. In Nosić, Milan (ed.). Bijeli Hrvati I [White Croats I] (in Croatian). Maveda. pp. 86–99. ISBN 953-7029-04-2.</ref> sicut gens Glomache, quam Germani Daleminzen sive Dalamense apud regem Alfredum vocaverunt. Alter historicus Polonus, Henryk Łowmiański, thesis sustentavit utramque gentem, Vistulanos et Lendianos, ad Chroatos Albos pertinuisse.<ref>Łowmiański, Henryk (2004) [1964]. Nosić, Milan (ed.). Hrvatska pradomovina (Chorwacja Nadwiślańska in Początki Polski) [Croatian ancient homeland] (in Croatian). Translated by Kryżan-Stanojević, Barbara. Maveda. p. 30–31, 51, 57–60, 94, 125–126. OCLC 831099194.</ref> Investigatori Ucrainensis Leontii Voitovych thesis proposuit Vistulanos re vera inter prima plemina Polonica atque Silesiana fuisse, quae per saecula in terras a Chroatis inhabitas irruptionem atque invasionem fecissent; eosque incursione et colonizatione veterem regionem Chroaticam in duas partes divisisse: occidentalem et orientalem.<ref>Voitovych 2011, p. 29.</ref> Partem occidentalem reliquiae Chroatrum in Polonia austro‑occidentali, a gentibus Silesianis circumdatae, constituerent; partem vero orientalem Chroati in hodierna Ucraina occidentali superstites. Hac hypothesi explicaretur quomodo nomen Chroatrum ex amplis regionibus Poloniae meridianae paulatim depulsum atque evanidum sit. Tadeusz Lehr‑Spławiński, argumentis Slavistae Slovaci Luboris Niederle innixus, existimavit Vistulanos esse nomen quod fontes Germanici et alii occidentales praecipue adhibebant, cum fontes orientales — ut Porphyrogenitus necnon itinerarii et geographi Arabici — endonymum antiquius Chroati (apud Porphyrogenitum Hrovatoi / Horvatoi) retinerent; atque olim validam confoederationem pleminum Chroaticam in Polonia meridiana post migrationem partis Chroatrum in Balcanos occidentales dissolutam esse. Nonnulli fontes, plerumque indolis legendariae, ut traditiones populares in chronicis Bohemicis (Chronicon Dalimil) aliisque servatae, hoc ipsum narrant: Lechus quidam (Polonus) nomine Čech, ex terra Chroatrum cum familia et fratribus profugisse in regionem quam antea Vandali Germani incolebant. Aliae narrationes tradunt maiores Čechae ex aquilone fugisse sub pressione vicinorum Servorum. Tertiae leges memorant impetum gentium Silesianorum, quorum ethnonymum (Silesiani) vulgo et simpliciter ex eo deducitur quod ad meridiem “descenderent” (silazili = descendere) in sedes hodiernas, atque ita maiores Čechae ad terras hodiernae Bohemiae migrare coegerint. <ref>In lingua Bohemica antiquiori, saeculis XII–XV, reperitur verbum ''sílaziti / sélaziti''; in dialectis Polonicis veteribus, praesertim Silesianis et Minoripolonicis, occurrunt formae ''sylazić / syłazić / zylazić'', quae formae hodierno Croatico ''silaziti'' valde sunt cognatae. Omnes hae voces a vetere Slavica radice ''sъ‑laziti'' oriuntur; cf. Russice ''слазить'' (slazit’), Ucrainice ''злазити'' (zlaziti). Forma Croatica moderna ''silaziti'' omnium est maxime conservativa, cum structuram praslavicam fere intactam servet.</ref> Quartae denique fabulae commemorant ''Cracum'' quendam, tamquam antiquissimum incolam Bohemiae; nomen eius cum toponymo Cracovia coniungitur. Revera, omnibus fontibus hucusque cognitis perspectis, videtur nomen Chroati, Horvati antiquius quoddam stratum ethnonymicum repraesentare, quod fortasse saeculis V et VI dominans erat, dum in posterioribus saeculis identitatem suam sensim amitteret. Causae debilitatis identitatis nomine Chroatico expressae variae esse possunt: a) migratio maiorum coetuum Chroaticorum ad meridiem et occidentem, versus Adriaticum; b) impetus aliarum gentium Slavicarum ab aquilone, ut gentium Silesianorum et aliorum Polonicorum. == 14. ''Lingones'' in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi Spalatensis (circa 1250) == Ex nomine Lendianorum verisimile est derivari etiam vocabulum Hungaricum pro Polono: Lengyel, unde proficiscitur nomen quod in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi (circa 1250) invenitur: Lingones, in ea parte ubi Thoma scribit de septem vel octo generosa genera ex regionibus Poloniae, ex illis Lingonibus, in Dalmatiam venisse. Notandum est Thomam Archidiaconum Spalatensem saeculi XIII medio verisimiliter linguam Graecam ignorasse neque opus Constantini Porphyrogeniti (saeculi X) ad manum habuisse; quapropter eius relatio de septem vel octo generosis generibus ex Polonia oriundis testimonium est independens, quod confirmat narrationem de quinque fratribus et duabus sororibus in capite XXX operis ''De Administrando Imperio'' Constantini Porphyrogeniti. Differentia autem praecipua est quod Thoma Archidiaconus adventum illorum septem vel octo generum coniungit cum aetate regis Ostrogothorum Totilae, qui in prima parte saeculi VI vixit, cum Porphyrogenitus in capite XXXI adventum Chroatorum in primam partem saeculi VII datet. Notandum praeterea est quod etiam hodie in Polonia meridionali exstant toponyma quae nomen Chroaticum continent, ut ''Chorwatówka, Chorwatowa'', etc.; in Polonia meridionali invenitur etiam flumen ''Tugaj'', cuius nomen memoriam ''sororis Tugae'' ex capite XXX DAI refert. In Polonia vero orientali-meridionali flumen ''Cetynia'' reperitur, quod ad ''Cetinam'' in Croatia refert, dum hydronymum ''San'' ad flumen ''Sana'' alludit. == 15. Chroati in Nestoris Chronica == Opus ''Historia annalium praeteritorum'', sive ''[[Nestoris Chronica]]'', quod exeunte saeculo XI et ineunte XII a monacho Kioviensi Nestore (+1116) lingua Slavica ecclesiastica conscriptum est, unum ex fontibus gravissimis habetur qui clara testimonia praebent de sedibus magnae gentis Chroatorum in regione quae hodie occidentalis Ucraina est. ''[[Nestoris Chronica]]'', sive Annales, fons praecipuus est ad historiam primam gentium Slavicarum orientalium; attamen idem Chronica simul est una ex fontibus historicis in historiographia Croatica maxime neglectis.<ref> Plurimae chronicae et annales in terris Slavicis conservatae saeculo XII ortum habent. Antiquissima est ''Povest’ vremenych let'' sive ''Nestoris chronica'', Nestoro monacho Kioviensi (mortuo ante annos 1116 vel 1119) adscripta, lingua Slavonica ecclesiastica antiqua conscripta, quae in nonnullis posterioribus exemplaribus et recensionibus servata est. Vetustissima chronica Polonica est ''Gesta principum Polonorum'' (1112–1118), Latine scripta et Gallo Anonymo tributa. Alter scriptor Polonicus post Gallum fuit Wincenty Kadłubek, qui suam ''Chronicam'' (1190–1208) composuit. Prima chronica Bohemica Latine conscripta est ''Chronica Boemorum'', a presbytero Cosma Pragensi (1045–1125) redacta. Inter meridionales Slavos antiquissimum opus conservatum est ''Sclavorum Regnum'', Latine scriptum, vulgo ''Ljetopis popa Dukljanina''. A sacerdote catholico ex urbe Baro (hodie in Montenegro) conscriptum est, qui se ipse nomine “Gregorius presbyter Diocleas” profitetur. Opus plerumque ad medium saeculum XII refertur; nonnulli tamen investigatores censent id circa annos 1170–1190 compositum esse atque a tunc temporis archiepiscopo Barensi scriptum, de quo plura documenta supersunt, inter quae epistulae et testamentum, quo dona monasterio ''S. Chrysogoni'' Iadertino legavit. Ex his Eduardus Peričić (in: ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog'', Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1990.) concludit Gregorium archiepiscopum Diocleae et Barensis ortu Iadertinum fuisse, ibique in dicto monasterio vitam finivisse. Historici existimant hoc opus fide dignum esse tantum pro rebus a saeculo X incipientibus; quae vero ad priora saecula pertinent aut ficticia aut semi‑legendaria habentur, sicut celeberrima narratio de magno conventu in campo Duvaniensi sub rege Svetopeleco exeunte saeculo IX secundum ipsius operis chronologiam. Opus praeterea incipit indice mythico regum Gothicorum, qui ab saeculo V regiones Balcanicas occidentales tenuisse dicuntur; quodam autem loco Goti simpliciter in Slavos transformantur. Influentia ''Sclavorum Regni'' magna fuit in chronicis a saeculo XIII usque ad initium saeculi XVII. Videtur hoc opus cognovisse etiam Thomam Archidiaconum Spalatensem (saeculi XIII medii), qui initia praesentiae Slavicae in Dalmatia et Illyrico cum rege Gothorum Totila (saeculi VI prima parte) coniunxit; qui tamen, ut constat, Slavos ex Polonia deducere non potuit, cum in Italia natus, vixerit et mortuus sit. Praestantissimus chronicus Venetiarum saeculi XIV, Andreas Dandolo, opus ''Sclavorum Regnum'' quoque cognovisse videtur, quod ex mentione Chroatiae Albae et Rubrae apparet. Notandum est vocabula “Chroatia Alba” et “Chroatia Rubra” (in ''Sclavorum Regno'' et postea apud alios scriptores occurrentia) ad divisionem territorialem Chroatiae Adriaticae pertinere, non ad veterem “Chroatiam Albam” in regionibus Poloniae. Denique opus ''Sclavorum Regnum'' magnum habuit momentum in opere Mavri Orbinii Ragusini, qui magnum librum historicum ''Il Regno de gli Sclavi'', ideis panslavisticis imbutum, Italice conscripsit et anno 1601 edidit. </ref> Ex historicis Croatis notioribus solus Vjekoslavus Klaić ''Nestoris Chronicam'' diligentius tractavit, quod eius articuli in commentario ''Hrvatsko Kolo'' annis 1927 editis testantur. Ex recentioribus historicis Croatis Neven Budak ''Nestoris Chronicam'' tantum obiter memorat in uno ex libris suis recentioribus. Denique, ''[[Nestoris Chronica]]'' necdum in linguam Croaticam conversa est, nec exstat editio critica huius fontis historici. In hoc opere exponitur historia rerum gestarum in regionibus quas gentes Slavicae orientales incolebant: a sinu Finnico, lacu Ilmen et Novogardia ad septentrionem, per vallem fluminis Dnepr usque ad Pontum Euxinum. Pars historica Chronicae eventus a saeculo IX deinceps persequitur in regione ubi vasta civitas Slavica sub ducibus dynastiae Rurik, origine Scandinavis, formari coepit. Haec civitas centrum suum principale habebat in urbe Kiovia ad Dneprum, venam quasi vitalem illius partis Europae, atque in historiographia nota facta est nomine Russia Kioviensis. Nestor enumerat gentes Slavicas quae in illis amplissimis regionibus habitabant. Inter octo gentes quae territorium Ucrainae hodiernae incolebant, etiam Chroatos memorat. Chroati in regione Ucrainae tribus vicibus in opere Nestoris commemorantur: in parte generali capitis IX, ubi dicit… ''[...] vivebant igitur concordes '''et Polani et Severi et Radimici et Vjatici et Chorvati.''' (2) Dulebi vero habitabant secundum Bugum, ubi nunc Volinienses habitant; Uglici et Tiverci secundum Danastrim habitantes Danubium adtingebant; bis enim memoratur, ad bella pertinens: in capite XXI de expeditione ducis Kioviensis Olegi in Graecos et Constantinopolim annorum 904–907, ita scriptum est: ''(2) Anno 6415. Igore Kioviae relicto, Oleg magna cum multitudine Varaegorum, Tiudorum, Crivitioruin, Merorum, Polanorum, Severorum, Drevlanorum, '''Radimitiorum, Chorvatorum, Duliborum, Tivertiorum''', de quibus supra mentio est facta quique omnes Scythia magna appellantur, in Graecos profectus est, hos omnes Oleg partim in equis, partim in navibus, quarum duo millia erant, secum duxit; ubi Constantinopolim advectus est, Graeci fretum urbemque clauserunt. In capite XLV de bellis ducis Kioviensis Vladimiri scriptum est: ''Anno 6501. '''Vladimir contra Chorvatos''' profectus est; cum e '''bello Chorvatico''' reversus esset, Pecenegi ex altera Sulae ripa venerunt. De his rebus historicus Vjekoslavus Klaić scripsit: ''Haec tria loca in annalibus Nestoris aperte testantur iam multo ante annum 862, deinde per totum saeculum decimum, gentem quandam Slavonicam Chroatorum vixisse; eamque gentem saeculo X magis minusve sub potestate principum Russicorum Kioviensium fuisse, donec sanctus Vladimirus anno 993 bellum Chroaticum in eos movit. Nestor Chroatos plerumque ante Dulebos (Volinianos), post Radimicos memorat; unde colligitur eos habitasse in vicinia Duleborum sive Volinianorum, id est in parte occidentali hodiernae Ucrainae circa fontes fluminis Bug et superiorem cursum Dniestri, in regione urbium Leopolis, Rohatyn, Halicia et Ternopolia. <center> [[File:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|frame|600px|alt=Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX|''Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX.'']] </center> Tabula tribuum Slavicorum orientalium saeculorum VIII–IX. == 16. Archaeologica investigationes in Ucraina occidentali == Opera archaeologorum Ucrainensium ab annis 1960 incohata, atque praesertim per decennia recentiora, in regione superioris Podnestrovia, id est ad ripas Tyratis (circa Dniestrum), reliquias complurium habitationum et castellorum detexerunt, quae ad periodum a saeculo VI usque ad saeculum X pertinent. Effossa archaeologica in Ucraina occidentali annis 1981–1995 facta loca urbium primorum medii aevi in regione trans‑Carpathiae et Podolia occidentali patefecerunt, quae ad saecula IX–XI sunt relata. Agitur de oppidis munitis variarum dimensionum: 65% eorum superficiem circiter 0,2 hectariorum habebant; 20% circiter 2 hectaria; et circiter 15% superficiem plus quam 2 hectaria. In regione Prikarpatiae et Podolia occidentali plus quam XXXV urbes repertae sunt, quarum maiores in locis hodie notis ut Plisnesk, Stilsko, Terebovlia, Halicius, Revno, Leopolis, Lukovišče, Rokitne, atque in regione Roztočia sitae erant. Ex his urbibus tantum XII usque ad saeculum XIV supervixerunt.<ref>Cf. Korčinskij, Orest: Bijeli Hrvati i problem formiranja države u Prikarpatju, in: Bijeli Hrvati I, Rijeka 2006 (Latine: De Chroatis Albis et quaestione formationis civitatis in Prikarpatia).</ref> UNESCO in opere tutelae hereditatis culturalis atque historicae ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' memorat inventa duorum magnorum “oppidorum”, quorum reliquiae repertae sunt apud vicos hodiernos Pidhoroddya (Latine: Subcastellum) ) et Lykovyšče prope urbem hodiernam Rohatyn, quae ad periodum inter saecula VI–VIII sunt relata, atque cum Chroatis coniunguntur.<ref>Warsaw-Kiew 2011 https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1424.pdf</ref> Chroatis tribuuntur duo “goroda” (Ucrainice horody) insolitarum dimensionum, in quibus decem milia hominum habitare potuerunt: Plisnesk, amplitudine circiter 450 hectariorum, cum arce et centro cultus pagani, omnibus circumdatum septem lineis defensionis longis et complexis necnon pluribus minoribus vicis in vicinia; inventi sunt etiam plus quam CXLII tumuli (kurgani) qui utrumque genus sepulturae continent: et cremationes et inhumationes. Locus Plisnesk situs est prope vicum Pidhirtsi, atque ab anno 2015 ut “Reservatum historicum et culturalis” (Ancient Plisnesk) conservatur.<ref>https://www.exarc.org/oam/ancient-plisnesk</ref> Locus Stilsko<ref>https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=60576</ref>, amplitudine 250 hectariorum, cum arce 15 hectariorum, lineis defensionis decem chiliometrorum longitudinis, situs est ad flumen Kolodnica, tributarium Tyratis (Dniestri). Ibi reperti sunt rari exempla architecturae religiosa Slavicae prae‑christianae; quidam coniungunt inventum sacellum cum deo fortasse nomine Hors, qui in quibusdam scriptis mediaevalibus memoratur. Usque ad annum 2008 in regione Stilsko repertae sunt reliquiae et vestigia plus quam L vicorum aperti generis (sine munitionibus), qui ad periodum inter saecula VIII–X referuntur; item inventi sunt circa CC tumuli (kurgani). Archaeologi et historici ex his inventis existimant in ea parte Ucrainae ortum esse seriem urbium‑civitatum, similium polis antiquae Graeciae aliisque locis, unde de Chroatis in illa regione loquuntur tamquam de proto‑natione polycentrica, quae in unam maiorem rem publicam non coaluit. Praeterea ad constitutionem cuiusdam unitariae civitatis Chroaticae in Podnestrovia perveniri non potuit, quod multi loci cinere operti inventi sunt cum manifestis vestigiis magni incendii, quod ad finem saeculi X refertur atque coniungitur cum eventu apud Nestoris chronicon memorato ut “expeditio Chroatica” ducis Volodimeri anno 993. Eodem tempore, exeunte saeculo X et ineunte XI, Stilsko et Plisnesk desinere coeperunt exsistere. Attamen meminisse oportet hoc tempus esse frequentium bellorum: post mortem ducis Volodimeri (1015) illam regionem Boleslaus Chrobry (992 - 1025), dux Poloniae, invasit atque adiunxit. <ref>Boleslaus Chrobry ab anno 992 usque ad 1025 Poloniae dux fuit, atque anno 1025 coronatus est rex Poloniae, sed eodem anno obiit.</ref> Post hanc autem destructionis aetatem, per saeculum XI in nonnullis locis iterum apparuerunt habitationes quae paulatim creverunt in centra regionalia, sicut iam memoratum Halicium (Galicium), ex quo postea, aetate Austro‑Hungarica, totus ille tractus nomen Galicia accepit. == 17. Chroati in Ucraina (Russia Kioviensi) et Albichroati in Polonia meridiana — duae gentes separatae atque distinctae? == Hic concludi potest atque ex fontibus scriptis (Chronicon Nestoris exeunte saeculo XI et ineunte XII compositum) itemque ex archaeologicis testimoniis praebere de exsistentia gentis nomine Chroatorum in Ucraina per medium aevum antiquum, verisimiliter iam a saeculo VI usque ad eorum inclusionem in Ducatum Russiae Kioviensis saeculo X. Confirmationem additicam praebet relatio statistica de incolis Russiae imperialis anno 1861 confecta, in qua legitur in regione Volhinia 17 228 homines se ad gentem Horvatorum pertinere professos esse.<ref>Gluhak 1990. pag. 145; Incertum est utrum hic numerus ad solos viros pertineat an etiam feminas et pueros includat.</ref> Documentum quod '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' anno 1086 confectum est pars est operis Chronica Boemorum (lib.II, capit.XXXVII), a presbytero et historico '''Cosma Pragensi''' exeunte saeculo XI et ineunte XII conscripti. In hoc privilegio refertur de '''fundatione episcopatus Pragensis anno 973 facta''' atque describuntur fines eiusdem ex tempore fundationis, enumeratis omnibus regionibus limitaneis ac gentibus in finibus Episcopatus Pragensis habitantibus. A parte occidentali incipiens, ad septentrionem procedit, deinde ad orientem, ubi affirmatur episcopatum complecti totam regionem ac provinciam circa urbem Cracoviam, atque protendi ad flumina Bug et Stir ad orientem; postea ad meridiem versus Hungaros declinare, ad vertices montium Tatra pervenire, inde Moraviam includere, ac demum ad meridiem cum Bavaria confinia habere (hodierna Austria Inferior, quae illo tempore pars Bavariae erat). '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' documentum est quod, independenter a opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeniti, '''confirmat exsistentiam duarum coetuum Chroatorum (Chruuati et altera Chrowati) ad septentrionem Bohemiae in altera parte saeculi X.''' Chroati in “''Privilegio Episcopatus Pragensis''” memorantur post Psouanos, gentem in septentrionali parte Bohemiae, et in consortio gentium Silesiacarum: Slasanorum (Silesianorum), Boboranorum — gentis circa flumen Bobor (''Bóbr'') in Polonia meridionali-occidentali, Trebowanorum; item commemorantur Milciani, una ex gentibus ''Serborum Lusaticorum'', in hodierna Germania orientali ad triplicem finium contactum Germaniae, Poloniae et Bohemiae. Locus Chroatorum, quos ''Privilegium Episcopatus Pragensis'' memorat describens fines episcopatus ex anno 973, magna ex parte '''congruit cum descriptione Porphyrogeneti''' (circa annum 950) de situ Chroatiae Albae in capitulis XXX, XXXI et XXXII: '''iuxta terram Boiki (Bohemiam), ubi vicini sunt Albii sive non baptizati Serbi, atque ubi fines attingunt Franciam (Germaniam).''' ''Privilegium'' duas Chroatorum gentes (Chruuati/Ghrwati et altera Chrowati) memorat inter Psovanos et Slasanos positis, quod implicare videtur has duas Chroatorum partes sibi invicem proximas fuisse. Verumtamen id, quod simul commemorantur, fortasse ex ratione mnemotechnica conscriptionis ortum habuit: cum de coetibus eiusdem nominis ageretur, scriptor eos coniunxit, quia ita facilius meminisse poterat. Haud improbabile est inter utramque gentem Chroatorum alia quoque tribus interposita fuisse. Ita aperitur facultas ut hi “altera Chrowati” orientem versus collocentur, in Polonia meridionali circa superiorem Vistulam et Cracoviam, vel in regione meridionali Poloniae prope triplicem finium contactum Poloniae, Slovaciae et Bohemiae. Talis collocatio huius secundae partis Chroatorum in Polonia meridionali congrueret cum iis quae Porphyrogenitus refert, ubi in capite XXX dicit Albichroatos cum Hungaris amicitia et compaternitate coniunctos esse, atque in capite XXXI eos a Francis, Hungaris et Pecenegis depraedari. Constat nomades et equestris gentes, quales Hungari et Pecenegi, celeribus ac repentinis incursibus etiam loca satis remota petivisse: meminisse licet ingentes Hungarorum irruptiones in Italiam septentrionalem, ubi exercitum imperiale deleverunt, item in Germaniam (proelium apud Augustam Vindelicorum anno 955) atque usque in Franciam et Burgundiam. Similem equestris impetus rationem, cum direptione et vastatione coniunctam, eo tempore Pecenegi adhibebant. Haud dubium est Pecenegos in quibusdam excursionibus Poloniam meridionalem circa Cracoviam attingere potuisse; attamen primi, qui eis obviam fierent, fuissent Chroati in Ucraina occidentali circa superiorem Dniestrum. Si Bagibareia in capite XXX De administrando imperio pro Bavaria accipitur (ubi dicitur Albichroatos ultra Bagibareiam habitare), atque si consideretur quod medio saeculo X tota Austria necnon Slovenia sub potestate Bavariae politica erat, tum ex prospectu physico e civitatibus Dalmatiae — verbi gratia ex Iadera — ubi informator Porphyrogeneti de Chroatis habitare potuerit, Chroatia Alba re vera ultra Bavariam sita videbatur. Ex prospectu autem et situ spectantis Constantinopoli, Chroatia Alba ultra Hungariam posita erat, ut in capite XXXI de Chroatis scribitur, praesertim cum meminerimus Slovaciam hodiernam eo tempore sub ditione Hungarorum fuisse, et fines inter Poloniam meridionalem et Slovaciam montium Tatra iuga constituere. Omnia quae Porphyrogenitus tradit, una cum testimoniis ''Privilegii Pragensis'', eo ducunt ut Albichroati memorati in amplis regionibus Poloniae meridianae atque meridiano-occidentalis habitasse videantur. Item indicia ostendunt non de uno coetu Chroatorum monolithico agi, sed de pluribus coetibus inter se distinctis. In documentis publicis gubernii Civitatum Foederatarum, ''United States Congress Joint Immigration Commission'' anno 1911 editis, legitur de milibus immigrantium Polonicorum ibidem natorum circa Cracoviam identitatem ethnicam saepius declarare nomine Bielochrovat (“White Croats”). '''Existimamus vocabulum “Albichroati” proprie ad eos Chroatos pertinere qui in Polonia meridionali habitabant, occidentalius collocati quam Chroati Ucrainae. In regionibus ad meridiem Cracoviae situs est numerus hydronymorum et toponymorum vocabulum “albus” continens: flumen ''Biała'', urbs ''Bielsko‑Biała'', aliaque. Accedit quoque sententia de coloribus, qui in quibusdam culturis ad designationem partium mundi adhibentur: albus in culturis nomadum Eurasiae cum parte occidentali coniungitur, niger cum septentrione, ruber cum meridie, caeruleus vel viridis cum oriente. Haec ratio apud gentes Turcicas observata est, sed etiam in scriptis Sinensibus: oriens = viridis vel caerulea (arbor, ver), septentrio = niger (aqua, hiems), occidens = albus (metallum, autumnus), meridies = ruber (ignis et sol). Neque in mundo Slavico praetermittendum est exemplum nominis ''Belarus'', quod ad litteram significat ''Albarussia'', id est ''Russiam Albam'', quod quoque confirmat rectitudinem sententiae de designatione partium mundi per colores. Praeterea in lingua Polonica hodierna pro parte mundi “septentrione” non adhibetur vocabulum commune Slavicum (sever / sjever), sed “północ”, quod ad litteram “media nox” significat, id est cum tenebris et obscuritate, nigra colore, coniungitur. Item verbum pro meridie in lingua Polonica est “południe”, ad litteram “media dies”, quod calorem, lucem atque denique colorem rubrum suggerit. In his exemplis — praesertim ''Bjelohrvati'' sive ''Albichroatorum'' et hodiernae ''Belarus'' sive ''Albarussiae'' — adiectivum “albus” ut signum spatiale‑semanticum orientationis intra orbem Slavicum fungitur, "occidentem" designans. Quamvis Nestor in sua chronica ''Povest’ vremenyh let'' Chroatos in finibus hodiernae Ucrainae clare memoret, eos tamen epithetis “albos” non designat. Attamen uno in loco vocabulum Albichroati adhibet, sed tum eos una cum Serbis et Chorutanis (Karantanis) in eodem coetu recenset: “''Post multos vero annos consederunt Slaveni circa Danubium, ubi nunc est terra Hungarorum et Bulgarorum. Ex his Slavenis diffusi sunt per terras […]. Hi sunt ipsi Slaveni: Chroati albi, Serbi et Chorutani.''” Manifestum est agi de coetibus extra spatium historicum ''Russiae Kioviensis'' sitis, id est ad occidentem eius locatis. Haec distinctio confirmat Chroatos ad Dniestrum, ab Haliciensi regione usque in Podoliam, ut entitatem Slavicam localem perceptos esse, cum nomen ''Albichroati'' ad eas partes spectaret quae occidentalius positae erant — in Polonia meridiana et meridiano‑occidentali: ''Chruuati et altera Chrowati'' ex ''Privilegio Pragensi'', quod Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' (Lib. II, Cap. XXXVII) tradit. Iam antea, in capite de Bohemia, commemoravimus historicos Bohemos recentiores existimare Chroatos in ''Privilegio Pragensi'' memoratos verisimiliter in finibus Silesiae historicae, in Polonia meridiano‑occidentali, habitasse.<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> == 18. Adiectum: Avaricum Khaganatum et adventus Chroatorum == '''''Contextus chronologicus et historicus de prima sedimentatione Chroatorum in Dalmatia'' Circa annum 567 nova unda Asiatica in regiones Pannonicas irrupit: Avari. <ref>Menander Protector, Excerpta de legationibus.</ref> Eorum ruina et interitus gradatim facta sunt. Bella Francica sub Carolo Magno annis 791–796 potestatem Avarorum deleverunt, ut in Annalibus Regni Francorum atque in epistulis Caroli Magni describitur.<ref>Annales Regni Francorum, a. 791–796.</ref> Ex his fontibus discimus '''ducem Woinomirum Sclavum''' cum suis primum ad principalia Avarorum “anulos” pervenisse. Ille praecipua munimenta Avarica occupavit. Ex documentis Francicis intellegitur hoc factum esse antequam exercitus Francicus maior spatium inter Danubium et Tissam attingeret. Francis nuntium audientibus, iter suum acceleraverunt, metuentes ne Woinomirus, quamvis socius et vassallus Francorum, aurum argentumque ex anulis Avaricis direptis sibi occultaret. Post cladem militarem, Avari superstites fidem suam Carolo Magno dederunt, et iteratis legationibus petebant ut Franci eis novas possessiones in occidente concederent. Causa erat quod, post deletionem potentiae militaris, gentes Slavicae circumvicinae eos invadere coeperant atque exstinguere cupiebant. Qui heri domini fuerant, hodie odium subire coeperunt. Quaestio Avarici Khaganatus cum nonnullis quaestionibus fundamentalibus historiae Chroaticae arcte coniungitur. Secundum opus ''De administrando imperio'', circa annum 950 a Constantino Porphyrogenneto conscriptum, societas Chroatorum in provinciam Dalmatiae pervenit tempore Heraclii imperatoris (610–641). Haec est sola notitia explicita in fontibus historicis de tempore migrationis Chroatorum in regiones Dinaricas et Adriaticas. Porphyrogennetos scribit Heraclium Chroatos invitasse ut in Dalmatia advenirent, Avaros expellerent, atque ita civitatibus maritimis et insulis Adriaticis, quae adhuc Romanis habitabantur, auxilium ferrent. Chroatos contra Avaros aliquamdiu pugnasse in Dalmatia (provincia Romana multo amplior quam Dalmatia hodierna, partes magnas Bosniae et Hercegovinae complectens), et tandem vicisse: quosdam Avaros occidisse, alios potestatem Chroaticam agnovisse. Memorandum est narrationem Porphyrogenneti de adventu Chroatorum congruere cum aliis eventibus eiusdem aetatis, etiam ad Khaganatum Avaricum pertinentibus. In regionibus ad occidentem Avarorum, circa annum 622, gentes Slavicae sub ductu Samonis seriem felicium expeditionum contra Avaros inceperunt.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 48–50.</ref> Eodem tempore societas Slavica Samonis quotannis incursiones in terras Francorum faciebat, Thuringiam et Saxoniam depraedans. In proelio ''Vogastisburgensi'', Slavi sub Samone totum exercitum regium Francorum deleverunt, ex variis regionibus Francicis congregatum: ex Alemannia, Suevia, Saxonia et Francia propria.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 68.</ref> Anno 626, Avari ad orientem conversi sunt et magnum impetum in Constantinopolim facere conati sunt, Slavicis vassallis et Persis cooperantibus. Conatus urbem imperialem occupandi in cladem desiit.<ref>Chronicon Paschale, a. 626.</ref> Paulo post Baianus khaganus mortuus est, et potestas Avarorum post annum 630 diminuta est.<ref>Theophylactus Simocatta, Historiae.</ref> Hoc ipso tempore Porphyrogennetos adventum Chroatorum in Dalmatia ex septentrione collocat, tempore Heraclii (610–641).<ref>Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, c. 31.</ref> Itaque in eodem ambitu chronologico invenimus: * cladem Avaro‑Slavico‑Persicam apud Constantinopolim (626), * ortum regni Slavici Samonis in occidente et clades Avaricas in Moravia, Bohemia et regionibus vicinis, * defectionem Serborum sub Dervano ad societatem Samonis, * mortem Baiani khagani, * adventum Chroatorum in Dalmatia (in capitulis XXX et XXXI DAI descriptum, quae duas relationes praebent, sed conveniunt in eo quod Croati adversus Avaros venerunt). Annis 1970, alii historici Croatici (Lujo Margetić, Nada Klaić) theoriam alternativam proposuerunt de tempore quo Chroati in Dalmatia apparuerunt. Secundum eorum opinionem, Chroati qui ethnonymon '''Hrvati''' attulerunt non prima parte saeculi VII (ut in ''DAI'' cap. XXXI), sed in extremo saeculo VIII, bellis Franco‑Avaricis gerentibus, socii et vassalli Francorum, venerunt. Hoc sensu dux Woinomirus, in documentis Francicis memoratus ut victor principalis Avarici “anuli”, unus ex ducibus Croatorum fuisse putatur. Historici Austriaci Karlus Kronstein<ref>Karlus Kronstein, Die Slawen und die Awaren, Vindobonae, 1936.</ref> et Walterus Pohl<ref>Walterus Pohl, Die Awaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822, Vindobonae, 1988 (editio altera 1996).</ref> putaverunt Chroatos fuisse nomen ordinis militaris limitanei intra Avaricum Khaganatum, qui fines khaganatus custodiebat. Constat Chroatos apparere “prope” fines Avarici imperii (Ucraina occidentalis, Polonia meridionalis, Carantania in Austria meridionali, Dalmatia), sed extra lineas interiores eiusdem imperii. Lingüista Alemko Gluhak in libro suo ''Porijeklo imena Hrvat'' (''De origine nominis Chroati'') affirmavit illud gentium nomen (ex septem, secundum fabulam origo gentis in DAI, cap. 30) quod Chroati vocabatur, consedisse in regione a monte Velebitio meridiano, a flumine Zrmania usque ad flumen Cetinam, deinde ad Campum Duvani (antiquum Delminium, sedes veterum Delmatarum).<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, 1990, pp. 222–223.</ref> Hoc spatium, universim spectatum, complectitur partes hodiernae Dalmatiae septentrionalis et mediae atque Hercegovinae occidentalis. Constat prima centra regni Chroatici mediaevalis sita fuisse in regione ab urbe Nona (Croatice: Nin), prope Iadram (Croatice: Zadar), ad litus maris, usque ad Cninam in interioribus, tum ad Clissam (Croatice: Klis) et Solinum (antiqua Salona) haud longe ab Spalato. Regio est saxosa, ubi catenae montium parallelae secundum litus Adriaticum se extendunt, et inter hos montium scopulos parvae valles fertiles iacent. Maxima area terrae arabilis sunt Ravni Kotari, post Nonae (Nin) et Iadri (Zadar) fines, in interioribus regionibus. <center> [[File:Eastern Adriatic 1089.svg|700px|alt=Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089|Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089]] </center> Unum e primis sedibus civitatis Chroatorum ad litus maris Hadriatici fuit oppidum Nin (antiqua Aenona, mediaevalis Nona), XVII chiliometris ad septentrionem et occidentem ab Iadera situm. Primum fuit habitatio gentis Liburnorum, atque ab saeculo I municipii Romani dignitatem obtinuit. Medio saeculo IX ibi condita est episcopatus Nonensis (863/867), in quo tunc sedebat »episcopus Chroatorum«, cui iurisdictio super totam civitatem Chroatorum tributa est. Episcopatus anno 928 abolitus est, anno 1075 restitutus, denique anno 1828 omnino sublatus. Omnes monumenti epigraphici, qui hucusque in territorio Chroatiae ad saeculum IX pertinentes reperti sunt, Latine scripti sunt. '''Lingua Latina fuit sermo officialis (cancellariae et liturgiae) civitatis Chroatorum usque ad annum 1847, cum Senatus Chroaticus decreto suo sermonem Chroaticum in usum publicum introduxit.''' == 19. Adiectum: Etymologia ethnonymi Chroatus (''Hrvat'') == Plurimi linguistae, qui per ultimum saeculum quaestionem originis nominis ''Chroatus'' sive ''Croatus'' , Croatice:''Hrvat'' (plur. ''Hrvati'') tractaverunt, consentiunt hoc nomen non esse Slavicae originis. In eodem tempore maxima auctoritas in circulis linguisticis tributa est sententiae qua radices nominis ''Hrvat'' in circulo Indo‑Iranico subfamiliae Indoeuropaeae quaerendae sunt. Id praecipue factum est ob inventum duarum tabularum lapidearum repertarum medio saeculo XIX in excavationibus reliquiarum urbis Graeco‑Sarmaticae '''Tanais''', ad ostium fluminis Don (antiqui: Tanais) in Mare Azoviense (antiquum: Maeotis Palus) sitae,<ref>Tabulas inscriptionibus Graecis inscriptas detexit philologus classicus et historicus Russicus Pavel Mihajlovič Leontjev anno 1853.</ref>quibus nomen ''Hrvat'' ab initio saeculi XX saepius cum ramo Iranico linguarum Indo‑Iranicarum coniungi coepit. [[File:Ancient Greek Colonies of N Black Sea.png|center|800px]] ===19.1 Tabulae Tanaiticae === Agitur de duabus tabulis marmoreis inscriptiones Graecas longiores continentes, quae secundum indicia intra ipsum textum circa annum CC (200) p. Chr. n. sunt positae. Tabulae nomina regis urbis Tanais et civium publicas functiones gerentium enumerant. Notandum est has inscriptiones publicas esse, non sepulcrales.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Dimidia pars nominum Graeca est, altera vero pars ad linguas Iranicas pertinet, ut nomina ''Farnarak, Ardarak, Meuak, Nauak, Niblobor, Sandarz'', etc. Inter haec nomina investigatores moverunt nomina propria '''''Horoathos''''' et '''''Horouathos''''' (Χορούαθ[ος], Χορόαθος), quae cum ethnonymo moderno ''Hrvati'' comparata sunt. Primus relationem inter nomina ''Horouathos'' et ''Horoathos'' et ethnonymum ''Chroatus'' (Croatice:''Hrvat'', in lingua Russica forma:Хорват: Horvát) proposuit linguista Russicus '''Alexander L. Pogodin''' anno MCMII (1902). Huius coniunctionis fautores fuerunt multi historici et linguistae Europaei, inter quos František Dvornik, Max Vasmer, Oleg N. Trubačev. ===TABULA TANAITICA A=== '''Tabula A''' maior est et antiquior inscriptio, ad annos 175–211 p. Chr. n. referenda, quae ad tempus pertinet quo Tiberius Iulius Sauromates II (175–211) regnum Bosporanum rexit. Tabula marmorea, 0.92 m × 0.73 m × 0.09 m metiens, verisimile est graviter laesa fuisse etiam ante excavationem. Triginta duo versus ex triginta fragmentis servati sunt. In inscriptione publica memorantur rex, synodus sive coetus devotionalis, praefectura eiusdem coetus, atque sodales ordinarii, numero paulo infra quadraginta. Versus quartus finitur mentione patris synodi, Horoúathi (Χορούαθος), qui versu quinto nominatim iterum occurrit; inter alios etiam vir ignotus, qui dicitur filius Horoáthi (Χοροάθου), commemoratur. Inscriptio fine clauditur data, ex qua servata est tantum appellatio mensis Graeco‑Macedonici, qui Iulio aut Augusto respondet. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae A<ref>CIRB 1277, cf. IosPE II 445; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 173–211 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/184019</ref> == <poem> 1    Θεῷ Ὑψί̣σ̣τῳ.                    ἀγαθῆι τύχηι. βασιλεύοντος βασιλέως ∙ Τιβ(ερίου) ∙ Ἰουλ(ίου) ∙ Σαυρομάτου φιλοκαίσαρ[ος κα]ὶ φιλο[ρ]ωμαίου, εὐσεβοῦς, ἡ σύνοδος ἡ περὶ ∙ ἱ[ερέα Ἰού]λ̣ιον̣ Ῥ̣αλ̣χάδου καὶ πατέρα σ[υ]νόδου 5 '''Χορούαθ̣'''[ον — —]ο[— —] καὶ συναγωγὸν Ἀρδά[ρα]κον [Σ]υ̣νεγδήμ̣[ου καὶ φιλ]ά̣γ[αθ]ον Δίαι[ο]ν̣ Κ̣ε̣ρ̣δ̣ω̣ν̣άκο̣υ̣? καὶ [π]αραφιλάγαθο̣[ν — — —]ιον Φοργαβάκ̣[ου] καὶ [νεα]ν̣ισ- [κ]ά̣ρχην Δημήτ̣[ριον Ἀπο]λ̣λωνίου καὶ γυμ[ν]ασιά[ρχην] Βα- [σι]λείδ̣ην Θεον̣[είκ]ο[υ καὶ Ἄ]τ̣τα̣ν Ἡρακλείδου φίλο̣[ν]? τ̣ῆ̣ς 10 [συ]ν̣όδου [καὶ] οἱ λο̣[ιπο]ὶ [θια]σῖτ̣αι· Ἀρδά̣ρα̣κος Ζια̣- [— —]ου, Δη[μήτ]ριος [— — —]ου, Λείμανος Φίδ̣α̣, [Μί]δαχ̣ο̣ς? [— — —]άνου, Ἀ[σκ]ληπιάδης  Οὐαλε̣[ρ]ί̣ου, [․․]γ?όδαν[ο]ς [Δημητ?]ρίου, [Μ]ενέστρατος Λυκίσ[κο]υ [— — —]ικάχο[υ], Διό̣φαντ[ος] Δείου, Πόπλ[ιο]ς 15 [— — — —]δα, Ἡρακλείδ[ης] Ἐπιγόνου, Ἰα̣ρ̣δο- [— — — — Δ]η̣μητρίου, Ἀ[φ]ροδείσιος  Χρυσέ- [ρωτος, Φαλ]δά[ρα]νος Ἀπολλωνίου, Φίλιπ- [πος — — — —]ν̣ο[υ], Καλοῦς Ἀθηνίου, Κόφαρνος [— — — — — — — — — Τ]ρ̣ύφων Ἀνδρομ[έν]ους, 20 ο̣[— — — — — —] '''Χοροάθου''', Θεότειμος  Ψυχα- ρίων̣[ος, — —]δίβαλος Φαρ[νάκου], Ε̣ὔιος Ῥό- δων[ος, Ἡρα]κλείδης Ἄττ̣[α, — — — — Ἀρισ]- τοδ[ήμου, Σ]ύ̣μ̣μ̣αχος Σα[— — — — — — — —] κος [— — — — — — — — — — — — — — — —] 25 φιλο[— — — — — — — — — — — — — — — —] ορανσ̣[— — — Ζωρθῖ?]ν̣ος  Βε[λλικοῦ? — — —] Ῥ̣α̣δάμ̣[ειστος? — —] Φαδινά[μου — — — — —] Μύ̣ρ̣[ων? — — — — —] Μαστοῦ̣ [— — — — —] πο[— — — — — — — —]ος Ἀρδα[ράκου? — — —] 30 Φιδ[α— — — — — — —]νος̣ Χαρί[των — — — Ἀ]- ράθι[— — — — — — — — — — — — — — — — —]                                     vacat 32  ἐν τ[ῶι — — ἔτει καὶ μη]νὶ Λῴ̣[ωι — — — — —] </poem> ===TABULA TANAITICA B=== Tabula B minor est inscriptio, mensuris 1,053 m × 0,71 m × 0,08 m, ad annum CC p. Chr. n. relata (517 secundum computationem temporis Bosporanam). Haec inscriptio recentior est, quod apparet ex mentione Tiberii Iulii Rhescuporis III, filii Sauromatis II. Minus detrimenti accepit: in quattuor partes fracta est et satis bene legi potest. In ea incisæ sunt viginti lineæ litteris Graecis capitalibus monumentalibus. In lineis VI, VII, VIII et IX commemorantur, una cum nominibus patrum, quattuor principes civitatis Tanaeitis eo tempore quo hoc monumentum erectum est (Hofarno, Babos, Niblobor, Horoathos). Monumentum positum est ob renovationem fori centralis urbis Tanaeitis. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae B<ref>CIRB 1245; cf. IosPE II 430; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 220 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/183985 .</ref> == <poem> 1  ἀγαθῆι  τύχηι. ἐπὶ βασιλεῖ Ῥησκουπόριδι, υἱῷ μεγάλου βασιλέως Σαυρομάτου, κα̣[ὶ] Ζήνων Φάννεως πρεσβευτῇ βα- 5 σιλέως Ῥησκουπόριδος #⁵⁶ καὶ Χο- φάρνου Σα̣νδαρζίου #⁵⁶ Βάβος Βαιο- ράσπου #⁵⁶ Νιβλόβωρος Δοσυμοξάρ- θου #⁵⁶ '''Χορόαθος''' Σανδαρζίου ἄρχον- τες Ταναειτῶν #⁵⁶ Χόφραζμος Φοργα- 10 βά̣κου, Βασιλείδης Θεονείκου ἑλ- ληνάρχης ἐξαρτίσας τὴν ἀγορὰν̣ ἐκ τῶν ἰδίων ἀναλωμάτων ἀπεκα- τέστησ̣α̣ τῇ πόλει καὶ τοῖς ἐμπό- ρ̣ο̣ι̣ς̣ δ̣ιὰ ἐπιμελητῶν Ζήνωνα Φά[ν]- 15 [ν]ε̣ως #⁵⁶ Φαρνόξαρθος Ταυρέου, Φαλδάρανος Ἀπολλωνίου καὶ [ἀρ]χιτεκτόνων Διοφάντου Νε- οπόλου κα[ὶ] Αὐρηλίου Ἀντωνε[ί]- νου, Ναύακος Μευάκου. 20    ἐν τῷ ζ̣ιφʹ. </poem> [[File:Horovathos.jpg|thumb|center|800px|Nomen Χοροάθος in Tabula Tanaitica B]] === De tabulis Tanaiticis: historia receptionis et aestimatio hodierna === Per magnam partem saeculi XX, cum Chroatia pars Iugoslaviae esset, historici Chroatici tabulas Tanaiticas aut tacebant aut exemplum negativum proponebant, dicentes similitudinem onomasticam casu fortuito ortam esse, non argumentum ad originem gentis deducendam.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Hodie tabulae Tanaiticae in studiis linguisticis cautissime tantum ut possibile '''testimonium ad etymologiam ethnonymi''' illustrandam accipiuntur, nullo modo autem ut argumentum ad originem biologicam (geneticam) gentis Chroaticae ex Sarmatis Iranophonis deducendam.<ref>Heršak, Emil; Nikšić, Boris (2007), [Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje), Migration and Ethnic Themes 23 (3).]</ref> Necesse est distinguere inter originem nominis ''Hrvat'' et originem ipsius populi Chroatici, cum omnis gens per processus ethnogeneticos complures et saeculares formetur, in quibus elementa genetica, linguistica et civilizatoria inter se miscentur. === 19.2 Contextus historicus translationis nominis Sarmatici ''Horvata'' in Slavicas communitates inter Borysthenem et Tyrum === Chroati lingua sua indubitanter ad gentes Slavicas pertinent, et plerumque maior pars minoritatem linguistice absorbet. Nota sunt exempla Bulgarorum Turcicorum in Bulgaria, Francorum Germanicorum in Gallia, qui nomen suum maiori populo reliquerunt, sed linguam eius paulatim acceperunt; item Normanni Scandinavi in Gallia septentrionali, qui intra unum saeculum linguam Francogallicam receperunt eamque postea in Britanniam Anglosaxonicam transtulerunt. His analogiis congruit opinio secundum quam quaedam cohors Sarmatica nomine ''Horvata'' vel ''Horoata'' ex regionibus circa Maeotidem Paludem et flumen Don (antiqui: Tanais) '''ad occidentem migravit, fortasse sub impetu Hunnorum''', una cum multis coetibus Sarmaticis, inter quos Alani eminentissimi erant. '''Formam *''Horvata'' reconstruere conatus sum ex voce ''Horvat'' (forma nominativi singularis), quae in orbe Slavico latissime diffunditur atque inscriptionibus Tanaidis ut forma ''Horouathos'' confirmatur. Ablato suffixo Graeco ‑os obtinetur ''Horvat[h]'', cui, secundum leges morphologicas Sarmaticas, suffixum ''‑ta‑'' adiungitur, ut in ''Sarmata'' et ''Sauromata'', unde provenit forma ''Horvata''. Structura radicum ''Sar‑m‑ata'' et ''Hor‑v‑ata'' congruit, cum suffixum Scytho‑Sarmaticum ''‑ta‑'', quod est suffixum pluralitatis Sarmaticae, etiam in Ossetico ut ''‑tä'' exsistat. Quare probabilis videtur forma antiqui ethnonymi Sarmatici ''Horvata'' sive ''Horoata''. Hi Sarmatae, qui ''Horvata'' vocabantur, in regione quae nunc Ucraina est cum gentibus Slavicis consederunt atque eis nomen suum tradiderunt. Hac theoria explicatur ortus Hrvati ut coetuum Slavicorum nomen Sarmaticum ferentium. Ex ''Horvata'' Ucrainae partes se separaverunt atque ulterius ad occidentem profectae sunt, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae considentes; quod confirmatur ''Privilegium Episcopatus Pragensis saeculi XI'', necnon traditionibus de adventu ''Hrvati'' ex partibus Poloniae ad Adriaticum, quae apud Constantinum Porphyrogenitum reperiuntur, sed etiam apud alios chronistas, ut in opere Thomae Archidiaconi ''Historia Salonitana'', ubi narratur septem vel octo genealogias ex regione Poloniae in Dalmatiam se collocasse. Europa antiquae serae et medii aevi prioris regio erat mobilitatis demographicae insignis. Coetus sine finibus politicis stabilibus, sine identitatibus territorialibus firmis, saepe sine consilio diuturno movebantur, necessitatibus, periculis et occasionibus subito ortis respondentibus. Incursus alicuius gentis transeuntis aut fama de bonis condicionibus in regione ignota eos in motum ponere poterat. Notae sunt historiae de itineribus Ostrogothorum et Visigothorum, de Rugicis Germanicis, de bello Odacri contra Rugicos cum exercitu Alanorum, de migrationibus Vandalorum et Alanorum usque in Africam septentrionalem, de fato Herulorum, de itineribus Langobardorum qui terras multarum gentium transierunt, inter quas ''Anthib'', de pugna cum “Amazonibus”, etc. == 20. Reconstructiones linguisticae et hypotheseon de etymologia ethnonymi Chroati == Ad rationem identitariam autoperceptionis gentis magni momenti est ''mythus originis'' sive ''fabula fundationis''. In hoc autem capite quaestionibus ethnogeneseos Chroatorum non tractabimus, neque duabus eius partibus principalibus: parte historico‑identitaria nec parte genetico‑biologica. Hic enim solummodo de etymologia nominis Chroati agimus, id est de origine ipsius vocabuli, non de origine gentis. Hoc praecipue monendum est, cum etiam historici professione haud raro in errorem incidant confundendi varias theses de origine gentis cum thesibus de origine nominis. '''Reconstructio linguistica''' per se ipsa non est probatio. Ea enim repraesentat praesumptionem, id est coniecturam in certis regulis ac formis linguisticis fundatam. Quam ob rem quamlibet huiusmodi reconstructionem rectissime hypothesin appellare oportet. '''Hypothesis''' praesumptionem significat quae mutari potest; in regularitatibus quidem nititur, sed probatione directa caret. '''Thesis''', contra, sententiam designat quam auctor quidam tuetur; haec sententia etiam falsa esse potest, sed ut “positio” quaedam formata est. Hoc vocabulum adhibetur cum ostendere volumus aliquem interpretationem quandam defendisse. '''Theoria, sensu stricte scientifico''' (in sensu stricto), systema explicationis probationibus confirmatum denotat. Cum reconstructiones linguisticae probationes directas non habeant, expositiones quae ex eis praecipue oriuntur nullo modo vocabulo theoriae scientificae contineri possunt. Antequam varias hypotheses de etymologia ethnonymi Chroati lectori proponamus, necessarium ducimus hanc terminologiam supra memoratam explanare, quae in litteris linguisticis et historiographicis saepius occurrit. Id facimus ex cautela critica, cum non pauci auctores hypotheses suas in reconstructionibus fundatas fere ut veritatem scientificam indubitatam exhibeant, id est ut “argumentum irrefragabile” thesis quam tuentur. Talis ratio methodologica — proclivitas scilicet ut hypothesis pro veritate definitiva proponatur — omnino erronea est. === 20.1 Etymologiae ethnonymi Chroati ex linguis Iranicis === Maximus Vasmer, celeberrimus linguista Germanicus et slavista, primum proposuit etymologiam ex veteri Iranico ''(fšu)-haurvata'' = “pastor”, secundum formam Avesticam ''haurvaiti'' = “pascit”; postea autem derivationem suadebat ex veteri Iranico ''hu‑urvatha'' = “amicus”. Stephanus Krizin Sakač, historicus Croaticus e Societate Iesu, nomen Chroati cum veteri Iranico ''Harahvaiti'' coniunxit, quod tempore dynastiae Achaemenidarum (Cyri Senioris et Darii), sed etiam in antiquioribus textibus Avesticis, regionem designabat partim in territorio hodierni Afganistaniae sitam. <ref>Sakač: ''O kavkasko-iranskom podrijetlu Hrvata''(''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum''), in: ''Hrvati do stoljeća VII.'' (''Croati usque ad saeculum VII''), Zagrabiae 2000.</ref> Haec regio in scriptis Avesticis ''Harahvaiti'' appellabatur, in veteri Persico ''Harahuvatis'', quod postea in Graecum translatum est ut ''Arakhosia/Arachosia''. Hoc nomen respondet Sanscritico ''sarasvati'', quod significat “aquarum copia abundans”. Regio est in valle fluminis ''Hilmend'', in parte meridiana Afganistaniae hodiernae (V. Oranskij 1988: 127). Alemko Gluhak, linguista etymologus Croaticus, affirmat formam Harahvaiti secundum regulas linguisticas solum formas dare posse: * ''*Xorъšedi, *Xorъšedja'', vel fortasse ''*Xъrošedi'', quae non congruunt cum forma reconstructa paleoslavica: * ''*Xъrvat(in)ъ''.<ref>Gluhak 1990: 296–299</ref> P. Tedesco nomen Chroat ex Iranico ''huravant'' = “solaris” derivare conatus est. Alemko Gluhak (1990), in opere ''Porijeklo imena Hrvat'' (Latine: ''De origine nominis Chroatus'') , ad hypothesin etymologicam Olegii N. Trubačev se inclinavit. In primis Trubačevi hypothesibus annorum 1960, proponebat nomen a veteri Iranico ''*harvata'' vel ''*haurvata'' ortum esse, quod cum nominibus ''Sarmatai'' et ''Sauromatai'' comparabat, ubi suffixum Sarmaticum‑Scythicum pluralis ''‑ta'' inveniebat, quod etiam in Ossetico forma ''‑tä'' exstat. Deinde formam *haurvata cum voce Avestica ''haurvatat'' = “integritas, totalitas, sanitas” comparavit. Postea, annis 1980, Trubačev alias etymologias proposuit: nomen Chroati ex Iranico adiectivo ''*har‑va(n)t‑'' ortum esse, quod significat “feminei, ii quibus feminae sunt”, idque coniungebat cum matriarchatu, qui secundum eum in regionibus circa Pontum Euxinum et Caucasum olim exstitisse putabatur, cum mulieribus bellatricibus apud Sarmatas quas iam Herodotus memorat, atque cum Amazonibus fabularum Graecarum (Trubačev 1981: 151). Trubačev praeterea etymologiam nominis quod Graeci ''Sarmatai'' scribebant ita explicat: id a forma Indo‑Arica ''*sar‑ma(n)t'' = “ii quibus feminae sunt, feminei” derivari; pars prior nominis est Indo‑Aricum ''*sar‑'' = “mulier”, quod in linguis Iranicis dat ''*har‑''. Secundum Trubačevum et Gluhakum, qui hanc hypothesin sequitur, hoc confirmatur etiam locutione in litteris Graecis reperta: ''Sarmatai Gynaikokratoumenoi'' = “Sarmatae quibus feminae imperant”. In regione Sinda, prope Mare Azoviense, inter gentes Iranicas aetate Romana etiam quaedam coetus Indo‑Arici habitabant, ubi reperta sunt nomina feminea Graece scripta: ''Saria'' (sar = mulier) et ''Maiosara''. Regina Sindica Bospori vocabatur ''Kamasaryē'', quod explicatur ut ''*kama‑sar'' = “mulier amata”. Apud modernos Ossetas servatus est vetus epos de gente heroica ''Narta''; unus e personis centralibus est ''Satana'', mater sapientissima gentis, educatrix iuvenum heroum (Abaev 1965: 84; 1979: 39–40). Praeter Ossetas, qui habentur posteri Sarmaticorum Alanorum, epos ''Nartarum'' pars est traditionis aliorum populorum Caucasicorum: Adigeorum, Kabardinorum, Abazorum, Tschetschenorum, etc. Putatur nucleum huius carminis ad tempora Scythica pertinere. Oleg N. Trubačev concludit nomen Chroati primitus ab aliqua gente Iranice loquente portatum esse, quae postea slavicizata sit (Gluhak 1990: 305). Linguista Ranko Matasović ethnonymum ''Hrvat'' e radice Iranica derivari putat, quamquam plures origines Iranicae proponuntur nec ulla omnino certa est. Inter eas probabilissima videtur esse forma Ossetica (Alanicā) *''xurvæt'', significatione “custos”, quae legibus phonologicis et morphologicis cum forma Slavica congruit.<ref>Ranko Matasović, "Ime Hrvata", in: Jezik 66 (2019), 81–97.</ref> === 20.2 Aliae hypotheses de etymologia ethnonymi Chroatus (Hrvat) === Praeter varias hypotheses Iranicas et reconstructiones etymologicas nominis ''Hrvat'', iam inde a media aetate comparuerunt aliae quoque interpretationes. Imperator Constantinus VII Porphyrogenitus, in opere suo ''De administrando imperio'' medio saeculo X conscripto, primam talem etymologiam proposuit, ubi nomen Chrobatoi (lege: Hrovatoi) deducebat a voce Graeca ''khōra/chōra'' = “terra”, videlicet per formam alternativam Chorbatoi (lege: Horvatoi), cum expositione quod “Chroati in lingua Slavonica interpretantur eos qui multas terras possident” .<ref>Gluhak 1990 : 294</ref> Thomas Archidiaconus (saec. XIII) Spalatensis, in opere ''Historia Salonitana'', protulit opinionem nomen Chroatae pertinere ad nomen incolarum insulae Curictae, quod, ut aiebat, antiquitus fuisse ''Curetes'' vel ''Curibantes''. Historicus Croaticus Georgius Rattkay (saec. XVII) putavit nomen ''Hrvat'' cum verbo Croatico ''hrvati se'' = "colluctari" coniungi.<ref>Baro nobilis Georgius Rattkay (1612–1666) primam historiam systematicam regni Croatiae composuit: ''Memoria regum et banorum Dalmatiae, Croatiae et Slavoniae'', Vindobonae, 1652.</ref> Hae interpretationes antiquiores plerumque aestimari possunt ut ingeniosae sed “popularis” indolis, non vero scientificae. Missionarius Hungaricus Timon (saec. XVIII) nomen Hrvat deducebat ab appellatione ducis Bulgarici ''Kuvrat''. Tales conatus derivandi nomen Hrvat a nomine Kuvrati iterum in saeculo XX apparuerunt. Saeculo XIX ortae sunt multae aliae etymologiae: K. Zeuss putavit nomen ex vocabulo Germanico ''haru'' = “gladius” derivari putavit (quod in Polonico, ut aiebat, exstitisset ''karwat'' = “gladius brevis”, cum revera in Polonico saec. XIV nota sit vocabulum ''charwat'' significans “custodem urbanum” Cracoviae). S. Mikucki coniunxit nomen ''Hrvat'' cum radice Sanscritica ''śarv-'' = “ferire”. P. J. Šafařik comparavit ''Hrvat'' cum formis ''xr'b't'', ''xrib't'', ''xrib'', quia Rutheni et Ucraini montes Carpaticos vocant ''Horby'', id est ''Chrby'', unde secundum eius interpretationem nomen ''Hrvati'' cum nomine Carpatum cohaereret. F. von Miklosich deducebat nomen ex ''hruv/hr’v'' = “saltatio”. L. Geitler proposuit nexum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” et ''śarvuotas'' = “loricatus”. F. A. Braun in nomine ''Harvate'' vidit formam Germanicam nominis Carpatum: ''Harfaða fjöll''. R. Much coniunxit nomen ''Hrvat'' cum forma Germanica ''hruvat'' = “cornutus”.<ref>De etymologiis saec. XIX vide: Šišić 1990 : 236–238.</ref> A. Brückner nomen comparavit cum Slovaco ''charvati se'' = “resistere”, idque cum radice Slavonica ''*sk’rv- / x’rv-'' coniunxit, quod iterum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” comparavit. Otto Kronsteiner nomen ''Hrvat'' per linguas Tataricas et Baschkiricas ad vocem Turcicam ''xərvata'' = “milites liberi” referebat, quod cum magno influxu Avarorum in ethnogenesin Croaticam coniungere conabatur. Attamen nulla harum etymologiarum, sive linguistice sive historice, satis probabilis iudicari potest. === 20.3 Etymologia nominum quinque fratrum et duarum sororum (''DAI'', cap. XXX) === == 21. De distributione cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna == Aestate anni MMXX investigationem per rete perfeci de existentia et distributione cognominis ''Horvat'' in Foederatione Russica atque in regionibus finitimis. Inquisitionem institui inspectione registrorum cognominum in indicibus telephonicis publicis. Cognomen ''Horvat'' in Foederatione Russica circiter ducentos quinquaginta homines in talibus registris repertos praebuit. Ex conspectu distributionis cognominis ''Horvat'' in tabula geographica Foederationis Russicae hunc ordinem geographicae dispersionis observavi: praeter paucos homines in regionibus urbium maximarum, ut Moscuae et Vladivostoki, plerique alii hoc cognomine inscripti collocati erant in spatio geographico inter Pontum Euxinum et Mare Caspium (directione occidente‑oriente), cum maxima frequentia in septentrione circa urbem Casani ad Volgam in Tatarstania, et cum altera maxima frequentia in meridie, in regione Reipublicae Kabardinensis in Caucaso. '''Quod ad distributionem cognominis ex ethnonymo derivati attinet, regula observata est quae docet cognomina ex nomine gentis dominantis vel indigeni in ipsa regione illius gentis raro exsistere; maxima vero frequentia talium cognominum plerumque invenitur in regionibus et terris finitimis. Haec regula in ipsa Croatia confirmatur: in ora Adriatica cognomen Horvat fere nusquam occurrit in regione pristinae Croatiae, in Dalmatia, Liburnia et in occidentalibus partibus Bosniae et Hercegovinae; contra vero in Croatia septentrionali, in terris mediaevalis Slavoniae, ubi multi profugi ex parte meridiana Croatiae (a Turcis Osmanlis fugientes) se receperunt, cognomen ''Horvat'' frequentissimum est. Praeterea, praeter Slavoniam veterem, cognomen Horvat est frequentissimum in Slovenia hodierna, deinde in Hungaria atque in aliis regionibus vicinis, quo Croatae saeculis XV et XVI migraverunt hostibus Osmanlis effugientes. His rebus ad distributionem cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna relatis, quaestionem ponere licet: quos inde exitus colligere possumus? Emanat conclusio cognomen ''Horvat'' hodie frequentissimum esse in regionibus quae margines, peripherias et vicinitates terrarum antiquorum Sarmatarum et Alanorum repraesentant, scilicet — ut supra dictum est — in regione Tatarstaniae ad Volgam in septentrione (cuius centrum est urbs Casania) et in regione Reipublicae Kabardinensis in meridie. Ipsa distributio cognominis ''Horvat'' in his regionibus, cum quadam “vacuitate” in medio, casu tribui non potest. '''Agitur enim de cognomine ex ethnonymo quodam Sarmatico derivato, verisimiliter ex forma ''Horvata'' (nominativo plurali in linguis Sarmaticis). ===21.1 De regno Alaniae aetate media et de Ossetibus hodiernis === Praeterea notum est regnum Alaniae aetate media situm fuisse in spatio inter Pontum Euxinum ad occidentem, Mare Caspium ad orientem et Caucasum ad meridiem. Quare non est mirum cognomen Sarmaticum ''Horvat'' frequentissimum apparere in regionibus vicinis illi territorio. Regnum Alaniae et militariter et demographice magna ex parte deletum est tempore incursioni Mongolicae saeculo XIII. Osseti hodierni habentur posteri Alanorum, quod lingua hodierna Ossetica demonstrat, quae ad ramum linguarum Iranicarum orientalium pertinet atque multa archaica elementa servat, praesertim in phonologia et morphologia. Propter haec conservativa et archaica proprietates lingua Ossetica hodierna una est ex proximis cognatis linguae Avesticae antiquae, qua conscriptae sunt sacrae litterae Avesta, fundamentum religionis Zoroastrianae (propheta Zarathustra). Notandum est linguam Avesticam ad ramum Iranicum orientalem pertinere, dum lingua Persica antiqua ad ramum Iranicum occidentalem refertur. Item memorare oportet nomina Osseti et Osseticus esse exonyma internationaliter recepta, ex lingua Georgiana derivata, ad post‑Alanicos loquentes designandos. Nomina autem propria quibus Osseti se ipsos et linguam suam appellant sunt Iron et Digor. === 21.2 De investigationibus geneticis Ossetorum === Recentissima investigationes geneticae ostendunt Ossetos hodiernos esse posteros Alanorum antiquorum praecipue per lineas femineas (mtDNA), cum lineae masculae (Y‑chromosoma) magna ex parte ad haplogrupos masculos Caucasi indigenos hodie pertineant. Quod, collatum cum inventis archaeogeneticis e.g. ex urbe Tanaide ad Tanaim, id est, ex tempore ante incursionem Mongolicam (saec. XIII) et ante incursionem Hunnicam (circa annum CCCLXX p.Chr.n.), suadet magnam partem originariae populationis Sarmatico‑Alanicae masculinae evanuisse: sive migratione sive cladibus bellicis. Verum tamen videtur feminas Alanicas satis autonomia et constantia praeditas fuisse — fortasse exemplo Amazonum Sarmaticarum — ut identitatem Sarmaticam per traditiones et linguam servarent. Agitur hic de una ex quaestionibus maxime curiosis in archaeogenetica Iranica: de discontinuitate linearum mascularum et de continuitate linearum feminearum apud Alanos. Hoc congruit cum studiis recentissimis (2019–2024), quae demonstrant Ossetos hodiernos per lineas femineas (mtDNA) continuitatem ostendere cum populis sepulcrorum Sarmaticorum et Alanorum seriorum (haplogrupis H, U, J, T cum eisdem subcladibus), cum conservatione frequentiarum, unde sequitur lineas femineas Osseticas hodiernas praecipue Alanicas esse. Contra vero lineae masculae (Y‑DNA) rupturam manifestam exhibent: Osseti hodierni habent haplogrupos masculos Caucasi indigenos, scilicet G2a, J2, R1b‑L23 Caucasicam, I2c, E1b Caucasicam; cum Alani et Sarmatae antiqui habuerint praecipue R1a‑Z93, R1b‑Z2103, Q1b, J2a, G2a, sed in subcladibus aliis quam haplogrupi Caucasici hodierni. <ref> Ad historiam geneticam Sarmatarum, Alanorum atque Ossetorum hodiernorum illustrandam consulantur hi labores scientifici: Boulygina et al., ''The Genetic Legacy of the Alans'' (Journal of Human Genetics, 2014); Kushniarevich et al., ''Genome-wide analysis of medieval Alans'' (Nature Scientific Reports, 2018); Khokhlov et al., ''Ancient DNA from Tanais'' (Archaeological and Anthropological Sciences, 2019); Wang et al., ''Ancient DNA from the North Caucasus'' (Current Biology, 2020); Lazaridis et al., ''The Genetic History of the Caucasus'' (Cell, 2023); Balanovsky et al., ''The Genetic Structure of Modern Ossetians'' (American Journal of Physical Anthropology, 2012). </ref> == 22. Conclusiones == <div style="text-align:center;"> [[File:Europe relief map showing the historical distribution of ethnic groups named Croats (9th–10th century).jpg |thumb |650px |alt=Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos. |Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos.]] </div> In hoc opere haec praecipue monere volumus: quamquam in chartis historicis saeculi undevicesimi atque circa annum 1900 Chroatia Alba pertinaciter in occidentali Ucraina collocatur, fontes historici — praesertim Chronicon Nestoris (saeculo XI exeunte / XII ineunte) — talem collocationem non sustinent. Nestor Kioviensis Chroatos, qui in Russia Kioviensi (hodierna Ucraina) habitabant, numquam “Albos” appellat, sed simpliciter Chroatos, Hr’vate, etc. Unico autem loco, ubi nomen “Chroati Albi” profert, eos cum “Serbis et Horutanis” coniungit, id est cum gentibus extra fines Ducatus Russiae Kioviensis positis. '''Conclusio 1: Chroati in regione veteris Russiae Kioviensis (hodierna Ucraina) non sunt “Chroati Albi”, sed Chroati tantum. Opus “De administrando imperio” Constantini VII Porphyrogeneti duas narrationes de Chroatis et de terra unde venerunt continet, in capitulis XXX et XXXI. Terram illam Porphyrogenetus aperte “Chroatiam Albam sive Magnam” nominat, eamque usque ad tempus quo opus conscribebat (circa annum 950) non fuisse christianam affirmat. Hoc testimonium regionem Bohemiae excludit, cum Bohemia iam saeculo IX exeunte per Moraviam christianitatem recepisset, atque saeculo X ineunte pro terra christiana haberetur. Quare collocatio Porphyrogeneti “Chroatiae Albae” in terris ad septentrionem et orientem Bohemiae quaerenda est. Praeterea, data capitulorum XXX, XXXI et XXXII locum Chroatiae Albae delineant: ab occidente Franci eos invadunt; ad fines Boiki (= Bohemia = Čechia) cum Serbis Albis sive non christianis et cum Francis confinia habent. Haec descriptio Chroatas Albas in hodiernam Poloniam meridio‑occidentalem, ad triquetrum Bohemiae, Poloniae et Germaniae, collocat.<ref>Propter rerum gestarum vicissitudines, fines Poloniae hodiernae, anno 1945 constituti, motum civitatis Germanicae versus orientem territorialiter sustulerunt; quare fines Poloniae hodiernae magna ex parte cum statu inter civitates exeunte saeculo X congruunt.</ref> Porphyrogenetus etiam scribit Chroati Albi cum Ungaris vicinos esse: in uno loco dicit Ungaros eos oppugnare, in alio vero cum eis in affinitate et amicitia vivere. Id verum esse potest tantum de Chroatis qui in immediato vicinatu Hungariae saeculo X ineunte et medio habitabant, quod maxime ad Poloniam meridianam spectat, ad tractus qui hodie cum Slovacia terminantur, cum Ungari post adventum in Pannoniam etiam Slovaciam tenuerint, quae tum “Hungaria Septentrionalis” vocabatur. Denique Porphyrogenetus refert Chroatas Albas ab oriente a Pečenegis oppugnari et spoliari. Hoc testimonium maxime ad Chroatas in Ucraina occidentali spectare potest, minus ad Chroatas in Polonia meridiana, et minime ad Chroatas in Polonia meridio‑occidentali, qui cum Francis, Serbis Albis (Lusaticis) et Bohemis confinia habebant. Ex hac geographia Porphyrogeneti apparet “Chroatiam Albam” amplum spatium esse inter Germaniam (Franciam) ad occidentem, Hungariam/Slovaciam ad meridiem et Ucraine occidentales ad orientem situm. '''Conclusio 2: Porphyrogeneti nomen “Chroatia Alba” ad regiones hodiernae Poloniae meridio‑occidentalis et meridianae spectat. Mentio autem Pečenegorum, qui Chroatiam Albam ab oriente oppugnare dicuntur, indicat Porphyrogenetum non solum Chroatas in Polonia meridiana atque meridio‑occidentali, sed etiam eos in Ucraina occidentali, id est in veteri Ducatu Russiae Kioviensis, ad notionem Chroatiae Albae pertinere existimasse. Narratio de Chroatis etiam in legendis Bohemicis occurrit, quae vitam sancti Venceslai (lat. Wenceslaus) referunt, quem anno 935 frater eius germanus, Boleslaus I Crudelis (Bohemice: Boleslav I. Ukrutný, † 967), interfecit. Mater eorum, Drahomira (Dragomira), metu perculsa post caedem filii “ad Chroatos” sive “in terram Chroatorum” confugisse memoratur. Chronicae Bohemicae, sicut Chronicon Dalimili saeculi XIV, originem ipsius gentis Bohemicae ex terra Chroatorum (''Charvaty'') deducere conabantur; quod non ad Chroatiam Adriaticam spectat, sed ad Chroatiam in regionibus hodiernae Poloniae sitam, in vicinitate Serborum Lusaticorum in Germania orientali. Documentum Bohemicum gravissimum, quod duas ipsas Chroatorum coetus inter alia Slavica tribus commemorat, est ''Pivilegium de fundatione episcopatus Pragensis'', quod Cosmas Pragensis in sua Chronica Boemorum (saeculo XII ineunte) tradidit. Ipse textus Pivilegii, saeculo XI exeunte conscriptus, fines episcopatus tempore fundationis anno 973 describit. In eo refertur ad quas gentes, flumina et urbes fines Pragensis episcopatus pertineant. Ita legitur fines ad septentrionem usque ad: “… ''Psouane, Chruati et altera Chrowati, Zlasane…''”. Graphia in variis codicibus et editionibus Cosmae diversa est: alibi invenitur "''Ghrvvati et altera Chrowati''"; alibi pro ''Zlasane'' legitur ''Slazane'', etc. Ex hoc Pivilegio apparet duas Chroatorum coetus ad septentrionem Bohemiae vixisse, in ambitu tribuum Silesiacarum Poloniae (Slasane/Zlasane = Silesiani). Quamquam textus eos iuxta memorat, parum verisimile est eos fuisse immediatos vicinos. Quod eo magis confirmatur, cum ''Pivilegium'' dicat episcopatum Pragensis anno 973 complecti etiam urbem Cracoviam totamque provinciam Cracoviensem in Polonia meridiana, atque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Strij protendi.<ref>Bugus, qui Occidentalis Bugus appellatur, flumen est quod in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit atque hodie parte cursus sui fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit; postea vero ad occidentem vergit, in Podlasia Polonica et deinde in Mazovia decurrens, ubi septentrione Varsoviae in Vistulam influit. Stryj flumen est in Ucraina occidentali quod in Carpathiis Silvestribus oritur, prope fines hodiernos Poloniae et Ucrainae apud vicum Užok fluit atque in Dniestrum (Tyras) se exonerat. Superior autem cursus Stryj nonnihil prope fines Poloniae et prope fontem fluminis San in Polonia austrorientali transit, et circiter sexaginta chiliometris ad occidentem a superiore cursu Stryj fines Slovaciae reperiuntur. Itaque Stryj flumen in Ucraina occidentali situm est, prope fines Poloniae et Slovaciae.</ref> Nonnulli existimant nomen fluminis quod iuxta Bug memoratur non esse Strij, sed Styr, flumen quod per regiones Voliniae circa urbem Rivne fluit. Nos autem censemus talem interpretationem fines episcopatus nimis in orientem protrahere, in territorium quod tum sub potestate Russiae Kioviensis erat, quae eo tempore necdum christianitatem publice receperat. Nam propagatio et receptio christianitatis in medio aevo initio a principibus et ordinibus superioribus ad inferiores ordines societatis descendebat. '''Conclusio 3: Ex ''Pivilegio fundationis episcopatus Pragensis'' discimus duas coetus Chroatorum in hodierna Polonia meridiana vixisse: unum ad septentrionem Bohemiae, inter tribus Silesiacas ad orientem et Serbos Lusaticos ad occidentem; alterum vero coetum Chroatorum verisimiliter in regionibus ad meridiem vel meridio‑orientem Cracoviae habitasse. Cosmas Pragensis in descriptione finium episcopatus Pragensis ad annum 973 etiam memorat Cracovam civitatem cum omnibus regionibus ad praedictam urbem pertinentibus ad meridiem cum Hungaris confinare. Meminisse autem oportet montes Beskidas et Tatrae ad meridiem Cracoviae sitos esse, ubi etiam ''Babia Gora'' eminens reperitur, quae fortasse Porphyrogeneti ''Bagibareia'' fuisse potest. Porphyrogenetus praeterea scribit principem Zachumliae saeculi X ineuntis, Michaelem, originem familiae suae ex regionibus circa Vistulam deducere. Toma Archidiaconus Spalatensis, quamquam saeculo XIII medio scribit, independenter a Porphyrogeneto, memorat adventum septem vel octo generum nobiliorum ex regionibus Poloniae. '''Conclusio 4: Christianitas in Poloniam anno 966 publice pervenit, cum dux Poloniae Mieszko I (960–992) baptizatus est, ut matrimonium cum principissa Bohemica Dubravka contrahere posset. Mieszko origine fuit dux regionis quae “Magna Polonia” appellatur, in parte Poloniae media‑occidentali sita (urbes primariae: Gneznensis, postea Posnania). Regiones autem Poloniae meridianae circa Cracoviam, necnon partes Silesiae meridio‑occidentales, Poloniae adiunctae sunt usque ad annum 990, quod fuit effectus expeditionum Mieszkonis. Hoc est confirmatio addita quod regio Poloniae circa annum 950, cum Porphyrogenetus opus suum ''De administrando imperio'' conscribebat, adhuc pagana erat et non christiana. Quare regiones Poloniae meridianae et meridio‑occidentales sunt locus ubi Chroatia Alba collocari potuit. Ex Chroatia Alba Chroati, in societate cum aliis Slavonicis gentibus, ad meridiem migraverunt per Bohemiam in Austriam meridionalem hodiernam (mediaevalem Carantaniam), ubi multa toponyma Slavica reperiuntur, inter quae Crowati, Chrouatti, etc., etiam pro regionibus amplioribus, sicut area latior circa Klagenfurtum. Testimonium toponymiae Slavicae et nominum ad Chroatos pertinentium invenitur in appellatione pagi maioris (pagus Chruuati) in regione circa Klagenfurtum, quod confirmatur in pluribus documentis imperatorum Ottonis I, II, III saeculi X, quae in tabulis geographicis Germaniae fideliter expressa sunt. Ob migrationes ad occidentem et meridiem ex Chroatia Alba (Polonia), quaedam loca a Chroatibus frequentius habitata sunt, alibi vero pauca tantum vici Chroatorum exstiterunt, ut videtur in regionibus circa Lipsiam et Hallam in Germania orientali. '''Conclusio 5: Chroatia Alba, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae et meridio‑occidentalis sita, pars fuit amplioris spatii habitationis coetuum nomine Horvat /Hrovat /Harvat /Hrvat insignium. Chroati Albi ex Polonia meridiana in minoribus coetibus inter Slavos Germaniae orientalis migraverunt, in regiones circa Lipsiam et Halleam; minores partes Chroatrum, ut toponymia confirmat, etiam in territorio Bohemiae permanserunt, quae in itinere eorum ad meridiem sita erat. Item, pars Chroatorum in migratione ad meridiem in Karantania Austriaca remansit. Maximus autem et orientalissimus coetus Chroatorum sunt Chroati in Ucraina, quos non “Chroatos Albas”, sed simpliciter Chroatos appellare oportet, ut fontes testantur. Ergo, non igitur de uno continuo territorio agitur, sed de coetibus Chroatorum in magno spatio dispersistis, intermixtis cum aliis Slavonicis gentibus, quod fuit effectus migrationum. Toponyma cum nomine Chroatus (''Hrvat'') etiam in regionibus vicinis reperiuntur: in Slovenia, Serbia (Hrtkovci), aliis locis Balcanicis, usque ad Graeciam. '''Conclusio 6: Iter et directio migrationis Chroatorum. Imago generalis migrationum Chroatorum, quae ex his investigationibus emergit, talis est: ex Ucraina Chroati ad occidentem migraverunt per Poloniam meridionalem (Chroatia Alba) usque ad Bohemiam, atque inde per Austriam meridionalem (Carantania/Koruška) usque ad litora Adriatica. '''Conclusio 7: Illi Chroati qui in septentrione, in “Magna” vel “Alba Chroatia”, permanserunt, tempore in processu ethnogeneseos pars nationum ibi viventium facti sunt: imprimis Polonorum. Hodie reliquiae loquentium Slavice in regione Austriae Koruškae (antiqua Carantania) se declarant ut pars minoritatis nationalis Slovenicae, quod non est mirum, cum Slovenia eis per plus quam mille annos vitae et evolutionis proximum et linguisticum et geographicum spatium fuerit, cui physice immediate adhaerebant. Quamquam incolae antiquae Carantaniae ad varias Slavicas gentes pertinere videntur, Chroati inter Slavos Karantaniae sunt una ex coetibus documentis optime testatis. Chroati in Ucraina paulatim non assimilati sunt, sed transformati, in iis regionibus ubi habitabant, cum de magnis coetibus Chroatorum ageretur, circa magna oppida mediaevalia congregatis. '''Conclusio 8: Identitas nominalis Chroatorum in Ucraina per tempora mutata est: a regionali identitate Galiča/Haličizne saeculis XII et XIII, cum illa loca Lavovi/Lvivi et Galiči ad gradum regni elevata sunt post dissolutionem Russiae Kioviensis et post atque inter incursiones Mongolicas (quae non erant eventus unici, ut interdum putatur), usque ad formationem separatae identitatis “rutenae” sive “rusinicae” apud Ucrainenses occidentales in Podnestrovlio superiore, circa montes Carpathos atque in Podolia.<ref> Anno 1253 Danijel Romanovič, princeps Galiciae et Volhiniae, coronatus est a papa Innocentio IV., quo facto Ducatus Galiciae‑Volhinensis ad dignitatem Regni Ruteniae evectus est. Cf. ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Daniel Romanovich”, accessum die 21 Oct. 2026; vide etiam ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Roman Mstislavich”. </ref> Identitas Ucrainensium occidentalium Rutenae sive Rusiči sive Rusini iterum subdividitur in: Lemki, Boiki et Hutsuli. = = == Notae == <references/> == Notae == <references/> [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Geographia]] 0djae5grnqosong51ajghuj7kqmxec7 285587 285586 2026-10-25T13:08:47Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana */ 285587 wikitext text/x-wiki [[Coronus Tenebrosius]] = DE SITU CHROATIAE ALBAE SIVE MAGNAE = == 1. Introductio == Vetustissimus fons historicus, qui de adventu Croatarum in hodiernam patriam deque regione unde profecti sunt narrat, est opus imperatoris Byzantini<ref> Nomina historiographica Byzantium, Imperium Byzantinum atque Imperium Romanum Orientale a recentioribus historicis inducta sunt, ut facilius designaretur civitas quae post annum 476 unica pars Imperii Romani superstes mansit, potestate politica, administrativa et militari. Imperator Constantinus circa annum 330 novam urbem condidit, Constantinopolim, in loco veteris coloniae Graecae Byzantion, unde etiam nomen Byzantii ortum est. Civitas fere mille annos (476–1453) exstitit atque regiones hodiernae Graeciae et Asiae Minoris complexa est. Religio publica orthodoxa erat, et saeculo VII lingua Graeca locum linguae Latinae tamquam linguae officialis occupavit. Nomen publicum civitatis erat Graece ''Basileia tōn Rhōmaiōn'', Latine autem ''Imperium Romanum''. </ref> Constantini VII Porphyrogeniti (905–959), quod titulo Latino ''De administrando imperio'' inscribitur. Opus Graece primum conscriptum est, sed titulum Latinum ''[https://archive.org/details/porphyrogenitus-1967-dai/page/153/mode/2up De administrando imperio]'' posteriores Europae editores et curatores ei attribuerunt.<ref> Primum opus ''De administrando imperio'' typis editum Ioannes Meursius anno 1611 curavit. Hic autem textus Latinus hodie ad usus investigationis academicae non adhibetur, cum multas errores atque deviationes contineat. Vide editionem digitalem: [https://archive.org/details/constantiniimper00cons ''Constantini Imperatoris Porphyrogeniti De administrando imperio'' (textus Latinus, 1611)]. </ref> Imperator Constantinus librum suum commentarium esse voluit atque fidelem notitiarum thesaurum de populis et regnis vicinis, destinatum filio suo minori et heredi Romano (938–963). Ex ipsis testimoniis operis colligitur librum inter annos 948 et 952 compositum esse, unde annus circiter 950 vulgo pro tempore originis ponitur. Capita tricesimum et tricesimum primum operis ''De administrando imperio'' (breviter: DAI) continent ''origo gentis'' Croaticae, id est narrationem de origine populi. Croatae non sunt solus populus Slavicus qui traditionem de “terra unde venerunt” ad sedes hodiernas conservat.<ref> Traditio Bohemica quoque narrationes de origine gentium servat (ut in Chronico Dalimiliano, saeculo XIV conscripto). Nestor, chronicarius Kioviensis (fine saeculi XI et initio XII), primam historiam de origine Slavorum exhibet. Priscam sedem gentis in regione Danubiana constituit, unde, secundum eum, Slavi sub pressione Vlahorum sive Volohorum (forsitan Romanorum, qui ad terras medii et inferioris Danubii advenerunt; attamen fieri potest ut ad Celtas sive Gallos referatur, quorum expansio saeculo IV a. Chr. n. facta est) versus septentrionem migraverint, in loca circa Vistulam sita. Nestor affirmat ex ea migratione ortos esse Ljahos sive Lahi (Lehos), id est gentes Slavicas Polonicas, atque ex iis Radimicios et Viaticios, populos Slavicos orientales. </ref> Attamen narratio Porphyrogeniti de origine et adventu Croatarum ad Adriaticum, in duabus versionibus exposita, multis differentiis atque contextu historico certo (Avaris, imperatore Heraclio /610–641/) a ceteris huiusmodi traditionibus Slavicarum gentium discrepat. '''De appellatione “Chroatia Alba sive Magna” ''' Notio “Chroatia Alba sive Magna”, quae etiam in titulo huius operis posita est, ex ipso Porphyrogeniti libro proficiscitur, ubi in extremo capitis XXXI haec leguntur: '''''Ὅτι ἣ μεγάλη Χρωβατία, ἣ καὶ ἄσπρη ἐπονομαζομένη, ἀβάπτιστος τυγχάνει μέχρι τῆς σήμερον, καθὼς καὶ οἱ πλησιάζοντες αὐτὴν Σέρβλοι.'' Quod Latine reddi potest: '''''Quoniam Chroatia Magna, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem abaptista permanet, sicut et Serbli, qui ei proximi sunt.'' Nonnulli auctores atque investigatores, qui Porphyrogeniti textum diligenter tractaverunt, existimant vocem Graecam ἡ μεγάλη praeter sensum proprium “magna” etiam significationem “vetus” habere potuisse, fortasse sub influxu usus Latini vocabuli maior (cuius significatio est: 1. maior, 2. natu maior, id est senior). Nam in ethnographia Byzantina adiectivum μεγάλη non solum magnitudinem, sed etiam vetustatem significare solet, id est regionem primigeniam et matrem. Hoc sensu cum Latino maior congruit, qui in scriptis geographicis et ethnographicis Romanis frequenter in sensu “antiquior”, “primigenius”, “originarius” adhibetur. Quam ob rem pars investigatorum censet vocem Porphyrogeniti ἡ μεγάλη Χρωβατία interpretandam esse ut “Chroatia primigenia” sive “vetus Chroatia”, non autem necessario ut “magna” in sensu spatii vel amplitudinis. Hic propositum est, ex iis quae in fontibus historicis continentur (varia documenta, chronica atque annales), locum geographicum Chroatiae Albae sive Magnae determinare. Ad hanc rem perficiendam, praeter testimonia de Chroatis in documentis et scriptis historiographicis expressa, adhibebimus quoque cognitiones ex toponymia, hydronymia, anthroponymia, necnon inventa recentioris linguisticae atque archaeologiae.<ref>https://hal.science/hal-02902087/file/Kazanski_Archaeology-Slavic%20Migrations_2020.pdf</ref> <center> [[File:Location of White Croatia and White Serbia in 560.jpg|700px |alt=Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 |Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 secundum fontes aevi medii]] </center> == 2. De administrando imperio: Caput XXX (pars de Chroatis) == '''Οἱ δὲ Χρωβάτοι κατῴκουν τηνικαῦτα ἐκεῖθεν Βαγιβαρείας, ἔνθα εἰσὶν ἀρτίως οἱ Βελοχρωβάτοι. '''Μία δὲ γενεὰ διαχωρισθεῖσα ἐξ αὐτῶν, ἤγουν ἀδελφοὶ πέντε, ὁ τε Κλουκᾶς καὶ ὁ Λόβελος καὶ ὁ Κοσέντζης καὶ ὁ Μουχλώ καὶ ὁ Χρωβάτος, καὶ ἀδελφαὶ δύο, ἡ Τούγα καὶ ἡ Βουγά, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτῶν ἦλθον εἰς Δελματίαν, καὶ εὗρον τοὺς Ἀβάρεις κατέχοντας τὴν τοιαύτην γῆν. '''Ἐπὶ τινὰς οὖν χρόνους πολεμοῦντες ἀλλήλους, ὑπερίσχυσαν οἱ Χρωβάτοι, καὶ τοὺς μὲν τῶν Ἀβάρων κατέσφαξαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὑποταγῆναι κατηνάγκασαν. Ἐκ τοτέ οὖν κατεκρατήθη ἡ τοιαύτη χώρα παρὰ τῶν Χρωβάτων, καὶ εἰσὶν ἀκμὴν ἐν Χρωβατίᾳ ἐκ τῶν Ἀβάρων, καὶ γινώσκονται Ἀβάρεις ὄντες. '''Οἱ δὲ λοιποὶ Χρωβάτοι ἔμειναν πρὸς Φραγγίαν, καὶ λέγονται ἀρτίως Βελοχρωβάτοι, ἤγουν Ἄσπροι Χρωβάτοι, ἔχοντες ἴδιον ἄρχοντα· ὑπόκεινται δὲ Ὧτῳ, τῷ μεγάλῳ ῥηγὶ Φραγγίας, τῆς καὶ Σαξίας, καὶ ἀβάπτιστοι τυγχάνουσιν, συμπενθερίας μετὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἀγάπας ἔχοντες. '''Ἀπὸ δὲ τῶν Χρωβατῶν, τῶν ἐλθόντων ἐν Δελματίᾳ, διεχωρίσθη μέρος τι, καὶ ἐκράτησεν τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Παννονίαν· εἶχον δὲ καὶ αὐτοὶ ἄρχοντα αὐτεξούσιον, διαπεμπόμενον καὶ μόνον πρὸς τὸν ἄρχοντα Χρωβατίας κατὰ φιλίαν. <ref>Editio Graeco‑Anglica: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gyula Moravcsik, vers. Anglica Romilly Jenkins, Dumbarton Oaks Texts I, Washingtoniae, 1967 (repr. 1993).</ref> Translatio nova Latina (secundum textum Graecum):<ref>Translatio a Coronō Tenebrōsiō facta.</ref> Chroati<ref>Translitteratio Latina. Porphyrogenitus scribit '''Χρωβάτοι''', quod Latine translitteratur ut '''Chrobatoi'''; ob vitacismum autem β ut [v] pronuntiatur, unde lectio ['''Hrovatoi'''], formae Croaticae hodiernae '''Hrvati''' (nom. pl.) proxime respondens. Forma ''Croati'' (nom. pl.) ex antiquiori forma ''Chroati'' orta est (cf. dux Chroatorum in [[Privilegium ducis Tirpimiri]]), quae ipsa a primigenio ''Chrovati'' provenit. Sonus autem /v/ in Latino saepe omittitur in adaptatione vocabulorum externorum, unde transitus '''Chrovati'' → ''Chroati'' → ''Croati'''. In linguis Slavonicis occidentalibus et orientalibus variae formae radicis occurrunt: in linguis Polonica, Ucrainica, Russica frequentissima est forma '''Horvati''' (radix ''hor-''), dissimilis occidentalibus formis '''hro-, cro-, chro-, kro-''', quae in linguis Germanicis et Romanicis praevalent. Haec permutatio vocalis /o/ explicari potest per phaenomenon phonologicum '''metatheseos liquidae''', quo vocales locum permutare possunt, cum iuxta liquidas /r/ vel /l/ consistant. '''Metathesis liquidae''' fuit communis et actuosa mutatio phonologica in antiquioribus periodis formationis linguarum Slavonicarum. '''In linguis Slavonicis orientalibus''' (Russica, Ucrainica) '''metathesis liquidae''' nonnumquam ad phaenomenon '''plērophoniae''' (punoglasje) duxit, quo vocalis /o/ duplicatur: ''glova → golova; *gord → gorod → grod''. Quaedam formae in linguis Bohemica et meridiano‑Slavonicis '''ad quantitativam vocalis productionem''' evolverunt, ut in exemplo ''grod → grad''. Eiusmodi leges phonologicae verisimiliter etiam in evolutione ethnonymi '''Horvat → Hrovat → Hr’vat''' operatae sunt. In regionibus Croatiae septentrionalibus ('''dialectus kajcavicus''') frequens erat forma '''Horvat''', dum in Dalmatia ('''dialectus chakavicus''') forma '''Harvat''' adparebat. Utraque forma ex antiquiori '''H’rvat''' (ubi ’ = semivocalis, ''jer'' in lingua '''paleoslavica''' et in lingua '''Slavica ecclesiastica antiqua''') derivata esse censetur. In lingua Croatica hodierna, intra fines '''dialecti Shtokavicorum''', evoluta est forma hodierna '''Hrvat'''.</ref> autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt '''Belochrovati''' (Albichroati). Una autem gens ab eis seiuncta, quinque scilicet fratres Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo et Chrobatos, itemque duae sorores Touga et Bouga<ref>Nomina Croatorum e textu Graeco translitterata sunt: Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo, Chrobatos, Touga, Bouga. Proposita lectio ad normam phoneticam: [Klukas, Lovelos, Kosentsis, Muhlo, Hrovatos, Tuga, Buga].</ref>, cum suo populo ab illis discedentes, in Dalmatiam venerunt ibique Avaros invenerunt terram illam obtinentes. Cum vero inter se per aliquot annos bellarent, Croatae superiores facti sunt: quosdam Avarorum trucidarunt, reliquos autem ad dicionem redigere coegerunt. Ex eo igitur tempore ea regio a Chroatis possessa est; suntque adhuc in Chroatia quidam Avarorum posteri, qui Avaricam originem ostendunt. Reliqui autem Chroatī apud Franciam manserunt, et nuncupantur hodie Belochrovatī, id est Albi Chrovatī, proprium principem habentes. Subiciuntur vero Otoni, magno regi Franciae atque Saxoniae, et inconditi (i.e. nondum baptizati) sunt, affinitates cum Turcis (id est: cum Hungaris) contrahentes atque amicitias cum eis colentes.<ref>Porphyrogenitus vocabulum Turcos ad Hungaros refert (circa annum 950), more Byzantinorum saeculi X, qui gentem Hungarorum nomine ''Τούρκων'' appellare consueverant.</ref> Ex Chroatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam; habent autem et ipsi principes suae potestatis, qui tantum ad principem Chroatiae amicitiae causa legatos mittunt. == 3. Analysis et interpretatio: Quid est Bagibareia? == '''Chroati autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albichroati). Multi investigatores putant “Bagibareiam” revera esse Bavariam. Alii autem monuerunt “Bagibareiam” Bavariam esse non posse, cum imperator Porphyrogenitus in ceteris operibus suis ad designandam Bavariam alio nomine utatur; in opere ''De thematibus'' Porphyrogenitus pro Bavaria voce Graeca ''Baioure'' utitur; idem monuit etiam Stephanus Krizin Sakač in opere Constantini ''De caerimoniis aulae Byzantinae''.<ref>Sakač, ''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum'', in: Croati usque ad saeculum VII, Zagrabiae 2000.</ref> Quoad vocabulum Bagibareia, haec cognoscenda sunt. In lingua Graeca antiqua littera β (Latine translitterata ut B, b) sonum /b/ repraesentabat; sed mutationes phonologicae in Graeco sermone vivo effecerunt ut in aevo Byzantino medio sonus /b/ in vocabulis Graecis ut /v/ pronuntiaretur: quod “vitacismus” appellatur. Scriptores autem aetatis Byzantinae, cum sonum /b/ in vocabulis externis et nominibus exprimere vellent, littera β adhuc saepe utebantur; demum postea paulatim adhiberi coepit combinatio litterarum mp ad sonum /b/ notandum, ut in exemplo tituli Croatici “ban”, qui Graece ut "mpanos" scribitur.<ref>Kinnamos, secretarius imperatoris Manuelis Comneni (1143–1180), solus praeter Porphyrogenitum est Graecus qui banum memorat; eum scribit ut ''mpanos''. Etiam in lingua Neo‑Graeca sonus /b/ per coniunctionem litterarum "mp" exprimitur.</ref> Porphyrogenitus igitur in scriptis suis littera β (B, b) adhuc utitur ad utrumque sonum exprimendum: et ad sonum /v/ et ad sonum /b/. Exemplum huius duplicis usus litterae β est nomen quod pro Croatis scribit: ''Chrobatoi'', quod sane legi debet ut ''Hrovatoi''. Praeterea altera mutatio phonologica, quae in lingua Graeca aetate Byzantina facta est, fuit conversio veteris Graeci coetus phonici /gi, ge/ in sonum /j/; exempli gratia, vox antiqua ''hagia'' Byzantino tempore pronuntiatur ut [aja]. Itaque etiam in vocabulo ''Bagibareia'' possibilis est lectio [''Bajvaria''].<ref>Praesertim, si monophthongizationem diphthongorum Graecorum veterum consideremus, quae plerumque efficiebatur aequatione valoris phonici ad secundum elementum diphthongi (hoc in casu: ei → /i/). Quare in voce ''Bagibareia'' lectio [''Bajvaria''] ex pronuntiatione orta est.</ref> Si possibilitatem consideremus auctorem partis de Chroatis in capite XXX ab auctore capitis XXXI diversum esse, tum fieri potest ut ille secundus auctor alio nomine pro Bavaria usus sit quam ipse Porphyrogenitus, qui in scriptis suis “Baioure” pro Bavaria adhibet. Nihilominus non est necesse omnino de altero auctore aut de interpolatione posteriore cogitare: prorsus fieri potest ut ipse imperator in archivis suis duo diversa relationes scriptas de Chroatis habuerit easque simpliciter transcripserit. Altera possibilitas significationis nominis “Bagibareia” esset nomen montis “Babia gora” (Graece: Babeia oreia), quod Constantinus, sive scriptor capitis XXX, ad auris perceptionem accommodavit et ita consignavit. In mundo Slavico hodie plures montes nomine Babja gora exstant, quorum unus maior est [https://en.wikipedia.org/wiki/Babia_G%C3%B3ra Babia Góra] in triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae. <center> [[File:8maja2006 babiagora 035.jpg|600px|alt=Babia Góra|Babia Góra – conspectus e parte Polonica]] </center> == 4. Thesis de Chroatia Alba in territorio Carinthiae mediaevalis, id est provinciae hodiernae Austriae Kärnten == Iam saeculo XIX interpretes et commentatorum Porphyrogeniti, ut Arminius Pavić (1844–1914), existimaverunt ''Bagibareiam'' significare “Babja gora”; Pavić autem putavit eam montem in hodierna Slovenia esse, trans flumen Cupam situm. Ex quo sequeretur Chroatas ante adventum in Dalmatiam in provincia Norico, sive in mediaevali Carantania<ref>Latine: ''Carantania'' sive ''Carentana'' sive ''Carinthia''; lingua Germanica: Kärnten, lingua Croatica: Koruška, in Austria australi.</ref>, habitasse, ubi testatum est exsistere toponyma nomen Chroatarum continentia, necnon totam regionem latiorem circa oppidum ''Klagenfurt'', quae in veteribus tabulis geographis ''Crowati'' appellatur.<ref> Tabula geographica – Spruner–Menke Atlas (In Nomine Jassa): [https://i0.wp.com/www.jassa.org/wp-content/uploads/2020/07/BRIGHT.png Spruner–Menke Atlas]</ref> <ref>Pagina de toponymia Slavica in regionibus Bavariae, Austriae, Carinthiae: [https://www.jassa.org/?p=16812]</ref> Hoc sententiam Armini Pavić postea quoque secuta est praeclara historica Croatica Nada Klaić, quae putavit ipsam veterem Carantaniam esse “Magna sive Alba Chroatia” de qua opus ''De administrando imperio'' narrat.<ref>Nada Klaić (1920–1988), historica Croatica; vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Nada_Klai%C4%87 paginam Anglice in Vicipaedia].</ref> At vero, secundum data in capite XXXI de situ Chroatiae Albae inter Franciam ad occidentem, Hungaros ad meridiem atque Pecenegos ab oriente eos impetentes, necnon de intervallo triginta dierum itineris a mari, Carantania nullo modo his duobus criteriis respondet: proximum enim mare Carinthiae est Hadriaticum, ad quod profecto non sunt triginta dies itineris; item Carantaniam non Pecenegi ab oriente oppugnabant, sed solum Hungari ex eadem parte eam invadere poterant. '''Haud dubium est nonnullos Croatas in regione Carantaniae veteris consedisse; attamen haec regio nullo modo esse potest “Alba sive Magna Chroatia” Constantini Porphyrogeneti, ut imaginata est Nada Klaić, quare hanc opinionem omnino reiciendam esse censemus.''' Notandum est migrationem Chroatarum in provinciam Romanam Dalmatiae, quam Porphyrogenitus in capite XXXI ''De administrando imperio'' sub imperio Heraclii (610–641) collocat, tempore congruere cum nonnullis aliis eventibus historicis: cum obsidione Constantinopolis anno 626 ab Avaris, Slavis et Persis frustra tentata, cum morte Baiani kagani, necnon cum ortu primae magnae Slavicae formationis politico‑militaris, regni Samonis in media Europa, in regionibus quae hodie Bohemia, Moravia atque terra Lusatiensium Serborum sunt. Sub ductu Samonis, is militaris foedus gentium Slavicarum feliciter et contra Francos ad occidentem, et contra Avaros ad orientem pugnavit. Bella Samonis adversus Avares in [[Chronicum (Fredegarius)|Chronico Fredegarii Scholastici Burgundiae]], capitulis XLVIII–XLIX, exponuntur; bella vero adversus Francos in capitulo LXVIII. Num fortuitum est Chroatas, ut Porphyrogenitus tradit, eo ipso tempore, circiter annum 630, advenisse, cum potestas Avarorum labefactaretur et regnum Samonis in ascensu esset? <center> [[File:Croats, Carantania and Samo's realm after 631 AD.jpg|frame|Tabula ostendit situm Chroatarum et Carantaniae ad regnum Samonis post annum 631.]] </center> Problematica de praesentia Croatarum in Carinthia tractata est in articulo suo [http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ09(1956)/GZ09.04.%20Antoljak,%20S.%20-%20Hrvati%20u%20Karantaniji.pdf Hrvati u Karantaniji] a historico Croatico Stjepano Antoljak.<ref>Stjepan Antoljak (1909–1997), historicus Croaticus; ''Hrvati u Karantaniji'', 1956, Facultas Philosophica Scopii.</ref> Ex concordantia toponymorum Dalmatiae septentrionalis et Liburniae cum iis Carantaniae veteris, Antoljak statuit Croatas non ex Carantania in Dalmatiam, sed e Dalmatiis postea in Carantaniam venisse. Problematica de vetere Carantania late et diligenter tractata est a historicis Slovenis: Bogo Grafenauer, Ljudemisl Hauptmann et Milko Kos.<ref>Bogo Grafenauer (1916–1995), historicus Slovenus, de Carantania et Slavis eius regionis multa scripsit: vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Bogo_Grafenauer Bogo Grafenauer].</ref> '''Kosentzes/Kosenzis ex ''De administrando imperio'' et ordo ''kosezorum'' Carantaniae veteris Nomen unius ex quinque fratribus, qui Croatas in meridiem ad Dalmatiam deduxerunt, Kosentzes sive Kosenzis, quod in opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeneti occurrit, cum nomine '''''kosezi''''', ordinis liberorum nobilium bellatorumque Carantaniae veteris coniungi solet. In Slavica Carantaniae principatu (hodie Austria australis) ab saeculo VIII usque ad XV peculiarem locum obtinebat ordo hominum, qui '''''kosezi''''' vocabantur (item ''kosegi, kasezi '' etc.). '''''Kosezi''''' proprii erant Carantaniae mediaevalis: nobilitas hereditaria e structura praefeudali, gentilitatis atque territorii orta. Erant liberi bellatores, custodes traditionis electionis principis super '''''lapide Krnensi''''' (Germanice:''Fürstenstein'', Slavice:''Krnski kamen'') in campo, ubi post baptismum ecclesia Sanctae Mariae (Germanice: ''Maria Saal'' / Slavice: ''Gospa Sveta'') prope oppidum hodiernum Klagenfurtum exstitit. Hoc momentum habet in investigatione migrationum Croatorum, cum una e regionibus centralibus antiquae ''Carantaniae'' esset '''''pagus Chrowati''''' seu '''''Crouuati'''''. Nomen kosezi in lingua Germanica reddi solebat ut ''die Edlen'' seu ''Edlinger'' (''nobilis''). Carantania anno 1335 sub dicionem Habsburgorum venit; illi structuram inventam reformaverunt eamque in ordinem feudalem suum inseruerunt. Electio principis super ''lapide Krnensi'' usque ad saeculum XV mansit, cum Habsburgenses ritum participare recusaverunt. Ipsum ritum inaugurationis principis descripsit '''Mavro Orbini''', clericus Ragusinus, in opere Italico '''''Il Regno de gli Slavi''''' (1601). Etymologia nominis ''Kosenzis'': lectio Slavica ad nomen ''kosenc, kosec, kosac'' (lat. faenator) pertinere potest; item lectio Iranica‑Sarmatica ad nomen Kasag (cf. Kasagoi, ethnonymus Adigeorum/Circassorum) non excluditur. == 5. Thesis de Chroatia Magna sive Alba, in regione ad septentrionem‑orientem Bavariae posita, id est in Germania orientali hodierna circa flumen Albis == Identificatio nominis Bagibareia cum Bavaria Stjepanum Pantelić inter alios impulit, ut in libello suo ''Najstarija povijest Hrvata'' (Latine: ''Historia Chroatorum antiquissima'') (Magontiaci, 1993) “Chroatiam Magnam sive Albam” Constantini Porphyrogeniti ad septentrionem Bavariae quaereret, id est in regione Germaniae orientalis hodiernae circa Albim, cum peculiari attentione ad tractum fluminis Salae inter Lipsiam et Hallam. Stjepan Pantelić (natus 1942 prope Viroviticam) studium theologiae Magontiaci perfecit, unde solida cognitio linguae Latinae et Germanicae ei accessit, quae facultatem praebuit bibliothecas et archiva per Germaniam, aetate ante interrete, diligenter explorandi. Pantelićus autem, ut historicus, reprehendi potest quod saepe leviter atque praecipitanter conclusiones ac interpretationes protulit sine vero fundamento in fontibus; sicut, verbi gratia, cum magna occidentalis Slavica tribus Abodritos, item eos quos Franci Vilcos (Welatabos sive Lutitios) vocabant, necnon Rugianos sive Ranienses ex insula Rugia in Baltico, simpliciter omnes — nec plus nec minus — Chroatas appellaverit. <center> [[File:Lutizenbund.PNG|thumb|900px|alt=Slaveni uz Labi u 10. i 11. stoljeću|''Slavi ad Albim, saeculis X–XI.'' ]] </center> Tamen Pantelićus laudandus est quod in libello suo haud magno (in summa 97 paginarum) copiose locos Latinos ex fontibus mediaevalibus protulit atque in notis sub pagina adduxit, ab Einhardo usque ad epistulas Caroli Magni ad uxorem missas bello contra Avaros gesto, necnon excerpta ex variis chronicis aliisque documentis. Praeterea investigationem toponymicam in parte orientali Germaniae peragravit, atque offendit loca ''Gross Korbetha'', ''Klein Korbetha'' et ''Korbetha'' (in fontibus Latinis mediaevalibus: ''Chruvati inferior'', ''Chruvati superior'' et ''Chruvati'') inter urbes Lipsiam et Hallam, item oppidum ''Borna'' in circulo Lipsiensi (Pantelić 1993, pp. 24–25). ''Borna'' enim nomen fuit primi ex fontibus Francicis noti ducis Dalmatiae et Liburniae (annis 817–821). <ref>Borna (dux Guduscanorum, dux Dalmatiae, dux Dalmatiae atque Liburniae) in ''Annales regni Francorum'' annorum 818–821 — textus Latinus: [[Annales regni Francorum]].</ref> Pantelićus quoque complura exempla antiquae toponymiae Slavicae in regione Germaniae orientalis collegit, inter quae: ''Corwete, Curuadi, Curewate'' (ex Hersfeldensi decimarum indice in Friesenfeldu, exeunte saeculo IX); ''Chruuati'' (apud Thietmarum episcopum in Chronica, saec. X/XI); deinde: ''Borewe, Bukuwiz, Camenitz [Kamenic], Zebegore, Krolevitz, Deliniz'' (cf. ''Delnice'' in Croatia), ''Dobergast, Dobrilug, Drevenitz'' (cf. ''Drvenik'' in Croatia), ''Glina'' (ut ''Glina'' in Croatia), ''Grizlav, List, Brodizi'' (cf. ''Brod'' in Croatia), ''Plawe, Racowe, Ribnitz, Slavi, Slavia, Strela, Cosence [Kosence], Studenik, Stablo, Sporno'', atque ''Lipci'' (Leipzig), etc. Indubitata est res quod totus tractus Germaniae orientalis ab Odra et Nissa usque ad Albim (Germanice Elbe) atque Salam a gentibus Slavicis inhabitatus erat, ut fontes testantur, iam a temporibus regis Samae (prima medietas saeculi VII). Eadem autem Slavicae gentes, in maiores foederationes tribuum coalitae, magnam partem autonomam politicam gerebant: modo socii Francorum contra Saxones (aetate Caroli Magni), modo in bellis adversus Francos ac postea reges Germaniae; donec saeculo XII eorum autonomia politica omnino sublata est eisque impositae sunt christianizatio et germanizatio.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304131003/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrons/helmold.htm Helmoldus, *Chronica Slavorum*]</ref> Nomina ducum illorum Slavorum inter Odram et Albim indolem quandam communem Slavicam ostendunt: ''Draško/Thrasco, Slavomir, Sedrag, Gostimil, Dobromisl, Dobrimir, Tugomir/Tugumir, Stojnev, Mistivoj, Mistislav, Višedrag, Budivoj, Pribislav, Vratislav, Vislav'', etc. Quare libellus Stjepani Pantelić ''Najstarija povijest Hrvata'' (''Historia Chroatorum antiquissima'') quasi dux quidam haberi potest per historiam Slavorum Polabensium, quorum solum '''''Lusatici Sorabi''''' usque ad hodiernum diem identitatem et linguam Slavicam servaverunt. Ut conclusio huius analysis libelli Pantelićiani sumi potest quod haud dubie nonnulli Chroatae in regione circa flumen Salam in Germania consederint; attamen pauca tantum loca minora ibi reperiuntur, quae nullo modo cum illa Porphyrogenetae “Chroatia Magna sive Alba” identificari possunt. Videtur etiam Pantelićus ipse hoc sibi conscius fuisse, quare omnes Slavicos orientalis Germaniae in Chroatas transformare conatus est (quod Chroatomania appellari potest), quamquam ipse fontes mediaevales et locos citatos adducebat qui nomina propria ac peculiaria istarum Slavicarum gentium clare ac indubitanter testantur.<ref>James Westfall Thompson, ''The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs'', ''The American Journal of Theology'', vol. 20, br. 2 (1916), str. 205–230, University of Chicago Press. [https://doi.org/10.1086/479673 https://doi.org/10.1086/479673]</ref> Addendum quoque est quod et Porphyrogeneta et rex Anglosaxonicus Alfredus Magnus aliique fontes Chroatas Albas in vicinitate immediata Bohemiae collocant (terra Boiki = Bohemia) atque eos ''constanter ad orientem a Serbis Albis ponunt''; quae omnia congruunt cum situ in hodierna Polonia australi atque austro‑occidentali. == 6. Quaestio de situ ''Illyrici'' Porphyrogeniti == === Caput XXX De administrando imperio: de situ et finibus Chroatiae ceterarumque Sclaviniarum === '''''Ex Chrovatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam ...'' ''Haec Chroatia ceterique Sclavi<ref>Slavi, ut ex scriptis Crnorizci Hrabari, Chronico Nestoris aliisque fontibus apparet, se ipsos Slovene/Slovjene appellabant. Scriptores autem Byzantini — Procopius, Menander, Theophylactus, Nicephorus aliique — formas Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβηνούς (Sklabenous) et Σκλαβῖνοι (Sklabinoi) adhibent. Imperator Constantinus Porphyrogenitus in opere suo De administrando imperio tribus formis utitur: Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβοί (Sklaboi) et Σκλαβίνιοι (Sklabinioi).</ref> hoc modo sunt dispositi: Dioclia ad castella Dyrrhachii accedit, videlicet ad Elisum, Helcinium et Antibarem, atque usque ad Catarum porrigitur; in montibus autem Serbiae finitima est. ''A Catara incipit archontia Tribuniensis, quae usque ad Ragusam extenditur, et in montanis Serbiae contermina est. ''A Ragusa vero incipit archontia Zachumliensis, quae usque ad flumen Narentam porrigitur; ad partem maritimam Paganiae accedit, ad montes autem versus septentrionem Chroatiae finitima est, Serbiae autem opposita. ''A flumine Narenta incipit Pagania et usque ad flumen Cetinam extenditur; tres autem županiae habet, nempe Rastoc, Mocro et Dalen. Ex his duae županiae, id est Rastoc et Mocro, ad mare sitae sunt; hae etiam sagenas (naves longas) possident. Dalen vero longe a mari distat, eiusque incolae agriculturae student atque ex ea vivunt. ''Quattuor insulae Paganiae sunt finitimae: Melita, Corcyra Nigra, Bracium et Pharus, pulcherrimae atque uberrimae, sed urbibus desertis et multitudine paludum refertae. Incolae earum pecora alunt atque ex eis vitam sustentant. ''A flumine Cetina incipit terra Chroatiae et per litus usque ad fines Histriae, id est ad urbem Albona, extenditur. In montanis autem thematem Histriensem aliquatenus superat; apud Cetinam et Hlivnum Serbiae accedit, cum terra Serbiae omnibus aliis terris opposita sit, ad septentrionem Chroatiae, ad meridiem vero Bulgariae finitima. ''Ex quo Sclavi praedicti advenerunt, totam Dalmatiam occupaverunt. Romani autem urbes insularum coluerunt atque ex eis vitam agebant. Sed a Paganis (Neretvanis) cotidie in servitutem abducti et necati, insulas reliquerunt, cupientes in continente agrum colere. In quo eos Chroati impediebant, quia tributum eis non dabant; sed omnia quae hodie Sclavis solvunt, stratego (praefecto Romano) olim tribuebant. ''Cum ita vivere non possent, ad Basilium (Basilio I Macedone, annis 867–886) imperatorem gloriosum accesserunt atque omnia supra dicta ei exposuerunt. Hic imperator gloriosus Basilio praecepit ut omnia quae stratego dari solebant, Sclavis darent, ut cum eis pacifice viverent; parum vero aliquid stratego tribuerent, quo ostenderent suam subiectionem erga imperatores Romanos atque eorum strategum. ''Ex eo tempore omnes illi urbes Sclavis tributariae sunt et eis tributum solvunt: ''Spalatum 200 nomismata, Tragurium 100, Iadera 110, Absorus 100, Arba 100, Curicum 100; ita ut 710 nomismata efficiantur, praeter vinum et alia varia, quae praeter nomismata adhuc dabant. ''Ragusium autem inter duas terras, Zachumliam et Tribuniam, situm est; Ragusini vinea sua in utraque regione habent et archonto Zachumliensi 21, archonto Tribuniensi 36 nomismata solvunt. In opere '''Thomae Archidiaconi''' ''Historia Salonitana'' (circa annum 1250) legitur '''''regno Chroatorum attribui “totam Maroniam et Chulmiae Ducatum”''''', id est totam '''Naroniae '''sive''' Paganiae '''atque''' Chulmiae (Zachlumiae)''' archontiam. Hoc territorium hodie utramque ripam fluminis Narentae complectitur. <center> [[File:Pagania Zahumlje Travunia Duklja.png|600px|alt=Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum saeculo IX|Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum in saeculo IX]] </center> '''Gregorius Barsensis''', notior nomine ''Pop Dukljanin'' ('''Presbyter Diocliae''') , in opere suo Latine conscripto '''''Sclavorum Regnum''''' (saeculo XII) omnes quattuor archontias — '''Diocliam, Tribuniam, Chulmum et Paganian sive Naroniam''', quas memorat Constantinus Porphyrogenitus (saeculo X medio), communi nomine '''''Croatia rubea''''' appellat.<ref>Eduard Peričić, ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog /Ljetopis popa Dukljanina'' (''Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis / Chronicon Presbyteri Diocliae''), editio “Kršćanska sadašnjost”, Zagrabiae, 1991.</ref> Unus ex antiquissimis locis, ubi nomina '''''Croatia alba''''' et '''''Croatia rubea''''' ad Chroatos Adriaticos referuntur, invenitur in opere chronographi Venetiani saeculi XIV, Andreae Dandolo. Videtur ille textum ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis (saeculi XII) sequi, sed etiam nonnullas additiones proprias inserere. ''Chronica Chroatica'' idiomate chakavico conscripta, quam '''Marcus Marulus''' anno 1500 Latine vertit, solam ''Croatiam Albam'' memorat: “''ab Dalma usque ad Valdeminum Chroatos Albos appellavit, qui sunt Dalmatini Inferiores…''”. '''Maurus Orbinus''' Ragusinus circa annum 1600, in opere suo panslavistico lingua Italica conscripto, item in quadam versione Gregorii Barsensis innititur atque ''Croatiam Rubram et Croatiam Albam'' nominat. Ragusinus '''Restius''' quoque, in paginis 25 et 43, nomina “Croazia Bianca, Croazia Rossa” refert. A libro ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis saeculo XII conscripto (quem Eduardus Peričić cum archiepiscopo Gregorio, persona historice bene documentata, quae archiepiscopus urbis Antibaris fuit — hoc nomine a Bari Italico distinguitur — identificare solet) usque ad opera omnium auctorum posteriorum hic memoratorum, vocabula ''Croatia Alba'' et ''Croatia Rubea'' ad solum Chroatiae Adriaticae spatium referuntur, non autem ad ''Croatiam Albam'' in Europa septentrionali sitam. '''''Croatia Alba''''' ad tractum maritimum Chroatiae hodiernae usque ad flumen Cetinam pertinet (locus ''Dalma'', id est ''Delminium'', caput Delmatorum antiquitus, hodie ''Duvno''), cum '''''Croatia Rubea''''' ad regiones ad meridiem fluminum Cetinae et Narentae sitas referatur, incluso territorio antiquae ''Diocliae'' sive ''Docleae'' (vulgo: ''Duklja''), quod nunc est ''Res Publica Montis Nigri'' (vulgo: ''Crna Gora'' sive ''Montenegro''). Itaque, secundum relationem Presbyteri Diocliae saeculo XII conscriptam, regiones quae hodie '''Rem Publicam Montis Nigri''' constituunt eo tempore nomine '''Croatiae Rubeae''' appellabantur. === Illyricum Porphyrogeniti = Croatia Rubea? === Porphyrogenitus narrat partem Chroatorum in Dalmatiam advenientium se segregasse atque Illyrico et Pannonia potitam esse. Quaeri potest utrum hic Porphyrogeniti vocabulum Illyricum ad regionem Croatiae Rubeae pertinere possit, quae in aetate sero‑Romana, a Diocletiano imperatore, nomine Praevalis sive Prevalitana appellabatur. Nomen ''Illyricum'' per tempora Imperii Romani, ab Octaviano Augusto usque porro, suum ambitum geographicum legitime mutavit. Romani enim sciebant ''Illyrios proprie dictos'' eos esse qui in regionibus hodiernae Montis Nigri atque Albaniae septentrionalis habitabant, contra quorum civitatem bella gesserunt exeunte saeculo III et ineunte saeculo II a.Chr.n. At vero, Romanorum incursu in terras Delmatorum, Iapodum et Liburnorum, deinde etiam ad septentrionem circa Segesticam (bella Octaviani in Illyrico annis 36/35 a.Chr.n.), totus ille tractus in provinciam Illyricum constitutus est. Post rebellionem duorum Batonum (annis 6–9 p.Chr.n.) pristinum Illyricum in duas provincias diviserunt: Pannoniam et Illyricum, cuius pars Dalmatia erat. <center> [[File:Ancient balkans 4thcentury.png|800px |alt=Tabula totius Illyrici Romani saeculo IV |Tabula totius Illyrici Romani in saeculo IV]] </center> Regio mediaevalis Carantaniae, in qua quoque Chroati inter Dravam superiorem et Muram in Austria meridionali hodierna in chartis et documentis memorantur,<ref>Otto I in diplomate anni 954 formulam “in pago Crouuati” adhibet; Otto II anno 979 scribit “pago Chruuat”, et similia. Cf. Gluhak, 1990.</ref> aetate Romana provincia Noricum fuit, numquam Illyricum; solummodo reformatione Diocletiani Noricum in praefecturam Illyrici adscriptum est, sed ea partitio administrativa nomina ipsarum provinciarum minime mutavit. Quare plane excludendum est eos ''Chroatos Carantaniae'', qui sub nominibus ''Crowati'' etc. testantur, Porphyrogeniti Chroatos fuisse qui “in Illyricum” venerint.<ref>S. Antoljak, Lj. Hauptmann et B. Grafenauer putaverunt Porphyrogenitum vocabulo “Illyrici” ipsam Carantaniam intellexisse, quasi pars Chroatorum a Dalmatiae Chroatis secessisset atque ad septentrionem migrasset. Nos autem tali interpretationi non assentimur.</ref> Hic statuimus vocabulum “Illyricum” apud Porphyrogenitum intellegendum esse illud Illyricum quod ad meridiem veteris provinciae Romanae Dalmatiae (sensu strictiore) situm est, id est regiones ad meridiem fluminis Narentae, illum verum et antiquum Illyricum, ubi ''Illyrii propriae dicti'' habitabant. Hoc territorium saeculo IV administrative ''Praevalitana'' appellabatur, atque in aevo medio ''Dioclia'' imperatoris Porphyrogeniti (saec. X) et ''Doclea'' Gregorii Barsensis (saec. XII) vocabatur, quod hodie ''Res Publica Montis Nigri'' est. Ex relatione de situ geographicο archontiarum Slavicarum (quattuor earum ad meridiem ipsius Chroatiae positarum) in capite XXX apparet Chroatos in provinciam Dalmatiae advenisse atque quattuor illis principatibus dominatum imposuisse: Diocliae, Tribuniae, Zachumliae et Paganiae (Neretvanorum). Tertia vero pars Chroatorum, ut in eodem capite dicitur, ''Pannoniae'' potita est, id est illius partis Pannoniae inter Dravam et Savam sitae, quae est Chroatia septentrionalis hodierna, aetate Romana nomine Pannoniae Saviae nota. Sunt etiam nonnulli interpretes qui putent Porphyrogenitum, aut scriptorem qui caput XXX composuit vel auxit, vocabulo Illyrici significare regiones hodiernae Liciae aut fortasse interiores Bosnae et Hercegovinae, cum in capite XXX — quod notandum est — terra Bosna (a flumine Bosna dicta) omnino non commemoratur. At nos hic existimamus scriptorem capitis XXX, ex indiciis geographicis archontiarum Slavicarum, territorium veteris Bosnae strictiore sensu (secundum cursum ipsius fluminis Bosnae) fortasse ut partem Serbiae intellexisse, cum eam nullo nomine designet neque omnino in hoc capite memorare videatur. Porphyrogenitus enim affirmat Chroatiam ad Serbiam accedere apud Cetinam et Hlivnum, in montibus, quod significare potest Chroatiam et Serbiam fortasse ad septentrionem Narentae confinis fuisse, circumvectis principatibus Neretvanorum et Zachumliae. Regio hodiernae Liciae vix ullo modo pro Illyrico Porphyrogeniti haberi potest, cum totus ille tractus post rebellionem Delmatorum et Pannonum in provinciam Dalmatiae cum Liburnia inclusus sit. Quapropter hic concludimus unum tantum Illyricum fuisse, praeter Dalmatiae et Pannoniae dominationem, quod Chroati obtinere potuerint: nempe Praevalitanam aetatis sero‑Romanae, quam Gregorius Barsensis, id est Presbyter Diocliae, nomine “Croatiae rubeae” designat. == 7. De administrando imperio: Caput XXXI (loca ad Albam Chroatiam et ad migrationem Chroatorum pertinentia) == ''Chroatae, qui nunc Dalmatiam incolunt, oriundi sunt ex Chroatis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur. Hi trans Turcos (Ungaros) sunt, prope Franciam habitant, finitimi Slavinis, id est Serbis inbaptizatis. ''Isti Chroatae confugerunt ad imperatorem Heraclium priusquam idem facerent Serbi, eo tempore quo Avari Romanos inde expulerunt. ''Cum Romani eodem tempore ab Avaris depulsi essent, terrae eorum vacuae manebant. Iussu igitur imperatoris Heraclii isti Chroatae, arreptis armis, Avaros inde expulerunt atque, secundum imperatoris ordinationem, in terra Avarorum consederunt, in qua nunc habitant. ''Eo tempore Chroatae habebant archontem patrem Porgae. Imperator autem Heraclius misit ex urbe Roma sacerdotes, ex quibus fecit archiepiscopum, episcopos, presbyteros et diaconos, atque Chroatas baptizavit. ''Isti Chroatae habebant illo tempore archontem Porgam. ''Magna Chroatia, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. ''Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Turcis (Ungaris) et Pechenegis assidue depraedatur. ''Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. ''A terra eorum ad mare sunt triginta dierum itinera; mare autem quod triginta dierum itinere distat, vocatur Mare Nigrum. Ad Chroatas spectat etiam locus in '''capite XXXII''', cui titulus est “'''De Serbis et terra quam nunc incolunt”''', ubi legitur: [[File:Sorbian Polity under Dervan.jpg|center|400px|alt=Karta sorbskog političkog prostora pod Dervanom|''Mappa ditionis Dervani ducis Sorabum (saec. VII).'' ]] ''Serbi, qui nunc eam terram incolunt, oriundi sunt ex Serbis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur, qui domi sunt trans Turcos (Ungaros), in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia, illa inbaptizata et Alba dicta. == 8. Analysis et interpretatio capitis XXXI == In hoc capite situs Chroatiae Albae ita definitur: trans Ungariam (quae eo tempore primae dimidiae saeculi X etiam Slovaciam complectebatur), prope Franciam, finitima Serbis inbaptizatis. Chroatia Alba a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur, et mare ad quod descendunt triginta dierum itinere distat. Ex capite XXXII discimus Serbos Albos domi esse trans Ungaros, in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia. Quid igitur de situ Chroatiae Albae ex his omnibus colligi potest? Chroati Albi finitimi erant Serbis Albis inbaptizatis. Initio adtendebamus ad interpretationem secundum quam regio Boiki prope Ungariam ad Boikos Ucrainae referri posset, qui hodie in limitibus Ucrainae ad Slovaciam et Ungariam habitant, sicut olim putavit historicus Vjekoslav Klaić. Verumtamen locutio “ubi Franciae fines contingunt” (quae ad tempus compositionis DAI, circa annum 950, pertinet) nos ab tali expositione removit. Nam Franciae regnum, id est Germania regis ac postea imperatoris Ottonis I (936–976), numquam ad Carpatas pervenit neque cum eis confinia habuit; quare nomen Boiki ad Boikos Ucrainae referri non potest. Proinde Boiki Constantini Porphyrogeniti intellegenda est Bohemia, id est regio Cechorum; et notum est Sorabos sive Serbos Lusaticos etiam hodie ad septentrionem Bohemiae consistere. ''“A Chroatis ad mare sunt triginta dierum itinera.” Ultimus de Chroatis Albis locus in capite XXXI ita habet: ''Magna Chroatia, quae etiam Alba vocatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur. Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. A Chroatis autem ad mare sunt triginta dierum itinera; mare vero quod triginta dierum itinere distat, Pontus Nigrum appellatur.” Mare quod regioni Lipsiensi proximum est Balticum; ad illud autem non plus quam quadringenti chiliometrae sunt. Si ponamus coetum hominum pedibus et equis oneratis mediocriter triginta chiliometra per diem conficere, iter quadringentorum chiliometrorum per tredecim dies absolveretur, quod longe ab illis triginta diebus, quos Porphyrogenitus memorat, abest. At vero iter a triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae (ad meridiem et occidentem Cracoviae situm), si cursum Vislae fluminis fere sequatur, ad mare Balticum non excedit octingentos chiliometros; quod, si per triginta chiliometra singulis diebus dividatur, circiter viginti sex dies itineris efficit. Maior tamen est distantia a Cracovia per Dniestrum ad Pontum Euxinum, quae profecto iter fere triginta dierum praebet. Certe nobis hodie paene impossibile est exacte computare quantum temporis iter a Cracovia ad Balticum vel ad Pontum Euxinum primae dimidiae saeculi X occuparet, cum plerique huiusmodi itineris parametri ignoti sint (pericula viae, semitae mercatorum illius aetatis, et cetera). Praeterea, interpretes huius loci in litteris historicis non consentiunt ad quod mare Porphyrogenitus precise referat cum dicit “nigrum” vel “obscurum”: utrum ad Balticum an ad Pontum Euxinum. Lingüista atque etymologus '''Alemko Gluhak''' in libro suo ''De origine nominis Chroati'' (pp. 120–121) censet “mare nigrum”, ad quod triginta dierum iter esse dicitur, revera Balticum mare significare. Nam Byzantini mare, quod nos hodie ''Mare Nigrum'' appellamus, secundum traditionem linguae Graecae ''Pontos Eukseinos'' (''Mare Hospitale'') vocabant. Exsistit autem possibilitas commercii atque transmissionis culturalis, qua ipsum nomen Graecum ''Pontos Eukseinos'', quod olim ''Pontos Akseinos'' (Mare Inhospitale) erat, cuius forma ex voce Iranica ''äxsin'' derivata esse potuerit, postea vero a Graecis in ''Eukseinos'' mutata est.<ref>Vocabulum Osseticum äxsin phonetice [æxˈsin], Avesticum axšaena [axʃaːˈena] profertur; sonus “x” in utroque fricativus velaris surdus est, Croatico /h/ posteriori simillimus.</ref> Etenim Avesticum ''axšaena'', Osseticum ''äxsin''<ref>radix in lingua palaeoslavica: *''sin’j’'', Croatice: sinje, ut in ''sinje more''</ref>, quod Latine ''obscurum'' significat, esse potest origo Graeci ''Akseinos''.<ref>Hoc est exemplum quomodo etymologia ex perceptione phonica nasci possit: nam littera transliterata “x” in omnibus linguis Iranicis ut fricativus velaris surdus pronuntiatur (ut Germanice Bach, Scotice loch, Hispanice j in José), numquam vero ut coniunctio /ks/. Graeci autem, audientes Iranicum axšaena vel äxsin, id ad vocem suam áxeinos (“inhospitale, in externos adversum”) adcommodaverunt atque prorsus cum ea consociaverunt.</ref> Praeterea notandum est Turcos, qui hodie Minorem Asiam incolunt, mare Mediterraneum more tradito Ak denizi (Mare Album) appellare, quod ad occidentem terrae eorum situm est; illud vero mare, quod in septentrione situm est, Kara deniz (Mare Nigrum) vocant. Haec indicant Turcos, sicut alios populos stepparum Eurasiarum (inter quos Scythas et Sarmatas Iranicos), colores ad designandos mundi cardines usurpasse: nigrum = septentrio; album = occidens; caeruleum vel viride = oriens; rubrum = meridies. Ex his igitur sequitur nomen Chroatia Alba “Chroatiam Occidentalem” significare, cum Porphyrogeneti locutio mare nigrum vel obscurum ad Balticum mare referenda sit.<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, Zagreb, 1990, pp. 120–121.</ref> Haec omnia nos ad conclusionem ducunt Chroatiam Albam primae dimidiae saeculi X in circulo gentium Slavicarum occidentalium sitam fuisse, id est in vicinitate Boiki sive Bohemiae, prope Serbos in Germania orientali, inter Ugariam illius temporis (quae Slovaciam et Hungariam complectebatur) et Franciam. Ex his omnibus concluditur Chroatiam Albam in hodierna Polonia meridiana locatam esse. == 9. De differentiis inter capitulum XXX et capitulum XXXI == Communia capitulis XXX et XXXI sunt haec: utrumque commemorat adventum Chroatorum ex Chroatia Alba atque proelium Chroatorum contra Avaros, in quo Chroati Avaros superant. In ceteris autem rebus illa duo testimonia inter se discrepant. In capitulo XXX narratur fabula de quinque fratribus et duabus sororibus, quae in capitulo XXXI non reperitur. In capitulo XXX describitur saevitia Francorum erga Chroatos et bellum Chroatorum contra Francos quod septem annos duravit; in capitulo XXXI vero nulla fit mentio dominationis Francorum super Chroatos in Dalmatia. Tantum dicitur Chroatiam Albam prope Franciam sitam esse atque Francos (Germanos) Chroatiam Albam depraedari. Praeterea, in capitulo XXX dicitur Chroatos in Dalmatia se liberasse a potestate Francorum et accepisse baptismum ex Roma tempore archontis Porini; in capitulo XXXI autem dicitur Chroatos in Dalmatiam venisse iussu imperatoris Heraclii (610–641), quod magni momenti est, cum hoc '''sit unica expressa datatio adventus Chroatorum in fontibus (prima igitur dimidia pars saeculi VII)'''. Item in capitulo XXXI dicitur Chroatos venisse tempore patris Porgae, et tempore ipsius Porgae archontis baptismum ex Roma accepisse. (Duo nomina diversa, sed aliquatenus similia: Porga – Porin.)<ref>Recentior est inclinatio ut in nomine Porin varietas nominis dei Slavici Perun agnoscatur (Polonice: Piorun); cf. Alimov, 2015.</ref> In capitulo XXX saepe memorantur Francia, Franci et rex Otto I; contra, in capitulo XXXI memoratur solum imperator Heraclius eiusque munus, nec Franci ibi apparent, nisi quod Chroatia Alba prope Franciam sita esse dicitur. Nonnulli interpretes existimant capitulum XXX ab alio auctore compositum esse quam capitulum XXXI. Haec sententia de duobus diversis scriptoribus nititur, inter alia, analysi stilistica quae favet opinioni de duobus auctoribus. Saepe etiam dicitur scriptorem capituli XXX aliis fontibus usos esse quam scriptorem capituli XXXI. Tamen, ut iam diximus, fieri potest ut ipse imperator Constantinus duas diversas relationes de Chroatis in archivis suis habuerit, quas, cum eligere non posset, ambas inserere statuerit, eas simpliciter transcribens. Videtur tamen relatio in capitulo XXX esse aliena et transcripta, cum relatio in capitulo XXXI fortasse ab ipso imperatore consuta sit. Capitulum XXXI saepe habetur exemplum apertae propagandae Byzantinae (emphasi posita in munere Heraclii in adventu Chroatorum saeculo VII), cum capitulum XXX putetur repraesentare traditionem popularem Chroaticam de adventu atque memoriam de relationibus cum Francis. In capitulo XXX Franci exhibentur tamquam crudeles occupatores contra quos Chroati pugnant et vincunt; at re vera scimus solum ducem Pannoniae Liudewitum contra Francos pugnavisse, cum dux Dalmatiae et Liburniae Borna socius Francorum fuerit et adversarius Liudewiti Posaviensis. A temporibus Liudewiti usque ad compositionem additionis capituli XXX circiter 130–140 anni fluxerunt (si capitulum XXX, ut quidam putant, scriptum est annis 960, tempore quo rex Chroatiae Stephanus Držislav titulum patricii a Byzantino imperatore accepit).<ref>Alimov 2015</ref> Nihilominus non consentimus cum opinione quod capitulum XXX necessario tradit “puram” traditionem popularem, cum elementa traditionis popularis in utroque capitulo inveniantur.<ref>Margetić 2001, 127-131</ref> In capitulo XXX, ubi Franci saepe memorantur, situs Chroatiae Albae definitur secundum Bagibareiam; in capitulo XXXI situs definitur secundum locum Ungarorum. In capitulo XXX dicitur Chroatos in Chroatia Alba cum Ungaris foedera et amicitias contrahere; capitulum XXXI autem affirmat Ungaros atque Pechenegos Chroatiam Albam depraedari. == 10. Thesis de situ Chroatiae Albae in regione Cechiae orientalis, sive in ducatu Slavnikiano == Secundum traditionem popularem Cechicam, Cechi in terras hodiernas Cechiae a septentrione venerunt, ubi cum Serbis Albis confinia habebant, atque emigraverunt ut dominationem Serbicam evitarent. Una ex illis traditionibus refert protopatrem Cechum origine fuisse Lehum, eumque ex terra Chroatiae venisse, sicut in ''Chronica Dalimiliana'' saeculi XIV scriptum est. (Haud dubie non ex Chroatia Adriatica, sed ex Chroatia Alba septentrionali.) Per saeculum XX historiographia Cechica existimavit nonnullos Chroatos inter coetus fuisse qui ad ethnogenesim populi Cechici contulerunt. <center> [[File:České kmeny.png |thumb|900px |alt=Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus |''Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus (coloribus caeruleo et flavo signatus), secundum hypothesin de Bohemicis gentibus iam relictam, prout eam interpretatus est Rudolfus Turek anno 1957.'' ]] </center> Secundum fontes Francicos, in Bohemiae territorio parte altera saeculi IX plures duces regnabant (sex duces Bohemici), inter quos primatum tenebat dux Borivoj e stirpe Přemyslidarum, qui christianitatem accepit. Id erat tempus bellorum crebrorum cum Francis (Germanis). ===Theoria, qua ducatus dynastiae Slavnik in Bohemia orientali pro Chroatia Alba habetur=== In historiographia saeculi XX nonnumquam proposita est sententia, ducatus in Bohemia orientali (ad orientem Pragae), cum sedibus in Libice et apud hodiernam Kutna Hora, cuius fines Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' descripsit, fuisse ducatus Chroatiae Albae.<ref>Cosmas Pragensis (1045–1125), sacerdos et primus chronicarius Bohemus, auctor operis historici Chronica Boemorum.</ref> Dux partis orientalis Bohemiae (regio ad orientem Pragae circa Libice et Kutnam Horam) medio saeculo X, secundum fontes historicos, Slavnik vocabatur; unde tota familia dynastia Slavnikovica appellatur. Unus e filiis Slavniki, nomine Vojtjech (Adalbertus), brevi tempore episcopus Pragensis fuit; postea autem anno 997 in missione evangelizationis apud paganos Prutenos ad litus Balticum occisus est. Vojtjech iam anno 999 sanctus canonizatus est. Alter filius Slavniki, Sobjeslav, denarium argenteum cudi iussit in monetaria sui sedis Malin (hodie circa 3 km ad septentrionem‑orientem Kutnae Horae).<ref>Inscriptio nummi argentei Sobjeslavi: Malin civitas.</ref> Praecipuum domicilium familiae Slavnikovicae erat oppidum munitum Libice nad Cedlinou. Mense Septembri anni 995, in festo sancti Venceslai, oppidum oppugnatum est, et omnes ibi inventi trucidati sunt, ut Cosmas Pragensis vividissimo sermone refert. Solus Vojtjech, qui tum in Italia versabatur, et frater eius Sobjeslav, qui in Saxonia erat, mortem effugerunt. Sic familia ducalis Slavnikovica e historia Bohemica evanuit. Cosmas autem in sua ''Chronica Boemorum'' numquam aperte affirmat Slavnikum ortu ex Chroatis Albis fuisse. Quare concludendum est sententias de origine dynastiae Slavnik ex Chroatis Albis sine ullo fundamento in fontibus historicis positis. Redeamus igitur ad quaestionem de situ Chroatiae Albae sive Magnae. Imperator Constantinus Porphyrogenitus, qui opus suum ''De administrando imperio'' circa annum 950 conscripsit, in capite XXXI clare scribit: ''Magna Chroatia, quae et Alba dicitur, necdum usque in hodiernum diem baptizata est. Hinc sequitur ut Bohemia orientalis, id est ducatus Slavniki, pro Chroatia Alba a Porphyrogenito memorata haberi non possit, cum illa regio tempore quo DAI conscriptum est (circa 950) iam christianitatem recepisset. Nam et maiores Slavniki, sicut tota Bohemia, per missionem sanctorum fratrum Solunensium, Constantini (Cyrilli) et Methodii, in Ducatum Magnae Moraviae (863–885) evangelizati sunt; cum Bohemia sub duce suo Bořivoj I (circa 852–889) e stirpe Přemyslidarum vasalla Magnae Moraviae fuisset. Hypothesis saeculis XIX et medio XX exculta, quae nomina atque territoria “gentium Bohemicarum originariarum” retractare conabatur, inter quae etiam sedes Chroatorum in Bohemiam orientalem collocabatur, hodie ob probationum penuriam relicta est. Ad ''Encyclopaediam Academicam Historiae Bohemicae'' (2011) historici Dušan Třeštík conclusit Bohemiam aetatis mediaevalis antiquae repraesentatam fuisse a ducibus localibus singulis, qui saepe coniunctim agebant atque fortasse conventus gentiles celebrabant; sed “''quae in fontibus saeculi X et posterioribus pro nominibus gentium habita sunt (Lučané, Lemuzi, Pšowane, Sedličané, Děčané, Litoměřice, Zličané, Hbané aliique nonnulli) nomina sunt regionum, id est appellationes geographicae. Verum nomen gentis est Chroati, sed ii non in Bohemia sedebant, sed alicubi in Silesia''.”<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in: ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> Itaque locum Chroatiae Albae ulterius quaerere oportet, in regionibus ad septentrionem et orientem Bohemiae sitis. == 11.Documentum de institutione et finibus Episcopatus Pragensis anno 973 == Documenta autem in antiqua Cechia orta nonnullis suis testimoniis utilia indicia praebent de situ Chroatorum Alborum. Sic, verbi gratia, diploma Pragensis anni 1086, quod ad fundationem episcopatus Pragensis anno 973 pertinet, tradit in limite septentrionali episcopatus Pragensis habitasse: ''Psovane, Ghrvvati et altera Chrowati, Slasane ...''<ref>Cosmas Praguensis, ''Chronica Boemorum'', Lib. II., Cap. XXXVII</ref> <center> [[File:Screenshot_iz_Chronica_Boemorum_Lib.II,_Cap.XXXVII.png|800px|alt=Excerptum e Chronica Boemorum, Lib. II, Cap. XXXVII|''Excerptum e Chronica Boemorum (Lib. II, Cap. XXXVII).'' ]] </center> Chroati in hoc diplomate Pragensi memorati (Ghrvvati et altera Chrowati) inter gentes Bohemiae septentrionalis numerantur, una cum Psovanis; reliquae autem gentes Silesiae sunt: Slasane (circa Wratislaviam), Trebowane (Trzebnica), Dedosane (Żagań / Szprotawa) atque Bobrane (ad flumen Bóbr), quae omnes in parte meridionali‑occidentali Poloniae inter Odram et montes Sudetos sitae erant. Milciani vero ad occidentem memorati erant gens Sorabum Lusaticorum circa urbem Budyšin (Bautzen). <center> [[File:BOGUSŁAWSKI(1861)_Das_Siedlungsgebiet_der_Sorben_vom_7._bis_11._Jahrhundert_in_Mitteldeutschland.jpg |thumb|900px |alt=Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum |''Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum (saec. VII–XI).'' ]] </center> Chroati ex diplomate Pragensi (Ghrvvati et altera Chrowati) in ipsa triquetra finium Bohemiae, Poloniae et Germaniae siti erant. Hoc congruit cum assertione imperatoris Constantini Porphyrogeniti, qui refert Chroatiam Albam et Serbiam Albam ad fines terrae Boiki (Bohemiae) attingere, ubi etiam Francorum terminus erat. In variis codicibus Cosmae Pragensis nomen Chroatorum plurimis formis occurrit: Chrowaci, Chrouuati, Crouati, Crhuati, Hrouati, Chrowati,Ghrouati, Ghrwati, etc., quae omnes ad ethnonymum Slavicum Hrъvati referuntur. '''Ex mentione duarum Chroatorum partium in diplomate Pragensi haec concludi possunt: duae gentes Chroatorum in regione Poloniae meridianae certo exstiterunt. '''Prima pars in confinio Bohemiae et Poloniae, prope Sorabos Lusaticos, habitabat; altera vero orientius sita erat, fortasse in regione Poloniae meridianae circa Cracoviam. Cosmas enim solus auctor est qui duplicem Chroatorum praesentiam in spatio Slavico occidentali aperte confirmat. == 12.Regio Poloniae hodiernae ut area ubi sita erat Chroatia Alba seu Chroatia non baptizata prima parte saeculi X == Dissimile a regione Bohemiae, cuius principes iam exeunte saeculo IX fidem christianam acceperunt, annus officialis baptismi Polonorum habetur 966, cum dux Miesco ex gente Piastica principissam Bohemicam Dubravcam in matrimonium duxit. Conditio nuptiarum, quam ipsa principissa (secundum chronicas Polonicas) imposuit, erat ut dux Miesco baptismum susciperet. Hoc nos ad conclusionem perducit totam regionem Poloniae hodiernae, etiam Poloniam meridionalem atque ducatum Miesconis in Magna Polonia, prima parte saeculi X et adhuc circa annum 950, quo tempore Porphyrogenitus opus suum conscripsit, fuisse non baptizatam. Quapropter haec ipsa regio Poloniae meridionalis et meridio‑occidentalis verisimillimus est locus in quo quaerenda est Porphyrogeniti Chroatia Magna sive Alba. In altera parte saeculi X regio Poloniae meridionalis (Cracovia) atque meridio‑occidentalis (Silesia) politicae independens erat et extra statum Polonicum Piastidarum. Principes Bohemiae per episcopatum Pragensis conabantur potestatem suam ecclesiasticam, atque eo ipso politicam, in eas terras extendere. Cosmas, auctor ''Chronicae Boemorum'', aperte tradit provinciam Cracoviensem ab ipso anno 973, quo episcopatus Pragensis conditus est, ad eandem dioecesim pertinuisse, eiusque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Stir processisse, deinde ad meridiem versus montes Tatra in hodiernam Slovaciam, quae eo tempore pars Hungariae erat. Iurisdictio ecclesiastica episcopatus Pragensis principibus Bohemicis e gente Přemyslidarum diuturnam auctoritatem politicam pollicebatur, necnon facultatem amplificandi statum circa Cracoviam. Hi autem consilia circa annum 990 corruerunt, cum Miesco I Cracoviam et Silesiam armis occupavit, quo facto ambitiones Bohemicas in Polonia meridionali interclusit. Dux Miesco I (960–992) anno 966 baptizatus est, et prima dioecesis in Polonia demum anno 1000 in urbe Gneznensi condita est. Etiam saeculo XIV custodes urbani Cracovienses vocabantur Charwat. Initio saeculi XX milia hominum ex regione Cracoviensi in Civitates Foederatas emigrantium in documentis publicis se professi sunt Albos Chroatos (Anglice: White Croats). Nonnulli investigatores existimant Albos Chroatos latere sub nomine in fontibus tradito Vistulani (Vislani), quod ad plebem in Polonia meridionali circa Cracoviam pertinere videtur, quam memorat Geographus Bavarus.<ref>Janusz Bogacz, Czy jesteśmy Chorwatami? Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Tarnów Regional Museum). Dostupno preko Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20110717071759/http://www.muzeum.tarnow.pl/wydawnictwa/czytelnia/artykuly/kroacja.htm</ref> <center> [[File:Polska 960 - 992.png|500px|alt=Polonia tempore Miesconis I.|''Polonia tempore Miesconis I (960–992).'' ]] </center> == 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). == Rex Anglo‑Saxonicus Alfredus Magnus in opere quod Geographiam Europae inscribitur (annis 888–893), Orosio innixus, ita scripsit: <poem> '''Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan; '''and bē eastan Dalamensena sindon Horithi; '''and bē norðan Dalamensena sindon Surpe; '''and bē westan him sindon Sysele. '''Bē norðan Horithi is Mægðaland, '''and bē norðan Mægðalande is Sermende '''oð þā beorgas Riffin. </poem><ref>In sequenti loco exhibetur textus Anglo‑Saxonicus normalizatus, secundum Henricum Sweet, ex editione Londinensi anni 1883. Paulus Orosius, ''King Alfred’s Orosius'', ed. Henry Sweet (London: Published for the Early English Text Society by N. Trübner & Co., 1883). Textus Anglo‑Saxonicus ex codice Lauderdale, cum lectionibus variantibus e codice Cottoniano Tiberius B. I. Exemplar digitalizatum e bibliotheca Universitatis Oxoniensis, Internet Archive, https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog. </ref> In codicibus scriptum est: “''Bē norðan eastan Maroara sindon Dalamensan'';” quod falsum esse videtur, cum Dalamense, sive Slavicē Glomače, non ad septentrionem‑orientem Moraviae sed ad septentrionem‑occidentem sita fuerint, in regione quae hodie Germania orientalis est. Quapropter in editionibus criticis locus emendatus est in: “Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan;”. Interpretatio huius loci talis est: ''<poem> A septentrione et occidente Maroara (Moravienses) sunt Dalamensan; ad orientem Dalamensena sunt Horithi<ref> In diversis codicibus Anglo‑Saxonicis variae formae huius vocabuli occurrunt: Horiti, Horgiti, Horithi, Horoti.</ref>(Chroati); ad septentrionem Dalamensena sunt Surpe (Serbi); ad occidentem eorum sunt Sysele. A septentrione Horithorum est Mægðaland (?) ; et a septentrione Mægðalandi sunt Sermende usque ad montes Riffin.” </poem> Dalamense gens erat populus Slavicus occidentalis, qui etiam Glomače vocabatur, atque regionem hodiernae Saxoniae habitabat, inter flumina Albim et Muldam, circa urbes nunc Meissen, Dresdam, Lommatzsch et Döbeln sitas. Haec regio a Germanis postea ''Daleminzische Gau'' appellabatur. Situs eius ad septentrionem‑occidentem Bohemiae et Moraviae, ad orientem vero Thuringiae pertinet. In textu dicitur Surpe (Serbos) ad septentrionem eorum esse, Horitos autem (Chroatos) ad occidentem. Alio loco scriptum est: '''“be eastan Maroara londe is Wisle lond”''', id est: ad orientem terrae Moraviae est terra Visle, hoc est regio circa flumen Vistulam sita. Ex his apparet Horitos collocatos esse inter Germaniam orientalem ad occidentem et “terram circa Vistulam” ad orientem; quod regioni Poloniae meridiano‑occidentalis respondet. Hoc congruit cum sede cuiusdam coetus Chroatarum in ''Privilegio episcopatus Pragensis'' in Chronica Boemorum, ubi Chroati inter gentes Silesiacas memorantur. Porro Porphyrogenitus quoque ramum occidentalem Chroatarum Alborum ad fines Bohemiae (Boiki), ad vicinitatem Serborum Alborum necnon ad confinia totius ditionis Francicae ponit. Vocabulum Mægðaland, nonnumquam explicatum est ut Mazovia, nonnumquam ut terra fabulosa “puellarum”, cum mægð in lingua Anglo‑Saxonica significet puellam vel virginem. Explicationes traditae vocabulum Riffin ad Riphaeos montes referunt, montes mythicos in extremo septentrione orientali, fortasse ad Uralem. Sermende vulgo interpretantur ut Sarmatae. Ex hoc patet regem Alfredum, post Horitos atque post “terram circa Vistulam”, nullas iam certas notitias de regionibus ulterius ad orientem habuisse: nihil enim sciebat de terris gentium Balticarum neque de spatiis quae nunc Belarusiam, Russiam et Ucrainam continent. Ei locus ille ignotus erat, quem, more geographiae Graeco‑Romanae, Sarmatis (Sarmende) attribuebat usque ad montes Ripheos. Si autem ''Mægðaland'' sit corruptio ''Mazoviae''(Polonice: ''Mazowsze''), non terra fabulosa virginum, a quibus ad septentrionem Sarmatae (''Sermende'') usque ad Riphaeos montes porriguntur, tum Horithi = Chroati meridie Mazoviae collocarentur, in regione Poloniae meridiano‑orientalis. === Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana === Fons historicus, qui varia genera gentium Slavicarum ad septentrionem atque ad orientem Danubii cum sedibus suis enumerat, nomine ''Cartographi Bavarici'' (circa annum 845) notus, Chroatos omnino in indice suo non commemorat. Attamen idem fons, qui hoc titulo designari consuevit, in regionibus Poloniae meridianae ''Vistulanos'' memorat, quorum nomen a flumine Visla (Latine Vistula, Polonice Wisła) deductum est; hi enim circa superiorem Vistulam habitabant, cum principali sede Cracovia. De principe ''Zachumliae'', Michaele nomine, imperator Constantinus Porphyrogenitus circa annum 950 scribit traditionem familiarem principis Michaeli originem stirpis eius ex regionibus circa flumen Vistulam attribuere.<ref>Michael, dux Zachumliae, prima parte saeculi X floruit; erat contemporaneus regis Tomislavi, cuius potestatem supremam verisimiliter agnoscebat, ut ex opere Thomae Archidiaconi discimus, de participatione eius in conventu synodali Spalatensi una cum rege Tomislavo anno 925 commemorata.</ref> Altera gens, quam Cartographus Bavaricus memorat, sunt Lendiani, qui regionem Poloniae meridiano‑orientalis incolebant. Nomen eorum, Lendiani (Polonice Lędzianie), ex voce Slavica antiqua ''lęda'' = Croatice: ''ledina'' deducitur quae significat lētam, terram videlicet incultam, quae ex silvarum excisione et incendio ad culturam parata est. Territorium Lendianorum aestimatur ad orientem fluminis Vislae protendi, circa flumen San, deinde ad Wieprz atque ad Bug.<ref>Agitur de Bugo Occidentali, qui in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit, ubi fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit, atque postea in Poloniam intrat, ubi in Vistulam influit. Exstat etiam Bugus Meridionalis, qui circiter CL chiliometra ad orientem fontis Bugi Occidentalis oritur; hic vero ad meridiem decurrit et in Pontum Euxinum se exonerat.</ref> Nonnulla est possibilitas ut nomen fluminis Bug fontem praebeat nomini unius ex duabus sororibus in capite XXX operis DAI, Buga. Ex fontibus medii aevi noti sunt Buzani ut pars Volinianorum, in confinio Poloniae et Ucrainae.<ref>Vjekoslav Klaić, ''De Chroatia Rubra et Russia Rubra'', in periodico ''Hrvatsko Kolo'', Matica Croatica, Zagrabiae 1927, pp. 127–130.</ref> In Croatia, in regione Licensi, medio aevo extabat Buzka (Bužka) provincia sive Buzani; item in Hercegovina Buzko palus ad meridiem campi Livaniensis. Praeter ''Cartographum Bavaricum'', Lendianos memorat etiam imperator Constantinus Porphyrogenitus sub nomine ''Lendzanenoi''. Historicus Polonus Tadeusz Lewicki existimavit sub nomine Vistulanorum, quod ab appellatione fluminis Vislae (Polonice Wisła, Latine Vistula) derivatur, re vera latere Chroatos Albos. Sententiam suam confirmavit eo argumento quod fontes externi, ut opus regis Anglo‑Saxonici Alfredi, nomina gentium Slavicarum saepe depravare soliti sunt (uti fit in formis Horiti, Horgiti, Horoti pro Chroatis in Polonia austro‑occidentali), neque mirum esse quod gentes Slavicae in fontibus alienis omnino diversis nominibus (exonymis) appellarentur, <ref>Lewicki, Tadeusz (2006) [1951]. "Najstarije spominjanje Višljana u izvorima (Najdawniejsza wzmianka źródłowa o Wiślanach)" [The earliest mention of the Vistulans in sources]. In Nosić, Milan (ed.). Bijeli Hrvati I [White Croats I] (in Croatian). Maveda. pp. 86–99. ISBN 953-7029-04-2.</ref> sicut gens Glomache, quam Germani Daleminzen sive Dalamense apud regem Alfredum vocaverunt. Alter historicus Polonus, Henryk Łowmiański, thesis sustentavit utramque gentem, Vistulanos et Lendianos, ad Chroatos Albos pertinuisse.<ref>Łowmiański, Henryk (2004) [1964]. Nosić, Milan (ed.). Hrvatska pradomovina (Chorwacja Nadwiślańska in Początki Polski) [Croatian ancient homeland] (in Croatian). Translated by Kryżan-Stanojević, Barbara. Maveda. p. 30–31, 51, 57–60, 94, 125–126. OCLC 831099194.</ref> Investigatori Ucrainensis Leontii Voitovych thesis proposuit Vistulanos re vera inter prima plemina Polonica atque Silesiana fuisse, quae per saecula in terras a Chroatis inhabitas irruptionem atque invasionem fecissent; eosque incursione et colonizatione veterem regionem Chroaticam in duas partes divisisse: occidentalem et orientalem.<ref>Voitovych 2011, p. 29.</ref> Partem occidentalem reliquiae Chroatrum in Polonia austro‑occidentali, a gentibus Silesianis circumdatae, constituerent; partem vero orientalem Chroati in hodierna Ucraina occidentali superstites. Hac hypothesi explicaretur quomodo nomen Chroatrum ex amplis regionibus Poloniae meridianae paulatim depulsum atque evanidum sit. Tadeusz Lehr‑Spławiński, argumentis Slavistae Slovaci Luboris Niederle innixus, existimavit Vistulanos esse nomen quod fontes Germanici et alii occidentales praecipue adhibebant, cum fontes orientales — ut Porphyrogenitus necnon itinerarii et geographi Arabici — endonymum antiquius Chroati (apud Porphyrogenitum Hrovatoi / Horvatoi) retinerent; atque olim validam confoederationem gentinum Chroaticam in Polonia meridiana post migrationem partis Chroatrum in Balcanos occidentales dissolutam esse.<ref>Lehr-Spławiński, Tadeusz (1951). "Zagadnienie Chorwatów nadwiślańskich" [The problem of Vistula Croats]. Pamiętnik Słowiański (in Polish). 2: 17–32.</ref> Nonnulli fontes, plerumque indolis legendariae, ut traditiones populares in chronicis Bohemicis (Chronicon Dalimil) aliisque servatae, hoc ipsum narrant: Lechus quidam (Polonus) nomine Čech, ex terra Chroatrum cum familia et fratribus profugisse in regionem quam antea Vandali Germani incolebant. Aliae narrationes tradunt maiores Čechae ex aquilone fugisse sub pressione vicinorum Servorum. Tertiae leges memorant impetum gentium Silesianorum, quorum ethnonymum (Silesiani) vulgo et simpliciter ex eo deducitur quod ad meridiem “descenderent” (silaziti = descendere) in sedes hodiernas, atque ita maiores Čechae ad terras hodiernae Bohemiae migrare coegerint. <ref>In lingua Bohemica antiquiori, saeculis XII–XV, reperitur verbum ''sílaziti / sélaziti''; in dialectis Polonicis veteribus, praesertim Silesianis et Minoripolonicis, occurrunt formae ''sylazić / syłazić / zylazić'', quae formae hodierno Croatico ''silaziti'' valde sunt cognatae. Omnes hae voces a vetere Slavica radice ''sъ‑laziti'' oriuntur; cf. Russice ''слазить'' (slazit’), Ucrainice ''злазити'' (zlaziti). Forma Croatica moderna ''silaziti'' omnium est maxime conservativa, cum structuram praslavicam fere intactam servet.</ref> Quartae denique fabulae commemorant ''Cracum'' quendam, tamquam antiquissimum incolam Bohemiae; nomen eius cum toponymo Cracovia coniungitur. Revera, omnibus fontibus hucusque cognitis perspectis, videtur nomen Chroati, Horvati antiquius quoddam stratum ethnonymicum repraesentare, quod fortasse saeculis V et VI dominans erat, dum in posterioribus saeculis identitatem suam sensim amitteret. Causae debilitatis identitatis nomine Chroatico expressae variae esse possunt: a) migratio maiorum coetuum Chroaticorum ad meridiem et occidentem, versus Adriaticum; b) impetus aliarum gentium Slavicarum ab aquilone, ut gentium Silesianorum et aliorum Polonicorum. == 14. ''Lingones'' in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi Spalatensis (circa 1250) == Ex nomine Lendianorum verisimile est derivari etiam vocabulum Hungaricum pro Polono: Lengyel, unde proficiscitur nomen quod in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi (circa 1250) invenitur: Lingones, in ea parte ubi Thoma scribit de septem vel octo generosa genera ex regionibus Poloniae, ex illis Lingonibus, in Dalmatiam venisse. Notandum est Thomam Archidiaconum Spalatensem saeculi XIII medio verisimiliter linguam Graecam ignorasse neque opus Constantini Porphyrogeniti (saeculi X) ad manum habuisse; quapropter eius relatio de septem vel octo generosis generibus ex Polonia oriundis testimonium est independens, quod confirmat narrationem de quinque fratribus et duabus sororibus in capite XXX operis ''De Administrando Imperio'' Constantini Porphyrogeniti. Differentia autem praecipua est quod Thoma Archidiaconus adventum illorum septem vel octo generum coniungit cum aetate regis Ostrogothorum Totilae, qui in prima parte saeculi VI vixit, cum Porphyrogenitus in capite XXXI adventum Chroatorum in primam partem saeculi VII datet. Notandum praeterea est quod etiam hodie in Polonia meridionali exstant toponyma quae nomen Chroaticum continent, ut ''Chorwatówka, Chorwatowa'', etc.; in Polonia meridionali invenitur etiam flumen ''Tugaj'', cuius nomen memoriam ''sororis Tugae'' ex capite XXX DAI refert. In Polonia vero orientali-meridionali flumen ''Cetynia'' reperitur, quod ad ''Cetinam'' in Croatia refert, dum hydronymum ''San'' ad flumen ''Sana'' alludit. == 15. Chroati in Nestoris Chronica == Opus ''Historia annalium praeteritorum'', sive ''[[Nestoris Chronica]]'', quod exeunte saeculo XI et ineunte XII a monacho Kioviensi Nestore (+1116) lingua Slavica ecclesiastica conscriptum est, unum ex fontibus gravissimis habetur qui clara testimonia praebent de sedibus magnae gentis Chroatorum in regione quae hodie occidentalis Ucraina est. ''[[Nestoris Chronica]]'', sive Annales, fons praecipuus est ad historiam primam gentium Slavicarum orientalium; attamen idem Chronica simul est una ex fontibus historicis in historiographia Croatica maxime neglectis.<ref> Plurimae chronicae et annales in terris Slavicis conservatae saeculo XII ortum habent. Antiquissima est ''Povest’ vremenych let'' sive ''Nestoris chronica'', Nestoro monacho Kioviensi (mortuo ante annos 1116 vel 1119) adscripta, lingua Slavonica ecclesiastica antiqua conscripta, quae in nonnullis posterioribus exemplaribus et recensionibus servata est. Vetustissima chronica Polonica est ''Gesta principum Polonorum'' (1112–1118), Latine scripta et Gallo Anonymo tributa. Alter scriptor Polonicus post Gallum fuit Wincenty Kadłubek, qui suam ''Chronicam'' (1190–1208) composuit. Prima chronica Bohemica Latine conscripta est ''Chronica Boemorum'', a presbytero Cosma Pragensi (1045–1125) redacta. Inter meridionales Slavos antiquissimum opus conservatum est ''Sclavorum Regnum'', Latine scriptum, vulgo ''Ljetopis popa Dukljanina''. A sacerdote catholico ex urbe Baro (hodie in Montenegro) conscriptum est, qui se ipse nomine “Gregorius presbyter Diocleas” profitetur. Opus plerumque ad medium saeculum XII refertur; nonnulli tamen investigatores censent id circa annos 1170–1190 compositum esse atque a tunc temporis archiepiscopo Barensi scriptum, de quo plura documenta supersunt, inter quae epistulae et testamentum, quo dona monasterio ''S. Chrysogoni'' Iadertino legavit. Ex his Eduardus Peričić (in: ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog'', Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1990.) concludit Gregorium archiepiscopum Diocleae et Barensis ortu Iadertinum fuisse, ibique in dicto monasterio vitam finivisse. Historici existimant hoc opus fide dignum esse tantum pro rebus a saeculo X incipientibus; quae vero ad priora saecula pertinent aut ficticia aut semi‑legendaria habentur, sicut celeberrima narratio de magno conventu in campo Duvaniensi sub rege Svetopeleco exeunte saeculo IX secundum ipsius operis chronologiam. Opus praeterea incipit indice mythico regum Gothicorum, qui ab saeculo V regiones Balcanicas occidentales tenuisse dicuntur; quodam autem loco Goti simpliciter in Slavos transformantur. Influentia ''Sclavorum Regni'' magna fuit in chronicis a saeculo XIII usque ad initium saeculi XVII. Videtur hoc opus cognovisse etiam Thomam Archidiaconum Spalatensem (saeculi XIII medii), qui initia praesentiae Slavicae in Dalmatia et Illyrico cum rege Gothorum Totila (saeculi VI prima parte) coniunxit; qui tamen, ut constat, Slavos ex Polonia deducere non potuit, cum in Italia natus, vixerit et mortuus sit. Praestantissimus chronicus Venetiarum saeculi XIV, Andreas Dandolo, opus ''Sclavorum Regnum'' quoque cognovisse videtur, quod ex mentione Chroatiae Albae et Rubrae apparet. Notandum est vocabula “Chroatia Alba” et “Chroatia Rubra” (in ''Sclavorum Regno'' et postea apud alios scriptores occurrentia) ad divisionem territorialem Chroatiae Adriaticae pertinere, non ad veterem “Chroatiam Albam” in regionibus Poloniae. Denique opus ''Sclavorum Regnum'' magnum habuit momentum in opere Mavri Orbinii Ragusini, qui magnum librum historicum ''Il Regno de gli Sclavi'', ideis panslavisticis imbutum, Italice conscripsit et anno 1601 edidit. </ref> Ex historicis Croatis notioribus solus Vjekoslavus Klaić ''Nestoris Chronicam'' diligentius tractavit, quod eius articuli in commentario ''Hrvatsko Kolo'' annis 1927 editis testantur. Ex recentioribus historicis Croatis Neven Budak ''Nestoris Chronicam'' tantum obiter memorat in uno ex libris suis recentioribus. Denique, ''[[Nestoris Chronica]]'' necdum in linguam Croaticam conversa est, nec exstat editio critica huius fontis historici. In hoc opere exponitur historia rerum gestarum in regionibus quas gentes Slavicae orientales incolebant: a sinu Finnico, lacu Ilmen et Novogardia ad septentrionem, per vallem fluminis Dnepr usque ad Pontum Euxinum. Pars historica Chronicae eventus a saeculo IX deinceps persequitur in regione ubi vasta civitas Slavica sub ducibus dynastiae Rurik, origine Scandinavis, formari coepit. Haec civitas centrum suum principale habebat in urbe Kiovia ad Dneprum, venam quasi vitalem illius partis Europae, atque in historiographia nota facta est nomine Russia Kioviensis. Nestor enumerat gentes Slavicas quae in illis amplissimis regionibus habitabant. Inter octo gentes quae territorium Ucrainae hodiernae incolebant, etiam Chroatos memorat. Chroati in regione Ucrainae tribus vicibus in opere Nestoris commemorantur: in parte generali capitis IX, ubi dicit… ''[...] vivebant igitur concordes '''et Polani et Severi et Radimici et Vjatici et Chorvati.''' (2) Dulebi vero habitabant secundum Bugum, ubi nunc Volinienses habitant; Uglici et Tiverci secundum Danastrim habitantes Danubium adtingebant; bis enim memoratur, ad bella pertinens: in capite XXI de expeditione ducis Kioviensis Olegi in Graecos et Constantinopolim annorum 904–907, ita scriptum est: ''(2) Anno 6415. Igore Kioviae relicto, Oleg magna cum multitudine Varaegorum, Tiudorum, Crivitioruin, Merorum, Polanorum, Severorum, Drevlanorum, '''Radimitiorum, Chorvatorum, Duliborum, Tivertiorum''', de quibus supra mentio est facta quique omnes Scythia magna appellantur, in Graecos profectus est, hos omnes Oleg partim in equis, partim in navibus, quarum duo millia erant, secum duxit; ubi Constantinopolim advectus est, Graeci fretum urbemque clauserunt. In capite XLV de bellis ducis Kioviensis Vladimiri scriptum est: ''Anno 6501. '''Vladimir contra Chorvatos''' profectus est; cum e '''bello Chorvatico''' reversus esset, Pecenegi ex altera Sulae ripa venerunt. De his rebus historicus Vjekoslavus Klaić scripsit: ''Haec tria loca in annalibus Nestoris aperte testantur iam multo ante annum 862, deinde per totum saeculum decimum, gentem quandam Slavonicam Chroatorum vixisse; eamque gentem saeculo X magis minusve sub potestate principum Russicorum Kioviensium fuisse, donec sanctus Vladimirus anno 993 bellum Chroaticum in eos movit. Nestor Chroatos plerumque ante Dulebos (Volinianos), post Radimicos memorat; unde colligitur eos habitasse in vicinia Duleborum sive Volinianorum, id est in parte occidentali hodiernae Ucrainae circa fontes fluminis Bug et superiorem cursum Dniestri, in regione urbium Leopolis, Rohatyn, Halicia et Ternopolia. <center> [[File:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|frame|600px|alt=Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX|''Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX.'']] </center> Tabula tribuum Slavicorum orientalium saeculorum VIII–IX. == 16. Archaeologica investigationes in Ucraina occidentali == Opera archaeologorum Ucrainensium ab annis 1960 incohata, atque praesertim per decennia recentiora, in regione superioris Podnestrovia, id est ad ripas Tyratis (circa Dniestrum), reliquias complurium habitationum et castellorum detexerunt, quae ad periodum a saeculo VI usque ad saeculum X pertinent. Effossa archaeologica in Ucraina occidentali annis 1981–1995 facta loca urbium primorum medii aevi in regione trans‑Carpathiae et Podolia occidentali patefecerunt, quae ad saecula IX–XI sunt relata. Agitur de oppidis munitis variarum dimensionum: 65% eorum superficiem circiter 0,2 hectariorum habebant; 20% circiter 2 hectaria; et circiter 15% superficiem plus quam 2 hectaria. In regione Prikarpatiae et Podolia occidentali plus quam XXXV urbes repertae sunt, quarum maiores in locis hodie notis ut Plisnesk, Stilsko, Terebovlia, Halicius, Revno, Leopolis, Lukovišče, Rokitne, atque in regione Roztočia sitae erant. Ex his urbibus tantum XII usque ad saeculum XIV supervixerunt.<ref>Cf. Korčinskij, Orest: Bijeli Hrvati i problem formiranja države u Prikarpatju, in: Bijeli Hrvati I, Rijeka 2006 (Latine: De Chroatis Albis et quaestione formationis civitatis in Prikarpatia).</ref> UNESCO in opere tutelae hereditatis culturalis atque historicae ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' memorat inventa duorum magnorum “oppidorum”, quorum reliquiae repertae sunt apud vicos hodiernos Pidhoroddya (Latine: Subcastellum) ) et Lykovyšče prope urbem hodiernam Rohatyn, quae ad periodum inter saecula VI–VIII sunt relata, atque cum Chroatis coniunguntur.<ref>Warsaw-Kiew 2011 https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1424.pdf</ref> Chroatis tribuuntur duo “goroda” (Ucrainice horody) insolitarum dimensionum, in quibus decem milia hominum habitare potuerunt: Plisnesk, amplitudine circiter 450 hectariorum, cum arce et centro cultus pagani, omnibus circumdatum septem lineis defensionis longis et complexis necnon pluribus minoribus vicis in vicinia; inventi sunt etiam plus quam CXLII tumuli (kurgani) qui utrumque genus sepulturae continent: et cremationes et inhumationes. Locus Plisnesk situs est prope vicum Pidhirtsi, atque ab anno 2015 ut “Reservatum historicum et culturalis” (Ancient Plisnesk) conservatur.<ref>https://www.exarc.org/oam/ancient-plisnesk</ref> Locus Stilsko<ref>https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=60576</ref>, amplitudine 250 hectariorum, cum arce 15 hectariorum, lineis defensionis decem chiliometrorum longitudinis, situs est ad flumen Kolodnica, tributarium Tyratis (Dniestri). Ibi reperti sunt rari exempla architecturae religiosa Slavicae prae‑christianae; quidam coniungunt inventum sacellum cum deo fortasse nomine Hors, qui in quibusdam scriptis mediaevalibus memoratur. Usque ad annum 2008 in regione Stilsko repertae sunt reliquiae et vestigia plus quam L vicorum aperti generis (sine munitionibus), qui ad periodum inter saecula VIII–X referuntur; item inventi sunt circa CC tumuli (kurgani). Archaeologi et historici ex his inventis existimant in ea parte Ucrainae ortum esse seriem urbium‑civitatum, similium polis antiquae Graeciae aliisque locis, unde de Chroatis in illa regione loquuntur tamquam de proto‑natione polycentrica, quae in unam maiorem rem publicam non coaluit. Praeterea ad constitutionem cuiusdam unitariae civitatis Chroaticae in Podnestrovia perveniri non potuit, quod multi loci cinere operti inventi sunt cum manifestis vestigiis magni incendii, quod ad finem saeculi X refertur atque coniungitur cum eventu apud Nestoris chronicon memorato ut “expeditio Chroatica” ducis Volodimeri anno 993. Eodem tempore, exeunte saeculo X et ineunte XI, Stilsko et Plisnesk desinere coeperunt exsistere. Attamen meminisse oportet hoc tempus esse frequentium bellorum: post mortem ducis Volodimeri (1015) illam regionem Boleslaus Chrobry (992 - 1025), dux Poloniae, invasit atque adiunxit. <ref>Boleslaus Chrobry ab anno 992 usque ad 1025 Poloniae dux fuit, atque anno 1025 coronatus est rex Poloniae, sed eodem anno obiit.</ref> Post hanc autem destructionis aetatem, per saeculum XI in nonnullis locis iterum apparuerunt habitationes quae paulatim creverunt in centra regionalia, sicut iam memoratum Halicium (Galicium), ex quo postea, aetate Austro‑Hungarica, totus ille tractus nomen Galicia accepit. == 17. Chroati in Ucraina (Russia Kioviensi) et Albichroati in Polonia meridiana — duae gentes separatae atque distinctae? == Hic concludi potest atque ex fontibus scriptis (Chronicon Nestoris exeunte saeculo XI et ineunte XII compositum) itemque ex archaeologicis testimoniis praebere de exsistentia gentis nomine Chroatorum in Ucraina per medium aevum antiquum, verisimiliter iam a saeculo VI usque ad eorum inclusionem in Ducatum Russiae Kioviensis saeculo X. Confirmationem additicam praebet relatio statistica de incolis Russiae imperialis anno 1861 confecta, in qua legitur in regione Volhinia 17 228 homines se ad gentem Horvatorum pertinere professos esse.<ref>Gluhak 1990. pag. 145; Incertum est utrum hic numerus ad solos viros pertineat an etiam feminas et pueros includat.</ref> Documentum quod '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' anno 1086 confectum est pars est operis Chronica Boemorum (lib.II, capit.XXXVII), a presbytero et historico '''Cosma Pragensi''' exeunte saeculo XI et ineunte XII conscripti. In hoc privilegio refertur de '''fundatione episcopatus Pragensis anno 973 facta''' atque describuntur fines eiusdem ex tempore fundationis, enumeratis omnibus regionibus limitaneis ac gentibus in finibus Episcopatus Pragensis habitantibus. A parte occidentali incipiens, ad septentrionem procedit, deinde ad orientem, ubi affirmatur episcopatum complecti totam regionem ac provinciam circa urbem Cracoviam, atque protendi ad flumina Bug et Stir ad orientem; postea ad meridiem versus Hungaros declinare, ad vertices montium Tatra pervenire, inde Moraviam includere, ac demum ad meridiem cum Bavaria confinia habere (hodierna Austria Inferior, quae illo tempore pars Bavariae erat). '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' documentum est quod, independenter a opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeniti, '''confirmat exsistentiam duarum coetuum Chroatorum (Chruuati et altera Chrowati) ad septentrionem Bohemiae in altera parte saeculi X.''' Chroati in “''Privilegio Episcopatus Pragensis''” memorantur post Psouanos, gentem in septentrionali parte Bohemiae, et in consortio gentium Silesiacarum: Slasanorum (Silesianorum), Boboranorum — gentis circa flumen Bobor (''Bóbr'') in Polonia meridionali-occidentali, Trebowanorum; item commemorantur Milciani, una ex gentibus ''Serborum Lusaticorum'', in hodierna Germania orientali ad triplicem finium contactum Germaniae, Poloniae et Bohemiae. Locus Chroatorum, quos ''Privilegium Episcopatus Pragensis'' memorat describens fines episcopatus ex anno 973, magna ex parte '''congruit cum descriptione Porphyrogeneti''' (circa annum 950) de situ Chroatiae Albae in capitulis XXX, XXXI et XXXII: '''iuxta terram Boiki (Bohemiam), ubi vicini sunt Albii sive non baptizati Serbi, atque ubi fines attingunt Franciam (Germaniam).''' ''Privilegium'' duas Chroatorum gentes (Chruuati/Ghrwati et altera Chrowati) memorat inter Psovanos et Slasanos positis, quod implicare videtur has duas Chroatorum partes sibi invicem proximas fuisse. Verumtamen id, quod simul commemorantur, fortasse ex ratione mnemotechnica conscriptionis ortum habuit: cum de coetibus eiusdem nominis ageretur, scriptor eos coniunxit, quia ita facilius meminisse poterat. Haud improbabile est inter utramque gentem Chroatorum alia quoque tribus interposita fuisse. Ita aperitur facultas ut hi “altera Chrowati” orientem versus collocentur, in Polonia meridionali circa superiorem Vistulam et Cracoviam, vel in regione meridionali Poloniae prope triplicem finium contactum Poloniae, Slovaciae et Bohemiae. Talis collocatio huius secundae partis Chroatorum in Polonia meridionali congrueret cum iis quae Porphyrogenitus refert, ubi in capite XXX dicit Albichroatos cum Hungaris amicitia et compaternitate coniunctos esse, atque in capite XXXI eos a Francis, Hungaris et Pecenegis depraedari. Constat nomades et equestris gentes, quales Hungari et Pecenegi, celeribus ac repentinis incursibus etiam loca satis remota petivisse: meminisse licet ingentes Hungarorum irruptiones in Italiam septentrionalem, ubi exercitum imperiale deleverunt, item in Germaniam (proelium apud Augustam Vindelicorum anno 955) atque usque in Franciam et Burgundiam. Similem equestris impetus rationem, cum direptione et vastatione coniunctam, eo tempore Pecenegi adhibebant. Haud dubium est Pecenegos in quibusdam excursionibus Poloniam meridionalem circa Cracoviam attingere potuisse; attamen primi, qui eis obviam fierent, fuissent Chroati in Ucraina occidentali circa superiorem Dniestrum. Si Bagibareia in capite XXX De administrando imperio pro Bavaria accipitur (ubi dicitur Albichroatos ultra Bagibareiam habitare), atque si consideretur quod medio saeculo X tota Austria necnon Slovenia sub potestate Bavariae politica erat, tum ex prospectu physico e civitatibus Dalmatiae — verbi gratia ex Iadera — ubi informator Porphyrogeneti de Chroatis habitare potuerit, Chroatia Alba re vera ultra Bavariam sita videbatur. Ex prospectu autem et situ spectantis Constantinopoli, Chroatia Alba ultra Hungariam posita erat, ut in capite XXXI de Chroatis scribitur, praesertim cum meminerimus Slovaciam hodiernam eo tempore sub ditione Hungarorum fuisse, et fines inter Poloniam meridionalem et Slovaciam montium Tatra iuga constituere. Omnia quae Porphyrogenitus tradit, una cum testimoniis ''Privilegii Pragensis'', eo ducunt ut Albichroati memorati in amplis regionibus Poloniae meridianae atque meridiano-occidentalis habitasse videantur. Item indicia ostendunt non de uno coetu Chroatorum monolithico agi, sed de pluribus coetibus inter se distinctis. In documentis publicis gubernii Civitatum Foederatarum, ''United States Congress Joint Immigration Commission'' anno 1911 editis, legitur de milibus immigrantium Polonicorum ibidem natorum circa Cracoviam identitatem ethnicam saepius declarare nomine Bielochrovat (“White Croats”). '''Existimamus vocabulum “Albichroati” proprie ad eos Chroatos pertinere qui in Polonia meridionali habitabant, occidentalius collocati quam Chroati Ucrainae. In regionibus ad meridiem Cracoviae situs est numerus hydronymorum et toponymorum vocabulum “albus” continens: flumen ''Biała'', urbs ''Bielsko‑Biała'', aliaque. Accedit quoque sententia de coloribus, qui in quibusdam culturis ad designationem partium mundi adhibentur: albus in culturis nomadum Eurasiae cum parte occidentali coniungitur, niger cum septentrione, ruber cum meridie, caeruleus vel viridis cum oriente. Haec ratio apud gentes Turcicas observata est, sed etiam in scriptis Sinensibus: oriens = viridis vel caerulea (arbor, ver), septentrio = niger (aqua, hiems), occidens = albus (metallum, autumnus), meridies = ruber (ignis et sol). Neque in mundo Slavico praetermittendum est exemplum nominis ''Belarus'', quod ad litteram significat ''Albarussia'', id est ''Russiam Albam'', quod quoque confirmat rectitudinem sententiae de designatione partium mundi per colores. Praeterea in lingua Polonica hodierna pro parte mundi “septentrione” non adhibetur vocabulum commune Slavicum (sever / sjever), sed “północ”, quod ad litteram “media nox” significat, id est cum tenebris et obscuritate, nigra colore, coniungitur. Item verbum pro meridie in lingua Polonica est “południe”, ad litteram “media dies”, quod calorem, lucem atque denique colorem rubrum suggerit. In his exemplis — praesertim ''Bjelohrvati'' sive ''Albichroatorum'' et hodiernae ''Belarus'' sive ''Albarussiae'' — adiectivum “albus” ut signum spatiale‑semanticum orientationis intra orbem Slavicum fungitur, "occidentem" designans. Quamvis Nestor in sua chronica ''Povest’ vremenyh let'' Chroatos in finibus hodiernae Ucrainae clare memoret, eos tamen epithetis “albos” non designat. Attamen uno in loco vocabulum Albichroati adhibet, sed tum eos una cum Serbis et Chorutanis (Karantanis) in eodem coetu recenset: “''Post multos vero annos consederunt Slaveni circa Danubium, ubi nunc est terra Hungarorum et Bulgarorum. Ex his Slavenis diffusi sunt per terras […]. Hi sunt ipsi Slaveni: Chroati albi, Serbi et Chorutani.''” Manifestum est agi de coetibus extra spatium historicum ''Russiae Kioviensis'' sitis, id est ad occidentem eius locatis. Haec distinctio confirmat Chroatos ad Dniestrum, ab Haliciensi regione usque in Podoliam, ut entitatem Slavicam localem perceptos esse, cum nomen ''Albichroati'' ad eas partes spectaret quae occidentalius positae erant — in Polonia meridiana et meridiano‑occidentali: ''Chruuati et altera Chrowati'' ex ''Privilegio Pragensi'', quod Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' (Lib. II, Cap. XXXVII) tradit. Iam antea, in capite de Bohemia, commemoravimus historicos Bohemos recentiores existimare Chroatos in ''Privilegio Pragensi'' memoratos verisimiliter in finibus Silesiae historicae, in Polonia meridiano‑occidentali, habitasse.<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> == 18. Adiectum: Avaricum Khaganatum et adventus Chroatorum == '''''Contextus chronologicus et historicus de prima sedimentatione Chroatorum in Dalmatia'' Circa annum 567 nova unda Asiatica in regiones Pannonicas irrupit: Avari. <ref>Menander Protector, Excerpta de legationibus.</ref> Eorum ruina et interitus gradatim facta sunt. Bella Francica sub Carolo Magno annis 791–796 potestatem Avarorum deleverunt, ut in Annalibus Regni Francorum atque in epistulis Caroli Magni describitur.<ref>Annales Regni Francorum, a. 791–796.</ref> Ex his fontibus discimus '''ducem Woinomirum Sclavum''' cum suis primum ad principalia Avarorum “anulos” pervenisse. Ille praecipua munimenta Avarica occupavit. Ex documentis Francicis intellegitur hoc factum esse antequam exercitus Francicus maior spatium inter Danubium et Tissam attingeret. Francis nuntium audientibus, iter suum acceleraverunt, metuentes ne Woinomirus, quamvis socius et vassallus Francorum, aurum argentumque ex anulis Avaricis direptis sibi occultaret. Post cladem militarem, Avari superstites fidem suam Carolo Magno dederunt, et iteratis legationibus petebant ut Franci eis novas possessiones in occidente concederent. Causa erat quod, post deletionem potentiae militaris, gentes Slavicae circumvicinae eos invadere coeperant atque exstinguere cupiebant. Qui heri domini fuerant, hodie odium subire coeperunt. Quaestio Avarici Khaganatus cum nonnullis quaestionibus fundamentalibus historiae Chroaticae arcte coniungitur. Secundum opus ''De administrando imperio'', circa annum 950 a Constantino Porphyrogenneto conscriptum, societas Chroatorum in provinciam Dalmatiae pervenit tempore Heraclii imperatoris (610–641). Haec est sola notitia explicita in fontibus historicis de tempore migrationis Chroatorum in regiones Dinaricas et Adriaticas. Porphyrogennetos scribit Heraclium Chroatos invitasse ut in Dalmatia advenirent, Avaros expellerent, atque ita civitatibus maritimis et insulis Adriaticis, quae adhuc Romanis habitabantur, auxilium ferrent. Chroatos contra Avaros aliquamdiu pugnasse in Dalmatia (provincia Romana multo amplior quam Dalmatia hodierna, partes magnas Bosniae et Hercegovinae complectens), et tandem vicisse: quosdam Avaros occidisse, alios potestatem Chroaticam agnovisse. Memorandum est narrationem Porphyrogenneti de adventu Chroatorum congruere cum aliis eventibus eiusdem aetatis, etiam ad Khaganatum Avaricum pertinentibus. In regionibus ad occidentem Avarorum, circa annum 622, gentes Slavicae sub ductu Samonis seriem felicium expeditionum contra Avaros inceperunt.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 48–50.</ref> Eodem tempore societas Slavica Samonis quotannis incursiones in terras Francorum faciebat, Thuringiam et Saxoniam depraedans. In proelio ''Vogastisburgensi'', Slavi sub Samone totum exercitum regium Francorum deleverunt, ex variis regionibus Francicis congregatum: ex Alemannia, Suevia, Saxonia et Francia propria.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 68.</ref> Anno 626, Avari ad orientem conversi sunt et magnum impetum in Constantinopolim facere conati sunt, Slavicis vassallis et Persis cooperantibus. Conatus urbem imperialem occupandi in cladem desiit.<ref>Chronicon Paschale, a. 626.</ref> Paulo post Baianus khaganus mortuus est, et potestas Avarorum post annum 630 diminuta est.<ref>Theophylactus Simocatta, Historiae.</ref> Hoc ipso tempore Porphyrogennetos adventum Chroatorum in Dalmatia ex septentrione collocat, tempore Heraclii (610–641).<ref>Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, c. 31.</ref> Itaque in eodem ambitu chronologico invenimus: * cladem Avaro‑Slavico‑Persicam apud Constantinopolim (626), * ortum regni Slavici Samonis in occidente et clades Avaricas in Moravia, Bohemia et regionibus vicinis, * defectionem Serborum sub Dervano ad societatem Samonis, * mortem Baiani khagani, * adventum Chroatorum in Dalmatia (in capitulis XXX et XXXI DAI descriptum, quae duas relationes praebent, sed conveniunt in eo quod Croati adversus Avaros venerunt). Annis 1970, alii historici Croatici (Lujo Margetić, Nada Klaić) theoriam alternativam proposuerunt de tempore quo Chroati in Dalmatia apparuerunt. Secundum eorum opinionem, Chroati qui ethnonymon '''Hrvati''' attulerunt non prima parte saeculi VII (ut in ''DAI'' cap. XXXI), sed in extremo saeculo VIII, bellis Franco‑Avaricis gerentibus, socii et vassalli Francorum, venerunt. Hoc sensu dux Woinomirus, in documentis Francicis memoratus ut victor principalis Avarici “anuli”, unus ex ducibus Croatorum fuisse putatur. Historici Austriaci Karlus Kronstein<ref>Karlus Kronstein, Die Slawen und die Awaren, Vindobonae, 1936.</ref> et Walterus Pohl<ref>Walterus Pohl, Die Awaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822, Vindobonae, 1988 (editio altera 1996).</ref> putaverunt Chroatos fuisse nomen ordinis militaris limitanei intra Avaricum Khaganatum, qui fines khaganatus custodiebat. Constat Chroatos apparere “prope” fines Avarici imperii (Ucraina occidentalis, Polonia meridionalis, Carantania in Austria meridionali, Dalmatia), sed extra lineas interiores eiusdem imperii. Lingüista Alemko Gluhak in libro suo ''Porijeklo imena Hrvat'' (''De origine nominis Chroati'') affirmavit illud gentium nomen (ex septem, secundum fabulam origo gentis in DAI, cap. 30) quod Chroati vocabatur, consedisse in regione a monte Velebitio meridiano, a flumine Zrmania usque ad flumen Cetinam, deinde ad Campum Duvani (antiquum Delminium, sedes veterum Delmatarum).<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, 1990, pp. 222–223.</ref> Hoc spatium, universim spectatum, complectitur partes hodiernae Dalmatiae septentrionalis et mediae atque Hercegovinae occidentalis. Constat prima centra regni Chroatici mediaevalis sita fuisse in regione ab urbe Nona (Croatice: Nin), prope Iadram (Croatice: Zadar), ad litus maris, usque ad Cninam in interioribus, tum ad Clissam (Croatice: Klis) et Solinum (antiqua Salona) haud longe ab Spalato. Regio est saxosa, ubi catenae montium parallelae secundum litus Adriaticum se extendunt, et inter hos montium scopulos parvae valles fertiles iacent. Maxima area terrae arabilis sunt Ravni Kotari, post Nonae (Nin) et Iadri (Zadar) fines, in interioribus regionibus. <center> [[File:Eastern Adriatic 1089.svg|700px|alt=Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089|Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089]] </center> Unum e primis sedibus civitatis Chroatorum ad litus maris Hadriatici fuit oppidum Nin (antiqua Aenona, mediaevalis Nona), XVII chiliometris ad septentrionem et occidentem ab Iadera situm. Primum fuit habitatio gentis Liburnorum, atque ab saeculo I municipii Romani dignitatem obtinuit. Medio saeculo IX ibi condita est episcopatus Nonensis (863/867), in quo tunc sedebat »episcopus Chroatorum«, cui iurisdictio super totam civitatem Chroatorum tributa est. Episcopatus anno 928 abolitus est, anno 1075 restitutus, denique anno 1828 omnino sublatus. Omnes monumenti epigraphici, qui hucusque in territorio Chroatiae ad saeculum IX pertinentes reperti sunt, Latine scripti sunt. '''Lingua Latina fuit sermo officialis (cancellariae et liturgiae) civitatis Chroatorum usque ad annum 1847, cum Senatus Chroaticus decreto suo sermonem Chroaticum in usum publicum introduxit.''' == 19. Adiectum: Etymologia ethnonymi Chroatus (''Hrvat'') == Plurimi linguistae, qui per ultimum saeculum quaestionem originis nominis ''Chroatus'' sive ''Croatus'' , Croatice:''Hrvat'' (plur. ''Hrvati'') tractaverunt, consentiunt hoc nomen non esse Slavicae originis. In eodem tempore maxima auctoritas in circulis linguisticis tributa est sententiae qua radices nominis ''Hrvat'' in circulo Indo‑Iranico subfamiliae Indoeuropaeae quaerendae sunt. Id praecipue factum est ob inventum duarum tabularum lapidearum repertarum medio saeculo XIX in excavationibus reliquiarum urbis Graeco‑Sarmaticae '''Tanais''', ad ostium fluminis Don (antiqui: Tanais) in Mare Azoviense (antiquum: Maeotis Palus) sitae,<ref>Tabulas inscriptionibus Graecis inscriptas detexit philologus classicus et historicus Russicus Pavel Mihajlovič Leontjev anno 1853.</ref>quibus nomen ''Hrvat'' ab initio saeculi XX saepius cum ramo Iranico linguarum Indo‑Iranicarum coniungi coepit. [[File:Ancient Greek Colonies of N Black Sea.png|center|800px]] ===19.1 Tabulae Tanaiticae === Agitur de duabus tabulis marmoreis inscriptiones Graecas longiores continentes, quae secundum indicia intra ipsum textum circa annum CC (200) p. Chr. n. sunt positae. Tabulae nomina regis urbis Tanais et civium publicas functiones gerentium enumerant. Notandum est has inscriptiones publicas esse, non sepulcrales.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Dimidia pars nominum Graeca est, altera vero pars ad linguas Iranicas pertinet, ut nomina ''Farnarak, Ardarak, Meuak, Nauak, Niblobor, Sandarz'', etc. Inter haec nomina investigatores moverunt nomina propria '''''Horoathos''''' et '''''Horouathos''''' (Χορούαθ[ος], Χορόαθος), quae cum ethnonymo moderno ''Hrvati'' comparata sunt. Primus relationem inter nomina ''Horouathos'' et ''Horoathos'' et ethnonymum ''Chroatus'' (Croatice:''Hrvat'', in lingua Russica forma:Хорват: Horvát) proposuit linguista Russicus '''Alexander L. Pogodin''' anno MCMII (1902). Huius coniunctionis fautores fuerunt multi historici et linguistae Europaei, inter quos František Dvornik, Max Vasmer, Oleg N. Trubačev. ===TABULA TANAITICA A=== '''Tabula A''' maior est et antiquior inscriptio, ad annos 175–211 p. Chr. n. referenda, quae ad tempus pertinet quo Tiberius Iulius Sauromates II (175–211) regnum Bosporanum rexit. Tabula marmorea, 0.92 m × 0.73 m × 0.09 m metiens, verisimile est graviter laesa fuisse etiam ante excavationem. Triginta duo versus ex triginta fragmentis servati sunt. In inscriptione publica memorantur rex, synodus sive coetus devotionalis, praefectura eiusdem coetus, atque sodales ordinarii, numero paulo infra quadraginta. Versus quartus finitur mentione patris synodi, Horoúathi (Χορούαθος), qui versu quinto nominatim iterum occurrit; inter alios etiam vir ignotus, qui dicitur filius Horoáthi (Χοροάθου), commemoratur. Inscriptio fine clauditur data, ex qua servata est tantum appellatio mensis Graeco‑Macedonici, qui Iulio aut Augusto respondet. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae A<ref>CIRB 1277, cf. IosPE II 445; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 173–211 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/184019</ref> == <poem> 1    Θεῷ Ὑψί̣σ̣τῳ.                    ἀγαθῆι τύχηι. βασιλεύοντος βασιλέως ∙ Τιβ(ερίου) ∙ Ἰουλ(ίου) ∙ Σαυρομάτου φιλοκαίσαρ[ος κα]ὶ φιλο[ρ]ωμαίου, εὐσεβοῦς, ἡ σύνοδος ἡ περὶ ∙ ἱ[ερέα Ἰού]λ̣ιον̣ Ῥ̣αλ̣χάδου καὶ πατέρα σ[υ]νόδου 5 '''Χορούαθ̣'''[ον — —]ο[— —] καὶ συναγωγὸν Ἀρδά[ρα]κον [Σ]υ̣νεγδήμ̣[ου καὶ φιλ]ά̣γ[αθ]ον Δίαι[ο]ν̣ Κ̣ε̣ρ̣δ̣ω̣ν̣άκο̣υ̣? καὶ [π]αραφιλάγαθο̣[ν — — —]ιον Φοργαβάκ̣[ου] καὶ [νεα]ν̣ισ- [κ]ά̣ρχην Δημήτ̣[ριον Ἀπο]λ̣λωνίου καὶ γυμ[ν]ασιά[ρχην] Βα- [σι]λείδ̣ην Θεον̣[είκ]ο[υ καὶ Ἄ]τ̣τα̣ν Ἡρακλείδου φίλο̣[ν]? τ̣ῆ̣ς 10 [συ]ν̣όδου [καὶ] οἱ λο̣[ιπο]ὶ [θια]σῖτ̣αι· Ἀρδά̣ρα̣κος Ζια̣- [— —]ου, Δη[μήτ]ριος [— — —]ου, Λείμανος Φίδ̣α̣, [Μί]δαχ̣ο̣ς? [— — —]άνου, Ἀ[σκ]ληπιάδης  Οὐαλε̣[ρ]ί̣ου, [․․]γ?όδαν[ο]ς [Δημητ?]ρίου, [Μ]ενέστρατος Λυκίσ[κο]υ [— — —]ικάχο[υ], Διό̣φαντ[ος] Δείου, Πόπλ[ιο]ς 15 [— — — —]δα, Ἡρακλείδ[ης] Ἐπιγόνου, Ἰα̣ρ̣δο- [— — — — Δ]η̣μητρίου, Ἀ[φ]ροδείσιος  Χρυσέ- [ρωτος, Φαλ]δά[ρα]νος Ἀπολλωνίου, Φίλιπ- [πος — — — —]ν̣ο[υ], Καλοῦς Ἀθηνίου, Κόφαρνος [— — — — — — — — — Τ]ρ̣ύφων Ἀνδρομ[έν]ους, 20 ο̣[— — — — — —] '''Χοροάθου''', Θεότειμος  Ψυχα- ρίων̣[ος, — —]δίβαλος Φαρ[νάκου], Ε̣ὔιος Ῥό- δων[ος, Ἡρα]κλείδης Ἄττ̣[α, — — — — Ἀρισ]- τοδ[ήμου, Σ]ύ̣μ̣μ̣αχος Σα[— — — — — — — —] κος [— — — — — — — — — — — — — — — —] 25 φιλο[— — — — — — — — — — — — — — — —] ορανσ̣[— — — Ζωρθῖ?]ν̣ος  Βε[λλικοῦ? — — —] Ῥ̣α̣δάμ̣[ειστος? — —] Φαδινά[μου — — — — —] Μύ̣ρ̣[ων? — — — — —] Μαστοῦ̣ [— — — — —] πο[— — — — — — — —]ος Ἀρδα[ράκου? — — —] 30 Φιδ[α— — — — — — —]νος̣ Χαρί[των — — — Ἀ]- ράθι[— — — — — — — — — — — — — — — — —]                                     vacat 32  ἐν τ[ῶι — — ἔτει καὶ μη]νὶ Λῴ̣[ωι — — — — —] </poem> ===TABULA TANAITICA B=== Tabula B minor est inscriptio, mensuris 1,053 m × 0,71 m × 0,08 m, ad annum CC p. Chr. n. relata (517 secundum computationem temporis Bosporanam). Haec inscriptio recentior est, quod apparet ex mentione Tiberii Iulii Rhescuporis III, filii Sauromatis II. Minus detrimenti accepit: in quattuor partes fracta est et satis bene legi potest. In ea incisæ sunt viginti lineæ litteris Graecis capitalibus monumentalibus. In lineis VI, VII, VIII et IX commemorantur, una cum nominibus patrum, quattuor principes civitatis Tanaeitis eo tempore quo hoc monumentum erectum est (Hofarno, Babos, Niblobor, Horoathos). Monumentum positum est ob renovationem fori centralis urbis Tanaeitis. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae B<ref>CIRB 1245; cf. IosPE II 430; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 220 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/183985 .</ref> == <poem> 1  ἀγαθῆι  τύχηι. ἐπὶ βασιλεῖ Ῥησκουπόριδι, υἱῷ μεγάλου βασιλέως Σαυρομάτου, κα̣[ὶ] Ζήνων Φάννεως πρεσβευτῇ βα- 5 σιλέως Ῥησκουπόριδος #⁵⁶ καὶ Χο- φάρνου Σα̣νδαρζίου #⁵⁶ Βάβος Βαιο- ράσπου #⁵⁶ Νιβλόβωρος Δοσυμοξάρ- θου #⁵⁶ '''Χορόαθος''' Σανδαρζίου ἄρχον- τες Ταναειτῶν #⁵⁶ Χόφραζμος Φοργα- 10 βά̣κου, Βασιλείδης Θεονείκου ἑλ- ληνάρχης ἐξαρτίσας τὴν ἀγορὰν̣ ἐκ τῶν ἰδίων ἀναλωμάτων ἀπεκα- τέστησ̣α̣ τῇ πόλει καὶ τοῖς ἐμπό- ρ̣ο̣ι̣ς̣ δ̣ιὰ ἐπιμελητῶν Ζήνωνα Φά[ν]- 15 [ν]ε̣ως #⁵⁶ Φαρνόξαρθος Ταυρέου, Φαλδάρανος Ἀπολλωνίου καὶ [ἀρ]χιτεκτόνων Διοφάντου Νε- οπόλου κα[ὶ] Αὐρηλίου Ἀντωνε[ί]- νου, Ναύακος Μευάκου. 20    ἐν τῷ ζ̣ιφʹ. </poem> [[File:Horovathos.jpg|thumb|center|800px|Nomen Χοροάθος in Tabula Tanaitica B]] === De tabulis Tanaiticis: historia receptionis et aestimatio hodierna === Per magnam partem saeculi XX, cum Chroatia pars Iugoslaviae esset, historici Chroatici tabulas Tanaiticas aut tacebant aut exemplum negativum proponebant, dicentes similitudinem onomasticam casu fortuito ortam esse, non argumentum ad originem gentis deducendam.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Hodie tabulae Tanaiticae in studiis linguisticis cautissime tantum ut possibile '''testimonium ad etymologiam ethnonymi''' illustrandam accipiuntur, nullo modo autem ut argumentum ad originem biologicam (geneticam) gentis Chroaticae ex Sarmatis Iranophonis deducendam.<ref>Heršak, Emil; Nikšić, Boris (2007), [Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje), Migration and Ethnic Themes 23 (3).]</ref> Necesse est distinguere inter originem nominis ''Hrvat'' et originem ipsius populi Chroatici, cum omnis gens per processus ethnogeneticos complures et saeculares formetur, in quibus elementa genetica, linguistica et civilizatoria inter se miscentur. === 19.2 Contextus historicus translationis nominis Sarmatici ''Horvata'' in Slavicas communitates inter Borysthenem et Tyrum === Chroati lingua sua indubitanter ad gentes Slavicas pertinent, et plerumque maior pars minoritatem linguistice absorbet. Nota sunt exempla Bulgarorum Turcicorum in Bulgaria, Francorum Germanicorum in Gallia, qui nomen suum maiori populo reliquerunt, sed linguam eius paulatim acceperunt; item Normanni Scandinavi in Gallia septentrionali, qui intra unum saeculum linguam Francogallicam receperunt eamque postea in Britanniam Anglosaxonicam transtulerunt. His analogiis congruit opinio secundum quam quaedam cohors Sarmatica nomine ''Horvata'' vel ''Horoata'' ex regionibus circa Maeotidem Paludem et flumen Don (antiqui: Tanais) '''ad occidentem migravit, fortasse sub impetu Hunnorum''', una cum multis coetibus Sarmaticis, inter quos Alani eminentissimi erant. '''Formam *''Horvata'' reconstruere conatus sum ex voce ''Horvat'' (forma nominativi singularis), quae in orbe Slavico latissime diffunditur atque inscriptionibus Tanaidis ut forma ''Horouathos'' confirmatur. Ablato suffixo Graeco ‑os obtinetur ''Horvat[h]'', cui, secundum leges morphologicas Sarmaticas, suffixum ''‑ta‑'' adiungitur, ut in ''Sarmata'' et ''Sauromata'', unde provenit forma ''Horvata''. Structura radicum ''Sar‑m‑ata'' et ''Hor‑v‑ata'' congruit, cum suffixum Scytho‑Sarmaticum ''‑ta‑'', quod est suffixum pluralitatis Sarmaticae, etiam in Ossetico ut ''‑tä'' exsistat. Quare probabilis videtur forma antiqui ethnonymi Sarmatici ''Horvata'' sive ''Horoata''. Hi Sarmatae, qui ''Horvata'' vocabantur, in regione quae nunc Ucraina est cum gentibus Slavicis consederunt atque eis nomen suum tradiderunt. Hac theoria explicatur ortus Hrvati ut coetuum Slavicorum nomen Sarmaticum ferentium. Ex ''Horvata'' Ucrainae partes se separaverunt atque ulterius ad occidentem profectae sunt, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae considentes; quod confirmatur ''Privilegium Episcopatus Pragensis saeculi XI'', necnon traditionibus de adventu ''Hrvati'' ex partibus Poloniae ad Adriaticum, quae apud Constantinum Porphyrogenitum reperiuntur, sed etiam apud alios chronistas, ut in opere Thomae Archidiaconi ''Historia Salonitana'', ubi narratur septem vel octo genealogias ex regione Poloniae in Dalmatiam se collocasse. Europa antiquae serae et medii aevi prioris regio erat mobilitatis demographicae insignis. Coetus sine finibus politicis stabilibus, sine identitatibus territorialibus firmis, saepe sine consilio diuturno movebantur, necessitatibus, periculis et occasionibus subito ortis respondentibus. Incursus alicuius gentis transeuntis aut fama de bonis condicionibus in regione ignota eos in motum ponere poterat. Notae sunt historiae de itineribus Ostrogothorum et Visigothorum, de Rugicis Germanicis, de bello Odacri contra Rugicos cum exercitu Alanorum, de migrationibus Vandalorum et Alanorum usque in Africam septentrionalem, de fato Herulorum, de itineribus Langobardorum qui terras multarum gentium transierunt, inter quas ''Anthib'', de pugna cum “Amazonibus”, etc. == 20. Reconstructiones linguisticae et hypotheseon de etymologia ethnonymi Chroati == Ad rationem identitariam autoperceptionis gentis magni momenti est ''mythus originis'' sive ''fabula fundationis''. In hoc autem capite quaestionibus ethnogeneseos Chroatorum non tractabimus, neque duabus eius partibus principalibus: parte historico‑identitaria nec parte genetico‑biologica. Hic enim solummodo de etymologia nominis Chroati agimus, id est de origine ipsius vocabuli, non de origine gentis. Hoc praecipue monendum est, cum etiam historici professione haud raro in errorem incidant confundendi varias theses de origine gentis cum thesibus de origine nominis. '''Reconstructio linguistica''' per se ipsa non est probatio. Ea enim repraesentat praesumptionem, id est coniecturam in certis regulis ac formis linguisticis fundatam. Quam ob rem quamlibet huiusmodi reconstructionem rectissime hypothesin appellare oportet. '''Hypothesis''' praesumptionem significat quae mutari potest; in regularitatibus quidem nititur, sed probatione directa caret. '''Thesis''', contra, sententiam designat quam auctor quidam tuetur; haec sententia etiam falsa esse potest, sed ut “positio” quaedam formata est. Hoc vocabulum adhibetur cum ostendere volumus aliquem interpretationem quandam defendisse. '''Theoria, sensu stricte scientifico''' (in sensu stricto), systema explicationis probationibus confirmatum denotat. Cum reconstructiones linguisticae probationes directas non habeant, expositiones quae ex eis praecipue oriuntur nullo modo vocabulo theoriae scientificae contineri possunt. Antequam varias hypotheses de etymologia ethnonymi Chroati lectori proponamus, necessarium ducimus hanc terminologiam supra memoratam explanare, quae in litteris linguisticis et historiographicis saepius occurrit. Id facimus ex cautela critica, cum non pauci auctores hypotheses suas in reconstructionibus fundatas fere ut veritatem scientificam indubitatam exhibeant, id est ut “argumentum irrefragabile” thesis quam tuentur. Talis ratio methodologica — proclivitas scilicet ut hypothesis pro veritate definitiva proponatur — omnino erronea est. === 20.1 Etymologiae ethnonymi Chroati ex linguis Iranicis === Maximus Vasmer, celeberrimus linguista Germanicus et slavista, primum proposuit etymologiam ex veteri Iranico ''(fšu)-haurvata'' = “pastor”, secundum formam Avesticam ''haurvaiti'' = “pascit”; postea autem derivationem suadebat ex veteri Iranico ''hu‑urvatha'' = “amicus”. Stephanus Krizin Sakač, historicus Croaticus e Societate Iesu, nomen Chroati cum veteri Iranico ''Harahvaiti'' coniunxit, quod tempore dynastiae Achaemenidarum (Cyri Senioris et Darii), sed etiam in antiquioribus textibus Avesticis, regionem designabat partim in territorio hodierni Afganistaniae sitam. <ref>Sakač: ''O kavkasko-iranskom podrijetlu Hrvata''(''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum''), in: ''Hrvati do stoljeća VII.'' (''Croati usque ad saeculum VII''), Zagrabiae 2000.</ref> Haec regio in scriptis Avesticis ''Harahvaiti'' appellabatur, in veteri Persico ''Harahuvatis'', quod postea in Graecum translatum est ut ''Arakhosia/Arachosia''. Hoc nomen respondet Sanscritico ''sarasvati'', quod significat “aquarum copia abundans”. Regio est in valle fluminis ''Hilmend'', in parte meridiana Afganistaniae hodiernae (V. Oranskij 1988: 127). Alemko Gluhak, linguista etymologus Croaticus, affirmat formam Harahvaiti secundum regulas linguisticas solum formas dare posse: * ''*Xorъšedi, *Xorъšedja'', vel fortasse ''*Xъrošedi'', quae non congruunt cum forma reconstructa paleoslavica: * ''*Xъrvat(in)ъ''.<ref>Gluhak 1990: 296–299</ref> P. Tedesco nomen Chroat ex Iranico ''huravant'' = “solaris” derivare conatus est. Alemko Gluhak (1990), in opere ''Porijeklo imena Hrvat'' (Latine: ''De origine nominis Chroatus'') , ad hypothesin etymologicam Olegii N. Trubačev se inclinavit. In primis Trubačevi hypothesibus annorum 1960, proponebat nomen a veteri Iranico ''*harvata'' vel ''*haurvata'' ortum esse, quod cum nominibus ''Sarmatai'' et ''Sauromatai'' comparabat, ubi suffixum Sarmaticum‑Scythicum pluralis ''‑ta'' inveniebat, quod etiam in Ossetico forma ''‑tä'' exstat. Deinde formam *haurvata cum voce Avestica ''haurvatat'' = “integritas, totalitas, sanitas” comparavit. Postea, annis 1980, Trubačev alias etymologias proposuit: nomen Chroati ex Iranico adiectivo ''*har‑va(n)t‑'' ortum esse, quod significat “feminei, ii quibus feminae sunt”, idque coniungebat cum matriarchatu, qui secundum eum in regionibus circa Pontum Euxinum et Caucasum olim exstitisse putabatur, cum mulieribus bellatricibus apud Sarmatas quas iam Herodotus memorat, atque cum Amazonibus fabularum Graecarum (Trubačev 1981: 151). Trubačev praeterea etymologiam nominis quod Graeci ''Sarmatai'' scribebant ita explicat: id a forma Indo‑Arica ''*sar‑ma(n)t'' = “ii quibus feminae sunt, feminei” derivari; pars prior nominis est Indo‑Aricum ''*sar‑'' = “mulier”, quod in linguis Iranicis dat ''*har‑''. Secundum Trubačevum et Gluhakum, qui hanc hypothesin sequitur, hoc confirmatur etiam locutione in litteris Graecis reperta: ''Sarmatai Gynaikokratoumenoi'' = “Sarmatae quibus feminae imperant”. In regione Sinda, prope Mare Azoviense, inter gentes Iranicas aetate Romana etiam quaedam coetus Indo‑Arici habitabant, ubi reperta sunt nomina feminea Graece scripta: ''Saria'' (sar = mulier) et ''Maiosara''. Regina Sindica Bospori vocabatur ''Kamasaryē'', quod explicatur ut ''*kama‑sar'' = “mulier amata”. Apud modernos Ossetas servatus est vetus epos de gente heroica ''Narta''; unus e personis centralibus est ''Satana'', mater sapientissima gentis, educatrix iuvenum heroum (Abaev 1965: 84; 1979: 39–40). Praeter Ossetas, qui habentur posteri Sarmaticorum Alanorum, epos ''Nartarum'' pars est traditionis aliorum populorum Caucasicorum: Adigeorum, Kabardinorum, Abazorum, Tschetschenorum, etc. Putatur nucleum huius carminis ad tempora Scythica pertinere. Oleg N. Trubačev concludit nomen Chroati primitus ab aliqua gente Iranice loquente portatum esse, quae postea slavicizata sit (Gluhak 1990: 305). Linguista Ranko Matasović ethnonymum ''Hrvat'' e radice Iranica derivari putat, quamquam plures origines Iranicae proponuntur nec ulla omnino certa est. Inter eas probabilissima videtur esse forma Ossetica (Alanicā) *''xurvæt'', significatione “custos”, quae legibus phonologicis et morphologicis cum forma Slavica congruit.<ref>Ranko Matasović, "Ime Hrvata", in: Jezik 66 (2019), 81–97.</ref> === 20.2 Aliae hypotheses de etymologia ethnonymi Chroatus (Hrvat) === Praeter varias hypotheses Iranicas et reconstructiones etymologicas nominis ''Hrvat'', iam inde a media aetate comparuerunt aliae quoque interpretationes. Imperator Constantinus VII Porphyrogenitus, in opere suo ''De administrando imperio'' medio saeculo X conscripto, primam talem etymologiam proposuit, ubi nomen Chrobatoi (lege: Hrovatoi) deducebat a voce Graeca ''khōra/chōra'' = “terra”, videlicet per formam alternativam Chorbatoi (lege: Horvatoi), cum expositione quod “Chroati in lingua Slavonica interpretantur eos qui multas terras possident” .<ref>Gluhak 1990 : 294</ref> Thomas Archidiaconus (saec. XIII) Spalatensis, in opere ''Historia Salonitana'', protulit opinionem nomen Chroatae pertinere ad nomen incolarum insulae Curictae, quod, ut aiebat, antiquitus fuisse ''Curetes'' vel ''Curibantes''. Historicus Croaticus Georgius Rattkay (saec. XVII) putavit nomen ''Hrvat'' cum verbo Croatico ''hrvati se'' = "colluctari" coniungi.<ref>Baro nobilis Georgius Rattkay (1612–1666) primam historiam systematicam regni Croatiae composuit: ''Memoria regum et banorum Dalmatiae, Croatiae et Slavoniae'', Vindobonae, 1652.</ref> Hae interpretationes antiquiores plerumque aestimari possunt ut ingeniosae sed “popularis” indolis, non vero scientificae. Missionarius Hungaricus Timon (saec. XVIII) nomen Hrvat deducebat ab appellatione ducis Bulgarici ''Kuvrat''. Tales conatus derivandi nomen Hrvat a nomine Kuvrati iterum in saeculo XX apparuerunt. Saeculo XIX ortae sunt multae aliae etymologiae: K. Zeuss putavit nomen ex vocabulo Germanico ''haru'' = “gladius” derivari putavit (quod in Polonico, ut aiebat, exstitisset ''karwat'' = “gladius brevis”, cum revera in Polonico saec. XIV nota sit vocabulum ''charwat'' significans “custodem urbanum” Cracoviae). S. Mikucki coniunxit nomen ''Hrvat'' cum radice Sanscritica ''śarv-'' = “ferire”. P. J. Šafařik comparavit ''Hrvat'' cum formis ''xr'b't'', ''xrib't'', ''xrib'', quia Rutheni et Ucraini montes Carpaticos vocant ''Horby'', id est ''Chrby'', unde secundum eius interpretationem nomen ''Hrvati'' cum nomine Carpatum cohaereret. F. von Miklosich deducebat nomen ex ''hruv/hr’v'' = “saltatio”. L. Geitler proposuit nexum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” et ''śarvuotas'' = “loricatus”. F. A. Braun in nomine ''Harvate'' vidit formam Germanicam nominis Carpatum: ''Harfaða fjöll''. R. Much coniunxit nomen ''Hrvat'' cum forma Germanica ''hruvat'' = “cornutus”.<ref>De etymologiis saec. XIX vide: Šišić 1990 : 236–238.</ref> A. Brückner nomen comparavit cum Slovaco ''charvati se'' = “resistere”, idque cum radice Slavonica ''*sk’rv- / x’rv-'' coniunxit, quod iterum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” comparavit. Otto Kronsteiner nomen ''Hrvat'' per linguas Tataricas et Baschkiricas ad vocem Turcicam ''xərvata'' = “milites liberi” referebat, quod cum magno influxu Avarorum in ethnogenesin Croaticam coniungere conabatur. Attamen nulla harum etymologiarum, sive linguistice sive historice, satis probabilis iudicari potest. === 20.3 Etymologia nominum quinque fratrum et duarum sororum (''DAI'', cap. XXX) === == 21. De distributione cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna == Aestate anni MMXX investigationem per rete perfeci de existentia et distributione cognominis ''Horvat'' in Foederatione Russica atque in regionibus finitimis. Inquisitionem institui inspectione registrorum cognominum in indicibus telephonicis publicis. Cognomen ''Horvat'' in Foederatione Russica circiter ducentos quinquaginta homines in talibus registris repertos praebuit. Ex conspectu distributionis cognominis ''Horvat'' in tabula geographica Foederationis Russicae hunc ordinem geographicae dispersionis observavi: praeter paucos homines in regionibus urbium maximarum, ut Moscuae et Vladivostoki, plerique alii hoc cognomine inscripti collocati erant in spatio geographico inter Pontum Euxinum et Mare Caspium (directione occidente‑oriente), cum maxima frequentia in septentrione circa urbem Casani ad Volgam in Tatarstania, et cum altera maxima frequentia in meridie, in regione Reipublicae Kabardinensis in Caucaso. '''Quod ad distributionem cognominis ex ethnonymo derivati attinet, regula observata est quae docet cognomina ex nomine gentis dominantis vel indigeni in ipsa regione illius gentis raro exsistere; maxima vero frequentia talium cognominum plerumque invenitur in regionibus et terris finitimis. Haec regula in ipsa Croatia confirmatur: in ora Adriatica cognomen Horvat fere nusquam occurrit in regione pristinae Croatiae, in Dalmatia, Liburnia et in occidentalibus partibus Bosniae et Hercegovinae; contra vero in Croatia septentrionali, in terris mediaevalis Slavoniae, ubi multi profugi ex parte meridiana Croatiae (a Turcis Osmanlis fugientes) se receperunt, cognomen ''Horvat'' frequentissimum est. Praeterea, praeter Slavoniam veterem, cognomen Horvat est frequentissimum in Slovenia hodierna, deinde in Hungaria atque in aliis regionibus vicinis, quo Croatae saeculis XV et XVI migraverunt hostibus Osmanlis effugientes. His rebus ad distributionem cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna relatis, quaestionem ponere licet: quos inde exitus colligere possumus? Emanat conclusio cognomen ''Horvat'' hodie frequentissimum esse in regionibus quae margines, peripherias et vicinitates terrarum antiquorum Sarmatarum et Alanorum repraesentant, scilicet — ut supra dictum est — in regione Tatarstaniae ad Volgam in septentrione (cuius centrum est urbs Casania) et in regione Reipublicae Kabardinensis in meridie. Ipsa distributio cognominis ''Horvat'' in his regionibus, cum quadam “vacuitate” in medio, casu tribui non potest. '''Agitur enim de cognomine ex ethnonymo quodam Sarmatico derivato, verisimiliter ex forma ''Horvata'' (nominativo plurali in linguis Sarmaticis). ===21.1 De regno Alaniae aetate media et de Ossetibus hodiernis === Praeterea notum est regnum Alaniae aetate media situm fuisse in spatio inter Pontum Euxinum ad occidentem, Mare Caspium ad orientem et Caucasum ad meridiem. Quare non est mirum cognomen Sarmaticum ''Horvat'' frequentissimum apparere in regionibus vicinis illi territorio. Regnum Alaniae et militariter et demographice magna ex parte deletum est tempore incursioni Mongolicae saeculo XIII. Osseti hodierni habentur posteri Alanorum, quod lingua hodierna Ossetica demonstrat, quae ad ramum linguarum Iranicarum orientalium pertinet atque multa archaica elementa servat, praesertim in phonologia et morphologia. Propter haec conservativa et archaica proprietates lingua Ossetica hodierna una est ex proximis cognatis linguae Avesticae antiquae, qua conscriptae sunt sacrae litterae Avesta, fundamentum religionis Zoroastrianae (propheta Zarathustra). Notandum est linguam Avesticam ad ramum Iranicum orientalem pertinere, dum lingua Persica antiqua ad ramum Iranicum occidentalem refertur. Item memorare oportet nomina Osseti et Osseticus esse exonyma internationaliter recepta, ex lingua Georgiana derivata, ad post‑Alanicos loquentes designandos. Nomina autem propria quibus Osseti se ipsos et linguam suam appellant sunt Iron et Digor. === 21.2 De investigationibus geneticis Ossetorum === Recentissima investigationes geneticae ostendunt Ossetos hodiernos esse posteros Alanorum antiquorum praecipue per lineas femineas (mtDNA), cum lineae masculae (Y‑chromosoma) magna ex parte ad haplogrupos masculos Caucasi indigenos hodie pertineant. Quod, collatum cum inventis archaeogeneticis e.g. ex urbe Tanaide ad Tanaim, id est, ex tempore ante incursionem Mongolicam (saec. XIII) et ante incursionem Hunnicam (circa annum CCCLXX p.Chr.n.), suadet magnam partem originariae populationis Sarmatico‑Alanicae masculinae evanuisse: sive migratione sive cladibus bellicis. Verum tamen videtur feminas Alanicas satis autonomia et constantia praeditas fuisse — fortasse exemplo Amazonum Sarmaticarum — ut identitatem Sarmaticam per traditiones et linguam servarent. Agitur hic de una ex quaestionibus maxime curiosis in archaeogenetica Iranica: de discontinuitate linearum mascularum et de continuitate linearum feminearum apud Alanos. Hoc congruit cum studiis recentissimis (2019–2024), quae demonstrant Ossetos hodiernos per lineas femineas (mtDNA) continuitatem ostendere cum populis sepulcrorum Sarmaticorum et Alanorum seriorum (haplogrupis H, U, J, T cum eisdem subcladibus), cum conservatione frequentiarum, unde sequitur lineas femineas Osseticas hodiernas praecipue Alanicas esse. Contra vero lineae masculae (Y‑DNA) rupturam manifestam exhibent: Osseti hodierni habent haplogrupos masculos Caucasi indigenos, scilicet G2a, J2, R1b‑L23 Caucasicam, I2c, E1b Caucasicam; cum Alani et Sarmatae antiqui habuerint praecipue R1a‑Z93, R1b‑Z2103, Q1b, J2a, G2a, sed in subcladibus aliis quam haplogrupi Caucasici hodierni. <ref> Ad historiam geneticam Sarmatarum, Alanorum atque Ossetorum hodiernorum illustrandam consulantur hi labores scientifici: Boulygina et al., ''The Genetic Legacy of the Alans'' (Journal of Human Genetics, 2014); Kushniarevich et al., ''Genome-wide analysis of medieval Alans'' (Nature Scientific Reports, 2018); Khokhlov et al., ''Ancient DNA from Tanais'' (Archaeological and Anthropological Sciences, 2019); Wang et al., ''Ancient DNA from the North Caucasus'' (Current Biology, 2020); Lazaridis et al., ''The Genetic History of the Caucasus'' (Cell, 2023); Balanovsky et al., ''The Genetic Structure of Modern Ossetians'' (American Journal of Physical Anthropology, 2012). </ref> == 22. Conclusiones == <div style="text-align:center;"> [[File:Europe relief map showing the historical distribution of ethnic groups named Croats (9th–10th century).jpg |thumb |650px |alt=Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos. |Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos.]] </div> In hoc opere haec praecipue monere volumus: quamquam in chartis historicis saeculi undevicesimi atque circa annum 1900 Chroatia Alba pertinaciter in occidentali Ucraina collocatur, fontes historici — praesertim Chronicon Nestoris (saeculo XI exeunte / XII ineunte) — talem collocationem non sustinent. Nestor Kioviensis Chroatos, qui in Russia Kioviensi (hodierna Ucraina) habitabant, numquam “Albos” appellat, sed simpliciter Chroatos, Hr’vate, etc. Unico autem loco, ubi nomen “Chroati Albi” profert, eos cum “Serbis et Horutanis” coniungit, id est cum gentibus extra fines Ducatus Russiae Kioviensis positis. '''Conclusio 1: Chroati in regione veteris Russiae Kioviensis (hodierna Ucraina) non sunt “Chroati Albi”, sed Chroati tantum. Opus “De administrando imperio” Constantini VII Porphyrogeneti duas narrationes de Chroatis et de terra unde venerunt continet, in capitulis XXX et XXXI. Terram illam Porphyrogenetus aperte “Chroatiam Albam sive Magnam” nominat, eamque usque ad tempus quo opus conscribebat (circa annum 950) non fuisse christianam affirmat. Hoc testimonium regionem Bohemiae excludit, cum Bohemia iam saeculo IX exeunte per Moraviam christianitatem recepisset, atque saeculo X ineunte pro terra christiana haberetur. Quare collocatio Porphyrogeneti “Chroatiae Albae” in terris ad septentrionem et orientem Bohemiae quaerenda est. Praeterea, data capitulorum XXX, XXXI et XXXII locum Chroatiae Albae delineant: ab occidente Franci eos invadunt; ad fines Boiki (= Bohemia = Čechia) cum Serbis Albis sive non christianis et cum Francis confinia habent. Haec descriptio Chroatas Albas in hodiernam Poloniam meridio‑occidentalem, ad triquetrum Bohemiae, Poloniae et Germaniae, collocat.<ref>Propter rerum gestarum vicissitudines, fines Poloniae hodiernae, anno 1945 constituti, motum civitatis Germanicae versus orientem territorialiter sustulerunt; quare fines Poloniae hodiernae magna ex parte cum statu inter civitates exeunte saeculo X congruunt.</ref> Porphyrogenetus etiam scribit Chroati Albi cum Ungaris vicinos esse: in uno loco dicit Ungaros eos oppugnare, in alio vero cum eis in affinitate et amicitia vivere. Id verum esse potest tantum de Chroatis qui in immediato vicinatu Hungariae saeculo X ineunte et medio habitabant, quod maxime ad Poloniam meridianam spectat, ad tractus qui hodie cum Slovacia terminantur, cum Ungari post adventum in Pannoniam etiam Slovaciam tenuerint, quae tum “Hungaria Septentrionalis” vocabatur. Denique Porphyrogenetus refert Chroatas Albas ab oriente a Pečenegis oppugnari et spoliari. Hoc testimonium maxime ad Chroatas in Ucraina occidentali spectare potest, minus ad Chroatas in Polonia meridiana, et minime ad Chroatas in Polonia meridio‑occidentali, qui cum Francis, Serbis Albis (Lusaticis) et Bohemis confinia habebant. Ex hac geographia Porphyrogeneti apparet “Chroatiam Albam” amplum spatium esse inter Germaniam (Franciam) ad occidentem, Hungariam/Slovaciam ad meridiem et Ucraine occidentales ad orientem situm. '''Conclusio 2: Porphyrogeneti nomen “Chroatia Alba” ad regiones hodiernae Poloniae meridio‑occidentalis et meridianae spectat. Mentio autem Pečenegorum, qui Chroatiam Albam ab oriente oppugnare dicuntur, indicat Porphyrogenetum non solum Chroatas in Polonia meridiana atque meridio‑occidentali, sed etiam eos in Ucraina occidentali, id est in veteri Ducatu Russiae Kioviensis, ad notionem Chroatiae Albae pertinere existimasse. Narratio de Chroatis etiam in legendis Bohemicis occurrit, quae vitam sancti Venceslai (lat. Wenceslaus) referunt, quem anno 935 frater eius germanus, Boleslaus I Crudelis (Bohemice: Boleslav I. Ukrutný, † 967), interfecit. Mater eorum, Drahomira (Dragomira), metu perculsa post caedem filii “ad Chroatos” sive “in terram Chroatorum” confugisse memoratur. Chronicae Bohemicae, sicut Chronicon Dalimili saeculi XIV, originem ipsius gentis Bohemicae ex terra Chroatorum (''Charvaty'') deducere conabantur; quod non ad Chroatiam Adriaticam spectat, sed ad Chroatiam in regionibus hodiernae Poloniae sitam, in vicinitate Serborum Lusaticorum in Germania orientali. Documentum Bohemicum gravissimum, quod duas ipsas Chroatorum coetus inter alia Slavica tribus commemorat, est ''Pivilegium de fundatione episcopatus Pragensis'', quod Cosmas Pragensis in sua Chronica Boemorum (saeculo XII ineunte) tradidit. Ipse textus Pivilegii, saeculo XI exeunte conscriptus, fines episcopatus tempore fundationis anno 973 describit. In eo refertur ad quas gentes, flumina et urbes fines Pragensis episcopatus pertineant. Ita legitur fines ad septentrionem usque ad: “… ''Psouane, Chruati et altera Chrowati, Zlasane…''”. Graphia in variis codicibus et editionibus Cosmae diversa est: alibi invenitur "''Ghrvvati et altera Chrowati''"; alibi pro ''Zlasane'' legitur ''Slazane'', etc. Ex hoc Pivilegio apparet duas Chroatorum coetus ad septentrionem Bohemiae vixisse, in ambitu tribuum Silesiacarum Poloniae (Slasane/Zlasane = Silesiani). Quamquam textus eos iuxta memorat, parum verisimile est eos fuisse immediatos vicinos. Quod eo magis confirmatur, cum ''Pivilegium'' dicat episcopatum Pragensis anno 973 complecti etiam urbem Cracoviam totamque provinciam Cracoviensem in Polonia meridiana, atque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Strij protendi.<ref>Bugus, qui Occidentalis Bugus appellatur, flumen est quod in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit atque hodie parte cursus sui fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit; postea vero ad occidentem vergit, in Podlasia Polonica et deinde in Mazovia decurrens, ubi septentrione Varsoviae in Vistulam influit. Stryj flumen est in Ucraina occidentali quod in Carpathiis Silvestribus oritur, prope fines hodiernos Poloniae et Ucrainae apud vicum Užok fluit atque in Dniestrum (Tyras) se exonerat. Superior autem cursus Stryj nonnihil prope fines Poloniae et prope fontem fluminis San in Polonia austrorientali transit, et circiter sexaginta chiliometris ad occidentem a superiore cursu Stryj fines Slovaciae reperiuntur. Itaque Stryj flumen in Ucraina occidentali situm est, prope fines Poloniae et Slovaciae.</ref> Nonnulli existimant nomen fluminis quod iuxta Bug memoratur non esse Strij, sed Styr, flumen quod per regiones Voliniae circa urbem Rivne fluit. Nos autem censemus talem interpretationem fines episcopatus nimis in orientem protrahere, in territorium quod tum sub potestate Russiae Kioviensis erat, quae eo tempore necdum christianitatem publice receperat. Nam propagatio et receptio christianitatis in medio aevo initio a principibus et ordinibus superioribus ad inferiores ordines societatis descendebat. '''Conclusio 3: Ex ''Pivilegio fundationis episcopatus Pragensis'' discimus duas coetus Chroatorum in hodierna Polonia meridiana vixisse: unum ad septentrionem Bohemiae, inter tribus Silesiacas ad orientem et Serbos Lusaticos ad occidentem; alterum vero coetum Chroatorum verisimiliter in regionibus ad meridiem vel meridio‑orientem Cracoviae habitasse. Cosmas Pragensis in descriptione finium episcopatus Pragensis ad annum 973 etiam memorat Cracovam civitatem cum omnibus regionibus ad praedictam urbem pertinentibus ad meridiem cum Hungaris confinare. Meminisse autem oportet montes Beskidas et Tatrae ad meridiem Cracoviae sitos esse, ubi etiam ''Babia Gora'' eminens reperitur, quae fortasse Porphyrogeneti ''Bagibareia'' fuisse potest. Porphyrogenetus praeterea scribit principem Zachumliae saeculi X ineuntis, Michaelem, originem familiae suae ex regionibus circa Vistulam deducere. Toma Archidiaconus Spalatensis, quamquam saeculo XIII medio scribit, independenter a Porphyrogeneto, memorat adventum septem vel octo generum nobiliorum ex regionibus Poloniae. '''Conclusio 4: Christianitas in Poloniam anno 966 publice pervenit, cum dux Poloniae Mieszko I (960–992) baptizatus est, ut matrimonium cum principissa Bohemica Dubravka contrahere posset. Mieszko origine fuit dux regionis quae “Magna Polonia” appellatur, in parte Poloniae media‑occidentali sita (urbes primariae: Gneznensis, postea Posnania). Regiones autem Poloniae meridianae circa Cracoviam, necnon partes Silesiae meridio‑occidentales, Poloniae adiunctae sunt usque ad annum 990, quod fuit effectus expeditionum Mieszkonis. Hoc est confirmatio addita quod regio Poloniae circa annum 950, cum Porphyrogenetus opus suum ''De administrando imperio'' conscribebat, adhuc pagana erat et non christiana. Quare regiones Poloniae meridianae et meridio‑occidentales sunt locus ubi Chroatia Alba collocari potuit. Ex Chroatia Alba Chroati, in societate cum aliis Slavonicis gentibus, ad meridiem migraverunt per Bohemiam in Austriam meridionalem hodiernam (mediaevalem Carantaniam), ubi multa toponyma Slavica reperiuntur, inter quae Crowati, Chrouatti, etc., etiam pro regionibus amplioribus, sicut area latior circa Klagenfurtum. Testimonium toponymiae Slavicae et nominum ad Chroatos pertinentium invenitur in appellatione pagi maioris (pagus Chruuati) in regione circa Klagenfurtum, quod confirmatur in pluribus documentis imperatorum Ottonis I, II, III saeculi X, quae in tabulis geographicis Germaniae fideliter expressa sunt. Ob migrationes ad occidentem et meridiem ex Chroatia Alba (Polonia), quaedam loca a Chroatibus frequentius habitata sunt, alibi vero pauca tantum vici Chroatorum exstiterunt, ut videtur in regionibus circa Lipsiam et Hallam in Germania orientali. '''Conclusio 5: Chroatia Alba, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae et meridio‑occidentalis sita, pars fuit amplioris spatii habitationis coetuum nomine Horvat /Hrovat /Harvat /Hrvat insignium. Chroati Albi ex Polonia meridiana in minoribus coetibus inter Slavos Germaniae orientalis migraverunt, in regiones circa Lipsiam et Halleam; minores partes Chroatrum, ut toponymia confirmat, etiam in territorio Bohemiae permanserunt, quae in itinere eorum ad meridiem sita erat. Item, pars Chroatorum in migratione ad meridiem in Karantania Austriaca remansit. Maximus autem et orientalissimus coetus Chroatorum sunt Chroati in Ucraina, quos non “Chroatos Albas”, sed simpliciter Chroatos appellare oportet, ut fontes testantur. Ergo, non igitur de uno continuo territorio agitur, sed de coetibus Chroatorum in magno spatio dispersistis, intermixtis cum aliis Slavonicis gentibus, quod fuit effectus migrationum. Toponyma cum nomine Chroatus (''Hrvat'') etiam in regionibus vicinis reperiuntur: in Slovenia, Serbia (Hrtkovci), aliis locis Balcanicis, usque ad Graeciam. '''Conclusio 6: Iter et directio migrationis Chroatorum. Imago generalis migrationum Chroatorum, quae ex his investigationibus emergit, talis est: ex Ucraina Chroati ad occidentem migraverunt per Poloniam meridionalem (Chroatia Alba) usque ad Bohemiam, atque inde per Austriam meridionalem (Carantania/Koruška) usque ad litora Adriatica. '''Conclusio 7: Illi Chroati qui in septentrione, in “Magna” vel “Alba Chroatia”, permanserunt, tempore in processu ethnogeneseos pars nationum ibi viventium facti sunt: imprimis Polonorum. Hodie reliquiae loquentium Slavice in regione Austriae Koruškae (antiqua Carantania) se declarant ut pars minoritatis nationalis Slovenicae, quod non est mirum, cum Slovenia eis per plus quam mille annos vitae et evolutionis proximum et linguisticum et geographicum spatium fuerit, cui physice immediate adhaerebant. Quamquam incolae antiquae Carantaniae ad varias Slavicas gentes pertinere videntur, Chroati inter Slavos Karantaniae sunt una ex coetibus documentis optime testatis. Chroati in Ucraina paulatim non assimilati sunt, sed transformati, in iis regionibus ubi habitabant, cum de magnis coetibus Chroatorum ageretur, circa magna oppida mediaevalia congregatis. '''Conclusio 8: Identitas nominalis Chroatorum in Ucraina per tempora mutata est: a regionali identitate Galiča/Haličizne saeculis XII et XIII, cum illa loca Lavovi/Lvivi et Galiči ad gradum regni elevata sunt post dissolutionem Russiae Kioviensis et post atque inter incursiones Mongolicas (quae non erant eventus unici, ut interdum putatur), usque ad formationem separatae identitatis “rutenae” sive “rusinicae” apud Ucrainenses occidentales in Podnestrovlio superiore, circa montes Carpathos atque in Podolia.<ref> Anno 1253 Danijel Romanovič, princeps Galiciae et Volhiniae, coronatus est a papa Innocentio IV., quo facto Ducatus Galiciae‑Volhinensis ad dignitatem Regni Ruteniae evectus est. Cf. ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Daniel Romanovich”, accessum die 21 Oct. 2026; vide etiam ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Roman Mstislavich”. </ref> Identitas Ucrainensium occidentalium Rutenae sive Rusiči sive Rusini iterum subdividitur in: Lemki, Boiki et Hutsuli. = = == Notae == <references/> == Notae == <references/> [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Geographia]] 52j83lzx3uekh3dv4h8gajnc1ha617s 285588 285587 2026-10-25T13:14:50Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana */ 285588 wikitext text/x-wiki [[Coronus Tenebrosius]] = DE SITU CHROATIAE ALBAE SIVE MAGNAE = == 1. Introductio == Vetustissimus fons historicus, qui de adventu Croatarum in hodiernam patriam deque regione unde profecti sunt narrat, est opus imperatoris Byzantini<ref> Nomina historiographica Byzantium, Imperium Byzantinum atque Imperium Romanum Orientale a recentioribus historicis inducta sunt, ut facilius designaretur civitas quae post annum 476 unica pars Imperii Romani superstes mansit, potestate politica, administrativa et militari. Imperator Constantinus circa annum 330 novam urbem condidit, Constantinopolim, in loco veteris coloniae Graecae Byzantion, unde etiam nomen Byzantii ortum est. Civitas fere mille annos (476–1453) exstitit atque regiones hodiernae Graeciae et Asiae Minoris complexa est. Religio publica orthodoxa erat, et saeculo VII lingua Graeca locum linguae Latinae tamquam linguae officialis occupavit. Nomen publicum civitatis erat Graece ''Basileia tōn Rhōmaiōn'', Latine autem ''Imperium Romanum''. </ref> Constantini VII Porphyrogeniti (905–959), quod titulo Latino ''De administrando imperio'' inscribitur. Opus Graece primum conscriptum est, sed titulum Latinum ''[https://archive.org/details/porphyrogenitus-1967-dai/page/153/mode/2up De administrando imperio]'' posteriores Europae editores et curatores ei attribuerunt.<ref> Primum opus ''De administrando imperio'' typis editum Ioannes Meursius anno 1611 curavit. Hic autem textus Latinus hodie ad usus investigationis academicae non adhibetur, cum multas errores atque deviationes contineat. Vide editionem digitalem: [https://archive.org/details/constantiniimper00cons ''Constantini Imperatoris Porphyrogeniti De administrando imperio'' (textus Latinus, 1611)]. </ref> Imperator Constantinus librum suum commentarium esse voluit atque fidelem notitiarum thesaurum de populis et regnis vicinis, destinatum filio suo minori et heredi Romano (938–963). Ex ipsis testimoniis operis colligitur librum inter annos 948 et 952 compositum esse, unde annus circiter 950 vulgo pro tempore originis ponitur. Capita tricesimum et tricesimum primum operis ''De administrando imperio'' (breviter: DAI) continent ''origo gentis'' Croaticae, id est narrationem de origine populi. Croatae non sunt solus populus Slavicus qui traditionem de “terra unde venerunt” ad sedes hodiernas conservat.<ref> Traditio Bohemica quoque narrationes de origine gentium servat (ut in Chronico Dalimiliano, saeculo XIV conscripto). Nestor, chronicarius Kioviensis (fine saeculi XI et initio XII), primam historiam de origine Slavorum exhibet. Priscam sedem gentis in regione Danubiana constituit, unde, secundum eum, Slavi sub pressione Vlahorum sive Volohorum (forsitan Romanorum, qui ad terras medii et inferioris Danubii advenerunt; attamen fieri potest ut ad Celtas sive Gallos referatur, quorum expansio saeculo IV a. Chr. n. facta est) versus septentrionem migraverint, in loca circa Vistulam sita. Nestor affirmat ex ea migratione ortos esse Ljahos sive Lahi (Lehos), id est gentes Slavicas Polonicas, atque ex iis Radimicios et Viaticios, populos Slavicos orientales. </ref> Attamen narratio Porphyrogeniti de origine et adventu Croatarum ad Adriaticum, in duabus versionibus exposita, multis differentiis atque contextu historico certo (Avaris, imperatore Heraclio /610–641/) a ceteris huiusmodi traditionibus Slavicarum gentium discrepat. '''De appellatione “Chroatia Alba sive Magna” ''' Notio “Chroatia Alba sive Magna”, quae etiam in titulo huius operis posita est, ex ipso Porphyrogeniti libro proficiscitur, ubi in extremo capitis XXXI haec leguntur: '''''Ὅτι ἣ μεγάλη Χρωβατία, ἣ καὶ ἄσπρη ἐπονομαζομένη, ἀβάπτιστος τυγχάνει μέχρι τῆς σήμερον, καθὼς καὶ οἱ πλησιάζοντες αὐτὴν Σέρβλοι.'' Quod Latine reddi potest: '''''Quoniam Chroatia Magna, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem abaptista permanet, sicut et Serbli, qui ei proximi sunt.'' Nonnulli auctores atque investigatores, qui Porphyrogeniti textum diligenter tractaverunt, existimant vocem Graecam ἡ μεγάλη praeter sensum proprium “magna” etiam significationem “vetus” habere potuisse, fortasse sub influxu usus Latini vocabuli maior (cuius significatio est: 1. maior, 2. natu maior, id est senior). Nam in ethnographia Byzantina adiectivum μεγάλη non solum magnitudinem, sed etiam vetustatem significare solet, id est regionem primigeniam et matrem. Hoc sensu cum Latino maior congruit, qui in scriptis geographicis et ethnographicis Romanis frequenter in sensu “antiquior”, “primigenius”, “originarius” adhibetur. Quam ob rem pars investigatorum censet vocem Porphyrogeniti ἡ μεγάλη Χρωβατία interpretandam esse ut “Chroatia primigenia” sive “vetus Chroatia”, non autem necessario ut “magna” in sensu spatii vel amplitudinis. Hic propositum est, ex iis quae in fontibus historicis continentur (varia documenta, chronica atque annales), locum geographicum Chroatiae Albae sive Magnae determinare. Ad hanc rem perficiendam, praeter testimonia de Chroatis in documentis et scriptis historiographicis expressa, adhibebimus quoque cognitiones ex toponymia, hydronymia, anthroponymia, necnon inventa recentioris linguisticae atque archaeologiae.<ref>https://hal.science/hal-02902087/file/Kazanski_Archaeology-Slavic%20Migrations_2020.pdf</ref> <center> [[File:Location of White Croatia and White Serbia in 560.jpg|700px |alt=Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 |Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 secundum fontes aevi medii]] </center> == 2. De administrando imperio: Caput XXX (pars de Chroatis) == '''Οἱ δὲ Χρωβάτοι κατῴκουν τηνικαῦτα ἐκεῖθεν Βαγιβαρείας, ἔνθα εἰσὶν ἀρτίως οἱ Βελοχρωβάτοι. '''Μία δὲ γενεὰ διαχωρισθεῖσα ἐξ αὐτῶν, ἤγουν ἀδελφοὶ πέντε, ὁ τε Κλουκᾶς καὶ ὁ Λόβελος καὶ ὁ Κοσέντζης καὶ ὁ Μουχλώ καὶ ὁ Χρωβάτος, καὶ ἀδελφαὶ δύο, ἡ Τούγα καὶ ἡ Βουγά, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτῶν ἦλθον εἰς Δελματίαν, καὶ εὗρον τοὺς Ἀβάρεις κατέχοντας τὴν τοιαύτην γῆν. '''Ἐπὶ τινὰς οὖν χρόνους πολεμοῦντες ἀλλήλους, ὑπερίσχυσαν οἱ Χρωβάτοι, καὶ τοὺς μὲν τῶν Ἀβάρων κατέσφαξαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὑποταγῆναι κατηνάγκασαν. Ἐκ τοτέ οὖν κατεκρατήθη ἡ τοιαύτη χώρα παρὰ τῶν Χρωβάτων, καὶ εἰσὶν ἀκμὴν ἐν Χρωβατίᾳ ἐκ τῶν Ἀβάρων, καὶ γινώσκονται Ἀβάρεις ὄντες. '''Οἱ δὲ λοιποὶ Χρωβάτοι ἔμειναν πρὸς Φραγγίαν, καὶ λέγονται ἀρτίως Βελοχρωβάτοι, ἤγουν Ἄσπροι Χρωβάτοι, ἔχοντες ἴδιον ἄρχοντα· ὑπόκεινται δὲ Ὧτῳ, τῷ μεγάλῳ ῥηγὶ Φραγγίας, τῆς καὶ Σαξίας, καὶ ἀβάπτιστοι τυγχάνουσιν, συμπενθερίας μετὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἀγάπας ἔχοντες. '''Ἀπὸ δὲ τῶν Χρωβατῶν, τῶν ἐλθόντων ἐν Δελματίᾳ, διεχωρίσθη μέρος τι, καὶ ἐκράτησεν τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Παννονίαν· εἶχον δὲ καὶ αὐτοὶ ἄρχοντα αὐτεξούσιον, διαπεμπόμενον καὶ μόνον πρὸς τὸν ἄρχοντα Χρωβατίας κατὰ φιλίαν. <ref>Editio Graeco‑Anglica: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gyula Moravcsik, vers. Anglica Romilly Jenkins, Dumbarton Oaks Texts I, Washingtoniae, 1967 (repr. 1993).</ref> Translatio nova Latina (secundum textum Graecum):<ref>Translatio a Coronō Tenebrōsiō facta.</ref> Chroati<ref>Translitteratio Latina. Porphyrogenitus scribit '''Χρωβάτοι''', quod Latine translitteratur ut '''Chrobatoi'''; ob vitacismum autem β ut [v] pronuntiatur, unde lectio ['''Hrovatoi'''], formae Croaticae hodiernae '''Hrvati''' (nom. pl.) proxime respondens. Forma ''Croati'' (nom. pl.) ex antiquiori forma ''Chroati'' orta est (cf. dux Chroatorum in [[Privilegium ducis Tirpimiri]]), quae ipsa a primigenio ''Chrovati'' provenit. Sonus autem /v/ in Latino saepe omittitur in adaptatione vocabulorum externorum, unde transitus '''Chrovati'' → ''Chroati'' → ''Croati'''. In linguis Slavonicis occidentalibus et orientalibus variae formae radicis occurrunt: in linguis Polonica, Ucrainica, Russica frequentissima est forma '''Horvati''' (radix ''hor-''), dissimilis occidentalibus formis '''hro-, cro-, chro-, kro-''', quae in linguis Germanicis et Romanicis praevalent. Haec permutatio vocalis /o/ explicari potest per phaenomenon phonologicum '''metatheseos liquidae''', quo vocales locum permutare possunt, cum iuxta liquidas /r/ vel /l/ consistant. '''Metathesis liquidae''' fuit communis et actuosa mutatio phonologica in antiquioribus periodis formationis linguarum Slavonicarum. '''In linguis Slavonicis orientalibus''' (Russica, Ucrainica) '''metathesis liquidae''' nonnumquam ad phaenomenon '''plērophoniae''' (punoglasje) duxit, quo vocalis /o/ duplicatur: ''glova → golova; *gord → gorod → grod''. Quaedam formae in linguis Bohemica et meridiano‑Slavonicis '''ad quantitativam vocalis productionem''' evolverunt, ut in exemplo ''grod → grad''. Eiusmodi leges phonologicae verisimiliter etiam in evolutione ethnonymi '''Horvat → Hrovat → Hr’vat''' operatae sunt. In regionibus Croatiae septentrionalibus ('''dialectus kajcavicus''') frequens erat forma '''Horvat''', dum in Dalmatia ('''dialectus chakavicus''') forma '''Harvat''' adparebat. Utraque forma ex antiquiori '''H’rvat''' (ubi ’ = semivocalis, ''jer'' in lingua '''paleoslavica''' et in lingua '''Slavica ecclesiastica antiqua''') derivata esse censetur. In lingua Croatica hodierna, intra fines '''dialecti Shtokavicorum''', evoluta est forma hodierna '''Hrvat'''.</ref> autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt '''Belochrovati''' (Albichroati). Una autem gens ab eis seiuncta, quinque scilicet fratres Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo et Chrobatos, itemque duae sorores Touga et Bouga<ref>Nomina Croatorum e textu Graeco translitterata sunt: Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo, Chrobatos, Touga, Bouga. Proposita lectio ad normam phoneticam: [Klukas, Lovelos, Kosentsis, Muhlo, Hrovatos, Tuga, Buga].</ref>, cum suo populo ab illis discedentes, in Dalmatiam venerunt ibique Avaros invenerunt terram illam obtinentes. Cum vero inter se per aliquot annos bellarent, Croatae superiores facti sunt: quosdam Avarorum trucidarunt, reliquos autem ad dicionem redigere coegerunt. Ex eo igitur tempore ea regio a Chroatis possessa est; suntque adhuc in Chroatia quidam Avarorum posteri, qui Avaricam originem ostendunt. Reliqui autem Chroatī apud Franciam manserunt, et nuncupantur hodie Belochrovatī, id est Albi Chrovatī, proprium principem habentes. Subiciuntur vero Otoni, magno regi Franciae atque Saxoniae, et inconditi (i.e. nondum baptizati) sunt, affinitates cum Turcis (id est: cum Hungaris) contrahentes atque amicitias cum eis colentes.<ref>Porphyrogenitus vocabulum Turcos ad Hungaros refert (circa annum 950), more Byzantinorum saeculi X, qui gentem Hungarorum nomine ''Τούρκων'' appellare consueverant.</ref> Ex Chroatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam; habent autem et ipsi principes suae potestatis, qui tantum ad principem Chroatiae amicitiae causa legatos mittunt. == 3. Analysis et interpretatio: Quid est Bagibareia? == '''Chroati autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albichroati). Multi investigatores putant “Bagibareiam” revera esse Bavariam. Alii autem monuerunt “Bagibareiam” Bavariam esse non posse, cum imperator Porphyrogenitus in ceteris operibus suis ad designandam Bavariam alio nomine utatur; in opere ''De thematibus'' Porphyrogenitus pro Bavaria voce Graeca ''Baioure'' utitur; idem monuit etiam Stephanus Krizin Sakač in opere Constantini ''De caerimoniis aulae Byzantinae''.<ref>Sakač, ''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum'', in: Croati usque ad saeculum VII, Zagrabiae 2000.</ref> Quoad vocabulum Bagibareia, haec cognoscenda sunt. In lingua Graeca antiqua littera β (Latine translitterata ut B, b) sonum /b/ repraesentabat; sed mutationes phonologicae in Graeco sermone vivo effecerunt ut in aevo Byzantino medio sonus /b/ in vocabulis Graecis ut /v/ pronuntiaretur: quod “vitacismus” appellatur. Scriptores autem aetatis Byzantinae, cum sonum /b/ in vocabulis externis et nominibus exprimere vellent, littera β adhuc saepe utebantur; demum postea paulatim adhiberi coepit combinatio litterarum mp ad sonum /b/ notandum, ut in exemplo tituli Croatici “ban”, qui Graece ut "mpanos" scribitur.<ref>Kinnamos, secretarius imperatoris Manuelis Comneni (1143–1180), solus praeter Porphyrogenitum est Graecus qui banum memorat; eum scribit ut ''mpanos''. Etiam in lingua Neo‑Graeca sonus /b/ per coniunctionem litterarum "mp" exprimitur.</ref> Porphyrogenitus igitur in scriptis suis littera β (B, b) adhuc utitur ad utrumque sonum exprimendum: et ad sonum /v/ et ad sonum /b/. Exemplum huius duplicis usus litterae β est nomen quod pro Croatis scribit: ''Chrobatoi'', quod sane legi debet ut ''Hrovatoi''. Praeterea altera mutatio phonologica, quae in lingua Graeca aetate Byzantina facta est, fuit conversio veteris Graeci coetus phonici /gi, ge/ in sonum /j/; exempli gratia, vox antiqua ''hagia'' Byzantino tempore pronuntiatur ut [aja]. Itaque etiam in vocabulo ''Bagibareia'' possibilis est lectio [''Bajvaria''].<ref>Praesertim, si monophthongizationem diphthongorum Graecorum veterum consideremus, quae plerumque efficiebatur aequatione valoris phonici ad secundum elementum diphthongi (hoc in casu: ei → /i/). Quare in voce ''Bagibareia'' lectio [''Bajvaria''] ex pronuntiatione orta est.</ref> Si possibilitatem consideremus auctorem partis de Chroatis in capite XXX ab auctore capitis XXXI diversum esse, tum fieri potest ut ille secundus auctor alio nomine pro Bavaria usus sit quam ipse Porphyrogenitus, qui in scriptis suis “Baioure” pro Bavaria adhibet. Nihilominus non est necesse omnino de altero auctore aut de interpolatione posteriore cogitare: prorsus fieri potest ut ipse imperator in archivis suis duo diversa relationes scriptas de Chroatis habuerit easque simpliciter transcripserit. Altera possibilitas significationis nominis “Bagibareia” esset nomen montis “Babia gora” (Graece: Babeia oreia), quod Constantinus, sive scriptor capitis XXX, ad auris perceptionem accommodavit et ita consignavit. In mundo Slavico hodie plures montes nomine Babja gora exstant, quorum unus maior est [https://en.wikipedia.org/wiki/Babia_G%C3%B3ra Babia Góra] in triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae. <center> [[File:8maja2006 babiagora 035.jpg|600px|alt=Babia Góra|Babia Góra – conspectus e parte Polonica]] </center> == 4. Thesis de Chroatia Alba in territorio Carinthiae mediaevalis, id est provinciae hodiernae Austriae Kärnten == Iam saeculo XIX interpretes et commentatorum Porphyrogeniti, ut Arminius Pavić (1844–1914), existimaverunt ''Bagibareiam'' significare “Babja gora”; Pavić autem putavit eam montem in hodierna Slovenia esse, trans flumen Cupam situm. Ex quo sequeretur Chroatas ante adventum in Dalmatiam in provincia Norico, sive in mediaevali Carantania<ref>Latine: ''Carantania'' sive ''Carentana'' sive ''Carinthia''; lingua Germanica: Kärnten, lingua Croatica: Koruška, in Austria australi.</ref>, habitasse, ubi testatum est exsistere toponyma nomen Chroatarum continentia, necnon totam regionem latiorem circa oppidum ''Klagenfurt'', quae in veteribus tabulis geographis ''Crowati'' appellatur.<ref> Tabula geographica – Spruner–Menke Atlas (In Nomine Jassa): [https://i0.wp.com/www.jassa.org/wp-content/uploads/2020/07/BRIGHT.png Spruner–Menke Atlas]</ref> <ref>Pagina de toponymia Slavica in regionibus Bavariae, Austriae, Carinthiae: [https://www.jassa.org/?p=16812]</ref> Hoc sententiam Armini Pavić postea quoque secuta est praeclara historica Croatica Nada Klaić, quae putavit ipsam veterem Carantaniam esse “Magna sive Alba Chroatia” de qua opus ''De administrando imperio'' narrat.<ref>Nada Klaić (1920–1988), historica Croatica; vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Nada_Klai%C4%87 paginam Anglice in Vicipaedia].</ref> At vero, secundum data in capite XXXI de situ Chroatiae Albae inter Franciam ad occidentem, Hungaros ad meridiem atque Pecenegos ab oriente eos impetentes, necnon de intervallo triginta dierum itineris a mari, Carantania nullo modo his duobus criteriis respondet: proximum enim mare Carinthiae est Hadriaticum, ad quod profecto non sunt triginta dies itineris; item Carantaniam non Pecenegi ab oriente oppugnabant, sed solum Hungari ex eadem parte eam invadere poterant. '''Haud dubium est nonnullos Croatas in regione Carantaniae veteris consedisse; attamen haec regio nullo modo esse potest “Alba sive Magna Chroatia” Constantini Porphyrogeneti, ut imaginata est Nada Klaić, quare hanc opinionem omnino reiciendam esse censemus.''' Notandum est migrationem Chroatarum in provinciam Romanam Dalmatiae, quam Porphyrogenitus in capite XXXI ''De administrando imperio'' sub imperio Heraclii (610–641) collocat, tempore congruere cum nonnullis aliis eventibus historicis: cum obsidione Constantinopolis anno 626 ab Avaris, Slavis et Persis frustra tentata, cum morte Baiani kagani, necnon cum ortu primae magnae Slavicae formationis politico‑militaris, regni Samonis in media Europa, in regionibus quae hodie Bohemia, Moravia atque terra Lusatiensium Serborum sunt. Sub ductu Samonis, is militaris foedus gentium Slavicarum feliciter et contra Francos ad occidentem, et contra Avaros ad orientem pugnavit. Bella Samonis adversus Avares in [[Chronicum (Fredegarius)|Chronico Fredegarii Scholastici Burgundiae]], capitulis XLVIII–XLIX, exponuntur; bella vero adversus Francos in capitulo LXVIII. Num fortuitum est Chroatas, ut Porphyrogenitus tradit, eo ipso tempore, circiter annum 630, advenisse, cum potestas Avarorum labefactaretur et regnum Samonis in ascensu esset? <center> [[File:Croats, Carantania and Samo's realm after 631 AD.jpg|frame|Tabula ostendit situm Chroatarum et Carantaniae ad regnum Samonis post annum 631.]] </center> Problematica de praesentia Croatarum in Carinthia tractata est in articulo suo [http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ09(1956)/GZ09.04.%20Antoljak,%20S.%20-%20Hrvati%20u%20Karantaniji.pdf Hrvati u Karantaniji] a historico Croatico Stjepano Antoljak.<ref>Stjepan Antoljak (1909–1997), historicus Croaticus; ''Hrvati u Karantaniji'', 1956, Facultas Philosophica Scopii.</ref> Ex concordantia toponymorum Dalmatiae septentrionalis et Liburniae cum iis Carantaniae veteris, Antoljak statuit Croatas non ex Carantania in Dalmatiam, sed e Dalmatiis postea in Carantaniam venisse. Problematica de vetere Carantania late et diligenter tractata est a historicis Slovenis: Bogo Grafenauer, Ljudemisl Hauptmann et Milko Kos.<ref>Bogo Grafenauer (1916–1995), historicus Slovenus, de Carantania et Slavis eius regionis multa scripsit: vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Bogo_Grafenauer Bogo Grafenauer].</ref> '''Kosentzes/Kosenzis ex ''De administrando imperio'' et ordo ''kosezorum'' Carantaniae veteris Nomen unius ex quinque fratribus, qui Croatas in meridiem ad Dalmatiam deduxerunt, Kosentzes sive Kosenzis, quod in opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeneti occurrit, cum nomine '''''kosezi''''', ordinis liberorum nobilium bellatorumque Carantaniae veteris coniungi solet. In Slavica Carantaniae principatu (hodie Austria australis) ab saeculo VIII usque ad XV peculiarem locum obtinebat ordo hominum, qui '''''kosezi''''' vocabantur (item ''kosegi, kasezi '' etc.). '''''Kosezi''''' proprii erant Carantaniae mediaevalis: nobilitas hereditaria e structura praefeudali, gentilitatis atque territorii orta. Erant liberi bellatores, custodes traditionis electionis principis super '''''lapide Krnensi''''' (Germanice:''Fürstenstein'', Slavice:''Krnski kamen'') in campo, ubi post baptismum ecclesia Sanctae Mariae (Germanice: ''Maria Saal'' / Slavice: ''Gospa Sveta'') prope oppidum hodiernum Klagenfurtum exstitit. Hoc momentum habet in investigatione migrationum Croatorum, cum una e regionibus centralibus antiquae ''Carantaniae'' esset '''''pagus Chrowati''''' seu '''''Crouuati'''''. Nomen kosezi in lingua Germanica reddi solebat ut ''die Edlen'' seu ''Edlinger'' (''nobilis''). Carantania anno 1335 sub dicionem Habsburgorum venit; illi structuram inventam reformaverunt eamque in ordinem feudalem suum inseruerunt. Electio principis super ''lapide Krnensi'' usque ad saeculum XV mansit, cum Habsburgenses ritum participare recusaverunt. Ipsum ritum inaugurationis principis descripsit '''Mavro Orbini''', clericus Ragusinus, in opere Italico '''''Il Regno de gli Slavi''''' (1601). Etymologia nominis ''Kosenzis'': lectio Slavica ad nomen ''kosenc, kosec, kosac'' (lat. faenator) pertinere potest; item lectio Iranica‑Sarmatica ad nomen Kasag (cf. Kasagoi, ethnonymus Adigeorum/Circassorum) non excluditur. == 5. Thesis de Chroatia Magna sive Alba, in regione ad septentrionem‑orientem Bavariae posita, id est in Germania orientali hodierna circa flumen Albis == Identificatio nominis Bagibareia cum Bavaria Stjepanum Pantelić inter alios impulit, ut in libello suo ''Najstarija povijest Hrvata'' (Latine: ''Historia Chroatorum antiquissima'') (Magontiaci, 1993) “Chroatiam Magnam sive Albam” Constantini Porphyrogeniti ad septentrionem Bavariae quaereret, id est in regione Germaniae orientalis hodiernae circa Albim, cum peculiari attentione ad tractum fluminis Salae inter Lipsiam et Hallam. Stjepan Pantelić (natus 1942 prope Viroviticam) studium theologiae Magontiaci perfecit, unde solida cognitio linguae Latinae et Germanicae ei accessit, quae facultatem praebuit bibliothecas et archiva per Germaniam, aetate ante interrete, diligenter explorandi. Pantelićus autem, ut historicus, reprehendi potest quod saepe leviter atque praecipitanter conclusiones ac interpretationes protulit sine vero fundamento in fontibus; sicut, verbi gratia, cum magna occidentalis Slavica tribus Abodritos, item eos quos Franci Vilcos (Welatabos sive Lutitios) vocabant, necnon Rugianos sive Ranienses ex insula Rugia in Baltico, simpliciter omnes — nec plus nec minus — Chroatas appellaverit. <center> [[File:Lutizenbund.PNG|thumb|900px|alt=Slaveni uz Labi u 10. i 11. stoljeću|''Slavi ad Albim, saeculis X–XI.'' ]] </center> Tamen Pantelićus laudandus est quod in libello suo haud magno (in summa 97 paginarum) copiose locos Latinos ex fontibus mediaevalibus protulit atque in notis sub pagina adduxit, ab Einhardo usque ad epistulas Caroli Magni ad uxorem missas bello contra Avaros gesto, necnon excerpta ex variis chronicis aliisque documentis. Praeterea investigationem toponymicam in parte orientali Germaniae peragravit, atque offendit loca ''Gross Korbetha'', ''Klein Korbetha'' et ''Korbetha'' (in fontibus Latinis mediaevalibus: ''Chruvati inferior'', ''Chruvati superior'' et ''Chruvati'') inter urbes Lipsiam et Hallam, item oppidum ''Borna'' in circulo Lipsiensi (Pantelić 1993, pp. 24–25). ''Borna'' enim nomen fuit primi ex fontibus Francicis noti ducis Dalmatiae et Liburniae (annis 817–821). <ref>Borna (dux Guduscanorum, dux Dalmatiae, dux Dalmatiae atque Liburniae) in ''Annales regni Francorum'' annorum 818–821 — textus Latinus: [[Annales regni Francorum]].</ref> Pantelićus quoque complura exempla antiquae toponymiae Slavicae in regione Germaniae orientalis collegit, inter quae: ''Corwete, Curuadi, Curewate'' (ex Hersfeldensi decimarum indice in Friesenfeldu, exeunte saeculo IX); ''Chruuati'' (apud Thietmarum episcopum in Chronica, saec. X/XI); deinde: ''Borewe, Bukuwiz, Camenitz [Kamenic], Zebegore, Krolevitz, Deliniz'' (cf. ''Delnice'' in Croatia), ''Dobergast, Dobrilug, Drevenitz'' (cf. ''Drvenik'' in Croatia), ''Glina'' (ut ''Glina'' in Croatia), ''Grizlav, List, Brodizi'' (cf. ''Brod'' in Croatia), ''Plawe, Racowe, Ribnitz, Slavi, Slavia, Strela, Cosence [Kosence], Studenik, Stablo, Sporno'', atque ''Lipci'' (Leipzig), etc. Indubitata est res quod totus tractus Germaniae orientalis ab Odra et Nissa usque ad Albim (Germanice Elbe) atque Salam a gentibus Slavicis inhabitatus erat, ut fontes testantur, iam a temporibus regis Samae (prima medietas saeculi VII). Eadem autem Slavicae gentes, in maiores foederationes tribuum coalitae, magnam partem autonomam politicam gerebant: modo socii Francorum contra Saxones (aetate Caroli Magni), modo in bellis adversus Francos ac postea reges Germaniae; donec saeculo XII eorum autonomia politica omnino sublata est eisque impositae sunt christianizatio et germanizatio.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304131003/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrons/helmold.htm Helmoldus, *Chronica Slavorum*]</ref> Nomina ducum illorum Slavorum inter Odram et Albim indolem quandam communem Slavicam ostendunt: ''Draško/Thrasco, Slavomir, Sedrag, Gostimil, Dobromisl, Dobrimir, Tugomir/Tugumir, Stojnev, Mistivoj, Mistislav, Višedrag, Budivoj, Pribislav, Vratislav, Vislav'', etc. Quare libellus Stjepani Pantelić ''Najstarija povijest Hrvata'' (''Historia Chroatorum antiquissima'') quasi dux quidam haberi potest per historiam Slavorum Polabensium, quorum solum '''''Lusatici Sorabi''''' usque ad hodiernum diem identitatem et linguam Slavicam servaverunt. Ut conclusio huius analysis libelli Pantelićiani sumi potest quod haud dubie nonnulli Chroatae in regione circa flumen Salam in Germania consederint; attamen pauca tantum loca minora ibi reperiuntur, quae nullo modo cum illa Porphyrogenetae “Chroatia Magna sive Alba” identificari possunt. Videtur etiam Pantelićus ipse hoc sibi conscius fuisse, quare omnes Slavicos orientalis Germaniae in Chroatas transformare conatus est (quod Chroatomania appellari potest), quamquam ipse fontes mediaevales et locos citatos adducebat qui nomina propria ac peculiaria istarum Slavicarum gentium clare ac indubitanter testantur.<ref>James Westfall Thompson, ''The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs'', ''The American Journal of Theology'', vol. 20, br. 2 (1916), str. 205–230, University of Chicago Press. [https://doi.org/10.1086/479673 https://doi.org/10.1086/479673]</ref> Addendum quoque est quod et Porphyrogeneta et rex Anglosaxonicus Alfredus Magnus aliique fontes Chroatas Albas in vicinitate immediata Bohemiae collocant (terra Boiki = Bohemia) atque eos ''constanter ad orientem a Serbis Albis ponunt''; quae omnia congruunt cum situ in hodierna Polonia australi atque austro‑occidentali. == 6. Quaestio de situ ''Illyrici'' Porphyrogeniti == === Caput XXX De administrando imperio: de situ et finibus Chroatiae ceterarumque Sclaviniarum === '''''Ex Chrovatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam ...'' ''Haec Chroatia ceterique Sclavi<ref>Slavi, ut ex scriptis Crnorizci Hrabari, Chronico Nestoris aliisque fontibus apparet, se ipsos Slovene/Slovjene appellabant. Scriptores autem Byzantini — Procopius, Menander, Theophylactus, Nicephorus aliique — formas Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβηνούς (Sklabenous) et Σκλαβῖνοι (Sklabinoi) adhibent. Imperator Constantinus Porphyrogenitus in opere suo De administrando imperio tribus formis utitur: Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβοί (Sklaboi) et Σκλαβίνιοι (Sklabinioi).</ref> hoc modo sunt dispositi: Dioclia ad castella Dyrrhachii accedit, videlicet ad Elisum, Helcinium et Antibarem, atque usque ad Catarum porrigitur; in montibus autem Serbiae finitima est. ''A Catara incipit archontia Tribuniensis, quae usque ad Ragusam extenditur, et in montanis Serbiae contermina est. ''A Ragusa vero incipit archontia Zachumliensis, quae usque ad flumen Narentam porrigitur; ad partem maritimam Paganiae accedit, ad montes autem versus septentrionem Chroatiae finitima est, Serbiae autem opposita. ''A flumine Narenta incipit Pagania et usque ad flumen Cetinam extenditur; tres autem županiae habet, nempe Rastoc, Mocro et Dalen. Ex his duae županiae, id est Rastoc et Mocro, ad mare sitae sunt; hae etiam sagenas (naves longas) possident. Dalen vero longe a mari distat, eiusque incolae agriculturae student atque ex ea vivunt. ''Quattuor insulae Paganiae sunt finitimae: Melita, Corcyra Nigra, Bracium et Pharus, pulcherrimae atque uberrimae, sed urbibus desertis et multitudine paludum refertae. Incolae earum pecora alunt atque ex eis vitam sustentant. ''A flumine Cetina incipit terra Chroatiae et per litus usque ad fines Histriae, id est ad urbem Albona, extenditur. In montanis autem thematem Histriensem aliquatenus superat; apud Cetinam et Hlivnum Serbiae accedit, cum terra Serbiae omnibus aliis terris opposita sit, ad septentrionem Chroatiae, ad meridiem vero Bulgariae finitima. ''Ex quo Sclavi praedicti advenerunt, totam Dalmatiam occupaverunt. Romani autem urbes insularum coluerunt atque ex eis vitam agebant. Sed a Paganis (Neretvanis) cotidie in servitutem abducti et necati, insulas reliquerunt, cupientes in continente agrum colere. In quo eos Chroati impediebant, quia tributum eis non dabant; sed omnia quae hodie Sclavis solvunt, stratego (praefecto Romano) olim tribuebant. ''Cum ita vivere non possent, ad Basilium (Basilio I Macedone, annis 867–886) imperatorem gloriosum accesserunt atque omnia supra dicta ei exposuerunt. Hic imperator gloriosus Basilio praecepit ut omnia quae stratego dari solebant, Sclavis darent, ut cum eis pacifice viverent; parum vero aliquid stratego tribuerent, quo ostenderent suam subiectionem erga imperatores Romanos atque eorum strategum. ''Ex eo tempore omnes illi urbes Sclavis tributariae sunt et eis tributum solvunt: ''Spalatum 200 nomismata, Tragurium 100, Iadera 110, Absorus 100, Arba 100, Curicum 100; ita ut 710 nomismata efficiantur, praeter vinum et alia varia, quae praeter nomismata adhuc dabant. ''Ragusium autem inter duas terras, Zachumliam et Tribuniam, situm est; Ragusini vinea sua in utraque regione habent et archonto Zachumliensi 21, archonto Tribuniensi 36 nomismata solvunt. In opere '''Thomae Archidiaconi''' ''Historia Salonitana'' (circa annum 1250) legitur '''''regno Chroatorum attribui “totam Maroniam et Chulmiae Ducatum”''''', id est totam '''Naroniae '''sive''' Paganiae '''atque''' Chulmiae (Zachlumiae)''' archontiam. Hoc territorium hodie utramque ripam fluminis Narentae complectitur. <center> [[File:Pagania Zahumlje Travunia Duklja.png|600px|alt=Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum saeculo IX|Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum in saeculo IX]] </center> '''Gregorius Barsensis''', notior nomine ''Pop Dukljanin'' ('''Presbyter Diocliae''') , in opere suo Latine conscripto '''''Sclavorum Regnum''''' (saeculo XII) omnes quattuor archontias — '''Diocliam, Tribuniam, Chulmum et Paganian sive Naroniam''', quas memorat Constantinus Porphyrogenitus (saeculo X medio), communi nomine '''''Croatia rubea''''' appellat.<ref>Eduard Peričić, ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog /Ljetopis popa Dukljanina'' (''Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis / Chronicon Presbyteri Diocliae''), editio “Kršćanska sadašnjost”, Zagrabiae, 1991.</ref> Unus ex antiquissimis locis, ubi nomina '''''Croatia alba''''' et '''''Croatia rubea''''' ad Chroatos Adriaticos referuntur, invenitur in opere chronographi Venetiani saeculi XIV, Andreae Dandolo. Videtur ille textum ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis (saeculi XII) sequi, sed etiam nonnullas additiones proprias inserere. ''Chronica Chroatica'' idiomate chakavico conscripta, quam '''Marcus Marulus''' anno 1500 Latine vertit, solam ''Croatiam Albam'' memorat: “''ab Dalma usque ad Valdeminum Chroatos Albos appellavit, qui sunt Dalmatini Inferiores…''”. '''Maurus Orbinus''' Ragusinus circa annum 1600, in opere suo panslavistico lingua Italica conscripto, item in quadam versione Gregorii Barsensis innititur atque ''Croatiam Rubram et Croatiam Albam'' nominat. Ragusinus '''Restius''' quoque, in paginis 25 et 43, nomina “Croazia Bianca, Croazia Rossa” refert. A libro ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis saeculo XII conscripto (quem Eduardus Peričić cum archiepiscopo Gregorio, persona historice bene documentata, quae archiepiscopus urbis Antibaris fuit — hoc nomine a Bari Italico distinguitur — identificare solet) usque ad opera omnium auctorum posteriorum hic memoratorum, vocabula ''Croatia Alba'' et ''Croatia Rubea'' ad solum Chroatiae Adriaticae spatium referuntur, non autem ad ''Croatiam Albam'' in Europa septentrionali sitam. '''''Croatia Alba''''' ad tractum maritimum Chroatiae hodiernae usque ad flumen Cetinam pertinet (locus ''Dalma'', id est ''Delminium'', caput Delmatorum antiquitus, hodie ''Duvno''), cum '''''Croatia Rubea''''' ad regiones ad meridiem fluminum Cetinae et Narentae sitas referatur, incluso territorio antiquae ''Diocliae'' sive ''Docleae'' (vulgo: ''Duklja''), quod nunc est ''Res Publica Montis Nigri'' (vulgo: ''Crna Gora'' sive ''Montenegro''). Itaque, secundum relationem Presbyteri Diocliae saeculo XII conscriptam, regiones quae hodie '''Rem Publicam Montis Nigri''' constituunt eo tempore nomine '''Croatiae Rubeae''' appellabantur. === Illyricum Porphyrogeniti = Croatia Rubea? === Porphyrogenitus narrat partem Chroatorum in Dalmatiam advenientium se segregasse atque Illyrico et Pannonia potitam esse. Quaeri potest utrum hic Porphyrogeniti vocabulum Illyricum ad regionem Croatiae Rubeae pertinere possit, quae in aetate sero‑Romana, a Diocletiano imperatore, nomine Praevalis sive Prevalitana appellabatur. Nomen ''Illyricum'' per tempora Imperii Romani, ab Octaviano Augusto usque porro, suum ambitum geographicum legitime mutavit. Romani enim sciebant ''Illyrios proprie dictos'' eos esse qui in regionibus hodiernae Montis Nigri atque Albaniae septentrionalis habitabant, contra quorum civitatem bella gesserunt exeunte saeculo III et ineunte saeculo II a.Chr.n. At vero, Romanorum incursu in terras Delmatorum, Iapodum et Liburnorum, deinde etiam ad septentrionem circa Segesticam (bella Octaviani in Illyrico annis 36/35 a.Chr.n.), totus ille tractus in provinciam Illyricum constitutus est. Post rebellionem duorum Batonum (annis 6–9 p.Chr.n.) pristinum Illyricum in duas provincias diviserunt: Pannoniam et Illyricum, cuius pars Dalmatia erat. <center> [[File:Ancient balkans 4thcentury.png|800px |alt=Tabula totius Illyrici Romani saeculo IV |Tabula totius Illyrici Romani in saeculo IV]] </center> Regio mediaevalis Carantaniae, in qua quoque Chroati inter Dravam superiorem et Muram in Austria meridionali hodierna in chartis et documentis memorantur,<ref>Otto I in diplomate anni 954 formulam “in pago Crouuati” adhibet; Otto II anno 979 scribit “pago Chruuat”, et similia. Cf. Gluhak, 1990.</ref> aetate Romana provincia Noricum fuit, numquam Illyricum; solummodo reformatione Diocletiani Noricum in praefecturam Illyrici adscriptum est, sed ea partitio administrativa nomina ipsarum provinciarum minime mutavit. Quare plane excludendum est eos ''Chroatos Carantaniae'', qui sub nominibus ''Crowati'' etc. testantur, Porphyrogeniti Chroatos fuisse qui “in Illyricum” venerint.<ref>S. Antoljak, Lj. Hauptmann et B. Grafenauer putaverunt Porphyrogenitum vocabulo “Illyrici” ipsam Carantaniam intellexisse, quasi pars Chroatorum a Dalmatiae Chroatis secessisset atque ad septentrionem migrasset. Nos autem tali interpretationi non assentimur.</ref> Hic statuimus vocabulum “Illyricum” apud Porphyrogenitum intellegendum esse illud Illyricum quod ad meridiem veteris provinciae Romanae Dalmatiae (sensu strictiore) situm est, id est regiones ad meridiem fluminis Narentae, illum verum et antiquum Illyricum, ubi ''Illyrii propriae dicti'' habitabant. Hoc territorium saeculo IV administrative ''Praevalitana'' appellabatur, atque in aevo medio ''Dioclia'' imperatoris Porphyrogeniti (saec. X) et ''Doclea'' Gregorii Barsensis (saec. XII) vocabatur, quod hodie ''Res Publica Montis Nigri'' est. Ex relatione de situ geographicο archontiarum Slavicarum (quattuor earum ad meridiem ipsius Chroatiae positarum) in capite XXX apparet Chroatos in provinciam Dalmatiae advenisse atque quattuor illis principatibus dominatum imposuisse: Diocliae, Tribuniae, Zachumliae et Paganiae (Neretvanorum). Tertia vero pars Chroatorum, ut in eodem capite dicitur, ''Pannoniae'' potita est, id est illius partis Pannoniae inter Dravam et Savam sitae, quae est Chroatia septentrionalis hodierna, aetate Romana nomine Pannoniae Saviae nota. Sunt etiam nonnulli interpretes qui putent Porphyrogenitum, aut scriptorem qui caput XXX composuit vel auxit, vocabulo Illyrici significare regiones hodiernae Liciae aut fortasse interiores Bosnae et Hercegovinae, cum in capite XXX — quod notandum est — terra Bosna (a flumine Bosna dicta) omnino non commemoratur. At nos hic existimamus scriptorem capitis XXX, ex indiciis geographicis archontiarum Slavicarum, territorium veteris Bosnae strictiore sensu (secundum cursum ipsius fluminis Bosnae) fortasse ut partem Serbiae intellexisse, cum eam nullo nomine designet neque omnino in hoc capite memorare videatur. Porphyrogenitus enim affirmat Chroatiam ad Serbiam accedere apud Cetinam et Hlivnum, in montibus, quod significare potest Chroatiam et Serbiam fortasse ad septentrionem Narentae confinis fuisse, circumvectis principatibus Neretvanorum et Zachumliae. Regio hodiernae Liciae vix ullo modo pro Illyrico Porphyrogeniti haberi potest, cum totus ille tractus post rebellionem Delmatorum et Pannonum in provinciam Dalmatiae cum Liburnia inclusus sit. Quapropter hic concludimus unum tantum Illyricum fuisse, praeter Dalmatiae et Pannoniae dominationem, quod Chroati obtinere potuerint: nempe Praevalitanam aetatis sero‑Romanae, quam Gregorius Barsensis, id est Presbyter Diocliae, nomine “Croatiae rubeae” designat. == 7. De administrando imperio: Caput XXXI (loca ad Albam Chroatiam et ad migrationem Chroatorum pertinentia) == ''Chroatae, qui nunc Dalmatiam incolunt, oriundi sunt ex Chroatis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur. Hi trans Turcos (Ungaros) sunt, prope Franciam habitant, finitimi Slavinis, id est Serbis inbaptizatis. ''Isti Chroatae confugerunt ad imperatorem Heraclium priusquam idem facerent Serbi, eo tempore quo Avari Romanos inde expulerunt. ''Cum Romani eodem tempore ab Avaris depulsi essent, terrae eorum vacuae manebant. Iussu igitur imperatoris Heraclii isti Chroatae, arreptis armis, Avaros inde expulerunt atque, secundum imperatoris ordinationem, in terra Avarorum consederunt, in qua nunc habitant. ''Eo tempore Chroatae habebant archontem patrem Porgae. Imperator autem Heraclius misit ex urbe Roma sacerdotes, ex quibus fecit archiepiscopum, episcopos, presbyteros et diaconos, atque Chroatas baptizavit. ''Isti Chroatae habebant illo tempore archontem Porgam. ''Magna Chroatia, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. ''Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Turcis (Ungaris) et Pechenegis assidue depraedatur. ''Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. ''A terra eorum ad mare sunt triginta dierum itinera; mare autem quod triginta dierum itinere distat, vocatur Mare Nigrum. Ad Chroatas spectat etiam locus in '''capite XXXII''', cui titulus est “'''De Serbis et terra quam nunc incolunt”''', ubi legitur: [[File:Sorbian Polity under Dervan.jpg|center|400px|alt=Karta sorbskog političkog prostora pod Dervanom|''Mappa ditionis Dervani ducis Sorabum (saec. VII).'' ]] ''Serbi, qui nunc eam terram incolunt, oriundi sunt ex Serbis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur, qui domi sunt trans Turcos (Ungaros), in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia, illa inbaptizata et Alba dicta. == 8. Analysis et interpretatio capitis XXXI == In hoc capite situs Chroatiae Albae ita definitur: trans Ungariam (quae eo tempore primae dimidiae saeculi X etiam Slovaciam complectebatur), prope Franciam, finitima Serbis inbaptizatis. Chroatia Alba a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur, et mare ad quod descendunt triginta dierum itinere distat. Ex capite XXXII discimus Serbos Albos domi esse trans Ungaros, in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia. Quid igitur de situ Chroatiae Albae ex his omnibus colligi potest? Chroati Albi finitimi erant Serbis Albis inbaptizatis. Initio adtendebamus ad interpretationem secundum quam regio Boiki prope Ungariam ad Boikos Ucrainae referri posset, qui hodie in limitibus Ucrainae ad Slovaciam et Ungariam habitant, sicut olim putavit historicus Vjekoslav Klaić. Verumtamen locutio “ubi Franciae fines contingunt” (quae ad tempus compositionis DAI, circa annum 950, pertinet) nos ab tali expositione removit. Nam Franciae regnum, id est Germania regis ac postea imperatoris Ottonis I (936–976), numquam ad Carpatas pervenit neque cum eis confinia habuit; quare nomen Boiki ad Boikos Ucrainae referri non potest. Proinde Boiki Constantini Porphyrogeniti intellegenda est Bohemia, id est regio Cechorum; et notum est Sorabos sive Serbos Lusaticos etiam hodie ad septentrionem Bohemiae consistere. ''“A Chroatis ad mare sunt triginta dierum itinera.” Ultimus de Chroatis Albis locus in capite XXXI ita habet: ''Magna Chroatia, quae etiam Alba vocatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur. Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. A Chroatis autem ad mare sunt triginta dierum itinera; mare vero quod triginta dierum itinere distat, Pontus Nigrum appellatur.” Mare quod regioni Lipsiensi proximum est Balticum; ad illud autem non plus quam quadringenti chiliometrae sunt. Si ponamus coetum hominum pedibus et equis oneratis mediocriter triginta chiliometra per diem conficere, iter quadringentorum chiliometrorum per tredecim dies absolveretur, quod longe ab illis triginta diebus, quos Porphyrogenitus memorat, abest. At vero iter a triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae (ad meridiem et occidentem Cracoviae situm), si cursum Vislae fluminis fere sequatur, ad mare Balticum non excedit octingentos chiliometros; quod, si per triginta chiliometra singulis diebus dividatur, circiter viginti sex dies itineris efficit. Maior tamen est distantia a Cracovia per Dniestrum ad Pontum Euxinum, quae profecto iter fere triginta dierum praebet. Certe nobis hodie paene impossibile est exacte computare quantum temporis iter a Cracovia ad Balticum vel ad Pontum Euxinum primae dimidiae saeculi X occuparet, cum plerique huiusmodi itineris parametri ignoti sint (pericula viae, semitae mercatorum illius aetatis, et cetera). Praeterea, interpretes huius loci in litteris historicis non consentiunt ad quod mare Porphyrogenitus precise referat cum dicit “nigrum” vel “obscurum”: utrum ad Balticum an ad Pontum Euxinum. Lingüista atque etymologus '''Alemko Gluhak''' in libro suo ''De origine nominis Chroati'' (pp. 120–121) censet “mare nigrum”, ad quod triginta dierum iter esse dicitur, revera Balticum mare significare. Nam Byzantini mare, quod nos hodie ''Mare Nigrum'' appellamus, secundum traditionem linguae Graecae ''Pontos Eukseinos'' (''Mare Hospitale'') vocabant. Exsistit autem possibilitas commercii atque transmissionis culturalis, qua ipsum nomen Graecum ''Pontos Eukseinos'', quod olim ''Pontos Akseinos'' (Mare Inhospitale) erat, cuius forma ex voce Iranica ''äxsin'' derivata esse potuerit, postea vero a Graecis in ''Eukseinos'' mutata est.<ref>Vocabulum Osseticum äxsin phonetice [æxˈsin], Avesticum axšaena [axʃaːˈena] profertur; sonus “x” in utroque fricativus velaris surdus est, Croatico /h/ posteriori simillimus.</ref> Etenim Avesticum ''axšaena'', Osseticum ''äxsin''<ref>radix in lingua palaeoslavica: *''sin’j’'', Croatice: sinje, ut in ''sinje more''</ref>, quod Latine ''obscurum'' significat, esse potest origo Graeci ''Akseinos''.<ref>Hoc est exemplum quomodo etymologia ex perceptione phonica nasci possit: nam littera transliterata “x” in omnibus linguis Iranicis ut fricativus velaris surdus pronuntiatur (ut Germanice Bach, Scotice loch, Hispanice j in José), numquam vero ut coniunctio /ks/. Graeci autem, audientes Iranicum axšaena vel äxsin, id ad vocem suam áxeinos (“inhospitale, in externos adversum”) adcommodaverunt atque prorsus cum ea consociaverunt.</ref> Praeterea notandum est Turcos, qui hodie Minorem Asiam incolunt, mare Mediterraneum more tradito Ak denizi (Mare Album) appellare, quod ad occidentem terrae eorum situm est; illud vero mare, quod in septentrione situm est, Kara deniz (Mare Nigrum) vocant. Haec indicant Turcos, sicut alios populos stepparum Eurasiarum (inter quos Scythas et Sarmatas Iranicos), colores ad designandos mundi cardines usurpasse: nigrum = septentrio; album = occidens; caeruleum vel viride = oriens; rubrum = meridies. Ex his igitur sequitur nomen Chroatia Alba “Chroatiam Occidentalem” significare, cum Porphyrogeneti locutio mare nigrum vel obscurum ad Balticum mare referenda sit.<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, Zagreb, 1990, pp. 120–121.</ref> Haec omnia nos ad conclusionem ducunt Chroatiam Albam primae dimidiae saeculi X in circulo gentium Slavicarum occidentalium sitam fuisse, id est in vicinitate Boiki sive Bohemiae, prope Serbos in Germania orientali, inter Ugariam illius temporis (quae Slovaciam et Hungariam complectebatur) et Franciam. Ex his omnibus concluditur Chroatiam Albam in hodierna Polonia meridiana locatam esse. == 9. De differentiis inter capitulum XXX et capitulum XXXI == Communia capitulis XXX et XXXI sunt haec: utrumque commemorat adventum Chroatorum ex Chroatia Alba atque proelium Chroatorum contra Avaros, in quo Chroati Avaros superant. In ceteris autem rebus illa duo testimonia inter se discrepant. In capitulo XXX narratur fabula de quinque fratribus et duabus sororibus, quae in capitulo XXXI non reperitur. In capitulo XXX describitur saevitia Francorum erga Chroatos et bellum Chroatorum contra Francos quod septem annos duravit; in capitulo XXXI vero nulla fit mentio dominationis Francorum super Chroatos in Dalmatia. Tantum dicitur Chroatiam Albam prope Franciam sitam esse atque Francos (Germanos) Chroatiam Albam depraedari. Praeterea, in capitulo XXX dicitur Chroatos in Dalmatia se liberasse a potestate Francorum et accepisse baptismum ex Roma tempore archontis Porini; in capitulo XXXI autem dicitur Chroatos in Dalmatiam venisse iussu imperatoris Heraclii (610–641), quod magni momenti est, cum hoc '''sit unica expressa datatio adventus Chroatorum in fontibus (prima igitur dimidia pars saeculi VII)'''. Item in capitulo XXXI dicitur Chroatos venisse tempore patris Porgae, et tempore ipsius Porgae archontis baptismum ex Roma accepisse. (Duo nomina diversa, sed aliquatenus similia: Porga – Porin.)<ref>Recentior est inclinatio ut in nomine Porin varietas nominis dei Slavici Perun agnoscatur (Polonice: Piorun); cf. Alimov, 2015.</ref> In capitulo XXX saepe memorantur Francia, Franci et rex Otto I; contra, in capitulo XXXI memoratur solum imperator Heraclius eiusque munus, nec Franci ibi apparent, nisi quod Chroatia Alba prope Franciam sita esse dicitur. Nonnulli interpretes existimant capitulum XXX ab alio auctore compositum esse quam capitulum XXXI. Haec sententia de duobus diversis scriptoribus nititur, inter alia, analysi stilistica quae favet opinioni de duobus auctoribus. Saepe etiam dicitur scriptorem capituli XXX aliis fontibus usos esse quam scriptorem capituli XXXI. Tamen, ut iam diximus, fieri potest ut ipse imperator Constantinus duas diversas relationes de Chroatis in archivis suis habuerit, quas, cum eligere non posset, ambas inserere statuerit, eas simpliciter transcribens. Videtur tamen relatio in capitulo XXX esse aliena et transcripta, cum relatio in capitulo XXXI fortasse ab ipso imperatore consuta sit. Capitulum XXXI saepe habetur exemplum apertae propagandae Byzantinae (emphasi posita in munere Heraclii in adventu Chroatorum saeculo VII), cum capitulum XXX putetur repraesentare traditionem popularem Chroaticam de adventu atque memoriam de relationibus cum Francis. In capitulo XXX Franci exhibentur tamquam crudeles occupatores contra quos Chroati pugnant et vincunt; at re vera scimus solum ducem Pannoniae Liudewitum contra Francos pugnavisse, cum dux Dalmatiae et Liburniae Borna socius Francorum fuerit et adversarius Liudewiti Posaviensis. A temporibus Liudewiti usque ad compositionem additionis capituli XXX circiter 130–140 anni fluxerunt (si capitulum XXX, ut quidam putant, scriptum est annis 960, tempore quo rex Chroatiae Stephanus Držislav titulum patricii a Byzantino imperatore accepit).<ref>Alimov 2015</ref> Nihilominus non consentimus cum opinione quod capitulum XXX necessario tradit “puram” traditionem popularem, cum elementa traditionis popularis in utroque capitulo inveniantur.<ref>Margetić 2001, 127-131</ref> In capitulo XXX, ubi Franci saepe memorantur, situs Chroatiae Albae definitur secundum Bagibareiam; in capitulo XXXI situs definitur secundum locum Ungarorum. In capitulo XXX dicitur Chroatos in Chroatia Alba cum Ungaris foedera et amicitias contrahere; capitulum XXXI autem affirmat Ungaros atque Pechenegos Chroatiam Albam depraedari. == 10. Thesis de situ Chroatiae Albae in regione Cechiae orientalis, sive in ducatu Slavnikiano == Secundum traditionem popularem Cechicam, Cechi in terras hodiernas Cechiae a septentrione venerunt, ubi cum Serbis Albis confinia habebant, atque emigraverunt ut dominationem Serbicam evitarent. Una ex illis traditionibus refert protopatrem Cechum origine fuisse Lehum, eumque ex terra Chroatiae venisse, sicut in ''Chronica Dalimiliana'' saeculi XIV scriptum est. (Haud dubie non ex Chroatia Adriatica, sed ex Chroatia Alba septentrionali.) Per saeculum XX historiographia Cechica existimavit nonnullos Chroatos inter coetus fuisse qui ad ethnogenesim populi Cechici contulerunt. <center> [[File:České kmeny.png |thumb|900px |alt=Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus |''Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus (coloribus caeruleo et flavo signatus), secundum hypothesin de Bohemicis gentibus iam relictam, prout eam interpretatus est Rudolfus Turek anno 1957.'' ]] </center> Secundum fontes Francicos, in Bohemiae territorio parte altera saeculi IX plures duces regnabant (sex duces Bohemici), inter quos primatum tenebat dux Borivoj e stirpe Přemyslidarum, qui christianitatem accepit. Id erat tempus bellorum crebrorum cum Francis (Germanis). ===Theoria, qua ducatus dynastiae Slavnik in Bohemia orientali pro Chroatia Alba habetur=== In historiographia saeculi XX nonnumquam proposita est sententia, ducatus in Bohemia orientali (ad orientem Pragae), cum sedibus in Libice et apud hodiernam Kutna Hora, cuius fines Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' descripsit, fuisse ducatus Chroatiae Albae.<ref>Cosmas Pragensis (1045–1125), sacerdos et primus chronicarius Bohemus, auctor operis historici Chronica Boemorum.</ref> Dux partis orientalis Bohemiae (regio ad orientem Pragae circa Libice et Kutnam Horam) medio saeculo X, secundum fontes historicos, Slavnik vocabatur; unde tota familia dynastia Slavnikovica appellatur. Unus e filiis Slavniki, nomine Vojtjech (Adalbertus), brevi tempore episcopus Pragensis fuit; postea autem anno 997 in missione evangelizationis apud paganos Prutenos ad litus Balticum occisus est. Vojtjech iam anno 999 sanctus canonizatus est. Alter filius Slavniki, Sobjeslav, denarium argenteum cudi iussit in monetaria sui sedis Malin (hodie circa 3 km ad septentrionem‑orientem Kutnae Horae).<ref>Inscriptio nummi argentei Sobjeslavi: Malin civitas.</ref> Praecipuum domicilium familiae Slavnikovicae erat oppidum munitum Libice nad Cedlinou. Mense Septembri anni 995, in festo sancti Venceslai, oppidum oppugnatum est, et omnes ibi inventi trucidati sunt, ut Cosmas Pragensis vividissimo sermone refert. Solus Vojtjech, qui tum in Italia versabatur, et frater eius Sobjeslav, qui in Saxonia erat, mortem effugerunt. Sic familia ducalis Slavnikovica e historia Bohemica evanuit. Cosmas autem in sua ''Chronica Boemorum'' numquam aperte affirmat Slavnikum ortu ex Chroatis Albis fuisse. Quare concludendum est sententias de origine dynastiae Slavnik ex Chroatis Albis sine ullo fundamento in fontibus historicis positis. Redeamus igitur ad quaestionem de situ Chroatiae Albae sive Magnae. Imperator Constantinus Porphyrogenitus, qui opus suum ''De administrando imperio'' circa annum 950 conscripsit, in capite XXXI clare scribit: ''Magna Chroatia, quae et Alba dicitur, necdum usque in hodiernum diem baptizata est. Hinc sequitur ut Bohemia orientalis, id est ducatus Slavniki, pro Chroatia Alba a Porphyrogenito memorata haberi non possit, cum illa regio tempore quo DAI conscriptum est (circa 950) iam christianitatem recepisset. Nam et maiores Slavniki, sicut tota Bohemia, per missionem sanctorum fratrum Solunensium, Constantini (Cyrilli) et Methodii, in Ducatum Magnae Moraviae (863–885) evangelizati sunt; cum Bohemia sub duce suo Bořivoj I (circa 852–889) e stirpe Přemyslidarum vasalla Magnae Moraviae fuisset. Hypothesis saeculis XIX et medio XX exculta, quae nomina atque territoria “gentium Bohemicarum originariarum” retractare conabatur, inter quae etiam sedes Chroatorum in Bohemiam orientalem collocabatur, hodie ob probationum penuriam relicta est. Ad ''Encyclopaediam Academicam Historiae Bohemicae'' (2011) historici Dušan Třeštík conclusit Bohemiam aetatis mediaevalis antiquae repraesentatam fuisse a ducibus localibus singulis, qui saepe coniunctim agebant atque fortasse conventus gentiles celebrabant; sed “''quae in fontibus saeculi X et posterioribus pro nominibus gentium habita sunt (Lučané, Lemuzi, Pšowane, Sedličané, Děčané, Litoměřice, Zličané, Hbané aliique nonnulli) nomina sunt regionum, id est appellationes geographicae. Verum nomen gentis est Chroati, sed ii non in Bohemia sedebant, sed alicubi in Silesia''.”<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in: ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> Itaque locum Chroatiae Albae ulterius quaerere oportet, in regionibus ad septentrionem et orientem Bohemiae sitis. == 11.Documentum de institutione et finibus Episcopatus Pragensis anno 973 == Documenta autem in antiqua Cechia orta nonnullis suis testimoniis utilia indicia praebent de situ Chroatorum Alborum. Sic, verbi gratia, diploma Pragensis anni 1086, quod ad fundationem episcopatus Pragensis anno 973 pertinet, tradit in limite septentrionali episcopatus Pragensis habitasse: ''Psovane, Ghrvvati et altera Chrowati, Slasane ...''<ref>Cosmas Praguensis, ''Chronica Boemorum'', Lib. II., Cap. XXXVII</ref> <center> [[File:Screenshot_iz_Chronica_Boemorum_Lib.II,_Cap.XXXVII.png|800px|alt=Excerptum e Chronica Boemorum, Lib. II, Cap. XXXVII|''Excerptum e Chronica Boemorum (Lib. II, Cap. XXXVII).'' ]] </center> Chroati in hoc diplomate Pragensi memorati (Ghrvvati et altera Chrowati) inter gentes Bohemiae septentrionalis numerantur, una cum Psovanis; reliquae autem gentes Silesiae sunt: Slasane (circa Wratislaviam), Trebowane (Trzebnica), Dedosane (Żagań / Szprotawa) atque Bobrane (ad flumen Bóbr), quae omnes in parte meridionali‑occidentali Poloniae inter Odram et montes Sudetos sitae erant. Milciani vero ad occidentem memorati erant gens Sorabum Lusaticorum circa urbem Budyšin (Bautzen). <center> [[File:BOGUSŁAWSKI(1861)_Das_Siedlungsgebiet_der_Sorben_vom_7._bis_11._Jahrhundert_in_Mitteldeutschland.jpg |thumb|900px |alt=Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum |''Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum (saec. VII–XI).'' ]] </center> Chroati ex diplomate Pragensi (Ghrvvati et altera Chrowati) in ipsa triquetra finium Bohemiae, Poloniae et Germaniae siti erant. Hoc congruit cum assertione imperatoris Constantini Porphyrogeniti, qui refert Chroatiam Albam et Serbiam Albam ad fines terrae Boiki (Bohemiae) attingere, ubi etiam Francorum terminus erat. In variis codicibus Cosmae Pragensis nomen Chroatorum plurimis formis occurrit: Chrowaci, Chrouuati, Crouati, Crhuati, Hrouati, Chrowati,Ghrouati, Ghrwati, etc., quae omnes ad ethnonymum Slavicum Hrъvati referuntur. '''Ex mentione duarum Chroatorum partium in diplomate Pragensi haec concludi possunt: duae gentes Chroatorum in regione Poloniae meridianae certo exstiterunt. '''Prima pars in confinio Bohemiae et Poloniae, prope Sorabos Lusaticos, habitabat; altera vero orientius sita erat, fortasse in regione Poloniae meridianae circa Cracoviam. Cosmas enim solus auctor est qui duplicem Chroatorum praesentiam in spatio Slavico occidentali aperte confirmat. == 12.Regio Poloniae hodiernae ut area ubi sita erat Chroatia Alba seu Chroatia non baptizata prima parte saeculi X == Dissimile a regione Bohemiae, cuius principes iam exeunte saeculo IX fidem christianam acceperunt, annus officialis baptismi Polonorum habetur 966, cum dux Miesco ex gente Piastica principissam Bohemicam Dubravcam in matrimonium duxit. Conditio nuptiarum, quam ipsa principissa (secundum chronicas Polonicas) imposuit, erat ut dux Miesco baptismum susciperet. Hoc nos ad conclusionem perducit totam regionem Poloniae hodiernae, etiam Poloniam meridionalem atque ducatum Miesconis in Magna Polonia, prima parte saeculi X et adhuc circa annum 950, quo tempore Porphyrogenitus opus suum conscripsit, fuisse non baptizatam. Quapropter haec ipsa regio Poloniae meridionalis et meridio‑occidentalis verisimillimus est locus in quo quaerenda est Porphyrogeniti Chroatia Magna sive Alba. In altera parte saeculi X regio Poloniae meridionalis (Cracovia) atque meridio‑occidentalis (Silesia) politicae independens erat et extra statum Polonicum Piastidarum. Principes Bohemiae per episcopatum Pragensis conabantur potestatem suam ecclesiasticam, atque eo ipso politicam, in eas terras extendere. Cosmas, auctor ''Chronicae Boemorum'', aperte tradit provinciam Cracoviensem ab ipso anno 973, quo episcopatus Pragensis conditus est, ad eandem dioecesim pertinuisse, eiusque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Stir processisse, deinde ad meridiem versus montes Tatra in hodiernam Slovaciam, quae eo tempore pars Hungariae erat. Iurisdictio ecclesiastica episcopatus Pragensis principibus Bohemicis e gente Přemyslidarum diuturnam auctoritatem politicam pollicebatur, necnon facultatem amplificandi statum circa Cracoviam. Hi autem consilia circa annum 990 corruerunt, cum Miesco I Cracoviam et Silesiam armis occupavit, quo facto ambitiones Bohemicas in Polonia meridionali interclusit. Dux Miesco I (960–992) anno 966 baptizatus est, et prima dioecesis in Polonia demum anno 1000 in urbe Gneznensi condita est. Etiam saeculo XIV custodes urbani Cracovienses vocabantur Charwat. Initio saeculi XX milia hominum ex regione Cracoviensi in Civitates Foederatas emigrantium in documentis publicis se professi sunt Albos Chroatos (Anglice: White Croats). Nonnulli investigatores existimant Albos Chroatos latere sub nomine in fontibus tradito Vistulani (Vislani), quod ad plebem in Polonia meridionali circa Cracoviam pertinere videtur, quam memorat Geographus Bavarus.<ref>Janusz Bogacz, Czy jesteśmy Chorwatami? Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Tarnów Regional Museum). Dostupno preko Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20110717071759/http://www.muzeum.tarnow.pl/wydawnictwa/czytelnia/artykuly/kroacja.htm</ref> <center> [[File:Polska 960 - 992.png|500px|alt=Polonia tempore Miesconis I.|''Polonia tempore Miesconis I (960–992).'' ]] </center> == 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). == Rex Anglo‑Saxonicus Alfredus Magnus in opere quod Geographiam Europae inscribitur (annis 888–893), Orosio innixus, ita scripsit: <poem> '''Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan; '''and bē eastan Dalamensena sindon Horithi; '''and bē norðan Dalamensena sindon Surpe; '''and bē westan him sindon Sysele. '''Bē norðan Horithi is Mægðaland, '''and bē norðan Mægðalande is Sermende '''oð þā beorgas Riffin. </poem><ref>In sequenti loco exhibetur textus Anglo‑Saxonicus normalizatus, secundum Henricum Sweet, ex editione Londinensi anni 1883. Paulus Orosius, ''King Alfred’s Orosius'', ed. Henry Sweet (London: Published for the Early English Text Society by N. Trübner & Co., 1883). Textus Anglo‑Saxonicus ex codice Lauderdale, cum lectionibus variantibus e codice Cottoniano Tiberius B. I. Exemplar digitalizatum e bibliotheca Universitatis Oxoniensis, Internet Archive, https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog. </ref> In codicibus scriptum est: “''Bē norðan eastan Maroara sindon Dalamensan'';” quod falsum esse videtur, cum Dalamense, sive Slavicē Glomače, non ad septentrionem‑orientem Moraviae sed ad septentrionem‑occidentem sita fuerint, in regione quae hodie Germania orientalis est. Quapropter in editionibus criticis locus emendatus est in: “Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan;”. Interpretatio huius loci talis est: ''<poem> A septentrione et occidente Maroara (Moravienses) sunt Dalamensan; ad orientem Dalamensena sunt Horithi<ref> In diversis codicibus Anglo‑Saxonicis variae formae huius vocabuli occurrunt: Horiti, Horgiti, Horithi, Horoti.</ref>(Chroati); ad septentrionem Dalamensena sunt Surpe (Serbi); ad occidentem eorum sunt Sysele. A septentrione Horithorum est Mægðaland (?) ; et a septentrione Mægðalandi sunt Sermende usque ad montes Riffin.” </poem> Dalamense gens erat populus Slavicus occidentalis, qui etiam Glomače vocabatur, atque regionem hodiernae Saxoniae habitabat, inter flumina Albim et Muldam, circa urbes nunc Meissen, Dresdam, Lommatzsch et Döbeln sitas. Haec regio a Germanis postea ''Daleminzische Gau'' appellabatur. Situs eius ad septentrionem‑occidentem Bohemiae et Moraviae, ad orientem vero Thuringiae pertinet. In textu dicitur Surpe (Serbos) ad septentrionem eorum esse, Horitos autem (Chroatos) ad occidentem. Alio loco scriptum est: '''“be eastan Maroara londe is Wisle lond”''', id est: ad orientem terrae Moraviae est terra Visle, hoc est regio circa flumen Vistulam sita. Ex his apparet Horitos collocatos esse inter Germaniam orientalem ad occidentem et “terram circa Vistulam” ad orientem; quod regioni Poloniae meridiano‑occidentalis respondet. Hoc congruit cum sede cuiusdam coetus Chroatarum in ''Privilegio episcopatus Pragensis'' in Chronica Boemorum, ubi Chroati inter gentes Silesiacas memorantur. Porro Porphyrogenitus quoque ramum occidentalem Chroatarum Alborum ad fines Bohemiae (Boiki), ad vicinitatem Serborum Alborum necnon ad confinia totius ditionis Francicae ponit. Vocabulum Mægðaland, nonnumquam explicatum est ut Mazovia, nonnumquam ut terra fabulosa “puellarum”, cum mægð in lingua Anglo‑Saxonica significet puellam vel virginem. Explicationes traditae vocabulum Riffin ad Riphaeos montes referunt, montes mythicos in extremo septentrione orientali, fortasse ad Uralem. Sermende vulgo interpretantur ut Sarmatae. Ex hoc patet regem Alfredum, post Horitos atque post “terram circa Vistulam”, nullas iam certas notitias de regionibus ulterius ad orientem habuisse: nihil enim sciebat de terris gentium Balticarum neque de spatiis quae nunc Belarusiam, Russiam et Ucrainam continent. Ei locus ille ignotus erat, quem, more geographiae Graeco‑Romanae, Sarmatis (Sarmende) attribuebat usque ad montes Ripheos. Si autem ''Mægðaland'' sit corruptio ''Mazoviae''(Polonice: ''Mazowsze''), non terra fabulosa virginum, a quibus ad septentrionem Sarmatae (''Sermende'') usque ad Riphaeos montes porriguntur, tum Horithi = Chroati meridie Mazoviae collocarentur, in regione Poloniae meridiano‑orientalis. === Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana === Fons historicus, qui varia genera gentium Slavicarum ad septentrionem atque ad orientem Danubii cum sedibus suis enumerat, nomine ''Cartographi Bavarici'' (circa annum 845) notus, Chroatos omnino in indice suo non commemorat. Attamen idem fons, qui hoc titulo designari consuevit, in regionibus Poloniae meridianae ''Vistulanos'' memorat, quorum nomen a flumine Visla (Latine Vistula, Polonice Wisła) deductum est; hi enim circa superiorem Vistulam habitabant, cum principali sede Cracovia. De principe ''Zachumliae'', Michaele nomine, imperator Constantinus Porphyrogenitus circa annum 950 scribit traditionem familiarem principis Michaeli originem stirpis eius ex regionibus circa flumen Vistulam attribuere.<ref>Michael, dux Zachumliae, prima parte saeculi X floruit; erat contemporaneus regis Tomislavi, cuius potestatem supremam verisimiliter agnoscebat, ut ex opere Thomae Archidiaconi discimus, de participatione eius in conventu synodali Spalatensi una cum rege Tomislavo anno 925 commemorata.</ref> Altera gens, quam Cartographus Bavaricus memorat, sunt Lendiani, qui regionem Poloniae meridiano‑orientalis incolebant. Nomen eorum, Lendiani (Polonice Lędzianie), ex voce Slavica antiqua ''lęda'' = Croatice: ''ledina'' deducitur quae significat lētam, terram videlicet incultam, quae ex silvarum excisione et incendio ad culturam parata est. Territorium Lendianorum aestimatur ad orientem fluminis Vislae protendi, circa flumen San, deinde ad Wieprz atque ad Bug.<ref>Agitur de Bugo Occidentali, qui in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit, ubi fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit, atque postea in Poloniam intrat, ubi in Vistulam influit. Exstat etiam Bugus Meridionalis, qui circiter CL chiliometra ad orientem fontis Bugi Occidentalis oritur; hic vero ad meridiem decurrit et in Pontum Euxinum se exonerat.</ref> Nonnulla est possibilitas ut nomen fluminis Bug fontem praebeat nomini unius ex duabus sororibus in capite XXX operis DAI, Buga. Ex fontibus medii aevi noti sunt Buzani ut pars Volinianorum, in confinio Poloniae et Ucrainae.<ref>Vjekoslav Klaić, ''De Chroatia Rubra et Russia Rubra'', in periodico ''Hrvatsko Kolo'', Matica Croatica, Zagrabiae 1927, pp. 127–130.</ref> In Croatia, in regione Licensi, medio aevo extabat Buzka (Bužka) provincia sive Buzani; item in Hercegovina Buzko palus ad meridiem campi Livaniensis. Praeter ''Cartographum Bavaricum'', Lendianos memorat etiam imperator Constantinus Porphyrogenitus sub nomine ''Lendzanenoi''. Historicus Polonus Tadeusz Lewicki existimavit sub nomine Vistulanorum, quod ab appellatione fluminis Vislae (Polonice Wisła, Latine Vistula) derivatur, re vera latere Chroatos Albos. Sententiam suam confirmavit eo argumento quod fontes externi, ut opus regis Anglo‑Saxonici Alfredi, nomina gentium Slavicarum saepe depravare soliti sunt (uti fit in formis Horiti, Horgiti, Horoti pro Chroatis in Polonia austro‑occidentali), neque mirum esse quod gentes Slavicae in fontibus alienis omnino diversis nominibus (exonymis) appellarentur, <ref>Lewicki, Tadeusz (2006) [1951]. "Najstarije spominjanje Višljana u izvorima (Najdawniejsza wzmianka źródłowa o Wiślanach)" [The earliest mention of the Vistulans in sources]. In Nosić, Milan (ed.). Bijeli Hrvati I [White Croats I] (in Croatian). Maveda. pp. 86–99. ISBN 953-7029-04-2.</ref> sicut gens Glomache, quam Germani Daleminzen sive Dalamense apud regem Alfredum vocaverunt. Alter historicus Polonus, Henryk Łowmiański, thesis sustentavit utramque gentem, Vistulanos et Lendianos, ad Chroatos Albos pertinuisse.<ref>Łowmiański, Henryk (2004) [1964]. Nosić, Milan (ed.). Hrvatska pradomovina (Chorwacja Nadwiślańska in Początki Polski) [Croatian ancient homeland] (in Croatian). Translated by Kryżan-Stanojević, Barbara. Maveda. p. 30–31, 51, 57–60, 94, 125–126. OCLC 831099194.</ref> Investigatori Ucrainensis Leontii Voitovych thesis proposuit Vistulanos re vera inter prima plemina Polonica atque Silesiana fuisse, quae per saecula in terras a Chroatis inhabitas irruptionem atque invasionem fecissent; eosque incursione et colonizatione veterem regionem Chroaticam in duas partes divisisse: occidentalem et orientalem.<ref>Voitovych 2011, p. 29.</ref> Partem occidentalem reliquiae Chroatrum in Polonia austro‑occidentali, a gentibus Silesianis circumdatae, constituerent; partem vero orientalem Chroati in hodierna Ucraina occidentali superstites. Hac hypothesi explicaretur quomodo nomen Chroatrum ex amplis regionibus Poloniae meridianae paulatim depulsum atque evanidum sit. Tadeusz Lehr‑Spławiński, argumentis Slavistae Slovaci Luboris Niederle innixus, existimavit Vistulanos esse nomen quod fontes Germanici et alii occidentales praecipue adhibebant, cum fontes orientales — ut Porphyrogenitus necnon itinerarii et geographi Arabici — endonymum antiquius Chroati (apud Porphyrogenitum Hrovatoi / Horvatoi) retinerent; atque olim validam confoederationem gentinum Chroaticam in Polonia meridiana post migrationem partis Chroatrum in Balcanos occidentales dissolutam esse.<ref>Lehr-Spławiński, Tadeusz (1951). "Zagadnienie Chorwatów nadwiślańskich" [The problem of Vistula Croats]. Pamiętnik Słowiański (in Polish). 2: 17–32.</ref> Nonnulli fontes, plerumque indolis legendariae, ut traditiones populares in chronicis Bohemicis (Chronicon Dalimil) aliisque servatae, hoc ipsum narrant: Lechus quidam (Polonus) nomine Čech, ex terra Chroatrum cum familia et fratribus profugisse in regionem quam antea Vandali Germani incolebant. Aliae narrationes tradunt maiores Čechae ex aquilone fugisse sub pressione vicinorum Servorum. Tertiae leges memorant impetum gentium Silesianorum, quorum ethnonymum (Silesiani) vulgo et simpliciter ex eo deducitur quod ad meridiem “descenderent” (silaziti = descendere) in sedes hodiernas, atque ita maiores Čechae ad terras hodiernae Bohemiae migrare coegerint. <ref>In lingua Bohemica antiquiori, saeculis XII–XV, reperitur verbum ''sílaziti / sélaziti''; in dialectis Polonicis veteribus, praesertim Silesianis et Minoripolonicis, occurrunt formae ''sylazić / syłazić / zylazić'', quae formae hodierno Croatico ''silaziti'' valde sunt cognatae. Omnes hae voces a vetere Slavica radice ''sъ‑laziti'' oriuntur; cf. Russice ''слазить'' (slazit’), Ucrainice ''злазити'' (zlaziti). Forma Croatica moderna ''silaziti'' omnium est maxime conservativa, cum structuram praslavicam fere intactam servet.</ref> Quartae denique fabulae commemorant ''Cracum'' quendam, tamquam antiquissimum incolam Bohemiae; nomen eius cum toponymo Cracovia coniungitur.<ref>Vondraček, Češke povjestnice - dodiri s Hrvatima, 2004.</ref> Revera, omnibus fontibus hucusque cognitis perspectis, videtur nomen Chroati, Horvati antiquius quoddam stratum ethnonymicum repraesentare, quod fortasse saeculis V et VI dominans erat, dum in posterioribus saeculis identitatem suam sensim amitteret. Causae debilitatis identitatis nomine Chroatico expressae variae esse possunt: a) migratio maiorum coetuum Chroaticorum ad meridiem et occidentem, versus Adriaticum; b) impetus aliarum gentium Slavicarum ab aquilone, ut gentium Silesianorum et aliorum Polonicorum. == 14. ''Lingones'' in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi Spalatensis (circa 1250) == Ex nomine Lendianorum verisimile est derivari etiam vocabulum Hungaricum pro Polono: Lengyel, unde proficiscitur nomen quod in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi (circa 1250) invenitur: Lingones, in ea parte ubi Thoma scribit de septem vel octo generosa genera ex regionibus Poloniae, ex illis Lingonibus, in Dalmatiam venisse. Notandum est Thomam Archidiaconum Spalatensem saeculi XIII medio verisimiliter linguam Graecam ignorasse neque opus Constantini Porphyrogeniti (saeculi X) ad manum habuisse; quapropter eius relatio de septem vel octo generosis generibus ex Polonia oriundis testimonium est independens, quod confirmat narrationem de quinque fratribus et duabus sororibus in capite XXX operis ''De Administrando Imperio'' Constantini Porphyrogeniti. Differentia autem praecipua est quod Thoma Archidiaconus adventum illorum septem vel octo generum coniungit cum aetate regis Ostrogothorum Totilae, qui in prima parte saeculi VI vixit, cum Porphyrogenitus in capite XXXI adventum Chroatorum in primam partem saeculi VII datet. Notandum praeterea est quod etiam hodie in Polonia meridionali exstant toponyma quae nomen Chroaticum continent, ut ''Chorwatówka, Chorwatowa'', etc.; in Polonia meridionali invenitur etiam flumen ''Tugaj'', cuius nomen memoriam ''sororis Tugae'' ex capite XXX DAI refert. In Polonia vero orientali-meridionali flumen ''Cetynia'' reperitur, quod ad ''Cetinam'' in Croatia refert, dum hydronymum ''San'' ad flumen ''Sana'' alludit. == 15. Chroati in Nestoris Chronica == Opus ''Historia annalium praeteritorum'', sive ''[[Nestoris Chronica]]'', quod exeunte saeculo XI et ineunte XII a monacho Kioviensi Nestore (+1116) lingua Slavica ecclesiastica conscriptum est, unum ex fontibus gravissimis habetur qui clara testimonia praebent de sedibus magnae gentis Chroatorum in regione quae hodie occidentalis Ucraina est. ''[[Nestoris Chronica]]'', sive Annales, fons praecipuus est ad historiam primam gentium Slavicarum orientalium; attamen idem Chronica simul est una ex fontibus historicis in historiographia Croatica maxime neglectis.<ref> Plurimae chronicae et annales in terris Slavicis conservatae saeculo XII ortum habent. Antiquissima est ''Povest’ vremenych let'' sive ''Nestoris chronica'', Nestoro monacho Kioviensi (mortuo ante annos 1116 vel 1119) adscripta, lingua Slavonica ecclesiastica antiqua conscripta, quae in nonnullis posterioribus exemplaribus et recensionibus servata est. Vetustissima chronica Polonica est ''Gesta principum Polonorum'' (1112–1118), Latine scripta et Gallo Anonymo tributa. Alter scriptor Polonicus post Gallum fuit Wincenty Kadłubek, qui suam ''Chronicam'' (1190–1208) composuit. Prima chronica Bohemica Latine conscripta est ''Chronica Boemorum'', a presbytero Cosma Pragensi (1045–1125) redacta. Inter meridionales Slavos antiquissimum opus conservatum est ''Sclavorum Regnum'', Latine scriptum, vulgo ''Ljetopis popa Dukljanina''. A sacerdote catholico ex urbe Baro (hodie in Montenegro) conscriptum est, qui se ipse nomine “Gregorius presbyter Diocleas” profitetur. Opus plerumque ad medium saeculum XII refertur; nonnulli tamen investigatores censent id circa annos 1170–1190 compositum esse atque a tunc temporis archiepiscopo Barensi scriptum, de quo plura documenta supersunt, inter quae epistulae et testamentum, quo dona monasterio ''S. Chrysogoni'' Iadertino legavit. Ex his Eduardus Peričić (in: ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog'', Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1990.) concludit Gregorium archiepiscopum Diocleae et Barensis ortu Iadertinum fuisse, ibique in dicto monasterio vitam finivisse. Historici existimant hoc opus fide dignum esse tantum pro rebus a saeculo X incipientibus; quae vero ad priora saecula pertinent aut ficticia aut semi‑legendaria habentur, sicut celeberrima narratio de magno conventu in campo Duvaniensi sub rege Svetopeleco exeunte saeculo IX secundum ipsius operis chronologiam. Opus praeterea incipit indice mythico regum Gothicorum, qui ab saeculo V regiones Balcanicas occidentales tenuisse dicuntur; quodam autem loco Goti simpliciter in Slavos transformantur. Influentia ''Sclavorum Regni'' magna fuit in chronicis a saeculo XIII usque ad initium saeculi XVII. Videtur hoc opus cognovisse etiam Thomam Archidiaconum Spalatensem (saeculi XIII medii), qui initia praesentiae Slavicae in Dalmatia et Illyrico cum rege Gothorum Totila (saeculi VI prima parte) coniunxit; qui tamen, ut constat, Slavos ex Polonia deducere non potuit, cum in Italia natus, vixerit et mortuus sit. Praestantissimus chronicus Venetiarum saeculi XIV, Andreas Dandolo, opus ''Sclavorum Regnum'' quoque cognovisse videtur, quod ex mentione Chroatiae Albae et Rubrae apparet. Notandum est vocabula “Chroatia Alba” et “Chroatia Rubra” (in ''Sclavorum Regno'' et postea apud alios scriptores occurrentia) ad divisionem territorialem Chroatiae Adriaticae pertinere, non ad veterem “Chroatiam Albam” in regionibus Poloniae. Denique opus ''Sclavorum Regnum'' magnum habuit momentum in opere Mavri Orbinii Ragusini, qui magnum librum historicum ''Il Regno de gli Sclavi'', ideis panslavisticis imbutum, Italice conscripsit et anno 1601 edidit. </ref> Ex historicis Croatis notioribus solus Vjekoslavus Klaić ''Nestoris Chronicam'' diligentius tractavit, quod eius articuli in commentario ''Hrvatsko Kolo'' annis 1927 editis testantur. Ex recentioribus historicis Croatis Neven Budak ''Nestoris Chronicam'' tantum obiter memorat in uno ex libris suis recentioribus. Denique, ''[[Nestoris Chronica]]'' necdum in linguam Croaticam conversa est, nec exstat editio critica huius fontis historici. In hoc opere exponitur historia rerum gestarum in regionibus quas gentes Slavicae orientales incolebant: a sinu Finnico, lacu Ilmen et Novogardia ad septentrionem, per vallem fluminis Dnepr usque ad Pontum Euxinum. Pars historica Chronicae eventus a saeculo IX deinceps persequitur in regione ubi vasta civitas Slavica sub ducibus dynastiae Rurik, origine Scandinavis, formari coepit. Haec civitas centrum suum principale habebat in urbe Kiovia ad Dneprum, venam quasi vitalem illius partis Europae, atque in historiographia nota facta est nomine Russia Kioviensis. Nestor enumerat gentes Slavicas quae in illis amplissimis regionibus habitabant. Inter octo gentes quae territorium Ucrainae hodiernae incolebant, etiam Chroatos memorat. Chroati in regione Ucrainae tribus vicibus in opere Nestoris commemorantur: in parte generali capitis IX, ubi dicit… ''[...] vivebant igitur concordes '''et Polani et Severi et Radimici et Vjatici et Chorvati.''' (2) Dulebi vero habitabant secundum Bugum, ubi nunc Volinienses habitant; Uglici et Tiverci secundum Danastrim habitantes Danubium adtingebant; bis enim memoratur, ad bella pertinens: in capite XXI de expeditione ducis Kioviensis Olegi in Graecos et Constantinopolim annorum 904–907, ita scriptum est: ''(2) Anno 6415. Igore Kioviae relicto, Oleg magna cum multitudine Varaegorum, Tiudorum, Crivitioruin, Merorum, Polanorum, Severorum, Drevlanorum, '''Radimitiorum, Chorvatorum, Duliborum, Tivertiorum''', de quibus supra mentio est facta quique omnes Scythia magna appellantur, in Graecos profectus est, hos omnes Oleg partim in equis, partim in navibus, quarum duo millia erant, secum duxit; ubi Constantinopolim advectus est, Graeci fretum urbemque clauserunt. In capite XLV de bellis ducis Kioviensis Vladimiri scriptum est: ''Anno 6501. '''Vladimir contra Chorvatos''' profectus est; cum e '''bello Chorvatico''' reversus esset, Pecenegi ex altera Sulae ripa venerunt. De his rebus historicus Vjekoslavus Klaić scripsit: ''Haec tria loca in annalibus Nestoris aperte testantur iam multo ante annum 862, deinde per totum saeculum decimum, gentem quandam Slavonicam Chroatorum vixisse; eamque gentem saeculo X magis minusve sub potestate principum Russicorum Kioviensium fuisse, donec sanctus Vladimirus anno 993 bellum Chroaticum in eos movit. Nestor Chroatos plerumque ante Dulebos (Volinianos), post Radimicos memorat; unde colligitur eos habitasse in vicinia Duleborum sive Volinianorum, id est in parte occidentali hodiernae Ucrainae circa fontes fluminis Bug et superiorem cursum Dniestri, in regione urbium Leopolis, Rohatyn, Halicia et Ternopolia. <center> [[File:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|frame|600px|alt=Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX|''Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX.'']] </center> Tabula tribuum Slavicorum orientalium saeculorum VIII–IX. == 16. Archaeologica investigationes in Ucraina occidentali == Opera archaeologorum Ucrainensium ab annis 1960 incohata, atque praesertim per decennia recentiora, in regione superioris Podnestrovia, id est ad ripas Tyratis (circa Dniestrum), reliquias complurium habitationum et castellorum detexerunt, quae ad periodum a saeculo VI usque ad saeculum X pertinent. Effossa archaeologica in Ucraina occidentali annis 1981–1995 facta loca urbium primorum medii aevi in regione trans‑Carpathiae et Podolia occidentali patefecerunt, quae ad saecula IX–XI sunt relata. Agitur de oppidis munitis variarum dimensionum: 65% eorum superficiem circiter 0,2 hectariorum habebant; 20% circiter 2 hectaria; et circiter 15% superficiem plus quam 2 hectaria. In regione Prikarpatiae et Podolia occidentali plus quam XXXV urbes repertae sunt, quarum maiores in locis hodie notis ut Plisnesk, Stilsko, Terebovlia, Halicius, Revno, Leopolis, Lukovišče, Rokitne, atque in regione Roztočia sitae erant. Ex his urbibus tantum XII usque ad saeculum XIV supervixerunt.<ref>Cf. Korčinskij, Orest: Bijeli Hrvati i problem formiranja države u Prikarpatju, in: Bijeli Hrvati I, Rijeka 2006 (Latine: De Chroatis Albis et quaestione formationis civitatis in Prikarpatia).</ref> UNESCO in opere tutelae hereditatis culturalis atque historicae ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' memorat inventa duorum magnorum “oppidorum”, quorum reliquiae repertae sunt apud vicos hodiernos Pidhoroddya (Latine: Subcastellum) ) et Lykovyšče prope urbem hodiernam Rohatyn, quae ad periodum inter saecula VI–VIII sunt relata, atque cum Chroatis coniunguntur.<ref>Warsaw-Kiew 2011 https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1424.pdf</ref> Chroatis tribuuntur duo “goroda” (Ucrainice horody) insolitarum dimensionum, in quibus decem milia hominum habitare potuerunt: Plisnesk, amplitudine circiter 450 hectariorum, cum arce et centro cultus pagani, omnibus circumdatum septem lineis defensionis longis et complexis necnon pluribus minoribus vicis in vicinia; inventi sunt etiam plus quam CXLII tumuli (kurgani) qui utrumque genus sepulturae continent: et cremationes et inhumationes. Locus Plisnesk situs est prope vicum Pidhirtsi, atque ab anno 2015 ut “Reservatum historicum et culturalis” (Ancient Plisnesk) conservatur.<ref>https://www.exarc.org/oam/ancient-plisnesk</ref> Locus Stilsko<ref>https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=60576</ref>, amplitudine 250 hectariorum, cum arce 15 hectariorum, lineis defensionis decem chiliometrorum longitudinis, situs est ad flumen Kolodnica, tributarium Tyratis (Dniestri). Ibi reperti sunt rari exempla architecturae religiosa Slavicae prae‑christianae; quidam coniungunt inventum sacellum cum deo fortasse nomine Hors, qui in quibusdam scriptis mediaevalibus memoratur. Usque ad annum 2008 in regione Stilsko repertae sunt reliquiae et vestigia plus quam L vicorum aperti generis (sine munitionibus), qui ad periodum inter saecula VIII–X referuntur; item inventi sunt circa CC tumuli (kurgani). Archaeologi et historici ex his inventis existimant in ea parte Ucrainae ortum esse seriem urbium‑civitatum, similium polis antiquae Graeciae aliisque locis, unde de Chroatis in illa regione loquuntur tamquam de proto‑natione polycentrica, quae in unam maiorem rem publicam non coaluit. Praeterea ad constitutionem cuiusdam unitariae civitatis Chroaticae in Podnestrovia perveniri non potuit, quod multi loci cinere operti inventi sunt cum manifestis vestigiis magni incendii, quod ad finem saeculi X refertur atque coniungitur cum eventu apud Nestoris chronicon memorato ut “expeditio Chroatica” ducis Volodimeri anno 993. Eodem tempore, exeunte saeculo X et ineunte XI, Stilsko et Plisnesk desinere coeperunt exsistere. Attamen meminisse oportet hoc tempus esse frequentium bellorum: post mortem ducis Volodimeri (1015) illam regionem Boleslaus Chrobry (992 - 1025), dux Poloniae, invasit atque adiunxit. <ref>Boleslaus Chrobry ab anno 992 usque ad 1025 Poloniae dux fuit, atque anno 1025 coronatus est rex Poloniae, sed eodem anno obiit.</ref> Post hanc autem destructionis aetatem, per saeculum XI in nonnullis locis iterum apparuerunt habitationes quae paulatim creverunt in centra regionalia, sicut iam memoratum Halicium (Galicium), ex quo postea, aetate Austro‑Hungarica, totus ille tractus nomen Galicia accepit. == 17. Chroati in Ucraina (Russia Kioviensi) et Albichroati in Polonia meridiana — duae gentes separatae atque distinctae? == Hic concludi potest atque ex fontibus scriptis (Chronicon Nestoris exeunte saeculo XI et ineunte XII compositum) itemque ex archaeologicis testimoniis praebere de exsistentia gentis nomine Chroatorum in Ucraina per medium aevum antiquum, verisimiliter iam a saeculo VI usque ad eorum inclusionem in Ducatum Russiae Kioviensis saeculo X. Confirmationem additicam praebet relatio statistica de incolis Russiae imperialis anno 1861 confecta, in qua legitur in regione Volhinia 17 228 homines se ad gentem Horvatorum pertinere professos esse.<ref>Gluhak 1990. pag. 145; Incertum est utrum hic numerus ad solos viros pertineat an etiam feminas et pueros includat.</ref> Documentum quod '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' anno 1086 confectum est pars est operis Chronica Boemorum (lib.II, capit.XXXVII), a presbytero et historico '''Cosma Pragensi''' exeunte saeculo XI et ineunte XII conscripti. In hoc privilegio refertur de '''fundatione episcopatus Pragensis anno 973 facta''' atque describuntur fines eiusdem ex tempore fundationis, enumeratis omnibus regionibus limitaneis ac gentibus in finibus Episcopatus Pragensis habitantibus. A parte occidentali incipiens, ad septentrionem procedit, deinde ad orientem, ubi affirmatur episcopatum complecti totam regionem ac provinciam circa urbem Cracoviam, atque protendi ad flumina Bug et Stir ad orientem; postea ad meridiem versus Hungaros declinare, ad vertices montium Tatra pervenire, inde Moraviam includere, ac demum ad meridiem cum Bavaria confinia habere (hodierna Austria Inferior, quae illo tempore pars Bavariae erat). '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' documentum est quod, independenter a opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeniti, '''confirmat exsistentiam duarum coetuum Chroatorum (Chruuati et altera Chrowati) ad septentrionem Bohemiae in altera parte saeculi X.''' Chroati in “''Privilegio Episcopatus Pragensis''” memorantur post Psouanos, gentem in septentrionali parte Bohemiae, et in consortio gentium Silesiacarum: Slasanorum (Silesianorum), Boboranorum — gentis circa flumen Bobor (''Bóbr'') in Polonia meridionali-occidentali, Trebowanorum; item commemorantur Milciani, una ex gentibus ''Serborum Lusaticorum'', in hodierna Germania orientali ad triplicem finium contactum Germaniae, Poloniae et Bohemiae. Locus Chroatorum, quos ''Privilegium Episcopatus Pragensis'' memorat describens fines episcopatus ex anno 973, magna ex parte '''congruit cum descriptione Porphyrogeneti''' (circa annum 950) de situ Chroatiae Albae in capitulis XXX, XXXI et XXXII: '''iuxta terram Boiki (Bohemiam), ubi vicini sunt Albii sive non baptizati Serbi, atque ubi fines attingunt Franciam (Germaniam).''' ''Privilegium'' duas Chroatorum gentes (Chruuati/Ghrwati et altera Chrowati) memorat inter Psovanos et Slasanos positis, quod implicare videtur has duas Chroatorum partes sibi invicem proximas fuisse. Verumtamen id, quod simul commemorantur, fortasse ex ratione mnemotechnica conscriptionis ortum habuit: cum de coetibus eiusdem nominis ageretur, scriptor eos coniunxit, quia ita facilius meminisse poterat. Haud improbabile est inter utramque gentem Chroatorum alia quoque tribus interposita fuisse. Ita aperitur facultas ut hi “altera Chrowati” orientem versus collocentur, in Polonia meridionali circa superiorem Vistulam et Cracoviam, vel in regione meridionali Poloniae prope triplicem finium contactum Poloniae, Slovaciae et Bohemiae. Talis collocatio huius secundae partis Chroatorum in Polonia meridionali congrueret cum iis quae Porphyrogenitus refert, ubi in capite XXX dicit Albichroatos cum Hungaris amicitia et compaternitate coniunctos esse, atque in capite XXXI eos a Francis, Hungaris et Pecenegis depraedari. Constat nomades et equestris gentes, quales Hungari et Pecenegi, celeribus ac repentinis incursibus etiam loca satis remota petivisse: meminisse licet ingentes Hungarorum irruptiones in Italiam septentrionalem, ubi exercitum imperiale deleverunt, item in Germaniam (proelium apud Augustam Vindelicorum anno 955) atque usque in Franciam et Burgundiam. Similem equestris impetus rationem, cum direptione et vastatione coniunctam, eo tempore Pecenegi adhibebant. Haud dubium est Pecenegos in quibusdam excursionibus Poloniam meridionalem circa Cracoviam attingere potuisse; attamen primi, qui eis obviam fierent, fuissent Chroati in Ucraina occidentali circa superiorem Dniestrum. Si Bagibareia in capite XXX De administrando imperio pro Bavaria accipitur (ubi dicitur Albichroatos ultra Bagibareiam habitare), atque si consideretur quod medio saeculo X tota Austria necnon Slovenia sub potestate Bavariae politica erat, tum ex prospectu physico e civitatibus Dalmatiae — verbi gratia ex Iadera — ubi informator Porphyrogeneti de Chroatis habitare potuerit, Chroatia Alba re vera ultra Bavariam sita videbatur. Ex prospectu autem et situ spectantis Constantinopoli, Chroatia Alba ultra Hungariam posita erat, ut in capite XXXI de Chroatis scribitur, praesertim cum meminerimus Slovaciam hodiernam eo tempore sub ditione Hungarorum fuisse, et fines inter Poloniam meridionalem et Slovaciam montium Tatra iuga constituere. Omnia quae Porphyrogenitus tradit, una cum testimoniis ''Privilegii Pragensis'', eo ducunt ut Albichroati memorati in amplis regionibus Poloniae meridianae atque meridiano-occidentalis habitasse videantur. Item indicia ostendunt non de uno coetu Chroatorum monolithico agi, sed de pluribus coetibus inter se distinctis. In documentis publicis gubernii Civitatum Foederatarum, ''United States Congress Joint Immigration Commission'' anno 1911 editis, legitur de milibus immigrantium Polonicorum ibidem natorum circa Cracoviam identitatem ethnicam saepius declarare nomine Bielochrovat (“White Croats”). '''Existimamus vocabulum “Albichroati” proprie ad eos Chroatos pertinere qui in Polonia meridionali habitabant, occidentalius collocati quam Chroati Ucrainae. In regionibus ad meridiem Cracoviae situs est numerus hydronymorum et toponymorum vocabulum “albus” continens: flumen ''Biała'', urbs ''Bielsko‑Biała'', aliaque. Accedit quoque sententia de coloribus, qui in quibusdam culturis ad designationem partium mundi adhibentur: albus in culturis nomadum Eurasiae cum parte occidentali coniungitur, niger cum septentrione, ruber cum meridie, caeruleus vel viridis cum oriente. Haec ratio apud gentes Turcicas observata est, sed etiam in scriptis Sinensibus: oriens = viridis vel caerulea (arbor, ver), septentrio = niger (aqua, hiems), occidens = albus (metallum, autumnus), meridies = ruber (ignis et sol). Neque in mundo Slavico praetermittendum est exemplum nominis ''Belarus'', quod ad litteram significat ''Albarussia'', id est ''Russiam Albam'', quod quoque confirmat rectitudinem sententiae de designatione partium mundi per colores. Praeterea in lingua Polonica hodierna pro parte mundi “septentrione” non adhibetur vocabulum commune Slavicum (sever / sjever), sed “północ”, quod ad litteram “media nox” significat, id est cum tenebris et obscuritate, nigra colore, coniungitur. Item verbum pro meridie in lingua Polonica est “południe”, ad litteram “media dies”, quod calorem, lucem atque denique colorem rubrum suggerit. In his exemplis — praesertim ''Bjelohrvati'' sive ''Albichroatorum'' et hodiernae ''Belarus'' sive ''Albarussiae'' — adiectivum “albus” ut signum spatiale‑semanticum orientationis intra orbem Slavicum fungitur, "occidentem" designans. Quamvis Nestor in sua chronica ''Povest’ vremenyh let'' Chroatos in finibus hodiernae Ucrainae clare memoret, eos tamen epithetis “albos” non designat. Attamen uno in loco vocabulum Albichroati adhibet, sed tum eos una cum Serbis et Chorutanis (Karantanis) in eodem coetu recenset: “''Post multos vero annos consederunt Slaveni circa Danubium, ubi nunc est terra Hungarorum et Bulgarorum. Ex his Slavenis diffusi sunt per terras […]. Hi sunt ipsi Slaveni: Chroati albi, Serbi et Chorutani.''” Manifestum est agi de coetibus extra spatium historicum ''Russiae Kioviensis'' sitis, id est ad occidentem eius locatis. Haec distinctio confirmat Chroatos ad Dniestrum, ab Haliciensi regione usque in Podoliam, ut entitatem Slavicam localem perceptos esse, cum nomen ''Albichroati'' ad eas partes spectaret quae occidentalius positae erant — in Polonia meridiana et meridiano‑occidentali: ''Chruuati et altera Chrowati'' ex ''Privilegio Pragensi'', quod Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' (Lib. II, Cap. XXXVII) tradit. Iam antea, in capite de Bohemia, commemoravimus historicos Bohemos recentiores existimare Chroatos in ''Privilegio Pragensi'' memoratos verisimiliter in finibus Silesiae historicae, in Polonia meridiano‑occidentali, habitasse.<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> == 18. Adiectum: Avaricum Khaganatum et adventus Chroatorum == '''''Contextus chronologicus et historicus de prima sedimentatione Chroatorum in Dalmatia'' Circa annum 567 nova unda Asiatica in regiones Pannonicas irrupit: Avari. <ref>Menander Protector, Excerpta de legationibus.</ref> Eorum ruina et interitus gradatim facta sunt. Bella Francica sub Carolo Magno annis 791–796 potestatem Avarorum deleverunt, ut in Annalibus Regni Francorum atque in epistulis Caroli Magni describitur.<ref>Annales Regni Francorum, a. 791–796.</ref> Ex his fontibus discimus '''ducem Woinomirum Sclavum''' cum suis primum ad principalia Avarorum “anulos” pervenisse. Ille praecipua munimenta Avarica occupavit. Ex documentis Francicis intellegitur hoc factum esse antequam exercitus Francicus maior spatium inter Danubium et Tissam attingeret. Francis nuntium audientibus, iter suum acceleraverunt, metuentes ne Woinomirus, quamvis socius et vassallus Francorum, aurum argentumque ex anulis Avaricis direptis sibi occultaret. Post cladem militarem, Avari superstites fidem suam Carolo Magno dederunt, et iteratis legationibus petebant ut Franci eis novas possessiones in occidente concederent. Causa erat quod, post deletionem potentiae militaris, gentes Slavicae circumvicinae eos invadere coeperant atque exstinguere cupiebant. Qui heri domini fuerant, hodie odium subire coeperunt. Quaestio Avarici Khaganatus cum nonnullis quaestionibus fundamentalibus historiae Chroaticae arcte coniungitur. Secundum opus ''De administrando imperio'', circa annum 950 a Constantino Porphyrogenneto conscriptum, societas Chroatorum in provinciam Dalmatiae pervenit tempore Heraclii imperatoris (610–641). Haec est sola notitia explicita in fontibus historicis de tempore migrationis Chroatorum in regiones Dinaricas et Adriaticas. Porphyrogennetos scribit Heraclium Chroatos invitasse ut in Dalmatia advenirent, Avaros expellerent, atque ita civitatibus maritimis et insulis Adriaticis, quae adhuc Romanis habitabantur, auxilium ferrent. Chroatos contra Avaros aliquamdiu pugnasse in Dalmatia (provincia Romana multo amplior quam Dalmatia hodierna, partes magnas Bosniae et Hercegovinae complectens), et tandem vicisse: quosdam Avaros occidisse, alios potestatem Chroaticam agnovisse. Memorandum est narrationem Porphyrogenneti de adventu Chroatorum congruere cum aliis eventibus eiusdem aetatis, etiam ad Khaganatum Avaricum pertinentibus. In regionibus ad occidentem Avarorum, circa annum 622, gentes Slavicae sub ductu Samonis seriem felicium expeditionum contra Avaros inceperunt.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 48–50.</ref> Eodem tempore societas Slavica Samonis quotannis incursiones in terras Francorum faciebat, Thuringiam et Saxoniam depraedans. In proelio ''Vogastisburgensi'', Slavi sub Samone totum exercitum regium Francorum deleverunt, ex variis regionibus Francicis congregatum: ex Alemannia, Suevia, Saxonia et Francia propria.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 68.</ref> Anno 626, Avari ad orientem conversi sunt et magnum impetum in Constantinopolim facere conati sunt, Slavicis vassallis et Persis cooperantibus. Conatus urbem imperialem occupandi in cladem desiit.<ref>Chronicon Paschale, a. 626.</ref> Paulo post Baianus khaganus mortuus est, et potestas Avarorum post annum 630 diminuta est.<ref>Theophylactus Simocatta, Historiae.</ref> Hoc ipso tempore Porphyrogennetos adventum Chroatorum in Dalmatia ex septentrione collocat, tempore Heraclii (610–641).<ref>Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, c. 31.</ref> Itaque in eodem ambitu chronologico invenimus: * cladem Avaro‑Slavico‑Persicam apud Constantinopolim (626), * ortum regni Slavici Samonis in occidente et clades Avaricas in Moravia, Bohemia et regionibus vicinis, * defectionem Serborum sub Dervano ad societatem Samonis, * mortem Baiani khagani, * adventum Chroatorum in Dalmatia (in capitulis XXX et XXXI DAI descriptum, quae duas relationes praebent, sed conveniunt in eo quod Croati adversus Avaros venerunt). Annis 1970, alii historici Croatici (Lujo Margetić, Nada Klaić) theoriam alternativam proposuerunt de tempore quo Chroati in Dalmatia apparuerunt. Secundum eorum opinionem, Chroati qui ethnonymon '''Hrvati''' attulerunt non prima parte saeculi VII (ut in ''DAI'' cap. XXXI), sed in extremo saeculo VIII, bellis Franco‑Avaricis gerentibus, socii et vassalli Francorum, venerunt. Hoc sensu dux Woinomirus, in documentis Francicis memoratus ut victor principalis Avarici “anuli”, unus ex ducibus Croatorum fuisse putatur. Historici Austriaci Karlus Kronstein<ref>Karlus Kronstein, Die Slawen und die Awaren, Vindobonae, 1936.</ref> et Walterus Pohl<ref>Walterus Pohl, Die Awaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822, Vindobonae, 1988 (editio altera 1996).</ref> putaverunt Chroatos fuisse nomen ordinis militaris limitanei intra Avaricum Khaganatum, qui fines khaganatus custodiebat. Constat Chroatos apparere “prope” fines Avarici imperii (Ucraina occidentalis, Polonia meridionalis, Carantania in Austria meridionali, Dalmatia), sed extra lineas interiores eiusdem imperii. Lingüista Alemko Gluhak in libro suo ''Porijeklo imena Hrvat'' (''De origine nominis Chroati'') affirmavit illud gentium nomen (ex septem, secundum fabulam origo gentis in DAI, cap. 30) quod Chroati vocabatur, consedisse in regione a monte Velebitio meridiano, a flumine Zrmania usque ad flumen Cetinam, deinde ad Campum Duvani (antiquum Delminium, sedes veterum Delmatarum).<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, 1990, pp. 222–223.</ref> Hoc spatium, universim spectatum, complectitur partes hodiernae Dalmatiae septentrionalis et mediae atque Hercegovinae occidentalis. Constat prima centra regni Chroatici mediaevalis sita fuisse in regione ab urbe Nona (Croatice: Nin), prope Iadram (Croatice: Zadar), ad litus maris, usque ad Cninam in interioribus, tum ad Clissam (Croatice: Klis) et Solinum (antiqua Salona) haud longe ab Spalato. Regio est saxosa, ubi catenae montium parallelae secundum litus Adriaticum se extendunt, et inter hos montium scopulos parvae valles fertiles iacent. Maxima area terrae arabilis sunt Ravni Kotari, post Nonae (Nin) et Iadri (Zadar) fines, in interioribus regionibus. <center> [[File:Eastern Adriatic 1089.svg|700px|alt=Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089|Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089]] </center> Unum e primis sedibus civitatis Chroatorum ad litus maris Hadriatici fuit oppidum Nin (antiqua Aenona, mediaevalis Nona), XVII chiliometris ad septentrionem et occidentem ab Iadera situm. Primum fuit habitatio gentis Liburnorum, atque ab saeculo I municipii Romani dignitatem obtinuit. Medio saeculo IX ibi condita est episcopatus Nonensis (863/867), in quo tunc sedebat »episcopus Chroatorum«, cui iurisdictio super totam civitatem Chroatorum tributa est. Episcopatus anno 928 abolitus est, anno 1075 restitutus, denique anno 1828 omnino sublatus. Omnes monumenti epigraphici, qui hucusque in territorio Chroatiae ad saeculum IX pertinentes reperti sunt, Latine scripti sunt. '''Lingua Latina fuit sermo officialis (cancellariae et liturgiae) civitatis Chroatorum usque ad annum 1847, cum Senatus Chroaticus decreto suo sermonem Chroaticum in usum publicum introduxit.''' == 19. Adiectum: Etymologia ethnonymi Chroatus (''Hrvat'') == Plurimi linguistae, qui per ultimum saeculum quaestionem originis nominis ''Chroatus'' sive ''Croatus'' , Croatice:''Hrvat'' (plur. ''Hrvati'') tractaverunt, consentiunt hoc nomen non esse Slavicae originis. In eodem tempore maxima auctoritas in circulis linguisticis tributa est sententiae qua radices nominis ''Hrvat'' in circulo Indo‑Iranico subfamiliae Indoeuropaeae quaerendae sunt. Id praecipue factum est ob inventum duarum tabularum lapidearum repertarum medio saeculo XIX in excavationibus reliquiarum urbis Graeco‑Sarmaticae '''Tanais''', ad ostium fluminis Don (antiqui: Tanais) in Mare Azoviense (antiquum: Maeotis Palus) sitae,<ref>Tabulas inscriptionibus Graecis inscriptas detexit philologus classicus et historicus Russicus Pavel Mihajlovič Leontjev anno 1853.</ref>quibus nomen ''Hrvat'' ab initio saeculi XX saepius cum ramo Iranico linguarum Indo‑Iranicarum coniungi coepit. [[File:Ancient Greek Colonies of N Black Sea.png|center|800px]] ===19.1 Tabulae Tanaiticae === Agitur de duabus tabulis marmoreis inscriptiones Graecas longiores continentes, quae secundum indicia intra ipsum textum circa annum CC (200) p. Chr. n. sunt positae. Tabulae nomina regis urbis Tanais et civium publicas functiones gerentium enumerant. Notandum est has inscriptiones publicas esse, non sepulcrales.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Dimidia pars nominum Graeca est, altera vero pars ad linguas Iranicas pertinet, ut nomina ''Farnarak, Ardarak, Meuak, Nauak, Niblobor, Sandarz'', etc. Inter haec nomina investigatores moverunt nomina propria '''''Horoathos''''' et '''''Horouathos''''' (Χορούαθ[ος], Χορόαθος), quae cum ethnonymo moderno ''Hrvati'' comparata sunt. Primus relationem inter nomina ''Horouathos'' et ''Horoathos'' et ethnonymum ''Chroatus'' (Croatice:''Hrvat'', in lingua Russica forma:Хорват: Horvát) proposuit linguista Russicus '''Alexander L. Pogodin''' anno MCMII (1902). Huius coniunctionis fautores fuerunt multi historici et linguistae Europaei, inter quos František Dvornik, Max Vasmer, Oleg N. Trubačev. ===TABULA TANAITICA A=== '''Tabula A''' maior est et antiquior inscriptio, ad annos 175–211 p. Chr. n. referenda, quae ad tempus pertinet quo Tiberius Iulius Sauromates II (175–211) regnum Bosporanum rexit. Tabula marmorea, 0.92 m × 0.73 m × 0.09 m metiens, verisimile est graviter laesa fuisse etiam ante excavationem. Triginta duo versus ex triginta fragmentis servati sunt. In inscriptione publica memorantur rex, synodus sive coetus devotionalis, praefectura eiusdem coetus, atque sodales ordinarii, numero paulo infra quadraginta. Versus quartus finitur mentione patris synodi, Horoúathi (Χορούαθος), qui versu quinto nominatim iterum occurrit; inter alios etiam vir ignotus, qui dicitur filius Horoáthi (Χοροάθου), commemoratur. Inscriptio fine clauditur data, ex qua servata est tantum appellatio mensis Graeco‑Macedonici, qui Iulio aut Augusto respondet. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae A<ref>CIRB 1277, cf. IosPE II 445; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 173–211 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/184019</ref> == <poem> 1    Θεῷ Ὑψί̣σ̣τῳ.                    ἀγαθῆι τύχηι. βασιλεύοντος βασιλέως ∙ Τιβ(ερίου) ∙ Ἰουλ(ίου) ∙ Σαυρομάτου φιλοκαίσαρ[ος κα]ὶ φιλο[ρ]ωμαίου, εὐσεβοῦς, ἡ σύνοδος ἡ περὶ ∙ ἱ[ερέα Ἰού]λ̣ιον̣ Ῥ̣αλ̣χάδου καὶ πατέρα σ[υ]νόδου 5 '''Χορούαθ̣'''[ον — —]ο[— —] καὶ συναγωγὸν Ἀρδά[ρα]κον [Σ]υ̣νεγδήμ̣[ου καὶ φιλ]ά̣γ[αθ]ον Δίαι[ο]ν̣ Κ̣ε̣ρ̣δ̣ω̣ν̣άκο̣υ̣? καὶ [π]αραφιλάγαθο̣[ν — — —]ιον Φοργαβάκ̣[ου] καὶ [νεα]ν̣ισ- [κ]ά̣ρχην Δημήτ̣[ριον Ἀπο]λ̣λωνίου καὶ γυμ[ν]ασιά[ρχην] Βα- [σι]λείδ̣ην Θεον̣[είκ]ο[υ καὶ Ἄ]τ̣τα̣ν Ἡρακλείδου φίλο̣[ν]? τ̣ῆ̣ς 10 [συ]ν̣όδου [καὶ] οἱ λο̣[ιπο]ὶ [θια]σῖτ̣αι· Ἀρδά̣ρα̣κος Ζια̣- [— —]ου, Δη[μήτ]ριος [— — —]ου, Λείμανος Φίδ̣α̣, [Μί]δαχ̣ο̣ς? [— — —]άνου, Ἀ[σκ]ληπιάδης  Οὐαλε̣[ρ]ί̣ου, [․․]γ?όδαν[ο]ς [Δημητ?]ρίου, [Μ]ενέστρατος Λυκίσ[κο]υ [— — —]ικάχο[υ], Διό̣φαντ[ος] Δείου, Πόπλ[ιο]ς 15 [— — — —]δα, Ἡρακλείδ[ης] Ἐπιγόνου, Ἰα̣ρ̣δο- [— — — — Δ]η̣μητρίου, Ἀ[φ]ροδείσιος  Χρυσέ- [ρωτος, Φαλ]δά[ρα]νος Ἀπολλωνίου, Φίλιπ- [πος — — — —]ν̣ο[υ], Καλοῦς Ἀθηνίου, Κόφαρνος [— — — — — — — — — Τ]ρ̣ύφων Ἀνδρομ[έν]ους, 20 ο̣[— — — — — —] '''Χοροάθου''', Θεότειμος  Ψυχα- ρίων̣[ος, — —]δίβαλος Φαρ[νάκου], Ε̣ὔιος Ῥό- δων[ος, Ἡρα]κλείδης Ἄττ̣[α, — — — — Ἀρισ]- τοδ[ήμου, Σ]ύ̣μ̣μ̣αχος Σα[— — — — — — — —] κος [— — — — — — — — — — — — — — — —] 25 φιλο[— — — — — — — — — — — — — — — —] ορανσ̣[— — — Ζωρθῖ?]ν̣ος  Βε[λλικοῦ? — — —] Ῥ̣α̣δάμ̣[ειστος? — —] Φαδινά[μου — — — — —] Μύ̣ρ̣[ων? — — — — —] Μαστοῦ̣ [— — — — —] πο[— — — — — — — —]ος Ἀρδα[ράκου? — — —] 30 Φιδ[α— — — — — — —]νος̣ Χαρί[των — — — Ἀ]- ράθι[— — — — — — — — — — — — — — — — —]                                     vacat 32  ἐν τ[ῶι — — ἔτει καὶ μη]νὶ Λῴ̣[ωι — — — — —] </poem> ===TABULA TANAITICA B=== Tabula B minor est inscriptio, mensuris 1,053 m × 0,71 m × 0,08 m, ad annum CC p. Chr. n. relata (517 secundum computationem temporis Bosporanam). Haec inscriptio recentior est, quod apparet ex mentione Tiberii Iulii Rhescuporis III, filii Sauromatis II. Minus detrimenti accepit: in quattuor partes fracta est et satis bene legi potest. In ea incisæ sunt viginti lineæ litteris Graecis capitalibus monumentalibus. In lineis VI, VII, VIII et IX commemorantur, una cum nominibus patrum, quattuor principes civitatis Tanaeitis eo tempore quo hoc monumentum erectum est (Hofarno, Babos, Niblobor, Horoathos). Monumentum positum est ob renovationem fori centralis urbis Tanaeitis. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae B<ref>CIRB 1245; cf. IosPE II 430; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 220 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/183985 .</ref> == <poem> 1  ἀγαθῆι  τύχηι. ἐπὶ βασιλεῖ Ῥησκουπόριδι, υἱῷ μεγάλου βασιλέως Σαυρομάτου, κα̣[ὶ] Ζήνων Φάννεως πρεσβευτῇ βα- 5 σιλέως Ῥησκουπόριδος #⁵⁶ καὶ Χο- φάρνου Σα̣νδαρζίου #⁵⁶ Βάβος Βαιο- ράσπου #⁵⁶ Νιβλόβωρος Δοσυμοξάρ- θου #⁵⁶ '''Χορόαθος''' Σανδαρζίου ἄρχον- τες Ταναειτῶν #⁵⁶ Χόφραζμος Φοργα- 10 βά̣κου, Βασιλείδης Θεονείκου ἑλ- ληνάρχης ἐξαρτίσας τὴν ἀγορὰν̣ ἐκ τῶν ἰδίων ἀναλωμάτων ἀπεκα- τέστησ̣α̣ τῇ πόλει καὶ τοῖς ἐμπό- ρ̣ο̣ι̣ς̣ δ̣ιὰ ἐπιμελητῶν Ζήνωνα Φά[ν]- 15 [ν]ε̣ως #⁵⁶ Φαρνόξαρθος Ταυρέου, Φαλδάρανος Ἀπολλωνίου καὶ [ἀρ]χιτεκτόνων Διοφάντου Νε- οπόλου κα[ὶ] Αὐρηλίου Ἀντωνε[ί]- νου, Ναύακος Μευάκου. 20    ἐν τῷ ζ̣ιφʹ. </poem> [[File:Horovathos.jpg|thumb|center|800px|Nomen Χοροάθος in Tabula Tanaitica B]] === De tabulis Tanaiticis: historia receptionis et aestimatio hodierna === Per magnam partem saeculi XX, cum Chroatia pars Iugoslaviae esset, historici Chroatici tabulas Tanaiticas aut tacebant aut exemplum negativum proponebant, dicentes similitudinem onomasticam casu fortuito ortam esse, non argumentum ad originem gentis deducendam.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Hodie tabulae Tanaiticae in studiis linguisticis cautissime tantum ut possibile '''testimonium ad etymologiam ethnonymi''' illustrandam accipiuntur, nullo modo autem ut argumentum ad originem biologicam (geneticam) gentis Chroaticae ex Sarmatis Iranophonis deducendam.<ref>Heršak, Emil; Nikšić, Boris (2007), [Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje), Migration and Ethnic Themes 23 (3).]</ref> Necesse est distinguere inter originem nominis ''Hrvat'' et originem ipsius populi Chroatici, cum omnis gens per processus ethnogeneticos complures et saeculares formetur, in quibus elementa genetica, linguistica et civilizatoria inter se miscentur. === 19.2 Contextus historicus translationis nominis Sarmatici ''Horvata'' in Slavicas communitates inter Borysthenem et Tyrum === Chroati lingua sua indubitanter ad gentes Slavicas pertinent, et plerumque maior pars minoritatem linguistice absorbet. Nota sunt exempla Bulgarorum Turcicorum in Bulgaria, Francorum Germanicorum in Gallia, qui nomen suum maiori populo reliquerunt, sed linguam eius paulatim acceperunt; item Normanni Scandinavi in Gallia septentrionali, qui intra unum saeculum linguam Francogallicam receperunt eamque postea in Britanniam Anglosaxonicam transtulerunt. His analogiis congruit opinio secundum quam quaedam cohors Sarmatica nomine ''Horvata'' vel ''Horoata'' ex regionibus circa Maeotidem Paludem et flumen Don (antiqui: Tanais) '''ad occidentem migravit, fortasse sub impetu Hunnorum''', una cum multis coetibus Sarmaticis, inter quos Alani eminentissimi erant. '''Formam *''Horvata'' reconstruere conatus sum ex voce ''Horvat'' (forma nominativi singularis), quae in orbe Slavico latissime diffunditur atque inscriptionibus Tanaidis ut forma ''Horouathos'' confirmatur. Ablato suffixo Graeco ‑os obtinetur ''Horvat[h]'', cui, secundum leges morphologicas Sarmaticas, suffixum ''‑ta‑'' adiungitur, ut in ''Sarmata'' et ''Sauromata'', unde provenit forma ''Horvata''. Structura radicum ''Sar‑m‑ata'' et ''Hor‑v‑ata'' congruit, cum suffixum Scytho‑Sarmaticum ''‑ta‑'', quod est suffixum pluralitatis Sarmaticae, etiam in Ossetico ut ''‑tä'' exsistat. Quare probabilis videtur forma antiqui ethnonymi Sarmatici ''Horvata'' sive ''Horoata''. Hi Sarmatae, qui ''Horvata'' vocabantur, in regione quae nunc Ucraina est cum gentibus Slavicis consederunt atque eis nomen suum tradiderunt. Hac theoria explicatur ortus Hrvati ut coetuum Slavicorum nomen Sarmaticum ferentium. Ex ''Horvata'' Ucrainae partes se separaverunt atque ulterius ad occidentem profectae sunt, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae considentes; quod confirmatur ''Privilegium Episcopatus Pragensis saeculi XI'', necnon traditionibus de adventu ''Hrvati'' ex partibus Poloniae ad Adriaticum, quae apud Constantinum Porphyrogenitum reperiuntur, sed etiam apud alios chronistas, ut in opere Thomae Archidiaconi ''Historia Salonitana'', ubi narratur septem vel octo genealogias ex regione Poloniae in Dalmatiam se collocasse. Europa antiquae serae et medii aevi prioris regio erat mobilitatis demographicae insignis. Coetus sine finibus politicis stabilibus, sine identitatibus territorialibus firmis, saepe sine consilio diuturno movebantur, necessitatibus, periculis et occasionibus subito ortis respondentibus. Incursus alicuius gentis transeuntis aut fama de bonis condicionibus in regione ignota eos in motum ponere poterat. Notae sunt historiae de itineribus Ostrogothorum et Visigothorum, de Rugicis Germanicis, de bello Odacri contra Rugicos cum exercitu Alanorum, de migrationibus Vandalorum et Alanorum usque in Africam septentrionalem, de fato Herulorum, de itineribus Langobardorum qui terras multarum gentium transierunt, inter quas ''Anthib'', de pugna cum “Amazonibus”, etc. == 20. Reconstructiones linguisticae et hypotheseon de etymologia ethnonymi Chroati == Ad rationem identitariam autoperceptionis gentis magni momenti est ''mythus originis'' sive ''fabula fundationis''. In hoc autem capite quaestionibus ethnogeneseos Chroatorum non tractabimus, neque duabus eius partibus principalibus: parte historico‑identitaria nec parte genetico‑biologica. Hic enim solummodo de etymologia nominis Chroati agimus, id est de origine ipsius vocabuli, non de origine gentis. Hoc praecipue monendum est, cum etiam historici professione haud raro in errorem incidant confundendi varias theses de origine gentis cum thesibus de origine nominis. '''Reconstructio linguistica''' per se ipsa non est probatio. Ea enim repraesentat praesumptionem, id est coniecturam in certis regulis ac formis linguisticis fundatam. Quam ob rem quamlibet huiusmodi reconstructionem rectissime hypothesin appellare oportet. '''Hypothesis''' praesumptionem significat quae mutari potest; in regularitatibus quidem nititur, sed probatione directa caret. '''Thesis''', contra, sententiam designat quam auctor quidam tuetur; haec sententia etiam falsa esse potest, sed ut “positio” quaedam formata est. Hoc vocabulum adhibetur cum ostendere volumus aliquem interpretationem quandam defendisse. '''Theoria, sensu stricte scientifico''' (in sensu stricto), systema explicationis probationibus confirmatum denotat. Cum reconstructiones linguisticae probationes directas non habeant, expositiones quae ex eis praecipue oriuntur nullo modo vocabulo theoriae scientificae contineri possunt. Antequam varias hypotheses de etymologia ethnonymi Chroati lectori proponamus, necessarium ducimus hanc terminologiam supra memoratam explanare, quae in litteris linguisticis et historiographicis saepius occurrit. Id facimus ex cautela critica, cum non pauci auctores hypotheses suas in reconstructionibus fundatas fere ut veritatem scientificam indubitatam exhibeant, id est ut “argumentum irrefragabile” thesis quam tuentur. Talis ratio methodologica — proclivitas scilicet ut hypothesis pro veritate definitiva proponatur — omnino erronea est. === 20.1 Etymologiae ethnonymi Chroati ex linguis Iranicis === Maximus Vasmer, celeberrimus linguista Germanicus et slavista, primum proposuit etymologiam ex veteri Iranico ''(fšu)-haurvata'' = “pastor”, secundum formam Avesticam ''haurvaiti'' = “pascit”; postea autem derivationem suadebat ex veteri Iranico ''hu‑urvatha'' = “amicus”. Stephanus Krizin Sakač, historicus Croaticus e Societate Iesu, nomen Chroati cum veteri Iranico ''Harahvaiti'' coniunxit, quod tempore dynastiae Achaemenidarum (Cyri Senioris et Darii), sed etiam in antiquioribus textibus Avesticis, regionem designabat partim in territorio hodierni Afganistaniae sitam. <ref>Sakač: ''O kavkasko-iranskom podrijetlu Hrvata''(''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum''), in: ''Hrvati do stoljeća VII.'' (''Croati usque ad saeculum VII''), Zagrabiae 2000.</ref> Haec regio in scriptis Avesticis ''Harahvaiti'' appellabatur, in veteri Persico ''Harahuvatis'', quod postea in Graecum translatum est ut ''Arakhosia/Arachosia''. Hoc nomen respondet Sanscritico ''sarasvati'', quod significat “aquarum copia abundans”. Regio est in valle fluminis ''Hilmend'', in parte meridiana Afganistaniae hodiernae (V. Oranskij 1988: 127). Alemko Gluhak, linguista etymologus Croaticus, affirmat formam Harahvaiti secundum regulas linguisticas solum formas dare posse: * ''*Xorъšedi, *Xorъšedja'', vel fortasse ''*Xъrošedi'', quae non congruunt cum forma reconstructa paleoslavica: * ''*Xъrvat(in)ъ''.<ref>Gluhak 1990: 296–299</ref> P. Tedesco nomen Chroat ex Iranico ''huravant'' = “solaris” derivare conatus est. Alemko Gluhak (1990), in opere ''Porijeklo imena Hrvat'' (Latine: ''De origine nominis Chroatus'') , ad hypothesin etymologicam Olegii N. Trubačev se inclinavit. In primis Trubačevi hypothesibus annorum 1960, proponebat nomen a veteri Iranico ''*harvata'' vel ''*haurvata'' ortum esse, quod cum nominibus ''Sarmatai'' et ''Sauromatai'' comparabat, ubi suffixum Sarmaticum‑Scythicum pluralis ''‑ta'' inveniebat, quod etiam in Ossetico forma ''‑tä'' exstat. Deinde formam *haurvata cum voce Avestica ''haurvatat'' = “integritas, totalitas, sanitas” comparavit. Postea, annis 1980, Trubačev alias etymologias proposuit: nomen Chroati ex Iranico adiectivo ''*har‑va(n)t‑'' ortum esse, quod significat “feminei, ii quibus feminae sunt”, idque coniungebat cum matriarchatu, qui secundum eum in regionibus circa Pontum Euxinum et Caucasum olim exstitisse putabatur, cum mulieribus bellatricibus apud Sarmatas quas iam Herodotus memorat, atque cum Amazonibus fabularum Graecarum (Trubačev 1981: 151). Trubačev praeterea etymologiam nominis quod Graeci ''Sarmatai'' scribebant ita explicat: id a forma Indo‑Arica ''*sar‑ma(n)t'' = “ii quibus feminae sunt, feminei” derivari; pars prior nominis est Indo‑Aricum ''*sar‑'' = “mulier”, quod in linguis Iranicis dat ''*har‑''. Secundum Trubačevum et Gluhakum, qui hanc hypothesin sequitur, hoc confirmatur etiam locutione in litteris Graecis reperta: ''Sarmatai Gynaikokratoumenoi'' = “Sarmatae quibus feminae imperant”. In regione Sinda, prope Mare Azoviense, inter gentes Iranicas aetate Romana etiam quaedam coetus Indo‑Arici habitabant, ubi reperta sunt nomina feminea Graece scripta: ''Saria'' (sar = mulier) et ''Maiosara''. Regina Sindica Bospori vocabatur ''Kamasaryē'', quod explicatur ut ''*kama‑sar'' = “mulier amata”. Apud modernos Ossetas servatus est vetus epos de gente heroica ''Narta''; unus e personis centralibus est ''Satana'', mater sapientissima gentis, educatrix iuvenum heroum (Abaev 1965: 84; 1979: 39–40). Praeter Ossetas, qui habentur posteri Sarmaticorum Alanorum, epos ''Nartarum'' pars est traditionis aliorum populorum Caucasicorum: Adigeorum, Kabardinorum, Abazorum, Tschetschenorum, etc. Putatur nucleum huius carminis ad tempora Scythica pertinere. Oleg N. Trubačev concludit nomen Chroati primitus ab aliqua gente Iranice loquente portatum esse, quae postea slavicizata sit (Gluhak 1990: 305). Linguista Ranko Matasović ethnonymum ''Hrvat'' e radice Iranica derivari putat, quamquam plures origines Iranicae proponuntur nec ulla omnino certa est. Inter eas probabilissima videtur esse forma Ossetica (Alanicā) *''xurvæt'', significatione “custos”, quae legibus phonologicis et morphologicis cum forma Slavica congruit.<ref>Ranko Matasović, "Ime Hrvata", in: Jezik 66 (2019), 81–97.</ref> === 20.2 Aliae hypotheses de etymologia ethnonymi Chroatus (Hrvat) === Praeter varias hypotheses Iranicas et reconstructiones etymologicas nominis ''Hrvat'', iam inde a media aetate comparuerunt aliae quoque interpretationes. Imperator Constantinus VII Porphyrogenitus, in opere suo ''De administrando imperio'' medio saeculo X conscripto, primam talem etymologiam proposuit, ubi nomen Chrobatoi (lege: Hrovatoi) deducebat a voce Graeca ''khōra/chōra'' = “terra”, videlicet per formam alternativam Chorbatoi (lege: Horvatoi), cum expositione quod “Chroati in lingua Slavonica interpretantur eos qui multas terras possident” .<ref>Gluhak 1990 : 294</ref> Thomas Archidiaconus (saec. XIII) Spalatensis, in opere ''Historia Salonitana'', protulit opinionem nomen Chroatae pertinere ad nomen incolarum insulae Curictae, quod, ut aiebat, antiquitus fuisse ''Curetes'' vel ''Curibantes''. Historicus Croaticus Georgius Rattkay (saec. XVII) putavit nomen ''Hrvat'' cum verbo Croatico ''hrvati se'' = "colluctari" coniungi.<ref>Baro nobilis Georgius Rattkay (1612–1666) primam historiam systematicam regni Croatiae composuit: ''Memoria regum et banorum Dalmatiae, Croatiae et Slavoniae'', Vindobonae, 1652.</ref> Hae interpretationes antiquiores plerumque aestimari possunt ut ingeniosae sed “popularis” indolis, non vero scientificae. Missionarius Hungaricus Timon (saec. XVIII) nomen Hrvat deducebat ab appellatione ducis Bulgarici ''Kuvrat''. Tales conatus derivandi nomen Hrvat a nomine Kuvrati iterum in saeculo XX apparuerunt. Saeculo XIX ortae sunt multae aliae etymologiae: K. Zeuss putavit nomen ex vocabulo Germanico ''haru'' = “gladius” derivari putavit (quod in Polonico, ut aiebat, exstitisset ''karwat'' = “gladius brevis”, cum revera in Polonico saec. XIV nota sit vocabulum ''charwat'' significans “custodem urbanum” Cracoviae). S. Mikucki coniunxit nomen ''Hrvat'' cum radice Sanscritica ''śarv-'' = “ferire”. P. J. Šafařik comparavit ''Hrvat'' cum formis ''xr'b't'', ''xrib't'', ''xrib'', quia Rutheni et Ucraini montes Carpaticos vocant ''Horby'', id est ''Chrby'', unde secundum eius interpretationem nomen ''Hrvati'' cum nomine Carpatum cohaereret. F. von Miklosich deducebat nomen ex ''hruv/hr’v'' = “saltatio”. L. Geitler proposuit nexum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” et ''śarvuotas'' = “loricatus”. F. A. Braun in nomine ''Harvate'' vidit formam Germanicam nominis Carpatum: ''Harfaða fjöll''. R. Much coniunxit nomen ''Hrvat'' cum forma Germanica ''hruvat'' = “cornutus”.<ref>De etymologiis saec. XIX vide: Šišić 1990 : 236–238.</ref> A. Brückner nomen comparavit cum Slovaco ''charvati se'' = “resistere”, idque cum radice Slavonica ''*sk’rv- / x’rv-'' coniunxit, quod iterum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” comparavit. Otto Kronsteiner nomen ''Hrvat'' per linguas Tataricas et Baschkiricas ad vocem Turcicam ''xərvata'' = “milites liberi” referebat, quod cum magno influxu Avarorum in ethnogenesin Croaticam coniungere conabatur. Attamen nulla harum etymologiarum, sive linguistice sive historice, satis probabilis iudicari potest. === 20.3 Etymologia nominum quinque fratrum et duarum sororum (''DAI'', cap. XXX) === == 21. De distributione cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna == Aestate anni MMXX investigationem per rete perfeci de existentia et distributione cognominis ''Horvat'' in Foederatione Russica atque in regionibus finitimis. Inquisitionem institui inspectione registrorum cognominum in indicibus telephonicis publicis. Cognomen ''Horvat'' in Foederatione Russica circiter ducentos quinquaginta homines in talibus registris repertos praebuit. Ex conspectu distributionis cognominis ''Horvat'' in tabula geographica Foederationis Russicae hunc ordinem geographicae dispersionis observavi: praeter paucos homines in regionibus urbium maximarum, ut Moscuae et Vladivostoki, plerique alii hoc cognomine inscripti collocati erant in spatio geographico inter Pontum Euxinum et Mare Caspium (directione occidente‑oriente), cum maxima frequentia in septentrione circa urbem Casani ad Volgam in Tatarstania, et cum altera maxima frequentia in meridie, in regione Reipublicae Kabardinensis in Caucaso. '''Quod ad distributionem cognominis ex ethnonymo derivati attinet, regula observata est quae docet cognomina ex nomine gentis dominantis vel indigeni in ipsa regione illius gentis raro exsistere; maxima vero frequentia talium cognominum plerumque invenitur in regionibus et terris finitimis. Haec regula in ipsa Croatia confirmatur: in ora Adriatica cognomen Horvat fere nusquam occurrit in regione pristinae Croatiae, in Dalmatia, Liburnia et in occidentalibus partibus Bosniae et Hercegovinae; contra vero in Croatia septentrionali, in terris mediaevalis Slavoniae, ubi multi profugi ex parte meridiana Croatiae (a Turcis Osmanlis fugientes) se receperunt, cognomen ''Horvat'' frequentissimum est. Praeterea, praeter Slavoniam veterem, cognomen Horvat est frequentissimum in Slovenia hodierna, deinde in Hungaria atque in aliis regionibus vicinis, quo Croatae saeculis XV et XVI migraverunt hostibus Osmanlis effugientes. His rebus ad distributionem cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna relatis, quaestionem ponere licet: quos inde exitus colligere possumus? Emanat conclusio cognomen ''Horvat'' hodie frequentissimum esse in regionibus quae margines, peripherias et vicinitates terrarum antiquorum Sarmatarum et Alanorum repraesentant, scilicet — ut supra dictum est — in regione Tatarstaniae ad Volgam in septentrione (cuius centrum est urbs Casania) et in regione Reipublicae Kabardinensis in meridie. Ipsa distributio cognominis ''Horvat'' in his regionibus, cum quadam “vacuitate” in medio, casu tribui non potest. '''Agitur enim de cognomine ex ethnonymo quodam Sarmatico derivato, verisimiliter ex forma ''Horvata'' (nominativo plurali in linguis Sarmaticis). ===21.1 De regno Alaniae aetate media et de Ossetibus hodiernis === Praeterea notum est regnum Alaniae aetate media situm fuisse in spatio inter Pontum Euxinum ad occidentem, Mare Caspium ad orientem et Caucasum ad meridiem. Quare non est mirum cognomen Sarmaticum ''Horvat'' frequentissimum apparere in regionibus vicinis illi territorio. Regnum Alaniae et militariter et demographice magna ex parte deletum est tempore incursioni Mongolicae saeculo XIII. Osseti hodierni habentur posteri Alanorum, quod lingua hodierna Ossetica demonstrat, quae ad ramum linguarum Iranicarum orientalium pertinet atque multa archaica elementa servat, praesertim in phonologia et morphologia. Propter haec conservativa et archaica proprietates lingua Ossetica hodierna una est ex proximis cognatis linguae Avesticae antiquae, qua conscriptae sunt sacrae litterae Avesta, fundamentum religionis Zoroastrianae (propheta Zarathustra). Notandum est linguam Avesticam ad ramum Iranicum orientalem pertinere, dum lingua Persica antiqua ad ramum Iranicum occidentalem refertur. Item memorare oportet nomina Osseti et Osseticus esse exonyma internationaliter recepta, ex lingua Georgiana derivata, ad post‑Alanicos loquentes designandos. Nomina autem propria quibus Osseti se ipsos et linguam suam appellant sunt Iron et Digor. === 21.2 De investigationibus geneticis Ossetorum === Recentissima investigationes geneticae ostendunt Ossetos hodiernos esse posteros Alanorum antiquorum praecipue per lineas femineas (mtDNA), cum lineae masculae (Y‑chromosoma) magna ex parte ad haplogrupos masculos Caucasi indigenos hodie pertineant. Quod, collatum cum inventis archaeogeneticis e.g. ex urbe Tanaide ad Tanaim, id est, ex tempore ante incursionem Mongolicam (saec. XIII) et ante incursionem Hunnicam (circa annum CCCLXX p.Chr.n.), suadet magnam partem originariae populationis Sarmatico‑Alanicae masculinae evanuisse: sive migratione sive cladibus bellicis. Verum tamen videtur feminas Alanicas satis autonomia et constantia praeditas fuisse — fortasse exemplo Amazonum Sarmaticarum — ut identitatem Sarmaticam per traditiones et linguam servarent. Agitur hic de una ex quaestionibus maxime curiosis in archaeogenetica Iranica: de discontinuitate linearum mascularum et de continuitate linearum feminearum apud Alanos. Hoc congruit cum studiis recentissimis (2019–2024), quae demonstrant Ossetos hodiernos per lineas femineas (mtDNA) continuitatem ostendere cum populis sepulcrorum Sarmaticorum et Alanorum seriorum (haplogrupis H, U, J, T cum eisdem subcladibus), cum conservatione frequentiarum, unde sequitur lineas femineas Osseticas hodiernas praecipue Alanicas esse. Contra vero lineae masculae (Y‑DNA) rupturam manifestam exhibent: Osseti hodierni habent haplogrupos masculos Caucasi indigenos, scilicet G2a, J2, R1b‑L23 Caucasicam, I2c, E1b Caucasicam; cum Alani et Sarmatae antiqui habuerint praecipue R1a‑Z93, R1b‑Z2103, Q1b, J2a, G2a, sed in subcladibus aliis quam haplogrupi Caucasici hodierni. <ref> Ad historiam geneticam Sarmatarum, Alanorum atque Ossetorum hodiernorum illustrandam consulantur hi labores scientifici: Boulygina et al., ''The Genetic Legacy of the Alans'' (Journal of Human Genetics, 2014); Kushniarevich et al., ''Genome-wide analysis of medieval Alans'' (Nature Scientific Reports, 2018); Khokhlov et al., ''Ancient DNA from Tanais'' (Archaeological and Anthropological Sciences, 2019); Wang et al., ''Ancient DNA from the North Caucasus'' (Current Biology, 2020); Lazaridis et al., ''The Genetic History of the Caucasus'' (Cell, 2023); Balanovsky et al., ''The Genetic Structure of Modern Ossetians'' (American Journal of Physical Anthropology, 2012). </ref> == 22. Conclusiones == <div style="text-align:center;"> [[File:Europe relief map showing the historical distribution of ethnic groups named Croats (9th–10th century).jpg |thumb |650px |alt=Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos. |Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos.]] </div> In hoc opere haec praecipue monere volumus: quamquam in chartis historicis saeculi undevicesimi atque circa annum 1900 Chroatia Alba pertinaciter in occidentali Ucraina collocatur, fontes historici — praesertim Chronicon Nestoris (saeculo XI exeunte / XII ineunte) — talem collocationem non sustinent. Nestor Kioviensis Chroatos, qui in Russia Kioviensi (hodierna Ucraina) habitabant, numquam “Albos” appellat, sed simpliciter Chroatos, Hr’vate, etc. Unico autem loco, ubi nomen “Chroati Albi” profert, eos cum “Serbis et Horutanis” coniungit, id est cum gentibus extra fines Ducatus Russiae Kioviensis positis. '''Conclusio 1: Chroati in regione veteris Russiae Kioviensis (hodierna Ucraina) non sunt “Chroati Albi”, sed Chroati tantum. Opus “De administrando imperio” Constantini VII Porphyrogeneti duas narrationes de Chroatis et de terra unde venerunt continet, in capitulis XXX et XXXI. Terram illam Porphyrogenetus aperte “Chroatiam Albam sive Magnam” nominat, eamque usque ad tempus quo opus conscribebat (circa annum 950) non fuisse christianam affirmat. Hoc testimonium regionem Bohemiae excludit, cum Bohemia iam saeculo IX exeunte per Moraviam christianitatem recepisset, atque saeculo X ineunte pro terra christiana haberetur. Quare collocatio Porphyrogeneti “Chroatiae Albae” in terris ad septentrionem et orientem Bohemiae quaerenda est. Praeterea, data capitulorum XXX, XXXI et XXXII locum Chroatiae Albae delineant: ab occidente Franci eos invadunt; ad fines Boiki (= Bohemia = Čechia) cum Serbis Albis sive non christianis et cum Francis confinia habent. Haec descriptio Chroatas Albas in hodiernam Poloniam meridio‑occidentalem, ad triquetrum Bohemiae, Poloniae et Germaniae, collocat.<ref>Propter rerum gestarum vicissitudines, fines Poloniae hodiernae, anno 1945 constituti, motum civitatis Germanicae versus orientem territorialiter sustulerunt; quare fines Poloniae hodiernae magna ex parte cum statu inter civitates exeunte saeculo X congruunt.</ref> Porphyrogenetus etiam scribit Chroati Albi cum Ungaris vicinos esse: in uno loco dicit Ungaros eos oppugnare, in alio vero cum eis in affinitate et amicitia vivere. Id verum esse potest tantum de Chroatis qui in immediato vicinatu Hungariae saeculo X ineunte et medio habitabant, quod maxime ad Poloniam meridianam spectat, ad tractus qui hodie cum Slovacia terminantur, cum Ungari post adventum in Pannoniam etiam Slovaciam tenuerint, quae tum “Hungaria Septentrionalis” vocabatur. Denique Porphyrogenetus refert Chroatas Albas ab oriente a Pečenegis oppugnari et spoliari. Hoc testimonium maxime ad Chroatas in Ucraina occidentali spectare potest, minus ad Chroatas in Polonia meridiana, et minime ad Chroatas in Polonia meridio‑occidentali, qui cum Francis, Serbis Albis (Lusaticis) et Bohemis confinia habebant. Ex hac geographia Porphyrogeneti apparet “Chroatiam Albam” amplum spatium esse inter Germaniam (Franciam) ad occidentem, Hungariam/Slovaciam ad meridiem et Ucraine occidentales ad orientem situm. '''Conclusio 2: Porphyrogeneti nomen “Chroatia Alba” ad regiones hodiernae Poloniae meridio‑occidentalis et meridianae spectat. Mentio autem Pečenegorum, qui Chroatiam Albam ab oriente oppugnare dicuntur, indicat Porphyrogenetum non solum Chroatas in Polonia meridiana atque meridio‑occidentali, sed etiam eos in Ucraina occidentali, id est in veteri Ducatu Russiae Kioviensis, ad notionem Chroatiae Albae pertinere existimasse. Narratio de Chroatis etiam in legendis Bohemicis occurrit, quae vitam sancti Venceslai (lat. Wenceslaus) referunt, quem anno 935 frater eius germanus, Boleslaus I Crudelis (Bohemice: Boleslav I. Ukrutný, † 967), interfecit. Mater eorum, Drahomira (Dragomira), metu perculsa post caedem filii “ad Chroatos” sive “in terram Chroatorum” confugisse memoratur. Chronicae Bohemicae, sicut Chronicon Dalimili saeculi XIV, originem ipsius gentis Bohemicae ex terra Chroatorum (''Charvaty'') deducere conabantur; quod non ad Chroatiam Adriaticam spectat, sed ad Chroatiam in regionibus hodiernae Poloniae sitam, in vicinitate Serborum Lusaticorum in Germania orientali. Documentum Bohemicum gravissimum, quod duas ipsas Chroatorum coetus inter alia Slavica tribus commemorat, est ''Pivilegium de fundatione episcopatus Pragensis'', quod Cosmas Pragensis in sua Chronica Boemorum (saeculo XII ineunte) tradidit. Ipse textus Pivilegii, saeculo XI exeunte conscriptus, fines episcopatus tempore fundationis anno 973 describit. In eo refertur ad quas gentes, flumina et urbes fines Pragensis episcopatus pertineant. Ita legitur fines ad septentrionem usque ad: “… ''Psouane, Chruati et altera Chrowati, Zlasane…''”. Graphia in variis codicibus et editionibus Cosmae diversa est: alibi invenitur "''Ghrvvati et altera Chrowati''"; alibi pro ''Zlasane'' legitur ''Slazane'', etc. Ex hoc Pivilegio apparet duas Chroatorum coetus ad septentrionem Bohemiae vixisse, in ambitu tribuum Silesiacarum Poloniae (Slasane/Zlasane = Silesiani). Quamquam textus eos iuxta memorat, parum verisimile est eos fuisse immediatos vicinos. Quod eo magis confirmatur, cum ''Pivilegium'' dicat episcopatum Pragensis anno 973 complecti etiam urbem Cracoviam totamque provinciam Cracoviensem in Polonia meridiana, atque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Strij protendi.<ref>Bugus, qui Occidentalis Bugus appellatur, flumen est quod in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit atque hodie parte cursus sui fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit; postea vero ad occidentem vergit, in Podlasia Polonica et deinde in Mazovia decurrens, ubi septentrione Varsoviae in Vistulam influit. Stryj flumen est in Ucraina occidentali quod in Carpathiis Silvestribus oritur, prope fines hodiernos Poloniae et Ucrainae apud vicum Užok fluit atque in Dniestrum (Tyras) se exonerat. Superior autem cursus Stryj nonnihil prope fines Poloniae et prope fontem fluminis San in Polonia austrorientali transit, et circiter sexaginta chiliometris ad occidentem a superiore cursu Stryj fines Slovaciae reperiuntur. Itaque Stryj flumen in Ucraina occidentali situm est, prope fines Poloniae et Slovaciae.</ref> Nonnulli existimant nomen fluminis quod iuxta Bug memoratur non esse Strij, sed Styr, flumen quod per regiones Voliniae circa urbem Rivne fluit. Nos autem censemus talem interpretationem fines episcopatus nimis in orientem protrahere, in territorium quod tum sub potestate Russiae Kioviensis erat, quae eo tempore necdum christianitatem publice receperat. Nam propagatio et receptio christianitatis in medio aevo initio a principibus et ordinibus superioribus ad inferiores ordines societatis descendebat. '''Conclusio 3: Ex ''Pivilegio fundationis episcopatus Pragensis'' discimus duas coetus Chroatorum in hodierna Polonia meridiana vixisse: unum ad septentrionem Bohemiae, inter tribus Silesiacas ad orientem et Serbos Lusaticos ad occidentem; alterum vero coetum Chroatorum verisimiliter in regionibus ad meridiem vel meridio‑orientem Cracoviae habitasse. Cosmas Pragensis in descriptione finium episcopatus Pragensis ad annum 973 etiam memorat Cracovam civitatem cum omnibus regionibus ad praedictam urbem pertinentibus ad meridiem cum Hungaris confinare. Meminisse autem oportet montes Beskidas et Tatrae ad meridiem Cracoviae sitos esse, ubi etiam ''Babia Gora'' eminens reperitur, quae fortasse Porphyrogeneti ''Bagibareia'' fuisse potest. Porphyrogenetus praeterea scribit principem Zachumliae saeculi X ineuntis, Michaelem, originem familiae suae ex regionibus circa Vistulam deducere. Toma Archidiaconus Spalatensis, quamquam saeculo XIII medio scribit, independenter a Porphyrogeneto, memorat adventum septem vel octo generum nobiliorum ex regionibus Poloniae. '''Conclusio 4: Christianitas in Poloniam anno 966 publice pervenit, cum dux Poloniae Mieszko I (960–992) baptizatus est, ut matrimonium cum principissa Bohemica Dubravka contrahere posset. Mieszko origine fuit dux regionis quae “Magna Polonia” appellatur, in parte Poloniae media‑occidentali sita (urbes primariae: Gneznensis, postea Posnania). Regiones autem Poloniae meridianae circa Cracoviam, necnon partes Silesiae meridio‑occidentales, Poloniae adiunctae sunt usque ad annum 990, quod fuit effectus expeditionum Mieszkonis. Hoc est confirmatio addita quod regio Poloniae circa annum 950, cum Porphyrogenetus opus suum ''De administrando imperio'' conscribebat, adhuc pagana erat et non christiana. Quare regiones Poloniae meridianae et meridio‑occidentales sunt locus ubi Chroatia Alba collocari potuit. Ex Chroatia Alba Chroati, in societate cum aliis Slavonicis gentibus, ad meridiem migraverunt per Bohemiam in Austriam meridionalem hodiernam (mediaevalem Carantaniam), ubi multa toponyma Slavica reperiuntur, inter quae Crowati, Chrouatti, etc., etiam pro regionibus amplioribus, sicut area latior circa Klagenfurtum. Testimonium toponymiae Slavicae et nominum ad Chroatos pertinentium invenitur in appellatione pagi maioris (pagus Chruuati) in regione circa Klagenfurtum, quod confirmatur in pluribus documentis imperatorum Ottonis I, II, III saeculi X, quae in tabulis geographicis Germaniae fideliter expressa sunt. Ob migrationes ad occidentem et meridiem ex Chroatia Alba (Polonia), quaedam loca a Chroatibus frequentius habitata sunt, alibi vero pauca tantum vici Chroatorum exstiterunt, ut videtur in regionibus circa Lipsiam et Hallam in Germania orientali. '''Conclusio 5: Chroatia Alba, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae et meridio‑occidentalis sita, pars fuit amplioris spatii habitationis coetuum nomine Horvat /Hrovat /Harvat /Hrvat insignium. Chroati Albi ex Polonia meridiana in minoribus coetibus inter Slavos Germaniae orientalis migraverunt, in regiones circa Lipsiam et Halleam; minores partes Chroatrum, ut toponymia confirmat, etiam in territorio Bohemiae permanserunt, quae in itinere eorum ad meridiem sita erat. Item, pars Chroatorum in migratione ad meridiem in Karantania Austriaca remansit. Maximus autem et orientalissimus coetus Chroatorum sunt Chroati in Ucraina, quos non “Chroatos Albas”, sed simpliciter Chroatos appellare oportet, ut fontes testantur. Ergo, non igitur de uno continuo territorio agitur, sed de coetibus Chroatorum in magno spatio dispersistis, intermixtis cum aliis Slavonicis gentibus, quod fuit effectus migrationum. Toponyma cum nomine Chroatus (''Hrvat'') etiam in regionibus vicinis reperiuntur: in Slovenia, Serbia (Hrtkovci), aliis locis Balcanicis, usque ad Graeciam. '''Conclusio 6: Iter et directio migrationis Chroatorum. Imago generalis migrationum Chroatorum, quae ex his investigationibus emergit, talis est: ex Ucraina Chroati ad occidentem migraverunt per Poloniam meridionalem (Chroatia Alba) usque ad Bohemiam, atque inde per Austriam meridionalem (Carantania/Koruška) usque ad litora Adriatica. '''Conclusio 7: Illi Chroati qui in septentrione, in “Magna” vel “Alba Chroatia”, permanserunt, tempore in processu ethnogeneseos pars nationum ibi viventium facti sunt: imprimis Polonorum. Hodie reliquiae loquentium Slavice in regione Austriae Koruškae (antiqua Carantania) se declarant ut pars minoritatis nationalis Slovenicae, quod non est mirum, cum Slovenia eis per plus quam mille annos vitae et evolutionis proximum et linguisticum et geographicum spatium fuerit, cui physice immediate adhaerebant. Quamquam incolae antiquae Carantaniae ad varias Slavicas gentes pertinere videntur, Chroati inter Slavos Karantaniae sunt una ex coetibus documentis optime testatis. Chroati in Ucraina paulatim non assimilati sunt, sed transformati, in iis regionibus ubi habitabant, cum de magnis coetibus Chroatorum ageretur, circa magna oppida mediaevalia congregatis. '''Conclusio 8: Identitas nominalis Chroatorum in Ucraina per tempora mutata est: a regionali identitate Galiča/Haličizne saeculis XII et XIII, cum illa loca Lavovi/Lvivi et Galiči ad gradum regni elevata sunt post dissolutionem Russiae Kioviensis et post atque inter incursiones Mongolicas (quae non erant eventus unici, ut interdum putatur), usque ad formationem separatae identitatis “rutenae” sive “rusinicae” apud Ucrainenses occidentales in Podnestrovlio superiore, circa montes Carpathos atque in Podolia.<ref> Anno 1253 Danijel Romanovič, princeps Galiciae et Volhiniae, coronatus est a papa Innocentio IV., quo facto Ducatus Galiciae‑Volhinensis ad dignitatem Regni Ruteniae evectus est. Cf. ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Daniel Romanovich”, accessum die 21 Oct. 2026; vide etiam ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Roman Mstislavich”. </ref> Identitas Ucrainensium occidentalium Rutenae sive Rusiči sive Rusini iterum subdividitur in: Lemki, Boiki et Hutsuli. = = == Notae == <references/> == Notae == <references/> [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Geographia]] lr2vg0i0titqpq6a4vnj0m892xjrawi 285589 285588 2026-10-25T13:29:32Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana */ 285589 wikitext text/x-wiki [[Coronus Tenebrosius]] = DE SITU CHROATIAE ALBAE SIVE MAGNAE = == 1. Introductio == Vetustissimus fons historicus, qui de adventu Croatarum in hodiernam patriam deque regione unde profecti sunt narrat, est opus imperatoris Byzantini<ref> Nomina historiographica Byzantium, Imperium Byzantinum atque Imperium Romanum Orientale a recentioribus historicis inducta sunt, ut facilius designaretur civitas quae post annum 476 unica pars Imperii Romani superstes mansit, potestate politica, administrativa et militari. Imperator Constantinus circa annum 330 novam urbem condidit, Constantinopolim, in loco veteris coloniae Graecae Byzantion, unde etiam nomen Byzantii ortum est. Civitas fere mille annos (476–1453) exstitit atque regiones hodiernae Graeciae et Asiae Minoris complexa est. Religio publica orthodoxa erat, et saeculo VII lingua Graeca locum linguae Latinae tamquam linguae officialis occupavit. Nomen publicum civitatis erat Graece ''Basileia tōn Rhōmaiōn'', Latine autem ''Imperium Romanum''. </ref> Constantini VII Porphyrogeniti (905–959), quod titulo Latino ''De administrando imperio'' inscribitur. Opus Graece primum conscriptum est, sed titulum Latinum ''[https://archive.org/details/porphyrogenitus-1967-dai/page/153/mode/2up De administrando imperio]'' posteriores Europae editores et curatores ei attribuerunt.<ref> Primum opus ''De administrando imperio'' typis editum Ioannes Meursius anno 1611 curavit. Hic autem textus Latinus hodie ad usus investigationis academicae non adhibetur, cum multas errores atque deviationes contineat. Vide editionem digitalem: [https://archive.org/details/constantiniimper00cons ''Constantini Imperatoris Porphyrogeniti De administrando imperio'' (textus Latinus, 1611)]. </ref> Imperator Constantinus librum suum commentarium esse voluit atque fidelem notitiarum thesaurum de populis et regnis vicinis, destinatum filio suo minori et heredi Romano (938–963). Ex ipsis testimoniis operis colligitur librum inter annos 948 et 952 compositum esse, unde annus circiter 950 vulgo pro tempore originis ponitur. Capita tricesimum et tricesimum primum operis ''De administrando imperio'' (breviter: DAI) continent ''origo gentis'' Croaticae, id est narrationem de origine populi. Croatae non sunt solus populus Slavicus qui traditionem de “terra unde venerunt” ad sedes hodiernas conservat.<ref> Traditio Bohemica quoque narrationes de origine gentium servat (ut in Chronico Dalimiliano, saeculo XIV conscripto). Nestor, chronicarius Kioviensis (fine saeculi XI et initio XII), primam historiam de origine Slavorum exhibet. Priscam sedem gentis in regione Danubiana constituit, unde, secundum eum, Slavi sub pressione Vlahorum sive Volohorum (forsitan Romanorum, qui ad terras medii et inferioris Danubii advenerunt; attamen fieri potest ut ad Celtas sive Gallos referatur, quorum expansio saeculo IV a. Chr. n. facta est) versus septentrionem migraverint, in loca circa Vistulam sita. Nestor affirmat ex ea migratione ortos esse Ljahos sive Lahi (Lehos), id est gentes Slavicas Polonicas, atque ex iis Radimicios et Viaticios, populos Slavicos orientales. </ref> Attamen narratio Porphyrogeniti de origine et adventu Croatarum ad Adriaticum, in duabus versionibus exposita, multis differentiis atque contextu historico certo (Avaris, imperatore Heraclio /610–641/) a ceteris huiusmodi traditionibus Slavicarum gentium discrepat. '''De appellatione “Chroatia Alba sive Magna” ''' Notio “Chroatia Alba sive Magna”, quae etiam in titulo huius operis posita est, ex ipso Porphyrogeniti libro proficiscitur, ubi in extremo capitis XXXI haec leguntur: '''''Ὅτι ἣ μεγάλη Χρωβατία, ἣ καὶ ἄσπρη ἐπονομαζομένη, ἀβάπτιστος τυγχάνει μέχρι τῆς σήμερον, καθὼς καὶ οἱ πλησιάζοντες αὐτὴν Σέρβλοι.'' Quod Latine reddi potest: '''''Quoniam Chroatia Magna, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem abaptista permanet, sicut et Serbli, qui ei proximi sunt.'' Nonnulli auctores atque investigatores, qui Porphyrogeniti textum diligenter tractaverunt, existimant vocem Graecam ἡ μεγάλη praeter sensum proprium “magna” etiam significationem “vetus” habere potuisse, fortasse sub influxu usus Latini vocabuli maior (cuius significatio est: 1. maior, 2. natu maior, id est senior). Nam in ethnographia Byzantina adiectivum μεγάλη non solum magnitudinem, sed etiam vetustatem significare solet, id est regionem primigeniam et matrem. Hoc sensu cum Latino maior congruit, qui in scriptis geographicis et ethnographicis Romanis frequenter in sensu “antiquior”, “primigenius”, “originarius” adhibetur. Quam ob rem pars investigatorum censet vocem Porphyrogeniti ἡ μεγάλη Χρωβατία interpretandam esse ut “Chroatia primigenia” sive “vetus Chroatia”, non autem necessario ut “magna” in sensu spatii vel amplitudinis. Hic propositum est, ex iis quae in fontibus historicis continentur (varia documenta, chronica atque annales), locum geographicum Chroatiae Albae sive Magnae determinare. Ad hanc rem perficiendam, praeter testimonia de Chroatis in documentis et scriptis historiographicis expressa, adhibebimus quoque cognitiones ex toponymia, hydronymia, anthroponymia, necnon inventa recentioris linguisticae atque archaeologiae.<ref>https://hal.science/hal-02902087/file/Kazanski_Archaeology-Slavic%20Migrations_2020.pdf</ref> <center> [[File:Location of White Croatia and White Serbia in 560.jpg|700px |alt=Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 |Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 secundum fontes aevi medii]] </center> == 2. De administrando imperio: Caput XXX (pars de Chroatis) == '''Οἱ δὲ Χρωβάτοι κατῴκουν τηνικαῦτα ἐκεῖθεν Βαγιβαρείας, ἔνθα εἰσὶν ἀρτίως οἱ Βελοχρωβάτοι. '''Μία δὲ γενεὰ διαχωρισθεῖσα ἐξ αὐτῶν, ἤγουν ἀδελφοὶ πέντε, ὁ τε Κλουκᾶς καὶ ὁ Λόβελος καὶ ὁ Κοσέντζης καὶ ὁ Μουχλώ καὶ ὁ Χρωβάτος, καὶ ἀδελφαὶ δύο, ἡ Τούγα καὶ ἡ Βουγά, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτῶν ἦλθον εἰς Δελματίαν, καὶ εὗρον τοὺς Ἀβάρεις κατέχοντας τὴν τοιαύτην γῆν. '''Ἐπὶ τινὰς οὖν χρόνους πολεμοῦντες ἀλλήλους, ὑπερίσχυσαν οἱ Χρωβάτοι, καὶ τοὺς μὲν τῶν Ἀβάρων κατέσφαξαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὑποταγῆναι κατηνάγκασαν. Ἐκ τοτέ οὖν κατεκρατήθη ἡ τοιαύτη χώρα παρὰ τῶν Χρωβάτων, καὶ εἰσὶν ἀκμὴν ἐν Χρωβατίᾳ ἐκ τῶν Ἀβάρων, καὶ γινώσκονται Ἀβάρεις ὄντες. '''Οἱ δὲ λοιποὶ Χρωβάτοι ἔμειναν πρὸς Φραγγίαν, καὶ λέγονται ἀρτίως Βελοχρωβάτοι, ἤγουν Ἄσπροι Χρωβάτοι, ἔχοντες ἴδιον ἄρχοντα· ὑπόκεινται δὲ Ὧτῳ, τῷ μεγάλῳ ῥηγὶ Φραγγίας, τῆς καὶ Σαξίας, καὶ ἀβάπτιστοι τυγχάνουσιν, συμπενθερίας μετὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἀγάπας ἔχοντες. '''Ἀπὸ δὲ τῶν Χρωβατῶν, τῶν ἐλθόντων ἐν Δελματίᾳ, διεχωρίσθη μέρος τι, καὶ ἐκράτησεν τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Παννονίαν· εἶχον δὲ καὶ αὐτοὶ ἄρχοντα αὐτεξούσιον, διαπεμπόμενον καὶ μόνον πρὸς τὸν ἄρχοντα Χρωβατίας κατὰ φιλίαν. <ref>Editio Graeco‑Anglica: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gyula Moravcsik, vers. Anglica Romilly Jenkins, Dumbarton Oaks Texts I, Washingtoniae, 1967 (repr. 1993).</ref> Translatio nova Latina (secundum textum Graecum):<ref>Translatio a Coronō Tenebrōsiō facta.</ref> Chroati<ref>Translitteratio Latina. Porphyrogenitus scribit '''Χρωβάτοι''', quod Latine translitteratur ut '''Chrobatoi'''; ob vitacismum autem β ut [v] pronuntiatur, unde lectio ['''Hrovatoi'''], formae Croaticae hodiernae '''Hrvati''' (nom. pl.) proxime respondens. Forma ''Croati'' (nom. pl.) ex antiquiori forma ''Chroati'' orta est (cf. dux Chroatorum in [[Privilegium ducis Tirpimiri]]), quae ipsa a primigenio ''Chrovati'' provenit. Sonus autem /v/ in Latino saepe omittitur in adaptatione vocabulorum externorum, unde transitus '''Chrovati'' → ''Chroati'' → ''Croati'''. In linguis Slavonicis occidentalibus et orientalibus variae formae radicis occurrunt: in linguis Polonica, Ucrainica, Russica frequentissima est forma '''Horvati''' (radix ''hor-''), dissimilis occidentalibus formis '''hro-, cro-, chro-, kro-''', quae in linguis Germanicis et Romanicis praevalent. Haec permutatio vocalis /o/ explicari potest per phaenomenon phonologicum '''metatheseos liquidae''', quo vocales locum permutare possunt, cum iuxta liquidas /r/ vel /l/ consistant. '''Metathesis liquidae''' fuit communis et actuosa mutatio phonologica in antiquioribus periodis formationis linguarum Slavonicarum. '''In linguis Slavonicis orientalibus''' (Russica, Ucrainica) '''metathesis liquidae''' nonnumquam ad phaenomenon '''plērophoniae''' (punoglasje) duxit, quo vocalis /o/ duplicatur: ''glova → golova; *gord → gorod → grod''. Quaedam formae in linguis Bohemica et meridiano‑Slavonicis '''ad quantitativam vocalis productionem''' evolverunt, ut in exemplo ''grod → grad''. Eiusmodi leges phonologicae verisimiliter etiam in evolutione ethnonymi '''Horvat → Hrovat → Hr’vat''' operatae sunt. In regionibus Croatiae septentrionalibus ('''dialectus kajcavicus''') frequens erat forma '''Horvat''', dum in Dalmatia ('''dialectus chakavicus''') forma '''Harvat''' adparebat. Utraque forma ex antiquiori '''H’rvat''' (ubi ’ = semivocalis, ''jer'' in lingua '''paleoslavica''' et in lingua '''Slavica ecclesiastica antiqua''') derivata esse censetur. In lingua Croatica hodierna, intra fines '''dialecti Shtokavicorum''', evoluta est forma hodierna '''Hrvat'''.</ref> autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt '''Belochrovati''' (Albichroati). Una autem gens ab eis seiuncta, quinque scilicet fratres Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo et Chrobatos, itemque duae sorores Touga et Bouga<ref>Nomina Croatorum e textu Graeco translitterata sunt: Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo, Chrobatos, Touga, Bouga. Proposita lectio ad normam phoneticam: [Klukas, Lovelos, Kosentsis, Muhlo, Hrovatos, Tuga, Buga].</ref>, cum suo populo ab illis discedentes, in Dalmatiam venerunt ibique Avaros invenerunt terram illam obtinentes. Cum vero inter se per aliquot annos bellarent, Croatae superiores facti sunt: quosdam Avarorum trucidarunt, reliquos autem ad dicionem redigere coegerunt. Ex eo igitur tempore ea regio a Chroatis possessa est; suntque adhuc in Chroatia quidam Avarorum posteri, qui Avaricam originem ostendunt. Reliqui autem Chroatī apud Franciam manserunt, et nuncupantur hodie Belochrovatī, id est Albi Chrovatī, proprium principem habentes. Subiciuntur vero Otoni, magno regi Franciae atque Saxoniae, et inconditi (i.e. nondum baptizati) sunt, affinitates cum Turcis (id est: cum Hungaris) contrahentes atque amicitias cum eis colentes.<ref>Porphyrogenitus vocabulum Turcos ad Hungaros refert (circa annum 950), more Byzantinorum saeculi X, qui gentem Hungarorum nomine ''Τούρκων'' appellare consueverant.</ref> Ex Chroatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam; habent autem et ipsi principes suae potestatis, qui tantum ad principem Chroatiae amicitiae causa legatos mittunt. == 3. Analysis et interpretatio: Quid est Bagibareia? == '''Chroati autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albichroati). Multi investigatores putant “Bagibareiam” revera esse Bavariam. Alii autem monuerunt “Bagibareiam” Bavariam esse non posse, cum imperator Porphyrogenitus in ceteris operibus suis ad designandam Bavariam alio nomine utatur; in opere ''De thematibus'' Porphyrogenitus pro Bavaria voce Graeca ''Baioure'' utitur; idem monuit etiam Stephanus Krizin Sakač in opere Constantini ''De caerimoniis aulae Byzantinae''.<ref>Sakač, ''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum'', in: Croati usque ad saeculum VII, Zagrabiae 2000.</ref> Quoad vocabulum Bagibareia, haec cognoscenda sunt. In lingua Graeca antiqua littera β (Latine translitterata ut B, b) sonum /b/ repraesentabat; sed mutationes phonologicae in Graeco sermone vivo effecerunt ut in aevo Byzantino medio sonus /b/ in vocabulis Graecis ut /v/ pronuntiaretur: quod “vitacismus” appellatur. Scriptores autem aetatis Byzantinae, cum sonum /b/ in vocabulis externis et nominibus exprimere vellent, littera β adhuc saepe utebantur; demum postea paulatim adhiberi coepit combinatio litterarum mp ad sonum /b/ notandum, ut in exemplo tituli Croatici “ban”, qui Graece ut "mpanos" scribitur.<ref>Kinnamos, secretarius imperatoris Manuelis Comneni (1143–1180), solus praeter Porphyrogenitum est Graecus qui banum memorat; eum scribit ut ''mpanos''. Etiam in lingua Neo‑Graeca sonus /b/ per coniunctionem litterarum "mp" exprimitur.</ref> Porphyrogenitus igitur in scriptis suis littera β (B, b) adhuc utitur ad utrumque sonum exprimendum: et ad sonum /v/ et ad sonum /b/. Exemplum huius duplicis usus litterae β est nomen quod pro Croatis scribit: ''Chrobatoi'', quod sane legi debet ut ''Hrovatoi''. Praeterea altera mutatio phonologica, quae in lingua Graeca aetate Byzantina facta est, fuit conversio veteris Graeci coetus phonici /gi, ge/ in sonum /j/; exempli gratia, vox antiqua ''hagia'' Byzantino tempore pronuntiatur ut [aja]. Itaque etiam in vocabulo ''Bagibareia'' possibilis est lectio [''Bajvaria''].<ref>Praesertim, si monophthongizationem diphthongorum Graecorum veterum consideremus, quae plerumque efficiebatur aequatione valoris phonici ad secundum elementum diphthongi (hoc in casu: ei → /i/). Quare in voce ''Bagibareia'' lectio [''Bajvaria''] ex pronuntiatione orta est.</ref> Si possibilitatem consideremus auctorem partis de Chroatis in capite XXX ab auctore capitis XXXI diversum esse, tum fieri potest ut ille secundus auctor alio nomine pro Bavaria usus sit quam ipse Porphyrogenitus, qui in scriptis suis “Baioure” pro Bavaria adhibet. Nihilominus non est necesse omnino de altero auctore aut de interpolatione posteriore cogitare: prorsus fieri potest ut ipse imperator in archivis suis duo diversa relationes scriptas de Chroatis habuerit easque simpliciter transcripserit. Altera possibilitas significationis nominis “Bagibareia” esset nomen montis “Babia gora” (Graece: Babeia oreia), quod Constantinus, sive scriptor capitis XXX, ad auris perceptionem accommodavit et ita consignavit. In mundo Slavico hodie plures montes nomine Babja gora exstant, quorum unus maior est [https://en.wikipedia.org/wiki/Babia_G%C3%B3ra Babia Góra] in triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae. <center> [[File:8maja2006 babiagora 035.jpg|600px|alt=Babia Góra|Babia Góra – conspectus e parte Polonica]] </center> == 4. Thesis de Chroatia Alba in territorio Carinthiae mediaevalis, id est provinciae hodiernae Austriae Kärnten == Iam saeculo XIX interpretes et commentatorum Porphyrogeniti, ut Arminius Pavić (1844–1914), existimaverunt ''Bagibareiam'' significare “Babja gora”; Pavić autem putavit eam montem in hodierna Slovenia esse, trans flumen Cupam situm. Ex quo sequeretur Chroatas ante adventum in Dalmatiam in provincia Norico, sive in mediaevali Carantania<ref>Latine: ''Carantania'' sive ''Carentana'' sive ''Carinthia''; lingua Germanica: Kärnten, lingua Croatica: Koruška, in Austria australi.</ref>, habitasse, ubi testatum est exsistere toponyma nomen Chroatarum continentia, necnon totam regionem latiorem circa oppidum ''Klagenfurt'', quae in veteribus tabulis geographis ''Crowati'' appellatur.<ref> Tabula geographica – Spruner–Menke Atlas (In Nomine Jassa): [https://i0.wp.com/www.jassa.org/wp-content/uploads/2020/07/BRIGHT.png Spruner–Menke Atlas]</ref> <ref>Pagina de toponymia Slavica in regionibus Bavariae, Austriae, Carinthiae: [https://www.jassa.org/?p=16812]</ref> Hoc sententiam Armini Pavić postea quoque secuta est praeclara historica Croatica Nada Klaić, quae putavit ipsam veterem Carantaniam esse “Magna sive Alba Chroatia” de qua opus ''De administrando imperio'' narrat.<ref>Nada Klaić (1920–1988), historica Croatica; vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Nada_Klai%C4%87 paginam Anglice in Vicipaedia].</ref> At vero, secundum data in capite XXXI de situ Chroatiae Albae inter Franciam ad occidentem, Hungaros ad meridiem atque Pecenegos ab oriente eos impetentes, necnon de intervallo triginta dierum itineris a mari, Carantania nullo modo his duobus criteriis respondet: proximum enim mare Carinthiae est Hadriaticum, ad quod profecto non sunt triginta dies itineris; item Carantaniam non Pecenegi ab oriente oppugnabant, sed solum Hungari ex eadem parte eam invadere poterant. '''Haud dubium est nonnullos Croatas in regione Carantaniae veteris consedisse; attamen haec regio nullo modo esse potest “Alba sive Magna Chroatia” Constantini Porphyrogeneti, ut imaginata est Nada Klaić, quare hanc opinionem omnino reiciendam esse censemus.''' Notandum est migrationem Chroatarum in provinciam Romanam Dalmatiae, quam Porphyrogenitus in capite XXXI ''De administrando imperio'' sub imperio Heraclii (610–641) collocat, tempore congruere cum nonnullis aliis eventibus historicis: cum obsidione Constantinopolis anno 626 ab Avaris, Slavis et Persis frustra tentata, cum morte Baiani kagani, necnon cum ortu primae magnae Slavicae formationis politico‑militaris, regni Samonis in media Europa, in regionibus quae hodie Bohemia, Moravia atque terra Lusatiensium Serborum sunt. Sub ductu Samonis, is militaris foedus gentium Slavicarum feliciter et contra Francos ad occidentem, et contra Avaros ad orientem pugnavit. Bella Samonis adversus Avares in [[Chronicum (Fredegarius)|Chronico Fredegarii Scholastici Burgundiae]], capitulis XLVIII–XLIX, exponuntur; bella vero adversus Francos in capitulo LXVIII. Num fortuitum est Chroatas, ut Porphyrogenitus tradit, eo ipso tempore, circiter annum 630, advenisse, cum potestas Avarorum labefactaretur et regnum Samonis in ascensu esset? <center> [[File:Croats, Carantania and Samo's realm after 631 AD.jpg|frame|Tabula ostendit situm Chroatarum et Carantaniae ad regnum Samonis post annum 631.]] </center> Problematica de praesentia Croatarum in Carinthia tractata est in articulo suo [http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ09(1956)/GZ09.04.%20Antoljak,%20S.%20-%20Hrvati%20u%20Karantaniji.pdf Hrvati u Karantaniji] a historico Croatico Stjepano Antoljak.<ref>Stjepan Antoljak (1909–1997), historicus Croaticus; ''Hrvati u Karantaniji'', 1956, Facultas Philosophica Scopii.</ref> Ex concordantia toponymorum Dalmatiae septentrionalis et Liburniae cum iis Carantaniae veteris, Antoljak statuit Croatas non ex Carantania in Dalmatiam, sed e Dalmatiis postea in Carantaniam venisse. Problematica de vetere Carantania late et diligenter tractata est a historicis Slovenis: Bogo Grafenauer, Ljudemisl Hauptmann et Milko Kos.<ref>Bogo Grafenauer (1916–1995), historicus Slovenus, de Carantania et Slavis eius regionis multa scripsit: vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Bogo_Grafenauer Bogo Grafenauer].</ref> '''Kosentzes/Kosenzis ex ''De administrando imperio'' et ordo ''kosezorum'' Carantaniae veteris Nomen unius ex quinque fratribus, qui Croatas in meridiem ad Dalmatiam deduxerunt, Kosentzes sive Kosenzis, quod in opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeneti occurrit, cum nomine '''''kosezi''''', ordinis liberorum nobilium bellatorumque Carantaniae veteris coniungi solet. In Slavica Carantaniae principatu (hodie Austria australis) ab saeculo VIII usque ad XV peculiarem locum obtinebat ordo hominum, qui '''''kosezi''''' vocabantur (item ''kosegi, kasezi '' etc.). '''''Kosezi''''' proprii erant Carantaniae mediaevalis: nobilitas hereditaria e structura praefeudali, gentilitatis atque territorii orta. Erant liberi bellatores, custodes traditionis electionis principis super '''''lapide Krnensi''''' (Germanice:''Fürstenstein'', Slavice:''Krnski kamen'') in campo, ubi post baptismum ecclesia Sanctae Mariae (Germanice: ''Maria Saal'' / Slavice: ''Gospa Sveta'') prope oppidum hodiernum Klagenfurtum exstitit. Hoc momentum habet in investigatione migrationum Croatorum, cum una e regionibus centralibus antiquae ''Carantaniae'' esset '''''pagus Chrowati''''' seu '''''Crouuati'''''. Nomen kosezi in lingua Germanica reddi solebat ut ''die Edlen'' seu ''Edlinger'' (''nobilis''). Carantania anno 1335 sub dicionem Habsburgorum venit; illi structuram inventam reformaverunt eamque in ordinem feudalem suum inseruerunt. Electio principis super ''lapide Krnensi'' usque ad saeculum XV mansit, cum Habsburgenses ritum participare recusaverunt. Ipsum ritum inaugurationis principis descripsit '''Mavro Orbini''', clericus Ragusinus, in opere Italico '''''Il Regno de gli Slavi''''' (1601). Etymologia nominis ''Kosenzis'': lectio Slavica ad nomen ''kosenc, kosec, kosac'' (lat. faenator) pertinere potest; item lectio Iranica‑Sarmatica ad nomen Kasag (cf. Kasagoi, ethnonymus Adigeorum/Circassorum) non excluditur. == 5. Thesis de Chroatia Magna sive Alba, in regione ad septentrionem‑orientem Bavariae posita, id est in Germania orientali hodierna circa flumen Albis == Identificatio nominis Bagibareia cum Bavaria Stjepanum Pantelić inter alios impulit, ut in libello suo ''Najstarija povijest Hrvata'' (Latine: ''Historia Chroatorum antiquissima'') (Magontiaci, 1993) “Chroatiam Magnam sive Albam” Constantini Porphyrogeniti ad septentrionem Bavariae quaereret, id est in regione Germaniae orientalis hodiernae circa Albim, cum peculiari attentione ad tractum fluminis Salae inter Lipsiam et Hallam. Stjepan Pantelić (natus 1942 prope Viroviticam) studium theologiae Magontiaci perfecit, unde solida cognitio linguae Latinae et Germanicae ei accessit, quae facultatem praebuit bibliothecas et archiva per Germaniam, aetate ante interrete, diligenter explorandi. Pantelićus autem, ut historicus, reprehendi potest quod saepe leviter atque praecipitanter conclusiones ac interpretationes protulit sine vero fundamento in fontibus; sicut, verbi gratia, cum magna occidentalis Slavica tribus Abodritos, item eos quos Franci Vilcos (Welatabos sive Lutitios) vocabant, necnon Rugianos sive Ranienses ex insula Rugia in Baltico, simpliciter omnes — nec plus nec minus — Chroatas appellaverit. <center> [[File:Lutizenbund.PNG|thumb|900px|alt=Slaveni uz Labi u 10. i 11. stoljeću|''Slavi ad Albim, saeculis X–XI.'' ]] </center> Tamen Pantelićus laudandus est quod in libello suo haud magno (in summa 97 paginarum) copiose locos Latinos ex fontibus mediaevalibus protulit atque in notis sub pagina adduxit, ab Einhardo usque ad epistulas Caroli Magni ad uxorem missas bello contra Avaros gesto, necnon excerpta ex variis chronicis aliisque documentis. Praeterea investigationem toponymicam in parte orientali Germaniae peragravit, atque offendit loca ''Gross Korbetha'', ''Klein Korbetha'' et ''Korbetha'' (in fontibus Latinis mediaevalibus: ''Chruvati inferior'', ''Chruvati superior'' et ''Chruvati'') inter urbes Lipsiam et Hallam, item oppidum ''Borna'' in circulo Lipsiensi (Pantelić 1993, pp. 24–25). ''Borna'' enim nomen fuit primi ex fontibus Francicis noti ducis Dalmatiae et Liburniae (annis 817–821). <ref>Borna (dux Guduscanorum, dux Dalmatiae, dux Dalmatiae atque Liburniae) in ''Annales regni Francorum'' annorum 818–821 — textus Latinus: [[Annales regni Francorum]].</ref> Pantelićus quoque complura exempla antiquae toponymiae Slavicae in regione Germaniae orientalis collegit, inter quae: ''Corwete, Curuadi, Curewate'' (ex Hersfeldensi decimarum indice in Friesenfeldu, exeunte saeculo IX); ''Chruuati'' (apud Thietmarum episcopum in Chronica, saec. X/XI); deinde: ''Borewe, Bukuwiz, Camenitz [Kamenic], Zebegore, Krolevitz, Deliniz'' (cf. ''Delnice'' in Croatia), ''Dobergast, Dobrilug, Drevenitz'' (cf. ''Drvenik'' in Croatia), ''Glina'' (ut ''Glina'' in Croatia), ''Grizlav, List, Brodizi'' (cf. ''Brod'' in Croatia), ''Plawe, Racowe, Ribnitz, Slavi, Slavia, Strela, Cosence [Kosence], Studenik, Stablo, Sporno'', atque ''Lipci'' (Leipzig), etc. Indubitata est res quod totus tractus Germaniae orientalis ab Odra et Nissa usque ad Albim (Germanice Elbe) atque Salam a gentibus Slavicis inhabitatus erat, ut fontes testantur, iam a temporibus regis Samae (prima medietas saeculi VII). Eadem autem Slavicae gentes, in maiores foederationes tribuum coalitae, magnam partem autonomam politicam gerebant: modo socii Francorum contra Saxones (aetate Caroli Magni), modo in bellis adversus Francos ac postea reges Germaniae; donec saeculo XII eorum autonomia politica omnino sublata est eisque impositae sunt christianizatio et germanizatio.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304131003/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrons/helmold.htm Helmoldus, *Chronica Slavorum*]</ref> Nomina ducum illorum Slavorum inter Odram et Albim indolem quandam communem Slavicam ostendunt: ''Draško/Thrasco, Slavomir, Sedrag, Gostimil, Dobromisl, Dobrimir, Tugomir/Tugumir, Stojnev, Mistivoj, Mistislav, Višedrag, Budivoj, Pribislav, Vratislav, Vislav'', etc. Quare libellus Stjepani Pantelić ''Najstarija povijest Hrvata'' (''Historia Chroatorum antiquissima'') quasi dux quidam haberi potest per historiam Slavorum Polabensium, quorum solum '''''Lusatici Sorabi''''' usque ad hodiernum diem identitatem et linguam Slavicam servaverunt. Ut conclusio huius analysis libelli Pantelićiani sumi potest quod haud dubie nonnulli Chroatae in regione circa flumen Salam in Germania consederint; attamen pauca tantum loca minora ibi reperiuntur, quae nullo modo cum illa Porphyrogenetae “Chroatia Magna sive Alba” identificari possunt. Videtur etiam Pantelićus ipse hoc sibi conscius fuisse, quare omnes Slavicos orientalis Germaniae in Chroatas transformare conatus est (quod Chroatomania appellari potest), quamquam ipse fontes mediaevales et locos citatos adducebat qui nomina propria ac peculiaria istarum Slavicarum gentium clare ac indubitanter testantur.<ref>James Westfall Thompson, ''The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs'', ''The American Journal of Theology'', vol. 20, br. 2 (1916), str. 205–230, University of Chicago Press. [https://doi.org/10.1086/479673 https://doi.org/10.1086/479673]</ref> Addendum quoque est quod et Porphyrogeneta et rex Anglosaxonicus Alfredus Magnus aliique fontes Chroatas Albas in vicinitate immediata Bohemiae collocant (terra Boiki = Bohemia) atque eos ''constanter ad orientem a Serbis Albis ponunt''; quae omnia congruunt cum situ in hodierna Polonia australi atque austro‑occidentali. == 6. Quaestio de situ ''Illyrici'' Porphyrogeniti == === Caput XXX De administrando imperio: de situ et finibus Chroatiae ceterarumque Sclaviniarum === '''''Ex Chrovatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam ...'' ''Haec Chroatia ceterique Sclavi<ref>Slavi, ut ex scriptis Crnorizci Hrabari, Chronico Nestoris aliisque fontibus apparet, se ipsos Slovene/Slovjene appellabant. Scriptores autem Byzantini — Procopius, Menander, Theophylactus, Nicephorus aliique — formas Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβηνούς (Sklabenous) et Σκλαβῖνοι (Sklabinoi) adhibent. Imperator Constantinus Porphyrogenitus in opere suo De administrando imperio tribus formis utitur: Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβοί (Sklaboi) et Σκλαβίνιοι (Sklabinioi).</ref> hoc modo sunt dispositi: Dioclia ad castella Dyrrhachii accedit, videlicet ad Elisum, Helcinium et Antibarem, atque usque ad Catarum porrigitur; in montibus autem Serbiae finitima est. ''A Catara incipit archontia Tribuniensis, quae usque ad Ragusam extenditur, et in montanis Serbiae contermina est. ''A Ragusa vero incipit archontia Zachumliensis, quae usque ad flumen Narentam porrigitur; ad partem maritimam Paganiae accedit, ad montes autem versus septentrionem Chroatiae finitima est, Serbiae autem opposita. ''A flumine Narenta incipit Pagania et usque ad flumen Cetinam extenditur; tres autem županiae habet, nempe Rastoc, Mocro et Dalen. Ex his duae županiae, id est Rastoc et Mocro, ad mare sitae sunt; hae etiam sagenas (naves longas) possident. Dalen vero longe a mari distat, eiusque incolae agriculturae student atque ex ea vivunt. ''Quattuor insulae Paganiae sunt finitimae: Melita, Corcyra Nigra, Bracium et Pharus, pulcherrimae atque uberrimae, sed urbibus desertis et multitudine paludum refertae. Incolae earum pecora alunt atque ex eis vitam sustentant. ''A flumine Cetina incipit terra Chroatiae et per litus usque ad fines Histriae, id est ad urbem Albona, extenditur. In montanis autem thematem Histriensem aliquatenus superat; apud Cetinam et Hlivnum Serbiae accedit, cum terra Serbiae omnibus aliis terris opposita sit, ad septentrionem Chroatiae, ad meridiem vero Bulgariae finitima. ''Ex quo Sclavi praedicti advenerunt, totam Dalmatiam occupaverunt. Romani autem urbes insularum coluerunt atque ex eis vitam agebant. Sed a Paganis (Neretvanis) cotidie in servitutem abducti et necati, insulas reliquerunt, cupientes in continente agrum colere. In quo eos Chroati impediebant, quia tributum eis non dabant; sed omnia quae hodie Sclavis solvunt, stratego (praefecto Romano) olim tribuebant. ''Cum ita vivere non possent, ad Basilium (Basilio I Macedone, annis 867–886) imperatorem gloriosum accesserunt atque omnia supra dicta ei exposuerunt. Hic imperator gloriosus Basilio praecepit ut omnia quae stratego dari solebant, Sclavis darent, ut cum eis pacifice viverent; parum vero aliquid stratego tribuerent, quo ostenderent suam subiectionem erga imperatores Romanos atque eorum strategum. ''Ex eo tempore omnes illi urbes Sclavis tributariae sunt et eis tributum solvunt: ''Spalatum 200 nomismata, Tragurium 100, Iadera 110, Absorus 100, Arba 100, Curicum 100; ita ut 710 nomismata efficiantur, praeter vinum et alia varia, quae praeter nomismata adhuc dabant. ''Ragusium autem inter duas terras, Zachumliam et Tribuniam, situm est; Ragusini vinea sua in utraque regione habent et archonto Zachumliensi 21, archonto Tribuniensi 36 nomismata solvunt. In opere '''Thomae Archidiaconi''' ''Historia Salonitana'' (circa annum 1250) legitur '''''regno Chroatorum attribui “totam Maroniam et Chulmiae Ducatum”''''', id est totam '''Naroniae '''sive''' Paganiae '''atque''' Chulmiae (Zachlumiae)''' archontiam. Hoc territorium hodie utramque ripam fluminis Narentae complectitur. <center> [[File:Pagania Zahumlje Travunia Duklja.png|600px|alt=Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum saeculo IX|Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum in saeculo IX]] </center> '''Gregorius Barsensis''', notior nomine ''Pop Dukljanin'' ('''Presbyter Diocliae''') , in opere suo Latine conscripto '''''Sclavorum Regnum''''' (saeculo XII) omnes quattuor archontias — '''Diocliam, Tribuniam, Chulmum et Paganian sive Naroniam''', quas memorat Constantinus Porphyrogenitus (saeculo X medio), communi nomine '''''Croatia rubea''''' appellat.<ref>Eduard Peričić, ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog /Ljetopis popa Dukljanina'' (''Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis / Chronicon Presbyteri Diocliae''), editio “Kršćanska sadašnjost”, Zagrabiae, 1991.</ref> Unus ex antiquissimis locis, ubi nomina '''''Croatia alba''''' et '''''Croatia rubea''''' ad Chroatos Adriaticos referuntur, invenitur in opere chronographi Venetiani saeculi XIV, Andreae Dandolo. Videtur ille textum ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis (saeculi XII) sequi, sed etiam nonnullas additiones proprias inserere. ''Chronica Chroatica'' idiomate chakavico conscripta, quam '''Marcus Marulus''' anno 1500 Latine vertit, solam ''Croatiam Albam'' memorat: “''ab Dalma usque ad Valdeminum Chroatos Albos appellavit, qui sunt Dalmatini Inferiores…''”. '''Maurus Orbinus''' Ragusinus circa annum 1600, in opere suo panslavistico lingua Italica conscripto, item in quadam versione Gregorii Barsensis innititur atque ''Croatiam Rubram et Croatiam Albam'' nominat. Ragusinus '''Restius''' quoque, in paginis 25 et 43, nomina “Croazia Bianca, Croazia Rossa” refert. A libro ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis saeculo XII conscripto (quem Eduardus Peričić cum archiepiscopo Gregorio, persona historice bene documentata, quae archiepiscopus urbis Antibaris fuit — hoc nomine a Bari Italico distinguitur — identificare solet) usque ad opera omnium auctorum posteriorum hic memoratorum, vocabula ''Croatia Alba'' et ''Croatia Rubea'' ad solum Chroatiae Adriaticae spatium referuntur, non autem ad ''Croatiam Albam'' in Europa septentrionali sitam. '''''Croatia Alba''''' ad tractum maritimum Chroatiae hodiernae usque ad flumen Cetinam pertinet (locus ''Dalma'', id est ''Delminium'', caput Delmatorum antiquitus, hodie ''Duvno''), cum '''''Croatia Rubea''''' ad regiones ad meridiem fluminum Cetinae et Narentae sitas referatur, incluso territorio antiquae ''Diocliae'' sive ''Docleae'' (vulgo: ''Duklja''), quod nunc est ''Res Publica Montis Nigri'' (vulgo: ''Crna Gora'' sive ''Montenegro''). Itaque, secundum relationem Presbyteri Diocliae saeculo XII conscriptam, regiones quae hodie '''Rem Publicam Montis Nigri''' constituunt eo tempore nomine '''Croatiae Rubeae''' appellabantur. === Illyricum Porphyrogeniti = Croatia Rubea? === Porphyrogenitus narrat partem Chroatorum in Dalmatiam advenientium se segregasse atque Illyrico et Pannonia potitam esse. Quaeri potest utrum hic Porphyrogeniti vocabulum Illyricum ad regionem Croatiae Rubeae pertinere possit, quae in aetate sero‑Romana, a Diocletiano imperatore, nomine Praevalis sive Prevalitana appellabatur. Nomen ''Illyricum'' per tempora Imperii Romani, ab Octaviano Augusto usque porro, suum ambitum geographicum legitime mutavit. Romani enim sciebant ''Illyrios proprie dictos'' eos esse qui in regionibus hodiernae Montis Nigri atque Albaniae septentrionalis habitabant, contra quorum civitatem bella gesserunt exeunte saeculo III et ineunte saeculo II a.Chr.n. At vero, Romanorum incursu in terras Delmatorum, Iapodum et Liburnorum, deinde etiam ad septentrionem circa Segesticam (bella Octaviani in Illyrico annis 36/35 a.Chr.n.), totus ille tractus in provinciam Illyricum constitutus est. Post rebellionem duorum Batonum (annis 6–9 p.Chr.n.) pristinum Illyricum in duas provincias diviserunt: Pannoniam et Illyricum, cuius pars Dalmatia erat. <center> [[File:Ancient balkans 4thcentury.png|800px |alt=Tabula totius Illyrici Romani saeculo IV |Tabula totius Illyrici Romani in saeculo IV]] </center> Regio mediaevalis Carantaniae, in qua quoque Chroati inter Dravam superiorem et Muram in Austria meridionali hodierna in chartis et documentis memorantur,<ref>Otto I in diplomate anni 954 formulam “in pago Crouuati” adhibet; Otto II anno 979 scribit “pago Chruuat”, et similia. Cf. Gluhak, 1990.</ref> aetate Romana provincia Noricum fuit, numquam Illyricum; solummodo reformatione Diocletiani Noricum in praefecturam Illyrici adscriptum est, sed ea partitio administrativa nomina ipsarum provinciarum minime mutavit. Quare plane excludendum est eos ''Chroatos Carantaniae'', qui sub nominibus ''Crowati'' etc. testantur, Porphyrogeniti Chroatos fuisse qui “in Illyricum” venerint.<ref>S. Antoljak, Lj. Hauptmann et B. Grafenauer putaverunt Porphyrogenitum vocabulo “Illyrici” ipsam Carantaniam intellexisse, quasi pars Chroatorum a Dalmatiae Chroatis secessisset atque ad septentrionem migrasset. Nos autem tali interpretationi non assentimur.</ref> Hic statuimus vocabulum “Illyricum” apud Porphyrogenitum intellegendum esse illud Illyricum quod ad meridiem veteris provinciae Romanae Dalmatiae (sensu strictiore) situm est, id est regiones ad meridiem fluminis Narentae, illum verum et antiquum Illyricum, ubi ''Illyrii propriae dicti'' habitabant. Hoc territorium saeculo IV administrative ''Praevalitana'' appellabatur, atque in aevo medio ''Dioclia'' imperatoris Porphyrogeniti (saec. X) et ''Doclea'' Gregorii Barsensis (saec. XII) vocabatur, quod hodie ''Res Publica Montis Nigri'' est. Ex relatione de situ geographicο archontiarum Slavicarum (quattuor earum ad meridiem ipsius Chroatiae positarum) in capite XXX apparet Chroatos in provinciam Dalmatiae advenisse atque quattuor illis principatibus dominatum imposuisse: Diocliae, Tribuniae, Zachumliae et Paganiae (Neretvanorum). Tertia vero pars Chroatorum, ut in eodem capite dicitur, ''Pannoniae'' potita est, id est illius partis Pannoniae inter Dravam et Savam sitae, quae est Chroatia septentrionalis hodierna, aetate Romana nomine Pannoniae Saviae nota. Sunt etiam nonnulli interpretes qui putent Porphyrogenitum, aut scriptorem qui caput XXX composuit vel auxit, vocabulo Illyrici significare regiones hodiernae Liciae aut fortasse interiores Bosnae et Hercegovinae, cum in capite XXX — quod notandum est — terra Bosna (a flumine Bosna dicta) omnino non commemoratur. At nos hic existimamus scriptorem capitis XXX, ex indiciis geographicis archontiarum Slavicarum, territorium veteris Bosnae strictiore sensu (secundum cursum ipsius fluminis Bosnae) fortasse ut partem Serbiae intellexisse, cum eam nullo nomine designet neque omnino in hoc capite memorare videatur. Porphyrogenitus enim affirmat Chroatiam ad Serbiam accedere apud Cetinam et Hlivnum, in montibus, quod significare potest Chroatiam et Serbiam fortasse ad septentrionem Narentae confinis fuisse, circumvectis principatibus Neretvanorum et Zachumliae. Regio hodiernae Liciae vix ullo modo pro Illyrico Porphyrogeniti haberi potest, cum totus ille tractus post rebellionem Delmatorum et Pannonum in provinciam Dalmatiae cum Liburnia inclusus sit. Quapropter hic concludimus unum tantum Illyricum fuisse, praeter Dalmatiae et Pannoniae dominationem, quod Chroati obtinere potuerint: nempe Praevalitanam aetatis sero‑Romanae, quam Gregorius Barsensis, id est Presbyter Diocliae, nomine “Croatiae rubeae” designat. == 7. De administrando imperio: Caput XXXI (loca ad Albam Chroatiam et ad migrationem Chroatorum pertinentia) == ''Chroatae, qui nunc Dalmatiam incolunt, oriundi sunt ex Chroatis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur. Hi trans Turcos (Ungaros) sunt, prope Franciam habitant, finitimi Slavinis, id est Serbis inbaptizatis. ''Isti Chroatae confugerunt ad imperatorem Heraclium priusquam idem facerent Serbi, eo tempore quo Avari Romanos inde expulerunt. ''Cum Romani eodem tempore ab Avaris depulsi essent, terrae eorum vacuae manebant. Iussu igitur imperatoris Heraclii isti Chroatae, arreptis armis, Avaros inde expulerunt atque, secundum imperatoris ordinationem, in terra Avarorum consederunt, in qua nunc habitant. ''Eo tempore Chroatae habebant archontem patrem Porgae. Imperator autem Heraclius misit ex urbe Roma sacerdotes, ex quibus fecit archiepiscopum, episcopos, presbyteros et diaconos, atque Chroatas baptizavit. ''Isti Chroatae habebant illo tempore archontem Porgam. ''Magna Chroatia, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. ''Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Turcis (Ungaris) et Pechenegis assidue depraedatur. ''Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. ''A terra eorum ad mare sunt triginta dierum itinera; mare autem quod triginta dierum itinere distat, vocatur Mare Nigrum. Ad Chroatas spectat etiam locus in '''capite XXXII''', cui titulus est “'''De Serbis et terra quam nunc incolunt”''', ubi legitur: [[File:Sorbian Polity under Dervan.jpg|center|400px|alt=Karta sorbskog političkog prostora pod Dervanom|''Mappa ditionis Dervani ducis Sorabum (saec. VII).'' ]] ''Serbi, qui nunc eam terram incolunt, oriundi sunt ex Serbis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur, qui domi sunt trans Turcos (Ungaros), in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia, illa inbaptizata et Alba dicta. == 8. Analysis et interpretatio capitis XXXI == In hoc capite situs Chroatiae Albae ita definitur: trans Ungariam (quae eo tempore primae dimidiae saeculi X etiam Slovaciam complectebatur), prope Franciam, finitima Serbis inbaptizatis. Chroatia Alba a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur, et mare ad quod descendunt triginta dierum itinere distat. Ex capite XXXII discimus Serbos Albos domi esse trans Ungaros, in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia. Quid igitur de situ Chroatiae Albae ex his omnibus colligi potest? Chroati Albi finitimi erant Serbis Albis inbaptizatis. Initio adtendebamus ad interpretationem secundum quam regio Boiki prope Ungariam ad Boikos Ucrainae referri posset, qui hodie in limitibus Ucrainae ad Slovaciam et Ungariam habitant, sicut olim putavit historicus Vjekoslav Klaić. Verumtamen locutio “ubi Franciae fines contingunt” (quae ad tempus compositionis DAI, circa annum 950, pertinet) nos ab tali expositione removit. Nam Franciae regnum, id est Germania regis ac postea imperatoris Ottonis I (936–976), numquam ad Carpatas pervenit neque cum eis confinia habuit; quare nomen Boiki ad Boikos Ucrainae referri non potest. Proinde Boiki Constantini Porphyrogeniti intellegenda est Bohemia, id est regio Cechorum; et notum est Sorabos sive Serbos Lusaticos etiam hodie ad septentrionem Bohemiae consistere. ''“A Chroatis ad mare sunt triginta dierum itinera.” Ultimus de Chroatis Albis locus in capite XXXI ita habet: ''Magna Chroatia, quae etiam Alba vocatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur. Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. A Chroatis autem ad mare sunt triginta dierum itinera; mare vero quod triginta dierum itinere distat, Pontus Nigrum appellatur.” Mare quod regioni Lipsiensi proximum est Balticum; ad illud autem non plus quam quadringenti chiliometrae sunt. Si ponamus coetum hominum pedibus et equis oneratis mediocriter triginta chiliometra per diem conficere, iter quadringentorum chiliometrorum per tredecim dies absolveretur, quod longe ab illis triginta diebus, quos Porphyrogenitus memorat, abest. At vero iter a triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae (ad meridiem et occidentem Cracoviae situm), si cursum Vislae fluminis fere sequatur, ad mare Balticum non excedit octingentos chiliometros; quod, si per triginta chiliometra singulis diebus dividatur, circiter viginti sex dies itineris efficit. Maior tamen est distantia a Cracovia per Dniestrum ad Pontum Euxinum, quae profecto iter fere triginta dierum praebet. Certe nobis hodie paene impossibile est exacte computare quantum temporis iter a Cracovia ad Balticum vel ad Pontum Euxinum primae dimidiae saeculi X occuparet, cum plerique huiusmodi itineris parametri ignoti sint (pericula viae, semitae mercatorum illius aetatis, et cetera). Praeterea, interpretes huius loci in litteris historicis non consentiunt ad quod mare Porphyrogenitus precise referat cum dicit “nigrum” vel “obscurum”: utrum ad Balticum an ad Pontum Euxinum. Lingüista atque etymologus '''Alemko Gluhak''' in libro suo ''De origine nominis Chroati'' (pp. 120–121) censet “mare nigrum”, ad quod triginta dierum iter esse dicitur, revera Balticum mare significare. Nam Byzantini mare, quod nos hodie ''Mare Nigrum'' appellamus, secundum traditionem linguae Graecae ''Pontos Eukseinos'' (''Mare Hospitale'') vocabant. Exsistit autem possibilitas commercii atque transmissionis culturalis, qua ipsum nomen Graecum ''Pontos Eukseinos'', quod olim ''Pontos Akseinos'' (Mare Inhospitale) erat, cuius forma ex voce Iranica ''äxsin'' derivata esse potuerit, postea vero a Graecis in ''Eukseinos'' mutata est.<ref>Vocabulum Osseticum äxsin phonetice [æxˈsin], Avesticum axšaena [axʃaːˈena] profertur; sonus “x” in utroque fricativus velaris surdus est, Croatico /h/ posteriori simillimus.</ref> Etenim Avesticum ''axšaena'', Osseticum ''äxsin''<ref>radix in lingua palaeoslavica: *''sin’j’'', Croatice: sinje, ut in ''sinje more''</ref>, quod Latine ''obscurum'' significat, esse potest origo Graeci ''Akseinos''.<ref>Hoc est exemplum quomodo etymologia ex perceptione phonica nasci possit: nam littera transliterata “x” in omnibus linguis Iranicis ut fricativus velaris surdus pronuntiatur (ut Germanice Bach, Scotice loch, Hispanice j in José), numquam vero ut coniunctio /ks/. Graeci autem, audientes Iranicum axšaena vel äxsin, id ad vocem suam áxeinos (“inhospitale, in externos adversum”) adcommodaverunt atque prorsus cum ea consociaverunt.</ref> Praeterea notandum est Turcos, qui hodie Minorem Asiam incolunt, mare Mediterraneum more tradito Ak denizi (Mare Album) appellare, quod ad occidentem terrae eorum situm est; illud vero mare, quod in septentrione situm est, Kara deniz (Mare Nigrum) vocant. Haec indicant Turcos, sicut alios populos stepparum Eurasiarum (inter quos Scythas et Sarmatas Iranicos), colores ad designandos mundi cardines usurpasse: nigrum = septentrio; album = occidens; caeruleum vel viride = oriens; rubrum = meridies. Ex his igitur sequitur nomen Chroatia Alba “Chroatiam Occidentalem” significare, cum Porphyrogeneti locutio mare nigrum vel obscurum ad Balticum mare referenda sit.<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, Zagreb, 1990, pp. 120–121.</ref> Haec omnia nos ad conclusionem ducunt Chroatiam Albam primae dimidiae saeculi X in circulo gentium Slavicarum occidentalium sitam fuisse, id est in vicinitate Boiki sive Bohemiae, prope Serbos in Germania orientali, inter Ugariam illius temporis (quae Slovaciam et Hungariam complectebatur) et Franciam. Ex his omnibus concluditur Chroatiam Albam in hodierna Polonia meridiana locatam esse. == 9. De differentiis inter capitulum XXX et capitulum XXXI == Communia capitulis XXX et XXXI sunt haec: utrumque commemorat adventum Chroatorum ex Chroatia Alba atque proelium Chroatorum contra Avaros, in quo Chroati Avaros superant. In ceteris autem rebus illa duo testimonia inter se discrepant. In capitulo XXX narratur fabula de quinque fratribus et duabus sororibus, quae in capitulo XXXI non reperitur. In capitulo XXX describitur saevitia Francorum erga Chroatos et bellum Chroatorum contra Francos quod septem annos duravit; in capitulo XXXI vero nulla fit mentio dominationis Francorum super Chroatos in Dalmatia. Tantum dicitur Chroatiam Albam prope Franciam sitam esse atque Francos (Germanos) Chroatiam Albam depraedari. Praeterea, in capitulo XXX dicitur Chroatos in Dalmatia se liberasse a potestate Francorum et accepisse baptismum ex Roma tempore archontis Porini; in capitulo XXXI autem dicitur Chroatos in Dalmatiam venisse iussu imperatoris Heraclii (610–641), quod magni momenti est, cum hoc '''sit unica expressa datatio adventus Chroatorum in fontibus (prima igitur dimidia pars saeculi VII)'''. Item in capitulo XXXI dicitur Chroatos venisse tempore patris Porgae, et tempore ipsius Porgae archontis baptismum ex Roma accepisse. (Duo nomina diversa, sed aliquatenus similia: Porga – Porin.)<ref>Recentior est inclinatio ut in nomine Porin varietas nominis dei Slavici Perun agnoscatur (Polonice: Piorun); cf. Alimov, 2015.</ref> In capitulo XXX saepe memorantur Francia, Franci et rex Otto I; contra, in capitulo XXXI memoratur solum imperator Heraclius eiusque munus, nec Franci ibi apparent, nisi quod Chroatia Alba prope Franciam sita esse dicitur. Nonnulli interpretes existimant capitulum XXX ab alio auctore compositum esse quam capitulum XXXI. Haec sententia de duobus diversis scriptoribus nititur, inter alia, analysi stilistica quae favet opinioni de duobus auctoribus. Saepe etiam dicitur scriptorem capituli XXX aliis fontibus usos esse quam scriptorem capituli XXXI. Tamen, ut iam diximus, fieri potest ut ipse imperator Constantinus duas diversas relationes de Chroatis in archivis suis habuerit, quas, cum eligere non posset, ambas inserere statuerit, eas simpliciter transcribens. Videtur tamen relatio in capitulo XXX esse aliena et transcripta, cum relatio in capitulo XXXI fortasse ab ipso imperatore consuta sit. Capitulum XXXI saepe habetur exemplum apertae propagandae Byzantinae (emphasi posita in munere Heraclii in adventu Chroatorum saeculo VII), cum capitulum XXX putetur repraesentare traditionem popularem Chroaticam de adventu atque memoriam de relationibus cum Francis. In capitulo XXX Franci exhibentur tamquam crudeles occupatores contra quos Chroati pugnant et vincunt; at re vera scimus solum ducem Pannoniae Liudewitum contra Francos pugnavisse, cum dux Dalmatiae et Liburniae Borna socius Francorum fuerit et adversarius Liudewiti Posaviensis. A temporibus Liudewiti usque ad compositionem additionis capituli XXX circiter 130–140 anni fluxerunt (si capitulum XXX, ut quidam putant, scriptum est annis 960, tempore quo rex Chroatiae Stephanus Držislav titulum patricii a Byzantino imperatore accepit).<ref>Alimov 2015</ref> Nihilominus non consentimus cum opinione quod capitulum XXX necessario tradit “puram” traditionem popularem, cum elementa traditionis popularis in utroque capitulo inveniantur.<ref>Margetić 2001, 127-131</ref> In capitulo XXX, ubi Franci saepe memorantur, situs Chroatiae Albae definitur secundum Bagibareiam; in capitulo XXXI situs definitur secundum locum Ungarorum. In capitulo XXX dicitur Chroatos in Chroatia Alba cum Ungaris foedera et amicitias contrahere; capitulum XXXI autem affirmat Ungaros atque Pechenegos Chroatiam Albam depraedari. == 10. Thesis de situ Chroatiae Albae in regione Cechiae orientalis, sive in ducatu Slavnikiano == Secundum traditionem popularem Cechicam, Cechi in terras hodiernas Cechiae a septentrione venerunt, ubi cum Serbis Albis confinia habebant, atque emigraverunt ut dominationem Serbicam evitarent. Una ex illis traditionibus refert protopatrem Cechum origine fuisse Lehum, eumque ex terra Chroatiae venisse, sicut in ''Chronica Dalimiliana'' saeculi XIV scriptum est. (Haud dubie non ex Chroatia Adriatica, sed ex Chroatia Alba septentrionali.) Per saeculum XX historiographia Cechica existimavit nonnullos Chroatos inter coetus fuisse qui ad ethnogenesim populi Cechici contulerunt. <center> [[File:České kmeny.png |thumb|900px |alt=Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus |''Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus (coloribus caeruleo et flavo signatus), secundum hypothesin de Bohemicis gentibus iam relictam, prout eam interpretatus est Rudolfus Turek anno 1957.'' ]] </center> Secundum fontes Francicos, in Bohemiae territorio parte altera saeculi IX plures duces regnabant (sex duces Bohemici), inter quos primatum tenebat dux Borivoj e stirpe Přemyslidarum, qui christianitatem accepit. Id erat tempus bellorum crebrorum cum Francis (Germanis). ===Theoria, qua ducatus dynastiae Slavnik in Bohemia orientali pro Chroatia Alba habetur=== In historiographia saeculi XX nonnumquam proposita est sententia, ducatus in Bohemia orientali (ad orientem Pragae), cum sedibus in Libice et apud hodiernam Kutna Hora, cuius fines Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' descripsit, fuisse ducatus Chroatiae Albae.<ref>Cosmas Pragensis (1045–1125), sacerdos et primus chronicarius Bohemus, auctor operis historici Chronica Boemorum.</ref> Dux partis orientalis Bohemiae (regio ad orientem Pragae circa Libice et Kutnam Horam) medio saeculo X, secundum fontes historicos, Slavnik vocabatur; unde tota familia dynastia Slavnikovica appellatur. Unus e filiis Slavniki, nomine Vojtjech (Adalbertus), brevi tempore episcopus Pragensis fuit; postea autem anno 997 in missione evangelizationis apud paganos Prutenos ad litus Balticum occisus est. Vojtjech iam anno 999 sanctus canonizatus est. Alter filius Slavniki, Sobjeslav, denarium argenteum cudi iussit in monetaria sui sedis Malin (hodie circa 3 km ad septentrionem‑orientem Kutnae Horae).<ref>Inscriptio nummi argentei Sobjeslavi: Malin civitas.</ref> Praecipuum domicilium familiae Slavnikovicae erat oppidum munitum Libice nad Cedlinou. Mense Septembri anni 995, in festo sancti Venceslai, oppidum oppugnatum est, et omnes ibi inventi trucidati sunt, ut Cosmas Pragensis vividissimo sermone refert. Solus Vojtjech, qui tum in Italia versabatur, et frater eius Sobjeslav, qui in Saxonia erat, mortem effugerunt. Sic familia ducalis Slavnikovica e historia Bohemica evanuit. Cosmas autem in sua ''Chronica Boemorum'' numquam aperte affirmat Slavnikum ortu ex Chroatis Albis fuisse. Quare concludendum est sententias de origine dynastiae Slavnik ex Chroatis Albis sine ullo fundamento in fontibus historicis positis. Redeamus igitur ad quaestionem de situ Chroatiae Albae sive Magnae. Imperator Constantinus Porphyrogenitus, qui opus suum ''De administrando imperio'' circa annum 950 conscripsit, in capite XXXI clare scribit: ''Magna Chroatia, quae et Alba dicitur, necdum usque in hodiernum diem baptizata est. Hinc sequitur ut Bohemia orientalis, id est ducatus Slavniki, pro Chroatia Alba a Porphyrogenito memorata haberi non possit, cum illa regio tempore quo DAI conscriptum est (circa 950) iam christianitatem recepisset. Nam et maiores Slavniki, sicut tota Bohemia, per missionem sanctorum fratrum Solunensium, Constantini (Cyrilli) et Methodii, in Ducatum Magnae Moraviae (863–885) evangelizati sunt; cum Bohemia sub duce suo Bořivoj I (circa 852–889) e stirpe Přemyslidarum vasalla Magnae Moraviae fuisset. Hypothesis saeculis XIX et medio XX exculta, quae nomina atque territoria “gentium Bohemicarum originariarum” retractare conabatur, inter quae etiam sedes Chroatorum in Bohemiam orientalem collocabatur, hodie ob probationum penuriam relicta est. Ad ''Encyclopaediam Academicam Historiae Bohemicae'' (2011) historici Dušan Třeštík conclusit Bohemiam aetatis mediaevalis antiquae repraesentatam fuisse a ducibus localibus singulis, qui saepe coniunctim agebant atque fortasse conventus gentiles celebrabant; sed “''quae in fontibus saeculi X et posterioribus pro nominibus gentium habita sunt (Lučané, Lemuzi, Pšowane, Sedličané, Děčané, Litoměřice, Zličané, Hbané aliique nonnulli) nomina sunt regionum, id est appellationes geographicae. Verum nomen gentis est Chroati, sed ii non in Bohemia sedebant, sed alicubi in Silesia''.”<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in: ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> Itaque locum Chroatiae Albae ulterius quaerere oportet, in regionibus ad septentrionem et orientem Bohemiae sitis. == 11.Documentum de institutione et finibus Episcopatus Pragensis anno 973 == Documenta autem in antiqua Cechia orta nonnullis suis testimoniis utilia indicia praebent de situ Chroatorum Alborum. Sic, verbi gratia, diploma Pragensis anni 1086, quod ad fundationem episcopatus Pragensis anno 973 pertinet, tradit in limite septentrionali episcopatus Pragensis habitasse: ''Psovane, Ghrvvati et altera Chrowati, Slasane ...''<ref>Cosmas Praguensis, ''Chronica Boemorum'', Lib. II., Cap. XXXVII</ref> <center> [[File:Screenshot_iz_Chronica_Boemorum_Lib.II,_Cap.XXXVII.png|800px|alt=Excerptum e Chronica Boemorum, Lib. II, Cap. XXXVII|''Excerptum e Chronica Boemorum (Lib. II, Cap. XXXVII).'' ]] </center> Chroati in hoc diplomate Pragensi memorati (Ghrvvati et altera Chrowati) inter gentes Bohemiae septentrionalis numerantur, una cum Psovanis; reliquae autem gentes Silesiae sunt: Slasane (circa Wratislaviam), Trebowane (Trzebnica), Dedosane (Żagań / Szprotawa) atque Bobrane (ad flumen Bóbr), quae omnes in parte meridionali‑occidentali Poloniae inter Odram et montes Sudetos sitae erant. Milciani vero ad occidentem memorati erant gens Sorabum Lusaticorum circa urbem Budyšin (Bautzen). <center> [[File:BOGUSŁAWSKI(1861)_Das_Siedlungsgebiet_der_Sorben_vom_7._bis_11._Jahrhundert_in_Mitteldeutschland.jpg |thumb|900px |alt=Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum |''Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum (saec. VII–XI).'' ]] </center> Chroati ex diplomate Pragensi (Ghrvvati et altera Chrowati) in ipsa triquetra finium Bohemiae, Poloniae et Germaniae siti erant. Hoc congruit cum assertione imperatoris Constantini Porphyrogeniti, qui refert Chroatiam Albam et Serbiam Albam ad fines terrae Boiki (Bohemiae) attingere, ubi etiam Francorum terminus erat. In variis codicibus Cosmae Pragensis nomen Chroatorum plurimis formis occurrit: Chrowaci, Chrouuati, Crouati, Crhuati, Hrouati, Chrowati,Ghrouati, Ghrwati, etc., quae omnes ad ethnonymum Slavicum Hrъvati referuntur. '''Ex mentione duarum Chroatorum partium in diplomate Pragensi haec concludi possunt: duae gentes Chroatorum in regione Poloniae meridianae certo exstiterunt. '''Prima pars in confinio Bohemiae et Poloniae, prope Sorabos Lusaticos, habitabat; altera vero orientius sita erat, fortasse in regione Poloniae meridianae circa Cracoviam. Cosmas enim solus auctor est qui duplicem Chroatorum praesentiam in spatio Slavico occidentali aperte confirmat. == 12.Regio Poloniae hodiernae ut area ubi sita erat Chroatia Alba seu Chroatia non baptizata prima parte saeculi X == Dissimile a regione Bohemiae, cuius principes iam exeunte saeculo IX fidem christianam acceperunt, annus officialis baptismi Polonorum habetur 966, cum dux Miesco ex gente Piastica principissam Bohemicam Dubravcam in matrimonium duxit. Conditio nuptiarum, quam ipsa principissa (secundum chronicas Polonicas) imposuit, erat ut dux Miesco baptismum susciperet. Hoc nos ad conclusionem perducit totam regionem Poloniae hodiernae, etiam Poloniam meridionalem atque ducatum Miesconis in Magna Polonia, prima parte saeculi X et adhuc circa annum 950, quo tempore Porphyrogenitus opus suum conscripsit, fuisse non baptizatam. Quapropter haec ipsa regio Poloniae meridionalis et meridio‑occidentalis verisimillimus est locus in quo quaerenda est Porphyrogeniti Chroatia Magna sive Alba. In altera parte saeculi X regio Poloniae meridionalis (Cracovia) atque meridio‑occidentalis (Silesia) politicae independens erat et extra statum Polonicum Piastidarum. Principes Bohemiae per episcopatum Pragensis conabantur potestatem suam ecclesiasticam, atque eo ipso politicam, in eas terras extendere. Cosmas, auctor ''Chronicae Boemorum'', aperte tradit provinciam Cracoviensem ab ipso anno 973, quo episcopatus Pragensis conditus est, ad eandem dioecesim pertinuisse, eiusque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Stir processisse, deinde ad meridiem versus montes Tatra in hodiernam Slovaciam, quae eo tempore pars Hungariae erat. Iurisdictio ecclesiastica episcopatus Pragensis principibus Bohemicis e gente Přemyslidarum diuturnam auctoritatem politicam pollicebatur, necnon facultatem amplificandi statum circa Cracoviam. Hi autem consilia circa annum 990 corruerunt, cum Miesco I Cracoviam et Silesiam armis occupavit, quo facto ambitiones Bohemicas in Polonia meridionali interclusit. Dux Miesco I (960–992) anno 966 baptizatus est, et prima dioecesis in Polonia demum anno 1000 in urbe Gneznensi condita est. Etiam saeculo XIV custodes urbani Cracovienses vocabantur Charwat. Initio saeculi XX milia hominum ex regione Cracoviensi in Civitates Foederatas emigrantium in documentis publicis se professi sunt Albos Chroatos (Anglice: White Croats). Nonnulli investigatores existimant Albos Chroatos latere sub nomine in fontibus tradito Vistulani (Vislani), quod ad plebem in Polonia meridionali circa Cracoviam pertinere videtur, quam memorat Geographus Bavarus.<ref>Janusz Bogacz, Czy jesteśmy Chorwatami? Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Tarnów Regional Museum). Dostupno preko Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20110717071759/http://www.muzeum.tarnow.pl/wydawnictwa/czytelnia/artykuly/kroacja.htm</ref> <center> [[File:Polska 960 - 992.png|500px|alt=Polonia tempore Miesconis I.|''Polonia tempore Miesconis I (960–992).'' ]] </center> == 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). == Rex Anglo‑Saxonicus Alfredus Magnus in opere quod Geographiam Europae inscribitur (annis 888–893), Orosio innixus, ita scripsit: <poem> '''Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan; '''and bē eastan Dalamensena sindon Horithi; '''and bē norðan Dalamensena sindon Surpe; '''and bē westan him sindon Sysele. '''Bē norðan Horithi is Mægðaland, '''and bē norðan Mægðalande is Sermende '''oð þā beorgas Riffin. </poem><ref>In sequenti loco exhibetur textus Anglo‑Saxonicus normalizatus, secundum Henricum Sweet, ex editione Londinensi anni 1883. Paulus Orosius, ''King Alfred’s Orosius'', ed. Henry Sweet (London: Published for the Early English Text Society by N. Trübner & Co., 1883). Textus Anglo‑Saxonicus ex codice Lauderdale, cum lectionibus variantibus e codice Cottoniano Tiberius B. I. Exemplar digitalizatum e bibliotheca Universitatis Oxoniensis, Internet Archive, https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog. </ref> In codicibus scriptum est: “''Bē norðan eastan Maroara sindon Dalamensan'';” quod falsum esse videtur, cum Dalamense, sive Slavicē Glomače, non ad septentrionem‑orientem Moraviae sed ad septentrionem‑occidentem sita fuerint, in regione quae hodie Germania orientalis est. Quapropter in editionibus criticis locus emendatus est in: “Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan;”. Interpretatio huius loci talis est: ''<poem> A septentrione et occidente Maroara (Moravienses) sunt Dalamensan; ad orientem Dalamensena sunt Horithi<ref> In diversis codicibus Anglo‑Saxonicis variae formae huius vocabuli occurrunt: Horiti, Horgiti, Horithi, Horoti.</ref>(Chroati); ad septentrionem Dalamensena sunt Surpe (Serbi); ad occidentem eorum sunt Sysele. A septentrione Horithorum est Mægðaland (?) ; et a septentrione Mægðalandi sunt Sermende usque ad montes Riffin.” </poem> Dalamense gens erat populus Slavicus occidentalis, qui etiam Glomače vocabatur, atque regionem hodiernae Saxoniae habitabat, inter flumina Albim et Muldam, circa urbes nunc Meissen, Dresdam, Lommatzsch et Döbeln sitas. Haec regio a Germanis postea ''Daleminzische Gau'' appellabatur. Situs eius ad septentrionem‑occidentem Bohemiae et Moraviae, ad orientem vero Thuringiae pertinet. In textu dicitur Surpe (Serbos) ad septentrionem eorum esse, Horitos autem (Chroatos) ad occidentem. Alio loco scriptum est: '''“be eastan Maroara londe is Wisle lond”''', id est: ad orientem terrae Moraviae est terra Visle, hoc est regio circa flumen Vistulam sita. Ex his apparet Horitos collocatos esse inter Germaniam orientalem ad occidentem et “terram circa Vistulam” ad orientem; quod regioni Poloniae meridiano‑occidentalis respondet. Hoc congruit cum sede cuiusdam coetus Chroatarum in ''Privilegio episcopatus Pragensis'' in Chronica Boemorum, ubi Chroati inter gentes Silesiacas memorantur. Porro Porphyrogenitus quoque ramum occidentalem Chroatarum Alborum ad fines Bohemiae (Boiki), ad vicinitatem Serborum Alborum necnon ad confinia totius ditionis Francicae ponit. Vocabulum Mægðaland, nonnumquam explicatum est ut Mazovia, nonnumquam ut terra fabulosa “puellarum”, cum mægð in lingua Anglo‑Saxonica significet puellam vel virginem. Explicationes traditae vocabulum Riffin ad Riphaeos montes referunt, montes mythicos in extremo septentrione orientali, fortasse ad Uralem. Sermende vulgo interpretantur ut Sarmatae. Ex hoc patet regem Alfredum, post Horitos atque post “terram circa Vistulam”, nullas iam certas notitias de regionibus ulterius ad orientem habuisse: nihil enim sciebat de terris gentium Balticarum neque de spatiis quae nunc Belarusiam, Russiam et Ucrainam continent. Ei locus ille ignotus erat, quem, more geographiae Graeco‑Romanae, Sarmatis (Sarmende) attribuebat usque ad montes Ripheos. Si autem ''Mægðaland'' sit corruptio ''Mazoviae''(Polonice: ''Mazowsze''), non terra fabulosa virginum, a quibus ad septentrionem Sarmatae (''Sermende'') usque ad Riphaeos montes porriguntur, tum Horithi = Chroati meridie Mazoviae collocarentur, in regione Poloniae meridiano‑orientalis. === Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana === Fons historicus, qui varia genera gentium Slavicarum ad septentrionem atque ad orientem Danubii cum sedibus suis enumerat, nomine ''Cartographi Bavarici'' (circa annum 845) notus, Chroatos omnino in indice suo non commemorat. Attamen idem fons, qui hoc titulo designari consuevit, in regionibus Poloniae meridianae ''Vistulanos'' memorat, quorum nomen a flumine Visla (Latine Vistula, Polonice Wisła) deductum est; hi enim circa superiorem Vistulam habitabant, cum principali sede Cracovia. De principe ''Zachumliae'', Michaele nomine, imperator Constantinus Porphyrogenitus circa annum 950 scribit traditionem familiarem principis Michaeli originem stirpis eius ex regionibus circa flumen Vistulam attribuere.<ref>Michael, dux Zachumliae, prima parte saeculi X floruit; erat contemporaneus regis Tomislavi, cuius potestatem supremam verisimiliter agnoscebat, ut ex opere Thomae Archidiaconi discimus, de participatione eius in conventu synodali Spalatensi una cum rege Tomislavo anno 925 commemorata.</ref> Altera gens, quam Cartographus Bavaricus memorat, sunt Lendiani, qui regionem Poloniae meridiano‑orientalis incolebant. Nomen eorum, Lendiani (Polonice Lędzianie), ex voce Slavica antiqua ''lęda'' = Croatice: ''ledina'' deducitur quae significat lētam, terram videlicet incultam, quae ex silvarum excisione et incendio ad culturam parata est. Territorium Lendianorum aestimatur ad orientem fluminis Vislae protendi, circa flumen San, deinde ad Wieprz atque ad Bug.<ref>Agitur de Bugo Occidentali, qui in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit, ubi fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit, atque postea in Poloniam intrat, ubi in Vistulam influit. Exstat etiam Bugus Meridionalis, qui circiter CL chiliometra ad orientem fontis Bugi Occidentalis oritur; hic vero ad meridiem decurrit et in Pontum Euxinum se exonerat.</ref> Nonnulla est possibilitas ut nomen fluminis Bug fontem praebeat nomini unius ex duabus sororibus in capite XXX operis DAI, Buga. Ex fontibus medii aevi noti sunt Buzani ut pars Volinianorum, in confinio Poloniae et Ucrainae.<ref>Vjekoslav Klaić, ''De Chroatia Rubra et Russia Rubra'', in periodico ''Hrvatsko Kolo'', Matica Croatica, Zagrabiae 1927, pp. 127–130.</ref> In Croatia, in regione Licensi, medio aevo extabat Buzka (Bužka) provincia sive Buzani; item in Hercegovina Buzko palus ad meridiem campi Livaniensis. Praeter ''Cartographum Bavaricum'', Lendianos memorat etiam imperator Constantinus Porphyrogenitus sub nomine ''Lendzanenoi''. Historicus Polonus [https://en.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_Lewicki Tadeusz Lewicki] existimavit sub nomine Vistulanorum, quod ab appellatione fluminis Vislae (Polonice Wisła, Latine Vistula) derivatur, re vera latere Chroatos Albos. Sententiam suam confirmavit eo argumento quod fontes externi, ut opus regis Anglo‑Saxonici Alfredi, nomina gentium Slavicarum saepe depravare soliti sunt (uti fit in formis Horiti, Horgiti, Horoti pro Chroatis in Polonia austro‑occidentali), neque mirum esse quod gentes Slavicae in fontibus alienis omnino diversis nominibus (exonymis) appellarentur, <ref>Lewicki, Tadeusz (2006) [1951]. "Najstarije spominjanje Višljana u izvorima (Najdawniejsza wzmianka źródłowa o Wiślanach)" [The earliest mention of the Vistulans in sources]. In Nosić, Milan (ed.). Bijeli Hrvati I [White Croats I] (in Croatian). Maveda. pp. 86–99. ISBN 953-7029-04-2.</ref> sicut gens Glomache, quam Germani Daleminzen sive Dalamense apud regem Alfredum vocaverunt. Alter historicus Polonus, [https://en.wikipedia.org/wiki/Henryk_%C5%81owmia%C5%84ski Henryk Łowmiański] , thesis sustentavit utramque gentem, Vistulanos et Lendianos, ad Chroatos Albos pertinuisse.<ref>Łowmiański, Henryk (2004) [1964]. Nosić, Milan (ed.). Hrvatska pradomovina (Chorwacja Nadwiślańska in Początki Polski) [Croatian ancient homeland] (in Croatian). Translated by Kryżan-Stanojević, Barbara. Maveda. p. 30–31, 51, 57–60, 94, 125–126. OCLC 831099194.</ref> Investigatori Ucrainensis [https://en.wikipedia.org/wiki/Leontii_Voitovych Leontii Voitovych] thesis proposuit Vistulanos re vera inter prima plemina Polonica atque Silesiana fuisse, quae per saecula in terras a Chroatis inhabitas irruptionem atque invasionem fecissent; eosque incursione et colonizatione veterem regionem Chroaticam in duas partes divisisse: occidentalem et orientalem.<ref>Voitovych 2011, p. 29.</ref> Partem occidentalem reliquiae Chroatrum in Polonia austro‑occidentali, a gentibus Silesianis circumdatae, constituerent; partem vero orientalem Chroati in hodierna Ucraina occidentali superstites. Hac hypothesi explicaretur quomodo nomen Chroatrum ex amplis regionibus Poloniae meridianae paulatim depulsum atque evanidum sit. [https://en.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_Lehr-Sp%C5%82awi%C5%84ski Tadeusz Lehr‑Spławiński], argumentis Slavistae Slovaci [https://en.wikipedia.org/wiki/Lubor_Niederle Luboris Niederle] innixus, existimavit Vistulanos esse nomen quod fontes Germanici et alii occidentales praecipue adhibebant, cum fontes orientales — ut Porphyrogenitus necnon itinerarii et geographi Arabici — endonymum antiquius Chroati (apud Porphyrogenitum Hrovatoi / Horvatoi) retinerent; atque olim validam confoederationem gentinum Chroaticam in Polonia meridiana post migrationem partis Chroatrum in Balcanos occidentales dissolutam esse.<ref>Lehr-Spławiński, Tadeusz (1951). "Zagadnienie Chorwatów nadwiślańskich" [The problem of Vistula Croats]. Pamiętnik Słowiański (in Polish). 2: 17–32.</ref> Nonnulli fontes, plerumque indolis legendariae, ut traditiones populares in chronicis Bohemicis (Chronicon Dalimil) aliisque servatae, hoc ipsum narrant: Lechus quidam (Polonus) nomine Čech, ex terra Chroatrum cum familia et fratribus profugisse in regionem quam antea Vandali Germani incolebant. Aliae narrationes tradunt maiores Čechae ex aquilone fugisse sub pressione vicinorum Servorum. Tertiae leges memorant impetum gentium Silesianorum, quorum ethnonymum (Silesiani) vulgo et simpliciter ex eo deducitur quod ad meridiem “descenderent” (silaziti = descendere) in sedes hodiernas, atque ita maiores Čechae ad terras hodiernae Bohemiae migrare coegerint. <ref>In lingua Bohemica antiquiori, saeculis XII–XV, reperitur verbum ''sílaziti / sélaziti''; in dialectis Polonicis veteribus, praesertim Silesianis et Minoripolonicis, occurrunt formae ''sylazić / syłazić / zylazić'', quae formae hodierno Croatico ''silaziti'' valde sunt cognatae. Omnes hae voces a vetere Slavica radice ''sъ‑laziti'' oriuntur; cf. Russice ''слазить'' (slazit’), Ucrainice ''злазити'' (zlaziti). Forma Croatica moderna ''silaziti'' omnium est maxime conservativa, cum structuram praslavicam fere intactam servet.</ref> Quartae denique fabulae commemorant ''Cracum'' quendam, tamquam antiquissimum incolam Bohemiae; nomen eius cum toponymo Cracovia coniungitur.<ref>Vondraček, Češke povjestnice - dodiri s Hrvatima, 2004.</ref> Revera, omnibus fontibus hucusque cognitis perspectis, videtur nomen Chroati, Horvati antiquius quoddam stratum ethnonymicum repraesentare, quod fortasse saeculis V et VI dominans erat, dum in posterioribus saeculis identitatem suam sensim amitteret. Causae debilitatis identitatis nomine Chroatico expressae variae esse possunt: a) migratio maiorum coetuum Chroaticorum ad meridiem et occidentem, versus Adriaticum; b) impetus aliarum gentium Slavicarum ab aquilone, ut gentium Silesianorum et aliorum Polonicorum. == 14. ''Lingones'' in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi Spalatensis (circa 1250) == Ex nomine Lendianorum verisimile est derivari etiam vocabulum Hungaricum pro Polono: Lengyel, unde proficiscitur nomen quod in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi (circa 1250) invenitur: Lingones, in ea parte ubi Thoma scribit de septem vel octo generosa genera ex regionibus Poloniae, ex illis Lingonibus, in Dalmatiam venisse. Notandum est Thomam Archidiaconum Spalatensem saeculi XIII medio verisimiliter linguam Graecam ignorasse neque opus Constantini Porphyrogeniti (saeculi X) ad manum habuisse; quapropter eius relatio de septem vel octo generosis generibus ex Polonia oriundis testimonium est independens, quod confirmat narrationem de quinque fratribus et duabus sororibus in capite XXX operis ''De Administrando Imperio'' Constantini Porphyrogeniti. Differentia autem praecipua est quod Thoma Archidiaconus adventum illorum septem vel octo generum coniungit cum aetate regis Ostrogothorum Totilae, qui in prima parte saeculi VI vixit, cum Porphyrogenitus in capite XXXI adventum Chroatorum in primam partem saeculi VII datet. Notandum praeterea est quod etiam hodie in Polonia meridionali exstant toponyma quae nomen Chroaticum continent, ut ''Chorwatówka, Chorwatowa'', etc.; in Polonia meridionali invenitur etiam flumen ''Tugaj'', cuius nomen memoriam ''sororis Tugae'' ex capite XXX DAI refert. In Polonia vero orientali-meridionali flumen ''Cetynia'' reperitur, quod ad ''Cetinam'' in Croatia refert, dum hydronymum ''San'' ad flumen ''Sana'' alludit. == 15. Chroati in Nestoris Chronica == Opus ''Historia annalium praeteritorum'', sive ''[[Nestoris Chronica]]'', quod exeunte saeculo XI et ineunte XII a monacho Kioviensi Nestore (+1116) lingua Slavica ecclesiastica conscriptum est, unum ex fontibus gravissimis habetur qui clara testimonia praebent de sedibus magnae gentis Chroatorum in regione quae hodie occidentalis Ucraina est. ''[[Nestoris Chronica]]'', sive Annales, fons praecipuus est ad historiam primam gentium Slavicarum orientalium; attamen idem Chronica simul est una ex fontibus historicis in historiographia Croatica maxime neglectis.<ref> Plurimae chronicae et annales in terris Slavicis conservatae saeculo XII ortum habent. Antiquissima est ''Povest’ vremenych let'' sive ''Nestoris chronica'', Nestoro monacho Kioviensi (mortuo ante annos 1116 vel 1119) adscripta, lingua Slavonica ecclesiastica antiqua conscripta, quae in nonnullis posterioribus exemplaribus et recensionibus servata est. Vetustissima chronica Polonica est ''Gesta principum Polonorum'' (1112–1118), Latine scripta et Gallo Anonymo tributa. Alter scriptor Polonicus post Gallum fuit Wincenty Kadłubek, qui suam ''Chronicam'' (1190–1208) composuit. Prima chronica Bohemica Latine conscripta est ''Chronica Boemorum'', a presbytero Cosma Pragensi (1045–1125) redacta. Inter meridionales Slavos antiquissimum opus conservatum est ''Sclavorum Regnum'', Latine scriptum, vulgo ''Ljetopis popa Dukljanina''. A sacerdote catholico ex urbe Baro (hodie in Montenegro) conscriptum est, qui se ipse nomine “Gregorius presbyter Diocleas” profitetur. Opus plerumque ad medium saeculum XII refertur; nonnulli tamen investigatores censent id circa annos 1170–1190 compositum esse atque a tunc temporis archiepiscopo Barensi scriptum, de quo plura documenta supersunt, inter quae epistulae et testamentum, quo dona monasterio ''S. Chrysogoni'' Iadertino legavit. Ex his Eduardus Peričić (in: ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog'', Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1990.) concludit Gregorium archiepiscopum Diocleae et Barensis ortu Iadertinum fuisse, ibique in dicto monasterio vitam finivisse. Historici existimant hoc opus fide dignum esse tantum pro rebus a saeculo X incipientibus; quae vero ad priora saecula pertinent aut ficticia aut semi‑legendaria habentur, sicut celeberrima narratio de magno conventu in campo Duvaniensi sub rege Svetopeleco exeunte saeculo IX secundum ipsius operis chronologiam. Opus praeterea incipit indice mythico regum Gothicorum, qui ab saeculo V regiones Balcanicas occidentales tenuisse dicuntur; quodam autem loco Goti simpliciter in Slavos transformantur. Influentia ''Sclavorum Regni'' magna fuit in chronicis a saeculo XIII usque ad initium saeculi XVII. Videtur hoc opus cognovisse etiam Thomam Archidiaconum Spalatensem (saeculi XIII medii), qui initia praesentiae Slavicae in Dalmatia et Illyrico cum rege Gothorum Totila (saeculi VI prima parte) coniunxit; qui tamen, ut constat, Slavos ex Polonia deducere non potuit, cum in Italia natus, vixerit et mortuus sit. Praestantissimus chronicus Venetiarum saeculi XIV, Andreas Dandolo, opus ''Sclavorum Regnum'' quoque cognovisse videtur, quod ex mentione Chroatiae Albae et Rubrae apparet. Notandum est vocabula “Chroatia Alba” et “Chroatia Rubra” (in ''Sclavorum Regno'' et postea apud alios scriptores occurrentia) ad divisionem territorialem Chroatiae Adriaticae pertinere, non ad veterem “Chroatiam Albam” in regionibus Poloniae. Denique opus ''Sclavorum Regnum'' magnum habuit momentum in opere Mavri Orbinii Ragusini, qui magnum librum historicum ''Il Regno de gli Sclavi'', ideis panslavisticis imbutum, Italice conscripsit et anno 1601 edidit. </ref> Ex historicis Croatis notioribus solus Vjekoslavus Klaić ''Nestoris Chronicam'' diligentius tractavit, quod eius articuli in commentario ''Hrvatsko Kolo'' annis 1927 editis testantur. Ex recentioribus historicis Croatis Neven Budak ''Nestoris Chronicam'' tantum obiter memorat in uno ex libris suis recentioribus. Denique, ''[[Nestoris Chronica]]'' necdum in linguam Croaticam conversa est, nec exstat editio critica huius fontis historici. In hoc opere exponitur historia rerum gestarum in regionibus quas gentes Slavicae orientales incolebant: a sinu Finnico, lacu Ilmen et Novogardia ad septentrionem, per vallem fluminis Dnepr usque ad Pontum Euxinum. Pars historica Chronicae eventus a saeculo IX deinceps persequitur in regione ubi vasta civitas Slavica sub ducibus dynastiae Rurik, origine Scandinavis, formari coepit. Haec civitas centrum suum principale habebat in urbe Kiovia ad Dneprum, venam quasi vitalem illius partis Europae, atque in historiographia nota facta est nomine Russia Kioviensis. Nestor enumerat gentes Slavicas quae in illis amplissimis regionibus habitabant. Inter octo gentes quae territorium Ucrainae hodiernae incolebant, etiam Chroatos memorat. Chroati in regione Ucrainae tribus vicibus in opere Nestoris commemorantur: in parte generali capitis IX, ubi dicit… ''[...] vivebant igitur concordes '''et Polani et Severi et Radimici et Vjatici et Chorvati.''' (2) Dulebi vero habitabant secundum Bugum, ubi nunc Volinienses habitant; Uglici et Tiverci secundum Danastrim habitantes Danubium adtingebant; bis enim memoratur, ad bella pertinens: in capite XXI de expeditione ducis Kioviensis Olegi in Graecos et Constantinopolim annorum 904–907, ita scriptum est: ''(2) Anno 6415. Igore Kioviae relicto, Oleg magna cum multitudine Varaegorum, Tiudorum, Crivitioruin, Merorum, Polanorum, Severorum, Drevlanorum, '''Radimitiorum, Chorvatorum, Duliborum, Tivertiorum''', de quibus supra mentio est facta quique omnes Scythia magna appellantur, in Graecos profectus est, hos omnes Oleg partim in equis, partim in navibus, quarum duo millia erant, secum duxit; ubi Constantinopolim advectus est, Graeci fretum urbemque clauserunt. In capite XLV de bellis ducis Kioviensis Vladimiri scriptum est: ''Anno 6501. '''Vladimir contra Chorvatos''' profectus est; cum e '''bello Chorvatico''' reversus esset, Pecenegi ex altera Sulae ripa venerunt. De his rebus historicus Vjekoslavus Klaić scripsit: ''Haec tria loca in annalibus Nestoris aperte testantur iam multo ante annum 862, deinde per totum saeculum decimum, gentem quandam Slavonicam Chroatorum vixisse; eamque gentem saeculo X magis minusve sub potestate principum Russicorum Kioviensium fuisse, donec sanctus Vladimirus anno 993 bellum Chroaticum in eos movit. Nestor Chroatos plerumque ante Dulebos (Volinianos), post Radimicos memorat; unde colligitur eos habitasse in vicinia Duleborum sive Volinianorum, id est in parte occidentali hodiernae Ucrainae circa fontes fluminis Bug et superiorem cursum Dniestri, in regione urbium Leopolis, Rohatyn, Halicia et Ternopolia. <center> [[File:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|frame|600px|alt=Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX|''Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX.'']] </center> Tabula tribuum Slavicorum orientalium saeculorum VIII–IX. == 16. Archaeologica investigationes in Ucraina occidentali == Opera archaeologorum Ucrainensium ab annis 1960 incohata, atque praesertim per decennia recentiora, in regione superioris Podnestrovia, id est ad ripas Tyratis (circa Dniestrum), reliquias complurium habitationum et castellorum detexerunt, quae ad periodum a saeculo VI usque ad saeculum X pertinent. Effossa archaeologica in Ucraina occidentali annis 1981–1995 facta loca urbium primorum medii aevi in regione trans‑Carpathiae et Podolia occidentali patefecerunt, quae ad saecula IX–XI sunt relata. Agitur de oppidis munitis variarum dimensionum: 65% eorum superficiem circiter 0,2 hectariorum habebant; 20% circiter 2 hectaria; et circiter 15% superficiem plus quam 2 hectaria. In regione Prikarpatiae et Podolia occidentali plus quam XXXV urbes repertae sunt, quarum maiores in locis hodie notis ut Plisnesk, Stilsko, Terebovlia, Halicius, Revno, Leopolis, Lukovišče, Rokitne, atque in regione Roztočia sitae erant. Ex his urbibus tantum XII usque ad saeculum XIV supervixerunt.<ref>Cf. Korčinskij, Orest: Bijeli Hrvati i problem formiranja države u Prikarpatju, in: Bijeli Hrvati I, Rijeka 2006 (Latine: De Chroatis Albis et quaestione formationis civitatis in Prikarpatia).</ref> UNESCO in opere tutelae hereditatis culturalis atque historicae ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' memorat inventa duorum magnorum “oppidorum”, quorum reliquiae repertae sunt apud vicos hodiernos Pidhoroddya (Latine: Subcastellum) ) et Lykovyšče prope urbem hodiernam Rohatyn, quae ad periodum inter saecula VI–VIII sunt relata, atque cum Chroatis coniunguntur.<ref>Warsaw-Kiew 2011 https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1424.pdf</ref> Chroatis tribuuntur duo “goroda” (Ucrainice horody) insolitarum dimensionum, in quibus decem milia hominum habitare potuerunt: Plisnesk, amplitudine circiter 450 hectariorum, cum arce et centro cultus pagani, omnibus circumdatum septem lineis defensionis longis et complexis necnon pluribus minoribus vicis in vicinia; inventi sunt etiam plus quam CXLII tumuli (kurgani) qui utrumque genus sepulturae continent: et cremationes et inhumationes. Locus Plisnesk situs est prope vicum Pidhirtsi, atque ab anno 2015 ut “Reservatum historicum et culturalis” (Ancient Plisnesk) conservatur.<ref>https://www.exarc.org/oam/ancient-plisnesk</ref> Locus Stilsko<ref>https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=60576</ref>, amplitudine 250 hectariorum, cum arce 15 hectariorum, lineis defensionis decem chiliometrorum longitudinis, situs est ad flumen Kolodnica, tributarium Tyratis (Dniestri). Ibi reperti sunt rari exempla architecturae religiosa Slavicae prae‑christianae; quidam coniungunt inventum sacellum cum deo fortasse nomine Hors, qui in quibusdam scriptis mediaevalibus memoratur. Usque ad annum 2008 in regione Stilsko repertae sunt reliquiae et vestigia plus quam L vicorum aperti generis (sine munitionibus), qui ad periodum inter saecula VIII–X referuntur; item inventi sunt circa CC tumuli (kurgani). Archaeologi et historici ex his inventis existimant in ea parte Ucrainae ortum esse seriem urbium‑civitatum, similium polis antiquae Graeciae aliisque locis, unde de Chroatis in illa regione loquuntur tamquam de proto‑natione polycentrica, quae in unam maiorem rem publicam non coaluit. Praeterea ad constitutionem cuiusdam unitariae civitatis Chroaticae in Podnestrovia perveniri non potuit, quod multi loci cinere operti inventi sunt cum manifestis vestigiis magni incendii, quod ad finem saeculi X refertur atque coniungitur cum eventu apud Nestoris chronicon memorato ut “expeditio Chroatica” ducis Volodimeri anno 993. Eodem tempore, exeunte saeculo X et ineunte XI, Stilsko et Plisnesk desinere coeperunt exsistere. Attamen meminisse oportet hoc tempus esse frequentium bellorum: post mortem ducis Volodimeri (1015) illam regionem Boleslaus Chrobry (992 - 1025), dux Poloniae, invasit atque adiunxit. <ref>Boleslaus Chrobry ab anno 992 usque ad 1025 Poloniae dux fuit, atque anno 1025 coronatus est rex Poloniae, sed eodem anno obiit.</ref> Post hanc autem destructionis aetatem, per saeculum XI in nonnullis locis iterum apparuerunt habitationes quae paulatim creverunt in centra regionalia, sicut iam memoratum Halicium (Galicium), ex quo postea, aetate Austro‑Hungarica, totus ille tractus nomen Galicia accepit. == 17. Chroati in Ucraina (Russia Kioviensi) et Albichroati in Polonia meridiana — duae gentes separatae atque distinctae? == Hic concludi potest atque ex fontibus scriptis (Chronicon Nestoris exeunte saeculo XI et ineunte XII compositum) itemque ex archaeologicis testimoniis praebere de exsistentia gentis nomine Chroatorum in Ucraina per medium aevum antiquum, verisimiliter iam a saeculo VI usque ad eorum inclusionem in Ducatum Russiae Kioviensis saeculo X. Confirmationem additicam praebet relatio statistica de incolis Russiae imperialis anno 1861 confecta, in qua legitur in regione Volhinia 17 228 homines se ad gentem Horvatorum pertinere professos esse.<ref>Gluhak 1990. pag. 145; Incertum est utrum hic numerus ad solos viros pertineat an etiam feminas et pueros includat.</ref> Documentum quod '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' anno 1086 confectum est pars est operis Chronica Boemorum (lib.II, capit.XXXVII), a presbytero et historico '''Cosma Pragensi''' exeunte saeculo XI et ineunte XII conscripti. In hoc privilegio refertur de '''fundatione episcopatus Pragensis anno 973 facta''' atque describuntur fines eiusdem ex tempore fundationis, enumeratis omnibus regionibus limitaneis ac gentibus in finibus Episcopatus Pragensis habitantibus. A parte occidentali incipiens, ad septentrionem procedit, deinde ad orientem, ubi affirmatur episcopatum complecti totam regionem ac provinciam circa urbem Cracoviam, atque protendi ad flumina Bug et Stir ad orientem; postea ad meridiem versus Hungaros declinare, ad vertices montium Tatra pervenire, inde Moraviam includere, ac demum ad meridiem cum Bavaria confinia habere (hodierna Austria Inferior, quae illo tempore pars Bavariae erat). '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' documentum est quod, independenter a opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeniti, '''confirmat exsistentiam duarum coetuum Chroatorum (Chruuati et altera Chrowati) ad septentrionem Bohemiae in altera parte saeculi X.''' Chroati in “''Privilegio Episcopatus Pragensis''” memorantur post Psouanos, gentem in septentrionali parte Bohemiae, et in consortio gentium Silesiacarum: Slasanorum (Silesianorum), Boboranorum — gentis circa flumen Bobor (''Bóbr'') in Polonia meridionali-occidentali, Trebowanorum; item commemorantur Milciani, una ex gentibus ''Serborum Lusaticorum'', in hodierna Germania orientali ad triplicem finium contactum Germaniae, Poloniae et Bohemiae. Locus Chroatorum, quos ''Privilegium Episcopatus Pragensis'' memorat describens fines episcopatus ex anno 973, magna ex parte '''congruit cum descriptione Porphyrogeneti''' (circa annum 950) de situ Chroatiae Albae in capitulis XXX, XXXI et XXXII: '''iuxta terram Boiki (Bohemiam), ubi vicini sunt Albii sive non baptizati Serbi, atque ubi fines attingunt Franciam (Germaniam).''' ''Privilegium'' duas Chroatorum gentes (Chruuati/Ghrwati et altera Chrowati) memorat inter Psovanos et Slasanos positis, quod implicare videtur has duas Chroatorum partes sibi invicem proximas fuisse. Verumtamen id, quod simul commemorantur, fortasse ex ratione mnemotechnica conscriptionis ortum habuit: cum de coetibus eiusdem nominis ageretur, scriptor eos coniunxit, quia ita facilius meminisse poterat. Haud improbabile est inter utramque gentem Chroatorum alia quoque tribus interposita fuisse. Ita aperitur facultas ut hi “altera Chrowati” orientem versus collocentur, in Polonia meridionali circa superiorem Vistulam et Cracoviam, vel in regione meridionali Poloniae prope triplicem finium contactum Poloniae, Slovaciae et Bohemiae. Talis collocatio huius secundae partis Chroatorum in Polonia meridionali congrueret cum iis quae Porphyrogenitus refert, ubi in capite XXX dicit Albichroatos cum Hungaris amicitia et compaternitate coniunctos esse, atque in capite XXXI eos a Francis, Hungaris et Pecenegis depraedari. Constat nomades et equestris gentes, quales Hungari et Pecenegi, celeribus ac repentinis incursibus etiam loca satis remota petivisse: meminisse licet ingentes Hungarorum irruptiones in Italiam septentrionalem, ubi exercitum imperiale deleverunt, item in Germaniam (proelium apud Augustam Vindelicorum anno 955) atque usque in Franciam et Burgundiam. Similem equestris impetus rationem, cum direptione et vastatione coniunctam, eo tempore Pecenegi adhibebant. Haud dubium est Pecenegos in quibusdam excursionibus Poloniam meridionalem circa Cracoviam attingere potuisse; attamen primi, qui eis obviam fierent, fuissent Chroati in Ucraina occidentali circa superiorem Dniestrum. Si Bagibareia in capite XXX De administrando imperio pro Bavaria accipitur (ubi dicitur Albichroatos ultra Bagibareiam habitare), atque si consideretur quod medio saeculo X tota Austria necnon Slovenia sub potestate Bavariae politica erat, tum ex prospectu physico e civitatibus Dalmatiae — verbi gratia ex Iadera — ubi informator Porphyrogeneti de Chroatis habitare potuerit, Chroatia Alba re vera ultra Bavariam sita videbatur. Ex prospectu autem et situ spectantis Constantinopoli, Chroatia Alba ultra Hungariam posita erat, ut in capite XXXI de Chroatis scribitur, praesertim cum meminerimus Slovaciam hodiernam eo tempore sub ditione Hungarorum fuisse, et fines inter Poloniam meridionalem et Slovaciam montium Tatra iuga constituere. Omnia quae Porphyrogenitus tradit, una cum testimoniis ''Privilegii Pragensis'', eo ducunt ut Albichroati memorati in amplis regionibus Poloniae meridianae atque meridiano-occidentalis habitasse videantur. Item indicia ostendunt non de uno coetu Chroatorum monolithico agi, sed de pluribus coetibus inter se distinctis. In documentis publicis gubernii Civitatum Foederatarum, ''United States Congress Joint Immigration Commission'' anno 1911 editis, legitur de milibus immigrantium Polonicorum ibidem natorum circa Cracoviam identitatem ethnicam saepius declarare nomine Bielochrovat (“White Croats”). '''Existimamus vocabulum “Albichroati” proprie ad eos Chroatos pertinere qui in Polonia meridionali habitabant, occidentalius collocati quam Chroati Ucrainae. In regionibus ad meridiem Cracoviae situs est numerus hydronymorum et toponymorum vocabulum “albus” continens: flumen ''Biała'', urbs ''Bielsko‑Biała'', aliaque. Accedit quoque sententia de coloribus, qui in quibusdam culturis ad designationem partium mundi adhibentur: albus in culturis nomadum Eurasiae cum parte occidentali coniungitur, niger cum septentrione, ruber cum meridie, caeruleus vel viridis cum oriente. Haec ratio apud gentes Turcicas observata est, sed etiam in scriptis Sinensibus: oriens = viridis vel caerulea (arbor, ver), septentrio = niger (aqua, hiems), occidens = albus (metallum, autumnus), meridies = ruber (ignis et sol). Neque in mundo Slavico praetermittendum est exemplum nominis ''Belarus'', quod ad litteram significat ''Albarussia'', id est ''Russiam Albam'', quod quoque confirmat rectitudinem sententiae de designatione partium mundi per colores. Praeterea in lingua Polonica hodierna pro parte mundi “septentrione” non adhibetur vocabulum commune Slavicum (sever / sjever), sed “północ”, quod ad litteram “media nox” significat, id est cum tenebris et obscuritate, nigra colore, coniungitur. Item verbum pro meridie in lingua Polonica est “południe”, ad litteram “media dies”, quod calorem, lucem atque denique colorem rubrum suggerit. In his exemplis — praesertim ''Bjelohrvati'' sive ''Albichroatorum'' et hodiernae ''Belarus'' sive ''Albarussiae'' — adiectivum “albus” ut signum spatiale‑semanticum orientationis intra orbem Slavicum fungitur, "occidentem" designans. Quamvis Nestor in sua chronica ''Povest’ vremenyh let'' Chroatos in finibus hodiernae Ucrainae clare memoret, eos tamen epithetis “albos” non designat. Attamen uno in loco vocabulum Albichroati adhibet, sed tum eos una cum Serbis et Chorutanis (Karantanis) in eodem coetu recenset: “''Post multos vero annos consederunt Slaveni circa Danubium, ubi nunc est terra Hungarorum et Bulgarorum. Ex his Slavenis diffusi sunt per terras […]. Hi sunt ipsi Slaveni: Chroati albi, Serbi et Chorutani.''” Manifestum est agi de coetibus extra spatium historicum ''Russiae Kioviensis'' sitis, id est ad occidentem eius locatis. Haec distinctio confirmat Chroatos ad Dniestrum, ab Haliciensi regione usque in Podoliam, ut entitatem Slavicam localem perceptos esse, cum nomen ''Albichroati'' ad eas partes spectaret quae occidentalius positae erant — in Polonia meridiana et meridiano‑occidentali: ''Chruuati et altera Chrowati'' ex ''Privilegio Pragensi'', quod Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' (Lib. II, Cap. XXXVII) tradit. Iam antea, in capite de Bohemia, commemoravimus historicos Bohemos recentiores existimare Chroatos in ''Privilegio Pragensi'' memoratos verisimiliter in finibus Silesiae historicae, in Polonia meridiano‑occidentali, habitasse.<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> == 18. Adiectum: Avaricum Khaganatum et adventus Chroatorum == '''''Contextus chronologicus et historicus de prima sedimentatione Chroatorum in Dalmatia'' Circa annum 567 nova unda Asiatica in regiones Pannonicas irrupit: Avari. <ref>Menander Protector, Excerpta de legationibus.</ref> Eorum ruina et interitus gradatim facta sunt. Bella Francica sub Carolo Magno annis 791–796 potestatem Avarorum deleverunt, ut in Annalibus Regni Francorum atque in epistulis Caroli Magni describitur.<ref>Annales Regni Francorum, a. 791–796.</ref> Ex his fontibus discimus '''ducem Woinomirum Sclavum''' cum suis primum ad principalia Avarorum “anulos” pervenisse. Ille praecipua munimenta Avarica occupavit. Ex documentis Francicis intellegitur hoc factum esse antequam exercitus Francicus maior spatium inter Danubium et Tissam attingeret. Francis nuntium audientibus, iter suum acceleraverunt, metuentes ne Woinomirus, quamvis socius et vassallus Francorum, aurum argentumque ex anulis Avaricis direptis sibi occultaret. Post cladem militarem, Avari superstites fidem suam Carolo Magno dederunt, et iteratis legationibus petebant ut Franci eis novas possessiones in occidente concederent. Causa erat quod, post deletionem potentiae militaris, gentes Slavicae circumvicinae eos invadere coeperant atque exstinguere cupiebant. Qui heri domini fuerant, hodie odium subire coeperunt. Quaestio Avarici Khaganatus cum nonnullis quaestionibus fundamentalibus historiae Chroaticae arcte coniungitur. Secundum opus ''De administrando imperio'', circa annum 950 a Constantino Porphyrogenneto conscriptum, societas Chroatorum in provinciam Dalmatiae pervenit tempore Heraclii imperatoris (610–641). Haec est sola notitia explicita in fontibus historicis de tempore migrationis Chroatorum in regiones Dinaricas et Adriaticas. Porphyrogennetos scribit Heraclium Chroatos invitasse ut in Dalmatia advenirent, Avaros expellerent, atque ita civitatibus maritimis et insulis Adriaticis, quae adhuc Romanis habitabantur, auxilium ferrent. Chroatos contra Avaros aliquamdiu pugnasse in Dalmatia (provincia Romana multo amplior quam Dalmatia hodierna, partes magnas Bosniae et Hercegovinae complectens), et tandem vicisse: quosdam Avaros occidisse, alios potestatem Chroaticam agnovisse. Memorandum est narrationem Porphyrogenneti de adventu Chroatorum congruere cum aliis eventibus eiusdem aetatis, etiam ad Khaganatum Avaricum pertinentibus. In regionibus ad occidentem Avarorum, circa annum 622, gentes Slavicae sub ductu Samonis seriem felicium expeditionum contra Avaros inceperunt.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 48–50.</ref> Eodem tempore societas Slavica Samonis quotannis incursiones in terras Francorum faciebat, Thuringiam et Saxoniam depraedans. In proelio ''Vogastisburgensi'', Slavi sub Samone totum exercitum regium Francorum deleverunt, ex variis regionibus Francicis congregatum: ex Alemannia, Suevia, Saxonia et Francia propria.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 68.</ref> Anno 626, Avari ad orientem conversi sunt et magnum impetum in Constantinopolim facere conati sunt, Slavicis vassallis et Persis cooperantibus. Conatus urbem imperialem occupandi in cladem desiit.<ref>Chronicon Paschale, a. 626.</ref> Paulo post Baianus khaganus mortuus est, et potestas Avarorum post annum 630 diminuta est.<ref>Theophylactus Simocatta, Historiae.</ref> Hoc ipso tempore Porphyrogennetos adventum Chroatorum in Dalmatia ex septentrione collocat, tempore Heraclii (610–641).<ref>Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, c. 31.</ref> Itaque in eodem ambitu chronologico invenimus: * cladem Avaro‑Slavico‑Persicam apud Constantinopolim (626), * ortum regni Slavici Samonis in occidente et clades Avaricas in Moravia, Bohemia et regionibus vicinis, * defectionem Serborum sub Dervano ad societatem Samonis, * mortem Baiani khagani, * adventum Chroatorum in Dalmatia (in capitulis XXX et XXXI DAI descriptum, quae duas relationes praebent, sed conveniunt in eo quod Croati adversus Avaros venerunt). Annis 1970, alii historici Croatici (Lujo Margetić, Nada Klaić) theoriam alternativam proposuerunt de tempore quo Chroati in Dalmatia apparuerunt. Secundum eorum opinionem, Chroati qui ethnonymon '''Hrvati''' attulerunt non prima parte saeculi VII (ut in ''DAI'' cap. XXXI), sed in extremo saeculo VIII, bellis Franco‑Avaricis gerentibus, socii et vassalli Francorum, venerunt. Hoc sensu dux Woinomirus, in documentis Francicis memoratus ut victor principalis Avarici “anuli”, unus ex ducibus Croatorum fuisse putatur. Historici Austriaci Karlus Kronstein<ref>Karlus Kronstein, Die Slawen und die Awaren, Vindobonae, 1936.</ref> et Walterus Pohl<ref>Walterus Pohl, Die Awaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822, Vindobonae, 1988 (editio altera 1996).</ref> putaverunt Chroatos fuisse nomen ordinis militaris limitanei intra Avaricum Khaganatum, qui fines khaganatus custodiebat. Constat Chroatos apparere “prope” fines Avarici imperii (Ucraina occidentalis, Polonia meridionalis, Carantania in Austria meridionali, Dalmatia), sed extra lineas interiores eiusdem imperii. Lingüista Alemko Gluhak in libro suo ''Porijeklo imena Hrvat'' (''De origine nominis Chroati'') affirmavit illud gentium nomen (ex septem, secundum fabulam origo gentis in DAI, cap. 30) quod Chroati vocabatur, consedisse in regione a monte Velebitio meridiano, a flumine Zrmania usque ad flumen Cetinam, deinde ad Campum Duvani (antiquum Delminium, sedes veterum Delmatarum).<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, 1990, pp. 222–223.</ref> Hoc spatium, universim spectatum, complectitur partes hodiernae Dalmatiae septentrionalis et mediae atque Hercegovinae occidentalis. Constat prima centra regni Chroatici mediaevalis sita fuisse in regione ab urbe Nona (Croatice: Nin), prope Iadram (Croatice: Zadar), ad litus maris, usque ad Cninam in interioribus, tum ad Clissam (Croatice: Klis) et Solinum (antiqua Salona) haud longe ab Spalato. Regio est saxosa, ubi catenae montium parallelae secundum litus Adriaticum se extendunt, et inter hos montium scopulos parvae valles fertiles iacent. Maxima area terrae arabilis sunt Ravni Kotari, post Nonae (Nin) et Iadri (Zadar) fines, in interioribus regionibus. <center> [[File:Eastern Adriatic 1089.svg|700px|alt=Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089|Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089]] </center> Unum e primis sedibus civitatis Chroatorum ad litus maris Hadriatici fuit oppidum Nin (antiqua Aenona, mediaevalis Nona), XVII chiliometris ad septentrionem et occidentem ab Iadera situm. Primum fuit habitatio gentis Liburnorum, atque ab saeculo I municipii Romani dignitatem obtinuit. Medio saeculo IX ibi condita est episcopatus Nonensis (863/867), in quo tunc sedebat »episcopus Chroatorum«, cui iurisdictio super totam civitatem Chroatorum tributa est. Episcopatus anno 928 abolitus est, anno 1075 restitutus, denique anno 1828 omnino sublatus. Omnes monumenti epigraphici, qui hucusque in territorio Chroatiae ad saeculum IX pertinentes reperti sunt, Latine scripti sunt. '''Lingua Latina fuit sermo officialis (cancellariae et liturgiae) civitatis Chroatorum usque ad annum 1847, cum Senatus Chroaticus decreto suo sermonem Chroaticum in usum publicum introduxit.''' == 19. Adiectum: Etymologia ethnonymi Chroatus (''Hrvat'') == Plurimi linguistae, qui per ultimum saeculum quaestionem originis nominis ''Chroatus'' sive ''Croatus'' , Croatice:''Hrvat'' (plur. ''Hrvati'') tractaverunt, consentiunt hoc nomen non esse Slavicae originis. In eodem tempore maxima auctoritas in circulis linguisticis tributa est sententiae qua radices nominis ''Hrvat'' in circulo Indo‑Iranico subfamiliae Indoeuropaeae quaerendae sunt. Id praecipue factum est ob inventum duarum tabularum lapidearum repertarum medio saeculo XIX in excavationibus reliquiarum urbis Graeco‑Sarmaticae '''Tanais''', ad ostium fluminis Don (antiqui: Tanais) in Mare Azoviense (antiquum: Maeotis Palus) sitae,<ref>Tabulas inscriptionibus Graecis inscriptas detexit philologus classicus et historicus Russicus Pavel Mihajlovič Leontjev anno 1853.</ref>quibus nomen ''Hrvat'' ab initio saeculi XX saepius cum ramo Iranico linguarum Indo‑Iranicarum coniungi coepit. [[File:Ancient Greek Colonies of N Black Sea.png|center|800px]] ===19.1 Tabulae Tanaiticae === Agitur de duabus tabulis marmoreis inscriptiones Graecas longiores continentes, quae secundum indicia intra ipsum textum circa annum CC (200) p. Chr. n. sunt positae. Tabulae nomina regis urbis Tanais et civium publicas functiones gerentium enumerant. Notandum est has inscriptiones publicas esse, non sepulcrales.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Dimidia pars nominum Graeca est, altera vero pars ad linguas Iranicas pertinet, ut nomina ''Farnarak, Ardarak, Meuak, Nauak, Niblobor, Sandarz'', etc. Inter haec nomina investigatores moverunt nomina propria '''''Horoathos''''' et '''''Horouathos''''' (Χορούαθ[ος], Χορόαθος), quae cum ethnonymo moderno ''Hrvati'' comparata sunt. Primus relationem inter nomina ''Horouathos'' et ''Horoathos'' et ethnonymum ''Chroatus'' (Croatice:''Hrvat'', in lingua Russica forma:Хорват: Horvát) proposuit linguista Russicus '''Alexander L. Pogodin''' anno MCMII (1902). Huius coniunctionis fautores fuerunt multi historici et linguistae Europaei, inter quos František Dvornik, Max Vasmer, Oleg N. Trubačev. ===TABULA TANAITICA A=== '''Tabula A''' maior est et antiquior inscriptio, ad annos 175–211 p. Chr. n. referenda, quae ad tempus pertinet quo Tiberius Iulius Sauromates II (175–211) regnum Bosporanum rexit. Tabula marmorea, 0.92 m × 0.73 m × 0.09 m metiens, verisimile est graviter laesa fuisse etiam ante excavationem. Triginta duo versus ex triginta fragmentis servati sunt. In inscriptione publica memorantur rex, synodus sive coetus devotionalis, praefectura eiusdem coetus, atque sodales ordinarii, numero paulo infra quadraginta. Versus quartus finitur mentione patris synodi, Horoúathi (Χορούαθος), qui versu quinto nominatim iterum occurrit; inter alios etiam vir ignotus, qui dicitur filius Horoáthi (Χοροάθου), commemoratur. Inscriptio fine clauditur data, ex qua servata est tantum appellatio mensis Graeco‑Macedonici, qui Iulio aut Augusto respondet. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae A<ref>CIRB 1277, cf. IosPE II 445; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 173–211 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/184019</ref> == <poem> 1    Θεῷ Ὑψί̣σ̣τῳ.                    ἀγαθῆι τύχηι. βασιλεύοντος βασιλέως ∙ Τιβ(ερίου) ∙ Ἰουλ(ίου) ∙ Σαυρομάτου φιλοκαίσαρ[ος κα]ὶ φιλο[ρ]ωμαίου, εὐσεβοῦς, ἡ σύνοδος ἡ περὶ ∙ ἱ[ερέα Ἰού]λ̣ιον̣ Ῥ̣αλ̣χάδου καὶ πατέρα σ[υ]νόδου 5 '''Χορούαθ̣'''[ον — —]ο[— —] καὶ συναγωγὸν Ἀρδά[ρα]κον [Σ]υ̣νεγδήμ̣[ου καὶ φιλ]ά̣γ[αθ]ον Δίαι[ο]ν̣ Κ̣ε̣ρ̣δ̣ω̣ν̣άκο̣υ̣? καὶ [π]αραφιλάγαθο̣[ν — — —]ιον Φοργαβάκ̣[ου] καὶ [νεα]ν̣ισ- [κ]ά̣ρχην Δημήτ̣[ριον Ἀπο]λ̣λωνίου καὶ γυμ[ν]ασιά[ρχην] Βα- [σι]λείδ̣ην Θεον̣[είκ]ο[υ καὶ Ἄ]τ̣τα̣ν Ἡρακλείδου φίλο̣[ν]? τ̣ῆ̣ς 10 [συ]ν̣όδου [καὶ] οἱ λο̣[ιπο]ὶ [θια]σῖτ̣αι· Ἀρδά̣ρα̣κος Ζια̣- [— —]ου, Δη[μήτ]ριος [— — —]ου, Λείμανος Φίδ̣α̣, [Μί]δαχ̣ο̣ς? [— — —]άνου, Ἀ[σκ]ληπιάδης  Οὐαλε̣[ρ]ί̣ου, [․․]γ?όδαν[ο]ς [Δημητ?]ρίου, [Μ]ενέστρατος Λυκίσ[κο]υ [— — —]ικάχο[υ], Διό̣φαντ[ος] Δείου, Πόπλ[ιο]ς 15 [— — — —]δα, Ἡρακλείδ[ης] Ἐπιγόνου, Ἰα̣ρ̣δο- [— — — — Δ]η̣μητρίου, Ἀ[φ]ροδείσιος  Χρυσέ- [ρωτος, Φαλ]δά[ρα]νος Ἀπολλωνίου, Φίλιπ- [πος — — — —]ν̣ο[υ], Καλοῦς Ἀθηνίου, Κόφαρνος [— — — — — — — — — Τ]ρ̣ύφων Ἀνδρομ[έν]ους, 20 ο̣[— — — — — —] '''Χοροάθου''', Θεότειμος  Ψυχα- ρίων̣[ος, — —]δίβαλος Φαρ[νάκου], Ε̣ὔιος Ῥό- δων[ος, Ἡρα]κλείδης Ἄττ̣[α, — — — — Ἀρισ]- τοδ[ήμου, Σ]ύ̣μ̣μ̣αχος Σα[— — — — — — — —] κος [— — — — — — — — — — — — — — — —] 25 φιλο[— — — — — — — — — — — — — — — —] ορανσ̣[— — — Ζωρθῖ?]ν̣ος  Βε[λλικοῦ? — — —] Ῥ̣α̣δάμ̣[ειστος? — —] Φαδινά[μου — — — — —] Μύ̣ρ̣[ων? — — — — —] Μαστοῦ̣ [— — — — —] πο[— — — — — — — —]ος Ἀρδα[ράκου? — — —] 30 Φιδ[α— — — — — — —]νος̣ Χαρί[των — — — Ἀ]- ράθι[— — — — — — — — — — — — — — — — —]                                     vacat 32  ἐν τ[ῶι — — ἔτει καὶ μη]νὶ Λῴ̣[ωι — — — — —] </poem> ===TABULA TANAITICA B=== Tabula B minor est inscriptio, mensuris 1,053 m × 0,71 m × 0,08 m, ad annum CC p. Chr. n. relata (517 secundum computationem temporis Bosporanam). Haec inscriptio recentior est, quod apparet ex mentione Tiberii Iulii Rhescuporis III, filii Sauromatis II. Minus detrimenti accepit: in quattuor partes fracta est et satis bene legi potest. In ea incisæ sunt viginti lineæ litteris Graecis capitalibus monumentalibus. In lineis VI, VII, VIII et IX commemorantur, una cum nominibus patrum, quattuor principes civitatis Tanaeitis eo tempore quo hoc monumentum erectum est (Hofarno, Babos, Niblobor, Horoathos). Monumentum positum est ob renovationem fori centralis urbis Tanaeitis. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae B<ref>CIRB 1245; cf. IosPE II 430; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 220 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/183985 .</ref> == <poem> 1  ἀγαθῆι  τύχηι. ἐπὶ βασιλεῖ Ῥησκουπόριδι, υἱῷ μεγάλου βασιλέως Σαυρομάτου, κα̣[ὶ] Ζήνων Φάννεως πρεσβευτῇ βα- 5 σιλέως Ῥησκουπόριδος #⁵⁶ καὶ Χο- φάρνου Σα̣νδαρζίου #⁵⁶ Βάβος Βαιο- ράσπου #⁵⁶ Νιβλόβωρος Δοσυμοξάρ- θου #⁵⁶ '''Χορόαθος''' Σανδαρζίου ἄρχον- τες Ταναειτῶν #⁵⁶ Χόφραζμος Φοργα- 10 βά̣κου, Βασιλείδης Θεονείκου ἑλ- ληνάρχης ἐξαρτίσας τὴν ἀγορὰν̣ ἐκ τῶν ἰδίων ἀναλωμάτων ἀπεκα- τέστησ̣α̣ τῇ πόλει καὶ τοῖς ἐμπό- ρ̣ο̣ι̣ς̣ δ̣ιὰ ἐπιμελητῶν Ζήνωνα Φά[ν]- 15 [ν]ε̣ως #⁵⁶ Φαρνόξαρθος Ταυρέου, Φαλδάρανος Ἀπολλωνίου καὶ [ἀρ]χιτεκτόνων Διοφάντου Νε- οπόλου κα[ὶ] Αὐρηλίου Ἀντωνε[ί]- νου, Ναύακος Μευάκου. 20    ἐν τῷ ζ̣ιφʹ. </poem> [[File:Horovathos.jpg|thumb|center|800px|Nomen Χοροάθος in Tabula Tanaitica B]] === De tabulis Tanaiticis: historia receptionis et aestimatio hodierna === Per magnam partem saeculi XX, cum Chroatia pars Iugoslaviae esset, historici Chroatici tabulas Tanaiticas aut tacebant aut exemplum negativum proponebant, dicentes similitudinem onomasticam casu fortuito ortam esse, non argumentum ad originem gentis deducendam.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Hodie tabulae Tanaiticae in studiis linguisticis cautissime tantum ut possibile '''testimonium ad etymologiam ethnonymi''' illustrandam accipiuntur, nullo modo autem ut argumentum ad originem biologicam (geneticam) gentis Chroaticae ex Sarmatis Iranophonis deducendam.<ref>Heršak, Emil; Nikšić, Boris (2007), [Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje), Migration and Ethnic Themes 23 (3).]</ref> Necesse est distinguere inter originem nominis ''Hrvat'' et originem ipsius populi Chroatici, cum omnis gens per processus ethnogeneticos complures et saeculares formetur, in quibus elementa genetica, linguistica et civilizatoria inter se miscentur. === 19.2 Contextus historicus translationis nominis Sarmatici ''Horvata'' in Slavicas communitates inter Borysthenem et Tyrum === Chroati lingua sua indubitanter ad gentes Slavicas pertinent, et plerumque maior pars minoritatem linguistice absorbet. Nota sunt exempla Bulgarorum Turcicorum in Bulgaria, Francorum Germanicorum in Gallia, qui nomen suum maiori populo reliquerunt, sed linguam eius paulatim acceperunt; item Normanni Scandinavi in Gallia septentrionali, qui intra unum saeculum linguam Francogallicam receperunt eamque postea in Britanniam Anglosaxonicam transtulerunt. His analogiis congruit opinio secundum quam quaedam cohors Sarmatica nomine ''Horvata'' vel ''Horoata'' ex regionibus circa Maeotidem Paludem et flumen Don (antiqui: Tanais) '''ad occidentem migravit, fortasse sub impetu Hunnorum''', una cum multis coetibus Sarmaticis, inter quos Alani eminentissimi erant. '''Formam *''Horvata'' reconstruere conatus sum ex voce ''Horvat'' (forma nominativi singularis), quae in orbe Slavico latissime diffunditur atque inscriptionibus Tanaidis ut forma ''Horouathos'' confirmatur. Ablato suffixo Graeco ‑os obtinetur ''Horvat[h]'', cui, secundum leges morphologicas Sarmaticas, suffixum ''‑ta‑'' adiungitur, ut in ''Sarmata'' et ''Sauromata'', unde provenit forma ''Horvata''. Structura radicum ''Sar‑m‑ata'' et ''Hor‑v‑ata'' congruit, cum suffixum Scytho‑Sarmaticum ''‑ta‑'', quod est suffixum pluralitatis Sarmaticae, etiam in Ossetico ut ''‑tä'' exsistat. Quare probabilis videtur forma antiqui ethnonymi Sarmatici ''Horvata'' sive ''Horoata''. Hi Sarmatae, qui ''Horvata'' vocabantur, in regione quae nunc Ucraina est cum gentibus Slavicis consederunt atque eis nomen suum tradiderunt. Hac theoria explicatur ortus Hrvati ut coetuum Slavicorum nomen Sarmaticum ferentium. Ex ''Horvata'' Ucrainae partes se separaverunt atque ulterius ad occidentem profectae sunt, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae considentes; quod confirmatur ''Privilegium Episcopatus Pragensis saeculi XI'', necnon traditionibus de adventu ''Hrvati'' ex partibus Poloniae ad Adriaticum, quae apud Constantinum Porphyrogenitum reperiuntur, sed etiam apud alios chronistas, ut in opere Thomae Archidiaconi ''Historia Salonitana'', ubi narratur septem vel octo genealogias ex regione Poloniae in Dalmatiam se collocasse. Europa antiquae serae et medii aevi prioris regio erat mobilitatis demographicae insignis. Coetus sine finibus politicis stabilibus, sine identitatibus territorialibus firmis, saepe sine consilio diuturno movebantur, necessitatibus, periculis et occasionibus subito ortis respondentibus. Incursus alicuius gentis transeuntis aut fama de bonis condicionibus in regione ignota eos in motum ponere poterat. Notae sunt historiae de itineribus Ostrogothorum et Visigothorum, de Rugicis Germanicis, de bello Odacri contra Rugicos cum exercitu Alanorum, de migrationibus Vandalorum et Alanorum usque in Africam septentrionalem, de fato Herulorum, de itineribus Langobardorum qui terras multarum gentium transierunt, inter quas ''Anthib'', de pugna cum “Amazonibus”, etc. == 20. Reconstructiones linguisticae et hypotheseon de etymologia ethnonymi Chroati == Ad rationem identitariam autoperceptionis gentis magni momenti est ''mythus originis'' sive ''fabula fundationis''. In hoc autem capite quaestionibus ethnogeneseos Chroatorum non tractabimus, neque duabus eius partibus principalibus: parte historico‑identitaria nec parte genetico‑biologica. Hic enim solummodo de etymologia nominis Chroati agimus, id est de origine ipsius vocabuli, non de origine gentis. Hoc praecipue monendum est, cum etiam historici professione haud raro in errorem incidant confundendi varias theses de origine gentis cum thesibus de origine nominis. '''Reconstructio linguistica''' per se ipsa non est probatio. Ea enim repraesentat praesumptionem, id est coniecturam in certis regulis ac formis linguisticis fundatam. Quam ob rem quamlibet huiusmodi reconstructionem rectissime hypothesin appellare oportet. '''Hypothesis''' praesumptionem significat quae mutari potest; in regularitatibus quidem nititur, sed probatione directa caret. '''Thesis''', contra, sententiam designat quam auctor quidam tuetur; haec sententia etiam falsa esse potest, sed ut “positio” quaedam formata est. Hoc vocabulum adhibetur cum ostendere volumus aliquem interpretationem quandam defendisse. '''Theoria, sensu stricte scientifico''' (in sensu stricto), systema explicationis probationibus confirmatum denotat. Cum reconstructiones linguisticae probationes directas non habeant, expositiones quae ex eis praecipue oriuntur nullo modo vocabulo theoriae scientificae contineri possunt. Antequam varias hypotheses de etymologia ethnonymi Chroati lectori proponamus, necessarium ducimus hanc terminologiam supra memoratam explanare, quae in litteris linguisticis et historiographicis saepius occurrit. Id facimus ex cautela critica, cum non pauci auctores hypotheses suas in reconstructionibus fundatas fere ut veritatem scientificam indubitatam exhibeant, id est ut “argumentum irrefragabile” thesis quam tuentur. Talis ratio methodologica — proclivitas scilicet ut hypothesis pro veritate definitiva proponatur — omnino erronea est. === 20.1 Etymologiae ethnonymi Chroati ex linguis Iranicis === Maximus Vasmer, celeberrimus linguista Germanicus et slavista, primum proposuit etymologiam ex veteri Iranico ''(fšu)-haurvata'' = “pastor”, secundum formam Avesticam ''haurvaiti'' = “pascit”; postea autem derivationem suadebat ex veteri Iranico ''hu‑urvatha'' = “amicus”. Stephanus Krizin Sakač, historicus Croaticus e Societate Iesu, nomen Chroati cum veteri Iranico ''Harahvaiti'' coniunxit, quod tempore dynastiae Achaemenidarum (Cyri Senioris et Darii), sed etiam in antiquioribus textibus Avesticis, regionem designabat partim in territorio hodierni Afganistaniae sitam. <ref>Sakač: ''O kavkasko-iranskom podrijetlu Hrvata''(''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum''), in: ''Hrvati do stoljeća VII.'' (''Croati usque ad saeculum VII''), Zagrabiae 2000.</ref> Haec regio in scriptis Avesticis ''Harahvaiti'' appellabatur, in veteri Persico ''Harahuvatis'', quod postea in Graecum translatum est ut ''Arakhosia/Arachosia''. Hoc nomen respondet Sanscritico ''sarasvati'', quod significat “aquarum copia abundans”. Regio est in valle fluminis ''Hilmend'', in parte meridiana Afganistaniae hodiernae (V. Oranskij 1988: 127). Alemko Gluhak, linguista etymologus Croaticus, affirmat formam Harahvaiti secundum regulas linguisticas solum formas dare posse: * ''*Xorъšedi, *Xorъšedja'', vel fortasse ''*Xъrošedi'', quae non congruunt cum forma reconstructa paleoslavica: * ''*Xъrvat(in)ъ''.<ref>Gluhak 1990: 296–299</ref> P. Tedesco nomen Chroat ex Iranico ''huravant'' = “solaris” derivare conatus est. Alemko Gluhak (1990), in opere ''Porijeklo imena Hrvat'' (Latine: ''De origine nominis Chroatus'') , ad hypothesin etymologicam Olegii N. Trubačev se inclinavit. In primis Trubačevi hypothesibus annorum 1960, proponebat nomen a veteri Iranico ''*harvata'' vel ''*haurvata'' ortum esse, quod cum nominibus ''Sarmatai'' et ''Sauromatai'' comparabat, ubi suffixum Sarmaticum‑Scythicum pluralis ''‑ta'' inveniebat, quod etiam in Ossetico forma ''‑tä'' exstat. Deinde formam *haurvata cum voce Avestica ''haurvatat'' = “integritas, totalitas, sanitas” comparavit. Postea, annis 1980, Trubačev alias etymologias proposuit: nomen Chroati ex Iranico adiectivo ''*har‑va(n)t‑'' ortum esse, quod significat “feminei, ii quibus feminae sunt”, idque coniungebat cum matriarchatu, qui secundum eum in regionibus circa Pontum Euxinum et Caucasum olim exstitisse putabatur, cum mulieribus bellatricibus apud Sarmatas quas iam Herodotus memorat, atque cum Amazonibus fabularum Graecarum (Trubačev 1981: 151). Trubačev praeterea etymologiam nominis quod Graeci ''Sarmatai'' scribebant ita explicat: id a forma Indo‑Arica ''*sar‑ma(n)t'' = “ii quibus feminae sunt, feminei” derivari; pars prior nominis est Indo‑Aricum ''*sar‑'' = “mulier”, quod in linguis Iranicis dat ''*har‑''. Secundum Trubačevum et Gluhakum, qui hanc hypothesin sequitur, hoc confirmatur etiam locutione in litteris Graecis reperta: ''Sarmatai Gynaikokratoumenoi'' = “Sarmatae quibus feminae imperant”. In regione Sinda, prope Mare Azoviense, inter gentes Iranicas aetate Romana etiam quaedam coetus Indo‑Arici habitabant, ubi reperta sunt nomina feminea Graece scripta: ''Saria'' (sar = mulier) et ''Maiosara''. Regina Sindica Bospori vocabatur ''Kamasaryē'', quod explicatur ut ''*kama‑sar'' = “mulier amata”. Apud modernos Ossetas servatus est vetus epos de gente heroica ''Narta''; unus e personis centralibus est ''Satana'', mater sapientissima gentis, educatrix iuvenum heroum (Abaev 1965: 84; 1979: 39–40). Praeter Ossetas, qui habentur posteri Sarmaticorum Alanorum, epos ''Nartarum'' pars est traditionis aliorum populorum Caucasicorum: Adigeorum, Kabardinorum, Abazorum, Tschetschenorum, etc. Putatur nucleum huius carminis ad tempora Scythica pertinere. Oleg N. Trubačev concludit nomen Chroati primitus ab aliqua gente Iranice loquente portatum esse, quae postea slavicizata sit (Gluhak 1990: 305). Linguista Ranko Matasović ethnonymum ''Hrvat'' e radice Iranica derivari putat, quamquam plures origines Iranicae proponuntur nec ulla omnino certa est. Inter eas probabilissima videtur esse forma Ossetica (Alanicā) *''xurvæt'', significatione “custos”, quae legibus phonologicis et morphologicis cum forma Slavica congruit.<ref>Ranko Matasović, "Ime Hrvata", in: Jezik 66 (2019), 81–97.</ref> === 20.2 Aliae hypotheses de etymologia ethnonymi Chroatus (Hrvat) === Praeter varias hypotheses Iranicas et reconstructiones etymologicas nominis ''Hrvat'', iam inde a media aetate comparuerunt aliae quoque interpretationes. Imperator Constantinus VII Porphyrogenitus, in opere suo ''De administrando imperio'' medio saeculo X conscripto, primam talem etymologiam proposuit, ubi nomen Chrobatoi (lege: Hrovatoi) deducebat a voce Graeca ''khōra/chōra'' = “terra”, videlicet per formam alternativam Chorbatoi (lege: Horvatoi), cum expositione quod “Chroati in lingua Slavonica interpretantur eos qui multas terras possident” .<ref>Gluhak 1990 : 294</ref> Thomas Archidiaconus (saec. XIII) Spalatensis, in opere ''Historia Salonitana'', protulit opinionem nomen Chroatae pertinere ad nomen incolarum insulae Curictae, quod, ut aiebat, antiquitus fuisse ''Curetes'' vel ''Curibantes''. Historicus Croaticus Georgius Rattkay (saec. XVII) putavit nomen ''Hrvat'' cum verbo Croatico ''hrvati se'' = "colluctari" coniungi.<ref>Baro nobilis Georgius Rattkay (1612–1666) primam historiam systematicam regni Croatiae composuit: ''Memoria regum et banorum Dalmatiae, Croatiae et Slavoniae'', Vindobonae, 1652.</ref> Hae interpretationes antiquiores plerumque aestimari possunt ut ingeniosae sed “popularis” indolis, non vero scientificae. Missionarius Hungaricus Timon (saec. XVIII) nomen Hrvat deducebat ab appellatione ducis Bulgarici ''Kuvrat''. Tales conatus derivandi nomen Hrvat a nomine Kuvrati iterum in saeculo XX apparuerunt. Saeculo XIX ortae sunt multae aliae etymologiae: K. Zeuss putavit nomen ex vocabulo Germanico ''haru'' = “gladius” derivari putavit (quod in Polonico, ut aiebat, exstitisset ''karwat'' = “gladius brevis”, cum revera in Polonico saec. XIV nota sit vocabulum ''charwat'' significans “custodem urbanum” Cracoviae). S. Mikucki coniunxit nomen ''Hrvat'' cum radice Sanscritica ''śarv-'' = “ferire”. P. J. Šafařik comparavit ''Hrvat'' cum formis ''xr'b't'', ''xrib't'', ''xrib'', quia Rutheni et Ucraini montes Carpaticos vocant ''Horby'', id est ''Chrby'', unde secundum eius interpretationem nomen ''Hrvati'' cum nomine Carpatum cohaereret. F. von Miklosich deducebat nomen ex ''hruv/hr’v'' = “saltatio”. L. Geitler proposuit nexum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” et ''śarvuotas'' = “loricatus”. F. A. Braun in nomine ''Harvate'' vidit formam Germanicam nominis Carpatum: ''Harfaða fjöll''. R. Much coniunxit nomen ''Hrvat'' cum forma Germanica ''hruvat'' = “cornutus”.<ref>De etymologiis saec. XIX vide: Šišić 1990 : 236–238.</ref> A. Brückner nomen comparavit cum Slovaco ''charvati se'' = “resistere”, idque cum radice Slavonica ''*sk’rv- / x’rv-'' coniunxit, quod iterum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” comparavit. Otto Kronsteiner nomen ''Hrvat'' per linguas Tataricas et Baschkiricas ad vocem Turcicam ''xərvata'' = “milites liberi” referebat, quod cum magno influxu Avarorum in ethnogenesin Croaticam coniungere conabatur. Attamen nulla harum etymologiarum, sive linguistice sive historice, satis probabilis iudicari potest. === 20.3 Etymologia nominum quinque fratrum et duarum sororum (''DAI'', cap. XXX) === == 21. De distributione cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna == Aestate anni MMXX investigationem per rete perfeci de existentia et distributione cognominis ''Horvat'' in Foederatione Russica atque in regionibus finitimis. Inquisitionem institui inspectione registrorum cognominum in indicibus telephonicis publicis. Cognomen ''Horvat'' in Foederatione Russica circiter ducentos quinquaginta homines in talibus registris repertos praebuit. Ex conspectu distributionis cognominis ''Horvat'' in tabula geographica Foederationis Russicae hunc ordinem geographicae dispersionis observavi: praeter paucos homines in regionibus urbium maximarum, ut Moscuae et Vladivostoki, plerique alii hoc cognomine inscripti collocati erant in spatio geographico inter Pontum Euxinum et Mare Caspium (directione occidente‑oriente), cum maxima frequentia in septentrione circa urbem Casani ad Volgam in Tatarstania, et cum altera maxima frequentia in meridie, in regione Reipublicae Kabardinensis in Caucaso. '''Quod ad distributionem cognominis ex ethnonymo derivati attinet, regula observata est quae docet cognomina ex nomine gentis dominantis vel indigeni in ipsa regione illius gentis raro exsistere; maxima vero frequentia talium cognominum plerumque invenitur in regionibus et terris finitimis. Haec regula in ipsa Croatia confirmatur: in ora Adriatica cognomen Horvat fere nusquam occurrit in regione pristinae Croatiae, in Dalmatia, Liburnia et in occidentalibus partibus Bosniae et Hercegovinae; contra vero in Croatia septentrionali, in terris mediaevalis Slavoniae, ubi multi profugi ex parte meridiana Croatiae (a Turcis Osmanlis fugientes) se receperunt, cognomen ''Horvat'' frequentissimum est. Praeterea, praeter Slavoniam veterem, cognomen Horvat est frequentissimum in Slovenia hodierna, deinde in Hungaria atque in aliis regionibus vicinis, quo Croatae saeculis XV et XVI migraverunt hostibus Osmanlis effugientes. His rebus ad distributionem cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna relatis, quaestionem ponere licet: quos inde exitus colligere possumus? Emanat conclusio cognomen ''Horvat'' hodie frequentissimum esse in regionibus quae margines, peripherias et vicinitates terrarum antiquorum Sarmatarum et Alanorum repraesentant, scilicet — ut supra dictum est — in regione Tatarstaniae ad Volgam in septentrione (cuius centrum est urbs Casania) et in regione Reipublicae Kabardinensis in meridie. Ipsa distributio cognominis ''Horvat'' in his regionibus, cum quadam “vacuitate” in medio, casu tribui non potest. '''Agitur enim de cognomine ex ethnonymo quodam Sarmatico derivato, verisimiliter ex forma ''Horvata'' (nominativo plurali in linguis Sarmaticis). ===21.1 De regno Alaniae aetate media et de Ossetibus hodiernis === Praeterea notum est regnum Alaniae aetate media situm fuisse in spatio inter Pontum Euxinum ad occidentem, Mare Caspium ad orientem et Caucasum ad meridiem. Quare non est mirum cognomen Sarmaticum ''Horvat'' frequentissimum apparere in regionibus vicinis illi territorio. Regnum Alaniae et militariter et demographice magna ex parte deletum est tempore incursioni Mongolicae saeculo XIII. Osseti hodierni habentur posteri Alanorum, quod lingua hodierna Ossetica demonstrat, quae ad ramum linguarum Iranicarum orientalium pertinet atque multa archaica elementa servat, praesertim in phonologia et morphologia. Propter haec conservativa et archaica proprietates lingua Ossetica hodierna una est ex proximis cognatis linguae Avesticae antiquae, qua conscriptae sunt sacrae litterae Avesta, fundamentum religionis Zoroastrianae (propheta Zarathustra). Notandum est linguam Avesticam ad ramum Iranicum orientalem pertinere, dum lingua Persica antiqua ad ramum Iranicum occidentalem refertur. Item memorare oportet nomina Osseti et Osseticus esse exonyma internationaliter recepta, ex lingua Georgiana derivata, ad post‑Alanicos loquentes designandos. Nomina autem propria quibus Osseti se ipsos et linguam suam appellant sunt Iron et Digor. === 21.2 De investigationibus geneticis Ossetorum === Recentissima investigationes geneticae ostendunt Ossetos hodiernos esse posteros Alanorum antiquorum praecipue per lineas femineas (mtDNA), cum lineae masculae (Y‑chromosoma) magna ex parte ad haplogrupos masculos Caucasi indigenos hodie pertineant. Quod, collatum cum inventis archaeogeneticis e.g. ex urbe Tanaide ad Tanaim, id est, ex tempore ante incursionem Mongolicam (saec. XIII) et ante incursionem Hunnicam (circa annum CCCLXX p.Chr.n.), suadet magnam partem originariae populationis Sarmatico‑Alanicae masculinae evanuisse: sive migratione sive cladibus bellicis. Verum tamen videtur feminas Alanicas satis autonomia et constantia praeditas fuisse — fortasse exemplo Amazonum Sarmaticarum — ut identitatem Sarmaticam per traditiones et linguam servarent. Agitur hic de una ex quaestionibus maxime curiosis in archaeogenetica Iranica: de discontinuitate linearum mascularum et de continuitate linearum feminearum apud Alanos. Hoc congruit cum studiis recentissimis (2019–2024), quae demonstrant Ossetos hodiernos per lineas femineas (mtDNA) continuitatem ostendere cum populis sepulcrorum Sarmaticorum et Alanorum seriorum (haplogrupis H, U, J, T cum eisdem subcladibus), cum conservatione frequentiarum, unde sequitur lineas femineas Osseticas hodiernas praecipue Alanicas esse. Contra vero lineae masculae (Y‑DNA) rupturam manifestam exhibent: Osseti hodierni habent haplogrupos masculos Caucasi indigenos, scilicet G2a, J2, R1b‑L23 Caucasicam, I2c, E1b Caucasicam; cum Alani et Sarmatae antiqui habuerint praecipue R1a‑Z93, R1b‑Z2103, Q1b, J2a, G2a, sed in subcladibus aliis quam haplogrupi Caucasici hodierni. <ref> Ad historiam geneticam Sarmatarum, Alanorum atque Ossetorum hodiernorum illustrandam consulantur hi labores scientifici: Boulygina et al., ''The Genetic Legacy of the Alans'' (Journal of Human Genetics, 2014); Kushniarevich et al., ''Genome-wide analysis of medieval Alans'' (Nature Scientific Reports, 2018); Khokhlov et al., ''Ancient DNA from Tanais'' (Archaeological and Anthropological Sciences, 2019); Wang et al., ''Ancient DNA from the North Caucasus'' (Current Biology, 2020); Lazaridis et al., ''The Genetic History of the Caucasus'' (Cell, 2023); Balanovsky et al., ''The Genetic Structure of Modern Ossetians'' (American Journal of Physical Anthropology, 2012). </ref> == 22. Conclusiones == <div style="text-align:center;"> [[File:Europe relief map showing the historical distribution of ethnic groups named Croats (9th–10th century).jpg |thumb |650px |alt=Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos. |Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos.]] </div> In hoc opere haec praecipue monere volumus: quamquam in chartis historicis saeculi undevicesimi atque circa annum 1900 Chroatia Alba pertinaciter in occidentali Ucraina collocatur, fontes historici — praesertim Chronicon Nestoris (saeculo XI exeunte / XII ineunte) — talem collocationem non sustinent. Nestor Kioviensis Chroatos, qui in Russia Kioviensi (hodierna Ucraina) habitabant, numquam “Albos” appellat, sed simpliciter Chroatos, Hr’vate, etc. Unico autem loco, ubi nomen “Chroati Albi” profert, eos cum “Serbis et Horutanis” coniungit, id est cum gentibus extra fines Ducatus Russiae Kioviensis positis. '''Conclusio 1: Chroati in regione veteris Russiae Kioviensis (hodierna Ucraina) non sunt “Chroati Albi”, sed Chroati tantum. Opus “De administrando imperio” Constantini VII Porphyrogeneti duas narrationes de Chroatis et de terra unde venerunt continet, in capitulis XXX et XXXI. Terram illam Porphyrogenetus aperte “Chroatiam Albam sive Magnam” nominat, eamque usque ad tempus quo opus conscribebat (circa annum 950) non fuisse christianam affirmat. Hoc testimonium regionem Bohemiae excludit, cum Bohemia iam saeculo IX exeunte per Moraviam christianitatem recepisset, atque saeculo X ineunte pro terra christiana haberetur. Quare collocatio Porphyrogeneti “Chroatiae Albae” in terris ad septentrionem et orientem Bohemiae quaerenda est. Praeterea, data capitulorum XXX, XXXI et XXXII locum Chroatiae Albae delineant: ab occidente Franci eos invadunt; ad fines Boiki (= Bohemia = Čechia) cum Serbis Albis sive non christianis et cum Francis confinia habent. Haec descriptio Chroatas Albas in hodiernam Poloniam meridio‑occidentalem, ad triquetrum Bohemiae, Poloniae et Germaniae, collocat.<ref>Propter rerum gestarum vicissitudines, fines Poloniae hodiernae, anno 1945 constituti, motum civitatis Germanicae versus orientem territorialiter sustulerunt; quare fines Poloniae hodiernae magna ex parte cum statu inter civitates exeunte saeculo X congruunt.</ref> Porphyrogenetus etiam scribit Chroati Albi cum Ungaris vicinos esse: in uno loco dicit Ungaros eos oppugnare, in alio vero cum eis in affinitate et amicitia vivere. Id verum esse potest tantum de Chroatis qui in immediato vicinatu Hungariae saeculo X ineunte et medio habitabant, quod maxime ad Poloniam meridianam spectat, ad tractus qui hodie cum Slovacia terminantur, cum Ungari post adventum in Pannoniam etiam Slovaciam tenuerint, quae tum “Hungaria Septentrionalis” vocabatur. Denique Porphyrogenetus refert Chroatas Albas ab oriente a Pečenegis oppugnari et spoliari. Hoc testimonium maxime ad Chroatas in Ucraina occidentali spectare potest, minus ad Chroatas in Polonia meridiana, et minime ad Chroatas in Polonia meridio‑occidentali, qui cum Francis, Serbis Albis (Lusaticis) et Bohemis confinia habebant. Ex hac geographia Porphyrogeneti apparet “Chroatiam Albam” amplum spatium esse inter Germaniam (Franciam) ad occidentem, Hungariam/Slovaciam ad meridiem et Ucraine occidentales ad orientem situm. '''Conclusio 2: Porphyrogeneti nomen “Chroatia Alba” ad regiones hodiernae Poloniae meridio‑occidentalis et meridianae spectat. Mentio autem Pečenegorum, qui Chroatiam Albam ab oriente oppugnare dicuntur, indicat Porphyrogenetum non solum Chroatas in Polonia meridiana atque meridio‑occidentali, sed etiam eos in Ucraina occidentali, id est in veteri Ducatu Russiae Kioviensis, ad notionem Chroatiae Albae pertinere existimasse. Narratio de Chroatis etiam in legendis Bohemicis occurrit, quae vitam sancti Venceslai (lat. Wenceslaus) referunt, quem anno 935 frater eius germanus, Boleslaus I Crudelis (Bohemice: Boleslav I. Ukrutný, † 967), interfecit. Mater eorum, Drahomira (Dragomira), metu perculsa post caedem filii “ad Chroatos” sive “in terram Chroatorum” confugisse memoratur. Chronicae Bohemicae, sicut Chronicon Dalimili saeculi XIV, originem ipsius gentis Bohemicae ex terra Chroatorum (''Charvaty'') deducere conabantur; quod non ad Chroatiam Adriaticam spectat, sed ad Chroatiam in regionibus hodiernae Poloniae sitam, in vicinitate Serborum Lusaticorum in Germania orientali. Documentum Bohemicum gravissimum, quod duas ipsas Chroatorum coetus inter alia Slavica tribus commemorat, est ''Pivilegium de fundatione episcopatus Pragensis'', quod Cosmas Pragensis in sua Chronica Boemorum (saeculo XII ineunte) tradidit. Ipse textus Pivilegii, saeculo XI exeunte conscriptus, fines episcopatus tempore fundationis anno 973 describit. In eo refertur ad quas gentes, flumina et urbes fines Pragensis episcopatus pertineant. Ita legitur fines ad septentrionem usque ad: “… ''Psouane, Chruati et altera Chrowati, Zlasane…''”. Graphia in variis codicibus et editionibus Cosmae diversa est: alibi invenitur "''Ghrvvati et altera Chrowati''"; alibi pro ''Zlasane'' legitur ''Slazane'', etc. Ex hoc Pivilegio apparet duas Chroatorum coetus ad septentrionem Bohemiae vixisse, in ambitu tribuum Silesiacarum Poloniae (Slasane/Zlasane = Silesiani). Quamquam textus eos iuxta memorat, parum verisimile est eos fuisse immediatos vicinos. Quod eo magis confirmatur, cum ''Pivilegium'' dicat episcopatum Pragensis anno 973 complecti etiam urbem Cracoviam totamque provinciam Cracoviensem in Polonia meridiana, atque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Strij protendi.<ref>Bugus, qui Occidentalis Bugus appellatur, flumen est quod in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit atque hodie parte cursus sui fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit; postea vero ad occidentem vergit, in Podlasia Polonica et deinde in Mazovia decurrens, ubi septentrione Varsoviae in Vistulam influit. Stryj flumen est in Ucraina occidentali quod in Carpathiis Silvestribus oritur, prope fines hodiernos Poloniae et Ucrainae apud vicum Užok fluit atque in Dniestrum (Tyras) se exonerat. Superior autem cursus Stryj nonnihil prope fines Poloniae et prope fontem fluminis San in Polonia austrorientali transit, et circiter sexaginta chiliometris ad occidentem a superiore cursu Stryj fines Slovaciae reperiuntur. Itaque Stryj flumen in Ucraina occidentali situm est, prope fines Poloniae et Slovaciae.</ref> Nonnulli existimant nomen fluminis quod iuxta Bug memoratur non esse Strij, sed Styr, flumen quod per regiones Voliniae circa urbem Rivne fluit. Nos autem censemus talem interpretationem fines episcopatus nimis in orientem protrahere, in territorium quod tum sub potestate Russiae Kioviensis erat, quae eo tempore necdum christianitatem publice receperat. Nam propagatio et receptio christianitatis in medio aevo initio a principibus et ordinibus superioribus ad inferiores ordines societatis descendebat. '''Conclusio 3: Ex ''Pivilegio fundationis episcopatus Pragensis'' discimus duas coetus Chroatorum in hodierna Polonia meridiana vixisse: unum ad septentrionem Bohemiae, inter tribus Silesiacas ad orientem et Serbos Lusaticos ad occidentem; alterum vero coetum Chroatorum verisimiliter in regionibus ad meridiem vel meridio‑orientem Cracoviae habitasse. Cosmas Pragensis in descriptione finium episcopatus Pragensis ad annum 973 etiam memorat Cracovam civitatem cum omnibus regionibus ad praedictam urbem pertinentibus ad meridiem cum Hungaris confinare. Meminisse autem oportet montes Beskidas et Tatrae ad meridiem Cracoviae sitos esse, ubi etiam ''Babia Gora'' eminens reperitur, quae fortasse Porphyrogeneti ''Bagibareia'' fuisse potest. Porphyrogenetus praeterea scribit principem Zachumliae saeculi X ineuntis, Michaelem, originem familiae suae ex regionibus circa Vistulam deducere. Toma Archidiaconus Spalatensis, quamquam saeculo XIII medio scribit, independenter a Porphyrogeneto, memorat adventum septem vel octo generum nobiliorum ex regionibus Poloniae. '''Conclusio 4: Christianitas in Poloniam anno 966 publice pervenit, cum dux Poloniae Mieszko I (960–992) baptizatus est, ut matrimonium cum principissa Bohemica Dubravka contrahere posset. Mieszko origine fuit dux regionis quae “Magna Polonia” appellatur, in parte Poloniae media‑occidentali sita (urbes primariae: Gneznensis, postea Posnania). Regiones autem Poloniae meridianae circa Cracoviam, necnon partes Silesiae meridio‑occidentales, Poloniae adiunctae sunt usque ad annum 990, quod fuit effectus expeditionum Mieszkonis. Hoc est confirmatio addita quod regio Poloniae circa annum 950, cum Porphyrogenetus opus suum ''De administrando imperio'' conscribebat, adhuc pagana erat et non christiana. Quare regiones Poloniae meridianae et meridio‑occidentales sunt locus ubi Chroatia Alba collocari potuit. Ex Chroatia Alba Chroati, in societate cum aliis Slavonicis gentibus, ad meridiem migraverunt per Bohemiam in Austriam meridionalem hodiernam (mediaevalem Carantaniam), ubi multa toponyma Slavica reperiuntur, inter quae Crowati, Chrouatti, etc., etiam pro regionibus amplioribus, sicut area latior circa Klagenfurtum. Testimonium toponymiae Slavicae et nominum ad Chroatos pertinentium invenitur in appellatione pagi maioris (pagus Chruuati) in regione circa Klagenfurtum, quod confirmatur in pluribus documentis imperatorum Ottonis I, II, III saeculi X, quae in tabulis geographicis Germaniae fideliter expressa sunt. Ob migrationes ad occidentem et meridiem ex Chroatia Alba (Polonia), quaedam loca a Chroatibus frequentius habitata sunt, alibi vero pauca tantum vici Chroatorum exstiterunt, ut videtur in regionibus circa Lipsiam et Hallam in Germania orientali. '''Conclusio 5: Chroatia Alba, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae et meridio‑occidentalis sita, pars fuit amplioris spatii habitationis coetuum nomine Horvat /Hrovat /Harvat /Hrvat insignium. Chroati Albi ex Polonia meridiana in minoribus coetibus inter Slavos Germaniae orientalis migraverunt, in regiones circa Lipsiam et Halleam; minores partes Chroatrum, ut toponymia confirmat, etiam in territorio Bohemiae permanserunt, quae in itinere eorum ad meridiem sita erat. Item, pars Chroatorum in migratione ad meridiem in Karantania Austriaca remansit. Maximus autem et orientalissimus coetus Chroatorum sunt Chroati in Ucraina, quos non “Chroatos Albas”, sed simpliciter Chroatos appellare oportet, ut fontes testantur. Ergo, non igitur de uno continuo territorio agitur, sed de coetibus Chroatorum in magno spatio dispersistis, intermixtis cum aliis Slavonicis gentibus, quod fuit effectus migrationum. Toponyma cum nomine Chroatus (''Hrvat'') etiam in regionibus vicinis reperiuntur: in Slovenia, Serbia (Hrtkovci), aliis locis Balcanicis, usque ad Graeciam. '''Conclusio 6: Iter et directio migrationis Chroatorum. Imago generalis migrationum Chroatorum, quae ex his investigationibus emergit, talis est: ex Ucraina Chroati ad occidentem migraverunt per Poloniam meridionalem (Chroatia Alba) usque ad Bohemiam, atque inde per Austriam meridionalem (Carantania/Koruška) usque ad litora Adriatica. '''Conclusio 7: Illi Chroati qui in septentrione, in “Magna” vel “Alba Chroatia”, permanserunt, tempore in processu ethnogeneseos pars nationum ibi viventium facti sunt: imprimis Polonorum. Hodie reliquiae loquentium Slavice in regione Austriae Koruškae (antiqua Carantania) se declarant ut pars minoritatis nationalis Slovenicae, quod non est mirum, cum Slovenia eis per plus quam mille annos vitae et evolutionis proximum et linguisticum et geographicum spatium fuerit, cui physice immediate adhaerebant. Quamquam incolae antiquae Carantaniae ad varias Slavicas gentes pertinere videntur, Chroati inter Slavos Karantaniae sunt una ex coetibus documentis optime testatis. Chroati in Ucraina paulatim non assimilati sunt, sed transformati, in iis regionibus ubi habitabant, cum de magnis coetibus Chroatorum ageretur, circa magna oppida mediaevalia congregatis. '''Conclusio 8: Identitas nominalis Chroatorum in Ucraina per tempora mutata est: a regionali identitate Galiča/Haličizne saeculis XII et XIII, cum illa loca Lavovi/Lvivi et Galiči ad gradum regni elevata sunt post dissolutionem Russiae Kioviensis et post atque inter incursiones Mongolicas (quae non erant eventus unici, ut interdum putatur), usque ad formationem separatae identitatis “rutenae” sive “rusinicae” apud Ucrainenses occidentales in Podnestrovlio superiore, circa montes Carpathos atque in Podolia.<ref> Anno 1253 Danijel Romanovič, princeps Galiciae et Volhiniae, coronatus est a papa Innocentio IV., quo facto Ducatus Galiciae‑Volhinensis ad dignitatem Regni Ruteniae evectus est. Cf. ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Daniel Romanovich”, accessum die 21 Oct. 2026; vide etiam ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Roman Mstislavich”. </ref> Identitas Ucrainensium occidentalium Rutenae sive Rusiči sive Rusini iterum subdividitur in: Lemki, Boiki et Hutsuli. = = == Notae == <references/> == Notae == <references/> [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Geographia]] h7vxt189id6fk7bc7ugquc4vif3ibvm 285590 285589 2026-10-25T14:11:08Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana */ 285590 wikitext text/x-wiki [[Coronus Tenebrosius]] = DE SITU CHROATIAE ALBAE SIVE MAGNAE = == 1. Introductio == Vetustissimus fons historicus, qui de adventu Croatarum in hodiernam patriam deque regione unde profecti sunt narrat, est opus imperatoris Byzantini<ref> Nomina historiographica Byzantium, Imperium Byzantinum atque Imperium Romanum Orientale a recentioribus historicis inducta sunt, ut facilius designaretur civitas quae post annum 476 unica pars Imperii Romani superstes mansit, potestate politica, administrativa et militari. Imperator Constantinus circa annum 330 novam urbem condidit, Constantinopolim, in loco veteris coloniae Graecae Byzantion, unde etiam nomen Byzantii ortum est. Civitas fere mille annos (476–1453) exstitit atque regiones hodiernae Graeciae et Asiae Minoris complexa est. Religio publica orthodoxa erat, et saeculo VII lingua Graeca locum linguae Latinae tamquam linguae officialis occupavit. Nomen publicum civitatis erat Graece ''Basileia tōn Rhōmaiōn'', Latine autem ''Imperium Romanum''. </ref> Constantini VII Porphyrogeniti (905–959), quod titulo Latino ''De administrando imperio'' inscribitur. Opus Graece primum conscriptum est, sed titulum Latinum ''[https://archive.org/details/porphyrogenitus-1967-dai/page/153/mode/2up De administrando imperio]'' posteriores Europae editores et curatores ei attribuerunt.<ref> Primum opus ''De administrando imperio'' typis editum Ioannes Meursius anno 1611 curavit. Hic autem textus Latinus hodie ad usus investigationis academicae non adhibetur, cum multas errores atque deviationes contineat. Vide editionem digitalem: [https://archive.org/details/constantiniimper00cons ''Constantini Imperatoris Porphyrogeniti De administrando imperio'' (textus Latinus, 1611)]. </ref> Imperator Constantinus librum suum commentarium esse voluit atque fidelem notitiarum thesaurum de populis et regnis vicinis, destinatum filio suo minori et heredi Romano (938–963). Ex ipsis testimoniis operis colligitur librum inter annos 948 et 952 compositum esse, unde annus circiter 950 vulgo pro tempore originis ponitur. Capita tricesimum et tricesimum primum operis ''De administrando imperio'' (breviter: DAI) continent ''origo gentis'' Croaticae, id est narrationem de origine populi. Croatae non sunt solus populus Slavicus qui traditionem de “terra unde venerunt” ad sedes hodiernas conservat.<ref> Traditio Bohemica quoque narrationes de origine gentium servat (ut in Chronico Dalimiliano, saeculo XIV conscripto). Nestor, chronicarius Kioviensis (fine saeculi XI et initio XII), primam historiam de origine Slavorum exhibet. Priscam sedem gentis in regione Danubiana constituit, unde, secundum eum, Slavi sub pressione Vlahorum sive Volohorum (forsitan Romanorum, qui ad terras medii et inferioris Danubii advenerunt; attamen fieri potest ut ad Celtas sive Gallos referatur, quorum expansio saeculo IV a. Chr. n. facta est) versus septentrionem migraverint, in loca circa Vistulam sita. Nestor affirmat ex ea migratione ortos esse Ljahos sive Lahi (Lehos), id est gentes Slavicas Polonicas, atque ex iis Radimicios et Viaticios, populos Slavicos orientales. </ref> Attamen narratio Porphyrogeniti de origine et adventu Croatarum ad Adriaticum, in duabus versionibus exposita, multis differentiis atque contextu historico certo (Avaris, imperatore Heraclio /610–641/) a ceteris huiusmodi traditionibus Slavicarum gentium discrepat. '''De appellatione “Chroatia Alba sive Magna” ''' Notio “Chroatia Alba sive Magna”, quae etiam in titulo huius operis posita est, ex ipso Porphyrogeniti libro proficiscitur, ubi in extremo capitis XXXI haec leguntur: '''''Ὅτι ἣ μεγάλη Χρωβατία, ἣ καὶ ἄσπρη ἐπονομαζομένη, ἀβάπτιστος τυγχάνει μέχρι τῆς σήμερον, καθὼς καὶ οἱ πλησιάζοντες αὐτὴν Σέρβλοι.'' Quod Latine reddi potest: '''''Quoniam Chroatia Magna, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem abaptista permanet, sicut et Serbli, qui ei proximi sunt.'' Nonnulli auctores atque investigatores, qui Porphyrogeniti textum diligenter tractaverunt, existimant vocem Graecam ἡ μεγάλη praeter sensum proprium “magna” etiam significationem “vetus” habere potuisse, fortasse sub influxu usus Latini vocabuli maior (cuius significatio est: 1. maior, 2. natu maior, id est senior). Nam in ethnographia Byzantina adiectivum μεγάλη non solum magnitudinem, sed etiam vetustatem significare solet, id est regionem primigeniam et matrem. Hoc sensu cum Latino maior congruit, qui in scriptis geographicis et ethnographicis Romanis frequenter in sensu “antiquior”, “primigenius”, “originarius” adhibetur. Quam ob rem pars investigatorum censet vocem Porphyrogeniti ἡ μεγάλη Χρωβατία interpretandam esse ut “Chroatia primigenia” sive “vetus Chroatia”, non autem necessario ut “magna” in sensu spatii vel amplitudinis. Hic propositum est, ex iis quae in fontibus historicis continentur (varia documenta, chronica atque annales), locum geographicum Chroatiae Albae sive Magnae determinare. Ad hanc rem perficiendam, praeter testimonia de Chroatis in documentis et scriptis historiographicis expressa, adhibebimus quoque cognitiones ex toponymia, hydronymia, anthroponymia, necnon inventa recentioris linguisticae atque archaeologiae.<ref>https://hal.science/hal-02902087/file/Kazanski_Archaeology-Slavic%20Migrations_2020.pdf</ref> <center> [[File:Location of White Croatia and White Serbia in 560.jpg|700px |alt=Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 |Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 secundum fontes aevi medii]] </center> == 2. De administrando imperio: Caput XXX (pars de Chroatis) == '''Οἱ δὲ Χρωβάτοι κατῴκουν τηνικαῦτα ἐκεῖθεν Βαγιβαρείας, ἔνθα εἰσὶν ἀρτίως οἱ Βελοχρωβάτοι. '''Μία δὲ γενεὰ διαχωρισθεῖσα ἐξ αὐτῶν, ἤγουν ἀδελφοὶ πέντε, ὁ τε Κλουκᾶς καὶ ὁ Λόβελος καὶ ὁ Κοσέντζης καὶ ὁ Μουχλώ καὶ ὁ Χρωβάτος, καὶ ἀδελφαὶ δύο, ἡ Τούγα καὶ ἡ Βουγά, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτῶν ἦλθον εἰς Δελματίαν, καὶ εὗρον τοὺς Ἀβάρεις κατέχοντας τὴν τοιαύτην γῆν. '''Ἐπὶ τινὰς οὖν χρόνους πολεμοῦντες ἀλλήλους, ὑπερίσχυσαν οἱ Χρωβάτοι, καὶ τοὺς μὲν τῶν Ἀβάρων κατέσφαξαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὑποταγῆναι κατηνάγκασαν. Ἐκ τοτέ οὖν κατεκρατήθη ἡ τοιαύτη χώρα παρὰ τῶν Χρωβάτων, καὶ εἰσὶν ἀκμὴν ἐν Χρωβατίᾳ ἐκ τῶν Ἀβάρων, καὶ γινώσκονται Ἀβάρεις ὄντες. '''Οἱ δὲ λοιποὶ Χρωβάτοι ἔμειναν πρὸς Φραγγίαν, καὶ λέγονται ἀρτίως Βελοχρωβάτοι, ἤγουν Ἄσπροι Χρωβάτοι, ἔχοντες ἴδιον ἄρχοντα· ὑπόκεινται δὲ Ὧτῳ, τῷ μεγάλῳ ῥηγὶ Φραγγίας, τῆς καὶ Σαξίας, καὶ ἀβάπτιστοι τυγχάνουσιν, συμπενθερίας μετὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἀγάπας ἔχοντες. '''Ἀπὸ δὲ τῶν Χρωβατῶν, τῶν ἐλθόντων ἐν Δελματίᾳ, διεχωρίσθη μέρος τι, καὶ ἐκράτησεν τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Παννονίαν· εἶχον δὲ καὶ αὐτοὶ ἄρχοντα αὐτεξούσιον, διαπεμπόμενον καὶ μόνον πρὸς τὸν ἄρχοντα Χρωβατίας κατὰ φιλίαν. <ref>Editio Graeco‑Anglica: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gyula Moravcsik, vers. Anglica Romilly Jenkins, Dumbarton Oaks Texts I, Washingtoniae, 1967 (repr. 1993).</ref> Translatio nova Latina (secundum textum Graecum):<ref>Translatio a Coronō Tenebrōsiō facta.</ref> Chroati<ref>Translitteratio Latina. Porphyrogenitus scribit '''Χρωβάτοι''', quod Latine translitteratur ut '''Chrobatoi'''; ob vitacismum autem β ut [v] pronuntiatur, unde lectio ['''Hrovatoi'''], formae Croaticae hodiernae '''Hrvati''' (nom. pl.) proxime respondens. Forma ''Croati'' (nom. pl.) ex antiquiori forma ''Chroati'' orta est (cf. dux Chroatorum in [[Privilegium ducis Tirpimiri]]), quae ipsa a primigenio ''Chrovati'' provenit. Sonus autem /v/ in Latino saepe omittitur in adaptatione vocabulorum externorum, unde transitus '''Chrovati'' → ''Chroati'' → ''Croati'''. In linguis Slavonicis occidentalibus et orientalibus variae formae radicis occurrunt: in linguis Polonica, Ucrainica, Russica frequentissima est forma '''Horvati''' (radix ''hor-''), dissimilis occidentalibus formis '''hro-, cro-, chro-, kro-''', quae in linguis Germanicis et Romanicis praevalent. Haec permutatio vocalis /o/ explicari potest per phaenomenon phonologicum '''metatheseos liquidae''', quo vocales locum permutare possunt, cum iuxta liquidas /r/ vel /l/ consistant. '''Metathesis liquidae''' fuit communis et actuosa mutatio phonologica in antiquioribus periodis formationis linguarum Slavonicarum. '''In linguis Slavonicis orientalibus''' (Russica, Ucrainica) '''metathesis liquidae''' nonnumquam ad phaenomenon '''plērophoniae''' (punoglasje) duxit, quo vocalis /o/ duplicatur: ''glova → golova; *gord → gorod → grod''. Quaedam formae in linguis Bohemica et meridiano‑Slavonicis '''ad quantitativam vocalis productionem''' evolverunt, ut in exemplo ''grod → grad''. Eiusmodi leges phonologicae verisimiliter etiam in evolutione ethnonymi '''Horvat → Hrovat → Hr’vat''' operatae sunt. In regionibus Croatiae septentrionalibus ('''dialectus kajcavicus''') frequens erat forma '''Horvat''', dum in Dalmatia ('''dialectus chakavicus''') forma '''Harvat''' adparebat. Utraque forma ex antiquiori '''H’rvat''' (ubi ’ = semivocalis, ''jer'' in lingua '''paleoslavica''' et in lingua '''Slavica ecclesiastica antiqua''') derivata esse censetur. In lingua Croatica hodierna, intra fines '''dialecti Shtokavicorum''', evoluta est forma hodierna '''Hrvat'''.</ref> autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt '''Belochrovati''' (Albichroati). Una autem gens ab eis seiuncta, quinque scilicet fratres Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo et Chrobatos, itemque duae sorores Touga et Bouga<ref>Nomina Croatorum e textu Graeco translitterata sunt: Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo, Chrobatos, Touga, Bouga. Proposita lectio ad normam phoneticam: [Klukas, Lovelos, Kosentsis, Muhlo, Hrovatos, Tuga, Buga].</ref>, cum suo populo ab illis discedentes, in Dalmatiam venerunt ibique Avaros invenerunt terram illam obtinentes. Cum vero inter se per aliquot annos bellarent, Croatae superiores facti sunt: quosdam Avarorum trucidarunt, reliquos autem ad dicionem redigere coegerunt. Ex eo igitur tempore ea regio a Chroatis possessa est; suntque adhuc in Chroatia quidam Avarorum posteri, qui Avaricam originem ostendunt. Reliqui autem Chroatī apud Franciam manserunt, et nuncupantur hodie Belochrovatī, id est Albi Chrovatī, proprium principem habentes. Subiciuntur vero Otoni, magno regi Franciae atque Saxoniae, et inconditi (i.e. nondum baptizati) sunt, affinitates cum Turcis (id est: cum Hungaris) contrahentes atque amicitias cum eis colentes.<ref>Porphyrogenitus vocabulum Turcos ad Hungaros refert (circa annum 950), more Byzantinorum saeculi X, qui gentem Hungarorum nomine ''Τούρκων'' appellare consueverant.</ref> Ex Chroatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam; habent autem et ipsi principes suae potestatis, qui tantum ad principem Chroatiae amicitiae causa legatos mittunt. == 3. Analysis et interpretatio: Quid est Bagibareia? == '''Chroati autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albichroati). Multi investigatores putant “Bagibareiam” revera esse Bavariam. Alii autem monuerunt “Bagibareiam” Bavariam esse non posse, cum imperator Porphyrogenitus in ceteris operibus suis ad designandam Bavariam alio nomine utatur; in opere ''De thematibus'' Porphyrogenitus pro Bavaria voce Graeca ''Baioure'' utitur; idem monuit etiam Stephanus Krizin Sakač in opere Constantini ''De caerimoniis aulae Byzantinae''.<ref>Sakač, ''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum'', in: Croati usque ad saeculum VII, Zagrabiae 2000.</ref> Quoad vocabulum Bagibareia, haec cognoscenda sunt. In lingua Graeca antiqua littera β (Latine translitterata ut B, b) sonum /b/ repraesentabat; sed mutationes phonologicae in Graeco sermone vivo effecerunt ut in aevo Byzantino medio sonus /b/ in vocabulis Graecis ut /v/ pronuntiaretur: quod “vitacismus” appellatur. Scriptores autem aetatis Byzantinae, cum sonum /b/ in vocabulis externis et nominibus exprimere vellent, littera β adhuc saepe utebantur; demum postea paulatim adhiberi coepit combinatio litterarum mp ad sonum /b/ notandum, ut in exemplo tituli Croatici “ban”, qui Graece ut "mpanos" scribitur.<ref>Kinnamos, secretarius imperatoris Manuelis Comneni (1143–1180), solus praeter Porphyrogenitum est Graecus qui banum memorat; eum scribit ut ''mpanos''. Etiam in lingua Neo‑Graeca sonus /b/ per coniunctionem litterarum "mp" exprimitur.</ref> Porphyrogenitus igitur in scriptis suis littera β (B, b) adhuc utitur ad utrumque sonum exprimendum: et ad sonum /v/ et ad sonum /b/. Exemplum huius duplicis usus litterae β est nomen quod pro Croatis scribit: ''Chrobatoi'', quod sane legi debet ut ''Hrovatoi''. Praeterea altera mutatio phonologica, quae in lingua Graeca aetate Byzantina facta est, fuit conversio veteris Graeci coetus phonici /gi, ge/ in sonum /j/; exempli gratia, vox antiqua ''hagia'' Byzantino tempore pronuntiatur ut [aja]. Itaque etiam in vocabulo ''Bagibareia'' possibilis est lectio [''Bajvaria''].<ref>Praesertim, si monophthongizationem diphthongorum Graecorum veterum consideremus, quae plerumque efficiebatur aequatione valoris phonici ad secundum elementum diphthongi (hoc in casu: ei → /i/). Quare in voce ''Bagibareia'' lectio [''Bajvaria''] ex pronuntiatione orta est.</ref> Si possibilitatem consideremus auctorem partis de Chroatis in capite XXX ab auctore capitis XXXI diversum esse, tum fieri potest ut ille secundus auctor alio nomine pro Bavaria usus sit quam ipse Porphyrogenitus, qui in scriptis suis “Baioure” pro Bavaria adhibet. Nihilominus non est necesse omnino de altero auctore aut de interpolatione posteriore cogitare: prorsus fieri potest ut ipse imperator in archivis suis duo diversa relationes scriptas de Chroatis habuerit easque simpliciter transcripserit. Altera possibilitas significationis nominis “Bagibareia” esset nomen montis “Babia gora” (Graece: Babeia oreia), quod Constantinus, sive scriptor capitis XXX, ad auris perceptionem accommodavit et ita consignavit. In mundo Slavico hodie plures montes nomine Babja gora exstant, quorum unus maior est [https://en.wikipedia.org/wiki/Babia_G%C3%B3ra Babia Góra] in triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae. <center> [[File:8maja2006 babiagora 035.jpg|600px|alt=Babia Góra|Babia Góra – conspectus e parte Polonica]] </center> == 4. Thesis de Chroatia Alba in territorio Carinthiae mediaevalis, id est provinciae hodiernae Austriae Kärnten == Iam saeculo XIX interpretes et commentatorum Porphyrogeniti, ut Arminius Pavić (1844–1914), existimaverunt ''Bagibareiam'' significare “Babja gora”; Pavić autem putavit eam montem in hodierna Slovenia esse, trans flumen Cupam situm. Ex quo sequeretur Chroatas ante adventum in Dalmatiam in provincia Norico, sive in mediaevali Carantania<ref>Latine: ''Carantania'' sive ''Carentana'' sive ''Carinthia''; lingua Germanica: Kärnten, lingua Croatica: Koruška, in Austria australi.</ref>, habitasse, ubi testatum est exsistere toponyma nomen Chroatarum continentia, necnon totam regionem latiorem circa oppidum ''Klagenfurt'', quae in veteribus tabulis geographis ''Crowati'' appellatur.<ref> Tabula geographica – Spruner–Menke Atlas (In Nomine Jassa): [https://i0.wp.com/www.jassa.org/wp-content/uploads/2020/07/BRIGHT.png Spruner–Menke Atlas]</ref> <ref>Pagina de toponymia Slavica in regionibus Bavariae, Austriae, Carinthiae: [https://www.jassa.org/?p=16812]</ref> Hoc sententiam Armini Pavić postea quoque secuta est praeclara historica Croatica Nada Klaić, quae putavit ipsam veterem Carantaniam esse “Magna sive Alba Chroatia” de qua opus ''De administrando imperio'' narrat.<ref>Nada Klaić (1920–1988), historica Croatica; vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Nada_Klai%C4%87 paginam Anglice in Vicipaedia].</ref> At vero, secundum data in capite XXXI de situ Chroatiae Albae inter Franciam ad occidentem, Hungaros ad meridiem atque Pecenegos ab oriente eos impetentes, necnon de intervallo triginta dierum itineris a mari, Carantania nullo modo his duobus criteriis respondet: proximum enim mare Carinthiae est Hadriaticum, ad quod profecto non sunt triginta dies itineris; item Carantaniam non Pecenegi ab oriente oppugnabant, sed solum Hungari ex eadem parte eam invadere poterant. '''Haud dubium est nonnullos Croatas in regione Carantaniae veteris consedisse; attamen haec regio nullo modo esse potest “Alba sive Magna Chroatia” Constantini Porphyrogeneti, ut imaginata est Nada Klaić, quare hanc opinionem omnino reiciendam esse censemus.''' Notandum est migrationem Chroatarum in provinciam Romanam Dalmatiae, quam Porphyrogenitus in capite XXXI ''De administrando imperio'' sub imperio Heraclii (610–641) collocat, tempore congruere cum nonnullis aliis eventibus historicis: cum obsidione Constantinopolis anno 626 ab Avaris, Slavis et Persis frustra tentata, cum morte Baiani kagani, necnon cum ortu primae magnae Slavicae formationis politico‑militaris, regni Samonis in media Europa, in regionibus quae hodie Bohemia, Moravia atque terra Lusatiensium Serborum sunt. Sub ductu Samonis, is militaris foedus gentium Slavicarum feliciter et contra Francos ad occidentem, et contra Avaros ad orientem pugnavit. Bella Samonis adversus Avares in [[Chronicum (Fredegarius)|Chronico Fredegarii Scholastici Burgundiae]], capitulis XLVIII–XLIX, exponuntur; bella vero adversus Francos in capitulo LXVIII. Num fortuitum est Chroatas, ut Porphyrogenitus tradit, eo ipso tempore, circiter annum 630, advenisse, cum potestas Avarorum labefactaretur et regnum Samonis in ascensu esset? <center> [[File:Croats, Carantania and Samo's realm after 631 AD.jpg|frame|Tabula ostendit situm Chroatarum et Carantaniae ad regnum Samonis post annum 631.]] </center> Problematica de praesentia Croatarum in Carinthia tractata est in articulo suo [http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ09(1956)/GZ09.04.%20Antoljak,%20S.%20-%20Hrvati%20u%20Karantaniji.pdf Hrvati u Karantaniji] a historico Croatico Stjepano Antoljak.<ref>Stjepan Antoljak (1909–1997), historicus Croaticus; ''Hrvati u Karantaniji'', 1956, Facultas Philosophica Scopii.</ref> Ex concordantia toponymorum Dalmatiae septentrionalis et Liburniae cum iis Carantaniae veteris, Antoljak statuit Croatas non ex Carantania in Dalmatiam, sed e Dalmatiis postea in Carantaniam venisse. Problematica de vetere Carantania late et diligenter tractata est a historicis Slovenis: Bogo Grafenauer, Ljudemisl Hauptmann et Milko Kos.<ref>Bogo Grafenauer (1916–1995), historicus Slovenus, de Carantania et Slavis eius regionis multa scripsit: vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Bogo_Grafenauer Bogo Grafenauer].</ref> '''Kosentzes/Kosenzis ex ''De administrando imperio'' et ordo ''kosezorum'' Carantaniae veteris Nomen unius ex quinque fratribus, qui Croatas in meridiem ad Dalmatiam deduxerunt, Kosentzes sive Kosenzis, quod in opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeneti occurrit, cum nomine '''''kosezi''''', ordinis liberorum nobilium bellatorumque Carantaniae veteris coniungi solet. In Slavica Carantaniae principatu (hodie Austria australis) ab saeculo VIII usque ad XV peculiarem locum obtinebat ordo hominum, qui '''''kosezi''''' vocabantur (item ''kosegi, kasezi '' etc.). '''''Kosezi''''' proprii erant Carantaniae mediaevalis: nobilitas hereditaria e structura praefeudali, gentilitatis atque territorii orta. Erant liberi bellatores, custodes traditionis electionis principis super '''''lapide Krnensi''''' (Germanice:''Fürstenstein'', Slavice:''Krnski kamen'') in campo, ubi post baptismum ecclesia Sanctae Mariae (Germanice: ''Maria Saal'' / Slavice: ''Gospa Sveta'') prope oppidum hodiernum Klagenfurtum exstitit. Hoc momentum habet in investigatione migrationum Croatorum, cum una e regionibus centralibus antiquae ''Carantaniae'' esset '''''pagus Chrowati''''' seu '''''Crouuati'''''. Nomen kosezi in lingua Germanica reddi solebat ut ''die Edlen'' seu ''Edlinger'' (''nobilis''). Carantania anno 1335 sub dicionem Habsburgorum venit; illi structuram inventam reformaverunt eamque in ordinem feudalem suum inseruerunt. Electio principis super ''lapide Krnensi'' usque ad saeculum XV mansit, cum Habsburgenses ritum participare recusaverunt. Ipsum ritum inaugurationis principis descripsit '''Mavro Orbini''', clericus Ragusinus, in opere Italico '''''Il Regno de gli Slavi''''' (1601). Etymologia nominis ''Kosenzis'': lectio Slavica ad nomen ''kosenc, kosec, kosac'' (lat. faenator) pertinere potest; item lectio Iranica‑Sarmatica ad nomen Kasag (cf. Kasagoi, ethnonymus Adigeorum/Circassorum) non excluditur. == 5. Thesis de Chroatia Magna sive Alba, in regione ad septentrionem‑orientem Bavariae posita, id est in Germania orientali hodierna circa flumen Albis == Identificatio nominis Bagibareia cum Bavaria Stjepanum Pantelić inter alios impulit, ut in libello suo ''Najstarija povijest Hrvata'' (Latine: ''Historia Chroatorum antiquissima'') (Magontiaci, 1993) “Chroatiam Magnam sive Albam” Constantini Porphyrogeniti ad septentrionem Bavariae quaereret, id est in regione Germaniae orientalis hodiernae circa Albim, cum peculiari attentione ad tractum fluminis Salae inter Lipsiam et Hallam. Stjepan Pantelić (natus 1942 prope Viroviticam) studium theologiae Magontiaci perfecit, unde solida cognitio linguae Latinae et Germanicae ei accessit, quae facultatem praebuit bibliothecas et archiva per Germaniam, aetate ante interrete, diligenter explorandi. Pantelićus autem, ut historicus, reprehendi potest quod saepe leviter atque praecipitanter conclusiones ac interpretationes protulit sine vero fundamento in fontibus; sicut, verbi gratia, cum magna occidentalis Slavica tribus Abodritos, item eos quos Franci Vilcos (Welatabos sive Lutitios) vocabant, necnon Rugianos sive Ranienses ex insula Rugia in Baltico, simpliciter omnes — nec plus nec minus — Chroatas appellaverit. <center> [[File:Lutizenbund.PNG|thumb|900px|alt=Slaveni uz Labi u 10. i 11. stoljeću|''Slavi ad Albim, saeculis X–XI.'' ]] </center> Tamen Pantelićus laudandus est quod in libello suo haud magno (in summa 97 paginarum) copiose locos Latinos ex fontibus mediaevalibus protulit atque in notis sub pagina adduxit, ab Einhardo usque ad epistulas Caroli Magni ad uxorem missas bello contra Avaros gesto, necnon excerpta ex variis chronicis aliisque documentis. Praeterea investigationem toponymicam in parte orientali Germaniae peragravit, atque offendit loca ''Gross Korbetha'', ''Klein Korbetha'' et ''Korbetha'' (in fontibus Latinis mediaevalibus: ''Chruvati inferior'', ''Chruvati superior'' et ''Chruvati'') inter urbes Lipsiam et Hallam, item oppidum ''Borna'' in circulo Lipsiensi (Pantelić 1993, pp. 24–25). ''Borna'' enim nomen fuit primi ex fontibus Francicis noti ducis Dalmatiae et Liburniae (annis 817–821). <ref>Borna (dux Guduscanorum, dux Dalmatiae, dux Dalmatiae atque Liburniae) in ''Annales regni Francorum'' annorum 818–821 — textus Latinus: [[Annales regni Francorum]].</ref> Pantelićus quoque complura exempla antiquae toponymiae Slavicae in regione Germaniae orientalis collegit, inter quae: ''Corwete, Curuadi, Curewate'' (ex Hersfeldensi decimarum indice in Friesenfeldu, exeunte saeculo IX); ''Chruuati'' (apud Thietmarum episcopum in Chronica, saec. X/XI); deinde: ''Borewe, Bukuwiz, Camenitz [Kamenic], Zebegore, Krolevitz, Deliniz'' (cf. ''Delnice'' in Croatia), ''Dobergast, Dobrilug, Drevenitz'' (cf. ''Drvenik'' in Croatia), ''Glina'' (ut ''Glina'' in Croatia), ''Grizlav, List, Brodizi'' (cf. ''Brod'' in Croatia), ''Plawe, Racowe, Ribnitz, Slavi, Slavia, Strela, Cosence [Kosence], Studenik, Stablo, Sporno'', atque ''Lipci'' (Leipzig), etc. Indubitata est res quod totus tractus Germaniae orientalis ab Odra et Nissa usque ad Albim (Germanice Elbe) atque Salam a gentibus Slavicis inhabitatus erat, ut fontes testantur, iam a temporibus regis Samae (prima medietas saeculi VII). Eadem autem Slavicae gentes, in maiores foederationes tribuum coalitae, magnam partem autonomam politicam gerebant: modo socii Francorum contra Saxones (aetate Caroli Magni), modo in bellis adversus Francos ac postea reges Germaniae; donec saeculo XII eorum autonomia politica omnino sublata est eisque impositae sunt christianizatio et germanizatio.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304131003/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrons/helmold.htm Helmoldus, *Chronica Slavorum*]</ref> Nomina ducum illorum Slavorum inter Odram et Albim indolem quandam communem Slavicam ostendunt: ''Draško/Thrasco, Slavomir, Sedrag, Gostimil, Dobromisl, Dobrimir, Tugomir/Tugumir, Stojnev, Mistivoj, Mistislav, Višedrag, Budivoj, Pribislav, Vratislav, Vislav'', etc. Quare libellus Stjepani Pantelić ''Najstarija povijest Hrvata'' (''Historia Chroatorum antiquissima'') quasi dux quidam haberi potest per historiam Slavorum Polabensium, quorum solum '''''Lusatici Sorabi''''' usque ad hodiernum diem identitatem et linguam Slavicam servaverunt. Ut conclusio huius analysis libelli Pantelićiani sumi potest quod haud dubie nonnulli Chroatae in regione circa flumen Salam in Germania consederint; attamen pauca tantum loca minora ibi reperiuntur, quae nullo modo cum illa Porphyrogenetae “Chroatia Magna sive Alba” identificari possunt. Videtur etiam Pantelićus ipse hoc sibi conscius fuisse, quare omnes Slavicos orientalis Germaniae in Chroatas transformare conatus est (quod Chroatomania appellari potest), quamquam ipse fontes mediaevales et locos citatos adducebat qui nomina propria ac peculiaria istarum Slavicarum gentium clare ac indubitanter testantur.<ref>James Westfall Thompson, ''The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs'', ''The American Journal of Theology'', vol. 20, br. 2 (1916), str. 205–230, University of Chicago Press. [https://doi.org/10.1086/479673 https://doi.org/10.1086/479673]</ref> Addendum quoque est quod et Porphyrogeneta et rex Anglosaxonicus Alfredus Magnus aliique fontes Chroatas Albas in vicinitate immediata Bohemiae collocant (terra Boiki = Bohemia) atque eos ''constanter ad orientem a Serbis Albis ponunt''; quae omnia congruunt cum situ in hodierna Polonia australi atque austro‑occidentali. == 6. Quaestio de situ ''Illyrici'' Porphyrogeniti == === Caput XXX De administrando imperio: de situ et finibus Chroatiae ceterarumque Sclaviniarum === '''''Ex Chrovatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam ...'' ''Haec Chroatia ceterique Sclavi<ref>Slavi, ut ex scriptis Crnorizci Hrabari, Chronico Nestoris aliisque fontibus apparet, se ipsos Slovene/Slovjene appellabant. Scriptores autem Byzantini — Procopius, Menander, Theophylactus, Nicephorus aliique — formas Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβηνούς (Sklabenous) et Σκλαβῖνοι (Sklabinoi) adhibent. Imperator Constantinus Porphyrogenitus in opere suo De administrando imperio tribus formis utitur: Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβοί (Sklaboi) et Σκλαβίνιοι (Sklabinioi).</ref> hoc modo sunt dispositi: Dioclia ad castella Dyrrhachii accedit, videlicet ad Elisum, Helcinium et Antibarem, atque usque ad Catarum porrigitur; in montibus autem Serbiae finitima est. ''A Catara incipit archontia Tribuniensis, quae usque ad Ragusam extenditur, et in montanis Serbiae contermina est. ''A Ragusa vero incipit archontia Zachumliensis, quae usque ad flumen Narentam porrigitur; ad partem maritimam Paganiae accedit, ad montes autem versus septentrionem Chroatiae finitima est, Serbiae autem opposita. ''A flumine Narenta incipit Pagania et usque ad flumen Cetinam extenditur; tres autem županiae habet, nempe Rastoc, Mocro et Dalen. Ex his duae županiae, id est Rastoc et Mocro, ad mare sitae sunt; hae etiam sagenas (naves longas) possident. Dalen vero longe a mari distat, eiusque incolae agriculturae student atque ex ea vivunt. ''Quattuor insulae Paganiae sunt finitimae: Melita, Corcyra Nigra, Bracium et Pharus, pulcherrimae atque uberrimae, sed urbibus desertis et multitudine paludum refertae. Incolae earum pecora alunt atque ex eis vitam sustentant. ''A flumine Cetina incipit terra Chroatiae et per litus usque ad fines Histriae, id est ad urbem Albona, extenditur. In montanis autem thematem Histriensem aliquatenus superat; apud Cetinam et Hlivnum Serbiae accedit, cum terra Serbiae omnibus aliis terris opposita sit, ad septentrionem Chroatiae, ad meridiem vero Bulgariae finitima. ''Ex quo Sclavi praedicti advenerunt, totam Dalmatiam occupaverunt. Romani autem urbes insularum coluerunt atque ex eis vitam agebant. Sed a Paganis (Neretvanis) cotidie in servitutem abducti et necati, insulas reliquerunt, cupientes in continente agrum colere. In quo eos Chroati impediebant, quia tributum eis non dabant; sed omnia quae hodie Sclavis solvunt, stratego (praefecto Romano) olim tribuebant. ''Cum ita vivere non possent, ad Basilium (Basilio I Macedone, annis 867–886) imperatorem gloriosum accesserunt atque omnia supra dicta ei exposuerunt. Hic imperator gloriosus Basilio praecepit ut omnia quae stratego dari solebant, Sclavis darent, ut cum eis pacifice viverent; parum vero aliquid stratego tribuerent, quo ostenderent suam subiectionem erga imperatores Romanos atque eorum strategum. ''Ex eo tempore omnes illi urbes Sclavis tributariae sunt et eis tributum solvunt: ''Spalatum 200 nomismata, Tragurium 100, Iadera 110, Absorus 100, Arba 100, Curicum 100; ita ut 710 nomismata efficiantur, praeter vinum et alia varia, quae praeter nomismata adhuc dabant. ''Ragusium autem inter duas terras, Zachumliam et Tribuniam, situm est; Ragusini vinea sua in utraque regione habent et archonto Zachumliensi 21, archonto Tribuniensi 36 nomismata solvunt. In opere '''Thomae Archidiaconi''' ''Historia Salonitana'' (circa annum 1250) legitur '''''regno Chroatorum attribui “totam Maroniam et Chulmiae Ducatum”''''', id est totam '''Naroniae '''sive''' Paganiae '''atque''' Chulmiae (Zachlumiae)''' archontiam. Hoc territorium hodie utramque ripam fluminis Narentae complectitur. <center> [[File:Pagania Zahumlje Travunia Duklja.png|600px|alt=Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum saeculo IX|Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum in saeculo IX]] </center> '''Gregorius Barsensis''', notior nomine ''Pop Dukljanin'' ('''Presbyter Diocliae''') , in opere suo Latine conscripto '''''Sclavorum Regnum''''' (saeculo XII) omnes quattuor archontias — '''Diocliam, Tribuniam, Chulmum et Paganian sive Naroniam''', quas memorat Constantinus Porphyrogenitus (saeculo X medio), communi nomine '''''Croatia rubea''''' appellat.<ref>Eduard Peričić, ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog /Ljetopis popa Dukljanina'' (''Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis / Chronicon Presbyteri Diocliae''), editio “Kršćanska sadašnjost”, Zagrabiae, 1991.</ref> Unus ex antiquissimis locis, ubi nomina '''''Croatia alba''''' et '''''Croatia rubea''''' ad Chroatos Adriaticos referuntur, invenitur in opere chronographi Venetiani saeculi XIV, Andreae Dandolo. Videtur ille textum ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis (saeculi XII) sequi, sed etiam nonnullas additiones proprias inserere. ''Chronica Chroatica'' idiomate chakavico conscripta, quam '''Marcus Marulus''' anno 1500 Latine vertit, solam ''Croatiam Albam'' memorat: “''ab Dalma usque ad Valdeminum Chroatos Albos appellavit, qui sunt Dalmatini Inferiores…''”. '''Maurus Orbinus''' Ragusinus circa annum 1600, in opere suo panslavistico lingua Italica conscripto, item in quadam versione Gregorii Barsensis innititur atque ''Croatiam Rubram et Croatiam Albam'' nominat. Ragusinus '''Restius''' quoque, in paginis 25 et 43, nomina “Croazia Bianca, Croazia Rossa” refert. A libro ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis saeculo XII conscripto (quem Eduardus Peričić cum archiepiscopo Gregorio, persona historice bene documentata, quae archiepiscopus urbis Antibaris fuit — hoc nomine a Bari Italico distinguitur — identificare solet) usque ad opera omnium auctorum posteriorum hic memoratorum, vocabula ''Croatia Alba'' et ''Croatia Rubea'' ad solum Chroatiae Adriaticae spatium referuntur, non autem ad ''Croatiam Albam'' in Europa septentrionali sitam. '''''Croatia Alba''''' ad tractum maritimum Chroatiae hodiernae usque ad flumen Cetinam pertinet (locus ''Dalma'', id est ''Delminium'', caput Delmatorum antiquitus, hodie ''Duvno''), cum '''''Croatia Rubea''''' ad regiones ad meridiem fluminum Cetinae et Narentae sitas referatur, incluso territorio antiquae ''Diocliae'' sive ''Docleae'' (vulgo: ''Duklja''), quod nunc est ''Res Publica Montis Nigri'' (vulgo: ''Crna Gora'' sive ''Montenegro''). Itaque, secundum relationem Presbyteri Diocliae saeculo XII conscriptam, regiones quae hodie '''Rem Publicam Montis Nigri''' constituunt eo tempore nomine '''Croatiae Rubeae''' appellabantur. === Illyricum Porphyrogeniti = Croatia Rubea? === Porphyrogenitus narrat partem Chroatorum in Dalmatiam advenientium se segregasse atque Illyrico et Pannonia potitam esse. Quaeri potest utrum hic Porphyrogeniti vocabulum Illyricum ad regionem Croatiae Rubeae pertinere possit, quae in aetate sero‑Romana, a Diocletiano imperatore, nomine Praevalis sive Prevalitana appellabatur. Nomen ''Illyricum'' per tempora Imperii Romani, ab Octaviano Augusto usque porro, suum ambitum geographicum legitime mutavit. Romani enim sciebant ''Illyrios proprie dictos'' eos esse qui in regionibus hodiernae Montis Nigri atque Albaniae septentrionalis habitabant, contra quorum civitatem bella gesserunt exeunte saeculo III et ineunte saeculo II a.Chr.n. At vero, Romanorum incursu in terras Delmatorum, Iapodum et Liburnorum, deinde etiam ad septentrionem circa Segesticam (bella Octaviani in Illyrico annis 36/35 a.Chr.n.), totus ille tractus in provinciam Illyricum constitutus est. Post rebellionem duorum Batonum (annis 6–9 p.Chr.n.) pristinum Illyricum in duas provincias diviserunt: Pannoniam et Illyricum, cuius pars Dalmatia erat. <center> [[File:Ancient balkans 4thcentury.png|800px |alt=Tabula totius Illyrici Romani saeculo IV |Tabula totius Illyrici Romani in saeculo IV]] </center> Regio mediaevalis Carantaniae, in qua quoque Chroati inter Dravam superiorem et Muram in Austria meridionali hodierna in chartis et documentis memorantur,<ref>Otto I in diplomate anni 954 formulam “in pago Crouuati” adhibet; Otto II anno 979 scribit “pago Chruuat”, et similia. Cf. Gluhak, 1990.</ref> aetate Romana provincia Noricum fuit, numquam Illyricum; solummodo reformatione Diocletiani Noricum in praefecturam Illyrici adscriptum est, sed ea partitio administrativa nomina ipsarum provinciarum minime mutavit. Quare plane excludendum est eos ''Chroatos Carantaniae'', qui sub nominibus ''Crowati'' etc. testantur, Porphyrogeniti Chroatos fuisse qui “in Illyricum” venerint.<ref>S. Antoljak, Lj. Hauptmann et B. Grafenauer putaverunt Porphyrogenitum vocabulo “Illyrici” ipsam Carantaniam intellexisse, quasi pars Chroatorum a Dalmatiae Chroatis secessisset atque ad septentrionem migrasset. Nos autem tali interpretationi non assentimur.</ref> Hic statuimus vocabulum “Illyricum” apud Porphyrogenitum intellegendum esse illud Illyricum quod ad meridiem veteris provinciae Romanae Dalmatiae (sensu strictiore) situm est, id est regiones ad meridiem fluminis Narentae, illum verum et antiquum Illyricum, ubi ''Illyrii propriae dicti'' habitabant. Hoc territorium saeculo IV administrative ''Praevalitana'' appellabatur, atque in aevo medio ''Dioclia'' imperatoris Porphyrogeniti (saec. X) et ''Doclea'' Gregorii Barsensis (saec. XII) vocabatur, quod hodie ''Res Publica Montis Nigri'' est. Ex relatione de situ geographicο archontiarum Slavicarum (quattuor earum ad meridiem ipsius Chroatiae positarum) in capite XXX apparet Chroatos in provinciam Dalmatiae advenisse atque quattuor illis principatibus dominatum imposuisse: Diocliae, Tribuniae, Zachumliae et Paganiae (Neretvanorum). Tertia vero pars Chroatorum, ut in eodem capite dicitur, ''Pannoniae'' potita est, id est illius partis Pannoniae inter Dravam et Savam sitae, quae est Chroatia septentrionalis hodierna, aetate Romana nomine Pannoniae Saviae nota. Sunt etiam nonnulli interpretes qui putent Porphyrogenitum, aut scriptorem qui caput XXX composuit vel auxit, vocabulo Illyrici significare regiones hodiernae Liciae aut fortasse interiores Bosnae et Hercegovinae, cum in capite XXX — quod notandum est — terra Bosna (a flumine Bosna dicta) omnino non commemoratur. At nos hic existimamus scriptorem capitis XXX, ex indiciis geographicis archontiarum Slavicarum, territorium veteris Bosnae strictiore sensu (secundum cursum ipsius fluminis Bosnae) fortasse ut partem Serbiae intellexisse, cum eam nullo nomine designet neque omnino in hoc capite memorare videatur. Porphyrogenitus enim affirmat Chroatiam ad Serbiam accedere apud Cetinam et Hlivnum, in montibus, quod significare potest Chroatiam et Serbiam fortasse ad septentrionem Narentae confinis fuisse, circumvectis principatibus Neretvanorum et Zachumliae. Regio hodiernae Liciae vix ullo modo pro Illyrico Porphyrogeniti haberi potest, cum totus ille tractus post rebellionem Delmatorum et Pannonum in provinciam Dalmatiae cum Liburnia inclusus sit. Quapropter hic concludimus unum tantum Illyricum fuisse, praeter Dalmatiae et Pannoniae dominationem, quod Chroati obtinere potuerint: nempe Praevalitanam aetatis sero‑Romanae, quam Gregorius Barsensis, id est Presbyter Diocliae, nomine “Croatiae rubeae” designat. == 7. De administrando imperio: Caput XXXI (loca ad Albam Chroatiam et ad migrationem Chroatorum pertinentia) == ''Chroatae, qui nunc Dalmatiam incolunt, oriundi sunt ex Chroatis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur. Hi trans Turcos (Ungaros) sunt, prope Franciam habitant, finitimi Slavinis, id est Serbis inbaptizatis. ''Isti Chroatae confugerunt ad imperatorem Heraclium priusquam idem facerent Serbi, eo tempore quo Avari Romanos inde expulerunt. ''Cum Romani eodem tempore ab Avaris depulsi essent, terrae eorum vacuae manebant. Iussu igitur imperatoris Heraclii isti Chroatae, arreptis armis, Avaros inde expulerunt atque, secundum imperatoris ordinationem, in terra Avarorum consederunt, in qua nunc habitant. ''Eo tempore Chroatae habebant archontem patrem Porgae. Imperator autem Heraclius misit ex urbe Roma sacerdotes, ex quibus fecit archiepiscopum, episcopos, presbyteros et diaconos, atque Chroatas baptizavit. ''Isti Chroatae habebant illo tempore archontem Porgam. ''Magna Chroatia, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. ''Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Turcis (Ungaris) et Pechenegis assidue depraedatur. ''Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. ''A terra eorum ad mare sunt triginta dierum itinera; mare autem quod triginta dierum itinere distat, vocatur Mare Nigrum. Ad Chroatas spectat etiam locus in '''capite XXXII''', cui titulus est “'''De Serbis et terra quam nunc incolunt”''', ubi legitur: [[File:Sorbian Polity under Dervan.jpg|center|400px|alt=Karta sorbskog političkog prostora pod Dervanom|''Mappa ditionis Dervani ducis Sorabum (saec. VII).'' ]] ''Serbi, qui nunc eam terram incolunt, oriundi sunt ex Serbis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur, qui domi sunt trans Turcos (Ungaros), in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia, illa inbaptizata et Alba dicta. == 8. Analysis et interpretatio capitis XXXI == In hoc capite situs Chroatiae Albae ita definitur: trans Ungariam (quae eo tempore primae dimidiae saeculi X etiam Slovaciam complectebatur), prope Franciam, finitima Serbis inbaptizatis. Chroatia Alba a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur, et mare ad quod descendunt triginta dierum itinere distat. Ex capite XXXII discimus Serbos Albos domi esse trans Ungaros, in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia. Quid igitur de situ Chroatiae Albae ex his omnibus colligi potest? Chroati Albi finitimi erant Serbis Albis inbaptizatis. Initio adtendebamus ad interpretationem secundum quam regio Boiki prope Ungariam ad Boikos Ucrainae referri posset, qui hodie in limitibus Ucrainae ad Slovaciam et Ungariam habitant, sicut olim putavit historicus Vjekoslav Klaić. Verumtamen locutio “ubi Franciae fines contingunt” (quae ad tempus compositionis DAI, circa annum 950, pertinet) nos ab tali expositione removit. Nam Franciae regnum, id est Germania regis ac postea imperatoris Ottonis I (936–976), numquam ad Carpatas pervenit neque cum eis confinia habuit; quare nomen Boiki ad Boikos Ucrainae referri non potest. Proinde Boiki Constantini Porphyrogeniti intellegenda est Bohemia, id est regio Cechorum; et notum est Sorabos sive Serbos Lusaticos etiam hodie ad septentrionem Bohemiae consistere. ''“A Chroatis ad mare sunt triginta dierum itinera.” Ultimus de Chroatis Albis locus in capite XXXI ita habet: ''Magna Chroatia, quae etiam Alba vocatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur. Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. A Chroatis autem ad mare sunt triginta dierum itinera; mare vero quod triginta dierum itinere distat, Pontus Nigrum appellatur.” Mare quod regioni Lipsiensi proximum est Balticum; ad illud autem non plus quam quadringenti chiliometrae sunt. Si ponamus coetum hominum pedibus et equis oneratis mediocriter triginta chiliometra per diem conficere, iter quadringentorum chiliometrorum per tredecim dies absolveretur, quod longe ab illis triginta diebus, quos Porphyrogenitus memorat, abest. At vero iter a triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae (ad meridiem et occidentem Cracoviae situm), si cursum Vislae fluminis fere sequatur, ad mare Balticum non excedit octingentos chiliometros; quod, si per triginta chiliometra singulis diebus dividatur, circiter viginti sex dies itineris efficit. Maior tamen est distantia a Cracovia per Dniestrum ad Pontum Euxinum, quae profecto iter fere triginta dierum praebet. Certe nobis hodie paene impossibile est exacte computare quantum temporis iter a Cracovia ad Balticum vel ad Pontum Euxinum primae dimidiae saeculi X occuparet, cum plerique huiusmodi itineris parametri ignoti sint (pericula viae, semitae mercatorum illius aetatis, et cetera). Praeterea, interpretes huius loci in litteris historicis non consentiunt ad quod mare Porphyrogenitus precise referat cum dicit “nigrum” vel “obscurum”: utrum ad Balticum an ad Pontum Euxinum. Lingüista atque etymologus '''Alemko Gluhak''' in libro suo ''De origine nominis Chroati'' (pp. 120–121) censet “mare nigrum”, ad quod triginta dierum iter esse dicitur, revera Balticum mare significare. Nam Byzantini mare, quod nos hodie ''Mare Nigrum'' appellamus, secundum traditionem linguae Graecae ''Pontos Eukseinos'' (''Mare Hospitale'') vocabant. Exsistit autem possibilitas commercii atque transmissionis culturalis, qua ipsum nomen Graecum ''Pontos Eukseinos'', quod olim ''Pontos Akseinos'' (Mare Inhospitale) erat, cuius forma ex voce Iranica ''äxsin'' derivata esse potuerit, postea vero a Graecis in ''Eukseinos'' mutata est.<ref>Vocabulum Osseticum äxsin phonetice [æxˈsin], Avesticum axšaena [axʃaːˈena] profertur; sonus “x” in utroque fricativus velaris surdus est, Croatico /h/ posteriori simillimus.</ref> Etenim Avesticum ''axšaena'', Osseticum ''äxsin''<ref>radix in lingua palaeoslavica: *''sin’j’'', Croatice: sinje, ut in ''sinje more''</ref>, quod Latine ''obscurum'' significat, esse potest origo Graeci ''Akseinos''.<ref>Hoc est exemplum quomodo etymologia ex perceptione phonica nasci possit: nam littera transliterata “x” in omnibus linguis Iranicis ut fricativus velaris surdus pronuntiatur (ut Germanice Bach, Scotice loch, Hispanice j in José), numquam vero ut coniunctio /ks/. Graeci autem, audientes Iranicum axšaena vel äxsin, id ad vocem suam áxeinos (“inhospitale, in externos adversum”) adcommodaverunt atque prorsus cum ea consociaverunt.</ref> Praeterea notandum est Turcos, qui hodie Minorem Asiam incolunt, mare Mediterraneum more tradito Ak denizi (Mare Album) appellare, quod ad occidentem terrae eorum situm est; illud vero mare, quod in septentrione situm est, Kara deniz (Mare Nigrum) vocant. Haec indicant Turcos, sicut alios populos stepparum Eurasiarum (inter quos Scythas et Sarmatas Iranicos), colores ad designandos mundi cardines usurpasse: nigrum = septentrio; album = occidens; caeruleum vel viride = oriens; rubrum = meridies. Ex his igitur sequitur nomen Chroatia Alba “Chroatiam Occidentalem” significare, cum Porphyrogeneti locutio mare nigrum vel obscurum ad Balticum mare referenda sit.<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, Zagreb, 1990, pp. 120–121.</ref> Haec omnia nos ad conclusionem ducunt Chroatiam Albam primae dimidiae saeculi X in circulo gentium Slavicarum occidentalium sitam fuisse, id est in vicinitate Boiki sive Bohemiae, prope Serbos in Germania orientali, inter Ugariam illius temporis (quae Slovaciam et Hungariam complectebatur) et Franciam. Ex his omnibus concluditur Chroatiam Albam in hodierna Polonia meridiana locatam esse. == 9. De differentiis inter capitulum XXX et capitulum XXXI == Communia capitulis XXX et XXXI sunt haec: utrumque commemorat adventum Chroatorum ex Chroatia Alba atque proelium Chroatorum contra Avaros, in quo Chroati Avaros superant. In ceteris autem rebus illa duo testimonia inter se discrepant. In capitulo XXX narratur fabula de quinque fratribus et duabus sororibus, quae in capitulo XXXI non reperitur. In capitulo XXX describitur saevitia Francorum erga Chroatos et bellum Chroatorum contra Francos quod septem annos duravit; in capitulo XXXI vero nulla fit mentio dominationis Francorum super Chroatos in Dalmatia. Tantum dicitur Chroatiam Albam prope Franciam sitam esse atque Francos (Germanos) Chroatiam Albam depraedari. Praeterea, in capitulo XXX dicitur Chroatos in Dalmatia se liberasse a potestate Francorum et accepisse baptismum ex Roma tempore archontis Porini; in capitulo XXXI autem dicitur Chroatos in Dalmatiam venisse iussu imperatoris Heraclii (610–641), quod magni momenti est, cum hoc '''sit unica expressa datatio adventus Chroatorum in fontibus (prima igitur dimidia pars saeculi VII)'''. Item in capitulo XXXI dicitur Chroatos venisse tempore patris Porgae, et tempore ipsius Porgae archontis baptismum ex Roma accepisse. (Duo nomina diversa, sed aliquatenus similia: Porga – Porin.)<ref>Recentior est inclinatio ut in nomine Porin varietas nominis dei Slavici Perun agnoscatur (Polonice: Piorun); cf. Alimov, 2015.</ref> In capitulo XXX saepe memorantur Francia, Franci et rex Otto I; contra, in capitulo XXXI memoratur solum imperator Heraclius eiusque munus, nec Franci ibi apparent, nisi quod Chroatia Alba prope Franciam sita esse dicitur. Nonnulli interpretes existimant capitulum XXX ab alio auctore compositum esse quam capitulum XXXI. Haec sententia de duobus diversis scriptoribus nititur, inter alia, analysi stilistica quae favet opinioni de duobus auctoribus. Saepe etiam dicitur scriptorem capituli XXX aliis fontibus usos esse quam scriptorem capituli XXXI. Tamen, ut iam diximus, fieri potest ut ipse imperator Constantinus duas diversas relationes de Chroatis in archivis suis habuerit, quas, cum eligere non posset, ambas inserere statuerit, eas simpliciter transcribens. Videtur tamen relatio in capitulo XXX esse aliena et transcripta, cum relatio in capitulo XXXI fortasse ab ipso imperatore consuta sit. Capitulum XXXI saepe habetur exemplum apertae propagandae Byzantinae (emphasi posita in munere Heraclii in adventu Chroatorum saeculo VII), cum capitulum XXX putetur repraesentare traditionem popularem Chroaticam de adventu atque memoriam de relationibus cum Francis. In capitulo XXX Franci exhibentur tamquam crudeles occupatores contra quos Chroati pugnant et vincunt; at re vera scimus solum ducem Pannoniae Liudewitum contra Francos pugnavisse, cum dux Dalmatiae et Liburniae Borna socius Francorum fuerit et adversarius Liudewiti Posaviensis. A temporibus Liudewiti usque ad compositionem additionis capituli XXX circiter 130–140 anni fluxerunt (si capitulum XXX, ut quidam putant, scriptum est annis 960, tempore quo rex Chroatiae Stephanus Držislav titulum patricii a Byzantino imperatore accepit).<ref>Alimov 2015</ref> Nihilominus non consentimus cum opinione quod capitulum XXX necessario tradit “puram” traditionem popularem, cum elementa traditionis popularis in utroque capitulo inveniantur.<ref>Margetić 2001, 127-131</ref> In capitulo XXX, ubi Franci saepe memorantur, situs Chroatiae Albae definitur secundum Bagibareiam; in capitulo XXXI situs definitur secundum locum Ungarorum. In capitulo XXX dicitur Chroatos in Chroatia Alba cum Ungaris foedera et amicitias contrahere; capitulum XXXI autem affirmat Ungaros atque Pechenegos Chroatiam Albam depraedari. == 10. Thesis de situ Chroatiae Albae in regione Cechiae orientalis, sive in ducatu Slavnikiano == Secundum traditionem popularem Cechicam, Cechi in terras hodiernas Cechiae a septentrione venerunt, ubi cum Serbis Albis confinia habebant, atque emigraverunt ut dominationem Serbicam evitarent. Una ex illis traditionibus refert protopatrem Cechum origine fuisse Lehum, eumque ex terra Chroatiae venisse, sicut in ''Chronica Dalimiliana'' saeculi XIV scriptum est. (Haud dubie non ex Chroatia Adriatica, sed ex Chroatia Alba septentrionali.) Per saeculum XX historiographia Cechica existimavit nonnullos Chroatos inter coetus fuisse qui ad ethnogenesim populi Cechici contulerunt. <center> [[File:České kmeny.png |thumb|900px |alt=Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus |''Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus (coloribus caeruleo et flavo signatus), secundum hypothesin de Bohemicis gentibus iam relictam, prout eam interpretatus est Rudolfus Turek anno 1957.'' ]] </center> Secundum fontes Francicos, in Bohemiae territorio parte altera saeculi IX plures duces regnabant (sex duces Bohemici), inter quos primatum tenebat dux Borivoj e stirpe Přemyslidarum, qui christianitatem accepit. Id erat tempus bellorum crebrorum cum Francis (Germanis). ===Theoria, qua ducatus dynastiae Slavnik in Bohemia orientali pro Chroatia Alba habetur=== In historiographia saeculi XX nonnumquam proposita est sententia, ducatus in Bohemia orientali (ad orientem Pragae), cum sedibus in Libice et apud hodiernam Kutna Hora, cuius fines Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' descripsit, fuisse ducatus Chroatiae Albae.<ref>Cosmas Pragensis (1045–1125), sacerdos et primus chronicarius Bohemus, auctor operis historici Chronica Boemorum.</ref> Dux partis orientalis Bohemiae (regio ad orientem Pragae circa Libice et Kutnam Horam) medio saeculo X, secundum fontes historicos, Slavnik vocabatur; unde tota familia dynastia Slavnikovica appellatur. Unus e filiis Slavniki, nomine Vojtjech (Adalbertus), brevi tempore episcopus Pragensis fuit; postea autem anno 997 in missione evangelizationis apud paganos Prutenos ad litus Balticum occisus est. Vojtjech iam anno 999 sanctus canonizatus est. Alter filius Slavniki, Sobjeslav, denarium argenteum cudi iussit in monetaria sui sedis Malin (hodie circa 3 km ad septentrionem‑orientem Kutnae Horae).<ref>Inscriptio nummi argentei Sobjeslavi: Malin civitas.</ref> Praecipuum domicilium familiae Slavnikovicae erat oppidum munitum Libice nad Cedlinou. Mense Septembri anni 995, in festo sancti Venceslai, oppidum oppugnatum est, et omnes ibi inventi trucidati sunt, ut Cosmas Pragensis vividissimo sermone refert. Solus Vojtjech, qui tum in Italia versabatur, et frater eius Sobjeslav, qui in Saxonia erat, mortem effugerunt. Sic familia ducalis Slavnikovica e historia Bohemica evanuit. Cosmas autem in sua ''Chronica Boemorum'' numquam aperte affirmat Slavnikum ortu ex Chroatis Albis fuisse. Quare concludendum est sententias de origine dynastiae Slavnik ex Chroatis Albis sine ullo fundamento in fontibus historicis positis. Redeamus igitur ad quaestionem de situ Chroatiae Albae sive Magnae. Imperator Constantinus Porphyrogenitus, qui opus suum ''De administrando imperio'' circa annum 950 conscripsit, in capite XXXI clare scribit: ''Magna Chroatia, quae et Alba dicitur, necdum usque in hodiernum diem baptizata est. Hinc sequitur ut Bohemia orientalis, id est ducatus Slavniki, pro Chroatia Alba a Porphyrogenito memorata haberi non possit, cum illa regio tempore quo DAI conscriptum est (circa 950) iam christianitatem recepisset. Nam et maiores Slavniki, sicut tota Bohemia, per missionem sanctorum fratrum Solunensium, Constantini (Cyrilli) et Methodii, in Ducatum Magnae Moraviae (863–885) evangelizati sunt; cum Bohemia sub duce suo Bořivoj I (circa 852–889) e stirpe Přemyslidarum vasalla Magnae Moraviae fuisset. Hypothesis saeculis XIX et medio XX exculta, quae nomina atque territoria “gentium Bohemicarum originariarum” retractare conabatur, inter quae etiam sedes Chroatorum in Bohemiam orientalem collocabatur, hodie ob probationum penuriam relicta est. Ad ''Encyclopaediam Academicam Historiae Bohemicae'' (2011) historici Dušan Třeštík conclusit Bohemiam aetatis mediaevalis antiquae repraesentatam fuisse a ducibus localibus singulis, qui saepe coniunctim agebant atque fortasse conventus gentiles celebrabant; sed “''quae in fontibus saeculi X et posterioribus pro nominibus gentium habita sunt (Lučané, Lemuzi, Pšowane, Sedličané, Děčané, Litoměřice, Zličané, Hbané aliique nonnulli) nomina sunt regionum, id est appellationes geographicae. Verum nomen gentis est Chroati, sed ii non in Bohemia sedebant, sed alicubi in Silesia''.”<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in: ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> Itaque locum Chroatiae Albae ulterius quaerere oportet, in regionibus ad septentrionem et orientem Bohemiae sitis. == 11.Documentum de institutione et finibus Episcopatus Pragensis anno 973 == Documenta autem in antiqua Cechia orta nonnullis suis testimoniis utilia indicia praebent de situ Chroatorum Alborum. Sic, verbi gratia, diploma Pragensis anni 1086, quod ad fundationem episcopatus Pragensis anno 973 pertinet, tradit in limite septentrionali episcopatus Pragensis habitasse: ''Psovane, Ghrvvati et altera Chrowati, Slasane ...''<ref>Cosmas Praguensis, ''Chronica Boemorum'', Lib. II., Cap. XXXVII</ref> <center> [[File:Screenshot_iz_Chronica_Boemorum_Lib.II,_Cap.XXXVII.png|800px|alt=Excerptum e Chronica Boemorum, Lib. II, Cap. XXXVII|''Excerptum e Chronica Boemorum (Lib. II, Cap. XXXVII).'' ]] </center> Chroati in hoc diplomate Pragensi memorati (Ghrvvati et altera Chrowati) inter gentes Bohemiae septentrionalis numerantur, una cum Psovanis; reliquae autem gentes Silesiae sunt: Slasane (circa Wratislaviam), Trebowane (Trzebnica), Dedosane (Żagań / Szprotawa) atque Bobrane (ad flumen Bóbr), quae omnes in parte meridionali‑occidentali Poloniae inter Odram et montes Sudetos sitae erant. Milciani vero ad occidentem memorati erant gens Sorabum Lusaticorum circa urbem Budyšin (Bautzen). <center> [[File:BOGUSŁAWSKI(1861)_Das_Siedlungsgebiet_der_Sorben_vom_7._bis_11._Jahrhundert_in_Mitteldeutschland.jpg |thumb|900px |alt=Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum |''Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum (saec. VII–XI).'' ]] </center> Chroati ex diplomate Pragensi (Ghrvvati et altera Chrowati) in ipsa triquetra finium Bohemiae, Poloniae et Germaniae siti erant. Hoc congruit cum assertione imperatoris Constantini Porphyrogeniti, qui refert Chroatiam Albam et Serbiam Albam ad fines terrae Boiki (Bohemiae) attingere, ubi etiam Francorum terminus erat. In variis codicibus Cosmae Pragensis nomen Chroatorum plurimis formis occurrit: Chrowaci, Chrouuati, Crouati, Crhuati, Hrouati, Chrowati,Ghrouati, Ghrwati, etc., quae omnes ad ethnonymum Slavicum Hrъvati referuntur. '''Ex mentione duarum Chroatorum partium in diplomate Pragensi haec concludi possunt: duae gentes Chroatorum in regione Poloniae meridianae certo exstiterunt. '''Prima pars in confinio Bohemiae et Poloniae, prope Sorabos Lusaticos, habitabat; altera vero orientius sita erat, fortasse in regione Poloniae meridianae circa Cracoviam. Cosmas enim solus auctor est qui duplicem Chroatorum praesentiam in spatio Slavico occidentali aperte confirmat. == 12.Regio Poloniae hodiernae ut area ubi sita erat Chroatia Alba seu Chroatia non baptizata prima parte saeculi X == Dissimile a regione Bohemiae, cuius principes iam exeunte saeculo IX fidem christianam acceperunt, annus officialis baptismi Polonorum habetur 966, cum dux Miesco ex gente Piastica principissam Bohemicam Dubravcam in matrimonium duxit. Conditio nuptiarum, quam ipsa principissa (secundum chronicas Polonicas) imposuit, erat ut dux Miesco baptismum susciperet. Hoc nos ad conclusionem perducit totam regionem Poloniae hodiernae, etiam Poloniam meridionalem atque ducatum Miesconis in Magna Polonia, prima parte saeculi X et adhuc circa annum 950, quo tempore Porphyrogenitus opus suum conscripsit, fuisse non baptizatam. Quapropter haec ipsa regio Poloniae meridionalis et meridio‑occidentalis verisimillimus est locus in quo quaerenda est Porphyrogeniti Chroatia Magna sive Alba. In altera parte saeculi X regio Poloniae meridionalis (Cracovia) atque meridio‑occidentalis (Silesia) politicae independens erat et extra statum Polonicum Piastidarum. Principes Bohemiae per episcopatum Pragensis conabantur potestatem suam ecclesiasticam, atque eo ipso politicam, in eas terras extendere. Cosmas, auctor ''Chronicae Boemorum'', aperte tradit provinciam Cracoviensem ab ipso anno 973, quo episcopatus Pragensis conditus est, ad eandem dioecesim pertinuisse, eiusque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Stir processisse, deinde ad meridiem versus montes Tatra in hodiernam Slovaciam, quae eo tempore pars Hungariae erat. Iurisdictio ecclesiastica episcopatus Pragensis principibus Bohemicis e gente Přemyslidarum diuturnam auctoritatem politicam pollicebatur, necnon facultatem amplificandi statum circa Cracoviam. Hi autem consilia circa annum 990 corruerunt, cum Miesco I Cracoviam et Silesiam armis occupavit, quo facto ambitiones Bohemicas in Polonia meridionali interclusit. Dux Miesco I (960–992) anno 966 baptizatus est, et prima dioecesis in Polonia demum anno 1000 in urbe Gneznensi condita est. Etiam saeculo XIV custodes urbani Cracovienses vocabantur Charwat. Initio saeculi XX milia hominum ex regione Cracoviensi in Civitates Foederatas emigrantium in documentis publicis se professi sunt Albos Chroatos (Anglice: White Croats). Nonnulli investigatores existimant Albos Chroatos latere sub nomine in fontibus tradito Vistulani (Vislani), quod ad plebem in Polonia meridionali circa Cracoviam pertinere videtur, quam memorat Geographus Bavarus.<ref>Janusz Bogacz, Czy jesteśmy Chorwatami? Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Tarnów Regional Museum). Dostupno preko Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20110717071759/http://www.muzeum.tarnow.pl/wydawnictwa/czytelnia/artykuly/kroacja.htm</ref> <center> [[File:Polska 960 - 992.png|500px|alt=Polonia tempore Miesconis I.|''Polonia tempore Miesconis I (960–992).'' ]] </center> == 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). == Rex Anglo‑Saxonicus Alfredus Magnus in opere quod Geographiam Europae inscribitur (annis 888–893), Orosio innixus, ita scripsit: <poem> '''Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan; '''and bē eastan Dalamensena sindon Horithi; '''and bē norðan Dalamensena sindon Surpe; '''and bē westan him sindon Sysele. '''Bē norðan Horithi is Mægðaland, '''and bē norðan Mægðalande is Sermende '''oð þā beorgas Riffin. </poem><ref>In sequenti loco exhibetur textus Anglo‑Saxonicus normalizatus, secundum Henricum Sweet, ex editione Londinensi anni 1883. Paulus Orosius, ''King Alfred’s Orosius'', ed. Henry Sweet (London: Published for the Early English Text Society by N. Trübner & Co., 1883). Textus Anglo‑Saxonicus ex codice Lauderdale, cum lectionibus variantibus e codice Cottoniano Tiberius B. I. Exemplar digitalizatum e bibliotheca Universitatis Oxoniensis, Internet Archive, https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog. </ref> In codicibus scriptum est: “''Bē norðan eastan Maroara sindon Dalamensan'';” quod falsum esse videtur, cum Dalamense, sive Slavicē Glomače, non ad septentrionem‑orientem Moraviae sed ad septentrionem‑occidentem sita fuerint, in regione quae hodie Germania orientalis est. Quapropter in editionibus criticis locus emendatus est in: “Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan;”. Interpretatio huius loci talis est: ''<poem> A septentrione et occidente Maroara (Moravienses) sunt Dalamensan; ad orientem Dalamensena sunt Horithi<ref> In diversis codicibus Anglo‑Saxonicis variae formae huius vocabuli occurrunt: Horiti, Horgiti, Horithi, Horoti.</ref>(Chroati); ad septentrionem Dalamensena sunt Surpe (Serbi); ad occidentem eorum sunt Sysele. A septentrione Horithorum est Mægðaland (?) ; et a septentrione Mægðalandi sunt Sermende usque ad montes Riffin.” </poem> Dalamense gens erat populus Slavicus occidentalis, qui etiam Glomače vocabatur, atque regionem hodiernae Saxoniae habitabat, inter flumina Albim et Muldam, circa urbes nunc Meissen, Dresdam, Lommatzsch et Döbeln sitas. Haec regio a Germanis postea ''Daleminzische Gau'' appellabatur. Situs eius ad septentrionem‑occidentem Bohemiae et Moraviae, ad orientem vero Thuringiae pertinet. In textu dicitur Surpe (Serbos) ad septentrionem eorum esse, Horitos autem (Chroatos) ad occidentem. Alio loco scriptum est: '''“be eastan Maroara londe is Wisle lond”''', id est: ad orientem terrae Moraviae est terra Visle, hoc est regio circa flumen Vistulam sita. Ex his apparet Horitos collocatos esse inter Germaniam orientalem ad occidentem et “terram circa Vistulam” ad orientem; quod regioni Poloniae meridiano‑occidentalis respondet. Hoc congruit cum sede cuiusdam coetus Chroatarum in ''Privilegio episcopatus Pragensis'' in Chronica Boemorum, ubi Chroati inter gentes Silesiacas memorantur. Porro Porphyrogenitus quoque ramum occidentalem Chroatarum Alborum ad fines Bohemiae (Boiki), ad vicinitatem Serborum Alborum necnon ad confinia totius ditionis Francicae ponit. Vocabulum Mægðaland, nonnumquam explicatum est ut Mazovia, nonnumquam ut terra fabulosa “puellarum”, cum mægð in lingua Anglo‑Saxonica significet puellam vel virginem. Explicationes traditae vocabulum Riffin ad Riphaeos montes referunt, montes mythicos in extremo septentrione orientali, fortasse ad Uralem. Sermende vulgo interpretantur ut Sarmatae. Ex hoc patet regem Alfredum, post Horitos atque post “terram circa Vistulam”, nullas iam certas notitias de regionibus ulterius ad orientem habuisse: nihil enim sciebat de terris gentium Balticarum neque de spatiis quae nunc Belarusiam, Russiam et Ucrainam continent. Ei locus ille ignotus erat, quem, more geographiae Graeco‑Romanae, Sarmatis (Sarmende) attribuebat usque ad montes Ripheos. Si autem ''Mægðaland'' sit corruptio ''Mazoviae''(Polonice: ''Mazowsze''), non terra fabulosa virginum, a quibus ad septentrionem Sarmatae (''Sermende'') usque ad Riphaeos montes porriguntur, tum Horithi = Chroati meridie Mazoviae collocarentur, in regione Poloniae meridiano‑orientalis. === Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana === Fons historicus, qui varia genera gentium Slavicarum ad septentrionem atque ad orientem Danubii cum sedibus suis enumerat, nomine ''Cartographus Bavaricus'' (circa annum 845) notus, Chroatos omnino in indice suo non commemorat.<ref>Vide [https://la.wikipedia.org/wiki/Geographus_Bavarus Geographum Bavarum].</ref><ref>De opere ''Geographi Bavari'', quod inscribitur ''Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii ante 850'', vide [https://la.wikisource.org/wiki/Geographus_Bavarus Geographum Bavarum] (Wikisource Latina).</ref> Attamen idem fons, qui hoc titulo designari consuevit, in regionibus Poloniae meridianae ''Vistulanos'' memorat, quorum nomen a flumine Visla (Latine Vistula, Polonice Wisła) deductum est; hi enim circa superiorem Vistulam habitabant, cum principali sede Cracovia. De principe ''Zachumliae'', Michaele nomine, imperator Constantinus Porphyrogenitus circa annum 950 scribit traditionem familiarem principis Michaeli originem stirpis eius ex regionibus circa flumen Vistulam attribuere.<ref>Michael, dux Zachumliae, prima parte saeculi X floruit; erat contemporaneus regis Tomislavi, cuius potestatem supremam verisimiliter agnoscebat, ut ex opere Thomae Archidiaconi discimus, de participatione eius in conventu synodali Spalatensi una cum rege Tomislavo anno 925 commemorata.</ref> Altera gens, quam Cartographus Bavaricus memorat, sunt Lendiani, qui regionem Poloniae meridiano‑orientalis incolebant. Nomen eorum, Lendiani (Polonice Lędzianie), ex voce Slavica antiqua ''lęda'' = Croatice: ''ledina'' deducitur quae significat lētam, terram videlicet incultam, quae ex silvarum excisione et incendio ad culturam parata est. Territorium Lendianorum aestimatur ad orientem fluminis Vislae protendi, circa flumen San, deinde ad Wieprz atque ad Bug.<ref>Agitur de Bugo Occidentali, qui in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit, ubi fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit, atque postea in Poloniam intrat, ubi in Vistulam influit. Exstat etiam Bugus Meridionalis, qui circiter CL chiliometra ad orientem fontis Bugi Occidentalis oritur; hic vero ad meridiem decurrit et in Pontum Euxinum se exonerat.</ref> Nonnulla est possibilitas ut nomen fluminis Bug fontem praebeat nomini unius ex duabus sororibus in capite XXX operis DAI, Buga. Ex fontibus medii aevi noti sunt Buzani ut pars Volinianorum, in confinio Poloniae et Ucrainae.<ref>Vjekoslav Klaić, ''De Chroatia Rubra et Russia Rubra'', in periodico ''Hrvatsko Kolo'', Matica Croatica, Zagrabiae 1927, pp. 127–130.</ref> In Croatia, in regione Licensi, medio aevo extabat Buzka (Bužka) provincia sive Buzani; item in Hercegovina Buzko palus ad meridiem campi Livaniensis. Praeter ''Cartographum Bavaricum'', Lendianos memorat etiam imperator Constantinus Porphyrogenitus sub nomine ''Lendzanenoi''. Historicus Polonus [https://en.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_Lewicki Tadeusz Lewicki] existimavit sub nomine Vistulanorum, quod ab appellatione fluminis Vislae (Polonice Wisła, Latine Vistula) derivatur, re vera latere Chroatos Albos. Sententiam suam confirmavit eo argumento quod fontes externi, ut opus regis Anglo‑Saxonici Alfredi, nomina gentium Slavicarum saepe depravare soliti sunt (uti fit in formis Horiti, Horgiti, Horoti pro Chroatis in Polonia austro‑occidentali), neque mirum esse quod gentes Slavicae in fontibus alienis omnino diversis nominibus (exonymis) appellarentur, <ref>Lewicki, Tadeusz (2006) [1951]. "Najstarije spominjanje Višljana u izvorima (Najdawniejsza wzmianka źródłowa o Wiślanach)" [The earliest mention of the Vistulans in sources]. In Nosić, Milan (ed.). Bijeli Hrvati I [White Croats I] (in Croatian). Maveda. pp. 86–99. ISBN 953-7029-04-2.</ref> sicut gens Glomache, quam Germani Daleminzen sive Dalamense apud regem Alfredum vocaverunt. Alter historicus Polonus, [https://en.wikipedia.org/wiki/Henryk_%C5%81owmia%C5%84ski Henryk Łowmiański] , thesis sustentavit utramque gentem, Vistulanos et Lendianos, ad Chroatos Albos pertinuisse.<ref>Łowmiański, Henryk (2004) [1964]. Nosić, Milan (ed.). Hrvatska pradomovina (Chorwacja Nadwiślańska in Początki Polski) [Croatian ancient homeland] (in Croatian). Translated by Kryżan-Stanojević, Barbara. Maveda. p. 30–31, 51, 57–60, 94, 125–126. OCLC 831099194.</ref> Investigatori Ucrainensis [https://en.wikipedia.org/wiki/Leontii_Voitovych Leontii Voitovych] thesis proposuit Vistulanos re vera inter prima plemina Polonica atque Silesiana fuisse, quae per saecula in terras a Chroatis inhabitas irruptionem atque invasionem fecissent; eosque incursione et colonizatione veterem regionem Chroaticam in duas partes divisisse: occidentalem et orientalem.<ref>Voitovych 2011, p. 29.</ref> Partem occidentalem reliquiae Chroatrum in Polonia austro‑occidentali, a gentibus Silesianis circumdatae, constituerent; partem vero orientalem Chroati in hodierna Ucraina occidentali superstites. Hac hypothesi explicaretur quomodo nomen Chroatrum ex amplis regionibus Poloniae meridianae paulatim depulsum atque evanidum sit. [https://en.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_Lehr-Sp%C5%82awi%C5%84ski Tadeusz Lehr‑Spławiński], argumentis Slavistae Slovaci [https://en.wikipedia.org/wiki/Lubor_Niederle Luboris Niederle] innixus, existimavit Vistulanos esse nomen quod fontes Germanici et alii occidentales praecipue adhibebant, cum fontes orientales — ut Porphyrogenitus necnon itinerarii et geographi Arabici — endonymum antiquius Chroati (apud Porphyrogenitum Hrovatoi / Horvatoi) retinerent; atque olim validam confoederationem gentinum Chroaticam in Polonia meridiana post migrationem partis Chroatrum in Balcanos occidentales dissolutam esse.<ref>Lehr-Spławiński, Tadeusz (1951). "Zagadnienie Chorwatów nadwiślańskich" [The problem of Vistula Croats]. Pamiętnik Słowiański (in Polish). 2: 17–32.</ref> Nonnulli fontes, plerumque indolis legendariae, ut traditiones populares in chronicis Bohemicis (Chronicon Dalimil) aliisque servatae, hoc ipsum narrant: Lechus quidam (Polonus) nomine Čech, ex terra Chroatrum cum familia et fratribus profugisse in regionem quam antea Vandali Germani incolebant. Aliae narrationes tradunt maiores Čechae ex aquilone fugisse sub pressione vicinorum Servorum. Tertiae leges memorant impetum gentium Silesianorum, quorum ethnonymum (Silesiani) vulgo et simpliciter ex eo deducitur quod ad meridiem “descenderent” (silaziti = descendere) in sedes hodiernas, atque ita maiores Čechae ad terras hodiernae Bohemiae migrare coegerint. <ref>In lingua Bohemica antiquiori, saeculis XII–XV, reperitur verbum ''sílaziti / sélaziti''; in dialectis Polonicis veteribus, praesertim Silesianis et Minoripolonicis, occurrunt formae ''sylazić / syłazić / zylazić'', quae formae hodierno Croatico ''silaziti'' valde sunt cognatae. Omnes hae voces a vetere Slavica radice ''sъ‑laziti'' oriuntur; cf. Russice ''слазить'' (slazit’), Ucrainice ''злазити'' (zlaziti). Forma Croatica moderna ''silaziti'' omnium est maxime conservativa, cum structuram praslavicam fere intactam servet.</ref> Quartae denique fabulae commemorant ''Cracum'' quendam, tamquam antiquissimum incolam Bohemiae; nomen eius cum toponymo Cracovia coniungitur.<ref>Vondraček, Češke povjestnice - dodiri s Hrvatima, 2004.</ref> Revera, omnibus fontibus hucusque cognitis perspectis, videtur nomen Chroati, Horvati antiquius quoddam stratum ethnonymicum repraesentare, quod fortasse saeculis V et VI dominans erat, dum in posterioribus saeculis identitatem suam sensim amitteret. Causae debilitatis identitatis nomine Chroatico expressae variae esse possunt: a) migratio maiorum coetuum Chroaticorum ad meridiem et occidentem, versus Adriaticum; b) impetus aliarum gentium Slavicarum ab aquilone, ut gentium Silesianorum et aliorum Polonicorum. == 14. ''Lingones'' in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi Spalatensis (circa 1250) == Ex nomine Lendianorum verisimile est derivari etiam vocabulum Hungaricum pro Polono: Lengyel, unde proficiscitur nomen quod in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi (circa 1250) invenitur: Lingones, in ea parte ubi Thoma scribit de septem vel octo generosa genera ex regionibus Poloniae, ex illis Lingonibus, in Dalmatiam venisse. Notandum est Thomam Archidiaconum Spalatensem saeculi XIII medio verisimiliter linguam Graecam ignorasse neque opus Constantini Porphyrogeniti (saeculi X) ad manum habuisse; quapropter eius relatio de septem vel octo generosis generibus ex Polonia oriundis testimonium est independens, quod confirmat narrationem de quinque fratribus et duabus sororibus in capite XXX operis ''De Administrando Imperio'' Constantini Porphyrogeniti. Differentia autem praecipua est quod Thoma Archidiaconus adventum illorum septem vel octo generum coniungit cum aetate regis Ostrogothorum Totilae, qui in prima parte saeculi VI vixit, cum Porphyrogenitus in capite XXXI adventum Chroatorum in primam partem saeculi VII datet. Notandum praeterea est quod etiam hodie in Polonia meridionali exstant toponyma quae nomen Chroaticum continent, ut ''Chorwatówka, Chorwatowa'', etc.; in Polonia meridionali invenitur etiam flumen ''Tugaj'', cuius nomen memoriam ''sororis Tugae'' ex capite XXX DAI refert. In Polonia vero orientali-meridionali flumen ''Cetynia'' reperitur, quod ad ''Cetinam'' in Croatia refert, dum hydronymum ''San'' ad flumen ''Sana'' alludit. == 15. Chroati in Nestoris Chronica == Opus ''Historia annalium praeteritorum'', sive ''[[Nestoris Chronica]]'', quod exeunte saeculo XI et ineunte XII a monacho Kioviensi Nestore (+1116) lingua Slavica ecclesiastica conscriptum est, unum ex fontibus gravissimis habetur qui clara testimonia praebent de sedibus magnae gentis Chroatorum in regione quae hodie occidentalis Ucraina est. ''[[Nestoris Chronica]]'', sive Annales, fons praecipuus est ad historiam primam gentium Slavicarum orientalium; attamen idem Chronica simul est una ex fontibus historicis in historiographia Croatica maxime neglectis.<ref> Plurimae chronicae et annales in terris Slavicis conservatae saeculo XII ortum habent. Antiquissima est ''Povest’ vremenych let'' sive ''Nestoris chronica'', Nestoro monacho Kioviensi (mortuo ante annos 1116 vel 1119) adscripta, lingua Slavonica ecclesiastica antiqua conscripta, quae in nonnullis posterioribus exemplaribus et recensionibus servata est. Vetustissima chronica Polonica est ''Gesta principum Polonorum'' (1112–1118), Latine scripta et Gallo Anonymo tributa. Alter scriptor Polonicus post Gallum fuit Wincenty Kadłubek, qui suam ''Chronicam'' (1190–1208) composuit. Prima chronica Bohemica Latine conscripta est ''Chronica Boemorum'', a presbytero Cosma Pragensi (1045–1125) redacta. Inter meridionales Slavos antiquissimum opus conservatum est ''Sclavorum Regnum'', Latine scriptum, vulgo ''Ljetopis popa Dukljanina''. A sacerdote catholico ex urbe Baro (hodie in Montenegro) conscriptum est, qui se ipse nomine “Gregorius presbyter Diocleas” profitetur. Opus plerumque ad medium saeculum XII refertur; nonnulli tamen investigatores censent id circa annos 1170–1190 compositum esse atque a tunc temporis archiepiscopo Barensi scriptum, de quo plura documenta supersunt, inter quae epistulae et testamentum, quo dona monasterio ''S. Chrysogoni'' Iadertino legavit. Ex his Eduardus Peričić (in: ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog'', Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1990.) concludit Gregorium archiepiscopum Diocleae et Barensis ortu Iadertinum fuisse, ibique in dicto monasterio vitam finivisse. Historici existimant hoc opus fide dignum esse tantum pro rebus a saeculo X incipientibus; quae vero ad priora saecula pertinent aut ficticia aut semi‑legendaria habentur, sicut celeberrima narratio de magno conventu in campo Duvaniensi sub rege Svetopeleco exeunte saeculo IX secundum ipsius operis chronologiam. Opus praeterea incipit indice mythico regum Gothicorum, qui ab saeculo V regiones Balcanicas occidentales tenuisse dicuntur; quodam autem loco Goti simpliciter in Slavos transformantur. Influentia ''Sclavorum Regni'' magna fuit in chronicis a saeculo XIII usque ad initium saeculi XVII. Videtur hoc opus cognovisse etiam Thomam Archidiaconum Spalatensem (saeculi XIII medii), qui initia praesentiae Slavicae in Dalmatia et Illyrico cum rege Gothorum Totila (saeculi VI prima parte) coniunxit; qui tamen, ut constat, Slavos ex Polonia deducere non potuit, cum in Italia natus, vixerit et mortuus sit. Praestantissimus chronicus Venetiarum saeculi XIV, Andreas Dandolo, opus ''Sclavorum Regnum'' quoque cognovisse videtur, quod ex mentione Chroatiae Albae et Rubrae apparet. Notandum est vocabula “Chroatia Alba” et “Chroatia Rubra” (in ''Sclavorum Regno'' et postea apud alios scriptores occurrentia) ad divisionem territorialem Chroatiae Adriaticae pertinere, non ad veterem “Chroatiam Albam” in regionibus Poloniae. Denique opus ''Sclavorum Regnum'' magnum habuit momentum in opere Mavri Orbinii Ragusini, qui magnum librum historicum ''Il Regno de gli Sclavi'', ideis panslavisticis imbutum, Italice conscripsit et anno 1601 edidit. </ref> Ex historicis Croatis notioribus solus Vjekoslavus Klaić ''Nestoris Chronicam'' diligentius tractavit, quod eius articuli in commentario ''Hrvatsko Kolo'' annis 1927 editis testantur. Ex recentioribus historicis Croatis Neven Budak ''Nestoris Chronicam'' tantum obiter memorat in uno ex libris suis recentioribus. Denique, ''[[Nestoris Chronica]]'' necdum in linguam Croaticam conversa est, nec exstat editio critica huius fontis historici. In hoc opere exponitur historia rerum gestarum in regionibus quas gentes Slavicae orientales incolebant: a sinu Finnico, lacu Ilmen et Novogardia ad septentrionem, per vallem fluminis Dnepr usque ad Pontum Euxinum. Pars historica Chronicae eventus a saeculo IX deinceps persequitur in regione ubi vasta civitas Slavica sub ducibus dynastiae Rurik, origine Scandinavis, formari coepit. Haec civitas centrum suum principale habebat in urbe Kiovia ad Dneprum, venam quasi vitalem illius partis Europae, atque in historiographia nota facta est nomine Russia Kioviensis. Nestor enumerat gentes Slavicas quae in illis amplissimis regionibus habitabant. Inter octo gentes quae territorium Ucrainae hodiernae incolebant, etiam Chroatos memorat. Chroati in regione Ucrainae tribus vicibus in opere Nestoris commemorantur: in parte generali capitis IX, ubi dicit… ''[...] vivebant igitur concordes '''et Polani et Severi et Radimici et Vjatici et Chorvati.''' (2) Dulebi vero habitabant secundum Bugum, ubi nunc Volinienses habitant; Uglici et Tiverci secundum Danastrim habitantes Danubium adtingebant; bis enim memoratur, ad bella pertinens: in capite XXI de expeditione ducis Kioviensis Olegi in Graecos et Constantinopolim annorum 904–907, ita scriptum est: ''(2) Anno 6415. Igore Kioviae relicto, Oleg magna cum multitudine Varaegorum, Tiudorum, Crivitioruin, Merorum, Polanorum, Severorum, Drevlanorum, '''Radimitiorum, Chorvatorum, Duliborum, Tivertiorum''', de quibus supra mentio est facta quique omnes Scythia magna appellantur, in Graecos profectus est, hos omnes Oleg partim in equis, partim in navibus, quarum duo millia erant, secum duxit; ubi Constantinopolim advectus est, Graeci fretum urbemque clauserunt. In capite XLV de bellis ducis Kioviensis Vladimiri scriptum est: ''Anno 6501. '''Vladimir contra Chorvatos''' profectus est; cum e '''bello Chorvatico''' reversus esset, Pecenegi ex altera Sulae ripa venerunt. De his rebus historicus Vjekoslavus Klaić scripsit: ''Haec tria loca in annalibus Nestoris aperte testantur iam multo ante annum 862, deinde per totum saeculum decimum, gentem quandam Slavonicam Chroatorum vixisse; eamque gentem saeculo X magis minusve sub potestate principum Russicorum Kioviensium fuisse, donec sanctus Vladimirus anno 993 bellum Chroaticum in eos movit. Nestor Chroatos plerumque ante Dulebos (Volinianos), post Radimicos memorat; unde colligitur eos habitasse in vicinia Duleborum sive Volinianorum, id est in parte occidentali hodiernae Ucrainae circa fontes fluminis Bug et superiorem cursum Dniestri, in regione urbium Leopolis, Rohatyn, Halicia et Ternopolia. <center> [[File:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|frame|600px|alt=Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX|''Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX.'']] </center> Tabula tribuum Slavicorum orientalium saeculorum VIII–IX. == 16. Archaeologica investigationes in Ucraina occidentali == Opera archaeologorum Ucrainensium ab annis 1960 incohata, atque praesertim per decennia recentiora, in regione superioris Podnestrovia, id est ad ripas Tyratis (circa Dniestrum), reliquias complurium habitationum et castellorum detexerunt, quae ad periodum a saeculo VI usque ad saeculum X pertinent. Effossa archaeologica in Ucraina occidentali annis 1981–1995 facta loca urbium primorum medii aevi in regione trans‑Carpathiae et Podolia occidentali patefecerunt, quae ad saecula IX–XI sunt relata. Agitur de oppidis munitis variarum dimensionum: 65% eorum superficiem circiter 0,2 hectariorum habebant; 20% circiter 2 hectaria; et circiter 15% superficiem plus quam 2 hectaria. In regione Prikarpatiae et Podolia occidentali plus quam XXXV urbes repertae sunt, quarum maiores in locis hodie notis ut Plisnesk, Stilsko, Terebovlia, Halicius, Revno, Leopolis, Lukovišče, Rokitne, atque in regione Roztočia sitae erant. Ex his urbibus tantum XII usque ad saeculum XIV supervixerunt.<ref>Cf. Korčinskij, Orest: Bijeli Hrvati i problem formiranja države u Prikarpatju, in: Bijeli Hrvati I, Rijeka 2006 (Latine: De Chroatis Albis et quaestione formationis civitatis in Prikarpatia).</ref> UNESCO in opere tutelae hereditatis culturalis atque historicae ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' memorat inventa duorum magnorum “oppidorum”, quorum reliquiae repertae sunt apud vicos hodiernos Pidhoroddya (Latine: Subcastellum) ) et Lykovyšče prope urbem hodiernam Rohatyn, quae ad periodum inter saecula VI–VIII sunt relata, atque cum Chroatis coniunguntur.<ref>Warsaw-Kiew 2011 https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1424.pdf</ref> Chroatis tribuuntur duo “goroda” (Ucrainice horody) insolitarum dimensionum, in quibus decem milia hominum habitare potuerunt: Plisnesk, amplitudine circiter 450 hectariorum, cum arce et centro cultus pagani, omnibus circumdatum septem lineis defensionis longis et complexis necnon pluribus minoribus vicis in vicinia; inventi sunt etiam plus quam CXLII tumuli (kurgani) qui utrumque genus sepulturae continent: et cremationes et inhumationes. Locus Plisnesk situs est prope vicum Pidhirtsi, atque ab anno 2015 ut “Reservatum historicum et culturalis” (Ancient Plisnesk) conservatur.<ref>https://www.exarc.org/oam/ancient-plisnesk</ref> Locus Stilsko<ref>https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=60576</ref>, amplitudine 250 hectariorum, cum arce 15 hectariorum, lineis defensionis decem chiliometrorum longitudinis, situs est ad flumen Kolodnica, tributarium Tyratis (Dniestri). Ibi reperti sunt rari exempla architecturae religiosa Slavicae prae‑christianae; quidam coniungunt inventum sacellum cum deo fortasse nomine Hors, qui in quibusdam scriptis mediaevalibus memoratur. Usque ad annum 2008 in regione Stilsko repertae sunt reliquiae et vestigia plus quam L vicorum aperti generis (sine munitionibus), qui ad periodum inter saecula VIII–X referuntur; item inventi sunt circa CC tumuli (kurgani). Archaeologi et historici ex his inventis existimant in ea parte Ucrainae ortum esse seriem urbium‑civitatum, similium polis antiquae Graeciae aliisque locis, unde de Chroatis in illa regione loquuntur tamquam de proto‑natione polycentrica, quae in unam maiorem rem publicam non coaluit. Praeterea ad constitutionem cuiusdam unitariae civitatis Chroaticae in Podnestrovia perveniri non potuit, quod multi loci cinere operti inventi sunt cum manifestis vestigiis magni incendii, quod ad finem saeculi X refertur atque coniungitur cum eventu apud Nestoris chronicon memorato ut “expeditio Chroatica” ducis Volodimeri anno 993. Eodem tempore, exeunte saeculo X et ineunte XI, Stilsko et Plisnesk desinere coeperunt exsistere. Attamen meminisse oportet hoc tempus esse frequentium bellorum: post mortem ducis Volodimeri (1015) illam regionem Boleslaus Chrobry (992 - 1025), dux Poloniae, invasit atque adiunxit. <ref>Boleslaus Chrobry ab anno 992 usque ad 1025 Poloniae dux fuit, atque anno 1025 coronatus est rex Poloniae, sed eodem anno obiit.</ref> Post hanc autem destructionis aetatem, per saeculum XI in nonnullis locis iterum apparuerunt habitationes quae paulatim creverunt in centra regionalia, sicut iam memoratum Halicium (Galicium), ex quo postea, aetate Austro‑Hungarica, totus ille tractus nomen Galicia accepit. == 17. Chroati in Ucraina (Russia Kioviensi) et Albichroati in Polonia meridiana — duae gentes separatae atque distinctae? == Hic concludi potest atque ex fontibus scriptis (Chronicon Nestoris exeunte saeculo XI et ineunte XII compositum) itemque ex archaeologicis testimoniis praebere de exsistentia gentis nomine Chroatorum in Ucraina per medium aevum antiquum, verisimiliter iam a saeculo VI usque ad eorum inclusionem in Ducatum Russiae Kioviensis saeculo X. Confirmationem additicam praebet relatio statistica de incolis Russiae imperialis anno 1861 confecta, in qua legitur in regione Volhinia 17 228 homines se ad gentem Horvatorum pertinere professos esse.<ref>Gluhak 1990. pag. 145; Incertum est utrum hic numerus ad solos viros pertineat an etiam feminas et pueros includat.</ref> Documentum quod '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' anno 1086 confectum est pars est operis Chronica Boemorum (lib.II, capit.XXXVII), a presbytero et historico '''Cosma Pragensi''' exeunte saeculo XI et ineunte XII conscripti. In hoc privilegio refertur de '''fundatione episcopatus Pragensis anno 973 facta''' atque describuntur fines eiusdem ex tempore fundationis, enumeratis omnibus regionibus limitaneis ac gentibus in finibus Episcopatus Pragensis habitantibus. A parte occidentali incipiens, ad septentrionem procedit, deinde ad orientem, ubi affirmatur episcopatum complecti totam regionem ac provinciam circa urbem Cracoviam, atque protendi ad flumina Bug et Stir ad orientem; postea ad meridiem versus Hungaros declinare, ad vertices montium Tatra pervenire, inde Moraviam includere, ac demum ad meridiem cum Bavaria confinia habere (hodierna Austria Inferior, quae illo tempore pars Bavariae erat). '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' documentum est quod, independenter a opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeniti, '''confirmat exsistentiam duarum coetuum Chroatorum (Chruuati et altera Chrowati) ad septentrionem Bohemiae in altera parte saeculi X.''' Chroati in “''Privilegio Episcopatus Pragensis''” memorantur post Psouanos, gentem in septentrionali parte Bohemiae, et in consortio gentium Silesiacarum: Slasanorum (Silesianorum), Boboranorum — gentis circa flumen Bobor (''Bóbr'') in Polonia meridionali-occidentali, Trebowanorum; item commemorantur Milciani, una ex gentibus ''Serborum Lusaticorum'', in hodierna Germania orientali ad triplicem finium contactum Germaniae, Poloniae et Bohemiae. Locus Chroatorum, quos ''Privilegium Episcopatus Pragensis'' memorat describens fines episcopatus ex anno 973, magna ex parte '''congruit cum descriptione Porphyrogeneti''' (circa annum 950) de situ Chroatiae Albae in capitulis XXX, XXXI et XXXII: '''iuxta terram Boiki (Bohemiam), ubi vicini sunt Albii sive non baptizati Serbi, atque ubi fines attingunt Franciam (Germaniam).''' ''Privilegium'' duas Chroatorum gentes (Chruuati/Ghrwati et altera Chrowati) memorat inter Psovanos et Slasanos positis, quod implicare videtur has duas Chroatorum partes sibi invicem proximas fuisse. Verumtamen id, quod simul commemorantur, fortasse ex ratione mnemotechnica conscriptionis ortum habuit: cum de coetibus eiusdem nominis ageretur, scriptor eos coniunxit, quia ita facilius meminisse poterat. Haud improbabile est inter utramque gentem Chroatorum alia quoque tribus interposita fuisse. Ita aperitur facultas ut hi “altera Chrowati” orientem versus collocentur, in Polonia meridionali circa superiorem Vistulam et Cracoviam, vel in regione meridionali Poloniae prope triplicem finium contactum Poloniae, Slovaciae et Bohemiae. Talis collocatio huius secundae partis Chroatorum in Polonia meridionali congrueret cum iis quae Porphyrogenitus refert, ubi in capite XXX dicit Albichroatos cum Hungaris amicitia et compaternitate coniunctos esse, atque in capite XXXI eos a Francis, Hungaris et Pecenegis depraedari. Constat nomades et equestris gentes, quales Hungari et Pecenegi, celeribus ac repentinis incursibus etiam loca satis remota petivisse: meminisse licet ingentes Hungarorum irruptiones in Italiam septentrionalem, ubi exercitum imperiale deleverunt, item in Germaniam (proelium apud Augustam Vindelicorum anno 955) atque usque in Franciam et Burgundiam. Similem equestris impetus rationem, cum direptione et vastatione coniunctam, eo tempore Pecenegi adhibebant. Haud dubium est Pecenegos in quibusdam excursionibus Poloniam meridionalem circa Cracoviam attingere potuisse; attamen primi, qui eis obviam fierent, fuissent Chroati in Ucraina occidentali circa superiorem Dniestrum. Si Bagibareia in capite XXX De administrando imperio pro Bavaria accipitur (ubi dicitur Albichroatos ultra Bagibareiam habitare), atque si consideretur quod medio saeculo X tota Austria necnon Slovenia sub potestate Bavariae politica erat, tum ex prospectu physico e civitatibus Dalmatiae — verbi gratia ex Iadera — ubi informator Porphyrogeneti de Chroatis habitare potuerit, Chroatia Alba re vera ultra Bavariam sita videbatur. Ex prospectu autem et situ spectantis Constantinopoli, Chroatia Alba ultra Hungariam posita erat, ut in capite XXXI de Chroatis scribitur, praesertim cum meminerimus Slovaciam hodiernam eo tempore sub ditione Hungarorum fuisse, et fines inter Poloniam meridionalem et Slovaciam montium Tatra iuga constituere. Omnia quae Porphyrogenitus tradit, una cum testimoniis ''Privilegii Pragensis'', eo ducunt ut Albichroati memorati in amplis regionibus Poloniae meridianae atque meridiano-occidentalis habitasse videantur. Item indicia ostendunt non de uno coetu Chroatorum monolithico agi, sed de pluribus coetibus inter se distinctis. In documentis publicis gubernii Civitatum Foederatarum, ''United States Congress Joint Immigration Commission'' anno 1911 editis, legitur de milibus immigrantium Polonicorum ibidem natorum circa Cracoviam identitatem ethnicam saepius declarare nomine Bielochrovat (“White Croats”). '''Existimamus vocabulum “Albichroati” proprie ad eos Chroatos pertinere qui in Polonia meridionali habitabant, occidentalius collocati quam Chroati Ucrainae. In regionibus ad meridiem Cracoviae situs est numerus hydronymorum et toponymorum vocabulum “albus” continens: flumen ''Biała'', urbs ''Bielsko‑Biała'', aliaque. Accedit quoque sententia de coloribus, qui in quibusdam culturis ad designationem partium mundi adhibentur: albus in culturis nomadum Eurasiae cum parte occidentali coniungitur, niger cum septentrione, ruber cum meridie, caeruleus vel viridis cum oriente. Haec ratio apud gentes Turcicas observata est, sed etiam in scriptis Sinensibus: oriens = viridis vel caerulea (arbor, ver), septentrio = niger (aqua, hiems), occidens = albus (metallum, autumnus), meridies = ruber (ignis et sol). Neque in mundo Slavico praetermittendum est exemplum nominis ''Belarus'', quod ad litteram significat ''Albarussia'', id est ''Russiam Albam'', quod quoque confirmat rectitudinem sententiae de designatione partium mundi per colores. Praeterea in lingua Polonica hodierna pro parte mundi “septentrione” non adhibetur vocabulum commune Slavicum (sever / sjever), sed “północ”, quod ad litteram “media nox” significat, id est cum tenebris et obscuritate, nigra colore, coniungitur. Item verbum pro meridie in lingua Polonica est “południe”, ad litteram “media dies”, quod calorem, lucem atque denique colorem rubrum suggerit. In his exemplis — praesertim ''Bjelohrvati'' sive ''Albichroatorum'' et hodiernae ''Belarus'' sive ''Albarussiae'' — adiectivum “albus” ut signum spatiale‑semanticum orientationis intra orbem Slavicum fungitur, "occidentem" designans. Quamvis Nestor in sua chronica ''Povest’ vremenyh let'' Chroatos in finibus hodiernae Ucrainae clare memoret, eos tamen epithetis “albos” non designat. Attamen uno in loco vocabulum Albichroati adhibet, sed tum eos una cum Serbis et Chorutanis (Karantanis) in eodem coetu recenset: “''Post multos vero annos consederunt Slaveni circa Danubium, ubi nunc est terra Hungarorum et Bulgarorum. Ex his Slavenis diffusi sunt per terras […]. Hi sunt ipsi Slaveni: Chroati albi, Serbi et Chorutani.''” Manifestum est agi de coetibus extra spatium historicum ''Russiae Kioviensis'' sitis, id est ad occidentem eius locatis. Haec distinctio confirmat Chroatos ad Dniestrum, ab Haliciensi regione usque in Podoliam, ut entitatem Slavicam localem perceptos esse, cum nomen ''Albichroati'' ad eas partes spectaret quae occidentalius positae erant — in Polonia meridiana et meridiano‑occidentali: ''Chruuati et altera Chrowati'' ex ''Privilegio Pragensi'', quod Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' (Lib. II, Cap. XXXVII) tradit. Iam antea, in capite de Bohemia, commemoravimus historicos Bohemos recentiores existimare Chroatos in ''Privilegio Pragensi'' memoratos verisimiliter in finibus Silesiae historicae, in Polonia meridiano‑occidentali, habitasse.<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> == 18. Adiectum: Avaricum Khaganatum et adventus Chroatorum == '''''Contextus chronologicus et historicus de prima sedimentatione Chroatorum in Dalmatia'' Circa annum 567 nova unda Asiatica in regiones Pannonicas irrupit: Avari. <ref>Menander Protector, Excerpta de legationibus.</ref> Eorum ruina et interitus gradatim facta sunt. Bella Francica sub Carolo Magno annis 791–796 potestatem Avarorum deleverunt, ut in Annalibus Regni Francorum atque in epistulis Caroli Magni describitur.<ref>Annales Regni Francorum, a. 791–796.</ref> Ex his fontibus discimus '''ducem Woinomirum Sclavum''' cum suis primum ad principalia Avarorum “anulos” pervenisse. Ille praecipua munimenta Avarica occupavit. Ex documentis Francicis intellegitur hoc factum esse antequam exercitus Francicus maior spatium inter Danubium et Tissam attingeret. Francis nuntium audientibus, iter suum acceleraverunt, metuentes ne Woinomirus, quamvis socius et vassallus Francorum, aurum argentumque ex anulis Avaricis direptis sibi occultaret. Post cladem militarem, Avari superstites fidem suam Carolo Magno dederunt, et iteratis legationibus petebant ut Franci eis novas possessiones in occidente concederent. Causa erat quod, post deletionem potentiae militaris, gentes Slavicae circumvicinae eos invadere coeperant atque exstinguere cupiebant. Qui heri domini fuerant, hodie odium subire coeperunt. Quaestio Avarici Khaganatus cum nonnullis quaestionibus fundamentalibus historiae Chroaticae arcte coniungitur. Secundum opus ''De administrando imperio'', circa annum 950 a Constantino Porphyrogenneto conscriptum, societas Chroatorum in provinciam Dalmatiae pervenit tempore Heraclii imperatoris (610–641). Haec est sola notitia explicita in fontibus historicis de tempore migrationis Chroatorum in regiones Dinaricas et Adriaticas. Porphyrogennetos scribit Heraclium Chroatos invitasse ut in Dalmatia advenirent, Avaros expellerent, atque ita civitatibus maritimis et insulis Adriaticis, quae adhuc Romanis habitabantur, auxilium ferrent. Chroatos contra Avaros aliquamdiu pugnasse in Dalmatia (provincia Romana multo amplior quam Dalmatia hodierna, partes magnas Bosniae et Hercegovinae complectens), et tandem vicisse: quosdam Avaros occidisse, alios potestatem Chroaticam agnovisse. Memorandum est narrationem Porphyrogenneti de adventu Chroatorum congruere cum aliis eventibus eiusdem aetatis, etiam ad Khaganatum Avaricum pertinentibus. In regionibus ad occidentem Avarorum, circa annum 622, gentes Slavicae sub ductu Samonis seriem felicium expeditionum contra Avaros inceperunt.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 48–50.</ref> Eodem tempore societas Slavica Samonis quotannis incursiones in terras Francorum faciebat, Thuringiam et Saxoniam depraedans. In proelio ''Vogastisburgensi'', Slavi sub Samone totum exercitum regium Francorum deleverunt, ex variis regionibus Francicis congregatum: ex Alemannia, Suevia, Saxonia et Francia propria.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 68.</ref> Anno 626, Avari ad orientem conversi sunt et magnum impetum in Constantinopolim facere conati sunt, Slavicis vassallis et Persis cooperantibus. Conatus urbem imperialem occupandi in cladem desiit.<ref>Chronicon Paschale, a. 626.</ref> Paulo post Baianus khaganus mortuus est, et potestas Avarorum post annum 630 diminuta est.<ref>Theophylactus Simocatta, Historiae.</ref> Hoc ipso tempore Porphyrogennetos adventum Chroatorum in Dalmatia ex septentrione collocat, tempore Heraclii (610–641).<ref>Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, c. 31.</ref> Itaque in eodem ambitu chronologico invenimus: * cladem Avaro‑Slavico‑Persicam apud Constantinopolim (626), * ortum regni Slavici Samonis in occidente et clades Avaricas in Moravia, Bohemia et regionibus vicinis, * defectionem Serborum sub Dervano ad societatem Samonis, * mortem Baiani khagani, * adventum Chroatorum in Dalmatia (in capitulis XXX et XXXI DAI descriptum, quae duas relationes praebent, sed conveniunt in eo quod Croati adversus Avaros venerunt). Annis 1970, alii historici Croatici (Lujo Margetić, Nada Klaić) theoriam alternativam proposuerunt de tempore quo Chroati in Dalmatia apparuerunt. Secundum eorum opinionem, Chroati qui ethnonymon '''Hrvati''' attulerunt non prima parte saeculi VII (ut in ''DAI'' cap. XXXI), sed in extremo saeculo VIII, bellis Franco‑Avaricis gerentibus, socii et vassalli Francorum, venerunt. Hoc sensu dux Woinomirus, in documentis Francicis memoratus ut victor principalis Avarici “anuli”, unus ex ducibus Croatorum fuisse putatur. Historici Austriaci Karlus Kronstein<ref>Karlus Kronstein, Die Slawen und die Awaren, Vindobonae, 1936.</ref> et Walterus Pohl<ref>Walterus Pohl, Die Awaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822, Vindobonae, 1988 (editio altera 1996).</ref> putaverunt Chroatos fuisse nomen ordinis militaris limitanei intra Avaricum Khaganatum, qui fines khaganatus custodiebat. Constat Chroatos apparere “prope” fines Avarici imperii (Ucraina occidentalis, Polonia meridionalis, Carantania in Austria meridionali, Dalmatia), sed extra lineas interiores eiusdem imperii. Lingüista Alemko Gluhak in libro suo ''Porijeklo imena Hrvat'' (''De origine nominis Chroati'') affirmavit illud gentium nomen (ex septem, secundum fabulam origo gentis in DAI, cap. 30) quod Chroati vocabatur, consedisse in regione a monte Velebitio meridiano, a flumine Zrmania usque ad flumen Cetinam, deinde ad Campum Duvani (antiquum Delminium, sedes veterum Delmatarum).<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, 1990, pp. 222–223.</ref> Hoc spatium, universim spectatum, complectitur partes hodiernae Dalmatiae septentrionalis et mediae atque Hercegovinae occidentalis. Constat prima centra regni Chroatici mediaevalis sita fuisse in regione ab urbe Nona (Croatice: Nin), prope Iadram (Croatice: Zadar), ad litus maris, usque ad Cninam in interioribus, tum ad Clissam (Croatice: Klis) et Solinum (antiqua Salona) haud longe ab Spalato. Regio est saxosa, ubi catenae montium parallelae secundum litus Adriaticum se extendunt, et inter hos montium scopulos parvae valles fertiles iacent. Maxima area terrae arabilis sunt Ravni Kotari, post Nonae (Nin) et Iadri (Zadar) fines, in interioribus regionibus. <center> [[File:Eastern Adriatic 1089.svg|700px|alt=Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089|Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089]] </center> Unum e primis sedibus civitatis Chroatorum ad litus maris Hadriatici fuit oppidum Nin (antiqua Aenona, mediaevalis Nona), XVII chiliometris ad septentrionem et occidentem ab Iadera situm. Primum fuit habitatio gentis Liburnorum, atque ab saeculo I municipii Romani dignitatem obtinuit. Medio saeculo IX ibi condita est episcopatus Nonensis (863/867), in quo tunc sedebat »episcopus Chroatorum«, cui iurisdictio super totam civitatem Chroatorum tributa est. Episcopatus anno 928 abolitus est, anno 1075 restitutus, denique anno 1828 omnino sublatus. Omnes monumenti epigraphici, qui hucusque in territorio Chroatiae ad saeculum IX pertinentes reperti sunt, Latine scripti sunt. '''Lingua Latina fuit sermo officialis (cancellariae et liturgiae) civitatis Chroatorum usque ad annum 1847, cum Senatus Chroaticus decreto suo sermonem Chroaticum in usum publicum introduxit.''' == 19. Adiectum: Etymologia ethnonymi Chroatus (''Hrvat'') == Plurimi linguistae, qui per ultimum saeculum quaestionem originis nominis ''Chroatus'' sive ''Croatus'' , Croatice:''Hrvat'' (plur. ''Hrvati'') tractaverunt, consentiunt hoc nomen non esse Slavicae originis. In eodem tempore maxima auctoritas in circulis linguisticis tributa est sententiae qua radices nominis ''Hrvat'' in circulo Indo‑Iranico subfamiliae Indoeuropaeae quaerendae sunt. Id praecipue factum est ob inventum duarum tabularum lapidearum repertarum medio saeculo XIX in excavationibus reliquiarum urbis Graeco‑Sarmaticae '''Tanais''', ad ostium fluminis Don (antiqui: Tanais) in Mare Azoviense (antiquum: Maeotis Palus) sitae,<ref>Tabulas inscriptionibus Graecis inscriptas detexit philologus classicus et historicus Russicus Pavel Mihajlovič Leontjev anno 1853.</ref>quibus nomen ''Hrvat'' ab initio saeculi XX saepius cum ramo Iranico linguarum Indo‑Iranicarum coniungi coepit. [[File:Ancient Greek Colonies of N Black Sea.png|center|800px]] ===19.1 Tabulae Tanaiticae === Agitur de duabus tabulis marmoreis inscriptiones Graecas longiores continentes, quae secundum indicia intra ipsum textum circa annum CC (200) p. Chr. n. sunt positae. Tabulae nomina regis urbis Tanais et civium publicas functiones gerentium enumerant. Notandum est has inscriptiones publicas esse, non sepulcrales.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Dimidia pars nominum Graeca est, altera vero pars ad linguas Iranicas pertinet, ut nomina ''Farnarak, Ardarak, Meuak, Nauak, Niblobor, Sandarz'', etc. Inter haec nomina investigatores moverunt nomina propria '''''Horoathos''''' et '''''Horouathos''''' (Χορούαθ[ος], Χορόαθος), quae cum ethnonymo moderno ''Hrvati'' comparata sunt. Primus relationem inter nomina ''Horouathos'' et ''Horoathos'' et ethnonymum ''Chroatus'' (Croatice:''Hrvat'', in lingua Russica forma:Хорват: Horvát) proposuit linguista Russicus '''Alexander L. Pogodin''' anno MCMII (1902). Huius coniunctionis fautores fuerunt multi historici et linguistae Europaei, inter quos František Dvornik, Max Vasmer, Oleg N. Trubačev. ===TABULA TANAITICA A=== '''Tabula A''' maior est et antiquior inscriptio, ad annos 175–211 p. Chr. n. referenda, quae ad tempus pertinet quo Tiberius Iulius Sauromates II (175–211) regnum Bosporanum rexit. Tabula marmorea, 0.92 m × 0.73 m × 0.09 m metiens, verisimile est graviter laesa fuisse etiam ante excavationem. Triginta duo versus ex triginta fragmentis servati sunt. In inscriptione publica memorantur rex, synodus sive coetus devotionalis, praefectura eiusdem coetus, atque sodales ordinarii, numero paulo infra quadraginta. Versus quartus finitur mentione patris synodi, Horoúathi (Χορούαθος), qui versu quinto nominatim iterum occurrit; inter alios etiam vir ignotus, qui dicitur filius Horoáthi (Χοροάθου), commemoratur. Inscriptio fine clauditur data, ex qua servata est tantum appellatio mensis Graeco‑Macedonici, qui Iulio aut Augusto respondet. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae A<ref>CIRB 1277, cf. IosPE II 445; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 173–211 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/184019</ref> == <poem> 1    Θεῷ Ὑψί̣σ̣τῳ.                    ἀγαθῆι τύχηι. βασιλεύοντος βασιλέως ∙ Τιβ(ερίου) ∙ Ἰουλ(ίου) ∙ Σαυρομάτου φιλοκαίσαρ[ος κα]ὶ φιλο[ρ]ωμαίου, εὐσεβοῦς, ἡ σύνοδος ἡ περὶ ∙ ἱ[ερέα Ἰού]λ̣ιον̣ Ῥ̣αλ̣χάδου καὶ πατέρα σ[υ]νόδου 5 '''Χορούαθ̣'''[ον — —]ο[— —] καὶ συναγωγὸν Ἀρδά[ρα]κον [Σ]υ̣νεγδήμ̣[ου καὶ φιλ]ά̣γ[αθ]ον Δίαι[ο]ν̣ Κ̣ε̣ρ̣δ̣ω̣ν̣άκο̣υ̣? καὶ [π]αραφιλάγαθο̣[ν — — —]ιον Φοργαβάκ̣[ου] καὶ [νεα]ν̣ισ- [κ]ά̣ρχην Δημήτ̣[ριον Ἀπο]λ̣λωνίου καὶ γυμ[ν]ασιά[ρχην] Βα- [σι]λείδ̣ην Θεον̣[είκ]ο[υ καὶ Ἄ]τ̣τα̣ν Ἡρακλείδου φίλο̣[ν]? τ̣ῆ̣ς 10 [συ]ν̣όδου [καὶ] οἱ λο̣[ιπο]ὶ [θια]σῖτ̣αι· Ἀρδά̣ρα̣κος Ζια̣- [— —]ου, Δη[μήτ]ριος [— — —]ου, Λείμανος Φίδ̣α̣, [Μί]δαχ̣ο̣ς? [— — —]άνου, Ἀ[σκ]ληπιάδης  Οὐαλε̣[ρ]ί̣ου, [․․]γ?όδαν[ο]ς [Δημητ?]ρίου, [Μ]ενέστρατος Λυκίσ[κο]υ [— — —]ικάχο[υ], Διό̣φαντ[ος] Δείου, Πόπλ[ιο]ς 15 [— — — —]δα, Ἡρακλείδ[ης] Ἐπιγόνου, Ἰα̣ρ̣δο- [— — — — Δ]η̣μητρίου, Ἀ[φ]ροδείσιος  Χρυσέ- [ρωτος, Φαλ]δά[ρα]νος Ἀπολλωνίου, Φίλιπ- [πος — — — —]ν̣ο[υ], Καλοῦς Ἀθηνίου, Κόφαρνος [— — — — — — — — — Τ]ρ̣ύφων Ἀνδρομ[έν]ους, 20 ο̣[— — — — — —] '''Χοροάθου''', Θεότειμος  Ψυχα- ρίων̣[ος, — —]δίβαλος Φαρ[νάκου], Ε̣ὔιος Ῥό- δων[ος, Ἡρα]κλείδης Ἄττ̣[α, — — — — Ἀρισ]- τοδ[ήμου, Σ]ύ̣μ̣μ̣αχος Σα[— — — — — — — —] κος [— — — — — — — — — — — — — — — —] 25 φιλο[— — — — — — — — — — — — — — — —] ορανσ̣[— — — Ζωρθῖ?]ν̣ος  Βε[λλικοῦ? — — —] Ῥ̣α̣δάμ̣[ειστος? — —] Φαδινά[μου — — — — —] Μύ̣ρ̣[ων? — — — — —] Μαστοῦ̣ [— — — — —] πο[— — — — — — — —]ος Ἀρδα[ράκου? — — —] 30 Φιδ[α— — — — — — —]νος̣ Χαρί[των — — — Ἀ]- ράθι[— — — — — — — — — — — — — — — — —]                                     vacat 32  ἐν τ[ῶι — — ἔτει καὶ μη]νὶ Λῴ̣[ωι — — — — —] </poem> ===TABULA TANAITICA B=== Tabula B minor est inscriptio, mensuris 1,053 m × 0,71 m × 0,08 m, ad annum CC p. Chr. n. relata (517 secundum computationem temporis Bosporanam). Haec inscriptio recentior est, quod apparet ex mentione Tiberii Iulii Rhescuporis III, filii Sauromatis II. Minus detrimenti accepit: in quattuor partes fracta est et satis bene legi potest. In ea incisæ sunt viginti lineæ litteris Graecis capitalibus monumentalibus. In lineis VI, VII, VIII et IX commemorantur, una cum nominibus patrum, quattuor principes civitatis Tanaeitis eo tempore quo hoc monumentum erectum est (Hofarno, Babos, Niblobor, Horoathos). Monumentum positum est ob renovationem fori centralis urbis Tanaeitis. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae B<ref>CIRB 1245; cf. IosPE II 430; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 220 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/183985 .</ref> == <poem> 1  ἀγαθῆι  τύχηι. ἐπὶ βασιλεῖ Ῥησκουπόριδι, υἱῷ μεγάλου βασιλέως Σαυρομάτου, κα̣[ὶ] Ζήνων Φάννεως πρεσβευτῇ βα- 5 σιλέως Ῥησκουπόριδος #⁵⁶ καὶ Χο- φάρνου Σα̣νδαρζίου #⁵⁶ Βάβος Βαιο- ράσπου #⁵⁶ Νιβλόβωρος Δοσυμοξάρ- θου #⁵⁶ '''Χορόαθος''' Σανδαρζίου ἄρχον- τες Ταναειτῶν #⁵⁶ Χόφραζμος Φοργα- 10 βά̣κου, Βασιλείδης Θεονείκου ἑλ- ληνάρχης ἐξαρτίσας τὴν ἀγορὰν̣ ἐκ τῶν ἰδίων ἀναλωμάτων ἀπεκα- τέστησ̣α̣ τῇ πόλει καὶ τοῖς ἐμπό- ρ̣ο̣ι̣ς̣ δ̣ιὰ ἐπιμελητῶν Ζήνωνα Φά[ν]- 15 [ν]ε̣ως #⁵⁶ Φαρνόξαρθος Ταυρέου, Φαλδάρανος Ἀπολλωνίου καὶ [ἀρ]χιτεκτόνων Διοφάντου Νε- οπόλου κα[ὶ] Αὐρηλίου Ἀντωνε[ί]- νου, Ναύακος Μευάκου. 20    ἐν τῷ ζ̣ιφʹ. </poem> [[File:Horovathos.jpg|thumb|center|800px|Nomen Χοροάθος in Tabula Tanaitica B]] === De tabulis Tanaiticis: historia receptionis et aestimatio hodierna === Per magnam partem saeculi XX, cum Chroatia pars Iugoslaviae esset, historici Chroatici tabulas Tanaiticas aut tacebant aut exemplum negativum proponebant, dicentes similitudinem onomasticam casu fortuito ortam esse, non argumentum ad originem gentis deducendam.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Hodie tabulae Tanaiticae in studiis linguisticis cautissime tantum ut possibile '''testimonium ad etymologiam ethnonymi''' illustrandam accipiuntur, nullo modo autem ut argumentum ad originem biologicam (geneticam) gentis Chroaticae ex Sarmatis Iranophonis deducendam.<ref>Heršak, Emil; Nikšić, Boris (2007), [Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje), Migration and Ethnic Themes 23 (3).]</ref> Necesse est distinguere inter originem nominis ''Hrvat'' et originem ipsius populi Chroatici, cum omnis gens per processus ethnogeneticos complures et saeculares formetur, in quibus elementa genetica, linguistica et civilizatoria inter se miscentur. === 19.2 Contextus historicus translationis nominis Sarmatici ''Horvata'' in Slavicas communitates inter Borysthenem et Tyrum === Chroati lingua sua indubitanter ad gentes Slavicas pertinent, et plerumque maior pars minoritatem linguistice absorbet. Nota sunt exempla Bulgarorum Turcicorum in Bulgaria, Francorum Germanicorum in Gallia, qui nomen suum maiori populo reliquerunt, sed linguam eius paulatim acceperunt; item Normanni Scandinavi in Gallia septentrionali, qui intra unum saeculum linguam Francogallicam receperunt eamque postea in Britanniam Anglosaxonicam transtulerunt. His analogiis congruit opinio secundum quam quaedam cohors Sarmatica nomine ''Horvata'' vel ''Horoata'' ex regionibus circa Maeotidem Paludem et flumen Don (antiqui: Tanais) '''ad occidentem migravit, fortasse sub impetu Hunnorum''', una cum multis coetibus Sarmaticis, inter quos Alani eminentissimi erant. '''Formam *''Horvata'' reconstruere conatus sum ex voce ''Horvat'' (forma nominativi singularis), quae in orbe Slavico latissime diffunditur atque inscriptionibus Tanaidis ut forma ''Horouathos'' confirmatur. Ablato suffixo Graeco ‑os obtinetur ''Horvat[h]'', cui, secundum leges morphologicas Sarmaticas, suffixum ''‑ta‑'' adiungitur, ut in ''Sarmata'' et ''Sauromata'', unde provenit forma ''Horvata''. Structura radicum ''Sar‑m‑ata'' et ''Hor‑v‑ata'' congruit, cum suffixum Scytho‑Sarmaticum ''‑ta‑'', quod est suffixum pluralitatis Sarmaticae, etiam in Ossetico ut ''‑tä'' exsistat. Quare probabilis videtur forma antiqui ethnonymi Sarmatici ''Horvata'' sive ''Horoata''. Hi Sarmatae, qui ''Horvata'' vocabantur, in regione quae nunc Ucraina est cum gentibus Slavicis consederunt atque eis nomen suum tradiderunt. Hac theoria explicatur ortus Hrvati ut coetuum Slavicorum nomen Sarmaticum ferentium. Ex ''Horvata'' Ucrainae partes se separaverunt atque ulterius ad occidentem profectae sunt, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae considentes; quod confirmatur ''Privilegium Episcopatus Pragensis saeculi XI'', necnon traditionibus de adventu ''Hrvati'' ex partibus Poloniae ad Adriaticum, quae apud Constantinum Porphyrogenitum reperiuntur, sed etiam apud alios chronistas, ut in opere Thomae Archidiaconi ''Historia Salonitana'', ubi narratur septem vel octo genealogias ex regione Poloniae in Dalmatiam se collocasse. Europa antiquae serae et medii aevi prioris regio erat mobilitatis demographicae insignis. Coetus sine finibus politicis stabilibus, sine identitatibus territorialibus firmis, saepe sine consilio diuturno movebantur, necessitatibus, periculis et occasionibus subito ortis respondentibus. Incursus alicuius gentis transeuntis aut fama de bonis condicionibus in regione ignota eos in motum ponere poterat. Notae sunt historiae de itineribus Ostrogothorum et Visigothorum, de Rugicis Germanicis, de bello Odacri contra Rugicos cum exercitu Alanorum, de migrationibus Vandalorum et Alanorum usque in Africam septentrionalem, de fato Herulorum, de itineribus Langobardorum qui terras multarum gentium transierunt, inter quas ''Anthib'', de pugna cum “Amazonibus”, etc. == 20. Reconstructiones linguisticae et hypotheseon de etymologia ethnonymi Chroati == Ad rationem identitariam autoperceptionis gentis magni momenti est ''mythus originis'' sive ''fabula fundationis''. In hoc autem capite quaestionibus ethnogeneseos Chroatorum non tractabimus, neque duabus eius partibus principalibus: parte historico‑identitaria nec parte genetico‑biologica. Hic enim solummodo de etymologia nominis Chroati agimus, id est de origine ipsius vocabuli, non de origine gentis. Hoc praecipue monendum est, cum etiam historici professione haud raro in errorem incidant confundendi varias theses de origine gentis cum thesibus de origine nominis. '''Reconstructio linguistica''' per se ipsa non est probatio. Ea enim repraesentat praesumptionem, id est coniecturam in certis regulis ac formis linguisticis fundatam. Quam ob rem quamlibet huiusmodi reconstructionem rectissime hypothesin appellare oportet. '''Hypothesis''' praesumptionem significat quae mutari potest; in regularitatibus quidem nititur, sed probatione directa caret. '''Thesis''', contra, sententiam designat quam auctor quidam tuetur; haec sententia etiam falsa esse potest, sed ut “positio” quaedam formata est. Hoc vocabulum adhibetur cum ostendere volumus aliquem interpretationem quandam defendisse. '''Theoria, sensu stricte scientifico''' (in sensu stricto), systema explicationis probationibus confirmatum denotat. Cum reconstructiones linguisticae probationes directas non habeant, expositiones quae ex eis praecipue oriuntur nullo modo vocabulo theoriae scientificae contineri possunt. Antequam varias hypotheses de etymologia ethnonymi Chroati lectori proponamus, necessarium ducimus hanc terminologiam supra memoratam explanare, quae in litteris linguisticis et historiographicis saepius occurrit. Id facimus ex cautela critica, cum non pauci auctores hypotheses suas in reconstructionibus fundatas fere ut veritatem scientificam indubitatam exhibeant, id est ut “argumentum irrefragabile” thesis quam tuentur. Talis ratio methodologica — proclivitas scilicet ut hypothesis pro veritate definitiva proponatur — omnino erronea est. === 20.1 Etymologiae ethnonymi Chroati ex linguis Iranicis === Maximus Vasmer, celeberrimus linguista Germanicus et slavista, primum proposuit etymologiam ex veteri Iranico ''(fšu)-haurvata'' = “pastor”, secundum formam Avesticam ''haurvaiti'' = “pascit”; postea autem derivationem suadebat ex veteri Iranico ''hu‑urvatha'' = “amicus”. Stephanus Krizin Sakač, historicus Croaticus e Societate Iesu, nomen Chroati cum veteri Iranico ''Harahvaiti'' coniunxit, quod tempore dynastiae Achaemenidarum (Cyri Senioris et Darii), sed etiam in antiquioribus textibus Avesticis, regionem designabat partim in territorio hodierni Afganistaniae sitam. <ref>Sakač: ''O kavkasko-iranskom podrijetlu Hrvata''(''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum''), in: ''Hrvati do stoljeća VII.'' (''Croati usque ad saeculum VII''), Zagrabiae 2000.</ref> Haec regio in scriptis Avesticis ''Harahvaiti'' appellabatur, in veteri Persico ''Harahuvatis'', quod postea in Graecum translatum est ut ''Arakhosia/Arachosia''. Hoc nomen respondet Sanscritico ''sarasvati'', quod significat “aquarum copia abundans”. Regio est in valle fluminis ''Hilmend'', in parte meridiana Afganistaniae hodiernae (V. Oranskij 1988: 127). Alemko Gluhak, linguista etymologus Croaticus, affirmat formam Harahvaiti secundum regulas linguisticas solum formas dare posse: * ''*Xorъšedi, *Xorъšedja'', vel fortasse ''*Xъrošedi'', quae non congruunt cum forma reconstructa paleoslavica: * ''*Xъrvat(in)ъ''.<ref>Gluhak 1990: 296–299</ref> P. Tedesco nomen Chroat ex Iranico ''huravant'' = “solaris” derivare conatus est. Alemko Gluhak (1990), in opere ''Porijeklo imena Hrvat'' (Latine: ''De origine nominis Chroatus'') , ad hypothesin etymologicam Olegii N. Trubačev se inclinavit. In primis Trubačevi hypothesibus annorum 1960, proponebat nomen a veteri Iranico ''*harvata'' vel ''*haurvata'' ortum esse, quod cum nominibus ''Sarmatai'' et ''Sauromatai'' comparabat, ubi suffixum Sarmaticum‑Scythicum pluralis ''‑ta'' inveniebat, quod etiam in Ossetico forma ''‑tä'' exstat. Deinde formam *haurvata cum voce Avestica ''haurvatat'' = “integritas, totalitas, sanitas” comparavit. Postea, annis 1980, Trubačev alias etymologias proposuit: nomen Chroati ex Iranico adiectivo ''*har‑va(n)t‑'' ortum esse, quod significat “feminei, ii quibus feminae sunt”, idque coniungebat cum matriarchatu, qui secundum eum in regionibus circa Pontum Euxinum et Caucasum olim exstitisse putabatur, cum mulieribus bellatricibus apud Sarmatas quas iam Herodotus memorat, atque cum Amazonibus fabularum Graecarum (Trubačev 1981: 151). Trubačev praeterea etymologiam nominis quod Graeci ''Sarmatai'' scribebant ita explicat: id a forma Indo‑Arica ''*sar‑ma(n)t'' = “ii quibus feminae sunt, feminei” derivari; pars prior nominis est Indo‑Aricum ''*sar‑'' = “mulier”, quod in linguis Iranicis dat ''*har‑''. Secundum Trubačevum et Gluhakum, qui hanc hypothesin sequitur, hoc confirmatur etiam locutione in litteris Graecis reperta: ''Sarmatai Gynaikokratoumenoi'' = “Sarmatae quibus feminae imperant”. In regione Sinda, prope Mare Azoviense, inter gentes Iranicas aetate Romana etiam quaedam coetus Indo‑Arici habitabant, ubi reperta sunt nomina feminea Graece scripta: ''Saria'' (sar = mulier) et ''Maiosara''. Regina Sindica Bospori vocabatur ''Kamasaryē'', quod explicatur ut ''*kama‑sar'' = “mulier amata”. Apud modernos Ossetas servatus est vetus epos de gente heroica ''Narta''; unus e personis centralibus est ''Satana'', mater sapientissima gentis, educatrix iuvenum heroum (Abaev 1965: 84; 1979: 39–40). Praeter Ossetas, qui habentur posteri Sarmaticorum Alanorum, epos ''Nartarum'' pars est traditionis aliorum populorum Caucasicorum: Adigeorum, Kabardinorum, Abazorum, Tschetschenorum, etc. Putatur nucleum huius carminis ad tempora Scythica pertinere. Oleg N. Trubačev concludit nomen Chroati primitus ab aliqua gente Iranice loquente portatum esse, quae postea slavicizata sit (Gluhak 1990: 305). Linguista Ranko Matasović ethnonymum ''Hrvat'' e radice Iranica derivari putat, quamquam plures origines Iranicae proponuntur nec ulla omnino certa est. Inter eas probabilissima videtur esse forma Ossetica (Alanicā) *''xurvæt'', significatione “custos”, quae legibus phonologicis et morphologicis cum forma Slavica congruit.<ref>Ranko Matasović, "Ime Hrvata", in: Jezik 66 (2019), 81–97.</ref> === 20.2 Aliae hypotheses de etymologia ethnonymi Chroatus (Hrvat) === Praeter varias hypotheses Iranicas et reconstructiones etymologicas nominis ''Hrvat'', iam inde a media aetate comparuerunt aliae quoque interpretationes. Imperator Constantinus VII Porphyrogenitus, in opere suo ''De administrando imperio'' medio saeculo X conscripto, primam talem etymologiam proposuit, ubi nomen Chrobatoi (lege: Hrovatoi) deducebat a voce Graeca ''khōra/chōra'' = “terra”, videlicet per formam alternativam Chorbatoi (lege: Horvatoi), cum expositione quod “Chroati in lingua Slavonica interpretantur eos qui multas terras possident” .<ref>Gluhak 1990 : 294</ref> Thomas Archidiaconus (saec. XIII) Spalatensis, in opere ''Historia Salonitana'', protulit opinionem nomen Chroatae pertinere ad nomen incolarum insulae Curictae, quod, ut aiebat, antiquitus fuisse ''Curetes'' vel ''Curibantes''. Historicus Croaticus Georgius Rattkay (saec. XVII) putavit nomen ''Hrvat'' cum verbo Croatico ''hrvati se'' = "colluctari" coniungi.<ref>Baro nobilis Georgius Rattkay (1612–1666) primam historiam systematicam regni Croatiae composuit: ''Memoria regum et banorum Dalmatiae, Croatiae et Slavoniae'', Vindobonae, 1652.</ref> Hae interpretationes antiquiores plerumque aestimari possunt ut ingeniosae sed “popularis” indolis, non vero scientificae. Missionarius Hungaricus Timon (saec. XVIII) nomen Hrvat deducebat ab appellatione ducis Bulgarici ''Kuvrat''. Tales conatus derivandi nomen Hrvat a nomine Kuvrati iterum in saeculo XX apparuerunt. Saeculo XIX ortae sunt multae aliae etymologiae: K. Zeuss putavit nomen ex vocabulo Germanico ''haru'' = “gladius” derivari putavit (quod in Polonico, ut aiebat, exstitisset ''karwat'' = “gladius brevis”, cum revera in Polonico saec. XIV nota sit vocabulum ''charwat'' significans “custodem urbanum” Cracoviae). S. Mikucki coniunxit nomen ''Hrvat'' cum radice Sanscritica ''śarv-'' = “ferire”. P. J. Šafařik comparavit ''Hrvat'' cum formis ''xr'b't'', ''xrib't'', ''xrib'', quia Rutheni et Ucraini montes Carpaticos vocant ''Horby'', id est ''Chrby'', unde secundum eius interpretationem nomen ''Hrvati'' cum nomine Carpatum cohaereret. F. von Miklosich deducebat nomen ex ''hruv/hr’v'' = “saltatio”. L. Geitler proposuit nexum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” et ''śarvuotas'' = “loricatus”. F. A. Braun in nomine ''Harvate'' vidit formam Germanicam nominis Carpatum: ''Harfaða fjöll''. R. Much coniunxit nomen ''Hrvat'' cum forma Germanica ''hruvat'' = “cornutus”.<ref>De etymologiis saec. XIX vide: Šišić 1990 : 236–238.</ref> A. Brückner nomen comparavit cum Slovaco ''charvati se'' = “resistere”, idque cum radice Slavonica ''*sk’rv- / x’rv-'' coniunxit, quod iterum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” comparavit. Otto Kronsteiner nomen ''Hrvat'' per linguas Tataricas et Baschkiricas ad vocem Turcicam ''xərvata'' = “milites liberi” referebat, quod cum magno influxu Avarorum in ethnogenesin Croaticam coniungere conabatur. Attamen nulla harum etymologiarum, sive linguistice sive historice, satis probabilis iudicari potest. === 20.3 Etymologia nominum quinque fratrum et duarum sororum (''DAI'', cap. XXX) === == 21. De distributione cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna == Aestate anni MMXX investigationem per rete perfeci de existentia et distributione cognominis ''Horvat'' in Foederatione Russica atque in regionibus finitimis. Inquisitionem institui inspectione registrorum cognominum in indicibus telephonicis publicis. Cognomen ''Horvat'' in Foederatione Russica circiter ducentos quinquaginta homines in talibus registris repertos praebuit. Ex conspectu distributionis cognominis ''Horvat'' in tabula geographica Foederationis Russicae hunc ordinem geographicae dispersionis observavi: praeter paucos homines in regionibus urbium maximarum, ut Moscuae et Vladivostoki, plerique alii hoc cognomine inscripti collocati erant in spatio geographico inter Pontum Euxinum et Mare Caspium (directione occidente‑oriente), cum maxima frequentia in septentrione circa urbem Casani ad Volgam in Tatarstania, et cum altera maxima frequentia in meridie, in regione Reipublicae Kabardinensis in Caucaso. '''Quod ad distributionem cognominis ex ethnonymo derivati attinet, regula observata est quae docet cognomina ex nomine gentis dominantis vel indigeni in ipsa regione illius gentis raro exsistere; maxima vero frequentia talium cognominum plerumque invenitur in regionibus et terris finitimis. Haec regula in ipsa Croatia confirmatur: in ora Adriatica cognomen Horvat fere nusquam occurrit in regione pristinae Croatiae, in Dalmatia, Liburnia et in occidentalibus partibus Bosniae et Hercegovinae; contra vero in Croatia septentrionali, in terris mediaevalis Slavoniae, ubi multi profugi ex parte meridiana Croatiae (a Turcis Osmanlis fugientes) se receperunt, cognomen ''Horvat'' frequentissimum est. Praeterea, praeter Slavoniam veterem, cognomen Horvat est frequentissimum in Slovenia hodierna, deinde in Hungaria atque in aliis regionibus vicinis, quo Croatae saeculis XV et XVI migraverunt hostibus Osmanlis effugientes. His rebus ad distributionem cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna relatis, quaestionem ponere licet: quos inde exitus colligere possumus? Emanat conclusio cognomen ''Horvat'' hodie frequentissimum esse in regionibus quae margines, peripherias et vicinitates terrarum antiquorum Sarmatarum et Alanorum repraesentant, scilicet — ut supra dictum est — in regione Tatarstaniae ad Volgam in septentrione (cuius centrum est urbs Casania) et in regione Reipublicae Kabardinensis in meridie. Ipsa distributio cognominis ''Horvat'' in his regionibus, cum quadam “vacuitate” in medio, casu tribui non potest. '''Agitur enim de cognomine ex ethnonymo quodam Sarmatico derivato, verisimiliter ex forma ''Horvata'' (nominativo plurali in linguis Sarmaticis). ===21.1 De regno Alaniae aetate media et de Ossetibus hodiernis === Praeterea notum est regnum Alaniae aetate media situm fuisse in spatio inter Pontum Euxinum ad occidentem, Mare Caspium ad orientem et Caucasum ad meridiem. Quare non est mirum cognomen Sarmaticum ''Horvat'' frequentissimum apparere in regionibus vicinis illi territorio. Regnum Alaniae et militariter et demographice magna ex parte deletum est tempore incursioni Mongolicae saeculo XIII. Osseti hodierni habentur posteri Alanorum, quod lingua hodierna Ossetica demonstrat, quae ad ramum linguarum Iranicarum orientalium pertinet atque multa archaica elementa servat, praesertim in phonologia et morphologia. Propter haec conservativa et archaica proprietates lingua Ossetica hodierna una est ex proximis cognatis linguae Avesticae antiquae, qua conscriptae sunt sacrae litterae Avesta, fundamentum religionis Zoroastrianae (propheta Zarathustra). Notandum est linguam Avesticam ad ramum Iranicum orientalem pertinere, dum lingua Persica antiqua ad ramum Iranicum occidentalem refertur. Item memorare oportet nomina Osseti et Osseticus esse exonyma internationaliter recepta, ex lingua Georgiana derivata, ad post‑Alanicos loquentes designandos. Nomina autem propria quibus Osseti se ipsos et linguam suam appellant sunt Iron et Digor. === 21.2 De investigationibus geneticis Ossetorum === Recentissima investigationes geneticae ostendunt Ossetos hodiernos esse posteros Alanorum antiquorum praecipue per lineas femineas (mtDNA), cum lineae masculae (Y‑chromosoma) magna ex parte ad haplogrupos masculos Caucasi indigenos hodie pertineant. Quod, collatum cum inventis archaeogeneticis e.g. ex urbe Tanaide ad Tanaim, id est, ex tempore ante incursionem Mongolicam (saec. XIII) et ante incursionem Hunnicam (circa annum CCCLXX p.Chr.n.), suadet magnam partem originariae populationis Sarmatico‑Alanicae masculinae evanuisse: sive migratione sive cladibus bellicis. Verum tamen videtur feminas Alanicas satis autonomia et constantia praeditas fuisse — fortasse exemplo Amazonum Sarmaticarum — ut identitatem Sarmaticam per traditiones et linguam servarent. Agitur hic de una ex quaestionibus maxime curiosis in archaeogenetica Iranica: de discontinuitate linearum mascularum et de continuitate linearum feminearum apud Alanos. Hoc congruit cum studiis recentissimis (2019–2024), quae demonstrant Ossetos hodiernos per lineas femineas (mtDNA) continuitatem ostendere cum populis sepulcrorum Sarmaticorum et Alanorum seriorum (haplogrupis H, U, J, T cum eisdem subcladibus), cum conservatione frequentiarum, unde sequitur lineas femineas Osseticas hodiernas praecipue Alanicas esse. Contra vero lineae masculae (Y‑DNA) rupturam manifestam exhibent: Osseti hodierni habent haplogrupos masculos Caucasi indigenos, scilicet G2a, J2, R1b‑L23 Caucasicam, I2c, E1b Caucasicam; cum Alani et Sarmatae antiqui habuerint praecipue R1a‑Z93, R1b‑Z2103, Q1b, J2a, G2a, sed in subcladibus aliis quam haplogrupi Caucasici hodierni. <ref> Ad historiam geneticam Sarmatarum, Alanorum atque Ossetorum hodiernorum illustrandam consulantur hi labores scientifici: Boulygina et al., ''The Genetic Legacy of the Alans'' (Journal of Human Genetics, 2014); Kushniarevich et al., ''Genome-wide analysis of medieval Alans'' (Nature Scientific Reports, 2018); Khokhlov et al., ''Ancient DNA from Tanais'' (Archaeological and Anthropological Sciences, 2019); Wang et al., ''Ancient DNA from the North Caucasus'' (Current Biology, 2020); Lazaridis et al., ''The Genetic History of the Caucasus'' (Cell, 2023); Balanovsky et al., ''The Genetic Structure of Modern Ossetians'' (American Journal of Physical Anthropology, 2012). </ref> == 22. Conclusiones == <div style="text-align:center;"> [[File:Europe relief map showing the historical distribution of ethnic groups named Croats (9th–10th century).jpg |thumb |650px |alt=Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos. |Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos.]] </div> In hoc opere haec praecipue monere volumus: quamquam in chartis historicis saeculi undevicesimi atque circa annum 1900 Chroatia Alba pertinaciter in occidentali Ucraina collocatur, fontes historici — praesertim Chronicon Nestoris (saeculo XI exeunte / XII ineunte) — talem collocationem non sustinent. Nestor Kioviensis Chroatos, qui in Russia Kioviensi (hodierna Ucraina) habitabant, numquam “Albos” appellat, sed simpliciter Chroatos, Hr’vate, etc. Unico autem loco, ubi nomen “Chroati Albi” profert, eos cum “Serbis et Horutanis” coniungit, id est cum gentibus extra fines Ducatus Russiae Kioviensis positis. '''Conclusio 1: Chroati in regione veteris Russiae Kioviensis (hodierna Ucraina) non sunt “Chroati Albi”, sed Chroati tantum. Opus “De administrando imperio” Constantini VII Porphyrogeneti duas narrationes de Chroatis et de terra unde venerunt continet, in capitulis XXX et XXXI. Terram illam Porphyrogenetus aperte “Chroatiam Albam sive Magnam” nominat, eamque usque ad tempus quo opus conscribebat (circa annum 950) non fuisse christianam affirmat. Hoc testimonium regionem Bohemiae excludit, cum Bohemia iam saeculo IX exeunte per Moraviam christianitatem recepisset, atque saeculo X ineunte pro terra christiana haberetur. Quare collocatio Porphyrogeneti “Chroatiae Albae” in terris ad septentrionem et orientem Bohemiae quaerenda est. Praeterea, data capitulorum XXX, XXXI et XXXII locum Chroatiae Albae delineant: ab occidente Franci eos invadunt; ad fines Boiki (= Bohemia = Čechia) cum Serbis Albis sive non christianis et cum Francis confinia habent. Haec descriptio Chroatas Albas in hodiernam Poloniam meridio‑occidentalem, ad triquetrum Bohemiae, Poloniae et Germaniae, collocat.<ref>Propter rerum gestarum vicissitudines, fines Poloniae hodiernae, anno 1945 constituti, motum civitatis Germanicae versus orientem territorialiter sustulerunt; quare fines Poloniae hodiernae magna ex parte cum statu inter civitates exeunte saeculo X congruunt.</ref> Porphyrogenetus etiam scribit Chroati Albi cum Ungaris vicinos esse: in uno loco dicit Ungaros eos oppugnare, in alio vero cum eis in affinitate et amicitia vivere. Id verum esse potest tantum de Chroatis qui in immediato vicinatu Hungariae saeculo X ineunte et medio habitabant, quod maxime ad Poloniam meridianam spectat, ad tractus qui hodie cum Slovacia terminantur, cum Ungari post adventum in Pannoniam etiam Slovaciam tenuerint, quae tum “Hungaria Septentrionalis” vocabatur. Denique Porphyrogenetus refert Chroatas Albas ab oriente a Pečenegis oppugnari et spoliari. Hoc testimonium maxime ad Chroatas in Ucraina occidentali spectare potest, minus ad Chroatas in Polonia meridiana, et minime ad Chroatas in Polonia meridio‑occidentali, qui cum Francis, Serbis Albis (Lusaticis) et Bohemis confinia habebant. Ex hac geographia Porphyrogeneti apparet “Chroatiam Albam” amplum spatium esse inter Germaniam (Franciam) ad occidentem, Hungariam/Slovaciam ad meridiem et Ucraine occidentales ad orientem situm. '''Conclusio 2: Porphyrogeneti nomen “Chroatia Alba” ad regiones hodiernae Poloniae meridio‑occidentalis et meridianae spectat. Mentio autem Pečenegorum, qui Chroatiam Albam ab oriente oppugnare dicuntur, indicat Porphyrogenetum non solum Chroatas in Polonia meridiana atque meridio‑occidentali, sed etiam eos in Ucraina occidentali, id est in veteri Ducatu Russiae Kioviensis, ad notionem Chroatiae Albae pertinere existimasse. Narratio de Chroatis etiam in legendis Bohemicis occurrit, quae vitam sancti Venceslai (lat. Wenceslaus) referunt, quem anno 935 frater eius germanus, Boleslaus I Crudelis (Bohemice: Boleslav I. Ukrutný, † 967), interfecit. Mater eorum, Drahomira (Dragomira), metu perculsa post caedem filii “ad Chroatos” sive “in terram Chroatorum” confugisse memoratur. Chronicae Bohemicae, sicut Chronicon Dalimili saeculi XIV, originem ipsius gentis Bohemicae ex terra Chroatorum (''Charvaty'') deducere conabantur; quod non ad Chroatiam Adriaticam spectat, sed ad Chroatiam in regionibus hodiernae Poloniae sitam, in vicinitate Serborum Lusaticorum in Germania orientali. Documentum Bohemicum gravissimum, quod duas ipsas Chroatorum coetus inter alia Slavica tribus commemorat, est ''Pivilegium de fundatione episcopatus Pragensis'', quod Cosmas Pragensis in sua Chronica Boemorum (saeculo XII ineunte) tradidit. Ipse textus Pivilegii, saeculo XI exeunte conscriptus, fines episcopatus tempore fundationis anno 973 describit. In eo refertur ad quas gentes, flumina et urbes fines Pragensis episcopatus pertineant. Ita legitur fines ad septentrionem usque ad: “… ''Psouane, Chruati et altera Chrowati, Zlasane…''”. Graphia in variis codicibus et editionibus Cosmae diversa est: alibi invenitur "''Ghrvvati et altera Chrowati''"; alibi pro ''Zlasane'' legitur ''Slazane'', etc. Ex hoc Pivilegio apparet duas Chroatorum coetus ad septentrionem Bohemiae vixisse, in ambitu tribuum Silesiacarum Poloniae (Slasane/Zlasane = Silesiani). Quamquam textus eos iuxta memorat, parum verisimile est eos fuisse immediatos vicinos. Quod eo magis confirmatur, cum ''Pivilegium'' dicat episcopatum Pragensis anno 973 complecti etiam urbem Cracoviam totamque provinciam Cracoviensem in Polonia meridiana, atque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Strij protendi.<ref>Bugus, qui Occidentalis Bugus appellatur, flumen est quod in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit atque hodie parte cursus sui fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit; postea vero ad occidentem vergit, in Podlasia Polonica et deinde in Mazovia decurrens, ubi septentrione Varsoviae in Vistulam influit. Stryj flumen est in Ucraina occidentali quod in Carpathiis Silvestribus oritur, prope fines hodiernos Poloniae et Ucrainae apud vicum Užok fluit atque in Dniestrum (Tyras) se exonerat. Superior autem cursus Stryj nonnihil prope fines Poloniae et prope fontem fluminis San in Polonia austrorientali transit, et circiter sexaginta chiliometris ad occidentem a superiore cursu Stryj fines Slovaciae reperiuntur. Itaque Stryj flumen in Ucraina occidentali situm est, prope fines Poloniae et Slovaciae.</ref> Nonnulli existimant nomen fluminis quod iuxta Bug memoratur non esse Strij, sed Styr, flumen quod per regiones Voliniae circa urbem Rivne fluit. Nos autem censemus talem interpretationem fines episcopatus nimis in orientem protrahere, in territorium quod tum sub potestate Russiae Kioviensis erat, quae eo tempore necdum christianitatem publice receperat. Nam propagatio et receptio christianitatis in medio aevo initio a principibus et ordinibus superioribus ad inferiores ordines societatis descendebat. '''Conclusio 3: Ex ''Pivilegio fundationis episcopatus Pragensis'' discimus duas coetus Chroatorum in hodierna Polonia meridiana vixisse: unum ad septentrionem Bohemiae, inter tribus Silesiacas ad orientem et Serbos Lusaticos ad occidentem; alterum vero coetum Chroatorum verisimiliter in regionibus ad meridiem vel meridio‑orientem Cracoviae habitasse. Cosmas Pragensis in descriptione finium episcopatus Pragensis ad annum 973 etiam memorat Cracovam civitatem cum omnibus regionibus ad praedictam urbem pertinentibus ad meridiem cum Hungaris confinare. Meminisse autem oportet montes Beskidas et Tatrae ad meridiem Cracoviae sitos esse, ubi etiam ''Babia Gora'' eminens reperitur, quae fortasse Porphyrogeneti ''Bagibareia'' fuisse potest. Porphyrogenetus praeterea scribit principem Zachumliae saeculi X ineuntis, Michaelem, originem familiae suae ex regionibus circa Vistulam deducere. Toma Archidiaconus Spalatensis, quamquam saeculo XIII medio scribit, independenter a Porphyrogeneto, memorat adventum septem vel octo generum nobiliorum ex regionibus Poloniae. '''Conclusio 4: Christianitas in Poloniam anno 966 publice pervenit, cum dux Poloniae Mieszko I (960–992) baptizatus est, ut matrimonium cum principissa Bohemica Dubravka contrahere posset. Mieszko origine fuit dux regionis quae “Magna Polonia” appellatur, in parte Poloniae media‑occidentali sita (urbes primariae: Gneznensis, postea Posnania). Regiones autem Poloniae meridianae circa Cracoviam, necnon partes Silesiae meridio‑occidentales, Poloniae adiunctae sunt usque ad annum 990, quod fuit effectus expeditionum Mieszkonis. Hoc est confirmatio addita quod regio Poloniae circa annum 950, cum Porphyrogenetus opus suum ''De administrando imperio'' conscribebat, adhuc pagana erat et non christiana. Quare regiones Poloniae meridianae et meridio‑occidentales sunt locus ubi Chroatia Alba collocari potuit. Ex Chroatia Alba Chroati, in societate cum aliis Slavonicis gentibus, ad meridiem migraverunt per Bohemiam in Austriam meridionalem hodiernam (mediaevalem Carantaniam), ubi multa toponyma Slavica reperiuntur, inter quae Crowati, Chrouatti, etc., etiam pro regionibus amplioribus, sicut area latior circa Klagenfurtum. Testimonium toponymiae Slavicae et nominum ad Chroatos pertinentium invenitur in appellatione pagi maioris (pagus Chruuati) in regione circa Klagenfurtum, quod confirmatur in pluribus documentis imperatorum Ottonis I, II, III saeculi X, quae in tabulis geographicis Germaniae fideliter expressa sunt. Ob migrationes ad occidentem et meridiem ex Chroatia Alba (Polonia), quaedam loca a Chroatibus frequentius habitata sunt, alibi vero pauca tantum vici Chroatorum exstiterunt, ut videtur in regionibus circa Lipsiam et Hallam in Germania orientali. '''Conclusio 5: Chroatia Alba, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae et meridio‑occidentalis sita, pars fuit amplioris spatii habitationis coetuum nomine Horvat /Hrovat /Harvat /Hrvat insignium. Chroati Albi ex Polonia meridiana in minoribus coetibus inter Slavos Germaniae orientalis migraverunt, in regiones circa Lipsiam et Halleam; minores partes Chroatrum, ut toponymia confirmat, etiam in territorio Bohemiae permanserunt, quae in itinere eorum ad meridiem sita erat. Item, pars Chroatorum in migratione ad meridiem in Karantania Austriaca remansit. Maximus autem et orientalissimus coetus Chroatorum sunt Chroati in Ucraina, quos non “Chroatos Albas”, sed simpliciter Chroatos appellare oportet, ut fontes testantur. Ergo, non igitur de uno continuo territorio agitur, sed de coetibus Chroatorum in magno spatio dispersistis, intermixtis cum aliis Slavonicis gentibus, quod fuit effectus migrationum. Toponyma cum nomine Chroatus (''Hrvat'') etiam in regionibus vicinis reperiuntur: in Slovenia, Serbia (Hrtkovci), aliis locis Balcanicis, usque ad Graeciam. '''Conclusio 6: Iter et directio migrationis Chroatorum. Imago generalis migrationum Chroatorum, quae ex his investigationibus emergit, talis est: ex Ucraina Chroati ad occidentem migraverunt per Poloniam meridionalem (Chroatia Alba) usque ad Bohemiam, atque inde per Austriam meridionalem (Carantania/Koruška) usque ad litora Adriatica. '''Conclusio 7: Illi Chroati qui in septentrione, in “Magna” vel “Alba Chroatia”, permanserunt, tempore in processu ethnogeneseos pars nationum ibi viventium facti sunt: imprimis Polonorum. Hodie reliquiae loquentium Slavice in regione Austriae Koruškae (antiqua Carantania) se declarant ut pars minoritatis nationalis Slovenicae, quod non est mirum, cum Slovenia eis per plus quam mille annos vitae et evolutionis proximum et linguisticum et geographicum spatium fuerit, cui physice immediate adhaerebant. Quamquam incolae antiquae Carantaniae ad varias Slavicas gentes pertinere videntur, Chroati inter Slavos Karantaniae sunt una ex coetibus documentis optime testatis. Chroati in Ucraina paulatim non assimilati sunt, sed transformati, in iis regionibus ubi habitabant, cum de magnis coetibus Chroatorum ageretur, circa magna oppida mediaevalia congregatis. '''Conclusio 8: Identitas nominalis Chroatorum in Ucraina per tempora mutata est: a regionali identitate Galiča/Haličizne saeculis XII et XIII, cum illa loca Lavovi/Lvivi et Galiči ad gradum regni elevata sunt post dissolutionem Russiae Kioviensis et post atque inter incursiones Mongolicas (quae non erant eventus unici, ut interdum putatur), usque ad formationem separatae identitatis “rutenae” sive “rusinicae” apud Ucrainenses occidentales in Podnestrovlio superiore, circa montes Carpathos atque in Podolia.<ref> Anno 1253 Danijel Romanovič, princeps Galiciae et Volhiniae, coronatus est a papa Innocentio IV., quo facto Ducatus Galiciae‑Volhinensis ad dignitatem Regni Ruteniae evectus est. Cf. ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Daniel Romanovich”, accessum die 21 Oct. 2026; vide etiam ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Roman Mstislavich”. </ref> Identitas Ucrainensium occidentalium Rutenae sive Rusiči sive Rusini iterum subdividitur in: Lemki, Boiki et Hutsuli. = = == Notae == <references/> == Notae == <references/> [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Geographia]] r3mjg7oizrylb5acuaksrstsgg5wkbd 285591 285590 2026-10-25T14:24:10Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana */ 285591 wikitext text/x-wiki [[Coronus Tenebrosius]] = DE SITU CHROATIAE ALBAE SIVE MAGNAE = == 1. Introductio == Vetustissimus fons historicus, qui de adventu Croatarum in hodiernam patriam deque regione unde profecti sunt narrat, est opus imperatoris Byzantini<ref> Nomina historiographica Byzantium, Imperium Byzantinum atque Imperium Romanum Orientale a recentioribus historicis inducta sunt, ut facilius designaretur civitas quae post annum 476 unica pars Imperii Romani superstes mansit, potestate politica, administrativa et militari. Imperator Constantinus circa annum 330 novam urbem condidit, Constantinopolim, in loco veteris coloniae Graecae Byzantion, unde etiam nomen Byzantii ortum est. Civitas fere mille annos (476–1453) exstitit atque regiones hodiernae Graeciae et Asiae Minoris complexa est. Religio publica orthodoxa erat, et saeculo VII lingua Graeca locum linguae Latinae tamquam linguae officialis occupavit. Nomen publicum civitatis erat Graece ''Basileia tōn Rhōmaiōn'', Latine autem ''Imperium Romanum''. </ref> Constantini VII Porphyrogeniti (905–959), quod titulo Latino ''De administrando imperio'' inscribitur. Opus Graece primum conscriptum est, sed titulum Latinum ''[https://archive.org/details/porphyrogenitus-1967-dai/page/153/mode/2up De administrando imperio]'' posteriores Europae editores et curatores ei attribuerunt.<ref> Primum opus ''De administrando imperio'' typis editum Ioannes Meursius anno 1611 curavit. Hic autem textus Latinus hodie ad usus investigationis academicae non adhibetur, cum multas errores atque deviationes contineat. Vide editionem digitalem: [https://archive.org/details/constantiniimper00cons ''Constantini Imperatoris Porphyrogeniti De administrando imperio'' (textus Latinus, 1611)]. </ref> Imperator Constantinus librum suum commentarium esse voluit atque fidelem notitiarum thesaurum de populis et regnis vicinis, destinatum filio suo minori et heredi Romano (938–963). Ex ipsis testimoniis operis colligitur librum inter annos 948 et 952 compositum esse, unde annus circiter 950 vulgo pro tempore originis ponitur. Capita tricesimum et tricesimum primum operis ''De administrando imperio'' (breviter: DAI) continent ''origo gentis'' Croaticae, id est narrationem de origine populi. Croatae non sunt solus populus Slavicus qui traditionem de “terra unde venerunt” ad sedes hodiernas conservat.<ref> Traditio Bohemica quoque narrationes de origine gentium servat (ut in Chronico Dalimiliano, saeculo XIV conscripto). Nestor, chronicarius Kioviensis (fine saeculi XI et initio XII), primam historiam de origine Slavorum exhibet. Priscam sedem gentis in regione Danubiana constituit, unde, secundum eum, Slavi sub pressione Vlahorum sive Volohorum (forsitan Romanorum, qui ad terras medii et inferioris Danubii advenerunt; attamen fieri potest ut ad Celtas sive Gallos referatur, quorum expansio saeculo IV a. Chr. n. facta est) versus septentrionem migraverint, in loca circa Vistulam sita. Nestor affirmat ex ea migratione ortos esse Ljahos sive Lahi (Lehos), id est gentes Slavicas Polonicas, atque ex iis Radimicios et Viaticios, populos Slavicos orientales. </ref> Attamen narratio Porphyrogeniti de origine et adventu Croatarum ad Adriaticum, in duabus versionibus exposita, multis differentiis atque contextu historico certo (Avaris, imperatore Heraclio /610–641/) a ceteris huiusmodi traditionibus Slavicarum gentium discrepat. '''De appellatione “Chroatia Alba sive Magna” ''' Notio “Chroatia Alba sive Magna”, quae etiam in titulo huius operis posita est, ex ipso Porphyrogeniti libro proficiscitur, ubi in extremo capitis XXXI haec leguntur: '''''Ὅτι ἣ μεγάλη Χρωβατία, ἣ καὶ ἄσπρη ἐπονομαζομένη, ἀβάπτιστος τυγχάνει μέχρι τῆς σήμερον, καθὼς καὶ οἱ πλησιάζοντες αὐτὴν Σέρβλοι.'' Quod Latine reddi potest: '''''Quoniam Chroatia Magna, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem abaptista permanet, sicut et Serbli, qui ei proximi sunt.'' Nonnulli auctores atque investigatores, qui Porphyrogeniti textum diligenter tractaverunt, existimant vocem Graecam ἡ μεγάλη praeter sensum proprium “magna” etiam significationem “vetus” habere potuisse, fortasse sub influxu usus Latini vocabuli maior (cuius significatio est: 1. maior, 2. natu maior, id est senior). Nam in ethnographia Byzantina adiectivum μεγάλη non solum magnitudinem, sed etiam vetustatem significare solet, id est regionem primigeniam et matrem. Hoc sensu cum Latino maior congruit, qui in scriptis geographicis et ethnographicis Romanis frequenter in sensu “antiquior”, “primigenius”, “originarius” adhibetur. Quam ob rem pars investigatorum censet vocem Porphyrogeniti ἡ μεγάλη Χρωβατία interpretandam esse ut “Chroatia primigenia” sive “vetus Chroatia”, non autem necessario ut “magna” in sensu spatii vel amplitudinis. Hic propositum est, ex iis quae in fontibus historicis continentur (varia documenta, chronica atque annales), locum geographicum Chroatiae Albae sive Magnae determinare. Ad hanc rem perficiendam, praeter testimonia de Chroatis in documentis et scriptis historiographicis expressa, adhibebimus quoque cognitiones ex toponymia, hydronymia, anthroponymia, necnon inventa recentioris linguisticae atque archaeologiae.<ref>https://hal.science/hal-02902087/file/Kazanski_Archaeology-Slavic%20Migrations_2020.pdf</ref> <center> [[File:Location of White Croatia and White Serbia in 560.jpg|700px |alt=Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 |Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 secundum fontes aevi medii]] </center> == 2. De administrando imperio: Caput XXX (pars de Chroatis) == '''Οἱ δὲ Χρωβάτοι κατῴκουν τηνικαῦτα ἐκεῖθεν Βαγιβαρείας, ἔνθα εἰσὶν ἀρτίως οἱ Βελοχρωβάτοι. '''Μία δὲ γενεὰ διαχωρισθεῖσα ἐξ αὐτῶν, ἤγουν ἀδελφοὶ πέντε, ὁ τε Κλουκᾶς καὶ ὁ Λόβελος καὶ ὁ Κοσέντζης καὶ ὁ Μουχλώ καὶ ὁ Χρωβάτος, καὶ ἀδελφαὶ δύο, ἡ Τούγα καὶ ἡ Βουγά, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτῶν ἦλθον εἰς Δελματίαν, καὶ εὗρον τοὺς Ἀβάρεις κατέχοντας τὴν τοιαύτην γῆν. '''Ἐπὶ τινὰς οὖν χρόνους πολεμοῦντες ἀλλήλους, ὑπερίσχυσαν οἱ Χρωβάτοι, καὶ τοὺς μὲν τῶν Ἀβάρων κατέσφαξαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὑποταγῆναι κατηνάγκασαν. Ἐκ τοτέ οὖν κατεκρατήθη ἡ τοιαύτη χώρα παρὰ τῶν Χρωβάτων, καὶ εἰσὶν ἀκμὴν ἐν Χρωβατίᾳ ἐκ τῶν Ἀβάρων, καὶ γινώσκονται Ἀβάρεις ὄντες. '''Οἱ δὲ λοιποὶ Χρωβάτοι ἔμειναν πρὸς Φραγγίαν, καὶ λέγονται ἀρτίως Βελοχρωβάτοι, ἤγουν Ἄσπροι Χρωβάτοι, ἔχοντες ἴδιον ἄρχοντα· ὑπόκεινται δὲ Ὧτῳ, τῷ μεγάλῳ ῥηγὶ Φραγγίας, τῆς καὶ Σαξίας, καὶ ἀβάπτιστοι τυγχάνουσιν, συμπενθερίας μετὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἀγάπας ἔχοντες. '''Ἀπὸ δὲ τῶν Χρωβατῶν, τῶν ἐλθόντων ἐν Δελματίᾳ, διεχωρίσθη μέρος τι, καὶ ἐκράτησεν τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Παννονίαν· εἶχον δὲ καὶ αὐτοὶ ἄρχοντα αὐτεξούσιον, διαπεμπόμενον καὶ μόνον πρὸς τὸν ἄρχοντα Χρωβατίας κατὰ φιλίαν. <ref>Editio Graeco‑Anglica: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gyula Moravcsik, vers. Anglica Romilly Jenkins, Dumbarton Oaks Texts I, Washingtoniae, 1967 (repr. 1993).</ref> Translatio nova Latina (secundum textum Graecum):<ref>Translatio a Coronō Tenebrōsiō facta.</ref> Chroati<ref>Translitteratio Latina. Porphyrogenitus scribit '''Χρωβάτοι''', quod Latine translitteratur ut '''Chrobatoi'''; ob vitacismum autem β ut [v] pronuntiatur, unde lectio ['''Hrovatoi'''], formae Croaticae hodiernae '''Hrvati''' (nom. pl.) proxime respondens. Forma ''Croati'' (nom. pl.) ex antiquiori forma ''Chroati'' orta est (cf. dux Chroatorum in [[Privilegium ducis Tirpimiri]]), quae ipsa a primigenio ''Chrovati'' provenit. Sonus autem /v/ in Latino saepe omittitur in adaptatione vocabulorum externorum, unde transitus '''Chrovati'' → ''Chroati'' → ''Croati'''. In linguis Slavonicis occidentalibus et orientalibus variae formae radicis occurrunt: in linguis Polonica, Ucrainica, Russica frequentissima est forma '''Horvati''' (radix ''hor-''), dissimilis occidentalibus formis '''hro-, cro-, chro-, kro-''', quae in linguis Germanicis et Romanicis praevalent. Haec permutatio vocalis /o/ explicari potest per phaenomenon phonologicum '''metatheseos liquidae''', quo vocales locum permutare possunt, cum iuxta liquidas /r/ vel /l/ consistant. '''Metathesis liquidae''' fuit communis et actuosa mutatio phonologica in antiquioribus periodis formationis linguarum Slavonicarum. '''In linguis Slavonicis orientalibus''' (Russica, Ucrainica) '''metathesis liquidae''' nonnumquam ad phaenomenon '''plērophoniae''' (punoglasje) duxit, quo vocalis /o/ duplicatur: ''glova → golova; *gord → gorod → grod''. Quaedam formae in linguis Bohemica et meridiano‑Slavonicis '''ad quantitativam vocalis productionem''' evolverunt, ut in exemplo ''grod → grad''. Eiusmodi leges phonologicae verisimiliter etiam in evolutione ethnonymi '''Horvat → Hrovat → Hr’vat''' operatae sunt. In regionibus Croatiae septentrionalibus ('''dialectus kajcavicus''') frequens erat forma '''Horvat''', dum in Dalmatia ('''dialectus chakavicus''') forma '''Harvat''' adparebat. Utraque forma ex antiquiori '''H’rvat''' (ubi ’ = semivocalis, ''jer'' in lingua '''paleoslavica''' et in lingua '''Slavica ecclesiastica antiqua''') derivata esse censetur. In lingua Croatica hodierna, intra fines '''dialecti Shtokavicorum''', evoluta est forma hodierna '''Hrvat'''.</ref> autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt '''Belochrovati''' (Albichroati). Una autem gens ab eis seiuncta, quinque scilicet fratres Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo et Chrobatos, itemque duae sorores Touga et Bouga<ref>Nomina Croatorum e textu Graeco translitterata sunt: Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo, Chrobatos, Touga, Bouga. Proposita lectio ad normam phoneticam: [Klukas, Lovelos, Kosentsis, Muhlo, Hrovatos, Tuga, Buga].</ref>, cum suo populo ab illis discedentes, in Dalmatiam venerunt ibique Avaros invenerunt terram illam obtinentes. Cum vero inter se per aliquot annos bellarent, Croatae superiores facti sunt: quosdam Avarorum trucidarunt, reliquos autem ad dicionem redigere coegerunt. Ex eo igitur tempore ea regio a Chroatis possessa est; suntque adhuc in Chroatia quidam Avarorum posteri, qui Avaricam originem ostendunt. Reliqui autem Chroatī apud Franciam manserunt, et nuncupantur hodie Belochrovatī, id est Albi Chrovatī, proprium principem habentes. Subiciuntur vero Otoni, magno regi Franciae atque Saxoniae, et inconditi (i.e. nondum baptizati) sunt, affinitates cum Turcis (id est: cum Hungaris) contrahentes atque amicitias cum eis colentes.<ref>Porphyrogenitus vocabulum Turcos ad Hungaros refert (circa annum 950), more Byzantinorum saeculi X, qui gentem Hungarorum nomine ''Τούρκων'' appellare consueverant.</ref> Ex Chroatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam; habent autem et ipsi principes suae potestatis, qui tantum ad principem Chroatiae amicitiae causa legatos mittunt. == 3. Analysis et interpretatio: Quid est Bagibareia? == '''Chroati autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albichroati). Multi investigatores putant “Bagibareiam” revera esse Bavariam. Alii autem monuerunt “Bagibareiam” Bavariam esse non posse, cum imperator Porphyrogenitus in ceteris operibus suis ad designandam Bavariam alio nomine utatur; in opere ''De thematibus'' Porphyrogenitus pro Bavaria voce Graeca ''Baioure'' utitur; idem monuit etiam Stephanus Krizin Sakač in opere Constantini ''De caerimoniis aulae Byzantinae''.<ref>Sakač, ''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum'', in: Croati usque ad saeculum VII, Zagrabiae 2000.</ref> Quoad vocabulum Bagibareia, haec cognoscenda sunt. In lingua Graeca antiqua littera β (Latine translitterata ut B, b) sonum /b/ repraesentabat; sed mutationes phonologicae in Graeco sermone vivo effecerunt ut in aevo Byzantino medio sonus /b/ in vocabulis Graecis ut /v/ pronuntiaretur: quod “vitacismus” appellatur. Scriptores autem aetatis Byzantinae, cum sonum /b/ in vocabulis externis et nominibus exprimere vellent, littera β adhuc saepe utebantur; demum postea paulatim adhiberi coepit combinatio litterarum mp ad sonum /b/ notandum, ut in exemplo tituli Croatici “ban”, qui Graece ut "mpanos" scribitur.<ref>Kinnamos, secretarius imperatoris Manuelis Comneni (1143–1180), solus praeter Porphyrogenitum est Graecus qui banum memorat; eum scribit ut ''mpanos''. Etiam in lingua Neo‑Graeca sonus /b/ per coniunctionem litterarum "mp" exprimitur.</ref> Porphyrogenitus igitur in scriptis suis littera β (B, b) adhuc utitur ad utrumque sonum exprimendum: et ad sonum /v/ et ad sonum /b/. Exemplum huius duplicis usus litterae β est nomen quod pro Croatis scribit: ''Chrobatoi'', quod sane legi debet ut ''Hrovatoi''. Praeterea altera mutatio phonologica, quae in lingua Graeca aetate Byzantina facta est, fuit conversio veteris Graeci coetus phonici /gi, ge/ in sonum /j/; exempli gratia, vox antiqua ''hagia'' Byzantino tempore pronuntiatur ut [aja]. Itaque etiam in vocabulo ''Bagibareia'' possibilis est lectio [''Bajvaria''].<ref>Praesertim, si monophthongizationem diphthongorum Graecorum veterum consideremus, quae plerumque efficiebatur aequatione valoris phonici ad secundum elementum diphthongi (hoc in casu: ei → /i/). Quare in voce ''Bagibareia'' lectio [''Bajvaria''] ex pronuntiatione orta est.</ref> Si possibilitatem consideremus auctorem partis de Chroatis in capite XXX ab auctore capitis XXXI diversum esse, tum fieri potest ut ille secundus auctor alio nomine pro Bavaria usus sit quam ipse Porphyrogenitus, qui in scriptis suis “Baioure” pro Bavaria adhibet. Nihilominus non est necesse omnino de altero auctore aut de interpolatione posteriore cogitare: prorsus fieri potest ut ipse imperator in archivis suis duo diversa relationes scriptas de Chroatis habuerit easque simpliciter transcripserit. Altera possibilitas significationis nominis “Bagibareia” esset nomen montis “Babia gora” (Graece: Babeia oreia), quod Constantinus, sive scriptor capitis XXX, ad auris perceptionem accommodavit et ita consignavit. In mundo Slavico hodie plures montes nomine Babja gora exstant, quorum unus maior est [https://en.wikipedia.org/wiki/Babia_G%C3%B3ra Babia Góra] in triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae. <center> [[File:8maja2006 babiagora 035.jpg|600px|alt=Babia Góra|Babia Góra – conspectus e parte Polonica]] </center> == 4. Thesis de Chroatia Alba in territorio Carinthiae mediaevalis, id est provinciae hodiernae Austriae Kärnten == Iam saeculo XIX interpretes et commentatorum Porphyrogeniti, ut Arminius Pavić (1844–1914), existimaverunt ''Bagibareiam'' significare “Babja gora”; Pavić autem putavit eam montem in hodierna Slovenia esse, trans flumen Cupam situm. Ex quo sequeretur Chroatas ante adventum in Dalmatiam in provincia Norico, sive in mediaevali Carantania<ref>Latine: ''Carantania'' sive ''Carentana'' sive ''Carinthia''; lingua Germanica: Kärnten, lingua Croatica: Koruška, in Austria australi.</ref>, habitasse, ubi testatum est exsistere toponyma nomen Chroatarum continentia, necnon totam regionem latiorem circa oppidum ''Klagenfurt'', quae in veteribus tabulis geographis ''Crowati'' appellatur.<ref> Tabula geographica – Spruner–Menke Atlas (In Nomine Jassa): [https://i0.wp.com/www.jassa.org/wp-content/uploads/2020/07/BRIGHT.png Spruner–Menke Atlas]</ref> <ref>Pagina de toponymia Slavica in regionibus Bavariae, Austriae, Carinthiae: [https://www.jassa.org/?p=16812]</ref> Hoc sententiam Armini Pavić postea quoque secuta est praeclara historica Croatica Nada Klaić, quae putavit ipsam veterem Carantaniam esse “Magna sive Alba Chroatia” de qua opus ''De administrando imperio'' narrat.<ref>Nada Klaić (1920–1988), historica Croatica; vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Nada_Klai%C4%87 paginam Anglice in Vicipaedia].</ref> At vero, secundum data in capite XXXI de situ Chroatiae Albae inter Franciam ad occidentem, Hungaros ad meridiem atque Pecenegos ab oriente eos impetentes, necnon de intervallo triginta dierum itineris a mari, Carantania nullo modo his duobus criteriis respondet: proximum enim mare Carinthiae est Hadriaticum, ad quod profecto non sunt triginta dies itineris; item Carantaniam non Pecenegi ab oriente oppugnabant, sed solum Hungari ex eadem parte eam invadere poterant. '''Haud dubium est nonnullos Croatas in regione Carantaniae veteris consedisse; attamen haec regio nullo modo esse potest “Alba sive Magna Chroatia” Constantini Porphyrogeneti, ut imaginata est Nada Klaić, quare hanc opinionem omnino reiciendam esse censemus.''' Notandum est migrationem Chroatarum in provinciam Romanam Dalmatiae, quam Porphyrogenitus in capite XXXI ''De administrando imperio'' sub imperio Heraclii (610–641) collocat, tempore congruere cum nonnullis aliis eventibus historicis: cum obsidione Constantinopolis anno 626 ab Avaris, Slavis et Persis frustra tentata, cum morte Baiani kagani, necnon cum ortu primae magnae Slavicae formationis politico‑militaris, regni Samonis in media Europa, in regionibus quae hodie Bohemia, Moravia atque terra Lusatiensium Serborum sunt. Sub ductu Samonis, is militaris foedus gentium Slavicarum feliciter et contra Francos ad occidentem, et contra Avaros ad orientem pugnavit. Bella Samonis adversus Avares in [[Chronicum (Fredegarius)|Chronico Fredegarii Scholastici Burgundiae]], capitulis XLVIII–XLIX, exponuntur; bella vero adversus Francos in capitulo LXVIII. Num fortuitum est Chroatas, ut Porphyrogenitus tradit, eo ipso tempore, circiter annum 630, advenisse, cum potestas Avarorum labefactaretur et regnum Samonis in ascensu esset? <center> [[File:Croats, Carantania and Samo's realm after 631 AD.jpg|frame|Tabula ostendit situm Chroatarum et Carantaniae ad regnum Samonis post annum 631.]] </center> Problematica de praesentia Croatarum in Carinthia tractata est in articulo suo [http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ09(1956)/GZ09.04.%20Antoljak,%20S.%20-%20Hrvati%20u%20Karantaniji.pdf Hrvati u Karantaniji] a historico Croatico Stjepano Antoljak.<ref>Stjepan Antoljak (1909–1997), historicus Croaticus; ''Hrvati u Karantaniji'', 1956, Facultas Philosophica Scopii.</ref> Ex concordantia toponymorum Dalmatiae septentrionalis et Liburniae cum iis Carantaniae veteris, Antoljak statuit Croatas non ex Carantania in Dalmatiam, sed e Dalmatiis postea in Carantaniam venisse. Problematica de vetere Carantania late et diligenter tractata est a historicis Slovenis: Bogo Grafenauer, Ljudemisl Hauptmann et Milko Kos.<ref>Bogo Grafenauer (1916–1995), historicus Slovenus, de Carantania et Slavis eius regionis multa scripsit: vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Bogo_Grafenauer Bogo Grafenauer].</ref> '''Kosentzes/Kosenzis ex ''De administrando imperio'' et ordo ''kosezorum'' Carantaniae veteris Nomen unius ex quinque fratribus, qui Croatas in meridiem ad Dalmatiam deduxerunt, Kosentzes sive Kosenzis, quod in opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeneti occurrit, cum nomine '''''kosezi''''', ordinis liberorum nobilium bellatorumque Carantaniae veteris coniungi solet. In Slavica Carantaniae principatu (hodie Austria australis) ab saeculo VIII usque ad XV peculiarem locum obtinebat ordo hominum, qui '''''kosezi''''' vocabantur (item ''kosegi, kasezi '' etc.). '''''Kosezi''''' proprii erant Carantaniae mediaevalis: nobilitas hereditaria e structura praefeudali, gentilitatis atque territorii orta. Erant liberi bellatores, custodes traditionis electionis principis super '''''lapide Krnensi''''' (Germanice:''Fürstenstein'', Slavice:''Krnski kamen'') in campo, ubi post baptismum ecclesia Sanctae Mariae (Germanice: ''Maria Saal'' / Slavice: ''Gospa Sveta'') prope oppidum hodiernum Klagenfurtum exstitit. Hoc momentum habet in investigatione migrationum Croatorum, cum una e regionibus centralibus antiquae ''Carantaniae'' esset '''''pagus Chrowati''''' seu '''''Crouuati'''''. Nomen kosezi in lingua Germanica reddi solebat ut ''die Edlen'' seu ''Edlinger'' (''nobilis''). Carantania anno 1335 sub dicionem Habsburgorum venit; illi structuram inventam reformaverunt eamque in ordinem feudalem suum inseruerunt. Electio principis super ''lapide Krnensi'' usque ad saeculum XV mansit, cum Habsburgenses ritum participare recusaverunt. Ipsum ritum inaugurationis principis descripsit '''Mavro Orbini''', clericus Ragusinus, in opere Italico '''''Il Regno de gli Slavi''''' (1601). Etymologia nominis ''Kosenzis'': lectio Slavica ad nomen ''kosenc, kosec, kosac'' (lat. faenator) pertinere potest; item lectio Iranica‑Sarmatica ad nomen Kasag (cf. Kasagoi, ethnonymus Adigeorum/Circassorum) non excluditur. == 5. Thesis de Chroatia Magna sive Alba, in regione ad septentrionem‑orientem Bavariae posita, id est in Germania orientali hodierna circa flumen Albis == Identificatio nominis Bagibareia cum Bavaria Stjepanum Pantelić inter alios impulit, ut in libello suo ''Najstarija povijest Hrvata'' (Latine: ''Historia Chroatorum antiquissima'') (Magontiaci, 1993) “Chroatiam Magnam sive Albam” Constantini Porphyrogeniti ad septentrionem Bavariae quaereret, id est in regione Germaniae orientalis hodiernae circa Albim, cum peculiari attentione ad tractum fluminis Salae inter Lipsiam et Hallam. Stjepan Pantelić (natus 1942 prope Viroviticam) studium theologiae Magontiaci perfecit, unde solida cognitio linguae Latinae et Germanicae ei accessit, quae facultatem praebuit bibliothecas et archiva per Germaniam, aetate ante interrete, diligenter explorandi. Pantelićus autem, ut historicus, reprehendi potest quod saepe leviter atque praecipitanter conclusiones ac interpretationes protulit sine vero fundamento in fontibus; sicut, verbi gratia, cum magna occidentalis Slavica tribus Abodritos, item eos quos Franci Vilcos (Welatabos sive Lutitios) vocabant, necnon Rugianos sive Ranienses ex insula Rugia in Baltico, simpliciter omnes — nec plus nec minus — Chroatas appellaverit. <center> [[File:Lutizenbund.PNG|thumb|900px|alt=Slaveni uz Labi u 10. i 11. stoljeću|''Slavi ad Albim, saeculis X–XI.'' ]] </center> Tamen Pantelićus laudandus est quod in libello suo haud magno (in summa 97 paginarum) copiose locos Latinos ex fontibus mediaevalibus protulit atque in notis sub pagina adduxit, ab Einhardo usque ad epistulas Caroli Magni ad uxorem missas bello contra Avaros gesto, necnon excerpta ex variis chronicis aliisque documentis. Praeterea investigationem toponymicam in parte orientali Germaniae peragravit, atque offendit loca ''Gross Korbetha'', ''Klein Korbetha'' et ''Korbetha'' (in fontibus Latinis mediaevalibus: ''Chruvati inferior'', ''Chruvati superior'' et ''Chruvati'') inter urbes Lipsiam et Hallam, item oppidum ''Borna'' in circulo Lipsiensi (Pantelić 1993, pp. 24–25). ''Borna'' enim nomen fuit primi ex fontibus Francicis noti ducis Dalmatiae et Liburniae (annis 817–821). <ref>Borna (dux Guduscanorum, dux Dalmatiae, dux Dalmatiae atque Liburniae) in ''Annales regni Francorum'' annorum 818–821 — textus Latinus: [[Annales regni Francorum]].</ref> Pantelićus quoque complura exempla antiquae toponymiae Slavicae in regione Germaniae orientalis collegit, inter quae: ''Corwete, Curuadi, Curewate'' (ex Hersfeldensi decimarum indice in Friesenfeldu, exeunte saeculo IX); ''Chruuati'' (apud Thietmarum episcopum in Chronica, saec. X/XI); deinde: ''Borewe, Bukuwiz, Camenitz [Kamenic], Zebegore, Krolevitz, Deliniz'' (cf. ''Delnice'' in Croatia), ''Dobergast, Dobrilug, Drevenitz'' (cf. ''Drvenik'' in Croatia), ''Glina'' (ut ''Glina'' in Croatia), ''Grizlav, List, Brodizi'' (cf. ''Brod'' in Croatia), ''Plawe, Racowe, Ribnitz, Slavi, Slavia, Strela, Cosence [Kosence], Studenik, Stablo, Sporno'', atque ''Lipci'' (Leipzig), etc. Indubitata est res quod totus tractus Germaniae orientalis ab Odra et Nissa usque ad Albim (Germanice Elbe) atque Salam a gentibus Slavicis inhabitatus erat, ut fontes testantur, iam a temporibus regis Samae (prima medietas saeculi VII). Eadem autem Slavicae gentes, in maiores foederationes tribuum coalitae, magnam partem autonomam politicam gerebant: modo socii Francorum contra Saxones (aetate Caroli Magni), modo in bellis adversus Francos ac postea reges Germaniae; donec saeculo XII eorum autonomia politica omnino sublata est eisque impositae sunt christianizatio et germanizatio.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304131003/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrons/helmold.htm Helmoldus, *Chronica Slavorum*]</ref> Nomina ducum illorum Slavorum inter Odram et Albim indolem quandam communem Slavicam ostendunt: ''Draško/Thrasco, Slavomir, Sedrag, Gostimil, Dobromisl, Dobrimir, Tugomir/Tugumir, Stojnev, Mistivoj, Mistislav, Višedrag, Budivoj, Pribislav, Vratislav, Vislav'', etc. Quare libellus Stjepani Pantelić ''Najstarija povijest Hrvata'' (''Historia Chroatorum antiquissima'') quasi dux quidam haberi potest per historiam Slavorum Polabensium, quorum solum '''''Lusatici Sorabi''''' usque ad hodiernum diem identitatem et linguam Slavicam servaverunt. Ut conclusio huius analysis libelli Pantelićiani sumi potest quod haud dubie nonnulli Chroatae in regione circa flumen Salam in Germania consederint; attamen pauca tantum loca minora ibi reperiuntur, quae nullo modo cum illa Porphyrogenetae “Chroatia Magna sive Alba” identificari possunt. Videtur etiam Pantelićus ipse hoc sibi conscius fuisse, quare omnes Slavicos orientalis Germaniae in Chroatas transformare conatus est (quod Chroatomania appellari potest), quamquam ipse fontes mediaevales et locos citatos adducebat qui nomina propria ac peculiaria istarum Slavicarum gentium clare ac indubitanter testantur.<ref>James Westfall Thompson, ''The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs'', ''The American Journal of Theology'', vol. 20, br. 2 (1916), str. 205–230, University of Chicago Press. [https://doi.org/10.1086/479673 https://doi.org/10.1086/479673]</ref> Addendum quoque est quod et Porphyrogeneta et rex Anglosaxonicus Alfredus Magnus aliique fontes Chroatas Albas in vicinitate immediata Bohemiae collocant (terra Boiki = Bohemia) atque eos ''constanter ad orientem a Serbis Albis ponunt''; quae omnia congruunt cum situ in hodierna Polonia australi atque austro‑occidentali. == 6. Quaestio de situ ''Illyrici'' Porphyrogeniti == === Caput XXX De administrando imperio: de situ et finibus Chroatiae ceterarumque Sclaviniarum === '''''Ex Chrovatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam ...'' ''Haec Chroatia ceterique Sclavi<ref>Slavi, ut ex scriptis Crnorizci Hrabari, Chronico Nestoris aliisque fontibus apparet, se ipsos Slovene/Slovjene appellabant. Scriptores autem Byzantini — Procopius, Menander, Theophylactus, Nicephorus aliique — formas Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβηνούς (Sklabenous) et Σκλαβῖνοι (Sklabinoi) adhibent. Imperator Constantinus Porphyrogenitus in opere suo De administrando imperio tribus formis utitur: Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβοί (Sklaboi) et Σκλαβίνιοι (Sklabinioi).</ref> hoc modo sunt dispositi: Dioclia ad castella Dyrrhachii accedit, videlicet ad Elisum, Helcinium et Antibarem, atque usque ad Catarum porrigitur; in montibus autem Serbiae finitima est. ''A Catara incipit archontia Tribuniensis, quae usque ad Ragusam extenditur, et in montanis Serbiae contermina est. ''A Ragusa vero incipit archontia Zachumliensis, quae usque ad flumen Narentam porrigitur; ad partem maritimam Paganiae accedit, ad montes autem versus septentrionem Chroatiae finitima est, Serbiae autem opposita. ''A flumine Narenta incipit Pagania et usque ad flumen Cetinam extenditur; tres autem županiae habet, nempe Rastoc, Mocro et Dalen. Ex his duae županiae, id est Rastoc et Mocro, ad mare sitae sunt; hae etiam sagenas (naves longas) possident. Dalen vero longe a mari distat, eiusque incolae agriculturae student atque ex ea vivunt. ''Quattuor insulae Paganiae sunt finitimae: Melita, Corcyra Nigra, Bracium et Pharus, pulcherrimae atque uberrimae, sed urbibus desertis et multitudine paludum refertae. Incolae earum pecora alunt atque ex eis vitam sustentant. ''A flumine Cetina incipit terra Chroatiae et per litus usque ad fines Histriae, id est ad urbem Albona, extenditur. In montanis autem thematem Histriensem aliquatenus superat; apud Cetinam et Hlivnum Serbiae accedit, cum terra Serbiae omnibus aliis terris opposita sit, ad septentrionem Chroatiae, ad meridiem vero Bulgariae finitima. ''Ex quo Sclavi praedicti advenerunt, totam Dalmatiam occupaverunt. Romani autem urbes insularum coluerunt atque ex eis vitam agebant. Sed a Paganis (Neretvanis) cotidie in servitutem abducti et necati, insulas reliquerunt, cupientes in continente agrum colere. In quo eos Chroati impediebant, quia tributum eis non dabant; sed omnia quae hodie Sclavis solvunt, stratego (praefecto Romano) olim tribuebant. ''Cum ita vivere non possent, ad Basilium (Basilio I Macedone, annis 867–886) imperatorem gloriosum accesserunt atque omnia supra dicta ei exposuerunt. Hic imperator gloriosus Basilio praecepit ut omnia quae stratego dari solebant, Sclavis darent, ut cum eis pacifice viverent; parum vero aliquid stratego tribuerent, quo ostenderent suam subiectionem erga imperatores Romanos atque eorum strategum. ''Ex eo tempore omnes illi urbes Sclavis tributariae sunt et eis tributum solvunt: ''Spalatum 200 nomismata, Tragurium 100, Iadera 110, Absorus 100, Arba 100, Curicum 100; ita ut 710 nomismata efficiantur, praeter vinum et alia varia, quae praeter nomismata adhuc dabant. ''Ragusium autem inter duas terras, Zachumliam et Tribuniam, situm est; Ragusini vinea sua in utraque regione habent et archonto Zachumliensi 21, archonto Tribuniensi 36 nomismata solvunt. In opere '''Thomae Archidiaconi''' ''Historia Salonitana'' (circa annum 1250) legitur '''''regno Chroatorum attribui “totam Maroniam et Chulmiae Ducatum”''''', id est totam '''Naroniae '''sive''' Paganiae '''atque''' Chulmiae (Zachlumiae)''' archontiam. Hoc territorium hodie utramque ripam fluminis Narentae complectitur. <center> [[File:Pagania Zahumlje Travunia Duklja.png|600px|alt=Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum saeculo IX|Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum in saeculo IX]] </center> '''Gregorius Barsensis''', notior nomine ''Pop Dukljanin'' ('''Presbyter Diocliae''') , in opere suo Latine conscripto '''''Sclavorum Regnum''''' (saeculo XII) omnes quattuor archontias — '''Diocliam, Tribuniam, Chulmum et Paganian sive Naroniam''', quas memorat Constantinus Porphyrogenitus (saeculo X medio), communi nomine '''''Croatia rubea''''' appellat.<ref>Eduard Peričić, ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog /Ljetopis popa Dukljanina'' (''Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis / Chronicon Presbyteri Diocliae''), editio “Kršćanska sadašnjost”, Zagrabiae, 1991.</ref> Unus ex antiquissimis locis, ubi nomina '''''Croatia alba''''' et '''''Croatia rubea''''' ad Chroatos Adriaticos referuntur, invenitur in opere chronographi Venetiani saeculi XIV, Andreae Dandolo. Videtur ille textum ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis (saeculi XII) sequi, sed etiam nonnullas additiones proprias inserere. ''Chronica Chroatica'' idiomate chakavico conscripta, quam '''Marcus Marulus''' anno 1500 Latine vertit, solam ''Croatiam Albam'' memorat: “''ab Dalma usque ad Valdeminum Chroatos Albos appellavit, qui sunt Dalmatini Inferiores…''”. '''Maurus Orbinus''' Ragusinus circa annum 1600, in opere suo panslavistico lingua Italica conscripto, item in quadam versione Gregorii Barsensis innititur atque ''Croatiam Rubram et Croatiam Albam'' nominat. Ragusinus '''Restius''' quoque, in paginis 25 et 43, nomina “Croazia Bianca, Croazia Rossa” refert. A libro ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis saeculo XII conscripto (quem Eduardus Peričić cum archiepiscopo Gregorio, persona historice bene documentata, quae archiepiscopus urbis Antibaris fuit — hoc nomine a Bari Italico distinguitur — identificare solet) usque ad opera omnium auctorum posteriorum hic memoratorum, vocabula ''Croatia Alba'' et ''Croatia Rubea'' ad solum Chroatiae Adriaticae spatium referuntur, non autem ad ''Croatiam Albam'' in Europa septentrionali sitam. '''''Croatia Alba''''' ad tractum maritimum Chroatiae hodiernae usque ad flumen Cetinam pertinet (locus ''Dalma'', id est ''Delminium'', caput Delmatorum antiquitus, hodie ''Duvno''), cum '''''Croatia Rubea''''' ad regiones ad meridiem fluminum Cetinae et Narentae sitas referatur, incluso territorio antiquae ''Diocliae'' sive ''Docleae'' (vulgo: ''Duklja''), quod nunc est ''Res Publica Montis Nigri'' (vulgo: ''Crna Gora'' sive ''Montenegro''). Itaque, secundum relationem Presbyteri Diocliae saeculo XII conscriptam, regiones quae hodie '''Rem Publicam Montis Nigri''' constituunt eo tempore nomine '''Croatiae Rubeae''' appellabantur. === Illyricum Porphyrogeniti = Croatia Rubea? === Porphyrogenitus narrat partem Chroatorum in Dalmatiam advenientium se segregasse atque Illyrico et Pannonia potitam esse. Quaeri potest utrum hic Porphyrogeniti vocabulum Illyricum ad regionem Croatiae Rubeae pertinere possit, quae in aetate sero‑Romana, a Diocletiano imperatore, nomine Praevalis sive Prevalitana appellabatur. Nomen ''Illyricum'' per tempora Imperii Romani, ab Octaviano Augusto usque porro, suum ambitum geographicum legitime mutavit. Romani enim sciebant ''Illyrios proprie dictos'' eos esse qui in regionibus hodiernae Montis Nigri atque Albaniae septentrionalis habitabant, contra quorum civitatem bella gesserunt exeunte saeculo III et ineunte saeculo II a.Chr.n. At vero, Romanorum incursu in terras Delmatorum, Iapodum et Liburnorum, deinde etiam ad septentrionem circa Segesticam (bella Octaviani in Illyrico annis 36/35 a.Chr.n.), totus ille tractus in provinciam Illyricum constitutus est. Post rebellionem duorum Batonum (annis 6–9 p.Chr.n.) pristinum Illyricum in duas provincias diviserunt: Pannoniam et Illyricum, cuius pars Dalmatia erat. <center> [[File:Ancient balkans 4thcentury.png|800px |alt=Tabula totius Illyrici Romani saeculo IV |Tabula totius Illyrici Romani in saeculo IV]] </center> Regio mediaevalis Carantaniae, in qua quoque Chroati inter Dravam superiorem et Muram in Austria meridionali hodierna in chartis et documentis memorantur,<ref>Otto I in diplomate anni 954 formulam “in pago Crouuati” adhibet; Otto II anno 979 scribit “pago Chruuat”, et similia. Cf. Gluhak, 1990.</ref> aetate Romana provincia Noricum fuit, numquam Illyricum; solummodo reformatione Diocletiani Noricum in praefecturam Illyrici adscriptum est, sed ea partitio administrativa nomina ipsarum provinciarum minime mutavit. Quare plane excludendum est eos ''Chroatos Carantaniae'', qui sub nominibus ''Crowati'' etc. testantur, Porphyrogeniti Chroatos fuisse qui “in Illyricum” venerint.<ref>S. Antoljak, Lj. Hauptmann et B. Grafenauer putaverunt Porphyrogenitum vocabulo “Illyrici” ipsam Carantaniam intellexisse, quasi pars Chroatorum a Dalmatiae Chroatis secessisset atque ad septentrionem migrasset. Nos autem tali interpretationi non assentimur.</ref> Hic statuimus vocabulum “Illyricum” apud Porphyrogenitum intellegendum esse illud Illyricum quod ad meridiem veteris provinciae Romanae Dalmatiae (sensu strictiore) situm est, id est regiones ad meridiem fluminis Narentae, illum verum et antiquum Illyricum, ubi ''Illyrii propriae dicti'' habitabant. Hoc territorium saeculo IV administrative ''Praevalitana'' appellabatur, atque in aevo medio ''Dioclia'' imperatoris Porphyrogeniti (saec. X) et ''Doclea'' Gregorii Barsensis (saec. XII) vocabatur, quod hodie ''Res Publica Montis Nigri'' est. Ex relatione de situ geographicο archontiarum Slavicarum (quattuor earum ad meridiem ipsius Chroatiae positarum) in capite XXX apparet Chroatos in provinciam Dalmatiae advenisse atque quattuor illis principatibus dominatum imposuisse: Diocliae, Tribuniae, Zachumliae et Paganiae (Neretvanorum). Tertia vero pars Chroatorum, ut in eodem capite dicitur, ''Pannoniae'' potita est, id est illius partis Pannoniae inter Dravam et Savam sitae, quae est Chroatia septentrionalis hodierna, aetate Romana nomine Pannoniae Saviae nota. Sunt etiam nonnulli interpretes qui putent Porphyrogenitum, aut scriptorem qui caput XXX composuit vel auxit, vocabulo Illyrici significare regiones hodiernae Liciae aut fortasse interiores Bosnae et Hercegovinae, cum in capite XXX — quod notandum est — terra Bosna (a flumine Bosna dicta) omnino non commemoratur. At nos hic existimamus scriptorem capitis XXX, ex indiciis geographicis archontiarum Slavicarum, territorium veteris Bosnae strictiore sensu (secundum cursum ipsius fluminis Bosnae) fortasse ut partem Serbiae intellexisse, cum eam nullo nomine designet neque omnino in hoc capite memorare videatur. Porphyrogenitus enim affirmat Chroatiam ad Serbiam accedere apud Cetinam et Hlivnum, in montibus, quod significare potest Chroatiam et Serbiam fortasse ad septentrionem Narentae confinis fuisse, circumvectis principatibus Neretvanorum et Zachumliae. Regio hodiernae Liciae vix ullo modo pro Illyrico Porphyrogeniti haberi potest, cum totus ille tractus post rebellionem Delmatorum et Pannonum in provinciam Dalmatiae cum Liburnia inclusus sit. Quapropter hic concludimus unum tantum Illyricum fuisse, praeter Dalmatiae et Pannoniae dominationem, quod Chroati obtinere potuerint: nempe Praevalitanam aetatis sero‑Romanae, quam Gregorius Barsensis, id est Presbyter Diocliae, nomine “Croatiae rubeae” designat. == 7. De administrando imperio: Caput XXXI (loca ad Albam Chroatiam et ad migrationem Chroatorum pertinentia) == ''Chroatae, qui nunc Dalmatiam incolunt, oriundi sunt ex Chroatis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur. Hi trans Turcos (Ungaros) sunt, prope Franciam habitant, finitimi Slavinis, id est Serbis inbaptizatis. ''Isti Chroatae confugerunt ad imperatorem Heraclium priusquam idem facerent Serbi, eo tempore quo Avari Romanos inde expulerunt. ''Cum Romani eodem tempore ab Avaris depulsi essent, terrae eorum vacuae manebant. Iussu igitur imperatoris Heraclii isti Chroatae, arreptis armis, Avaros inde expulerunt atque, secundum imperatoris ordinationem, in terra Avarorum consederunt, in qua nunc habitant. ''Eo tempore Chroatae habebant archontem patrem Porgae. Imperator autem Heraclius misit ex urbe Roma sacerdotes, ex quibus fecit archiepiscopum, episcopos, presbyteros et diaconos, atque Chroatas baptizavit. ''Isti Chroatae habebant illo tempore archontem Porgam. ''Magna Chroatia, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. ''Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Turcis (Ungaris) et Pechenegis assidue depraedatur. ''Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. ''A terra eorum ad mare sunt triginta dierum itinera; mare autem quod triginta dierum itinere distat, vocatur Mare Nigrum. Ad Chroatas spectat etiam locus in '''capite XXXII''', cui titulus est “'''De Serbis et terra quam nunc incolunt”''', ubi legitur: [[File:Sorbian Polity under Dervan.jpg|center|400px|alt=Karta sorbskog političkog prostora pod Dervanom|''Mappa ditionis Dervani ducis Sorabum (saec. VII).'' ]] ''Serbi, qui nunc eam terram incolunt, oriundi sunt ex Serbis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur, qui domi sunt trans Turcos (Ungaros), in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia, illa inbaptizata et Alba dicta. == 8. Analysis et interpretatio capitis XXXI == In hoc capite situs Chroatiae Albae ita definitur: trans Ungariam (quae eo tempore primae dimidiae saeculi X etiam Slovaciam complectebatur), prope Franciam, finitima Serbis inbaptizatis. Chroatia Alba a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur, et mare ad quod descendunt triginta dierum itinere distat. Ex capite XXXII discimus Serbos Albos domi esse trans Ungaros, in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia. Quid igitur de situ Chroatiae Albae ex his omnibus colligi potest? Chroati Albi finitimi erant Serbis Albis inbaptizatis. Initio adtendebamus ad interpretationem secundum quam regio Boiki prope Ungariam ad Boikos Ucrainae referri posset, qui hodie in limitibus Ucrainae ad Slovaciam et Ungariam habitant, sicut olim putavit historicus Vjekoslav Klaić. Verumtamen locutio “ubi Franciae fines contingunt” (quae ad tempus compositionis DAI, circa annum 950, pertinet) nos ab tali expositione removit. Nam Franciae regnum, id est Germania regis ac postea imperatoris Ottonis I (936–976), numquam ad Carpatas pervenit neque cum eis confinia habuit; quare nomen Boiki ad Boikos Ucrainae referri non potest. Proinde Boiki Constantini Porphyrogeniti intellegenda est Bohemia, id est regio Cechorum; et notum est Sorabos sive Serbos Lusaticos etiam hodie ad septentrionem Bohemiae consistere. ''“A Chroatis ad mare sunt triginta dierum itinera.” Ultimus de Chroatis Albis locus in capite XXXI ita habet: ''Magna Chroatia, quae etiam Alba vocatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur. Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. A Chroatis autem ad mare sunt triginta dierum itinera; mare vero quod triginta dierum itinere distat, Pontus Nigrum appellatur.” Mare quod regioni Lipsiensi proximum est Balticum; ad illud autem non plus quam quadringenti chiliometrae sunt. Si ponamus coetum hominum pedibus et equis oneratis mediocriter triginta chiliometra per diem conficere, iter quadringentorum chiliometrorum per tredecim dies absolveretur, quod longe ab illis triginta diebus, quos Porphyrogenitus memorat, abest. At vero iter a triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae (ad meridiem et occidentem Cracoviae situm), si cursum Vislae fluminis fere sequatur, ad mare Balticum non excedit octingentos chiliometros; quod, si per triginta chiliometra singulis diebus dividatur, circiter viginti sex dies itineris efficit. Maior tamen est distantia a Cracovia per Dniestrum ad Pontum Euxinum, quae profecto iter fere triginta dierum praebet. Certe nobis hodie paene impossibile est exacte computare quantum temporis iter a Cracovia ad Balticum vel ad Pontum Euxinum primae dimidiae saeculi X occuparet, cum plerique huiusmodi itineris parametri ignoti sint (pericula viae, semitae mercatorum illius aetatis, et cetera). Praeterea, interpretes huius loci in litteris historicis non consentiunt ad quod mare Porphyrogenitus precise referat cum dicit “nigrum” vel “obscurum”: utrum ad Balticum an ad Pontum Euxinum. Lingüista atque etymologus '''Alemko Gluhak''' in libro suo ''De origine nominis Chroati'' (pp. 120–121) censet “mare nigrum”, ad quod triginta dierum iter esse dicitur, revera Balticum mare significare. Nam Byzantini mare, quod nos hodie ''Mare Nigrum'' appellamus, secundum traditionem linguae Graecae ''Pontos Eukseinos'' (''Mare Hospitale'') vocabant. Exsistit autem possibilitas commercii atque transmissionis culturalis, qua ipsum nomen Graecum ''Pontos Eukseinos'', quod olim ''Pontos Akseinos'' (Mare Inhospitale) erat, cuius forma ex voce Iranica ''äxsin'' derivata esse potuerit, postea vero a Graecis in ''Eukseinos'' mutata est.<ref>Vocabulum Osseticum äxsin phonetice [æxˈsin], Avesticum axšaena [axʃaːˈena] profertur; sonus “x” in utroque fricativus velaris surdus est, Croatico /h/ posteriori simillimus.</ref> Etenim Avesticum ''axšaena'', Osseticum ''äxsin''<ref>radix in lingua palaeoslavica: *''sin’j’'', Croatice: sinje, ut in ''sinje more''</ref>, quod Latine ''obscurum'' significat, esse potest origo Graeci ''Akseinos''.<ref>Hoc est exemplum quomodo etymologia ex perceptione phonica nasci possit: nam littera transliterata “x” in omnibus linguis Iranicis ut fricativus velaris surdus pronuntiatur (ut Germanice Bach, Scotice loch, Hispanice j in José), numquam vero ut coniunctio /ks/. Graeci autem, audientes Iranicum axšaena vel äxsin, id ad vocem suam áxeinos (“inhospitale, in externos adversum”) adcommodaverunt atque prorsus cum ea consociaverunt.</ref> Praeterea notandum est Turcos, qui hodie Minorem Asiam incolunt, mare Mediterraneum more tradito Ak denizi (Mare Album) appellare, quod ad occidentem terrae eorum situm est; illud vero mare, quod in septentrione situm est, Kara deniz (Mare Nigrum) vocant. Haec indicant Turcos, sicut alios populos stepparum Eurasiarum (inter quos Scythas et Sarmatas Iranicos), colores ad designandos mundi cardines usurpasse: nigrum = septentrio; album = occidens; caeruleum vel viride = oriens; rubrum = meridies. Ex his igitur sequitur nomen Chroatia Alba “Chroatiam Occidentalem” significare, cum Porphyrogeneti locutio mare nigrum vel obscurum ad Balticum mare referenda sit.<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, Zagreb, 1990, pp. 120–121.</ref> Haec omnia nos ad conclusionem ducunt Chroatiam Albam primae dimidiae saeculi X in circulo gentium Slavicarum occidentalium sitam fuisse, id est in vicinitate Boiki sive Bohemiae, prope Serbos in Germania orientali, inter Ugariam illius temporis (quae Slovaciam et Hungariam complectebatur) et Franciam. Ex his omnibus concluditur Chroatiam Albam in hodierna Polonia meridiana locatam esse. == 9. De differentiis inter capitulum XXX et capitulum XXXI == Communia capitulis XXX et XXXI sunt haec: utrumque commemorat adventum Chroatorum ex Chroatia Alba atque proelium Chroatorum contra Avaros, in quo Chroati Avaros superant. In ceteris autem rebus illa duo testimonia inter se discrepant. In capitulo XXX narratur fabula de quinque fratribus et duabus sororibus, quae in capitulo XXXI non reperitur. In capitulo XXX describitur saevitia Francorum erga Chroatos et bellum Chroatorum contra Francos quod septem annos duravit; in capitulo XXXI vero nulla fit mentio dominationis Francorum super Chroatos in Dalmatia. Tantum dicitur Chroatiam Albam prope Franciam sitam esse atque Francos (Germanos) Chroatiam Albam depraedari. Praeterea, in capitulo XXX dicitur Chroatos in Dalmatia se liberasse a potestate Francorum et accepisse baptismum ex Roma tempore archontis Porini; in capitulo XXXI autem dicitur Chroatos in Dalmatiam venisse iussu imperatoris Heraclii (610–641), quod magni momenti est, cum hoc '''sit unica expressa datatio adventus Chroatorum in fontibus (prima igitur dimidia pars saeculi VII)'''. Item in capitulo XXXI dicitur Chroatos venisse tempore patris Porgae, et tempore ipsius Porgae archontis baptismum ex Roma accepisse. (Duo nomina diversa, sed aliquatenus similia: Porga – Porin.)<ref>Recentior est inclinatio ut in nomine Porin varietas nominis dei Slavici Perun agnoscatur (Polonice: Piorun); cf. Alimov, 2015.</ref> In capitulo XXX saepe memorantur Francia, Franci et rex Otto I; contra, in capitulo XXXI memoratur solum imperator Heraclius eiusque munus, nec Franci ibi apparent, nisi quod Chroatia Alba prope Franciam sita esse dicitur. Nonnulli interpretes existimant capitulum XXX ab alio auctore compositum esse quam capitulum XXXI. Haec sententia de duobus diversis scriptoribus nititur, inter alia, analysi stilistica quae favet opinioni de duobus auctoribus. Saepe etiam dicitur scriptorem capituli XXX aliis fontibus usos esse quam scriptorem capituli XXXI. Tamen, ut iam diximus, fieri potest ut ipse imperator Constantinus duas diversas relationes de Chroatis in archivis suis habuerit, quas, cum eligere non posset, ambas inserere statuerit, eas simpliciter transcribens. Videtur tamen relatio in capitulo XXX esse aliena et transcripta, cum relatio in capitulo XXXI fortasse ab ipso imperatore consuta sit. Capitulum XXXI saepe habetur exemplum apertae propagandae Byzantinae (emphasi posita in munere Heraclii in adventu Chroatorum saeculo VII), cum capitulum XXX putetur repraesentare traditionem popularem Chroaticam de adventu atque memoriam de relationibus cum Francis. In capitulo XXX Franci exhibentur tamquam crudeles occupatores contra quos Chroati pugnant et vincunt; at re vera scimus solum ducem Pannoniae Liudewitum contra Francos pugnavisse, cum dux Dalmatiae et Liburniae Borna socius Francorum fuerit et adversarius Liudewiti Posaviensis. A temporibus Liudewiti usque ad compositionem additionis capituli XXX circiter 130–140 anni fluxerunt (si capitulum XXX, ut quidam putant, scriptum est annis 960, tempore quo rex Chroatiae Stephanus Držislav titulum patricii a Byzantino imperatore accepit).<ref>Alimov 2015</ref> Nihilominus non consentimus cum opinione quod capitulum XXX necessario tradit “puram” traditionem popularem, cum elementa traditionis popularis in utroque capitulo inveniantur.<ref>Margetić 2001, 127-131</ref> In capitulo XXX, ubi Franci saepe memorantur, situs Chroatiae Albae definitur secundum Bagibareiam; in capitulo XXXI situs definitur secundum locum Ungarorum. In capitulo XXX dicitur Chroatos in Chroatia Alba cum Ungaris foedera et amicitias contrahere; capitulum XXXI autem affirmat Ungaros atque Pechenegos Chroatiam Albam depraedari. == 10. Thesis de situ Chroatiae Albae in regione Cechiae orientalis, sive in ducatu Slavnikiano == Secundum traditionem popularem Cechicam, Cechi in terras hodiernas Cechiae a septentrione venerunt, ubi cum Serbis Albis confinia habebant, atque emigraverunt ut dominationem Serbicam evitarent. Una ex illis traditionibus refert protopatrem Cechum origine fuisse Lehum, eumque ex terra Chroatiae venisse, sicut in ''Chronica Dalimiliana'' saeculi XIV scriptum est. (Haud dubie non ex Chroatia Adriatica, sed ex Chroatia Alba septentrionali.) Per saeculum XX historiographia Cechica existimavit nonnullos Chroatos inter coetus fuisse qui ad ethnogenesim populi Cechici contulerunt. <center> [[File:České kmeny.png |thumb|900px |alt=Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus |''Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus (coloribus caeruleo et flavo signatus), secundum hypothesin de Bohemicis gentibus iam relictam, prout eam interpretatus est Rudolfus Turek anno 1957.'' ]] </center> Secundum fontes Francicos, in Bohemiae territorio parte altera saeculi IX plures duces regnabant (sex duces Bohemici), inter quos primatum tenebat dux Borivoj e stirpe Přemyslidarum, qui christianitatem accepit. Id erat tempus bellorum crebrorum cum Francis (Germanis). ===Theoria, qua ducatus dynastiae Slavnik in Bohemia orientali pro Chroatia Alba habetur=== In historiographia saeculi XX nonnumquam proposita est sententia, ducatus in Bohemia orientali (ad orientem Pragae), cum sedibus in Libice et apud hodiernam Kutna Hora, cuius fines Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' descripsit, fuisse ducatus Chroatiae Albae.<ref>Cosmas Pragensis (1045–1125), sacerdos et primus chronicarius Bohemus, auctor operis historici Chronica Boemorum.</ref> Dux partis orientalis Bohemiae (regio ad orientem Pragae circa Libice et Kutnam Horam) medio saeculo X, secundum fontes historicos, Slavnik vocabatur; unde tota familia dynastia Slavnikovica appellatur. Unus e filiis Slavniki, nomine Vojtjech (Adalbertus), brevi tempore episcopus Pragensis fuit; postea autem anno 997 in missione evangelizationis apud paganos Prutenos ad litus Balticum occisus est. Vojtjech iam anno 999 sanctus canonizatus est. Alter filius Slavniki, Sobjeslav, denarium argenteum cudi iussit in monetaria sui sedis Malin (hodie circa 3 km ad septentrionem‑orientem Kutnae Horae).<ref>Inscriptio nummi argentei Sobjeslavi: Malin civitas.</ref> Praecipuum domicilium familiae Slavnikovicae erat oppidum munitum Libice nad Cedlinou. Mense Septembri anni 995, in festo sancti Venceslai, oppidum oppugnatum est, et omnes ibi inventi trucidati sunt, ut Cosmas Pragensis vividissimo sermone refert. Solus Vojtjech, qui tum in Italia versabatur, et frater eius Sobjeslav, qui in Saxonia erat, mortem effugerunt. Sic familia ducalis Slavnikovica e historia Bohemica evanuit. Cosmas autem in sua ''Chronica Boemorum'' numquam aperte affirmat Slavnikum ortu ex Chroatis Albis fuisse. Quare concludendum est sententias de origine dynastiae Slavnik ex Chroatis Albis sine ullo fundamento in fontibus historicis positis. Redeamus igitur ad quaestionem de situ Chroatiae Albae sive Magnae. Imperator Constantinus Porphyrogenitus, qui opus suum ''De administrando imperio'' circa annum 950 conscripsit, in capite XXXI clare scribit: ''Magna Chroatia, quae et Alba dicitur, necdum usque in hodiernum diem baptizata est. Hinc sequitur ut Bohemia orientalis, id est ducatus Slavniki, pro Chroatia Alba a Porphyrogenito memorata haberi non possit, cum illa regio tempore quo DAI conscriptum est (circa 950) iam christianitatem recepisset. Nam et maiores Slavniki, sicut tota Bohemia, per missionem sanctorum fratrum Solunensium, Constantini (Cyrilli) et Methodii, in Ducatum Magnae Moraviae (863–885) evangelizati sunt; cum Bohemia sub duce suo Bořivoj I (circa 852–889) e stirpe Přemyslidarum vasalla Magnae Moraviae fuisset. Hypothesis saeculis XIX et medio XX exculta, quae nomina atque territoria “gentium Bohemicarum originariarum” retractare conabatur, inter quae etiam sedes Chroatorum in Bohemiam orientalem collocabatur, hodie ob probationum penuriam relicta est. Ad ''Encyclopaediam Academicam Historiae Bohemicae'' (2011) historici Dušan Třeštík conclusit Bohemiam aetatis mediaevalis antiquae repraesentatam fuisse a ducibus localibus singulis, qui saepe coniunctim agebant atque fortasse conventus gentiles celebrabant; sed “''quae in fontibus saeculi X et posterioribus pro nominibus gentium habita sunt (Lučané, Lemuzi, Pšowane, Sedličané, Děčané, Litoměřice, Zličané, Hbané aliique nonnulli) nomina sunt regionum, id est appellationes geographicae. Verum nomen gentis est Chroati, sed ii non in Bohemia sedebant, sed alicubi in Silesia''.”<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in: ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> Itaque locum Chroatiae Albae ulterius quaerere oportet, in regionibus ad septentrionem et orientem Bohemiae sitis. == 11.Documentum de institutione et finibus Episcopatus Pragensis anno 973 == Documenta autem in antiqua Cechia orta nonnullis suis testimoniis utilia indicia praebent de situ Chroatorum Alborum. Sic, verbi gratia, diploma Pragensis anni 1086, quod ad fundationem episcopatus Pragensis anno 973 pertinet, tradit in limite septentrionali episcopatus Pragensis habitasse: ''Psovane, Ghrvvati et altera Chrowati, Slasane ...''<ref>Cosmas Praguensis, ''Chronica Boemorum'', Lib. II., Cap. XXXVII</ref> <center> [[File:Screenshot_iz_Chronica_Boemorum_Lib.II,_Cap.XXXVII.png|800px|alt=Excerptum e Chronica Boemorum, Lib. II, Cap. XXXVII|''Excerptum e Chronica Boemorum (Lib. II, Cap. XXXVII).'' ]] </center> Chroati in hoc diplomate Pragensi memorati (Ghrvvati et altera Chrowati) inter gentes Bohemiae septentrionalis numerantur, una cum Psovanis; reliquae autem gentes Silesiae sunt: Slasane (circa Wratislaviam), Trebowane (Trzebnica), Dedosane (Żagań / Szprotawa) atque Bobrane (ad flumen Bóbr), quae omnes in parte meridionali‑occidentali Poloniae inter Odram et montes Sudetos sitae erant. Milciani vero ad occidentem memorati erant gens Sorabum Lusaticorum circa urbem Budyšin (Bautzen). <center> [[File:BOGUSŁAWSKI(1861)_Das_Siedlungsgebiet_der_Sorben_vom_7._bis_11._Jahrhundert_in_Mitteldeutschland.jpg |thumb|900px |alt=Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum |''Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum (saec. VII–XI).'' ]] </center> Chroati ex diplomate Pragensi (Ghrvvati et altera Chrowati) in ipsa triquetra finium Bohemiae, Poloniae et Germaniae siti erant. Hoc congruit cum assertione imperatoris Constantini Porphyrogeniti, qui refert Chroatiam Albam et Serbiam Albam ad fines terrae Boiki (Bohemiae) attingere, ubi etiam Francorum terminus erat. In variis codicibus Cosmae Pragensis nomen Chroatorum plurimis formis occurrit: Chrowaci, Chrouuati, Crouati, Crhuati, Hrouati, Chrowati,Ghrouati, Ghrwati, etc., quae omnes ad ethnonymum Slavicum Hrъvati referuntur. '''Ex mentione duarum Chroatorum partium in diplomate Pragensi haec concludi possunt: duae gentes Chroatorum in regione Poloniae meridianae certo exstiterunt. '''Prima pars in confinio Bohemiae et Poloniae, prope Sorabos Lusaticos, habitabat; altera vero orientius sita erat, fortasse in regione Poloniae meridianae circa Cracoviam. Cosmas enim solus auctor est qui duplicem Chroatorum praesentiam in spatio Slavico occidentali aperte confirmat. == 12.Regio Poloniae hodiernae ut area ubi sita erat Chroatia Alba seu Chroatia non baptizata prima parte saeculi X == Dissimile a regione Bohemiae, cuius principes iam exeunte saeculo IX fidem christianam acceperunt, annus officialis baptismi Polonorum habetur 966, cum dux Miesco ex gente Piastica principissam Bohemicam Dubravcam in matrimonium duxit. Conditio nuptiarum, quam ipsa principissa (secundum chronicas Polonicas) imposuit, erat ut dux Miesco baptismum susciperet. Hoc nos ad conclusionem perducit totam regionem Poloniae hodiernae, etiam Poloniam meridionalem atque ducatum Miesconis in Magna Polonia, prima parte saeculi X et adhuc circa annum 950, quo tempore Porphyrogenitus opus suum conscripsit, fuisse non baptizatam. Quapropter haec ipsa regio Poloniae meridionalis et meridio‑occidentalis verisimillimus est locus in quo quaerenda est Porphyrogeniti Chroatia Magna sive Alba. In altera parte saeculi X regio Poloniae meridionalis (Cracovia) atque meridio‑occidentalis (Silesia) politicae independens erat et extra statum Polonicum Piastidarum. Principes Bohemiae per episcopatum Pragensis conabantur potestatem suam ecclesiasticam, atque eo ipso politicam, in eas terras extendere. Cosmas, auctor ''Chronicae Boemorum'', aperte tradit provinciam Cracoviensem ab ipso anno 973, quo episcopatus Pragensis conditus est, ad eandem dioecesim pertinuisse, eiusque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Stir processisse, deinde ad meridiem versus montes Tatra in hodiernam Slovaciam, quae eo tempore pars Hungariae erat. Iurisdictio ecclesiastica episcopatus Pragensis principibus Bohemicis e gente Přemyslidarum diuturnam auctoritatem politicam pollicebatur, necnon facultatem amplificandi statum circa Cracoviam. Hi autem consilia circa annum 990 corruerunt, cum Miesco I Cracoviam et Silesiam armis occupavit, quo facto ambitiones Bohemicas in Polonia meridionali interclusit. Dux Miesco I (960–992) anno 966 baptizatus est, et prima dioecesis in Polonia demum anno 1000 in urbe Gneznensi condita est. Etiam saeculo XIV custodes urbani Cracovienses vocabantur Charwat. Initio saeculi XX milia hominum ex regione Cracoviensi in Civitates Foederatas emigrantium in documentis publicis se professi sunt Albos Chroatos (Anglice: White Croats). Nonnulli investigatores existimant Albos Chroatos latere sub nomine in fontibus tradito Vistulani (Vislani), quod ad plebem in Polonia meridionali circa Cracoviam pertinere videtur, quam memorat Geographus Bavarus.<ref>Janusz Bogacz, Czy jesteśmy Chorwatami? Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Tarnów Regional Museum). Dostupno preko Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20110717071759/http://www.muzeum.tarnow.pl/wydawnictwa/czytelnia/artykuly/kroacja.htm</ref> <center> [[File:Polska 960 - 992.png|500px|alt=Polonia tempore Miesconis I.|''Polonia tempore Miesconis I (960–992).'' ]] </center> == 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). == Rex Anglo‑Saxonicus Alfredus Magnus in opere quod Geographiam Europae inscribitur (annis 888–893), Orosio innixus, ita scripsit: <poem> '''Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan; '''and bē eastan Dalamensena sindon Horithi; '''and bē norðan Dalamensena sindon Surpe; '''and bē westan him sindon Sysele. '''Bē norðan Horithi is Mægðaland, '''and bē norðan Mægðalande is Sermende '''oð þā beorgas Riffin. </poem><ref>In sequenti loco exhibetur textus Anglo‑Saxonicus normalizatus, secundum Henricum Sweet, ex editione Londinensi anni 1883. Paulus Orosius, ''King Alfred’s Orosius'', ed. Henry Sweet (London: Published for the Early English Text Society by N. Trübner & Co., 1883). Textus Anglo‑Saxonicus ex codice Lauderdale, cum lectionibus variantibus e codice Cottoniano Tiberius B. I. Exemplar digitalizatum e bibliotheca Universitatis Oxoniensis, Internet Archive, https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog. </ref> In codicibus scriptum est: “''Bē norðan eastan Maroara sindon Dalamensan'';” quod falsum esse videtur, cum Dalamense, sive Slavicē Glomače, non ad septentrionem‑orientem Moraviae sed ad septentrionem‑occidentem sita fuerint, in regione quae hodie Germania orientalis est. Quapropter in editionibus criticis locus emendatus est in: “Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan;”. Interpretatio huius loci talis est: ''<poem> A septentrione et occidente Maroara (Moravienses) sunt Dalamensan; ad orientem Dalamensena sunt Horithi<ref> In diversis codicibus Anglo‑Saxonicis variae formae huius vocabuli occurrunt: Horiti, Horgiti, Horithi, Horoti.</ref>(Chroati); ad septentrionem Dalamensena sunt Surpe (Serbi); ad occidentem eorum sunt Sysele. A septentrione Horithorum est Mægðaland (?) ; et a septentrione Mægðalandi sunt Sermende usque ad montes Riffin.” </poem> Dalamense gens erat populus Slavicus occidentalis, qui etiam Glomače vocabatur, atque regionem hodiernae Saxoniae habitabat, inter flumina Albim et Muldam, circa urbes nunc Meissen, Dresdam, Lommatzsch et Döbeln sitas. Haec regio a Germanis postea ''Daleminzische Gau'' appellabatur. Situs eius ad septentrionem‑occidentem Bohemiae et Moraviae, ad orientem vero Thuringiae pertinet. In textu dicitur Surpe (Serbos) ad septentrionem eorum esse, Horitos autem (Chroatos) ad occidentem. Alio loco scriptum est: '''“be eastan Maroara londe is Wisle lond”''', id est: ad orientem terrae Moraviae est terra Visle, hoc est regio circa flumen Vistulam sita. Ex his apparet Horitos collocatos esse inter Germaniam orientalem ad occidentem et “terram circa Vistulam” ad orientem; quod regioni Poloniae meridiano‑occidentalis respondet. Hoc congruit cum sede cuiusdam coetus Chroatarum in ''Privilegio episcopatus Pragensis'' in Chronica Boemorum, ubi Chroati inter gentes Silesiacas memorantur. Porro Porphyrogenitus quoque ramum occidentalem Chroatarum Alborum ad fines Bohemiae (Boiki), ad vicinitatem Serborum Alborum necnon ad confinia totius ditionis Francicae ponit. Vocabulum Mægðaland, nonnumquam explicatum est ut Mazovia, nonnumquam ut terra fabulosa “puellarum”, cum mægð in lingua Anglo‑Saxonica significet puellam vel virginem. Explicationes traditae vocabulum Riffin ad Riphaeos montes referunt, montes mythicos in extremo septentrione orientali, fortasse ad Uralem. Sermende vulgo interpretantur ut Sarmatae. Ex hoc patet regem Alfredum, post Horitos atque post “terram circa Vistulam”, nullas iam certas notitias de regionibus ulterius ad orientem habuisse: nihil enim sciebat de terris gentium Balticarum neque de spatiis quae nunc Belarusiam, Russiam et Ucrainam continent. Ei locus ille ignotus erat, quem, more geographiae Graeco‑Romanae, Sarmatis (Sarmende) attribuebat usque ad montes Ripheos. Si autem ''Mægðaland'' sit corruptio ''Mazoviae''(Polonice: ''Mazowsze''), non terra fabulosa virginum, a quibus ad septentrionem Sarmatae (''Sermende'') usque ad Riphaeos montes porriguntur, tum Horithi = Chroati meridie Mazoviae collocarentur, in regione Poloniae meridiano‑orientalis. === Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana === Fons historicus, qui varia genera gentium Slavicarum ad septentrionem atque ad orientem Danubii cum sedibus suis enumerat, nomine ''Cartographus Bavaricus'' (circa annum 845) notus, Chroatos omnino in indice suo non commemorat.<ref>Vide [https://la.wikipedia.org/wiki/Geographus_Bavarus Geographum Bavarum].</ref><ref>De opere ''Geographi Bavari'', quod inscribitur ''Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii ante 850'', vide [https://la.wikisource.org/wiki/Geographus_Bavarus Geographum Bavarum] (Wikisource Latina).</ref> Attamen idem fons, qui hoc titulo designari consuevit, in regionibus Poloniae meridianae ''Vistulanos'' memorat, quorum nomen a flumine Visla (Latine Vistula, Polonice Wisła) deductum est; hi enim circa superiorem Vistulam habitabant, cum principali sede Cracovia. De principe ''Zachumliae'', Michaele nomine, imperator Constantinus Porphyrogenitus circa annum 950 scribit traditionem familiarem principis Michaeli originem stirpis eius ex regionibus circa flumen Vistulam attribuere.<ref>Michael, dux Zachumliae, prima parte saeculi X floruit; erat contemporaneus regis Tomislavi, cuius potestatem supremam verisimiliter agnoscebat, ut ex opere Thomae Archidiaconi discimus, de participatione eius in conventu synodali Spalatensi una cum rege Tomislavo anno 925 commemorata.</ref> Altera gens, quam Cartographus Bavaricus memorat, sunt Lendiani, qui regionem Poloniae meridiano‑orientalis incolebant. Nomen eorum, Lendiani (Polonice Lędzianie), ex voce Slavica antiqua ''lęda'' = Croatice: ''ledina'' deducitur quae significat lētam, terram videlicet incultam, quae ex silvarum excisione et incendio ad culturam parata est. Territorium Lendianorum aestimatur ad orientem fluminis Vislae protendi, circa flumen San, deinde ad Wieprz atque ad Bug.<ref>Agitur de Bugo Occidentali, qui in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit, ubi fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit, atque postea in Poloniam intrat, ubi in Vistulam influit. Exstat etiam Bugus Meridionalis, qui circiter CL chiliometra ad orientem fontis Bugi Occidentalis oritur; hic vero ad meridiem decurrit et in Pontum Euxinum se exonerat.</ref> Nonnulla est possibilitas ut nomen fluminis Bug fontem praebeat nomini unius ex duabus sororibus in capite XXX operis DAI, Buga. Ex fontibus medii aevi noti sunt Buzani ut pars Volinianorum, in confinio Poloniae et Ucrainae.<ref>Vjekoslav Klaić, ''De Chroatia Rubra et Russia Rubra'', in periodico ''Hrvatsko Kolo'', Matica Croatica, Zagrabiae 1927, pp. 127–130.</ref> In Croatia, in regione Licensi, medio aevo extabat Buzka (Bužka) provincia sive Buzani; item in Hercegovina Buzko palus ad meridiem campi Livaniensis. Praeter ''Cartographum Bavaricum'', Lendianos memorat etiam imperator Constantinus Porphyrogenitus sub nomine ''Lendzanenoi''. Historicus Polonus [https://en.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_Lewicki Tadeusz Lewicki] existimavit sub nomine Vistulanorum, quod ab appellatione fluminis Vislae (Polonice Wisła, Latine Vistula) derivatur, re vera latere Chroatos Albos. Sententiam suam confirmavit eo argumento quod fontes externi, ut opus regis Anglo‑Saxonici Alfredi, nomina gentium Slavicarum saepe depravare soliti sunt (uti fit in formis Horiti, Horgiti, Horoti pro Chroatis in Polonia austro‑occidentali), neque mirum esse quod gentes Slavicae in fontibus alienis omnino diversis nominibus (exonymis) appellarentur, <ref>Lewicki, Tadeusz (2006) [1951]. "Najstarije spominjanje Višljana u izvorima (Najdawniejsza wzmianka źródłowa o Wiślanach)" [The earliest mention of the Vistulans in sources]. In Nosić, Milan (ed.). Bijeli Hrvati I [White Croats I] (in Croatian). Maveda. pp. 86–99. ISBN 953-7029-04-2.</ref> sicut gens Glomache, quam Germani Daleminzen sive Dalamense apud regem Alfredum vocaverunt. Alter historicus Polonus, [https://en.wikipedia.org/wiki/Henryk_%C5%81owmia%C5%84ski Henryk Łowmiański] , thesis sustentavit utramque gentem, Vistulanos et Lendianos, ad Chroatos Albos pertinuisse.<ref>Łowmiański, Henryk (2004) [1964]. Nosić, Milan (ed.). Hrvatska pradomovina (Chorwacja Nadwiślańska in Początki Polski) [Croatian ancient homeland] (in Croatian). Translated by Kryżan-Stanojević, Barbara. Maveda. p. 30–31, 51, 57–60, 94, 125–126. OCLC 831099194.</ref> Investigatori Ucrainensis [https://en.wikipedia.org/wiki/Leontii_Voitovych Leontii Voitovych] thesis proposuit Vistulanos re vera inter prima plemina Polonica atque Silesiana fuisse, quae per saecula in terras a Chroatis inhabitas irruptionem atque invasionem fecissent; eosque incursione et colonizatione veterem regionem Chroaticam in duas partes divisisse: occidentalem et orientalem.<ref>Voitovych 2011, p. 29.</ref> Partem occidentalem reliquiae Chroatrum in Polonia austro‑occidentali, a gentibus Silesianis circumdatae, constituerent; partem vero orientalem Chroati in hodierna Ucraina occidentali superstites. Hac hypothesi explicaretur quomodo nomen Chroatrum ex amplis regionibus Poloniae meridianae paulatim depulsum atque evanidum sit. [https://en.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_Lehr-Sp%C5%82awi%C5%84ski Tadeusz Lehr‑Spławiński], argumentis Slavistae Slovaci [https://en.wikipedia.org/wiki/Lubor_Niederle Luboris Niederle] innixus, existimavit Vistulanos esse nomen quod fontes Germanici et alii occidentales praecipue adhibebant, cum fontes orientales — ut Porphyrogenitus necnon itinerarii et geographi Arabici — endonymum antiquius Chroati (apud Porphyrogenitum Hrovatoi / Horvatoi) retinerent; atque olim validam confoederationem gentinum Chroaticam in Polonia meridiana post migrationem partis Chroatrum in Balcanos occidentales dissolutam esse.<ref>Lehr-Spławiński, Tadeusz (1951). "Zagadnienie Chorwatów nadwiślańskich" [The problem of Vistula Croats]. Pamiętnik Słowiański (in Polish). 2: 17–32.</ref> Nonnulli fontes, plerumque indolis legendariae, ut traditiones populares in chronicis Bohemicis (Chronicon Dalimil) aliisque servatae, hoc ipsum narrant: Lechus quidam (Polonus) nomine Čech, ex terra Chroatrum cum familia et fratribus profugisse in regionem quam antea Vandali Germani incolebant. Aliae narrationes tradunt maiores Čechae ex aquilone fugisse sub pressione vicinorum Servorum. Tertiae leges memorant impetum gentium Silesianorum, quorum ethnonymum (Silesiani) vulgo et simpliciter ex eo deducitur quod ad meridiem “descenderent” (silaziti = descendere) in sedes hodiernas, atque ita maiores Čechae ad terras hodiernae Bohemiae migrare coegerint. <ref>In lingua Bohemica antiquiori, saeculis XII–XV, reperitur verbum ''sílaziti / sélaziti''; in dialectis Polonicis veteribus, praesertim Silesianis et Minoripolonicis, occurrunt formae ''sylazić / syłazić / zylazić'', quae formae hodierno Croatico ''silaziti'' valde sunt cognatae. Omnes hae voces a vetere Slavica radice ''sъ‑laziti'' oriuntur; cf. Russice ''слазить'' (slazit’), Ucrainice ''злазити'' (zlaziti). Forma Croatica moderna ''silaziti'' omnium est maxime conservativa, cum structuram praslavicam fere intactam servet.</ref> Quartae denique fabulae commemorant ''Cracum'' quendam, tamquam antiquissimum incolam Bohemiae; nomen eius cum toponymo Cracovia coniungitur.<ref>Vondraček, Češke povjestnice - dodiri s Hrvatima, 2004.</ref> Revera, omnibus fontibus hucusque cognitis perspectis, videtur nomen Chroati, Horvati antiquius quoddam stratum ethnonymicum repraesentare, quod fortasse saeculis V et VI dominans erat, dum in posterioribus saeculis identitatem suam sensim amitteret. Causae debilitatis identitatis nomine Chroatico expressae variae esse possunt: a) migratio maiorum coetuum Chroaticorum ad meridiem et occidentem, versus Adriaticum; b) impetus aliarum gentium Slavicarum ab aquilone, ut gentium Silesianorum et aliorum Polonicorum. === Num Chozirozi apud Cartographum Bavaricum re vera Chroati fuerint? === In indice gentium, quem Cartographus Bavaricus exhibet, nomina plerumque depravata occurrunt; inter ea invenitur etiam gens nomine Chozirozi, cui adscribitur: '''''Chozirozi habent civitates CCL''.<ref>[https://la.wikisource.org/wiki/Geographus_Bavarus Geographus Bavarus]</ref> Haud parva est probabilitas ut sub hoc nomine obscuro atque alibi non attestato Chroati ipsi lateant. == 14. ''Lingones'' in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi Spalatensis (circa 1250) == Ex nomine Lendianorum verisimile est derivari etiam vocabulum Hungaricum pro Polono: Lengyel, unde proficiscitur nomen quod in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi (circa 1250) invenitur: Lingones, in ea parte ubi Thoma scribit de septem vel octo generosa genera ex regionibus Poloniae, ex illis Lingonibus, in Dalmatiam venisse. Notandum est Thomam Archidiaconum Spalatensem saeculi XIII medio verisimiliter linguam Graecam ignorasse neque opus Constantini Porphyrogeniti (saeculi X) ad manum habuisse; quapropter eius relatio de septem vel octo generosis generibus ex Polonia oriundis testimonium est independens, quod confirmat narrationem de quinque fratribus et duabus sororibus in capite XXX operis ''De Administrando Imperio'' Constantini Porphyrogeniti. Differentia autem praecipua est quod Thoma Archidiaconus adventum illorum septem vel octo generum coniungit cum aetate regis Ostrogothorum Totilae, qui in prima parte saeculi VI vixit, cum Porphyrogenitus in capite XXXI adventum Chroatorum in primam partem saeculi VII datet. Notandum praeterea est quod etiam hodie in Polonia meridionali exstant toponyma quae nomen Chroaticum continent, ut ''Chorwatówka, Chorwatowa'', etc.; in Polonia meridionali invenitur etiam flumen ''Tugaj'', cuius nomen memoriam ''sororis Tugae'' ex capite XXX DAI refert. In Polonia vero orientali-meridionali flumen ''Cetynia'' reperitur, quod ad ''Cetinam'' in Croatia refert, dum hydronymum ''San'' ad flumen ''Sana'' alludit. == 15. Chroati in Nestoris Chronica == Opus ''Historia annalium praeteritorum'', sive ''[[Nestoris Chronica]]'', quod exeunte saeculo XI et ineunte XII a monacho Kioviensi Nestore (+1116) lingua Slavica ecclesiastica conscriptum est, unum ex fontibus gravissimis habetur qui clara testimonia praebent de sedibus magnae gentis Chroatorum in regione quae hodie occidentalis Ucraina est. ''[[Nestoris Chronica]]'', sive Annales, fons praecipuus est ad historiam primam gentium Slavicarum orientalium; attamen idem Chronica simul est una ex fontibus historicis in historiographia Croatica maxime neglectis.<ref> Plurimae chronicae et annales in terris Slavicis conservatae saeculo XII ortum habent. Antiquissima est ''Povest’ vremenych let'' sive ''Nestoris chronica'', Nestoro monacho Kioviensi (mortuo ante annos 1116 vel 1119) adscripta, lingua Slavonica ecclesiastica antiqua conscripta, quae in nonnullis posterioribus exemplaribus et recensionibus servata est. Vetustissima chronica Polonica est ''Gesta principum Polonorum'' (1112–1118), Latine scripta et Gallo Anonymo tributa. Alter scriptor Polonicus post Gallum fuit Wincenty Kadłubek, qui suam ''Chronicam'' (1190–1208) composuit. Prima chronica Bohemica Latine conscripta est ''Chronica Boemorum'', a presbytero Cosma Pragensi (1045–1125) redacta. Inter meridionales Slavos antiquissimum opus conservatum est ''Sclavorum Regnum'', Latine scriptum, vulgo ''Ljetopis popa Dukljanina''. A sacerdote catholico ex urbe Baro (hodie in Montenegro) conscriptum est, qui se ipse nomine “Gregorius presbyter Diocleas” profitetur. Opus plerumque ad medium saeculum XII refertur; nonnulli tamen investigatores censent id circa annos 1170–1190 compositum esse atque a tunc temporis archiepiscopo Barensi scriptum, de quo plura documenta supersunt, inter quae epistulae et testamentum, quo dona monasterio ''S. Chrysogoni'' Iadertino legavit. Ex his Eduardus Peričić (in: ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog'', Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1990.) concludit Gregorium archiepiscopum Diocleae et Barensis ortu Iadertinum fuisse, ibique in dicto monasterio vitam finivisse. Historici existimant hoc opus fide dignum esse tantum pro rebus a saeculo X incipientibus; quae vero ad priora saecula pertinent aut ficticia aut semi‑legendaria habentur, sicut celeberrima narratio de magno conventu in campo Duvaniensi sub rege Svetopeleco exeunte saeculo IX secundum ipsius operis chronologiam. Opus praeterea incipit indice mythico regum Gothicorum, qui ab saeculo V regiones Balcanicas occidentales tenuisse dicuntur; quodam autem loco Goti simpliciter in Slavos transformantur. Influentia ''Sclavorum Regni'' magna fuit in chronicis a saeculo XIII usque ad initium saeculi XVII. Videtur hoc opus cognovisse etiam Thomam Archidiaconum Spalatensem (saeculi XIII medii), qui initia praesentiae Slavicae in Dalmatia et Illyrico cum rege Gothorum Totila (saeculi VI prima parte) coniunxit; qui tamen, ut constat, Slavos ex Polonia deducere non potuit, cum in Italia natus, vixerit et mortuus sit. Praestantissimus chronicus Venetiarum saeculi XIV, Andreas Dandolo, opus ''Sclavorum Regnum'' quoque cognovisse videtur, quod ex mentione Chroatiae Albae et Rubrae apparet. Notandum est vocabula “Chroatia Alba” et “Chroatia Rubra” (in ''Sclavorum Regno'' et postea apud alios scriptores occurrentia) ad divisionem territorialem Chroatiae Adriaticae pertinere, non ad veterem “Chroatiam Albam” in regionibus Poloniae. Denique opus ''Sclavorum Regnum'' magnum habuit momentum in opere Mavri Orbinii Ragusini, qui magnum librum historicum ''Il Regno de gli Sclavi'', ideis panslavisticis imbutum, Italice conscripsit et anno 1601 edidit. </ref> Ex historicis Croatis notioribus solus Vjekoslavus Klaić ''Nestoris Chronicam'' diligentius tractavit, quod eius articuli in commentario ''Hrvatsko Kolo'' annis 1927 editis testantur. Ex recentioribus historicis Croatis Neven Budak ''Nestoris Chronicam'' tantum obiter memorat in uno ex libris suis recentioribus. Denique, ''[[Nestoris Chronica]]'' necdum in linguam Croaticam conversa est, nec exstat editio critica huius fontis historici. In hoc opere exponitur historia rerum gestarum in regionibus quas gentes Slavicae orientales incolebant: a sinu Finnico, lacu Ilmen et Novogardia ad septentrionem, per vallem fluminis Dnepr usque ad Pontum Euxinum. Pars historica Chronicae eventus a saeculo IX deinceps persequitur in regione ubi vasta civitas Slavica sub ducibus dynastiae Rurik, origine Scandinavis, formari coepit. Haec civitas centrum suum principale habebat in urbe Kiovia ad Dneprum, venam quasi vitalem illius partis Europae, atque in historiographia nota facta est nomine Russia Kioviensis. Nestor enumerat gentes Slavicas quae in illis amplissimis regionibus habitabant. Inter octo gentes quae territorium Ucrainae hodiernae incolebant, etiam Chroatos memorat. Chroati in regione Ucrainae tribus vicibus in opere Nestoris commemorantur: in parte generali capitis IX, ubi dicit… ''[...] vivebant igitur concordes '''et Polani et Severi et Radimici et Vjatici et Chorvati.''' (2) Dulebi vero habitabant secundum Bugum, ubi nunc Volinienses habitant; Uglici et Tiverci secundum Danastrim habitantes Danubium adtingebant; bis enim memoratur, ad bella pertinens: in capite XXI de expeditione ducis Kioviensis Olegi in Graecos et Constantinopolim annorum 904–907, ita scriptum est: ''(2) Anno 6415. Igore Kioviae relicto, Oleg magna cum multitudine Varaegorum, Tiudorum, Crivitioruin, Merorum, Polanorum, Severorum, Drevlanorum, '''Radimitiorum, Chorvatorum, Duliborum, Tivertiorum''', de quibus supra mentio est facta quique omnes Scythia magna appellantur, in Graecos profectus est, hos omnes Oleg partim in equis, partim in navibus, quarum duo millia erant, secum duxit; ubi Constantinopolim advectus est, Graeci fretum urbemque clauserunt. In capite XLV de bellis ducis Kioviensis Vladimiri scriptum est: ''Anno 6501. '''Vladimir contra Chorvatos''' profectus est; cum e '''bello Chorvatico''' reversus esset, Pecenegi ex altera Sulae ripa venerunt. De his rebus historicus Vjekoslavus Klaić scripsit: ''Haec tria loca in annalibus Nestoris aperte testantur iam multo ante annum 862, deinde per totum saeculum decimum, gentem quandam Slavonicam Chroatorum vixisse; eamque gentem saeculo X magis minusve sub potestate principum Russicorum Kioviensium fuisse, donec sanctus Vladimirus anno 993 bellum Chroaticum in eos movit. Nestor Chroatos plerumque ante Dulebos (Volinianos), post Radimicos memorat; unde colligitur eos habitasse in vicinia Duleborum sive Volinianorum, id est in parte occidentali hodiernae Ucrainae circa fontes fluminis Bug et superiorem cursum Dniestri, in regione urbium Leopolis, Rohatyn, Halicia et Ternopolia. <center> [[File:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|frame|600px|alt=Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX|''Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX.'']] </center> Tabula tribuum Slavicorum orientalium saeculorum VIII–IX. == 16. Archaeologica investigationes in Ucraina occidentali == Opera archaeologorum Ucrainensium ab annis 1960 incohata, atque praesertim per decennia recentiora, in regione superioris Podnestrovia, id est ad ripas Tyratis (circa Dniestrum), reliquias complurium habitationum et castellorum detexerunt, quae ad periodum a saeculo VI usque ad saeculum X pertinent. Effossa archaeologica in Ucraina occidentali annis 1981–1995 facta loca urbium primorum medii aevi in regione trans‑Carpathiae et Podolia occidentali patefecerunt, quae ad saecula IX–XI sunt relata. Agitur de oppidis munitis variarum dimensionum: 65% eorum superficiem circiter 0,2 hectariorum habebant; 20% circiter 2 hectaria; et circiter 15% superficiem plus quam 2 hectaria. In regione Prikarpatiae et Podolia occidentali plus quam XXXV urbes repertae sunt, quarum maiores in locis hodie notis ut Plisnesk, Stilsko, Terebovlia, Halicius, Revno, Leopolis, Lukovišče, Rokitne, atque in regione Roztočia sitae erant. Ex his urbibus tantum XII usque ad saeculum XIV supervixerunt.<ref>Cf. Korčinskij, Orest: Bijeli Hrvati i problem formiranja države u Prikarpatju, in: Bijeli Hrvati I, Rijeka 2006 (Latine: De Chroatis Albis et quaestione formationis civitatis in Prikarpatia).</ref> UNESCO in opere tutelae hereditatis culturalis atque historicae ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' memorat inventa duorum magnorum “oppidorum”, quorum reliquiae repertae sunt apud vicos hodiernos Pidhoroddya (Latine: Subcastellum) ) et Lykovyšče prope urbem hodiernam Rohatyn, quae ad periodum inter saecula VI–VIII sunt relata, atque cum Chroatis coniunguntur.<ref>Warsaw-Kiew 2011 https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1424.pdf</ref> Chroatis tribuuntur duo “goroda” (Ucrainice horody) insolitarum dimensionum, in quibus decem milia hominum habitare potuerunt: Plisnesk, amplitudine circiter 450 hectariorum, cum arce et centro cultus pagani, omnibus circumdatum septem lineis defensionis longis et complexis necnon pluribus minoribus vicis in vicinia; inventi sunt etiam plus quam CXLII tumuli (kurgani) qui utrumque genus sepulturae continent: et cremationes et inhumationes. Locus Plisnesk situs est prope vicum Pidhirtsi, atque ab anno 2015 ut “Reservatum historicum et culturalis” (Ancient Plisnesk) conservatur.<ref>https://www.exarc.org/oam/ancient-plisnesk</ref> Locus Stilsko<ref>https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=60576</ref>, amplitudine 250 hectariorum, cum arce 15 hectariorum, lineis defensionis decem chiliometrorum longitudinis, situs est ad flumen Kolodnica, tributarium Tyratis (Dniestri). Ibi reperti sunt rari exempla architecturae religiosa Slavicae prae‑christianae; quidam coniungunt inventum sacellum cum deo fortasse nomine Hors, qui in quibusdam scriptis mediaevalibus memoratur. Usque ad annum 2008 in regione Stilsko repertae sunt reliquiae et vestigia plus quam L vicorum aperti generis (sine munitionibus), qui ad periodum inter saecula VIII–X referuntur; item inventi sunt circa CC tumuli (kurgani). Archaeologi et historici ex his inventis existimant in ea parte Ucrainae ortum esse seriem urbium‑civitatum, similium polis antiquae Graeciae aliisque locis, unde de Chroatis in illa regione loquuntur tamquam de proto‑natione polycentrica, quae in unam maiorem rem publicam non coaluit. Praeterea ad constitutionem cuiusdam unitariae civitatis Chroaticae in Podnestrovia perveniri non potuit, quod multi loci cinere operti inventi sunt cum manifestis vestigiis magni incendii, quod ad finem saeculi X refertur atque coniungitur cum eventu apud Nestoris chronicon memorato ut “expeditio Chroatica” ducis Volodimeri anno 993. Eodem tempore, exeunte saeculo X et ineunte XI, Stilsko et Plisnesk desinere coeperunt exsistere. Attamen meminisse oportet hoc tempus esse frequentium bellorum: post mortem ducis Volodimeri (1015) illam regionem Boleslaus Chrobry (992 - 1025), dux Poloniae, invasit atque adiunxit. <ref>Boleslaus Chrobry ab anno 992 usque ad 1025 Poloniae dux fuit, atque anno 1025 coronatus est rex Poloniae, sed eodem anno obiit.</ref> Post hanc autem destructionis aetatem, per saeculum XI in nonnullis locis iterum apparuerunt habitationes quae paulatim creverunt in centra regionalia, sicut iam memoratum Halicium (Galicium), ex quo postea, aetate Austro‑Hungarica, totus ille tractus nomen Galicia accepit. == 17. Chroati in Ucraina (Russia Kioviensi) et Albichroati in Polonia meridiana — duae gentes separatae atque distinctae? == Hic concludi potest atque ex fontibus scriptis (Chronicon Nestoris exeunte saeculo XI et ineunte XII compositum) itemque ex archaeologicis testimoniis praebere de exsistentia gentis nomine Chroatorum in Ucraina per medium aevum antiquum, verisimiliter iam a saeculo VI usque ad eorum inclusionem in Ducatum Russiae Kioviensis saeculo X. Confirmationem additicam praebet relatio statistica de incolis Russiae imperialis anno 1861 confecta, in qua legitur in regione Volhinia 17 228 homines se ad gentem Horvatorum pertinere professos esse.<ref>Gluhak 1990. pag. 145; Incertum est utrum hic numerus ad solos viros pertineat an etiam feminas et pueros includat.</ref> Documentum quod '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' anno 1086 confectum est pars est operis Chronica Boemorum (lib.II, capit.XXXVII), a presbytero et historico '''Cosma Pragensi''' exeunte saeculo XI et ineunte XII conscripti. In hoc privilegio refertur de '''fundatione episcopatus Pragensis anno 973 facta''' atque describuntur fines eiusdem ex tempore fundationis, enumeratis omnibus regionibus limitaneis ac gentibus in finibus Episcopatus Pragensis habitantibus. A parte occidentali incipiens, ad septentrionem procedit, deinde ad orientem, ubi affirmatur episcopatum complecti totam regionem ac provinciam circa urbem Cracoviam, atque protendi ad flumina Bug et Stir ad orientem; postea ad meridiem versus Hungaros declinare, ad vertices montium Tatra pervenire, inde Moraviam includere, ac demum ad meridiem cum Bavaria confinia habere (hodierna Austria Inferior, quae illo tempore pars Bavariae erat). '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' documentum est quod, independenter a opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeniti, '''confirmat exsistentiam duarum coetuum Chroatorum (Chruuati et altera Chrowati) ad septentrionem Bohemiae in altera parte saeculi X.''' Chroati in “''Privilegio Episcopatus Pragensis''” memorantur post Psouanos, gentem in septentrionali parte Bohemiae, et in consortio gentium Silesiacarum: Slasanorum (Silesianorum), Boboranorum — gentis circa flumen Bobor (''Bóbr'') in Polonia meridionali-occidentali, Trebowanorum; item commemorantur Milciani, una ex gentibus ''Serborum Lusaticorum'', in hodierna Germania orientali ad triplicem finium contactum Germaniae, Poloniae et Bohemiae. Locus Chroatorum, quos ''Privilegium Episcopatus Pragensis'' memorat describens fines episcopatus ex anno 973, magna ex parte '''congruit cum descriptione Porphyrogeneti''' (circa annum 950) de situ Chroatiae Albae in capitulis XXX, XXXI et XXXII: '''iuxta terram Boiki (Bohemiam), ubi vicini sunt Albii sive non baptizati Serbi, atque ubi fines attingunt Franciam (Germaniam).''' ''Privilegium'' duas Chroatorum gentes (Chruuati/Ghrwati et altera Chrowati) memorat inter Psovanos et Slasanos positis, quod implicare videtur has duas Chroatorum partes sibi invicem proximas fuisse. Verumtamen id, quod simul commemorantur, fortasse ex ratione mnemotechnica conscriptionis ortum habuit: cum de coetibus eiusdem nominis ageretur, scriptor eos coniunxit, quia ita facilius meminisse poterat. Haud improbabile est inter utramque gentem Chroatorum alia quoque tribus interposita fuisse. Ita aperitur facultas ut hi “altera Chrowati” orientem versus collocentur, in Polonia meridionali circa superiorem Vistulam et Cracoviam, vel in regione meridionali Poloniae prope triplicem finium contactum Poloniae, Slovaciae et Bohemiae. Talis collocatio huius secundae partis Chroatorum in Polonia meridionali congrueret cum iis quae Porphyrogenitus refert, ubi in capite XXX dicit Albichroatos cum Hungaris amicitia et compaternitate coniunctos esse, atque in capite XXXI eos a Francis, Hungaris et Pecenegis depraedari. Constat nomades et equestris gentes, quales Hungari et Pecenegi, celeribus ac repentinis incursibus etiam loca satis remota petivisse: meminisse licet ingentes Hungarorum irruptiones in Italiam septentrionalem, ubi exercitum imperiale deleverunt, item in Germaniam (proelium apud Augustam Vindelicorum anno 955) atque usque in Franciam et Burgundiam. Similem equestris impetus rationem, cum direptione et vastatione coniunctam, eo tempore Pecenegi adhibebant. Haud dubium est Pecenegos in quibusdam excursionibus Poloniam meridionalem circa Cracoviam attingere potuisse; attamen primi, qui eis obviam fierent, fuissent Chroati in Ucraina occidentali circa superiorem Dniestrum. Si Bagibareia in capite XXX De administrando imperio pro Bavaria accipitur (ubi dicitur Albichroatos ultra Bagibareiam habitare), atque si consideretur quod medio saeculo X tota Austria necnon Slovenia sub potestate Bavariae politica erat, tum ex prospectu physico e civitatibus Dalmatiae — verbi gratia ex Iadera — ubi informator Porphyrogeneti de Chroatis habitare potuerit, Chroatia Alba re vera ultra Bavariam sita videbatur. Ex prospectu autem et situ spectantis Constantinopoli, Chroatia Alba ultra Hungariam posita erat, ut in capite XXXI de Chroatis scribitur, praesertim cum meminerimus Slovaciam hodiernam eo tempore sub ditione Hungarorum fuisse, et fines inter Poloniam meridionalem et Slovaciam montium Tatra iuga constituere. Omnia quae Porphyrogenitus tradit, una cum testimoniis ''Privilegii Pragensis'', eo ducunt ut Albichroati memorati in amplis regionibus Poloniae meridianae atque meridiano-occidentalis habitasse videantur. Item indicia ostendunt non de uno coetu Chroatorum monolithico agi, sed de pluribus coetibus inter se distinctis. In documentis publicis gubernii Civitatum Foederatarum, ''United States Congress Joint Immigration Commission'' anno 1911 editis, legitur de milibus immigrantium Polonicorum ibidem natorum circa Cracoviam identitatem ethnicam saepius declarare nomine Bielochrovat (“White Croats”). '''Existimamus vocabulum “Albichroati” proprie ad eos Chroatos pertinere qui in Polonia meridionali habitabant, occidentalius collocati quam Chroati Ucrainae. In regionibus ad meridiem Cracoviae situs est numerus hydronymorum et toponymorum vocabulum “albus” continens: flumen ''Biała'', urbs ''Bielsko‑Biała'', aliaque. Accedit quoque sententia de coloribus, qui in quibusdam culturis ad designationem partium mundi adhibentur: albus in culturis nomadum Eurasiae cum parte occidentali coniungitur, niger cum septentrione, ruber cum meridie, caeruleus vel viridis cum oriente. Haec ratio apud gentes Turcicas observata est, sed etiam in scriptis Sinensibus: oriens = viridis vel caerulea (arbor, ver), septentrio = niger (aqua, hiems), occidens = albus (metallum, autumnus), meridies = ruber (ignis et sol). Neque in mundo Slavico praetermittendum est exemplum nominis ''Belarus'', quod ad litteram significat ''Albarussia'', id est ''Russiam Albam'', quod quoque confirmat rectitudinem sententiae de designatione partium mundi per colores. Praeterea in lingua Polonica hodierna pro parte mundi “septentrione” non adhibetur vocabulum commune Slavicum (sever / sjever), sed “północ”, quod ad litteram “media nox” significat, id est cum tenebris et obscuritate, nigra colore, coniungitur. Item verbum pro meridie in lingua Polonica est “południe”, ad litteram “media dies”, quod calorem, lucem atque denique colorem rubrum suggerit. In his exemplis — praesertim ''Bjelohrvati'' sive ''Albichroatorum'' et hodiernae ''Belarus'' sive ''Albarussiae'' — adiectivum “albus” ut signum spatiale‑semanticum orientationis intra orbem Slavicum fungitur, "occidentem" designans. Quamvis Nestor in sua chronica ''Povest’ vremenyh let'' Chroatos in finibus hodiernae Ucrainae clare memoret, eos tamen epithetis “albos” non designat. Attamen uno in loco vocabulum Albichroati adhibet, sed tum eos una cum Serbis et Chorutanis (Karantanis) in eodem coetu recenset: “''Post multos vero annos consederunt Slaveni circa Danubium, ubi nunc est terra Hungarorum et Bulgarorum. Ex his Slavenis diffusi sunt per terras […]. Hi sunt ipsi Slaveni: Chroati albi, Serbi et Chorutani.''” Manifestum est agi de coetibus extra spatium historicum ''Russiae Kioviensis'' sitis, id est ad occidentem eius locatis. Haec distinctio confirmat Chroatos ad Dniestrum, ab Haliciensi regione usque in Podoliam, ut entitatem Slavicam localem perceptos esse, cum nomen ''Albichroati'' ad eas partes spectaret quae occidentalius positae erant — in Polonia meridiana et meridiano‑occidentali: ''Chruuati et altera Chrowati'' ex ''Privilegio Pragensi'', quod Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' (Lib. II, Cap. XXXVII) tradit. Iam antea, in capite de Bohemia, commemoravimus historicos Bohemos recentiores existimare Chroatos in ''Privilegio Pragensi'' memoratos verisimiliter in finibus Silesiae historicae, in Polonia meridiano‑occidentali, habitasse.<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> == 18. Adiectum: Avaricum Khaganatum et adventus Chroatorum == '''''Contextus chronologicus et historicus de prima sedimentatione Chroatorum in Dalmatia'' Circa annum 567 nova unda Asiatica in regiones Pannonicas irrupit: Avari. <ref>Menander Protector, Excerpta de legationibus.</ref> Eorum ruina et interitus gradatim facta sunt. Bella Francica sub Carolo Magno annis 791–796 potestatem Avarorum deleverunt, ut in Annalibus Regni Francorum atque in epistulis Caroli Magni describitur.<ref>Annales Regni Francorum, a. 791–796.</ref> Ex his fontibus discimus '''ducem Woinomirum Sclavum''' cum suis primum ad principalia Avarorum “anulos” pervenisse. Ille praecipua munimenta Avarica occupavit. Ex documentis Francicis intellegitur hoc factum esse antequam exercitus Francicus maior spatium inter Danubium et Tissam attingeret. Francis nuntium audientibus, iter suum acceleraverunt, metuentes ne Woinomirus, quamvis socius et vassallus Francorum, aurum argentumque ex anulis Avaricis direptis sibi occultaret. Post cladem militarem, Avari superstites fidem suam Carolo Magno dederunt, et iteratis legationibus petebant ut Franci eis novas possessiones in occidente concederent. Causa erat quod, post deletionem potentiae militaris, gentes Slavicae circumvicinae eos invadere coeperant atque exstinguere cupiebant. Qui heri domini fuerant, hodie odium subire coeperunt. Quaestio Avarici Khaganatus cum nonnullis quaestionibus fundamentalibus historiae Chroaticae arcte coniungitur. Secundum opus ''De administrando imperio'', circa annum 950 a Constantino Porphyrogenneto conscriptum, societas Chroatorum in provinciam Dalmatiae pervenit tempore Heraclii imperatoris (610–641). Haec est sola notitia explicita in fontibus historicis de tempore migrationis Chroatorum in regiones Dinaricas et Adriaticas. Porphyrogennetos scribit Heraclium Chroatos invitasse ut in Dalmatia advenirent, Avaros expellerent, atque ita civitatibus maritimis et insulis Adriaticis, quae adhuc Romanis habitabantur, auxilium ferrent. Chroatos contra Avaros aliquamdiu pugnasse in Dalmatia (provincia Romana multo amplior quam Dalmatia hodierna, partes magnas Bosniae et Hercegovinae complectens), et tandem vicisse: quosdam Avaros occidisse, alios potestatem Chroaticam agnovisse. Memorandum est narrationem Porphyrogenneti de adventu Chroatorum congruere cum aliis eventibus eiusdem aetatis, etiam ad Khaganatum Avaricum pertinentibus. In regionibus ad occidentem Avarorum, circa annum 622, gentes Slavicae sub ductu Samonis seriem felicium expeditionum contra Avaros inceperunt.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 48–50.</ref> Eodem tempore societas Slavica Samonis quotannis incursiones in terras Francorum faciebat, Thuringiam et Saxoniam depraedans. In proelio ''Vogastisburgensi'', Slavi sub Samone totum exercitum regium Francorum deleverunt, ex variis regionibus Francicis congregatum: ex Alemannia, Suevia, Saxonia et Francia propria.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 68.</ref> Anno 626, Avari ad orientem conversi sunt et magnum impetum in Constantinopolim facere conati sunt, Slavicis vassallis et Persis cooperantibus. Conatus urbem imperialem occupandi in cladem desiit.<ref>Chronicon Paschale, a. 626.</ref> Paulo post Baianus khaganus mortuus est, et potestas Avarorum post annum 630 diminuta est.<ref>Theophylactus Simocatta, Historiae.</ref> Hoc ipso tempore Porphyrogennetos adventum Chroatorum in Dalmatia ex septentrione collocat, tempore Heraclii (610–641).<ref>Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, c. 31.</ref> Itaque in eodem ambitu chronologico invenimus: * cladem Avaro‑Slavico‑Persicam apud Constantinopolim (626), * ortum regni Slavici Samonis in occidente et clades Avaricas in Moravia, Bohemia et regionibus vicinis, * defectionem Serborum sub Dervano ad societatem Samonis, * mortem Baiani khagani, * adventum Chroatorum in Dalmatia (in capitulis XXX et XXXI DAI descriptum, quae duas relationes praebent, sed conveniunt in eo quod Croati adversus Avaros venerunt). Annis 1970, alii historici Croatici (Lujo Margetić, Nada Klaić) theoriam alternativam proposuerunt de tempore quo Chroati in Dalmatia apparuerunt. Secundum eorum opinionem, Chroati qui ethnonymon '''Hrvati''' attulerunt non prima parte saeculi VII (ut in ''DAI'' cap. XXXI), sed in extremo saeculo VIII, bellis Franco‑Avaricis gerentibus, socii et vassalli Francorum, venerunt. Hoc sensu dux Woinomirus, in documentis Francicis memoratus ut victor principalis Avarici “anuli”, unus ex ducibus Croatorum fuisse putatur. Historici Austriaci Karlus Kronstein<ref>Karlus Kronstein, Die Slawen und die Awaren, Vindobonae, 1936.</ref> et Walterus Pohl<ref>Walterus Pohl, Die Awaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822, Vindobonae, 1988 (editio altera 1996).</ref> putaverunt Chroatos fuisse nomen ordinis militaris limitanei intra Avaricum Khaganatum, qui fines khaganatus custodiebat. Constat Chroatos apparere “prope” fines Avarici imperii (Ucraina occidentalis, Polonia meridionalis, Carantania in Austria meridionali, Dalmatia), sed extra lineas interiores eiusdem imperii. Lingüista Alemko Gluhak in libro suo ''Porijeklo imena Hrvat'' (''De origine nominis Chroati'') affirmavit illud gentium nomen (ex septem, secundum fabulam origo gentis in DAI, cap. 30) quod Chroati vocabatur, consedisse in regione a monte Velebitio meridiano, a flumine Zrmania usque ad flumen Cetinam, deinde ad Campum Duvani (antiquum Delminium, sedes veterum Delmatarum).<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, 1990, pp. 222–223.</ref> Hoc spatium, universim spectatum, complectitur partes hodiernae Dalmatiae septentrionalis et mediae atque Hercegovinae occidentalis. Constat prima centra regni Chroatici mediaevalis sita fuisse in regione ab urbe Nona (Croatice: Nin), prope Iadram (Croatice: Zadar), ad litus maris, usque ad Cninam in interioribus, tum ad Clissam (Croatice: Klis) et Solinum (antiqua Salona) haud longe ab Spalato. Regio est saxosa, ubi catenae montium parallelae secundum litus Adriaticum se extendunt, et inter hos montium scopulos parvae valles fertiles iacent. Maxima area terrae arabilis sunt Ravni Kotari, post Nonae (Nin) et Iadri (Zadar) fines, in interioribus regionibus. <center> [[File:Eastern Adriatic 1089.svg|700px|alt=Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089|Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089]] </center> Unum e primis sedibus civitatis Chroatorum ad litus maris Hadriatici fuit oppidum Nin (antiqua Aenona, mediaevalis Nona), XVII chiliometris ad septentrionem et occidentem ab Iadera situm. Primum fuit habitatio gentis Liburnorum, atque ab saeculo I municipii Romani dignitatem obtinuit. Medio saeculo IX ibi condita est episcopatus Nonensis (863/867), in quo tunc sedebat »episcopus Chroatorum«, cui iurisdictio super totam civitatem Chroatorum tributa est. Episcopatus anno 928 abolitus est, anno 1075 restitutus, denique anno 1828 omnino sublatus. Omnes monumenti epigraphici, qui hucusque in territorio Chroatiae ad saeculum IX pertinentes reperti sunt, Latine scripti sunt. '''Lingua Latina fuit sermo officialis (cancellariae et liturgiae) civitatis Chroatorum usque ad annum 1847, cum Senatus Chroaticus decreto suo sermonem Chroaticum in usum publicum introduxit.''' == 19. Adiectum: Etymologia ethnonymi Chroatus (''Hrvat'') == Plurimi linguistae, qui per ultimum saeculum quaestionem originis nominis ''Chroatus'' sive ''Croatus'' , Croatice:''Hrvat'' (plur. ''Hrvati'') tractaverunt, consentiunt hoc nomen non esse Slavicae originis. In eodem tempore maxima auctoritas in circulis linguisticis tributa est sententiae qua radices nominis ''Hrvat'' in circulo Indo‑Iranico subfamiliae Indoeuropaeae quaerendae sunt. Id praecipue factum est ob inventum duarum tabularum lapidearum repertarum medio saeculo XIX in excavationibus reliquiarum urbis Graeco‑Sarmaticae '''Tanais''', ad ostium fluminis Don (antiqui: Tanais) in Mare Azoviense (antiquum: Maeotis Palus) sitae,<ref>Tabulas inscriptionibus Graecis inscriptas detexit philologus classicus et historicus Russicus Pavel Mihajlovič Leontjev anno 1853.</ref>quibus nomen ''Hrvat'' ab initio saeculi XX saepius cum ramo Iranico linguarum Indo‑Iranicarum coniungi coepit. [[File:Ancient Greek Colonies of N Black Sea.png|center|800px]] ===19.1 Tabulae Tanaiticae === Agitur de duabus tabulis marmoreis inscriptiones Graecas longiores continentes, quae secundum indicia intra ipsum textum circa annum CC (200) p. Chr. n. sunt positae. Tabulae nomina regis urbis Tanais et civium publicas functiones gerentium enumerant. Notandum est has inscriptiones publicas esse, non sepulcrales.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Dimidia pars nominum Graeca est, altera vero pars ad linguas Iranicas pertinet, ut nomina ''Farnarak, Ardarak, Meuak, Nauak, Niblobor, Sandarz'', etc. Inter haec nomina investigatores moverunt nomina propria '''''Horoathos''''' et '''''Horouathos''''' (Χορούαθ[ος], Χορόαθος), quae cum ethnonymo moderno ''Hrvati'' comparata sunt. Primus relationem inter nomina ''Horouathos'' et ''Horoathos'' et ethnonymum ''Chroatus'' (Croatice:''Hrvat'', in lingua Russica forma:Хорват: Horvát) proposuit linguista Russicus '''Alexander L. Pogodin''' anno MCMII (1902). Huius coniunctionis fautores fuerunt multi historici et linguistae Europaei, inter quos František Dvornik, Max Vasmer, Oleg N. Trubačev. ===TABULA TANAITICA A=== '''Tabula A''' maior est et antiquior inscriptio, ad annos 175–211 p. Chr. n. referenda, quae ad tempus pertinet quo Tiberius Iulius Sauromates II (175–211) regnum Bosporanum rexit. Tabula marmorea, 0.92 m × 0.73 m × 0.09 m metiens, verisimile est graviter laesa fuisse etiam ante excavationem. Triginta duo versus ex triginta fragmentis servati sunt. In inscriptione publica memorantur rex, synodus sive coetus devotionalis, praefectura eiusdem coetus, atque sodales ordinarii, numero paulo infra quadraginta. Versus quartus finitur mentione patris synodi, Horoúathi (Χορούαθος), qui versu quinto nominatim iterum occurrit; inter alios etiam vir ignotus, qui dicitur filius Horoáthi (Χοροάθου), commemoratur. Inscriptio fine clauditur data, ex qua servata est tantum appellatio mensis Graeco‑Macedonici, qui Iulio aut Augusto respondet. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae A<ref>CIRB 1277, cf. IosPE II 445; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 173–211 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/184019</ref> == <poem> 1    Θεῷ Ὑψί̣σ̣τῳ.                    ἀγαθῆι τύχηι. βασιλεύοντος βασιλέως ∙ Τιβ(ερίου) ∙ Ἰουλ(ίου) ∙ Σαυρομάτου φιλοκαίσαρ[ος κα]ὶ φιλο[ρ]ωμαίου, εὐσεβοῦς, ἡ σύνοδος ἡ περὶ ∙ ἱ[ερέα Ἰού]λ̣ιον̣ Ῥ̣αλ̣χάδου καὶ πατέρα σ[υ]νόδου 5 '''Χορούαθ̣'''[ον — —]ο[— —] καὶ συναγωγὸν Ἀρδά[ρα]κον [Σ]υ̣νεγδήμ̣[ου καὶ φιλ]ά̣γ[αθ]ον Δίαι[ο]ν̣ Κ̣ε̣ρ̣δ̣ω̣ν̣άκο̣υ̣? καὶ [π]αραφιλάγαθο̣[ν — — —]ιον Φοργαβάκ̣[ου] καὶ [νεα]ν̣ισ- [κ]ά̣ρχην Δημήτ̣[ριον Ἀπο]λ̣λωνίου καὶ γυμ[ν]ασιά[ρχην] Βα- [σι]λείδ̣ην Θεον̣[είκ]ο[υ καὶ Ἄ]τ̣τα̣ν Ἡρακλείδου φίλο̣[ν]? τ̣ῆ̣ς 10 [συ]ν̣όδου [καὶ] οἱ λο̣[ιπο]ὶ [θια]σῖτ̣αι· Ἀρδά̣ρα̣κος Ζια̣- [— —]ου, Δη[μήτ]ριος [— — —]ου, Λείμανος Φίδ̣α̣, [Μί]δαχ̣ο̣ς? [— — —]άνου, Ἀ[σκ]ληπιάδης  Οὐαλε̣[ρ]ί̣ου, [․․]γ?όδαν[ο]ς [Δημητ?]ρίου, [Μ]ενέστρατος Λυκίσ[κο]υ [— — —]ικάχο[υ], Διό̣φαντ[ος] Δείου, Πόπλ[ιο]ς 15 [— — — —]δα, Ἡρακλείδ[ης] Ἐπιγόνου, Ἰα̣ρ̣δο- [— — — — Δ]η̣μητρίου, Ἀ[φ]ροδείσιος  Χρυσέ- [ρωτος, Φαλ]δά[ρα]νος Ἀπολλωνίου, Φίλιπ- [πος — — — —]ν̣ο[υ], Καλοῦς Ἀθηνίου, Κόφαρνος [— — — — — — — — — Τ]ρ̣ύφων Ἀνδρομ[έν]ους, 20 ο̣[— — — — — —] '''Χοροάθου''', Θεότειμος  Ψυχα- ρίων̣[ος, — —]δίβαλος Φαρ[νάκου], Ε̣ὔιος Ῥό- δων[ος, Ἡρα]κλείδης Ἄττ̣[α, — — — — Ἀρισ]- τοδ[ήμου, Σ]ύ̣μ̣μ̣αχος Σα[— — — — — — — —] κος [— — — — — — — — — — — — — — — —] 25 φιλο[— — — — — — — — — — — — — — — —] ορανσ̣[— — — Ζωρθῖ?]ν̣ος  Βε[λλικοῦ? — — —] Ῥ̣α̣δάμ̣[ειστος? — —] Φαδινά[μου — — — — —] Μύ̣ρ̣[ων? — — — — —] Μαστοῦ̣ [— — — — —] πο[— — — — — — — —]ος Ἀρδα[ράκου? — — —] 30 Φιδ[α— — — — — — —]νος̣ Χαρί[των — — — Ἀ]- ράθι[— — — — — — — — — — — — — — — — —]                                     vacat 32  ἐν τ[ῶι — — ἔτει καὶ μη]νὶ Λῴ̣[ωι — — — — —] </poem> ===TABULA TANAITICA B=== Tabula B minor est inscriptio, mensuris 1,053 m × 0,71 m × 0,08 m, ad annum CC p. Chr. n. relata (517 secundum computationem temporis Bosporanam). Haec inscriptio recentior est, quod apparet ex mentione Tiberii Iulii Rhescuporis III, filii Sauromatis II. Minus detrimenti accepit: in quattuor partes fracta est et satis bene legi potest. In ea incisæ sunt viginti lineæ litteris Graecis capitalibus monumentalibus. In lineis VI, VII, VIII et IX commemorantur, una cum nominibus patrum, quattuor principes civitatis Tanaeitis eo tempore quo hoc monumentum erectum est (Hofarno, Babos, Niblobor, Horoathos). Monumentum positum est ob renovationem fori centralis urbis Tanaeitis. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae B<ref>CIRB 1245; cf. IosPE II 430; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 220 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/183985 .</ref> == <poem> 1  ἀγαθῆι  τύχηι. ἐπὶ βασιλεῖ Ῥησκουπόριδι, υἱῷ μεγάλου βασιλέως Σαυρομάτου, κα̣[ὶ] Ζήνων Φάννεως πρεσβευτῇ βα- 5 σιλέως Ῥησκουπόριδος #⁵⁶ καὶ Χο- φάρνου Σα̣νδαρζίου #⁵⁶ Βάβος Βαιο- ράσπου #⁵⁶ Νιβλόβωρος Δοσυμοξάρ- θου #⁵⁶ '''Χορόαθος''' Σανδαρζίου ἄρχον- τες Ταναειτῶν #⁵⁶ Χόφραζμος Φοργα- 10 βά̣κου, Βασιλείδης Θεονείκου ἑλ- ληνάρχης ἐξαρτίσας τὴν ἀγορὰν̣ ἐκ τῶν ἰδίων ἀναλωμάτων ἀπεκα- τέστησ̣α̣ τῇ πόλει καὶ τοῖς ἐμπό- ρ̣ο̣ι̣ς̣ δ̣ιὰ ἐπιμελητῶν Ζήνωνα Φά[ν]- 15 [ν]ε̣ως #⁵⁶ Φαρνόξαρθος Ταυρέου, Φαλδάρανος Ἀπολλωνίου καὶ [ἀρ]χιτεκτόνων Διοφάντου Νε- οπόλου κα[ὶ] Αὐρηλίου Ἀντωνε[ί]- νου, Ναύακος Μευάκου. 20    ἐν τῷ ζ̣ιφʹ. </poem> [[File:Horovathos.jpg|thumb|center|800px|Nomen Χοροάθος in Tabula Tanaitica B]] === De tabulis Tanaiticis: historia receptionis et aestimatio hodierna === Per magnam partem saeculi XX, cum Chroatia pars Iugoslaviae esset, historici Chroatici tabulas Tanaiticas aut tacebant aut exemplum negativum proponebant, dicentes similitudinem onomasticam casu fortuito ortam esse, non argumentum ad originem gentis deducendam.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Hodie tabulae Tanaiticae in studiis linguisticis cautissime tantum ut possibile '''testimonium ad etymologiam ethnonymi''' illustrandam accipiuntur, nullo modo autem ut argumentum ad originem biologicam (geneticam) gentis Chroaticae ex Sarmatis Iranophonis deducendam.<ref>Heršak, Emil; Nikšić, Boris (2007), [Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje), Migration and Ethnic Themes 23 (3).]</ref> Necesse est distinguere inter originem nominis ''Hrvat'' et originem ipsius populi Chroatici, cum omnis gens per processus ethnogeneticos complures et saeculares formetur, in quibus elementa genetica, linguistica et civilizatoria inter se miscentur. === 19.2 Contextus historicus translationis nominis Sarmatici ''Horvata'' in Slavicas communitates inter Borysthenem et Tyrum === Chroati lingua sua indubitanter ad gentes Slavicas pertinent, et plerumque maior pars minoritatem linguistice absorbet. Nota sunt exempla Bulgarorum Turcicorum in Bulgaria, Francorum Germanicorum in Gallia, qui nomen suum maiori populo reliquerunt, sed linguam eius paulatim acceperunt; item Normanni Scandinavi in Gallia septentrionali, qui intra unum saeculum linguam Francogallicam receperunt eamque postea in Britanniam Anglosaxonicam transtulerunt. His analogiis congruit opinio secundum quam quaedam cohors Sarmatica nomine ''Horvata'' vel ''Horoata'' ex regionibus circa Maeotidem Paludem et flumen Don (antiqui: Tanais) '''ad occidentem migravit, fortasse sub impetu Hunnorum''', una cum multis coetibus Sarmaticis, inter quos Alani eminentissimi erant. '''Formam *''Horvata'' reconstruere conatus sum ex voce ''Horvat'' (forma nominativi singularis), quae in orbe Slavico latissime diffunditur atque inscriptionibus Tanaidis ut forma ''Horouathos'' confirmatur. Ablato suffixo Graeco ‑os obtinetur ''Horvat[h]'', cui, secundum leges morphologicas Sarmaticas, suffixum ''‑ta‑'' adiungitur, ut in ''Sarmata'' et ''Sauromata'', unde provenit forma ''Horvata''. Structura radicum ''Sar‑m‑ata'' et ''Hor‑v‑ata'' congruit, cum suffixum Scytho‑Sarmaticum ''‑ta‑'', quod est suffixum pluralitatis Sarmaticae, etiam in Ossetico ut ''‑tä'' exsistat. Quare probabilis videtur forma antiqui ethnonymi Sarmatici ''Horvata'' sive ''Horoata''. Hi Sarmatae, qui ''Horvata'' vocabantur, in regione quae nunc Ucraina est cum gentibus Slavicis consederunt atque eis nomen suum tradiderunt. Hac theoria explicatur ortus Hrvati ut coetuum Slavicorum nomen Sarmaticum ferentium. Ex ''Horvata'' Ucrainae partes se separaverunt atque ulterius ad occidentem profectae sunt, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae considentes; quod confirmatur ''Privilegium Episcopatus Pragensis saeculi XI'', necnon traditionibus de adventu ''Hrvati'' ex partibus Poloniae ad Adriaticum, quae apud Constantinum Porphyrogenitum reperiuntur, sed etiam apud alios chronistas, ut in opere Thomae Archidiaconi ''Historia Salonitana'', ubi narratur septem vel octo genealogias ex regione Poloniae in Dalmatiam se collocasse. Europa antiquae serae et medii aevi prioris regio erat mobilitatis demographicae insignis. Coetus sine finibus politicis stabilibus, sine identitatibus territorialibus firmis, saepe sine consilio diuturno movebantur, necessitatibus, periculis et occasionibus subito ortis respondentibus. Incursus alicuius gentis transeuntis aut fama de bonis condicionibus in regione ignota eos in motum ponere poterat. Notae sunt historiae de itineribus Ostrogothorum et Visigothorum, de Rugicis Germanicis, de bello Odacri contra Rugicos cum exercitu Alanorum, de migrationibus Vandalorum et Alanorum usque in Africam septentrionalem, de fato Herulorum, de itineribus Langobardorum qui terras multarum gentium transierunt, inter quas ''Anthib'', de pugna cum “Amazonibus”, etc. == 20. Reconstructiones linguisticae et hypotheseon de etymologia ethnonymi Chroati == Ad rationem identitariam autoperceptionis gentis magni momenti est ''mythus originis'' sive ''fabula fundationis''. In hoc autem capite quaestionibus ethnogeneseos Chroatorum non tractabimus, neque duabus eius partibus principalibus: parte historico‑identitaria nec parte genetico‑biologica. Hic enim solummodo de etymologia nominis Chroati agimus, id est de origine ipsius vocabuli, non de origine gentis. Hoc praecipue monendum est, cum etiam historici professione haud raro in errorem incidant confundendi varias theses de origine gentis cum thesibus de origine nominis. '''Reconstructio linguistica''' per se ipsa non est probatio. Ea enim repraesentat praesumptionem, id est coniecturam in certis regulis ac formis linguisticis fundatam. Quam ob rem quamlibet huiusmodi reconstructionem rectissime hypothesin appellare oportet. '''Hypothesis''' praesumptionem significat quae mutari potest; in regularitatibus quidem nititur, sed probatione directa caret. '''Thesis''', contra, sententiam designat quam auctor quidam tuetur; haec sententia etiam falsa esse potest, sed ut “positio” quaedam formata est. Hoc vocabulum adhibetur cum ostendere volumus aliquem interpretationem quandam defendisse. '''Theoria, sensu stricte scientifico''' (in sensu stricto), systema explicationis probationibus confirmatum denotat. Cum reconstructiones linguisticae probationes directas non habeant, expositiones quae ex eis praecipue oriuntur nullo modo vocabulo theoriae scientificae contineri possunt. Antequam varias hypotheses de etymologia ethnonymi Chroati lectori proponamus, necessarium ducimus hanc terminologiam supra memoratam explanare, quae in litteris linguisticis et historiographicis saepius occurrit. Id facimus ex cautela critica, cum non pauci auctores hypotheses suas in reconstructionibus fundatas fere ut veritatem scientificam indubitatam exhibeant, id est ut “argumentum irrefragabile” thesis quam tuentur. Talis ratio methodologica — proclivitas scilicet ut hypothesis pro veritate definitiva proponatur — omnino erronea est. === 20.1 Etymologiae ethnonymi Chroati ex linguis Iranicis === Maximus Vasmer, celeberrimus linguista Germanicus et slavista, primum proposuit etymologiam ex veteri Iranico ''(fšu)-haurvata'' = “pastor”, secundum formam Avesticam ''haurvaiti'' = “pascit”; postea autem derivationem suadebat ex veteri Iranico ''hu‑urvatha'' = “amicus”. Stephanus Krizin Sakač, historicus Croaticus e Societate Iesu, nomen Chroati cum veteri Iranico ''Harahvaiti'' coniunxit, quod tempore dynastiae Achaemenidarum (Cyri Senioris et Darii), sed etiam in antiquioribus textibus Avesticis, regionem designabat partim in territorio hodierni Afganistaniae sitam. <ref>Sakač: ''O kavkasko-iranskom podrijetlu Hrvata''(''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum''), in: ''Hrvati do stoljeća VII.'' (''Croati usque ad saeculum VII''), Zagrabiae 2000.</ref> Haec regio in scriptis Avesticis ''Harahvaiti'' appellabatur, in veteri Persico ''Harahuvatis'', quod postea in Graecum translatum est ut ''Arakhosia/Arachosia''. Hoc nomen respondet Sanscritico ''sarasvati'', quod significat “aquarum copia abundans”. Regio est in valle fluminis ''Hilmend'', in parte meridiana Afganistaniae hodiernae (V. Oranskij 1988: 127). Alemko Gluhak, linguista etymologus Croaticus, affirmat formam Harahvaiti secundum regulas linguisticas solum formas dare posse: * ''*Xorъšedi, *Xorъšedja'', vel fortasse ''*Xъrošedi'', quae non congruunt cum forma reconstructa paleoslavica: * ''*Xъrvat(in)ъ''.<ref>Gluhak 1990: 296–299</ref> P. Tedesco nomen Chroat ex Iranico ''huravant'' = “solaris” derivare conatus est. Alemko Gluhak (1990), in opere ''Porijeklo imena Hrvat'' (Latine: ''De origine nominis Chroatus'') , ad hypothesin etymologicam Olegii N. Trubačev se inclinavit. In primis Trubačevi hypothesibus annorum 1960, proponebat nomen a veteri Iranico ''*harvata'' vel ''*haurvata'' ortum esse, quod cum nominibus ''Sarmatai'' et ''Sauromatai'' comparabat, ubi suffixum Sarmaticum‑Scythicum pluralis ''‑ta'' inveniebat, quod etiam in Ossetico forma ''‑tä'' exstat. Deinde formam *haurvata cum voce Avestica ''haurvatat'' = “integritas, totalitas, sanitas” comparavit. Postea, annis 1980, Trubačev alias etymologias proposuit: nomen Chroati ex Iranico adiectivo ''*har‑va(n)t‑'' ortum esse, quod significat “feminei, ii quibus feminae sunt”, idque coniungebat cum matriarchatu, qui secundum eum in regionibus circa Pontum Euxinum et Caucasum olim exstitisse putabatur, cum mulieribus bellatricibus apud Sarmatas quas iam Herodotus memorat, atque cum Amazonibus fabularum Graecarum (Trubačev 1981: 151). Trubačev praeterea etymologiam nominis quod Graeci ''Sarmatai'' scribebant ita explicat: id a forma Indo‑Arica ''*sar‑ma(n)t'' = “ii quibus feminae sunt, feminei” derivari; pars prior nominis est Indo‑Aricum ''*sar‑'' = “mulier”, quod in linguis Iranicis dat ''*har‑''. Secundum Trubačevum et Gluhakum, qui hanc hypothesin sequitur, hoc confirmatur etiam locutione in litteris Graecis reperta: ''Sarmatai Gynaikokratoumenoi'' = “Sarmatae quibus feminae imperant”. In regione Sinda, prope Mare Azoviense, inter gentes Iranicas aetate Romana etiam quaedam coetus Indo‑Arici habitabant, ubi reperta sunt nomina feminea Graece scripta: ''Saria'' (sar = mulier) et ''Maiosara''. Regina Sindica Bospori vocabatur ''Kamasaryē'', quod explicatur ut ''*kama‑sar'' = “mulier amata”. Apud modernos Ossetas servatus est vetus epos de gente heroica ''Narta''; unus e personis centralibus est ''Satana'', mater sapientissima gentis, educatrix iuvenum heroum (Abaev 1965: 84; 1979: 39–40). Praeter Ossetas, qui habentur posteri Sarmaticorum Alanorum, epos ''Nartarum'' pars est traditionis aliorum populorum Caucasicorum: Adigeorum, Kabardinorum, Abazorum, Tschetschenorum, etc. Putatur nucleum huius carminis ad tempora Scythica pertinere. Oleg N. Trubačev concludit nomen Chroati primitus ab aliqua gente Iranice loquente portatum esse, quae postea slavicizata sit (Gluhak 1990: 305). Linguista Ranko Matasović ethnonymum ''Hrvat'' e radice Iranica derivari putat, quamquam plures origines Iranicae proponuntur nec ulla omnino certa est. Inter eas probabilissima videtur esse forma Ossetica (Alanicā) *''xurvæt'', significatione “custos”, quae legibus phonologicis et morphologicis cum forma Slavica congruit.<ref>Ranko Matasović, "Ime Hrvata", in: Jezik 66 (2019), 81–97.</ref> === 20.2 Aliae hypotheses de etymologia ethnonymi Chroatus (Hrvat) === Praeter varias hypotheses Iranicas et reconstructiones etymologicas nominis ''Hrvat'', iam inde a media aetate comparuerunt aliae quoque interpretationes. Imperator Constantinus VII Porphyrogenitus, in opere suo ''De administrando imperio'' medio saeculo X conscripto, primam talem etymologiam proposuit, ubi nomen Chrobatoi (lege: Hrovatoi) deducebat a voce Graeca ''khōra/chōra'' = “terra”, videlicet per formam alternativam Chorbatoi (lege: Horvatoi), cum expositione quod “Chroati in lingua Slavonica interpretantur eos qui multas terras possident” .<ref>Gluhak 1990 : 294</ref> Thomas Archidiaconus (saec. XIII) Spalatensis, in opere ''Historia Salonitana'', protulit opinionem nomen Chroatae pertinere ad nomen incolarum insulae Curictae, quod, ut aiebat, antiquitus fuisse ''Curetes'' vel ''Curibantes''. Historicus Croaticus Georgius Rattkay (saec. XVII) putavit nomen ''Hrvat'' cum verbo Croatico ''hrvati se'' = "colluctari" coniungi.<ref>Baro nobilis Georgius Rattkay (1612–1666) primam historiam systematicam regni Croatiae composuit: ''Memoria regum et banorum Dalmatiae, Croatiae et Slavoniae'', Vindobonae, 1652.</ref> Hae interpretationes antiquiores plerumque aestimari possunt ut ingeniosae sed “popularis” indolis, non vero scientificae. Missionarius Hungaricus Timon (saec. XVIII) nomen Hrvat deducebat ab appellatione ducis Bulgarici ''Kuvrat''. Tales conatus derivandi nomen Hrvat a nomine Kuvrati iterum in saeculo XX apparuerunt. Saeculo XIX ortae sunt multae aliae etymologiae: K. Zeuss putavit nomen ex vocabulo Germanico ''haru'' = “gladius” derivari putavit (quod in Polonico, ut aiebat, exstitisset ''karwat'' = “gladius brevis”, cum revera in Polonico saec. XIV nota sit vocabulum ''charwat'' significans “custodem urbanum” Cracoviae). S. Mikucki coniunxit nomen ''Hrvat'' cum radice Sanscritica ''śarv-'' = “ferire”. P. J. Šafařik comparavit ''Hrvat'' cum formis ''xr'b't'', ''xrib't'', ''xrib'', quia Rutheni et Ucraini montes Carpaticos vocant ''Horby'', id est ''Chrby'', unde secundum eius interpretationem nomen ''Hrvati'' cum nomine Carpatum cohaereret. F. von Miklosich deducebat nomen ex ''hruv/hr’v'' = “saltatio”. L. Geitler proposuit nexum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” et ''śarvuotas'' = “loricatus”. F. A. Braun in nomine ''Harvate'' vidit formam Germanicam nominis Carpatum: ''Harfaða fjöll''. R. Much coniunxit nomen ''Hrvat'' cum forma Germanica ''hruvat'' = “cornutus”.<ref>De etymologiis saec. XIX vide: Šišić 1990 : 236–238.</ref> A. Brückner nomen comparavit cum Slovaco ''charvati se'' = “resistere”, idque cum radice Slavonica ''*sk’rv- / x’rv-'' coniunxit, quod iterum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” comparavit. Otto Kronsteiner nomen ''Hrvat'' per linguas Tataricas et Baschkiricas ad vocem Turcicam ''xərvata'' = “milites liberi” referebat, quod cum magno influxu Avarorum in ethnogenesin Croaticam coniungere conabatur. Attamen nulla harum etymologiarum, sive linguistice sive historice, satis probabilis iudicari potest. === 20.3 Etymologia nominum quinque fratrum et duarum sororum (''DAI'', cap. XXX) === == 21. De distributione cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna == Aestate anni MMXX investigationem per rete perfeci de existentia et distributione cognominis ''Horvat'' in Foederatione Russica atque in regionibus finitimis. Inquisitionem institui inspectione registrorum cognominum in indicibus telephonicis publicis. Cognomen ''Horvat'' in Foederatione Russica circiter ducentos quinquaginta homines in talibus registris repertos praebuit. Ex conspectu distributionis cognominis ''Horvat'' in tabula geographica Foederationis Russicae hunc ordinem geographicae dispersionis observavi: praeter paucos homines in regionibus urbium maximarum, ut Moscuae et Vladivostoki, plerique alii hoc cognomine inscripti collocati erant in spatio geographico inter Pontum Euxinum et Mare Caspium (directione occidente‑oriente), cum maxima frequentia in septentrione circa urbem Casani ad Volgam in Tatarstania, et cum altera maxima frequentia in meridie, in regione Reipublicae Kabardinensis in Caucaso. '''Quod ad distributionem cognominis ex ethnonymo derivati attinet, regula observata est quae docet cognomina ex nomine gentis dominantis vel indigeni in ipsa regione illius gentis raro exsistere; maxima vero frequentia talium cognominum plerumque invenitur in regionibus et terris finitimis. Haec regula in ipsa Croatia confirmatur: in ora Adriatica cognomen Horvat fere nusquam occurrit in regione pristinae Croatiae, in Dalmatia, Liburnia et in occidentalibus partibus Bosniae et Hercegovinae; contra vero in Croatia septentrionali, in terris mediaevalis Slavoniae, ubi multi profugi ex parte meridiana Croatiae (a Turcis Osmanlis fugientes) se receperunt, cognomen ''Horvat'' frequentissimum est. Praeterea, praeter Slavoniam veterem, cognomen Horvat est frequentissimum in Slovenia hodierna, deinde in Hungaria atque in aliis regionibus vicinis, quo Croatae saeculis XV et XVI migraverunt hostibus Osmanlis effugientes. His rebus ad distributionem cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna relatis, quaestionem ponere licet: quos inde exitus colligere possumus? Emanat conclusio cognomen ''Horvat'' hodie frequentissimum esse in regionibus quae margines, peripherias et vicinitates terrarum antiquorum Sarmatarum et Alanorum repraesentant, scilicet — ut supra dictum est — in regione Tatarstaniae ad Volgam in septentrione (cuius centrum est urbs Casania) et in regione Reipublicae Kabardinensis in meridie. Ipsa distributio cognominis ''Horvat'' in his regionibus, cum quadam “vacuitate” in medio, casu tribui non potest. '''Agitur enim de cognomine ex ethnonymo quodam Sarmatico derivato, verisimiliter ex forma ''Horvata'' (nominativo plurali in linguis Sarmaticis). ===21.1 De regno Alaniae aetate media et de Ossetibus hodiernis === Praeterea notum est regnum Alaniae aetate media situm fuisse in spatio inter Pontum Euxinum ad occidentem, Mare Caspium ad orientem et Caucasum ad meridiem. Quare non est mirum cognomen Sarmaticum ''Horvat'' frequentissimum apparere in regionibus vicinis illi territorio. Regnum Alaniae et militariter et demographice magna ex parte deletum est tempore incursioni Mongolicae saeculo XIII. Osseti hodierni habentur posteri Alanorum, quod lingua hodierna Ossetica demonstrat, quae ad ramum linguarum Iranicarum orientalium pertinet atque multa archaica elementa servat, praesertim in phonologia et morphologia. Propter haec conservativa et archaica proprietates lingua Ossetica hodierna una est ex proximis cognatis linguae Avesticae antiquae, qua conscriptae sunt sacrae litterae Avesta, fundamentum religionis Zoroastrianae (propheta Zarathustra). Notandum est linguam Avesticam ad ramum Iranicum orientalem pertinere, dum lingua Persica antiqua ad ramum Iranicum occidentalem refertur. Item memorare oportet nomina Osseti et Osseticus esse exonyma internationaliter recepta, ex lingua Georgiana derivata, ad post‑Alanicos loquentes designandos. Nomina autem propria quibus Osseti se ipsos et linguam suam appellant sunt Iron et Digor. === 21.2 De investigationibus geneticis Ossetorum === Recentissima investigationes geneticae ostendunt Ossetos hodiernos esse posteros Alanorum antiquorum praecipue per lineas femineas (mtDNA), cum lineae masculae (Y‑chromosoma) magna ex parte ad haplogrupos masculos Caucasi indigenos hodie pertineant. Quod, collatum cum inventis archaeogeneticis e.g. ex urbe Tanaide ad Tanaim, id est, ex tempore ante incursionem Mongolicam (saec. XIII) et ante incursionem Hunnicam (circa annum CCCLXX p.Chr.n.), suadet magnam partem originariae populationis Sarmatico‑Alanicae masculinae evanuisse: sive migratione sive cladibus bellicis. Verum tamen videtur feminas Alanicas satis autonomia et constantia praeditas fuisse — fortasse exemplo Amazonum Sarmaticarum — ut identitatem Sarmaticam per traditiones et linguam servarent. Agitur hic de una ex quaestionibus maxime curiosis in archaeogenetica Iranica: de discontinuitate linearum mascularum et de continuitate linearum feminearum apud Alanos. Hoc congruit cum studiis recentissimis (2019–2024), quae demonstrant Ossetos hodiernos per lineas femineas (mtDNA) continuitatem ostendere cum populis sepulcrorum Sarmaticorum et Alanorum seriorum (haplogrupis H, U, J, T cum eisdem subcladibus), cum conservatione frequentiarum, unde sequitur lineas femineas Osseticas hodiernas praecipue Alanicas esse. Contra vero lineae masculae (Y‑DNA) rupturam manifestam exhibent: Osseti hodierni habent haplogrupos masculos Caucasi indigenos, scilicet G2a, J2, R1b‑L23 Caucasicam, I2c, E1b Caucasicam; cum Alani et Sarmatae antiqui habuerint praecipue R1a‑Z93, R1b‑Z2103, Q1b, J2a, G2a, sed in subcladibus aliis quam haplogrupi Caucasici hodierni. <ref> Ad historiam geneticam Sarmatarum, Alanorum atque Ossetorum hodiernorum illustrandam consulantur hi labores scientifici: Boulygina et al., ''The Genetic Legacy of the Alans'' (Journal of Human Genetics, 2014); Kushniarevich et al., ''Genome-wide analysis of medieval Alans'' (Nature Scientific Reports, 2018); Khokhlov et al., ''Ancient DNA from Tanais'' (Archaeological and Anthropological Sciences, 2019); Wang et al., ''Ancient DNA from the North Caucasus'' (Current Biology, 2020); Lazaridis et al., ''The Genetic History of the Caucasus'' (Cell, 2023); Balanovsky et al., ''The Genetic Structure of Modern Ossetians'' (American Journal of Physical Anthropology, 2012). </ref> == 22. Conclusiones == <div style="text-align:center;"> [[File:Europe relief map showing the historical distribution of ethnic groups named Croats (9th–10th century).jpg |thumb |650px |alt=Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos. |Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos.]] </div> In hoc opere haec praecipue monere volumus: quamquam in chartis historicis saeculi undevicesimi atque circa annum 1900 Chroatia Alba pertinaciter in occidentali Ucraina collocatur, fontes historici — praesertim Chronicon Nestoris (saeculo XI exeunte / XII ineunte) — talem collocationem non sustinent. Nestor Kioviensis Chroatos, qui in Russia Kioviensi (hodierna Ucraina) habitabant, numquam “Albos” appellat, sed simpliciter Chroatos, Hr’vate, etc. Unico autem loco, ubi nomen “Chroati Albi” profert, eos cum “Serbis et Horutanis” coniungit, id est cum gentibus extra fines Ducatus Russiae Kioviensis positis. '''Conclusio 1: Chroati in regione veteris Russiae Kioviensis (hodierna Ucraina) non sunt “Chroati Albi”, sed Chroati tantum. Opus “De administrando imperio” Constantini VII Porphyrogeneti duas narrationes de Chroatis et de terra unde venerunt continet, in capitulis XXX et XXXI. Terram illam Porphyrogenetus aperte “Chroatiam Albam sive Magnam” nominat, eamque usque ad tempus quo opus conscribebat (circa annum 950) non fuisse christianam affirmat. Hoc testimonium regionem Bohemiae excludit, cum Bohemia iam saeculo IX exeunte per Moraviam christianitatem recepisset, atque saeculo X ineunte pro terra christiana haberetur. Quare collocatio Porphyrogeneti “Chroatiae Albae” in terris ad septentrionem et orientem Bohemiae quaerenda est. Praeterea, data capitulorum XXX, XXXI et XXXII locum Chroatiae Albae delineant: ab occidente Franci eos invadunt; ad fines Boiki (= Bohemia = Čechia) cum Serbis Albis sive non christianis et cum Francis confinia habent. Haec descriptio Chroatas Albas in hodiernam Poloniam meridio‑occidentalem, ad triquetrum Bohemiae, Poloniae et Germaniae, collocat.<ref>Propter rerum gestarum vicissitudines, fines Poloniae hodiernae, anno 1945 constituti, motum civitatis Germanicae versus orientem territorialiter sustulerunt; quare fines Poloniae hodiernae magna ex parte cum statu inter civitates exeunte saeculo X congruunt.</ref> Porphyrogenetus etiam scribit Chroati Albi cum Ungaris vicinos esse: in uno loco dicit Ungaros eos oppugnare, in alio vero cum eis in affinitate et amicitia vivere. Id verum esse potest tantum de Chroatis qui in immediato vicinatu Hungariae saeculo X ineunte et medio habitabant, quod maxime ad Poloniam meridianam spectat, ad tractus qui hodie cum Slovacia terminantur, cum Ungari post adventum in Pannoniam etiam Slovaciam tenuerint, quae tum “Hungaria Septentrionalis” vocabatur. Denique Porphyrogenetus refert Chroatas Albas ab oriente a Pečenegis oppugnari et spoliari. Hoc testimonium maxime ad Chroatas in Ucraina occidentali spectare potest, minus ad Chroatas in Polonia meridiana, et minime ad Chroatas in Polonia meridio‑occidentali, qui cum Francis, Serbis Albis (Lusaticis) et Bohemis confinia habebant. Ex hac geographia Porphyrogeneti apparet “Chroatiam Albam” amplum spatium esse inter Germaniam (Franciam) ad occidentem, Hungariam/Slovaciam ad meridiem et Ucraine occidentales ad orientem situm. '''Conclusio 2: Porphyrogeneti nomen “Chroatia Alba” ad regiones hodiernae Poloniae meridio‑occidentalis et meridianae spectat. Mentio autem Pečenegorum, qui Chroatiam Albam ab oriente oppugnare dicuntur, indicat Porphyrogenetum non solum Chroatas in Polonia meridiana atque meridio‑occidentali, sed etiam eos in Ucraina occidentali, id est in veteri Ducatu Russiae Kioviensis, ad notionem Chroatiae Albae pertinere existimasse. Narratio de Chroatis etiam in legendis Bohemicis occurrit, quae vitam sancti Venceslai (lat. Wenceslaus) referunt, quem anno 935 frater eius germanus, Boleslaus I Crudelis (Bohemice: Boleslav I. Ukrutný, † 967), interfecit. Mater eorum, Drahomira (Dragomira), metu perculsa post caedem filii “ad Chroatos” sive “in terram Chroatorum” confugisse memoratur. Chronicae Bohemicae, sicut Chronicon Dalimili saeculi XIV, originem ipsius gentis Bohemicae ex terra Chroatorum (''Charvaty'') deducere conabantur; quod non ad Chroatiam Adriaticam spectat, sed ad Chroatiam in regionibus hodiernae Poloniae sitam, in vicinitate Serborum Lusaticorum in Germania orientali. Documentum Bohemicum gravissimum, quod duas ipsas Chroatorum coetus inter alia Slavica tribus commemorat, est ''Pivilegium de fundatione episcopatus Pragensis'', quod Cosmas Pragensis in sua Chronica Boemorum (saeculo XII ineunte) tradidit. Ipse textus Pivilegii, saeculo XI exeunte conscriptus, fines episcopatus tempore fundationis anno 973 describit. In eo refertur ad quas gentes, flumina et urbes fines Pragensis episcopatus pertineant. Ita legitur fines ad septentrionem usque ad: “… ''Psouane, Chruati et altera Chrowati, Zlasane…''”. Graphia in variis codicibus et editionibus Cosmae diversa est: alibi invenitur "''Ghrvvati et altera Chrowati''"; alibi pro ''Zlasane'' legitur ''Slazane'', etc. Ex hoc Pivilegio apparet duas Chroatorum coetus ad septentrionem Bohemiae vixisse, in ambitu tribuum Silesiacarum Poloniae (Slasane/Zlasane = Silesiani). Quamquam textus eos iuxta memorat, parum verisimile est eos fuisse immediatos vicinos. Quod eo magis confirmatur, cum ''Pivilegium'' dicat episcopatum Pragensis anno 973 complecti etiam urbem Cracoviam totamque provinciam Cracoviensem in Polonia meridiana, atque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Strij protendi.<ref>Bugus, qui Occidentalis Bugus appellatur, flumen est quod in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit atque hodie parte cursus sui fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit; postea vero ad occidentem vergit, in Podlasia Polonica et deinde in Mazovia decurrens, ubi septentrione Varsoviae in Vistulam influit. Stryj flumen est in Ucraina occidentali quod in Carpathiis Silvestribus oritur, prope fines hodiernos Poloniae et Ucrainae apud vicum Užok fluit atque in Dniestrum (Tyras) se exonerat. Superior autem cursus Stryj nonnihil prope fines Poloniae et prope fontem fluminis San in Polonia austrorientali transit, et circiter sexaginta chiliometris ad occidentem a superiore cursu Stryj fines Slovaciae reperiuntur. Itaque Stryj flumen in Ucraina occidentali situm est, prope fines Poloniae et Slovaciae.</ref> Nonnulli existimant nomen fluminis quod iuxta Bug memoratur non esse Strij, sed Styr, flumen quod per regiones Voliniae circa urbem Rivne fluit. Nos autem censemus talem interpretationem fines episcopatus nimis in orientem protrahere, in territorium quod tum sub potestate Russiae Kioviensis erat, quae eo tempore necdum christianitatem publice receperat. Nam propagatio et receptio christianitatis in medio aevo initio a principibus et ordinibus superioribus ad inferiores ordines societatis descendebat. '''Conclusio 3: Ex ''Pivilegio fundationis episcopatus Pragensis'' discimus duas coetus Chroatorum in hodierna Polonia meridiana vixisse: unum ad septentrionem Bohemiae, inter tribus Silesiacas ad orientem et Serbos Lusaticos ad occidentem; alterum vero coetum Chroatorum verisimiliter in regionibus ad meridiem vel meridio‑orientem Cracoviae habitasse. Cosmas Pragensis in descriptione finium episcopatus Pragensis ad annum 973 etiam memorat Cracovam civitatem cum omnibus regionibus ad praedictam urbem pertinentibus ad meridiem cum Hungaris confinare. Meminisse autem oportet montes Beskidas et Tatrae ad meridiem Cracoviae sitos esse, ubi etiam ''Babia Gora'' eminens reperitur, quae fortasse Porphyrogeneti ''Bagibareia'' fuisse potest. Porphyrogenetus praeterea scribit principem Zachumliae saeculi X ineuntis, Michaelem, originem familiae suae ex regionibus circa Vistulam deducere. Toma Archidiaconus Spalatensis, quamquam saeculo XIII medio scribit, independenter a Porphyrogeneto, memorat adventum septem vel octo generum nobiliorum ex regionibus Poloniae. '''Conclusio 4: Christianitas in Poloniam anno 966 publice pervenit, cum dux Poloniae Mieszko I (960–992) baptizatus est, ut matrimonium cum principissa Bohemica Dubravka contrahere posset. Mieszko origine fuit dux regionis quae “Magna Polonia” appellatur, in parte Poloniae media‑occidentali sita (urbes primariae: Gneznensis, postea Posnania). Regiones autem Poloniae meridianae circa Cracoviam, necnon partes Silesiae meridio‑occidentales, Poloniae adiunctae sunt usque ad annum 990, quod fuit effectus expeditionum Mieszkonis. Hoc est confirmatio addita quod regio Poloniae circa annum 950, cum Porphyrogenetus opus suum ''De administrando imperio'' conscribebat, adhuc pagana erat et non christiana. Quare regiones Poloniae meridianae et meridio‑occidentales sunt locus ubi Chroatia Alba collocari potuit. Ex Chroatia Alba Chroati, in societate cum aliis Slavonicis gentibus, ad meridiem migraverunt per Bohemiam in Austriam meridionalem hodiernam (mediaevalem Carantaniam), ubi multa toponyma Slavica reperiuntur, inter quae Crowati, Chrouatti, etc., etiam pro regionibus amplioribus, sicut area latior circa Klagenfurtum. Testimonium toponymiae Slavicae et nominum ad Chroatos pertinentium invenitur in appellatione pagi maioris (pagus Chruuati) in regione circa Klagenfurtum, quod confirmatur in pluribus documentis imperatorum Ottonis I, II, III saeculi X, quae in tabulis geographicis Germaniae fideliter expressa sunt. Ob migrationes ad occidentem et meridiem ex Chroatia Alba (Polonia), quaedam loca a Chroatibus frequentius habitata sunt, alibi vero pauca tantum vici Chroatorum exstiterunt, ut videtur in regionibus circa Lipsiam et Hallam in Germania orientali. '''Conclusio 5: Chroatia Alba, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae et meridio‑occidentalis sita, pars fuit amplioris spatii habitationis coetuum nomine Horvat /Hrovat /Harvat /Hrvat insignium. Chroati Albi ex Polonia meridiana in minoribus coetibus inter Slavos Germaniae orientalis migraverunt, in regiones circa Lipsiam et Halleam; minores partes Chroatrum, ut toponymia confirmat, etiam in territorio Bohemiae permanserunt, quae in itinere eorum ad meridiem sita erat. Item, pars Chroatorum in migratione ad meridiem in Karantania Austriaca remansit. Maximus autem et orientalissimus coetus Chroatorum sunt Chroati in Ucraina, quos non “Chroatos Albas”, sed simpliciter Chroatos appellare oportet, ut fontes testantur. Ergo, non igitur de uno continuo territorio agitur, sed de coetibus Chroatorum in magno spatio dispersistis, intermixtis cum aliis Slavonicis gentibus, quod fuit effectus migrationum. Toponyma cum nomine Chroatus (''Hrvat'') etiam in regionibus vicinis reperiuntur: in Slovenia, Serbia (Hrtkovci), aliis locis Balcanicis, usque ad Graeciam. '''Conclusio 6: Iter et directio migrationis Chroatorum. Imago generalis migrationum Chroatorum, quae ex his investigationibus emergit, talis est: ex Ucraina Chroati ad occidentem migraverunt per Poloniam meridionalem (Chroatia Alba) usque ad Bohemiam, atque inde per Austriam meridionalem (Carantania/Koruška) usque ad litora Adriatica. '''Conclusio 7: Illi Chroati qui in septentrione, in “Magna” vel “Alba Chroatia”, permanserunt, tempore in processu ethnogeneseos pars nationum ibi viventium facti sunt: imprimis Polonorum. Hodie reliquiae loquentium Slavice in regione Austriae Koruškae (antiqua Carantania) se declarant ut pars minoritatis nationalis Slovenicae, quod non est mirum, cum Slovenia eis per plus quam mille annos vitae et evolutionis proximum et linguisticum et geographicum spatium fuerit, cui physice immediate adhaerebant. Quamquam incolae antiquae Carantaniae ad varias Slavicas gentes pertinere videntur, Chroati inter Slavos Karantaniae sunt una ex coetibus documentis optime testatis. Chroati in Ucraina paulatim non assimilati sunt, sed transformati, in iis regionibus ubi habitabant, cum de magnis coetibus Chroatorum ageretur, circa magna oppida mediaevalia congregatis. '''Conclusio 8: Identitas nominalis Chroatorum in Ucraina per tempora mutata est: a regionali identitate Galiča/Haličizne saeculis XII et XIII, cum illa loca Lavovi/Lvivi et Galiči ad gradum regni elevata sunt post dissolutionem Russiae Kioviensis et post atque inter incursiones Mongolicas (quae non erant eventus unici, ut interdum putatur), usque ad formationem separatae identitatis “rutenae” sive “rusinicae” apud Ucrainenses occidentales in Podnestrovlio superiore, circa montes Carpathos atque in Podolia.<ref> Anno 1253 Danijel Romanovič, princeps Galiciae et Volhiniae, coronatus est a papa Innocentio IV., quo facto Ducatus Galiciae‑Volhinensis ad dignitatem Regni Ruteniae evectus est. Cf. ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Daniel Romanovich”, accessum die 21 Oct. 2026; vide etiam ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Roman Mstislavich”. </ref> Identitas Ucrainensium occidentalium Rutenae sive Rusiči sive Rusini iterum subdividitur in: Lemki, Boiki et Hutsuli. = = == Notae == <references/> == Notae == <references/> [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Geographia]] 2tsyp63zk0avq1fivjlp5u7jhyibio0 285592 285591 2026-10-25T14:24:58Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Num Chozirozi apud Cartographum Bavaricum re vera Chroati fuerint? */ 285592 wikitext text/x-wiki [[Coronus Tenebrosius]] = DE SITU CHROATIAE ALBAE SIVE MAGNAE = == 1. Introductio == Vetustissimus fons historicus, qui de adventu Croatarum in hodiernam patriam deque regione unde profecti sunt narrat, est opus imperatoris Byzantini<ref> Nomina historiographica Byzantium, Imperium Byzantinum atque Imperium Romanum Orientale a recentioribus historicis inducta sunt, ut facilius designaretur civitas quae post annum 476 unica pars Imperii Romani superstes mansit, potestate politica, administrativa et militari. Imperator Constantinus circa annum 330 novam urbem condidit, Constantinopolim, in loco veteris coloniae Graecae Byzantion, unde etiam nomen Byzantii ortum est. Civitas fere mille annos (476–1453) exstitit atque regiones hodiernae Graeciae et Asiae Minoris complexa est. Religio publica orthodoxa erat, et saeculo VII lingua Graeca locum linguae Latinae tamquam linguae officialis occupavit. Nomen publicum civitatis erat Graece ''Basileia tōn Rhōmaiōn'', Latine autem ''Imperium Romanum''. </ref> Constantini VII Porphyrogeniti (905–959), quod titulo Latino ''De administrando imperio'' inscribitur. Opus Graece primum conscriptum est, sed titulum Latinum ''[https://archive.org/details/porphyrogenitus-1967-dai/page/153/mode/2up De administrando imperio]'' posteriores Europae editores et curatores ei attribuerunt.<ref> Primum opus ''De administrando imperio'' typis editum Ioannes Meursius anno 1611 curavit. Hic autem textus Latinus hodie ad usus investigationis academicae non adhibetur, cum multas errores atque deviationes contineat. Vide editionem digitalem: [https://archive.org/details/constantiniimper00cons ''Constantini Imperatoris Porphyrogeniti De administrando imperio'' (textus Latinus, 1611)]. </ref> Imperator Constantinus librum suum commentarium esse voluit atque fidelem notitiarum thesaurum de populis et regnis vicinis, destinatum filio suo minori et heredi Romano (938–963). Ex ipsis testimoniis operis colligitur librum inter annos 948 et 952 compositum esse, unde annus circiter 950 vulgo pro tempore originis ponitur. Capita tricesimum et tricesimum primum operis ''De administrando imperio'' (breviter: DAI) continent ''origo gentis'' Croaticae, id est narrationem de origine populi. Croatae non sunt solus populus Slavicus qui traditionem de “terra unde venerunt” ad sedes hodiernas conservat.<ref> Traditio Bohemica quoque narrationes de origine gentium servat (ut in Chronico Dalimiliano, saeculo XIV conscripto). Nestor, chronicarius Kioviensis (fine saeculi XI et initio XII), primam historiam de origine Slavorum exhibet. Priscam sedem gentis in regione Danubiana constituit, unde, secundum eum, Slavi sub pressione Vlahorum sive Volohorum (forsitan Romanorum, qui ad terras medii et inferioris Danubii advenerunt; attamen fieri potest ut ad Celtas sive Gallos referatur, quorum expansio saeculo IV a. Chr. n. facta est) versus septentrionem migraverint, in loca circa Vistulam sita. Nestor affirmat ex ea migratione ortos esse Ljahos sive Lahi (Lehos), id est gentes Slavicas Polonicas, atque ex iis Radimicios et Viaticios, populos Slavicos orientales. </ref> Attamen narratio Porphyrogeniti de origine et adventu Croatarum ad Adriaticum, in duabus versionibus exposita, multis differentiis atque contextu historico certo (Avaris, imperatore Heraclio /610–641/) a ceteris huiusmodi traditionibus Slavicarum gentium discrepat. '''De appellatione “Chroatia Alba sive Magna” ''' Notio “Chroatia Alba sive Magna”, quae etiam in titulo huius operis posita est, ex ipso Porphyrogeniti libro proficiscitur, ubi in extremo capitis XXXI haec leguntur: '''''Ὅτι ἣ μεγάλη Χρωβατία, ἣ καὶ ἄσπρη ἐπονομαζομένη, ἀβάπτιστος τυγχάνει μέχρι τῆς σήμερον, καθὼς καὶ οἱ πλησιάζοντες αὐτὴν Σέρβλοι.'' Quod Latine reddi potest: '''''Quoniam Chroatia Magna, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem abaptista permanet, sicut et Serbli, qui ei proximi sunt.'' Nonnulli auctores atque investigatores, qui Porphyrogeniti textum diligenter tractaverunt, existimant vocem Graecam ἡ μεγάλη praeter sensum proprium “magna” etiam significationem “vetus” habere potuisse, fortasse sub influxu usus Latini vocabuli maior (cuius significatio est: 1. maior, 2. natu maior, id est senior). Nam in ethnographia Byzantina adiectivum μεγάλη non solum magnitudinem, sed etiam vetustatem significare solet, id est regionem primigeniam et matrem. Hoc sensu cum Latino maior congruit, qui in scriptis geographicis et ethnographicis Romanis frequenter in sensu “antiquior”, “primigenius”, “originarius” adhibetur. Quam ob rem pars investigatorum censet vocem Porphyrogeniti ἡ μεγάλη Χρωβατία interpretandam esse ut “Chroatia primigenia” sive “vetus Chroatia”, non autem necessario ut “magna” in sensu spatii vel amplitudinis. Hic propositum est, ex iis quae in fontibus historicis continentur (varia documenta, chronica atque annales), locum geographicum Chroatiae Albae sive Magnae determinare. Ad hanc rem perficiendam, praeter testimonia de Chroatis in documentis et scriptis historiographicis expressa, adhibebimus quoque cognitiones ex toponymia, hydronymia, anthroponymia, necnon inventa recentioris linguisticae atque archaeologiae.<ref>https://hal.science/hal-02902087/file/Kazanski_Archaeology-Slavic%20Migrations_2020.pdf</ref> <center> [[File:Location of White Croatia and White Serbia in 560.jpg|700px |alt=Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 |Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 secundum fontes aevi medii]] </center> == 2. De administrando imperio: Caput XXX (pars de Chroatis) == '''Οἱ δὲ Χρωβάτοι κατῴκουν τηνικαῦτα ἐκεῖθεν Βαγιβαρείας, ἔνθα εἰσὶν ἀρτίως οἱ Βελοχρωβάτοι. '''Μία δὲ γενεὰ διαχωρισθεῖσα ἐξ αὐτῶν, ἤγουν ἀδελφοὶ πέντε, ὁ τε Κλουκᾶς καὶ ὁ Λόβελος καὶ ὁ Κοσέντζης καὶ ὁ Μουχλώ καὶ ὁ Χρωβάτος, καὶ ἀδελφαὶ δύο, ἡ Τούγα καὶ ἡ Βουγά, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτῶν ἦλθον εἰς Δελματίαν, καὶ εὗρον τοὺς Ἀβάρεις κατέχοντας τὴν τοιαύτην γῆν. '''Ἐπὶ τινὰς οὖν χρόνους πολεμοῦντες ἀλλήλους, ὑπερίσχυσαν οἱ Χρωβάτοι, καὶ τοὺς μὲν τῶν Ἀβάρων κατέσφαξαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὑποταγῆναι κατηνάγκασαν. Ἐκ τοτέ οὖν κατεκρατήθη ἡ τοιαύτη χώρα παρὰ τῶν Χρωβάτων, καὶ εἰσὶν ἀκμὴν ἐν Χρωβατίᾳ ἐκ τῶν Ἀβάρων, καὶ γινώσκονται Ἀβάρεις ὄντες. '''Οἱ δὲ λοιποὶ Χρωβάτοι ἔμειναν πρὸς Φραγγίαν, καὶ λέγονται ἀρτίως Βελοχρωβάτοι, ἤγουν Ἄσπροι Χρωβάτοι, ἔχοντες ἴδιον ἄρχοντα· ὑπόκεινται δὲ Ὧτῳ, τῷ μεγάλῳ ῥηγὶ Φραγγίας, τῆς καὶ Σαξίας, καὶ ἀβάπτιστοι τυγχάνουσιν, συμπενθερίας μετὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἀγάπας ἔχοντες. '''Ἀπὸ δὲ τῶν Χρωβατῶν, τῶν ἐλθόντων ἐν Δελματίᾳ, διεχωρίσθη μέρος τι, καὶ ἐκράτησεν τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Παννονίαν· εἶχον δὲ καὶ αὐτοὶ ἄρχοντα αὐτεξούσιον, διαπεμπόμενον καὶ μόνον πρὸς τὸν ἄρχοντα Χρωβατίας κατὰ φιλίαν. <ref>Editio Graeco‑Anglica: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gyula Moravcsik, vers. Anglica Romilly Jenkins, Dumbarton Oaks Texts I, Washingtoniae, 1967 (repr. 1993).</ref> Translatio nova Latina (secundum textum Graecum):<ref>Translatio a Coronō Tenebrōsiō facta.</ref> Chroati<ref>Translitteratio Latina. Porphyrogenitus scribit '''Χρωβάτοι''', quod Latine translitteratur ut '''Chrobatoi'''; ob vitacismum autem β ut [v] pronuntiatur, unde lectio ['''Hrovatoi'''], formae Croaticae hodiernae '''Hrvati''' (nom. pl.) proxime respondens. Forma ''Croati'' (nom. pl.) ex antiquiori forma ''Chroati'' orta est (cf. dux Chroatorum in [[Privilegium ducis Tirpimiri]]), quae ipsa a primigenio ''Chrovati'' provenit. Sonus autem /v/ in Latino saepe omittitur in adaptatione vocabulorum externorum, unde transitus '''Chrovati'' → ''Chroati'' → ''Croati'''. In linguis Slavonicis occidentalibus et orientalibus variae formae radicis occurrunt: in linguis Polonica, Ucrainica, Russica frequentissima est forma '''Horvati''' (radix ''hor-''), dissimilis occidentalibus formis '''hro-, cro-, chro-, kro-''', quae in linguis Germanicis et Romanicis praevalent. Haec permutatio vocalis /o/ explicari potest per phaenomenon phonologicum '''metatheseos liquidae''', quo vocales locum permutare possunt, cum iuxta liquidas /r/ vel /l/ consistant. '''Metathesis liquidae''' fuit communis et actuosa mutatio phonologica in antiquioribus periodis formationis linguarum Slavonicarum. '''In linguis Slavonicis orientalibus''' (Russica, Ucrainica) '''metathesis liquidae''' nonnumquam ad phaenomenon '''plērophoniae''' (punoglasje) duxit, quo vocalis /o/ duplicatur: ''glova → golova; *gord → gorod → grod''. Quaedam formae in linguis Bohemica et meridiano‑Slavonicis '''ad quantitativam vocalis productionem''' evolverunt, ut in exemplo ''grod → grad''. Eiusmodi leges phonologicae verisimiliter etiam in evolutione ethnonymi '''Horvat → Hrovat → Hr’vat''' operatae sunt. In regionibus Croatiae septentrionalibus ('''dialectus kajcavicus''') frequens erat forma '''Horvat''', dum in Dalmatia ('''dialectus chakavicus''') forma '''Harvat''' adparebat. Utraque forma ex antiquiori '''H’rvat''' (ubi ’ = semivocalis, ''jer'' in lingua '''paleoslavica''' et in lingua '''Slavica ecclesiastica antiqua''') derivata esse censetur. In lingua Croatica hodierna, intra fines '''dialecti Shtokavicorum''', evoluta est forma hodierna '''Hrvat'''.</ref> autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt '''Belochrovati''' (Albichroati). Una autem gens ab eis seiuncta, quinque scilicet fratres Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo et Chrobatos, itemque duae sorores Touga et Bouga<ref>Nomina Croatorum e textu Graeco translitterata sunt: Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo, Chrobatos, Touga, Bouga. Proposita lectio ad normam phoneticam: [Klukas, Lovelos, Kosentsis, Muhlo, Hrovatos, Tuga, Buga].</ref>, cum suo populo ab illis discedentes, in Dalmatiam venerunt ibique Avaros invenerunt terram illam obtinentes. Cum vero inter se per aliquot annos bellarent, Croatae superiores facti sunt: quosdam Avarorum trucidarunt, reliquos autem ad dicionem redigere coegerunt. Ex eo igitur tempore ea regio a Chroatis possessa est; suntque adhuc in Chroatia quidam Avarorum posteri, qui Avaricam originem ostendunt. Reliqui autem Chroatī apud Franciam manserunt, et nuncupantur hodie Belochrovatī, id est Albi Chrovatī, proprium principem habentes. Subiciuntur vero Otoni, magno regi Franciae atque Saxoniae, et inconditi (i.e. nondum baptizati) sunt, affinitates cum Turcis (id est: cum Hungaris) contrahentes atque amicitias cum eis colentes.<ref>Porphyrogenitus vocabulum Turcos ad Hungaros refert (circa annum 950), more Byzantinorum saeculi X, qui gentem Hungarorum nomine ''Τούρκων'' appellare consueverant.</ref> Ex Chroatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam; habent autem et ipsi principes suae potestatis, qui tantum ad principem Chroatiae amicitiae causa legatos mittunt. == 3. Analysis et interpretatio: Quid est Bagibareia? == '''Chroati autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albichroati). Multi investigatores putant “Bagibareiam” revera esse Bavariam. Alii autem monuerunt “Bagibareiam” Bavariam esse non posse, cum imperator Porphyrogenitus in ceteris operibus suis ad designandam Bavariam alio nomine utatur; in opere ''De thematibus'' Porphyrogenitus pro Bavaria voce Graeca ''Baioure'' utitur; idem monuit etiam Stephanus Krizin Sakač in opere Constantini ''De caerimoniis aulae Byzantinae''.<ref>Sakač, ''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum'', in: Croati usque ad saeculum VII, Zagrabiae 2000.</ref> Quoad vocabulum Bagibareia, haec cognoscenda sunt. In lingua Graeca antiqua littera β (Latine translitterata ut B, b) sonum /b/ repraesentabat; sed mutationes phonologicae in Graeco sermone vivo effecerunt ut in aevo Byzantino medio sonus /b/ in vocabulis Graecis ut /v/ pronuntiaretur: quod “vitacismus” appellatur. Scriptores autem aetatis Byzantinae, cum sonum /b/ in vocabulis externis et nominibus exprimere vellent, littera β adhuc saepe utebantur; demum postea paulatim adhiberi coepit combinatio litterarum mp ad sonum /b/ notandum, ut in exemplo tituli Croatici “ban”, qui Graece ut "mpanos" scribitur.<ref>Kinnamos, secretarius imperatoris Manuelis Comneni (1143–1180), solus praeter Porphyrogenitum est Graecus qui banum memorat; eum scribit ut ''mpanos''. Etiam in lingua Neo‑Graeca sonus /b/ per coniunctionem litterarum "mp" exprimitur.</ref> Porphyrogenitus igitur in scriptis suis littera β (B, b) adhuc utitur ad utrumque sonum exprimendum: et ad sonum /v/ et ad sonum /b/. Exemplum huius duplicis usus litterae β est nomen quod pro Croatis scribit: ''Chrobatoi'', quod sane legi debet ut ''Hrovatoi''. Praeterea altera mutatio phonologica, quae in lingua Graeca aetate Byzantina facta est, fuit conversio veteris Graeci coetus phonici /gi, ge/ in sonum /j/; exempli gratia, vox antiqua ''hagia'' Byzantino tempore pronuntiatur ut [aja]. Itaque etiam in vocabulo ''Bagibareia'' possibilis est lectio [''Bajvaria''].<ref>Praesertim, si monophthongizationem diphthongorum Graecorum veterum consideremus, quae plerumque efficiebatur aequatione valoris phonici ad secundum elementum diphthongi (hoc in casu: ei → /i/). Quare in voce ''Bagibareia'' lectio [''Bajvaria''] ex pronuntiatione orta est.</ref> Si possibilitatem consideremus auctorem partis de Chroatis in capite XXX ab auctore capitis XXXI diversum esse, tum fieri potest ut ille secundus auctor alio nomine pro Bavaria usus sit quam ipse Porphyrogenitus, qui in scriptis suis “Baioure” pro Bavaria adhibet. Nihilominus non est necesse omnino de altero auctore aut de interpolatione posteriore cogitare: prorsus fieri potest ut ipse imperator in archivis suis duo diversa relationes scriptas de Chroatis habuerit easque simpliciter transcripserit. Altera possibilitas significationis nominis “Bagibareia” esset nomen montis “Babia gora” (Graece: Babeia oreia), quod Constantinus, sive scriptor capitis XXX, ad auris perceptionem accommodavit et ita consignavit. In mundo Slavico hodie plures montes nomine Babja gora exstant, quorum unus maior est [https://en.wikipedia.org/wiki/Babia_G%C3%B3ra Babia Góra] in triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae. <center> [[File:8maja2006 babiagora 035.jpg|600px|alt=Babia Góra|Babia Góra – conspectus e parte Polonica]] </center> == 4. Thesis de Chroatia Alba in territorio Carinthiae mediaevalis, id est provinciae hodiernae Austriae Kärnten == Iam saeculo XIX interpretes et commentatorum Porphyrogeniti, ut Arminius Pavić (1844–1914), existimaverunt ''Bagibareiam'' significare “Babja gora”; Pavić autem putavit eam montem in hodierna Slovenia esse, trans flumen Cupam situm. Ex quo sequeretur Chroatas ante adventum in Dalmatiam in provincia Norico, sive in mediaevali Carantania<ref>Latine: ''Carantania'' sive ''Carentana'' sive ''Carinthia''; lingua Germanica: Kärnten, lingua Croatica: Koruška, in Austria australi.</ref>, habitasse, ubi testatum est exsistere toponyma nomen Chroatarum continentia, necnon totam regionem latiorem circa oppidum ''Klagenfurt'', quae in veteribus tabulis geographis ''Crowati'' appellatur.<ref> Tabula geographica – Spruner–Menke Atlas (In Nomine Jassa): [https://i0.wp.com/www.jassa.org/wp-content/uploads/2020/07/BRIGHT.png Spruner–Menke Atlas]</ref> <ref>Pagina de toponymia Slavica in regionibus Bavariae, Austriae, Carinthiae: [https://www.jassa.org/?p=16812]</ref> Hoc sententiam Armini Pavić postea quoque secuta est praeclara historica Croatica Nada Klaić, quae putavit ipsam veterem Carantaniam esse “Magna sive Alba Chroatia” de qua opus ''De administrando imperio'' narrat.<ref>Nada Klaić (1920–1988), historica Croatica; vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Nada_Klai%C4%87 paginam Anglice in Vicipaedia].</ref> At vero, secundum data in capite XXXI de situ Chroatiae Albae inter Franciam ad occidentem, Hungaros ad meridiem atque Pecenegos ab oriente eos impetentes, necnon de intervallo triginta dierum itineris a mari, Carantania nullo modo his duobus criteriis respondet: proximum enim mare Carinthiae est Hadriaticum, ad quod profecto non sunt triginta dies itineris; item Carantaniam non Pecenegi ab oriente oppugnabant, sed solum Hungari ex eadem parte eam invadere poterant. '''Haud dubium est nonnullos Croatas in regione Carantaniae veteris consedisse; attamen haec regio nullo modo esse potest “Alba sive Magna Chroatia” Constantini Porphyrogeneti, ut imaginata est Nada Klaić, quare hanc opinionem omnino reiciendam esse censemus.''' Notandum est migrationem Chroatarum in provinciam Romanam Dalmatiae, quam Porphyrogenitus in capite XXXI ''De administrando imperio'' sub imperio Heraclii (610–641) collocat, tempore congruere cum nonnullis aliis eventibus historicis: cum obsidione Constantinopolis anno 626 ab Avaris, Slavis et Persis frustra tentata, cum morte Baiani kagani, necnon cum ortu primae magnae Slavicae formationis politico‑militaris, regni Samonis in media Europa, in regionibus quae hodie Bohemia, Moravia atque terra Lusatiensium Serborum sunt. Sub ductu Samonis, is militaris foedus gentium Slavicarum feliciter et contra Francos ad occidentem, et contra Avaros ad orientem pugnavit. Bella Samonis adversus Avares in [[Chronicum (Fredegarius)|Chronico Fredegarii Scholastici Burgundiae]], capitulis XLVIII–XLIX, exponuntur; bella vero adversus Francos in capitulo LXVIII. Num fortuitum est Chroatas, ut Porphyrogenitus tradit, eo ipso tempore, circiter annum 630, advenisse, cum potestas Avarorum labefactaretur et regnum Samonis in ascensu esset? <center> [[File:Croats, Carantania and Samo's realm after 631 AD.jpg|frame|Tabula ostendit situm Chroatarum et Carantaniae ad regnum Samonis post annum 631.]] </center> Problematica de praesentia Croatarum in Carinthia tractata est in articulo suo [http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ09(1956)/GZ09.04.%20Antoljak,%20S.%20-%20Hrvati%20u%20Karantaniji.pdf Hrvati u Karantaniji] a historico Croatico Stjepano Antoljak.<ref>Stjepan Antoljak (1909–1997), historicus Croaticus; ''Hrvati u Karantaniji'', 1956, Facultas Philosophica Scopii.</ref> Ex concordantia toponymorum Dalmatiae septentrionalis et Liburniae cum iis Carantaniae veteris, Antoljak statuit Croatas non ex Carantania in Dalmatiam, sed e Dalmatiis postea in Carantaniam venisse. Problematica de vetere Carantania late et diligenter tractata est a historicis Slovenis: Bogo Grafenauer, Ljudemisl Hauptmann et Milko Kos.<ref>Bogo Grafenauer (1916–1995), historicus Slovenus, de Carantania et Slavis eius regionis multa scripsit: vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Bogo_Grafenauer Bogo Grafenauer].</ref> '''Kosentzes/Kosenzis ex ''De administrando imperio'' et ordo ''kosezorum'' Carantaniae veteris Nomen unius ex quinque fratribus, qui Croatas in meridiem ad Dalmatiam deduxerunt, Kosentzes sive Kosenzis, quod in opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeneti occurrit, cum nomine '''''kosezi''''', ordinis liberorum nobilium bellatorumque Carantaniae veteris coniungi solet. In Slavica Carantaniae principatu (hodie Austria australis) ab saeculo VIII usque ad XV peculiarem locum obtinebat ordo hominum, qui '''''kosezi''''' vocabantur (item ''kosegi, kasezi '' etc.). '''''Kosezi''''' proprii erant Carantaniae mediaevalis: nobilitas hereditaria e structura praefeudali, gentilitatis atque territorii orta. Erant liberi bellatores, custodes traditionis electionis principis super '''''lapide Krnensi''''' (Germanice:''Fürstenstein'', Slavice:''Krnski kamen'') in campo, ubi post baptismum ecclesia Sanctae Mariae (Germanice: ''Maria Saal'' / Slavice: ''Gospa Sveta'') prope oppidum hodiernum Klagenfurtum exstitit. Hoc momentum habet in investigatione migrationum Croatorum, cum una e regionibus centralibus antiquae ''Carantaniae'' esset '''''pagus Chrowati''''' seu '''''Crouuati'''''. Nomen kosezi in lingua Germanica reddi solebat ut ''die Edlen'' seu ''Edlinger'' (''nobilis''). Carantania anno 1335 sub dicionem Habsburgorum venit; illi structuram inventam reformaverunt eamque in ordinem feudalem suum inseruerunt. Electio principis super ''lapide Krnensi'' usque ad saeculum XV mansit, cum Habsburgenses ritum participare recusaverunt. Ipsum ritum inaugurationis principis descripsit '''Mavro Orbini''', clericus Ragusinus, in opere Italico '''''Il Regno de gli Slavi''''' (1601). Etymologia nominis ''Kosenzis'': lectio Slavica ad nomen ''kosenc, kosec, kosac'' (lat. faenator) pertinere potest; item lectio Iranica‑Sarmatica ad nomen Kasag (cf. Kasagoi, ethnonymus Adigeorum/Circassorum) non excluditur. == 5. Thesis de Chroatia Magna sive Alba, in regione ad septentrionem‑orientem Bavariae posita, id est in Germania orientali hodierna circa flumen Albis == Identificatio nominis Bagibareia cum Bavaria Stjepanum Pantelić inter alios impulit, ut in libello suo ''Najstarija povijest Hrvata'' (Latine: ''Historia Chroatorum antiquissima'') (Magontiaci, 1993) “Chroatiam Magnam sive Albam” Constantini Porphyrogeniti ad septentrionem Bavariae quaereret, id est in regione Germaniae orientalis hodiernae circa Albim, cum peculiari attentione ad tractum fluminis Salae inter Lipsiam et Hallam. Stjepan Pantelić (natus 1942 prope Viroviticam) studium theologiae Magontiaci perfecit, unde solida cognitio linguae Latinae et Germanicae ei accessit, quae facultatem praebuit bibliothecas et archiva per Germaniam, aetate ante interrete, diligenter explorandi. Pantelićus autem, ut historicus, reprehendi potest quod saepe leviter atque praecipitanter conclusiones ac interpretationes protulit sine vero fundamento in fontibus; sicut, verbi gratia, cum magna occidentalis Slavica tribus Abodritos, item eos quos Franci Vilcos (Welatabos sive Lutitios) vocabant, necnon Rugianos sive Ranienses ex insula Rugia in Baltico, simpliciter omnes — nec plus nec minus — Chroatas appellaverit. <center> [[File:Lutizenbund.PNG|thumb|900px|alt=Slaveni uz Labi u 10. i 11. stoljeću|''Slavi ad Albim, saeculis X–XI.'' ]] </center> Tamen Pantelićus laudandus est quod in libello suo haud magno (in summa 97 paginarum) copiose locos Latinos ex fontibus mediaevalibus protulit atque in notis sub pagina adduxit, ab Einhardo usque ad epistulas Caroli Magni ad uxorem missas bello contra Avaros gesto, necnon excerpta ex variis chronicis aliisque documentis. Praeterea investigationem toponymicam in parte orientali Germaniae peragravit, atque offendit loca ''Gross Korbetha'', ''Klein Korbetha'' et ''Korbetha'' (in fontibus Latinis mediaevalibus: ''Chruvati inferior'', ''Chruvati superior'' et ''Chruvati'') inter urbes Lipsiam et Hallam, item oppidum ''Borna'' in circulo Lipsiensi (Pantelić 1993, pp. 24–25). ''Borna'' enim nomen fuit primi ex fontibus Francicis noti ducis Dalmatiae et Liburniae (annis 817–821). <ref>Borna (dux Guduscanorum, dux Dalmatiae, dux Dalmatiae atque Liburniae) in ''Annales regni Francorum'' annorum 818–821 — textus Latinus: [[Annales regni Francorum]].</ref> Pantelićus quoque complura exempla antiquae toponymiae Slavicae in regione Germaniae orientalis collegit, inter quae: ''Corwete, Curuadi, Curewate'' (ex Hersfeldensi decimarum indice in Friesenfeldu, exeunte saeculo IX); ''Chruuati'' (apud Thietmarum episcopum in Chronica, saec. X/XI); deinde: ''Borewe, Bukuwiz, Camenitz [Kamenic], Zebegore, Krolevitz, Deliniz'' (cf. ''Delnice'' in Croatia), ''Dobergast, Dobrilug, Drevenitz'' (cf. ''Drvenik'' in Croatia), ''Glina'' (ut ''Glina'' in Croatia), ''Grizlav, List, Brodizi'' (cf. ''Brod'' in Croatia), ''Plawe, Racowe, Ribnitz, Slavi, Slavia, Strela, Cosence [Kosence], Studenik, Stablo, Sporno'', atque ''Lipci'' (Leipzig), etc. Indubitata est res quod totus tractus Germaniae orientalis ab Odra et Nissa usque ad Albim (Germanice Elbe) atque Salam a gentibus Slavicis inhabitatus erat, ut fontes testantur, iam a temporibus regis Samae (prima medietas saeculi VII). Eadem autem Slavicae gentes, in maiores foederationes tribuum coalitae, magnam partem autonomam politicam gerebant: modo socii Francorum contra Saxones (aetate Caroli Magni), modo in bellis adversus Francos ac postea reges Germaniae; donec saeculo XII eorum autonomia politica omnino sublata est eisque impositae sunt christianizatio et germanizatio.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304131003/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrons/helmold.htm Helmoldus, *Chronica Slavorum*]</ref> Nomina ducum illorum Slavorum inter Odram et Albim indolem quandam communem Slavicam ostendunt: ''Draško/Thrasco, Slavomir, Sedrag, Gostimil, Dobromisl, Dobrimir, Tugomir/Tugumir, Stojnev, Mistivoj, Mistislav, Višedrag, Budivoj, Pribislav, Vratislav, Vislav'', etc. Quare libellus Stjepani Pantelić ''Najstarija povijest Hrvata'' (''Historia Chroatorum antiquissima'') quasi dux quidam haberi potest per historiam Slavorum Polabensium, quorum solum '''''Lusatici Sorabi''''' usque ad hodiernum diem identitatem et linguam Slavicam servaverunt. Ut conclusio huius analysis libelli Pantelićiani sumi potest quod haud dubie nonnulli Chroatae in regione circa flumen Salam in Germania consederint; attamen pauca tantum loca minora ibi reperiuntur, quae nullo modo cum illa Porphyrogenetae “Chroatia Magna sive Alba” identificari possunt. Videtur etiam Pantelićus ipse hoc sibi conscius fuisse, quare omnes Slavicos orientalis Germaniae in Chroatas transformare conatus est (quod Chroatomania appellari potest), quamquam ipse fontes mediaevales et locos citatos adducebat qui nomina propria ac peculiaria istarum Slavicarum gentium clare ac indubitanter testantur.<ref>James Westfall Thompson, ''The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs'', ''The American Journal of Theology'', vol. 20, br. 2 (1916), str. 205–230, University of Chicago Press. [https://doi.org/10.1086/479673 https://doi.org/10.1086/479673]</ref> Addendum quoque est quod et Porphyrogeneta et rex Anglosaxonicus Alfredus Magnus aliique fontes Chroatas Albas in vicinitate immediata Bohemiae collocant (terra Boiki = Bohemia) atque eos ''constanter ad orientem a Serbis Albis ponunt''; quae omnia congruunt cum situ in hodierna Polonia australi atque austro‑occidentali. == 6. Quaestio de situ ''Illyrici'' Porphyrogeniti == === Caput XXX De administrando imperio: de situ et finibus Chroatiae ceterarumque Sclaviniarum === '''''Ex Chrovatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam ...'' ''Haec Chroatia ceterique Sclavi<ref>Slavi, ut ex scriptis Crnorizci Hrabari, Chronico Nestoris aliisque fontibus apparet, se ipsos Slovene/Slovjene appellabant. Scriptores autem Byzantini — Procopius, Menander, Theophylactus, Nicephorus aliique — formas Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβηνούς (Sklabenous) et Σκλαβῖνοι (Sklabinoi) adhibent. Imperator Constantinus Porphyrogenitus in opere suo De administrando imperio tribus formis utitur: Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβοί (Sklaboi) et Σκλαβίνιοι (Sklabinioi).</ref> hoc modo sunt dispositi: Dioclia ad castella Dyrrhachii accedit, videlicet ad Elisum, Helcinium et Antibarem, atque usque ad Catarum porrigitur; in montibus autem Serbiae finitima est. ''A Catara incipit archontia Tribuniensis, quae usque ad Ragusam extenditur, et in montanis Serbiae contermina est. ''A Ragusa vero incipit archontia Zachumliensis, quae usque ad flumen Narentam porrigitur; ad partem maritimam Paganiae accedit, ad montes autem versus septentrionem Chroatiae finitima est, Serbiae autem opposita. ''A flumine Narenta incipit Pagania et usque ad flumen Cetinam extenditur; tres autem županiae habet, nempe Rastoc, Mocro et Dalen. Ex his duae županiae, id est Rastoc et Mocro, ad mare sitae sunt; hae etiam sagenas (naves longas) possident. Dalen vero longe a mari distat, eiusque incolae agriculturae student atque ex ea vivunt. ''Quattuor insulae Paganiae sunt finitimae: Melita, Corcyra Nigra, Bracium et Pharus, pulcherrimae atque uberrimae, sed urbibus desertis et multitudine paludum refertae. Incolae earum pecora alunt atque ex eis vitam sustentant. ''A flumine Cetina incipit terra Chroatiae et per litus usque ad fines Histriae, id est ad urbem Albona, extenditur. In montanis autem thematem Histriensem aliquatenus superat; apud Cetinam et Hlivnum Serbiae accedit, cum terra Serbiae omnibus aliis terris opposita sit, ad septentrionem Chroatiae, ad meridiem vero Bulgariae finitima. ''Ex quo Sclavi praedicti advenerunt, totam Dalmatiam occupaverunt. Romani autem urbes insularum coluerunt atque ex eis vitam agebant. Sed a Paganis (Neretvanis) cotidie in servitutem abducti et necati, insulas reliquerunt, cupientes in continente agrum colere. In quo eos Chroati impediebant, quia tributum eis non dabant; sed omnia quae hodie Sclavis solvunt, stratego (praefecto Romano) olim tribuebant. ''Cum ita vivere non possent, ad Basilium (Basilio I Macedone, annis 867–886) imperatorem gloriosum accesserunt atque omnia supra dicta ei exposuerunt. Hic imperator gloriosus Basilio praecepit ut omnia quae stratego dari solebant, Sclavis darent, ut cum eis pacifice viverent; parum vero aliquid stratego tribuerent, quo ostenderent suam subiectionem erga imperatores Romanos atque eorum strategum. ''Ex eo tempore omnes illi urbes Sclavis tributariae sunt et eis tributum solvunt: ''Spalatum 200 nomismata, Tragurium 100, Iadera 110, Absorus 100, Arba 100, Curicum 100; ita ut 710 nomismata efficiantur, praeter vinum et alia varia, quae praeter nomismata adhuc dabant. ''Ragusium autem inter duas terras, Zachumliam et Tribuniam, situm est; Ragusini vinea sua in utraque regione habent et archonto Zachumliensi 21, archonto Tribuniensi 36 nomismata solvunt. In opere '''Thomae Archidiaconi''' ''Historia Salonitana'' (circa annum 1250) legitur '''''regno Chroatorum attribui “totam Maroniam et Chulmiae Ducatum”''''', id est totam '''Naroniae '''sive''' Paganiae '''atque''' Chulmiae (Zachlumiae)''' archontiam. Hoc territorium hodie utramque ripam fluminis Narentae complectitur. <center> [[File:Pagania Zahumlje Travunia Duklja.png|600px|alt=Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum saeculo IX|Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum in saeculo IX]] </center> '''Gregorius Barsensis''', notior nomine ''Pop Dukljanin'' ('''Presbyter Diocliae''') , in opere suo Latine conscripto '''''Sclavorum Regnum''''' (saeculo XII) omnes quattuor archontias — '''Diocliam, Tribuniam, Chulmum et Paganian sive Naroniam''', quas memorat Constantinus Porphyrogenitus (saeculo X medio), communi nomine '''''Croatia rubea''''' appellat.<ref>Eduard Peričić, ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog /Ljetopis popa Dukljanina'' (''Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis / Chronicon Presbyteri Diocliae''), editio “Kršćanska sadašnjost”, Zagrabiae, 1991.</ref> Unus ex antiquissimis locis, ubi nomina '''''Croatia alba''''' et '''''Croatia rubea''''' ad Chroatos Adriaticos referuntur, invenitur in opere chronographi Venetiani saeculi XIV, Andreae Dandolo. Videtur ille textum ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis (saeculi XII) sequi, sed etiam nonnullas additiones proprias inserere. ''Chronica Chroatica'' idiomate chakavico conscripta, quam '''Marcus Marulus''' anno 1500 Latine vertit, solam ''Croatiam Albam'' memorat: “''ab Dalma usque ad Valdeminum Chroatos Albos appellavit, qui sunt Dalmatini Inferiores…''”. '''Maurus Orbinus''' Ragusinus circa annum 1600, in opere suo panslavistico lingua Italica conscripto, item in quadam versione Gregorii Barsensis innititur atque ''Croatiam Rubram et Croatiam Albam'' nominat. Ragusinus '''Restius''' quoque, in paginis 25 et 43, nomina “Croazia Bianca, Croazia Rossa” refert. A libro ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis saeculo XII conscripto (quem Eduardus Peričić cum archiepiscopo Gregorio, persona historice bene documentata, quae archiepiscopus urbis Antibaris fuit — hoc nomine a Bari Italico distinguitur — identificare solet) usque ad opera omnium auctorum posteriorum hic memoratorum, vocabula ''Croatia Alba'' et ''Croatia Rubea'' ad solum Chroatiae Adriaticae spatium referuntur, non autem ad ''Croatiam Albam'' in Europa septentrionali sitam. '''''Croatia Alba''''' ad tractum maritimum Chroatiae hodiernae usque ad flumen Cetinam pertinet (locus ''Dalma'', id est ''Delminium'', caput Delmatorum antiquitus, hodie ''Duvno''), cum '''''Croatia Rubea''''' ad regiones ad meridiem fluminum Cetinae et Narentae sitas referatur, incluso territorio antiquae ''Diocliae'' sive ''Docleae'' (vulgo: ''Duklja''), quod nunc est ''Res Publica Montis Nigri'' (vulgo: ''Crna Gora'' sive ''Montenegro''). Itaque, secundum relationem Presbyteri Diocliae saeculo XII conscriptam, regiones quae hodie '''Rem Publicam Montis Nigri''' constituunt eo tempore nomine '''Croatiae Rubeae''' appellabantur. === Illyricum Porphyrogeniti = Croatia Rubea? === Porphyrogenitus narrat partem Chroatorum in Dalmatiam advenientium se segregasse atque Illyrico et Pannonia potitam esse. Quaeri potest utrum hic Porphyrogeniti vocabulum Illyricum ad regionem Croatiae Rubeae pertinere possit, quae in aetate sero‑Romana, a Diocletiano imperatore, nomine Praevalis sive Prevalitana appellabatur. Nomen ''Illyricum'' per tempora Imperii Romani, ab Octaviano Augusto usque porro, suum ambitum geographicum legitime mutavit. Romani enim sciebant ''Illyrios proprie dictos'' eos esse qui in regionibus hodiernae Montis Nigri atque Albaniae septentrionalis habitabant, contra quorum civitatem bella gesserunt exeunte saeculo III et ineunte saeculo II a.Chr.n. At vero, Romanorum incursu in terras Delmatorum, Iapodum et Liburnorum, deinde etiam ad septentrionem circa Segesticam (bella Octaviani in Illyrico annis 36/35 a.Chr.n.), totus ille tractus in provinciam Illyricum constitutus est. Post rebellionem duorum Batonum (annis 6–9 p.Chr.n.) pristinum Illyricum in duas provincias diviserunt: Pannoniam et Illyricum, cuius pars Dalmatia erat. <center> [[File:Ancient balkans 4thcentury.png|800px |alt=Tabula totius Illyrici Romani saeculo IV |Tabula totius Illyrici Romani in saeculo IV]] </center> Regio mediaevalis Carantaniae, in qua quoque Chroati inter Dravam superiorem et Muram in Austria meridionali hodierna in chartis et documentis memorantur,<ref>Otto I in diplomate anni 954 formulam “in pago Crouuati” adhibet; Otto II anno 979 scribit “pago Chruuat”, et similia. Cf. Gluhak, 1990.</ref> aetate Romana provincia Noricum fuit, numquam Illyricum; solummodo reformatione Diocletiani Noricum in praefecturam Illyrici adscriptum est, sed ea partitio administrativa nomina ipsarum provinciarum minime mutavit. Quare plane excludendum est eos ''Chroatos Carantaniae'', qui sub nominibus ''Crowati'' etc. testantur, Porphyrogeniti Chroatos fuisse qui “in Illyricum” venerint.<ref>S. Antoljak, Lj. Hauptmann et B. Grafenauer putaverunt Porphyrogenitum vocabulo “Illyrici” ipsam Carantaniam intellexisse, quasi pars Chroatorum a Dalmatiae Chroatis secessisset atque ad septentrionem migrasset. Nos autem tali interpretationi non assentimur.</ref> Hic statuimus vocabulum “Illyricum” apud Porphyrogenitum intellegendum esse illud Illyricum quod ad meridiem veteris provinciae Romanae Dalmatiae (sensu strictiore) situm est, id est regiones ad meridiem fluminis Narentae, illum verum et antiquum Illyricum, ubi ''Illyrii propriae dicti'' habitabant. Hoc territorium saeculo IV administrative ''Praevalitana'' appellabatur, atque in aevo medio ''Dioclia'' imperatoris Porphyrogeniti (saec. X) et ''Doclea'' Gregorii Barsensis (saec. XII) vocabatur, quod hodie ''Res Publica Montis Nigri'' est. Ex relatione de situ geographicο archontiarum Slavicarum (quattuor earum ad meridiem ipsius Chroatiae positarum) in capite XXX apparet Chroatos in provinciam Dalmatiae advenisse atque quattuor illis principatibus dominatum imposuisse: Diocliae, Tribuniae, Zachumliae et Paganiae (Neretvanorum). Tertia vero pars Chroatorum, ut in eodem capite dicitur, ''Pannoniae'' potita est, id est illius partis Pannoniae inter Dravam et Savam sitae, quae est Chroatia septentrionalis hodierna, aetate Romana nomine Pannoniae Saviae nota. Sunt etiam nonnulli interpretes qui putent Porphyrogenitum, aut scriptorem qui caput XXX composuit vel auxit, vocabulo Illyrici significare regiones hodiernae Liciae aut fortasse interiores Bosnae et Hercegovinae, cum in capite XXX — quod notandum est — terra Bosna (a flumine Bosna dicta) omnino non commemoratur. At nos hic existimamus scriptorem capitis XXX, ex indiciis geographicis archontiarum Slavicarum, territorium veteris Bosnae strictiore sensu (secundum cursum ipsius fluminis Bosnae) fortasse ut partem Serbiae intellexisse, cum eam nullo nomine designet neque omnino in hoc capite memorare videatur. Porphyrogenitus enim affirmat Chroatiam ad Serbiam accedere apud Cetinam et Hlivnum, in montibus, quod significare potest Chroatiam et Serbiam fortasse ad septentrionem Narentae confinis fuisse, circumvectis principatibus Neretvanorum et Zachumliae. Regio hodiernae Liciae vix ullo modo pro Illyrico Porphyrogeniti haberi potest, cum totus ille tractus post rebellionem Delmatorum et Pannonum in provinciam Dalmatiae cum Liburnia inclusus sit. Quapropter hic concludimus unum tantum Illyricum fuisse, praeter Dalmatiae et Pannoniae dominationem, quod Chroati obtinere potuerint: nempe Praevalitanam aetatis sero‑Romanae, quam Gregorius Barsensis, id est Presbyter Diocliae, nomine “Croatiae rubeae” designat. == 7. De administrando imperio: Caput XXXI (loca ad Albam Chroatiam et ad migrationem Chroatorum pertinentia) == ''Chroatae, qui nunc Dalmatiam incolunt, oriundi sunt ex Chroatis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur. Hi trans Turcos (Ungaros) sunt, prope Franciam habitant, finitimi Slavinis, id est Serbis inbaptizatis. ''Isti Chroatae confugerunt ad imperatorem Heraclium priusquam idem facerent Serbi, eo tempore quo Avari Romanos inde expulerunt. ''Cum Romani eodem tempore ab Avaris depulsi essent, terrae eorum vacuae manebant. Iussu igitur imperatoris Heraclii isti Chroatae, arreptis armis, Avaros inde expulerunt atque, secundum imperatoris ordinationem, in terra Avarorum consederunt, in qua nunc habitant. ''Eo tempore Chroatae habebant archontem patrem Porgae. Imperator autem Heraclius misit ex urbe Roma sacerdotes, ex quibus fecit archiepiscopum, episcopos, presbyteros et diaconos, atque Chroatas baptizavit. ''Isti Chroatae habebant illo tempore archontem Porgam. ''Magna Chroatia, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. ''Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Turcis (Ungaris) et Pechenegis assidue depraedatur. ''Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. ''A terra eorum ad mare sunt triginta dierum itinera; mare autem quod triginta dierum itinere distat, vocatur Mare Nigrum. Ad Chroatas spectat etiam locus in '''capite XXXII''', cui titulus est “'''De Serbis et terra quam nunc incolunt”''', ubi legitur: [[File:Sorbian Polity under Dervan.jpg|center|400px|alt=Karta sorbskog političkog prostora pod Dervanom|''Mappa ditionis Dervani ducis Sorabum (saec. VII).'' ]] ''Serbi, qui nunc eam terram incolunt, oriundi sunt ex Serbis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur, qui domi sunt trans Turcos (Ungaros), in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia, illa inbaptizata et Alba dicta. == 8. Analysis et interpretatio capitis XXXI == In hoc capite situs Chroatiae Albae ita definitur: trans Ungariam (quae eo tempore primae dimidiae saeculi X etiam Slovaciam complectebatur), prope Franciam, finitima Serbis inbaptizatis. Chroatia Alba a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur, et mare ad quod descendunt triginta dierum itinere distat. Ex capite XXXII discimus Serbos Albos domi esse trans Ungaros, in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia. Quid igitur de situ Chroatiae Albae ex his omnibus colligi potest? Chroati Albi finitimi erant Serbis Albis inbaptizatis. Initio adtendebamus ad interpretationem secundum quam regio Boiki prope Ungariam ad Boikos Ucrainae referri posset, qui hodie in limitibus Ucrainae ad Slovaciam et Ungariam habitant, sicut olim putavit historicus Vjekoslav Klaić. Verumtamen locutio “ubi Franciae fines contingunt” (quae ad tempus compositionis DAI, circa annum 950, pertinet) nos ab tali expositione removit. Nam Franciae regnum, id est Germania regis ac postea imperatoris Ottonis I (936–976), numquam ad Carpatas pervenit neque cum eis confinia habuit; quare nomen Boiki ad Boikos Ucrainae referri non potest. Proinde Boiki Constantini Porphyrogeniti intellegenda est Bohemia, id est regio Cechorum; et notum est Sorabos sive Serbos Lusaticos etiam hodie ad septentrionem Bohemiae consistere. ''“A Chroatis ad mare sunt triginta dierum itinera.” Ultimus de Chroatis Albis locus in capite XXXI ita habet: ''Magna Chroatia, quae etiam Alba vocatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur. Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. A Chroatis autem ad mare sunt triginta dierum itinera; mare vero quod triginta dierum itinere distat, Pontus Nigrum appellatur.” Mare quod regioni Lipsiensi proximum est Balticum; ad illud autem non plus quam quadringenti chiliometrae sunt. Si ponamus coetum hominum pedibus et equis oneratis mediocriter triginta chiliometra per diem conficere, iter quadringentorum chiliometrorum per tredecim dies absolveretur, quod longe ab illis triginta diebus, quos Porphyrogenitus memorat, abest. At vero iter a triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae (ad meridiem et occidentem Cracoviae situm), si cursum Vislae fluminis fere sequatur, ad mare Balticum non excedit octingentos chiliometros; quod, si per triginta chiliometra singulis diebus dividatur, circiter viginti sex dies itineris efficit. Maior tamen est distantia a Cracovia per Dniestrum ad Pontum Euxinum, quae profecto iter fere triginta dierum praebet. Certe nobis hodie paene impossibile est exacte computare quantum temporis iter a Cracovia ad Balticum vel ad Pontum Euxinum primae dimidiae saeculi X occuparet, cum plerique huiusmodi itineris parametri ignoti sint (pericula viae, semitae mercatorum illius aetatis, et cetera). Praeterea, interpretes huius loci in litteris historicis non consentiunt ad quod mare Porphyrogenitus precise referat cum dicit “nigrum” vel “obscurum”: utrum ad Balticum an ad Pontum Euxinum. Lingüista atque etymologus '''Alemko Gluhak''' in libro suo ''De origine nominis Chroati'' (pp. 120–121) censet “mare nigrum”, ad quod triginta dierum iter esse dicitur, revera Balticum mare significare. Nam Byzantini mare, quod nos hodie ''Mare Nigrum'' appellamus, secundum traditionem linguae Graecae ''Pontos Eukseinos'' (''Mare Hospitale'') vocabant. Exsistit autem possibilitas commercii atque transmissionis culturalis, qua ipsum nomen Graecum ''Pontos Eukseinos'', quod olim ''Pontos Akseinos'' (Mare Inhospitale) erat, cuius forma ex voce Iranica ''äxsin'' derivata esse potuerit, postea vero a Graecis in ''Eukseinos'' mutata est.<ref>Vocabulum Osseticum äxsin phonetice [æxˈsin], Avesticum axšaena [axʃaːˈena] profertur; sonus “x” in utroque fricativus velaris surdus est, Croatico /h/ posteriori simillimus.</ref> Etenim Avesticum ''axšaena'', Osseticum ''äxsin''<ref>radix in lingua palaeoslavica: *''sin’j’'', Croatice: sinje, ut in ''sinje more''</ref>, quod Latine ''obscurum'' significat, esse potest origo Graeci ''Akseinos''.<ref>Hoc est exemplum quomodo etymologia ex perceptione phonica nasci possit: nam littera transliterata “x” in omnibus linguis Iranicis ut fricativus velaris surdus pronuntiatur (ut Germanice Bach, Scotice loch, Hispanice j in José), numquam vero ut coniunctio /ks/. Graeci autem, audientes Iranicum axšaena vel äxsin, id ad vocem suam áxeinos (“inhospitale, in externos adversum”) adcommodaverunt atque prorsus cum ea consociaverunt.</ref> Praeterea notandum est Turcos, qui hodie Minorem Asiam incolunt, mare Mediterraneum more tradito Ak denizi (Mare Album) appellare, quod ad occidentem terrae eorum situm est; illud vero mare, quod in septentrione situm est, Kara deniz (Mare Nigrum) vocant. Haec indicant Turcos, sicut alios populos stepparum Eurasiarum (inter quos Scythas et Sarmatas Iranicos), colores ad designandos mundi cardines usurpasse: nigrum = septentrio; album = occidens; caeruleum vel viride = oriens; rubrum = meridies. Ex his igitur sequitur nomen Chroatia Alba “Chroatiam Occidentalem” significare, cum Porphyrogeneti locutio mare nigrum vel obscurum ad Balticum mare referenda sit.<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, Zagreb, 1990, pp. 120–121.</ref> Haec omnia nos ad conclusionem ducunt Chroatiam Albam primae dimidiae saeculi X in circulo gentium Slavicarum occidentalium sitam fuisse, id est in vicinitate Boiki sive Bohemiae, prope Serbos in Germania orientali, inter Ugariam illius temporis (quae Slovaciam et Hungariam complectebatur) et Franciam. Ex his omnibus concluditur Chroatiam Albam in hodierna Polonia meridiana locatam esse. == 9. De differentiis inter capitulum XXX et capitulum XXXI == Communia capitulis XXX et XXXI sunt haec: utrumque commemorat adventum Chroatorum ex Chroatia Alba atque proelium Chroatorum contra Avaros, in quo Chroati Avaros superant. In ceteris autem rebus illa duo testimonia inter se discrepant. In capitulo XXX narratur fabula de quinque fratribus et duabus sororibus, quae in capitulo XXXI non reperitur. In capitulo XXX describitur saevitia Francorum erga Chroatos et bellum Chroatorum contra Francos quod septem annos duravit; in capitulo XXXI vero nulla fit mentio dominationis Francorum super Chroatos in Dalmatia. Tantum dicitur Chroatiam Albam prope Franciam sitam esse atque Francos (Germanos) Chroatiam Albam depraedari. Praeterea, in capitulo XXX dicitur Chroatos in Dalmatia se liberasse a potestate Francorum et accepisse baptismum ex Roma tempore archontis Porini; in capitulo XXXI autem dicitur Chroatos in Dalmatiam venisse iussu imperatoris Heraclii (610–641), quod magni momenti est, cum hoc '''sit unica expressa datatio adventus Chroatorum in fontibus (prima igitur dimidia pars saeculi VII)'''. Item in capitulo XXXI dicitur Chroatos venisse tempore patris Porgae, et tempore ipsius Porgae archontis baptismum ex Roma accepisse. (Duo nomina diversa, sed aliquatenus similia: Porga – Porin.)<ref>Recentior est inclinatio ut in nomine Porin varietas nominis dei Slavici Perun agnoscatur (Polonice: Piorun); cf. Alimov, 2015.</ref> In capitulo XXX saepe memorantur Francia, Franci et rex Otto I; contra, in capitulo XXXI memoratur solum imperator Heraclius eiusque munus, nec Franci ibi apparent, nisi quod Chroatia Alba prope Franciam sita esse dicitur. Nonnulli interpretes existimant capitulum XXX ab alio auctore compositum esse quam capitulum XXXI. Haec sententia de duobus diversis scriptoribus nititur, inter alia, analysi stilistica quae favet opinioni de duobus auctoribus. Saepe etiam dicitur scriptorem capituli XXX aliis fontibus usos esse quam scriptorem capituli XXXI. Tamen, ut iam diximus, fieri potest ut ipse imperator Constantinus duas diversas relationes de Chroatis in archivis suis habuerit, quas, cum eligere non posset, ambas inserere statuerit, eas simpliciter transcribens. Videtur tamen relatio in capitulo XXX esse aliena et transcripta, cum relatio in capitulo XXXI fortasse ab ipso imperatore consuta sit. Capitulum XXXI saepe habetur exemplum apertae propagandae Byzantinae (emphasi posita in munere Heraclii in adventu Chroatorum saeculo VII), cum capitulum XXX putetur repraesentare traditionem popularem Chroaticam de adventu atque memoriam de relationibus cum Francis. In capitulo XXX Franci exhibentur tamquam crudeles occupatores contra quos Chroati pugnant et vincunt; at re vera scimus solum ducem Pannoniae Liudewitum contra Francos pugnavisse, cum dux Dalmatiae et Liburniae Borna socius Francorum fuerit et adversarius Liudewiti Posaviensis. A temporibus Liudewiti usque ad compositionem additionis capituli XXX circiter 130–140 anni fluxerunt (si capitulum XXX, ut quidam putant, scriptum est annis 960, tempore quo rex Chroatiae Stephanus Držislav titulum patricii a Byzantino imperatore accepit).<ref>Alimov 2015</ref> Nihilominus non consentimus cum opinione quod capitulum XXX necessario tradit “puram” traditionem popularem, cum elementa traditionis popularis in utroque capitulo inveniantur.<ref>Margetić 2001, 127-131</ref> In capitulo XXX, ubi Franci saepe memorantur, situs Chroatiae Albae definitur secundum Bagibareiam; in capitulo XXXI situs definitur secundum locum Ungarorum. In capitulo XXX dicitur Chroatos in Chroatia Alba cum Ungaris foedera et amicitias contrahere; capitulum XXXI autem affirmat Ungaros atque Pechenegos Chroatiam Albam depraedari. == 10. Thesis de situ Chroatiae Albae in regione Cechiae orientalis, sive in ducatu Slavnikiano == Secundum traditionem popularem Cechicam, Cechi in terras hodiernas Cechiae a septentrione venerunt, ubi cum Serbis Albis confinia habebant, atque emigraverunt ut dominationem Serbicam evitarent. Una ex illis traditionibus refert protopatrem Cechum origine fuisse Lehum, eumque ex terra Chroatiae venisse, sicut in ''Chronica Dalimiliana'' saeculi XIV scriptum est. (Haud dubie non ex Chroatia Adriatica, sed ex Chroatia Alba septentrionali.) Per saeculum XX historiographia Cechica existimavit nonnullos Chroatos inter coetus fuisse qui ad ethnogenesim populi Cechici contulerunt. <center> [[File:České kmeny.png |thumb|900px |alt=Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus |''Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus (coloribus caeruleo et flavo signatus), secundum hypothesin de Bohemicis gentibus iam relictam, prout eam interpretatus est Rudolfus Turek anno 1957.'' ]] </center> Secundum fontes Francicos, in Bohemiae territorio parte altera saeculi IX plures duces regnabant (sex duces Bohemici), inter quos primatum tenebat dux Borivoj e stirpe Přemyslidarum, qui christianitatem accepit. Id erat tempus bellorum crebrorum cum Francis (Germanis). ===Theoria, qua ducatus dynastiae Slavnik in Bohemia orientali pro Chroatia Alba habetur=== In historiographia saeculi XX nonnumquam proposita est sententia, ducatus in Bohemia orientali (ad orientem Pragae), cum sedibus in Libice et apud hodiernam Kutna Hora, cuius fines Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' descripsit, fuisse ducatus Chroatiae Albae.<ref>Cosmas Pragensis (1045–1125), sacerdos et primus chronicarius Bohemus, auctor operis historici Chronica Boemorum.</ref> Dux partis orientalis Bohemiae (regio ad orientem Pragae circa Libice et Kutnam Horam) medio saeculo X, secundum fontes historicos, Slavnik vocabatur; unde tota familia dynastia Slavnikovica appellatur. Unus e filiis Slavniki, nomine Vojtjech (Adalbertus), brevi tempore episcopus Pragensis fuit; postea autem anno 997 in missione evangelizationis apud paganos Prutenos ad litus Balticum occisus est. Vojtjech iam anno 999 sanctus canonizatus est. Alter filius Slavniki, Sobjeslav, denarium argenteum cudi iussit in monetaria sui sedis Malin (hodie circa 3 km ad septentrionem‑orientem Kutnae Horae).<ref>Inscriptio nummi argentei Sobjeslavi: Malin civitas.</ref> Praecipuum domicilium familiae Slavnikovicae erat oppidum munitum Libice nad Cedlinou. Mense Septembri anni 995, in festo sancti Venceslai, oppidum oppugnatum est, et omnes ibi inventi trucidati sunt, ut Cosmas Pragensis vividissimo sermone refert. Solus Vojtjech, qui tum in Italia versabatur, et frater eius Sobjeslav, qui in Saxonia erat, mortem effugerunt. Sic familia ducalis Slavnikovica e historia Bohemica evanuit. Cosmas autem in sua ''Chronica Boemorum'' numquam aperte affirmat Slavnikum ortu ex Chroatis Albis fuisse. Quare concludendum est sententias de origine dynastiae Slavnik ex Chroatis Albis sine ullo fundamento in fontibus historicis positis. Redeamus igitur ad quaestionem de situ Chroatiae Albae sive Magnae. Imperator Constantinus Porphyrogenitus, qui opus suum ''De administrando imperio'' circa annum 950 conscripsit, in capite XXXI clare scribit: ''Magna Chroatia, quae et Alba dicitur, necdum usque in hodiernum diem baptizata est. Hinc sequitur ut Bohemia orientalis, id est ducatus Slavniki, pro Chroatia Alba a Porphyrogenito memorata haberi non possit, cum illa regio tempore quo DAI conscriptum est (circa 950) iam christianitatem recepisset. Nam et maiores Slavniki, sicut tota Bohemia, per missionem sanctorum fratrum Solunensium, Constantini (Cyrilli) et Methodii, in Ducatum Magnae Moraviae (863–885) evangelizati sunt; cum Bohemia sub duce suo Bořivoj I (circa 852–889) e stirpe Přemyslidarum vasalla Magnae Moraviae fuisset. Hypothesis saeculis XIX et medio XX exculta, quae nomina atque territoria “gentium Bohemicarum originariarum” retractare conabatur, inter quae etiam sedes Chroatorum in Bohemiam orientalem collocabatur, hodie ob probationum penuriam relicta est. Ad ''Encyclopaediam Academicam Historiae Bohemicae'' (2011) historici Dušan Třeštík conclusit Bohemiam aetatis mediaevalis antiquae repraesentatam fuisse a ducibus localibus singulis, qui saepe coniunctim agebant atque fortasse conventus gentiles celebrabant; sed “''quae in fontibus saeculi X et posterioribus pro nominibus gentium habita sunt (Lučané, Lemuzi, Pšowane, Sedličané, Děčané, Litoměřice, Zličané, Hbané aliique nonnulli) nomina sunt regionum, id est appellationes geographicae. Verum nomen gentis est Chroati, sed ii non in Bohemia sedebant, sed alicubi in Silesia''.”<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in: ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> Itaque locum Chroatiae Albae ulterius quaerere oportet, in regionibus ad septentrionem et orientem Bohemiae sitis. == 11.Documentum de institutione et finibus Episcopatus Pragensis anno 973 == Documenta autem in antiqua Cechia orta nonnullis suis testimoniis utilia indicia praebent de situ Chroatorum Alborum. Sic, verbi gratia, diploma Pragensis anni 1086, quod ad fundationem episcopatus Pragensis anno 973 pertinet, tradit in limite septentrionali episcopatus Pragensis habitasse: ''Psovane, Ghrvvati et altera Chrowati, Slasane ...''<ref>Cosmas Praguensis, ''Chronica Boemorum'', Lib. II., Cap. XXXVII</ref> <center> [[File:Screenshot_iz_Chronica_Boemorum_Lib.II,_Cap.XXXVII.png|800px|alt=Excerptum e Chronica Boemorum, Lib. II, Cap. XXXVII|''Excerptum e Chronica Boemorum (Lib. II, Cap. XXXVII).'' ]] </center> Chroati in hoc diplomate Pragensi memorati (Ghrvvati et altera Chrowati) inter gentes Bohemiae septentrionalis numerantur, una cum Psovanis; reliquae autem gentes Silesiae sunt: Slasane (circa Wratislaviam), Trebowane (Trzebnica), Dedosane (Żagań / Szprotawa) atque Bobrane (ad flumen Bóbr), quae omnes in parte meridionali‑occidentali Poloniae inter Odram et montes Sudetos sitae erant. Milciani vero ad occidentem memorati erant gens Sorabum Lusaticorum circa urbem Budyšin (Bautzen). <center> [[File:BOGUSŁAWSKI(1861)_Das_Siedlungsgebiet_der_Sorben_vom_7._bis_11._Jahrhundert_in_Mitteldeutschland.jpg |thumb|900px |alt=Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum |''Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum (saec. VII–XI).'' ]] </center> Chroati ex diplomate Pragensi (Ghrvvati et altera Chrowati) in ipsa triquetra finium Bohemiae, Poloniae et Germaniae siti erant. Hoc congruit cum assertione imperatoris Constantini Porphyrogeniti, qui refert Chroatiam Albam et Serbiam Albam ad fines terrae Boiki (Bohemiae) attingere, ubi etiam Francorum terminus erat. In variis codicibus Cosmae Pragensis nomen Chroatorum plurimis formis occurrit: Chrowaci, Chrouuati, Crouati, Crhuati, Hrouati, Chrowati,Ghrouati, Ghrwati, etc., quae omnes ad ethnonymum Slavicum Hrъvati referuntur. '''Ex mentione duarum Chroatorum partium in diplomate Pragensi haec concludi possunt: duae gentes Chroatorum in regione Poloniae meridianae certo exstiterunt. '''Prima pars in confinio Bohemiae et Poloniae, prope Sorabos Lusaticos, habitabat; altera vero orientius sita erat, fortasse in regione Poloniae meridianae circa Cracoviam. Cosmas enim solus auctor est qui duplicem Chroatorum praesentiam in spatio Slavico occidentali aperte confirmat. == 12.Regio Poloniae hodiernae ut area ubi sita erat Chroatia Alba seu Chroatia non baptizata prima parte saeculi X == Dissimile a regione Bohemiae, cuius principes iam exeunte saeculo IX fidem christianam acceperunt, annus officialis baptismi Polonorum habetur 966, cum dux Miesco ex gente Piastica principissam Bohemicam Dubravcam in matrimonium duxit. Conditio nuptiarum, quam ipsa principissa (secundum chronicas Polonicas) imposuit, erat ut dux Miesco baptismum susciperet. Hoc nos ad conclusionem perducit totam regionem Poloniae hodiernae, etiam Poloniam meridionalem atque ducatum Miesconis in Magna Polonia, prima parte saeculi X et adhuc circa annum 950, quo tempore Porphyrogenitus opus suum conscripsit, fuisse non baptizatam. Quapropter haec ipsa regio Poloniae meridionalis et meridio‑occidentalis verisimillimus est locus in quo quaerenda est Porphyrogeniti Chroatia Magna sive Alba. In altera parte saeculi X regio Poloniae meridionalis (Cracovia) atque meridio‑occidentalis (Silesia) politicae independens erat et extra statum Polonicum Piastidarum. Principes Bohemiae per episcopatum Pragensis conabantur potestatem suam ecclesiasticam, atque eo ipso politicam, in eas terras extendere. Cosmas, auctor ''Chronicae Boemorum'', aperte tradit provinciam Cracoviensem ab ipso anno 973, quo episcopatus Pragensis conditus est, ad eandem dioecesim pertinuisse, eiusque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Stir processisse, deinde ad meridiem versus montes Tatra in hodiernam Slovaciam, quae eo tempore pars Hungariae erat. Iurisdictio ecclesiastica episcopatus Pragensis principibus Bohemicis e gente Přemyslidarum diuturnam auctoritatem politicam pollicebatur, necnon facultatem amplificandi statum circa Cracoviam. Hi autem consilia circa annum 990 corruerunt, cum Miesco I Cracoviam et Silesiam armis occupavit, quo facto ambitiones Bohemicas in Polonia meridionali interclusit. Dux Miesco I (960–992) anno 966 baptizatus est, et prima dioecesis in Polonia demum anno 1000 in urbe Gneznensi condita est. Etiam saeculo XIV custodes urbani Cracovienses vocabantur Charwat. Initio saeculi XX milia hominum ex regione Cracoviensi in Civitates Foederatas emigrantium in documentis publicis se professi sunt Albos Chroatos (Anglice: White Croats). Nonnulli investigatores existimant Albos Chroatos latere sub nomine in fontibus tradito Vistulani (Vislani), quod ad plebem in Polonia meridionali circa Cracoviam pertinere videtur, quam memorat Geographus Bavarus.<ref>Janusz Bogacz, Czy jesteśmy Chorwatami? Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Tarnów Regional Museum). Dostupno preko Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20110717071759/http://www.muzeum.tarnow.pl/wydawnictwa/czytelnia/artykuly/kroacja.htm</ref> <center> [[File:Polska 960 - 992.png|500px|alt=Polonia tempore Miesconis I.|''Polonia tempore Miesconis I (960–992).'' ]] </center> == 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). == Rex Anglo‑Saxonicus Alfredus Magnus in opere quod Geographiam Europae inscribitur (annis 888–893), Orosio innixus, ita scripsit: <poem> '''Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan; '''and bē eastan Dalamensena sindon Horithi; '''and bē norðan Dalamensena sindon Surpe; '''and bē westan him sindon Sysele. '''Bē norðan Horithi is Mægðaland, '''and bē norðan Mægðalande is Sermende '''oð þā beorgas Riffin. </poem><ref>In sequenti loco exhibetur textus Anglo‑Saxonicus normalizatus, secundum Henricum Sweet, ex editione Londinensi anni 1883. Paulus Orosius, ''King Alfred’s Orosius'', ed. Henry Sweet (London: Published for the Early English Text Society by N. Trübner & Co., 1883). Textus Anglo‑Saxonicus ex codice Lauderdale, cum lectionibus variantibus e codice Cottoniano Tiberius B. I. Exemplar digitalizatum e bibliotheca Universitatis Oxoniensis, Internet Archive, https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog. </ref> In codicibus scriptum est: “''Bē norðan eastan Maroara sindon Dalamensan'';” quod falsum esse videtur, cum Dalamense, sive Slavicē Glomače, non ad septentrionem‑orientem Moraviae sed ad septentrionem‑occidentem sita fuerint, in regione quae hodie Germania orientalis est. Quapropter in editionibus criticis locus emendatus est in: “Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan;”. Interpretatio huius loci talis est: ''<poem> A septentrione et occidente Maroara (Moravienses) sunt Dalamensan; ad orientem Dalamensena sunt Horithi<ref> In diversis codicibus Anglo‑Saxonicis variae formae huius vocabuli occurrunt: Horiti, Horgiti, Horithi, Horoti.</ref>(Chroati); ad septentrionem Dalamensena sunt Surpe (Serbi); ad occidentem eorum sunt Sysele. A septentrione Horithorum est Mægðaland (?) ; et a septentrione Mægðalandi sunt Sermende usque ad montes Riffin.” </poem> Dalamense gens erat populus Slavicus occidentalis, qui etiam Glomače vocabatur, atque regionem hodiernae Saxoniae habitabat, inter flumina Albim et Muldam, circa urbes nunc Meissen, Dresdam, Lommatzsch et Döbeln sitas. Haec regio a Germanis postea ''Daleminzische Gau'' appellabatur. Situs eius ad septentrionem‑occidentem Bohemiae et Moraviae, ad orientem vero Thuringiae pertinet. In textu dicitur Surpe (Serbos) ad septentrionem eorum esse, Horitos autem (Chroatos) ad occidentem. Alio loco scriptum est: '''“be eastan Maroara londe is Wisle lond”''', id est: ad orientem terrae Moraviae est terra Visle, hoc est regio circa flumen Vistulam sita. Ex his apparet Horitos collocatos esse inter Germaniam orientalem ad occidentem et “terram circa Vistulam” ad orientem; quod regioni Poloniae meridiano‑occidentalis respondet. Hoc congruit cum sede cuiusdam coetus Chroatarum in ''Privilegio episcopatus Pragensis'' in Chronica Boemorum, ubi Chroati inter gentes Silesiacas memorantur. Porro Porphyrogenitus quoque ramum occidentalem Chroatarum Alborum ad fines Bohemiae (Boiki), ad vicinitatem Serborum Alborum necnon ad confinia totius ditionis Francicae ponit. Vocabulum Mægðaland, nonnumquam explicatum est ut Mazovia, nonnumquam ut terra fabulosa “puellarum”, cum mægð in lingua Anglo‑Saxonica significet puellam vel virginem. Explicationes traditae vocabulum Riffin ad Riphaeos montes referunt, montes mythicos in extremo septentrione orientali, fortasse ad Uralem. Sermende vulgo interpretantur ut Sarmatae. Ex hoc patet regem Alfredum, post Horitos atque post “terram circa Vistulam”, nullas iam certas notitias de regionibus ulterius ad orientem habuisse: nihil enim sciebat de terris gentium Balticarum neque de spatiis quae nunc Belarusiam, Russiam et Ucrainam continent. Ei locus ille ignotus erat, quem, more geographiae Graeco‑Romanae, Sarmatis (Sarmende) attribuebat usque ad montes Ripheos. Si autem ''Mægðaland'' sit corruptio ''Mazoviae''(Polonice: ''Mazowsze''), non terra fabulosa virginum, a quibus ad septentrionem Sarmatae (''Sermende'') usque ad Riphaeos montes porriguntur, tum Horithi = Chroati meridie Mazoviae collocarentur, in regione Poloniae meridiano‑orientalis. === Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana === Fons historicus, qui varia genera gentium Slavicarum ad septentrionem atque ad orientem Danubii cum sedibus suis enumerat, nomine ''Cartographus Bavaricus'' (circa annum 845) notus, Chroatos omnino in indice suo non commemorat.<ref>Vide [https://la.wikipedia.org/wiki/Geographus_Bavarus Geographum Bavarum].</ref><ref>De opere ''Geographi Bavari'', quod inscribitur ''Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii ante 850'', vide [https://la.wikisource.org/wiki/Geographus_Bavarus Geographum Bavarum] (Wikisource Latina).</ref> Attamen idem fons, qui hoc titulo designari consuevit, in regionibus Poloniae meridianae ''Vistulanos'' memorat, quorum nomen a flumine Visla (Latine Vistula, Polonice Wisła) deductum est; hi enim circa superiorem Vistulam habitabant, cum principali sede Cracovia. De principe ''Zachumliae'', Michaele nomine, imperator Constantinus Porphyrogenitus circa annum 950 scribit traditionem familiarem principis Michaeli originem stirpis eius ex regionibus circa flumen Vistulam attribuere.<ref>Michael, dux Zachumliae, prima parte saeculi X floruit; erat contemporaneus regis Tomislavi, cuius potestatem supremam verisimiliter agnoscebat, ut ex opere Thomae Archidiaconi discimus, de participatione eius in conventu synodali Spalatensi una cum rege Tomislavo anno 925 commemorata.</ref> Altera gens, quam Cartographus Bavaricus memorat, sunt Lendiani, qui regionem Poloniae meridiano‑orientalis incolebant. Nomen eorum, Lendiani (Polonice Lędzianie), ex voce Slavica antiqua ''lęda'' = Croatice: ''ledina'' deducitur quae significat lētam, terram videlicet incultam, quae ex silvarum excisione et incendio ad culturam parata est. Territorium Lendianorum aestimatur ad orientem fluminis Vislae protendi, circa flumen San, deinde ad Wieprz atque ad Bug.<ref>Agitur de Bugo Occidentali, qui in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit, ubi fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit, atque postea in Poloniam intrat, ubi in Vistulam influit. Exstat etiam Bugus Meridionalis, qui circiter CL chiliometra ad orientem fontis Bugi Occidentalis oritur; hic vero ad meridiem decurrit et in Pontum Euxinum se exonerat.</ref> Nonnulla est possibilitas ut nomen fluminis Bug fontem praebeat nomini unius ex duabus sororibus in capite XXX operis DAI, Buga. Ex fontibus medii aevi noti sunt Buzani ut pars Volinianorum, in confinio Poloniae et Ucrainae.<ref>Vjekoslav Klaić, ''De Chroatia Rubra et Russia Rubra'', in periodico ''Hrvatsko Kolo'', Matica Croatica, Zagrabiae 1927, pp. 127–130.</ref> In Croatia, in regione Licensi, medio aevo extabat Buzka (Bužka) provincia sive Buzani; item in Hercegovina Buzko palus ad meridiem campi Livaniensis. Praeter ''Cartographum Bavaricum'', Lendianos memorat etiam imperator Constantinus Porphyrogenitus sub nomine ''Lendzanenoi''. Historicus Polonus [https://en.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_Lewicki Tadeusz Lewicki] existimavit sub nomine Vistulanorum, quod ab appellatione fluminis Vislae (Polonice Wisła, Latine Vistula) derivatur, re vera latere Chroatos Albos. Sententiam suam confirmavit eo argumento quod fontes externi, ut opus regis Anglo‑Saxonici Alfredi, nomina gentium Slavicarum saepe depravare soliti sunt (uti fit in formis Horiti, Horgiti, Horoti pro Chroatis in Polonia austro‑occidentali), neque mirum esse quod gentes Slavicae in fontibus alienis omnino diversis nominibus (exonymis) appellarentur, <ref>Lewicki, Tadeusz (2006) [1951]. "Najstarije spominjanje Višljana u izvorima (Najdawniejsza wzmianka źródłowa o Wiślanach)" [The earliest mention of the Vistulans in sources]. In Nosić, Milan (ed.). Bijeli Hrvati I [White Croats I] (in Croatian). Maveda. pp. 86–99. ISBN 953-7029-04-2.</ref> sicut gens Glomache, quam Germani Daleminzen sive Dalamense apud regem Alfredum vocaverunt. Alter historicus Polonus, [https://en.wikipedia.org/wiki/Henryk_%C5%81owmia%C5%84ski Henryk Łowmiański] , thesis sustentavit utramque gentem, Vistulanos et Lendianos, ad Chroatos Albos pertinuisse.<ref>Łowmiański, Henryk (2004) [1964]. Nosić, Milan (ed.). Hrvatska pradomovina (Chorwacja Nadwiślańska in Początki Polski) [Croatian ancient homeland] (in Croatian). Translated by Kryżan-Stanojević, Barbara. Maveda. p. 30–31, 51, 57–60, 94, 125–126. OCLC 831099194.</ref> Investigatori Ucrainensis [https://en.wikipedia.org/wiki/Leontii_Voitovych Leontii Voitovych] thesis proposuit Vistulanos re vera inter prima plemina Polonica atque Silesiana fuisse, quae per saecula in terras a Chroatis inhabitas irruptionem atque invasionem fecissent; eosque incursione et colonizatione veterem regionem Chroaticam in duas partes divisisse: occidentalem et orientalem.<ref>Voitovych 2011, p. 29.</ref> Partem occidentalem reliquiae Chroatrum in Polonia austro‑occidentali, a gentibus Silesianis circumdatae, constituerent; partem vero orientalem Chroati in hodierna Ucraina occidentali superstites. Hac hypothesi explicaretur quomodo nomen Chroatrum ex amplis regionibus Poloniae meridianae paulatim depulsum atque evanidum sit. [https://en.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_Lehr-Sp%C5%82awi%C5%84ski Tadeusz Lehr‑Spławiński], argumentis Slavistae Slovaci [https://en.wikipedia.org/wiki/Lubor_Niederle Luboris Niederle] innixus, existimavit Vistulanos esse nomen quod fontes Germanici et alii occidentales praecipue adhibebant, cum fontes orientales — ut Porphyrogenitus necnon itinerarii et geographi Arabici — endonymum antiquius Chroati (apud Porphyrogenitum Hrovatoi / Horvatoi) retinerent; atque olim validam confoederationem gentinum Chroaticam in Polonia meridiana post migrationem partis Chroatrum in Balcanos occidentales dissolutam esse.<ref>Lehr-Spławiński, Tadeusz (1951). "Zagadnienie Chorwatów nadwiślańskich" [The problem of Vistula Croats]. Pamiętnik Słowiański (in Polish). 2: 17–32.</ref> Nonnulli fontes, plerumque indolis legendariae, ut traditiones populares in chronicis Bohemicis (Chronicon Dalimil) aliisque servatae, hoc ipsum narrant: Lechus quidam (Polonus) nomine Čech, ex terra Chroatrum cum familia et fratribus profugisse in regionem quam antea Vandali Germani incolebant. Aliae narrationes tradunt maiores Čechae ex aquilone fugisse sub pressione vicinorum Servorum. Tertiae leges memorant impetum gentium Silesianorum, quorum ethnonymum (Silesiani) vulgo et simpliciter ex eo deducitur quod ad meridiem “descenderent” (silaziti = descendere) in sedes hodiernas, atque ita maiores Čechae ad terras hodiernae Bohemiae migrare coegerint. <ref>In lingua Bohemica antiquiori, saeculis XII–XV, reperitur verbum ''sílaziti / sélaziti''; in dialectis Polonicis veteribus, praesertim Silesianis et Minoripolonicis, occurrunt formae ''sylazić / syłazić / zylazić'', quae formae hodierno Croatico ''silaziti'' valde sunt cognatae. Omnes hae voces a vetere Slavica radice ''sъ‑laziti'' oriuntur; cf. Russice ''слазить'' (slazit’), Ucrainice ''злазити'' (zlaziti). Forma Croatica moderna ''silaziti'' omnium est maxime conservativa, cum structuram praslavicam fere intactam servet.</ref> Quartae denique fabulae commemorant ''Cracum'' quendam, tamquam antiquissimum incolam Bohemiae; nomen eius cum toponymo Cracovia coniungitur.<ref>Vondraček, Češke povjestnice - dodiri s Hrvatima, 2004.</ref> Revera, omnibus fontibus hucusque cognitis perspectis, videtur nomen Chroati, Horvati antiquius quoddam stratum ethnonymicum repraesentare, quod fortasse saeculis V et VI dominans erat, dum in posterioribus saeculis identitatem suam sensim amitteret. Causae debilitatis identitatis nomine Chroatico expressae variae esse possunt: a) migratio maiorum coetuum Chroaticorum ad meridiem et occidentem, versus Adriaticum; b) impetus aliarum gentium Slavicarum ab aquilone, ut gentium Silesianorum et aliorum Polonicorum. === Num Chozirozi apud Cartographum Bavaricum re vera Chroati fuerint? === In indice gentium, quem Cartographus Bavaricus exhibet, nomina plerumque depravata occurrunt; inter ea invenitur etiam gens nomine ''Chozirozi'', cui adscribitur: '''''Chozirozi habent civitates CCL''.<ref>[https://la.wikisource.org/wiki/Geographus_Bavarus Geographus Bavarus]</ref> Haud parva est probabilitas ut sub hoc nomine obscuro atque alibi non attestato Chroati ipsi lateant. == 14. ''Lingones'' in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi Spalatensis (circa 1250) == Ex nomine Lendianorum verisimile est derivari etiam vocabulum Hungaricum pro Polono: Lengyel, unde proficiscitur nomen quod in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi (circa 1250) invenitur: Lingones, in ea parte ubi Thoma scribit de septem vel octo generosa genera ex regionibus Poloniae, ex illis Lingonibus, in Dalmatiam venisse. Notandum est Thomam Archidiaconum Spalatensem saeculi XIII medio verisimiliter linguam Graecam ignorasse neque opus Constantini Porphyrogeniti (saeculi X) ad manum habuisse; quapropter eius relatio de septem vel octo generosis generibus ex Polonia oriundis testimonium est independens, quod confirmat narrationem de quinque fratribus et duabus sororibus in capite XXX operis ''De Administrando Imperio'' Constantini Porphyrogeniti. Differentia autem praecipua est quod Thoma Archidiaconus adventum illorum septem vel octo generum coniungit cum aetate regis Ostrogothorum Totilae, qui in prima parte saeculi VI vixit, cum Porphyrogenitus in capite XXXI adventum Chroatorum in primam partem saeculi VII datet. Notandum praeterea est quod etiam hodie in Polonia meridionali exstant toponyma quae nomen Chroaticum continent, ut ''Chorwatówka, Chorwatowa'', etc.; in Polonia meridionali invenitur etiam flumen ''Tugaj'', cuius nomen memoriam ''sororis Tugae'' ex capite XXX DAI refert. In Polonia vero orientali-meridionali flumen ''Cetynia'' reperitur, quod ad ''Cetinam'' in Croatia refert, dum hydronymum ''San'' ad flumen ''Sana'' alludit. == 15. Chroati in Nestoris Chronica == Opus ''Historia annalium praeteritorum'', sive ''[[Nestoris Chronica]]'', quod exeunte saeculo XI et ineunte XII a monacho Kioviensi Nestore (+1116) lingua Slavica ecclesiastica conscriptum est, unum ex fontibus gravissimis habetur qui clara testimonia praebent de sedibus magnae gentis Chroatorum in regione quae hodie occidentalis Ucraina est. ''[[Nestoris Chronica]]'', sive Annales, fons praecipuus est ad historiam primam gentium Slavicarum orientalium; attamen idem Chronica simul est una ex fontibus historicis in historiographia Croatica maxime neglectis.<ref> Plurimae chronicae et annales in terris Slavicis conservatae saeculo XII ortum habent. Antiquissima est ''Povest’ vremenych let'' sive ''Nestoris chronica'', Nestoro monacho Kioviensi (mortuo ante annos 1116 vel 1119) adscripta, lingua Slavonica ecclesiastica antiqua conscripta, quae in nonnullis posterioribus exemplaribus et recensionibus servata est. Vetustissima chronica Polonica est ''Gesta principum Polonorum'' (1112–1118), Latine scripta et Gallo Anonymo tributa. Alter scriptor Polonicus post Gallum fuit Wincenty Kadłubek, qui suam ''Chronicam'' (1190–1208) composuit. Prima chronica Bohemica Latine conscripta est ''Chronica Boemorum'', a presbytero Cosma Pragensi (1045–1125) redacta. Inter meridionales Slavos antiquissimum opus conservatum est ''Sclavorum Regnum'', Latine scriptum, vulgo ''Ljetopis popa Dukljanina''. A sacerdote catholico ex urbe Baro (hodie in Montenegro) conscriptum est, qui se ipse nomine “Gregorius presbyter Diocleas” profitetur. Opus plerumque ad medium saeculum XII refertur; nonnulli tamen investigatores censent id circa annos 1170–1190 compositum esse atque a tunc temporis archiepiscopo Barensi scriptum, de quo plura documenta supersunt, inter quae epistulae et testamentum, quo dona monasterio ''S. Chrysogoni'' Iadertino legavit. Ex his Eduardus Peričić (in: ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog'', Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1990.) concludit Gregorium archiepiscopum Diocleae et Barensis ortu Iadertinum fuisse, ibique in dicto monasterio vitam finivisse. Historici existimant hoc opus fide dignum esse tantum pro rebus a saeculo X incipientibus; quae vero ad priora saecula pertinent aut ficticia aut semi‑legendaria habentur, sicut celeberrima narratio de magno conventu in campo Duvaniensi sub rege Svetopeleco exeunte saeculo IX secundum ipsius operis chronologiam. Opus praeterea incipit indice mythico regum Gothicorum, qui ab saeculo V regiones Balcanicas occidentales tenuisse dicuntur; quodam autem loco Goti simpliciter in Slavos transformantur. Influentia ''Sclavorum Regni'' magna fuit in chronicis a saeculo XIII usque ad initium saeculi XVII. Videtur hoc opus cognovisse etiam Thomam Archidiaconum Spalatensem (saeculi XIII medii), qui initia praesentiae Slavicae in Dalmatia et Illyrico cum rege Gothorum Totila (saeculi VI prima parte) coniunxit; qui tamen, ut constat, Slavos ex Polonia deducere non potuit, cum in Italia natus, vixerit et mortuus sit. Praestantissimus chronicus Venetiarum saeculi XIV, Andreas Dandolo, opus ''Sclavorum Regnum'' quoque cognovisse videtur, quod ex mentione Chroatiae Albae et Rubrae apparet. Notandum est vocabula “Chroatia Alba” et “Chroatia Rubra” (in ''Sclavorum Regno'' et postea apud alios scriptores occurrentia) ad divisionem territorialem Chroatiae Adriaticae pertinere, non ad veterem “Chroatiam Albam” in regionibus Poloniae. Denique opus ''Sclavorum Regnum'' magnum habuit momentum in opere Mavri Orbinii Ragusini, qui magnum librum historicum ''Il Regno de gli Sclavi'', ideis panslavisticis imbutum, Italice conscripsit et anno 1601 edidit. </ref> Ex historicis Croatis notioribus solus Vjekoslavus Klaić ''Nestoris Chronicam'' diligentius tractavit, quod eius articuli in commentario ''Hrvatsko Kolo'' annis 1927 editis testantur. Ex recentioribus historicis Croatis Neven Budak ''Nestoris Chronicam'' tantum obiter memorat in uno ex libris suis recentioribus. Denique, ''[[Nestoris Chronica]]'' necdum in linguam Croaticam conversa est, nec exstat editio critica huius fontis historici. In hoc opere exponitur historia rerum gestarum in regionibus quas gentes Slavicae orientales incolebant: a sinu Finnico, lacu Ilmen et Novogardia ad septentrionem, per vallem fluminis Dnepr usque ad Pontum Euxinum. Pars historica Chronicae eventus a saeculo IX deinceps persequitur in regione ubi vasta civitas Slavica sub ducibus dynastiae Rurik, origine Scandinavis, formari coepit. Haec civitas centrum suum principale habebat in urbe Kiovia ad Dneprum, venam quasi vitalem illius partis Europae, atque in historiographia nota facta est nomine Russia Kioviensis. Nestor enumerat gentes Slavicas quae in illis amplissimis regionibus habitabant. Inter octo gentes quae territorium Ucrainae hodiernae incolebant, etiam Chroatos memorat. Chroati in regione Ucrainae tribus vicibus in opere Nestoris commemorantur: in parte generali capitis IX, ubi dicit… ''[...] vivebant igitur concordes '''et Polani et Severi et Radimici et Vjatici et Chorvati.''' (2) Dulebi vero habitabant secundum Bugum, ubi nunc Volinienses habitant; Uglici et Tiverci secundum Danastrim habitantes Danubium adtingebant; bis enim memoratur, ad bella pertinens: in capite XXI de expeditione ducis Kioviensis Olegi in Graecos et Constantinopolim annorum 904–907, ita scriptum est: ''(2) Anno 6415. Igore Kioviae relicto, Oleg magna cum multitudine Varaegorum, Tiudorum, Crivitioruin, Merorum, Polanorum, Severorum, Drevlanorum, '''Radimitiorum, Chorvatorum, Duliborum, Tivertiorum''', de quibus supra mentio est facta quique omnes Scythia magna appellantur, in Graecos profectus est, hos omnes Oleg partim in equis, partim in navibus, quarum duo millia erant, secum duxit; ubi Constantinopolim advectus est, Graeci fretum urbemque clauserunt. In capite XLV de bellis ducis Kioviensis Vladimiri scriptum est: ''Anno 6501. '''Vladimir contra Chorvatos''' profectus est; cum e '''bello Chorvatico''' reversus esset, Pecenegi ex altera Sulae ripa venerunt. De his rebus historicus Vjekoslavus Klaić scripsit: ''Haec tria loca in annalibus Nestoris aperte testantur iam multo ante annum 862, deinde per totum saeculum decimum, gentem quandam Slavonicam Chroatorum vixisse; eamque gentem saeculo X magis minusve sub potestate principum Russicorum Kioviensium fuisse, donec sanctus Vladimirus anno 993 bellum Chroaticum in eos movit. Nestor Chroatos plerumque ante Dulebos (Volinianos), post Radimicos memorat; unde colligitur eos habitasse in vicinia Duleborum sive Volinianorum, id est in parte occidentali hodiernae Ucrainae circa fontes fluminis Bug et superiorem cursum Dniestri, in regione urbium Leopolis, Rohatyn, Halicia et Ternopolia. <center> [[File:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|frame|600px|alt=Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX|''Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX.'']] </center> Tabula tribuum Slavicorum orientalium saeculorum VIII–IX. == 16. Archaeologica investigationes in Ucraina occidentali == Opera archaeologorum Ucrainensium ab annis 1960 incohata, atque praesertim per decennia recentiora, in regione superioris Podnestrovia, id est ad ripas Tyratis (circa Dniestrum), reliquias complurium habitationum et castellorum detexerunt, quae ad periodum a saeculo VI usque ad saeculum X pertinent. Effossa archaeologica in Ucraina occidentali annis 1981–1995 facta loca urbium primorum medii aevi in regione trans‑Carpathiae et Podolia occidentali patefecerunt, quae ad saecula IX–XI sunt relata. Agitur de oppidis munitis variarum dimensionum: 65% eorum superficiem circiter 0,2 hectariorum habebant; 20% circiter 2 hectaria; et circiter 15% superficiem plus quam 2 hectaria. In regione Prikarpatiae et Podolia occidentali plus quam XXXV urbes repertae sunt, quarum maiores in locis hodie notis ut Plisnesk, Stilsko, Terebovlia, Halicius, Revno, Leopolis, Lukovišče, Rokitne, atque in regione Roztočia sitae erant. Ex his urbibus tantum XII usque ad saeculum XIV supervixerunt.<ref>Cf. Korčinskij, Orest: Bijeli Hrvati i problem formiranja države u Prikarpatju, in: Bijeli Hrvati I, Rijeka 2006 (Latine: De Chroatis Albis et quaestione formationis civitatis in Prikarpatia).</ref> UNESCO in opere tutelae hereditatis culturalis atque historicae ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' memorat inventa duorum magnorum “oppidorum”, quorum reliquiae repertae sunt apud vicos hodiernos Pidhoroddya (Latine: Subcastellum) ) et Lykovyšče prope urbem hodiernam Rohatyn, quae ad periodum inter saecula VI–VIII sunt relata, atque cum Chroatis coniunguntur.<ref>Warsaw-Kiew 2011 https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1424.pdf</ref> Chroatis tribuuntur duo “goroda” (Ucrainice horody) insolitarum dimensionum, in quibus decem milia hominum habitare potuerunt: Plisnesk, amplitudine circiter 450 hectariorum, cum arce et centro cultus pagani, omnibus circumdatum septem lineis defensionis longis et complexis necnon pluribus minoribus vicis in vicinia; inventi sunt etiam plus quam CXLII tumuli (kurgani) qui utrumque genus sepulturae continent: et cremationes et inhumationes. Locus Plisnesk situs est prope vicum Pidhirtsi, atque ab anno 2015 ut “Reservatum historicum et culturalis” (Ancient Plisnesk) conservatur.<ref>https://www.exarc.org/oam/ancient-plisnesk</ref> Locus Stilsko<ref>https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=60576</ref>, amplitudine 250 hectariorum, cum arce 15 hectariorum, lineis defensionis decem chiliometrorum longitudinis, situs est ad flumen Kolodnica, tributarium Tyratis (Dniestri). Ibi reperti sunt rari exempla architecturae religiosa Slavicae prae‑christianae; quidam coniungunt inventum sacellum cum deo fortasse nomine Hors, qui in quibusdam scriptis mediaevalibus memoratur. Usque ad annum 2008 in regione Stilsko repertae sunt reliquiae et vestigia plus quam L vicorum aperti generis (sine munitionibus), qui ad periodum inter saecula VIII–X referuntur; item inventi sunt circa CC tumuli (kurgani). Archaeologi et historici ex his inventis existimant in ea parte Ucrainae ortum esse seriem urbium‑civitatum, similium polis antiquae Graeciae aliisque locis, unde de Chroatis in illa regione loquuntur tamquam de proto‑natione polycentrica, quae in unam maiorem rem publicam non coaluit. Praeterea ad constitutionem cuiusdam unitariae civitatis Chroaticae in Podnestrovia perveniri non potuit, quod multi loci cinere operti inventi sunt cum manifestis vestigiis magni incendii, quod ad finem saeculi X refertur atque coniungitur cum eventu apud Nestoris chronicon memorato ut “expeditio Chroatica” ducis Volodimeri anno 993. Eodem tempore, exeunte saeculo X et ineunte XI, Stilsko et Plisnesk desinere coeperunt exsistere. Attamen meminisse oportet hoc tempus esse frequentium bellorum: post mortem ducis Volodimeri (1015) illam regionem Boleslaus Chrobry (992 - 1025), dux Poloniae, invasit atque adiunxit. <ref>Boleslaus Chrobry ab anno 992 usque ad 1025 Poloniae dux fuit, atque anno 1025 coronatus est rex Poloniae, sed eodem anno obiit.</ref> Post hanc autem destructionis aetatem, per saeculum XI in nonnullis locis iterum apparuerunt habitationes quae paulatim creverunt in centra regionalia, sicut iam memoratum Halicium (Galicium), ex quo postea, aetate Austro‑Hungarica, totus ille tractus nomen Galicia accepit. == 17. Chroati in Ucraina (Russia Kioviensi) et Albichroati in Polonia meridiana — duae gentes separatae atque distinctae? == Hic concludi potest atque ex fontibus scriptis (Chronicon Nestoris exeunte saeculo XI et ineunte XII compositum) itemque ex archaeologicis testimoniis praebere de exsistentia gentis nomine Chroatorum in Ucraina per medium aevum antiquum, verisimiliter iam a saeculo VI usque ad eorum inclusionem in Ducatum Russiae Kioviensis saeculo X. Confirmationem additicam praebet relatio statistica de incolis Russiae imperialis anno 1861 confecta, in qua legitur in regione Volhinia 17 228 homines se ad gentem Horvatorum pertinere professos esse.<ref>Gluhak 1990. pag. 145; Incertum est utrum hic numerus ad solos viros pertineat an etiam feminas et pueros includat.</ref> Documentum quod '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' anno 1086 confectum est pars est operis Chronica Boemorum (lib.II, capit.XXXVII), a presbytero et historico '''Cosma Pragensi''' exeunte saeculo XI et ineunte XII conscripti. In hoc privilegio refertur de '''fundatione episcopatus Pragensis anno 973 facta''' atque describuntur fines eiusdem ex tempore fundationis, enumeratis omnibus regionibus limitaneis ac gentibus in finibus Episcopatus Pragensis habitantibus. A parte occidentali incipiens, ad septentrionem procedit, deinde ad orientem, ubi affirmatur episcopatum complecti totam regionem ac provinciam circa urbem Cracoviam, atque protendi ad flumina Bug et Stir ad orientem; postea ad meridiem versus Hungaros declinare, ad vertices montium Tatra pervenire, inde Moraviam includere, ac demum ad meridiem cum Bavaria confinia habere (hodierna Austria Inferior, quae illo tempore pars Bavariae erat). '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' documentum est quod, independenter a opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeniti, '''confirmat exsistentiam duarum coetuum Chroatorum (Chruuati et altera Chrowati) ad septentrionem Bohemiae in altera parte saeculi X.''' Chroati in “''Privilegio Episcopatus Pragensis''” memorantur post Psouanos, gentem in septentrionali parte Bohemiae, et in consortio gentium Silesiacarum: Slasanorum (Silesianorum), Boboranorum — gentis circa flumen Bobor (''Bóbr'') in Polonia meridionali-occidentali, Trebowanorum; item commemorantur Milciani, una ex gentibus ''Serborum Lusaticorum'', in hodierna Germania orientali ad triplicem finium contactum Germaniae, Poloniae et Bohemiae. Locus Chroatorum, quos ''Privilegium Episcopatus Pragensis'' memorat describens fines episcopatus ex anno 973, magna ex parte '''congruit cum descriptione Porphyrogeneti''' (circa annum 950) de situ Chroatiae Albae in capitulis XXX, XXXI et XXXII: '''iuxta terram Boiki (Bohemiam), ubi vicini sunt Albii sive non baptizati Serbi, atque ubi fines attingunt Franciam (Germaniam).''' ''Privilegium'' duas Chroatorum gentes (Chruuati/Ghrwati et altera Chrowati) memorat inter Psovanos et Slasanos positis, quod implicare videtur has duas Chroatorum partes sibi invicem proximas fuisse. Verumtamen id, quod simul commemorantur, fortasse ex ratione mnemotechnica conscriptionis ortum habuit: cum de coetibus eiusdem nominis ageretur, scriptor eos coniunxit, quia ita facilius meminisse poterat. Haud improbabile est inter utramque gentem Chroatorum alia quoque tribus interposita fuisse. Ita aperitur facultas ut hi “altera Chrowati” orientem versus collocentur, in Polonia meridionali circa superiorem Vistulam et Cracoviam, vel in regione meridionali Poloniae prope triplicem finium contactum Poloniae, Slovaciae et Bohemiae. Talis collocatio huius secundae partis Chroatorum in Polonia meridionali congrueret cum iis quae Porphyrogenitus refert, ubi in capite XXX dicit Albichroatos cum Hungaris amicitia et compaternitate coniunctos esse, atque in capite XXXI eos a Francis, Hungaris et Pecenegis depraedari. Constat nomades et equestris gentes, quales Hungari et Pecenegi, celeribus ac repentinis incursibus etiam loca satis remota petivisse: meminisse licet ingentes Hungarorum irruptiones in Italiam septentrionalem, ubi exercitum imperiale deleverunt, item in Germaniam (proelium apud Augustam Vindelicorum anno 955) atque usque in Franciam et Burgundiam. Similem equestris impetus rationem, cum direptione et vastatione coniunctam, eo tempore Pecenegi adhibebant. Haud dubium est Pecenegos in quibusdam excursionibus Poloniam meridionalem circa Cracoviam attingere potuisse; attamen primi, qui eis obviam fierent, fuissent Chroati in Ucraina occidentali circa superiorem Dniestrum. Si Bagibareia in capite XXX De administrando imperio pro Bavaria accipitur (ubi dicitur Albichroatos ultra Bagibareiam habitare), atque si consideretur quod medio saeculo X tota Austria necnon Slovenia sub potestate Bavariae politica erat, tum ex prospectu physico e civitatibus Dalmatiae — verbi gratia ex Iadera — ubi informator Porphyrogeneti de Chroatis habitare potuerit, Chroatia Alba re vera ultra Bavariam sita videbatur. Ex prospectu autem et situ spectantis Constantinopoli, Chroatia Alba ultra Hungariam posita erat, ut in capite XXXI de Chroatis scribitur, praesertim cum meminerimus Slovaciam hodiernam eo tempore sub ditione Hungarorum fuisse, et fines inter Poloniam meridionalem et Slovaciam montium Tatra iuga constituere. Omnia quae Porphyrogenitus tradit, una cum testimoniis ''Privilegii Pragensis'', eo ducunt ut Albichroati memorati in amplis regionibus Poloniae meridianae atque meridiano-occidentalis habitasse videantur. Item indicia ostendunt non de uno coetu Chroatorum monolithico agi, sed de pluribus coetibus inter se distinctis. In documentis publicis gubernii Civitatum Foederatarum, ''United States Congress Joint Immigration Commission'' anno 1911 editis, legitur de milibus immigrantium Polonicorum ibidem natorum circa Cracoviam identitatem ethnicam saepius declarare nomine Bielochrovat (“White Croats”). '''Existimamus vocabulum “Albichroati” proprie ad eos Chroatos pertinere qui in Polonia meridionali habitabant, occidentalius collocati quam Chroati Ucrainae. In regionibus ad meridiem Cracoviae situs est numerus hydronymorum et toponymorum vocabulum “albus” continens: flumen ''Biała'', urbs ''Bielsko‑Biała'', aliaque. Accedit quoque sententia de coloribus, qui in quibusdam culturis ad designationem partium mundi adhibentur: albus in culturis nomadum Eurasiae cum parte occidentali coniungitur, niger cum septentrione, ruber cum meridie, caeruleus vel viridis cum oriente. Haec ratio apud gentes Turcicas observata est, sed etiam in scriptis Sinensibus: oriens = viridis vel caerulea (arbor, ver), septentrio = niger (aqua, hiems), occidens = albus (metallum, autumnus), meridies = ruber (ignis et sol). Neque in mundo Slavico praetermittendum est exemplum nominis ''Belarus'', quod ad litteram significat ''Albarussia'', id est ''Russiam Albam'', quod quoque confirmat rectitudinem sententiae de designatione partium mundi per colores. Praeterea in lingua Polonica hodierna pro parte mundi “septentrione” non adhibetur vocabulum commune Slavicum (sever / sjever), sed “północ”, quod ad litteram “media nox” significat, id est cum tenebris et obscuritate, nigra colore, coniungitur. Item verbum pro meridie in lingua Polonica est “południe”, ad litteram “media dies”, quod calorem, lucem atque denique colorem rubrum suggerit. In his exemplis — praesertim ''Bjelohrvati'' sive ''Albichroatorum'' et hodiernae ''Belarus'' sive ''Albarussiae'' — adiectivum “albus” ut signum spatiale‑semanticum orientationis intra orbem Slavicum fungitur, "occidentem" designans. Quamvis Nestor in sua chronica ''Povest’ vremenyh let'' Chroatos in finibus hodiernae Ucrainae clare memoret, eos tamen epithetis “albos” non designat. Attamen uno in loco vocabulum Albichroati adhibet, sed tum eos una cum Serbis et Chorutanis (Karantanis) in eodem coetu recenset: “''Post multos vero annos consederunt Slaveni circa Danubium, ubi nunc est terra Hungarorum et Bulgarorum. Ex his Slavenis diffusi sunt per terras […]. Hi sunt ipsi Slaveni: Chroati albi, Serbi et Chorutani.''” Manifestum est agi de coetibus extra spatium historicum ''Russiae Kioviensis'' sitis, id est ad occidentem eius locatis. Haec distinctio confirmat Chroatos ad Dniestrum, ab Haliciensi regione usque in Podoliam, ut entitatem Slavicam localem perceptos esse, cum nomen ''Albichroati'' ad eas partes spectaret quae occidentalius positae erant — in Polonia meridiana et meridiano‑occidentali: ''Chruuati et altera Chrowati'' ex ''Privilegio Pragensi'', quod Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' (Lib. II, Cap. XXXVII) tradit. Iam antea, in capite de Bohemia, commemoravimus historicos Bohemos recentiores existimare Chroatos in ''Privilegio Pragensi'' memoratos verisimiliter in finibus Silesiae historicae, in Polonia meridiano‑occidentali, habitasse.<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> == 18. Adiectum: Avaricum Khaganatum et adventus Chroatorum == '''''Contextus chronologicus et historicus de prima sedimentatione Chroatorum in Dalmatia'' Circa annum 567 nova unda Asiatica in regiones Pannonicas irrupit: Avari. <ref>Menander Protector, Excerpta de legationibus.</ref> Eorum ruina et interitus gradatim facta sunt. Bella Francica sub Carolo Magno annis 791–796 potestatem Avarorum deleverunt, ut in Annalibus Regni Francorum atque in epistulis Caroli Magni describitur.<ref>Annales Regni Francorum, a. 791–796.</ref> Ex his fontibus discimus '''ducem Woinomirum Sclavum''' cum suis primum ad principalia Avarorum “anulos” pervenisse. Ille praecipua munimenta Avarica occupavit. Ex documentis Francicis intellegitur hoc factum esse antequam exercitus Francicus maior spatium inter Danubium et Tissam attingeret. Francis nuntium audientibus, iter suum acceleraverunt, metuentes ne Woinomirus, quamvis socius et vassallus Francorum, aurum argentumque ex anulis Avaricis direptis sibi occultaret. Post cladem militarem, Avari superstites fidem suam Carolo Magno dederunt, et iteratis legationibus petebant ut Franci eis novas possessiones in occidente concederent. Causa erat quod, post deletionem potentiae militaris, gentes Slavicae circumvicinae eos invadere coeperant atque exstinguere cupiebant. Qui heri domini fuerant, hodie odium subire coeperunt. Quaestio Avarici Khaganatus cum nonnullis quaestionibus fundamentalibus historiae Chroaticae arcte coniungitur. Secundum opus ''De administrando imperio'', circa annum 950 a Constantino Porphyrogenneto conscriptum, societas Chroatorum in provinciam Dalmatiae pervenit tempore Heraclii imperatoris (610–641). Haec est sola notitia explicita in fontibus historicis de tempore migrationis Chroatorum in regiones Dinaricas et Adriaticas. Porphyrogennetos scribit Heraclium Chroatos invitasse ut in Dalmatia advenirent, Avaros expellerent, atque ita civitatibus maritimis et insulis Adriaticis, quae adhuc Romanis habitabantur, auxilium ferrent. Chroatos contra Avaros aliquamdiu pugnasse in Dalmatia (provincia Romana multo amplior quam Dalmatia hodierna, partes magnas Bosniae et Hercegovinae complectens), et tandem vicisse: quosdam Avaros occidisse, alios potestatem Chroaticam agnovisse. Memorandum est narrationem Porphyrogenneti de adventu Chroatorum congruere cum aliis eventibus eiusdem aetatis, etiam ad Khaganatum Avaricum pertinentibus. In regionibus ad occidentem Avarorum, circa annum 622, gentes Slavicae sub ductu Samonis seriem felicium expeditionum contra Avaros inceperunt.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 48–50.</ref> Eodem tempore societas Slavica Samonis quotannis incursiones in terras Francorum faciebat, Thuringiam et Saxoniam depraedans. In proelio ''Vogastisburgensi'', Slavi sub Samone totum exercitum regium Francorum deleverunt, ex variis regionibus Francicis congregatum: ex Alemannia, Suevia, Saxonia et Francia propria.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 68.</ref> Anno 626, Avari ad orientem conversi sunt et magnum impetum in Constantinopolim facere conati sunt, Slavicis vassallis et Persis cooperantibus. Conatus urbem imperialem occupandi in cladem desiit.<ref>Chronicon Paschale, a. 626.</ref> Paulo post Baianus khaganus mortuus est, et potestas Avarorum post annum 630 diminuta est.<ref>Theophylactus Simocatta, Historiae.</ref> Hoc ipso tempore Porphyrogennetos adventum Chroatorum in Dalmatia ex septentrione collocat, tempore Heraclii (610–641).<ref>Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, c. 31.</ref> Itaque in eodem ambitu chronologico invenimus: * cladem Avaro‑Slavico‑Persicam apud Constantinopolim (626), * ortum regni Slavici Samonis in occidente et clades Avaricas in Moravia, Bohemia et regionibus vicinis, * defectionem Serborum sub Dervano ad societatem Samonis, * mortem Baiani khagani, * adventum Chroatorum in Dalmatia (in capitulis XXX et XXXI DAI descriptum, quae duas relationes praebent, sed conveniunt in eo quod Croati adversus Avaros venerunt). Annis 1970, alii historici Croatici (Lujo Margetić, Nada Klaić) theoriam alternativam proposuerunt de tempore quo Chroati in Dalmatia apparuerunt. Secundum eorum opinionem, Chroati qui ethnonymon '''Hrvati''' attulerunt non prima parte saeculi VII (ut in ''DAI'' cap. XXXI), sed in extremo saeculo VIII, bellis Franco‑Avaricis gerentibus, socii et vassalli Francorum, venerunt. Hoc sensu dux Woinomirus, in documentis Francicis memoratus ut victor principalis Avarici “anuli”, unus ex ducibus Croatorum fuisse putatur. Historici Austriaci Karlus Kronstein<ref>Karlus Kronstein, Die Slawen und die Awaren, Vindobonae, 1936.</ref> et Walterus Pohl<ref>Walterus Pohl, Die Awaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822, Vindobonae, 1988 (editio altera 1996).</ref> putaverunt Chroatos fuisse nomen ordinis militaris limitanei intra Avaricum Khaganatum, qui fines khaganatus custodiebat. Constat Chroatos apparere “prope” fines Avarici imperii (Ucraina occidentalis, Polonia meridionalis, Carantania in Austria meridionali, Dalmatia), sed extra lineas interiores eiusdem imperii. Lingüista Alemko Gluhak in libro suo ''Porijeklo imena Hrvat'' (''De origine nominis Chroati'') affirmavit illud gentium nomen (ex septem, secundum fabulam origo gentis in DAI, cap. 30) quod Chroati vocabatur, consedisse in regione a monte Velebitio meridiano, a flumine Zrmania usque ad flumen Cetinam, deinde ad Campum Duvani (antiquum Delminium, sedes veterum Delmatarum).<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, 1990, pp. 222–223.</ref> Hoc spatium, universim spectatum, complectitur partes hodiernae Dalmatiae septentrionalis et mediae atque Hercegovinae occidentalis. Constat prima centra regni Chroatici mediaevalis sita fuisse in regione ab urbe Nona (Croatice: Nin), prope Iadram (Croatice: Zadar), ad litus maris, usque ad Cninam in interioribus, tum ad Clissam (Croatice: Klis) et Solinum (antiqua Salona) haud longe ab Spalato. Regio est saxosa, ubi catenae montium parallelae secundum litus Adriaticum se extendunt, et inter hos montium scopulos parvae valles fertiles iacent. Maxima area terrae arabilis sunt Ravni Kotari, post Nonae (Nin) et Iadri (Zadar) fines, in interioribus regionibus. <center> [[File:Eastern Adriatic 1089.svg|700px|alt=Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089|Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089]] </center> Unum e primis sedibus civitatis Chroatorum ad litus maris Hadriatici fuit oppidum Nin (antiqua Aenona, mediaevalis Nona), XVII chiliometris ad septentrionem et occidentem ab Iadera situm. Primum fuit habitatio gentis Liburnorum, atque ab saeculo I municipii Romani dignitatem obtinuit. Medio saeculo IX ibi condita est episcopatus Nonensis (863/867), in quo tunc sedebat »episcopus Chroatorum«, cui iurisdictio super totam civitatem Chroatorum tributa est. Episcopatus anno 928 abolitus est, anno 1075 restitutus, denique anno 1828 omnino sublatus. Omnes monumenti epigraphici, qui hucusque in territorio Chroatiae ad saeculum IX pertinentes reperti sunt, Latine scripti sunt. '''Lingua Latina fuit sermo officialis (cancellariae et liturgiae) civitatis Chroatorum usque ad annum 1847, cum Senatus Chroaticus decreto suo sermonem Chroaticum in usum publicum introduxit.''' == 19. Adiectum: Etymologia ethnonymi Chroatus (''Hrvat'') == Plurimi linguistae, qui per ultimum saeculum quaestionem originis nominis ''Chroatus'' sive ''Croatus'' , Croatice:''Hrvat'' (plur. ''Hrvati'') tractaverunt, consentiunt hoc nomen non esse Slavicae originis. In eodem tempore maxima auctoritas in circulis linguisticis tributa est sententiae qua radices nominis ''Hrvat'' in circulo Indo‑Iranico subfamiliae Indoeuropaeae quaerendae sunt. Id praecipue factum est ob inventum duarum tabularum lapidearum repertarum medio saeculo XIX in excavationibus reliquiarum urbis Graeco‑Sarmaticae '''Tanais''', ad ostium fluminis Don (antiqui: Tanais) in Mare Azoviense (antiquum: Maeotis Palus) sitae,<ref>Tabulas inscriptionibus Graecis inscriptas detexit philologus classicus et historicus Russicus Pavel Mihajlovič Leontjev anno 1853.</ref>quibus nomen ''Hrvat'' ab initio saeculi XX saepius cum ramo Iranico linguarum Indo‑Iranicarum coniungi coepit. [[File:Ancient Greek Colonies of N Black Sea.png|center|800px]] ===19.1 Tabulae Tanaiticae === Agitur de duabus tabulis marmoreis inscriptiones Graecas longiores continentes, quae secundum indicia intra ipsum textum circa annum CC (200) p. Chr. n. sunt positae. Tabulae nomina regis urbis Tanais et civium publicas functiones gerentium enumerant. Notandum est has inscriptiones publicas esse, non sepulcrales.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Dimidia pars nominum Graeca est, altera vero pars ad linguas Iranicas pertinet, ut nomina ''Farnarak, Ardarak, Meuak, Nauak, Niblobor, Sandarz'', etc. Inter haec nomina investigatores moverunt nomina propria '''''Horoathos''''' et '''''Horouathos''''' (Χορούαθ[ος], Χορόαθος), quae cum ethnonymo moderno ''Hrvati'' comparata sunt. Primus relationem inter nomina ''Horouathos'' et ''Horoathos'' et ethnonymum ''Chroatus'' (Croatice:''Hrvat'', in lingua Russica forma:Хорват: Horvát) proposuit linguista Russicus '''Alexander L. Pogodin''' anno MCMII (1902). Huius coniunctionis fautores fuerunt multi historici et linguistae Europaei, inter quos František Dvornik, Max Vasmer, Oleg N. Trubačev. ===TABULA TANAITICA A=== '''Tabula A''' maior est et antiquior inscriptio, ad annos 175–211 p. Chr. n. referenda, quae ad tempus pertinet quo Tiberius Iulius Sauromates II (175–211) regnum Bosporanum rexit. Tabula marmorea, 0.92 m × 0.73 m × 0.09 m metiens, verisimile est graviter laesa fuisse etiam ante excavationem. Triginta duo versus ex triginta fragmentis servati sunt. In inscriptione publica memorantur rex, synodus sive coetus devotionalis, praefectura eiusdem coetus, atque sodales ordinarii, numero paulo infra quadraginta. Versus quartus finitur mentione patris synodi, Horoúathi (Χορούαθος), qui versu quinto nominatim iterum occurrit; inter alios etiam vir ignotus, qui dicitur filius Horoáthi (Χοροάθου), commemoratur. Inscriptio fine clauditur data, ex qua servata est tantum appellatio mensis Graeco‑Macedonici, qui Iulio aut Augusto respondet. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae A<ref>CIRB 1277, cf. IosPE II 445; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 173–211 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/184019</ref> == <poem> 1    Θεῷ Ὑψί̣σ̣τῳ.                    ἀγαθῆι τύχηι. βασιλεύοντος βασιλέως ∙ Τιβ(ερίου) ∙ Ἰουλ(ίου) ∙ Σαυρομάτου φιλοκαίσαρ[ος κα]ὶ φιλο[ρ]ωμαίου, εὐσεβοῦς, ἡ σύνοδος ἡ περὶ ∙ ἱ[ερέα Ἰού]λ̣ιον̣ Ῥ̣αλ̣χάδου καὶ πατέρα σ[υ]νόδου 5 '''Χορούαθ̣'''[ον — —]ο[— —] καὶ συναγωγὸν Ἀρδά[ρα]κον [Σ]υ̣νεγδήμ̣[ου καὶ φιλ]ά̣γ[αθ]ον Δίαι[ο]ν̣ Κ̣ε̣ρ̣δ̣ω̣ν̣άκο̣υ̣? καὶ [π]αραφιλάγαθο̣[ν — — —]ιον Φοργαβάκ̣[ου] καὶ [νεα]ν̣ισ- [κ]ά̣ρχην Δημήτ̣[ριον Ἀπο]λ̣λωνίου καὶ γυμ[ν]ασιά[ρχην] Βα- [σι]λείδ̣ην Θεον̣[είκ]ο[υ καὶ Ἄ]τ̣τα̣ν Ἡρακλείδου φίλο̣[ν]? τ̣ῆ̣ς 10 [συ]ν̣όδου [καὶ] οἱ λο̣[ιπο]ὶ [θια]σῖτ̣αι· Ἀρδά̣ρα̣κος Ζια̣- [— —]ου, Δη[μήτ]ριος [— — —]ου, Λείμανος Φίδ̣α̣, [Μί]δαχ̣ο̣ς? [— — —]άνου, Ἀ[σκ]ληπιάδης  Οὐαλε̣[ρ]ί̣ου, [․․]γ?όδαν[ο]ς [Δημητ?]ρίου, [Μ]ενέστρατος Λυκίσ[κο]υ [— — —]ικάχο[υ], Διό̣φαντ[ος] Δείου, Πόπλ[ιο]ς 15 [— — — —]δα, Ἡρακλείδ[ης] Ἐπιγόνου, Ἰα̣ρ̣δο- [— — — — Δ]η̣μητρίου, Ἀ[φ]ροδείσιος  Χρυσέ- [ρωτος, Φαλ]δά[ρα]νος Ἀπολλωνίου, Φίλιπ- [πος — — — —]ν̣ο[υ], Καλοῦς Ἀθηνίου, Κόφαρνος [— — — — — — — — — Τ]ρ̣ύφων Ἀνδρομ[έν]ους, 20 ο̣[— — — — — —] '''Χοροάθου''', Θεότειμος  Ψυχα- ρίων̣[ος, — —]δίβαλος Φαρ[νάκου], Ε̣ὔιος Ῥό- δων[ος, Ἡρα]κλείδης Ἄττ̣[α, — — — — Ἀρισ]- τοδ[ήμου, Σ]ύ̣μ̣μ̣αχος Σα[— — — — — — — —] κος [— — — — — — — — — — — — — — — —] 25 φιλο[— — — — — — — — — — — — — — — —] ορανσ̣[— — — Ζωρθῖ?]ν̣ος  Βε[λλικοῦ? — — —] Ῥ̣α̣δάμ̣[ειστος? — —] Φαδινά[μου — — — — —] Μύ̣ρ̣[ων? — — — — —] Μαστοῦ̣ [— — — — —] πο[— — — — — — — —]ος Ἀρδα[ράκου? — — —] 30 Φιδ[α— — — — — — —]νος̣ Χαρί[των — — — Ἀ]- ράθι[— — — — — — — — — — — — — — — — —]                                     vacat 32  ἐν τ[ῶι — — ἔτει καὶ μη]νὶ Λῴ̣[ωι — — — — —] </poem> ===TABULA TANAITICA B=== Tabula B minor est inscriptio, mensuris 1,053 m × 0,71 m × 0,08 m, ad annum CC p. Chr. n. relata (517 secundum computationem temporis Bosporanam). Haec inscriptio recentior est, quod apparet ex mentione Tiberii Iulii Rhescuporis III, filii Sauromatis II. Minus detrimenti accepit: in quattuor partes fracta est et satis bene legi potest. In ea incisæ sunt viginti lineæ litteris Graecis capitalibus monumentalibus. In lineis VI, VII, VIII et IX commemorantur, una cum nominibus patrum, quattuor principes civitatis Tanaeitis eo tempore quo hoc monumentum erectum est (Hofarno, Babos, Niblobor, Horoathos). Monumentum positum est ob renovationem fori centralis urbis Tanaeitis. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae B<ref>CIRB 1245; cf. IosPE II 430; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 220 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/183985 .</ref> == <poem> 1  ἀγαθῆι  τύχηι. ἐπὶ βασιλεῖ Ῥησκουπόριδι, υἱῷ μεγάλου βασιλέως Σαυρομάτου, κα̣[ὶ] Ζήνων Φάννεως πρεσβευτῇ βα- 5 σιλέως Ῥησκουπόριδος #⁵⁶ καὶ Χο- φάρνου Σα̣νδαρζίου #⁵⁶ Βάβος Βαιο- ράσπου #⁵⁶ Νιβλόβωρος Δοσυμοξάρ- θου #⁵⁶ '''Χορόαθος''' Σανδαρζίου ἄρχον- τες Ταναειτῶν #⁵⁶ Χόφραζμος Φοργα- 10 βά̣κου, Βασιλείδης Θεονείκου ἑλ- ληνάρχης ἐξαρτίσας τὴν ἀγορὰν̣ ἐκ τῶν ἰδίων ἀναλωμάτων ἀπεκα- τέστησ̣α̣ τῇ πόλει καὶ τοῖς ἐμπό- ρ̣ο̣ι̣ς̣ δ̣ιὰ ἐπιμελητῶν Ζήνωνα Φά[ν]- 15 [ν]ε̣ως #⁵⁶ Φαρνόξαρθος Ταυρέου, Φαλδάρανος Ἀπολλωνίου καὶ [ἀρ]χιτεκτόνων Διοφάντου Νε- οπόλου κα[ὶ] Αὐρηλίου Ἀντωνε[ί]- νου, Ναύακος Μευάκου. 20    ἐν τῷ ζ̣ιφʹ. </poem> [[File:Horovathos.jpg|thumb|center|800px|Nomen Χοροάθος in Tabula Tanaitica B]] === De tabulis Tanaiticis: historia receptionis et aestimatio hodierna === Per magnam partem saeculi XX, cum Chroatia pars Iugoslaviae esset, historici Chroatici tabulas Tanaiticas aut tacebant aut exemplum negativum proponebant, dicentes similitudinem onomasticam casu fortuito ortam esse, non argumentum ad originem gentis deducendam.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Hodie tabulae Tanaiticae in studiis linguisticis cautissime tantum ut possibile '''testimonium ad etymologiam ethnonymi''' illustrandam accipiuntur, nullo modo autem ut argumentum ad originem biologicam (geneticam) gentis Chroaticae ex Sarmatis Iranophonis deducendam.<ref>Heršak, Emil; Nikšić, Boris (2007), [Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje), Migration and Ethnic Themes 23 (3).]</ref> Necesse est distinguere inter originem nominis ''Hrvat'' et originem ipsius populi Chroatici, cum omnis gens per processus ethnogeneticos complures et saeculares formetur, in quibus elementa genetica, linguistica et civilizatoria inter se miscentur. === 19.2 Contextus historicus translationis nominis Sarmatici ''Horvata'' in Slavicas communitates inter Borysthenem et Tyrum === Chroati lingua sua indubitanter ad gentes Slavicas pertinent, et plerumque maior pars minoritatem linguistice absorbet. Nota sunt exempla Bulgarorum Turcicorum in Bulgaria, Francorum Germanicorum in Gallia, qui nomen suum maiori populo reliquerunt, sed linguam eius paulatim acceperunt; item Normanni Scandinavi in Gallia septentrionali, qui intra unum saeculum linguam Francogallicam receperunt eamque postea in Britanniam Anglosaxonicam transtulerunt. His analogiis congruit opinio secundum quam quaedam cohors Sarmatica nomine ''Horvata'' vel ''Horoata'' ex regionibus circa Maeotidem Paludem et flumen Don (antiqui: Tanais) '''ad occidentem migravit, fortasse sub impetu Hunnorum''', una cum multis coetibus Sarmaticis, inter quos Alani eminentissimi erant. '''Formam *''Horvata'' reconstruere conatus sum ex voce ''Horvat'' (forma nominativi singularis), quae in orbe Slavico latissime diffunditur atque inscriptionibus Tanaidis ut forma ''Horouathos'' confirmatur. Ablato suffixo Graeco ‑os obtinetur ''Horvat[h]'', cui, secundum leges morphologicas Sarmaticas, suffixum ''‑ta‑'' adiungitur, ut in ''Sarmata'' et ''Sauromata'', unde provenit forma ''Horvata''. Structura radicum ''Sar‑m‑ata'' et ''Hor‑v‑ata'' congruit, cum suffixum Scytho‑Sarmaticum ''‑ta‑'', quod est suffixum pluralitatis Sarmaticae, etiam in Ossetico ut ''‑tä'' exsistat. Quare probabilis videtur forma antiqui ethnonymi Sarmatici ''Horvata'' sive ''Horoata''. Hi Sarmatae, qui ''Horvata'' vocabantur, in regione quae nunc Ucraina est cum gentibus Slavicis consederunt atque eis nomen suum tradiderunt. Hac theoria explicatur ortus Hrvati ut coetuum Slavicorum nomen Sarmaticum ferentium. Ex ''Horvata'' Ucrainae partes se separaverunt atque ulterius ad occidentem profectae sunt, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae considentes; quod confirmatur ''Privilegium Episcopatus Pragensis saeculi XI'', necnon traditionibus de adventu ''Hrvati'' ex partibus Poloniae ad Adriaticum, quae apud Constantinum Porphyrogenitum reperiuntur, sed etiam apud alios chronistas, ut in opere Thomae Archidiaconi ''Historia Salonitana'', ubi narratur septem vel octo genealogias ex regione Poloniae in Dalmatiam se collocasse. Europa antiquae serae et medii aevi prioris regio erat mobilitatis demographicae insignis. Coetus sine finibus politicis stabilibus, sine identitatibus territorialibus firmis, saepe sine consilio diuturno movebantur, necessitatibus, periculis et occasionibus subito ortis respondentibus. Incursus alicuius gentis transeuntis aut fama de bonis condicionibus in regione ignota eos in motum ponere poterat. Notae sunt historiae de itineribus Ostrogothorum et Visigothorum, de Rugicis Germanicis, de bello Odacri contra Rugicos cum exercitu Alanorum, de migrationibus Vandalorum et Alanorum usque in Africam septentrionalem, de fato Herulorum, de itineribus Langobardorum qui terras multarum gentium transierunt, inter quas ''Anthib'', de pugna cum “Amazonibus”, etc. == 20. Reconstructiones linguisticae et hypotheseon de etymologia ethnonymi Chroati == Ad rationem identitariam autoperceptionis gentis magni momenti est ''mythus originis'' sive ''fabula fundationis''. In hoc autem capite quaestionibus ethnogeneseos Chroatorum non tractabimus, neque duabus eius partibus principalibus: parte historico‑identitaria nec parte genetico‑biologica. Hic enim solummodo de etymologia nominis Chroati agimus, id est de origine ipsius vocabuli, non de origine gentis. Hoc praecipue monendum est, cum etiam historici professione haud raro in errorem incidant confundendi varias theses de origine gentis cum thesibus de origine nominis. '''Reconstructio linguistica''' per se ipsa non est probatio. Ea enim repraesentat praesumptionem, id est coniecturam in certis regulis ac formis linguisticis fundatam. Quam ob rem quamlibet huiusmodi reconstructionem rectissime hypothesin appellare oportet. '''Hypothesis''' praesumptionem significat quae mutari potest; in regularitatibus quidem nititur, sed probatione directa caret. '''Thesis''', contra, sententiam designat quam auctor quidam tuetur; haec sententia etiam falsa esse potest, sed ut “positio” quaedam formata est. Hoc vocabulum adhibetur cum ostendere volumus aliquem interpretationem quandam defendisse. '''Theoria, sensu stricte scientifico''' (in sensu stricto), systema explicationis probationibus confirmatum denotat. Cum reconstructiones linguisticae probationes directas non habeant, expositiones quae ex eis praecipue oriuntur nullo modo vocabulo theoriae scientificae contineri possunt. Antequam varias hypotheses de etymologia ethnonymi Chroati lectori proponamus, necessarium ducimus hanc terminologiam supra memoratam explanare, quae in litteris linguisticis et historiographicis saepius occurrit. Id facimus ex cautela critica, cum non pauci auctores hypotheses suas in reconstructionibus fundatas fere ut veritatem scientificam indubitatam exhibeant, id est ut “argumentum irrefragabile” thesis quam tuentur. Talis ratio methodologica — proclivitas scilicet ut hypothesis pro veritate definitiva proponatur — omnino erronea est. === 20.1 Etymologiae ethnonymi Chroati ex linguis Iranicis === Maximus Vasmer, celeberrimus linguista Germanicus et slavista, primum proposuit etymologiam ex veteri Iranico ''(fšu)-haurvata'' = “pastor”, secundum formam Avesticam ''haurvaiti'' = “pascit”; postea autem derivationem suadebat ex veteri Iranico ''hu‑urvatha'' = “amicus”. Stephanus Krizin Sakač, historicus Croaticus e Societate Iesu, nomen Chroati cum veteri Iranico ''Harahvaiti'' coniunxit, quod tempore dynastiae Achaemenidarum (Cyri Senioris et Darii), sed etiam in antiquioribus textibus Avesticis, regionem designabat partim in territorio hodierni Afganistaniae sitam. <ref>Sakač: ''O kavkasko-iranskom podrijetlu Hrvata''(''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum''), in: ''Hrvati do stoljeća VII.'' (''Croati usque ad saeculum VII''), Zagrabiae 2000.</ref> Haec regio in scriptis Avesticis ''Harahvaiti'' appellabatur, in veteri Persico ''Harahuvatis'', quod postea in Graecum translatum est ut ''Arakhosia/Arachosia''. Hoc nomen respondet Sanscritico ''sarasvati'', quod significat “aquarum copia abundans”. Regio est in valle fluminis ''Hilmend'', in parte meridiana Afganistaniae hodiernae (V. Oranskij 1988: 127). Alemko Gluhak, linguista etymologus Croaticus, affirmat formam Harahvaiti secundum regulas linguisticas solum formas dare posse: * ''*Xorъšedi, *Xorъšedja'', vel fortasse ''*Xъrošedi'', quae non congruunt cum forma reconstructa paleoslavica: * ''*Xъrvat(in)ъ''.<ref>Gluhak 1990: 296–299</ref> P. Tedesco nomen Chroat ex Iranico ''huravant'' = “solaris” derivare conatus est. Alemko Gluhak (1990), in opere ''Porijeklo imena Hrvat'' (Latine: ''De origine nominis Chroatus'') , ad hypothesin etymologicam Olegii N. Trubačev se inclinavit. In primis Trubačevi hypothesibus annorum 1960, proponebat nomen a veteri Iranico ''*harvata'' vel ''*haurvata'' ortum esse, quod cum nominibus ''Sarmatai'' et ''Sauromatai'' comparabat, ubi suffixum Sarmaticum‑Scythicum pluralis ''‑ta'' inveniebat, quod etiam in Ossetico forma ''‑tä'' exstat. Deinde formam *haurvata cum voce Avestica ''haurvatat'' = “integritas, totalitas, sanitas” comparavit. Postea, annis 1980, Trubačev alias etymologias proposuit: nomen Chroati ex Iranico adiectivo ''*har‑va(n)t‑'' ortum esse, quod significat “feminei, ii quibus feminae sunt”, idque coniungebat cum matriarchatu, qui secundum eum in regionibus circa Pontum Euxinum et Caucasum olim exstitisse putabatur, cum mulieribus bellatricibus apud Sarmatas quas iam Herodotus memorat, atque cum Amazonibus fabularum Graecarum (Trubačev 1981: 151). Trubačev praeterea etymologiam nominis quod Graeci ''Sarmatai'' scribebant ita explicat: id a forma Indo‑Arica ''*sar‑ma(n)t'' = “ii quibus feminae sunt, feminei” derivari; pars prior nominis est Indo‑Aricum ''*sar‑'' = “mulier”, quod in linguis Iranicis dat ''*har‑''. Secundum Trubačevum et Gluhakum, qui hanc hypothesin sequitur, hoc confirmatur etiam locutione in litteris Graecis reperta: ''Sarmatai Gynaikokratoumenoi'' = “Sarmatae quibus feminae imperant”. In regione Sinda, prope Mare Azoviense, inter gentes Iranicas aetate Romana etiam quaedam coetus Indo‑Arici habitabant, ubi reperta sunt nomina feminea Graece scripta: ''Saria'' (sar = mulier) et ''Maiosara''. Regina Sindica Bospori vocabatur ''Kamasaryē'', quod explicatur ut ''*kama‑sar'' = “mulier amata”. Apud modernos Ossetas servatus est vetus epos de gente heroica ''Narta''; unus e personis centralibus est ''Satana'', mater sapientissima gentis, educatrix iuvenum heroum (Abaev 1965: 84; 1979: 39–40). Praeter Ossetas, qui habentur posteri Sarmaticorum Alanorum, epos ''Nartarum'' pars est traditionis aliorum populorum Caucasicorum: Adigeorum, Kabardinorum, Abazorum, Tschetschenorum, etc. Putatur nucleum huius carminis ad tempora Scythica pertinere. Oleg N. Trubačev concludit nomen Chroati primitus ab aliqua gente Iranice loquente portatum esse, quae postea slavicizata sit (Gluhak 1990: 305). Linguista Ranko Matasović ethnonymum ''Hrvat'' e radice Iranica derivari putat, quamquam plures origines Iranicae proponuntur nec ulla omnino certa est. Inter eas probabilissima videtur esse forma Ossetica (Alanicā) *''xurvæt'', significatione “custos”, quae legibus phonologicis et morphologicis cum forma Slavica congruit.<ref>Ranko Matasović, "Ime Hrvata", in: Jezik 66 (2019), 81–97.</ref> === 20.2 Aliae hypotheses de etymologia ethnonymi Chroatus (Hrvat) === Praeter varias hypotheses Iranicas et reconstructiones etymologicas nominis ''Hrvat'', iam inde a media aetate comparuerunt aliae quoque interpretationes. Imperator Constantinus VII Porphyrogenitus, in opere suo ''De administrando imperio'' medio saeculo X conscripto, primam talem etymologiam proposuit, ubi nomen Chrobatoi (lege: Hrovatoi) deducebat a voce Graeca ''khōra/chōra'' = “terra”, videlicet per formam alternativam Chorbatoi (lege: Horvatoi), cum expositione quod “Chroati in lingua Slavonica interpretantur eos qui multas terras possident” .<ref>Gluhak 1990 : 294</ref> Thomas Archidiaconus (saec. XIII) Spalatensis, in opere ''Historia Salonitana'', protulit opinionem nomen Chroatae pertinere ad nomen incolarum insulae Curictae, quod, ut aiebat, antiquitus fuisse ''Curetes'' vel ''Curibantes''. Historicus Croaticus Georgius Rattkay (saec. XVII) putavit nomen ''Hrvat'' cum verbo Croatico ''hrvati se'' = "colluctari" coniungi.<ref>Baro nobilis Georgius Rattkay (1612–1666) primam historiam systematicam regni Croatiae composuit: ''Memoria regum et banorum Dalmatiae, Croatiae et Slavoniae'', Vindobonae, 1652.</ref> Hae interpretationes antiquiores plerumque aestimari possunt ut ingeniosae sed “popularis” indolis, non vero scientificae. Missionarius Hungaricus Timon (saec. XVIII) nomen Hrvat deducebat ab appellatione ducis Bulgarici ''Kuvrat''. Tales conatus derivandi nomen Hrvat a nomine Kuvrati iterum in saeculo XX apparuerunt. Saeculo XIX ortae sunt multae aliae etymologiae: K. Zeuss putavit nomen ex vocabulo Germanico ''haru'' = “gladius” derivari putavit (quod in Polonico, ut aiebat, exstitisset ''karwat'' = “gladius brevis”, cum revera in Polonico saec. XIV nota sit vocabulum ''charwat'' significans “custodem urbanum” Cracoviae). S. Mikucki coniunxit nomen ''Hrvat'' cum radice Sanscritica ''śarv-'' = “ferire”. P. J. Šafařik comparavit ''Hrvat'' cum formis ''xr'b't'', ''xrib't'', ''xrib'', quia Rutheni et Ucraini montes Carpaticos vocant ''Horby'', id est ''Chrby'', unde secundum eius interpretationem nomen ''Hrvati'' cum nomine Carpatum cohaereret. F. von Miklosich deducebat nomen ex ''hruv/hr’v'' = “saltatio”. L. Geitler proposuit nexum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” et ''śarvuotas'' = “loricatus”. F. A. Braun in nomine ''Harvate'' vidit formam Germanicam nominis Carpatum: ''Harfaða fjöll''. R. Much coniunxit nomen ''Hrvat'' cum forma Germanica ''hruvat'' = “cornutus”.<ref>De etymologiis saec. XIX vide: Šišić 1990 : 236–238.</ref> A. Brückner nomen comparavit cum Slovaco ''charvati se'' = “resistere”, idque cum radice Slavonica ''*sk’rv- / x’rv-'' coniunxit, quod iterum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” comparavit. Otto Kronsteiner nomen ''Hrvat'' per linguas Tataricas et Baschkiricas ad vocem Turcicam ''xərvata'' = “milites liberi” referebat, quod cum magno influxu Avarorum in ethnogenesin Croaticam coniungere conabatur. Attamen nulla harum etymologiarum, sive linguistice sive historice, satis probabilis iudicari potest. === 20.3 Etymologia nominum quinque fratrum et duarum sororum (''DAI'', cap. XXX) === == 21. De distributione cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna == Aestate anni MMXX investigationem per rete perfeci de existentia et distributione cognominis ''Horvat'' in Foederatione Russica atque in regionibus finitimis. Inquisitionem institui inspectione registrorum cognominum in indicibus telephonicis publicis. Cognomen ''Horvat'' in Foederatione Russica circiter ducentos quinquaginta homines in talibus registris repertos praebuit. Ex conspectu distributionis cognominis ''Horvat'' in tabula geographica Foederationis Russicae hunc ordinem geographicae dispersionis observavi: praeter paucos homines in regionibus urbium maximarum, ut Moscuae et Vladivostoki, plerique alii hoc cognomine inscripti collocati erant in spatio geographico inter Pontum Euxinum et Mare Caspium (directione occidente‑oriente), cum maxima frequentia in septentrione circa urbem Casani ad Volgam in Tatarstania, et cum altera maxima frequentia in meridie, in regione Reipublicae Kabardinensis in Caucaso. '''Quod ad distributionem cognominis ex ethnonymo derivati attinet, regula observata est quae docet cognomina ex nomine gentis dominantis vel indigeni in ipsa regione illius gentis raro exsistere; maxima vero frequentia talium cognominum plerumque invenitur in regionibus et terris finitimis. Haec regula in ipsa Croatia confirmatur: in ora Adriatica cognomen Horvat fere nusquam occurrit in regione pristinae Croatiae, in Dalmatia, Liburnia et in occidentalibus partibus Bosniae et Hercegovinae; contra vero in Croatia septentrionali, in terris mediaevalis Slavoniae, ubi multi profugi ex parte meridiana Croatiae (a Turcis Osmanlis fugientes) se receperunt, cognomen ''Horvat'' frequentissimum est. Praeterea, praeter Slavoniam veterem, cognomen Horvat est frequentissimum in Slovenia hodierna, deinde in Hungaria atque in aliis regionibus vicinis, quo Croatae saeculis XV et XVI migraverunt hostibus Osmanlis effugientes. His rebus ad distributionem cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna relatis, quaestionem ponere licet: quos inde exitus colligere possumus? Emanat conclusio cognomen ''Horvat'' hodie frequentissimum esse in regionibus quae margines, peripherias et vicinitates terrarum antiquorum Sarmatarum et Alanorum repraesentant, scilicet — ut supra dictum est — in regione Tatarstaniae ad Volgam in septentrione (cuius centrum est urbs Casania) et in regione Reipublicae Kabardinensis in meridie. Ipsa distributio cognominis ''Horvat'' in his regionibus, cum quadam “vacuitate” in medio, casu tribui non potest. '''Agitur enim de cognomine ex ethnonymo quodam Sarmatico derivato, verisimiliter ex forma ''Horvata'' (nominativo plurali in linguis Sarmaticis). ===21.1 De regno Alaniae aetate media et de Ossetibus hodiernis === Praeterea notum est regnum Alaniae aetate media situm fuisse in spatio inter Pontum Euxinum ad occidentem, Mare Caspium ad orientem et Caucasum ad meridiem. Quare non est mirum cognomen Sarmaticum ''Horvat'' frequentissimum apparere in regionibus vicinis illi territorio. Regnum Alaniae et militariter et demographice magna ex parte deletum est tempore incursioni Mongolicae saeculo XIII. Osseti hodierni habentur posteri Alanorum, quod lingua hodierna Ossetica demonstrat, quae ad ramum linguarum Iranicarum orientalium pertinet atque multa archaica elementa servat, praesertim in phonologia et morphologia. Propter haec conservativa et archaica proprietates lingua Ossetica hodierna una est ex proximis cognatis linguae Avesticae antiquae, qua conscriptae sunt sacrae litterae Avesta, fundamentum religionis Zoroastrianae (propheta Zarathustra). Notandum est linguam Avesticam ad ramum Iranicum orientalem pertinere, dum lingua Persica antiqua ad ramum Iranicum occidentalem refertur. Item memorare oportet nomina Osseti et Osseticus esse exonyma internationaliter recepta, ex lingua Georgiana derivata, ad post‑Alanicos loquentes designandos. Nomina autem propria quibus Osseti se ipsos et linguam suam appellant sunt Iron et Digor. === 21.2 De investigationibus geneticis Ossetorum === Recentissima investigationes geneticae ostendunt Ossetos hodiernos esse posteros Alanorum antiquorum praecipue per lineas femineas (mtDNA), cum lineae masculae (Y‑chromosoma) magna ex parte ad haplogrupos masculos Caucasi indigenos hodie pertineant. Quod, collatum cum inventis archaeogeneticis e.g. ex urbe Tanaide ad Tanaim, id est, ex tempore ante incursionem Mongolicam (saec. XIII) et ante incursionem Hunnicam (circa annum CCCLXX p.Chr.n.), suadet magnam partem originariae populationis Sarmatico‑Alanicae masculinae evanuisse: sive migratione sive cladibus bellicis. Verum tamen videtur feminas Alanicas satis autonomia et constantia praeditas fuisse — fortasse exemplo Amazonum Sarmaticarum — ut identitatem Sarmaticam per traditiones et linguam servarent. Agitur hic de una ex quaestionibus maxime curiosis in archaeogenetica Iranica: de discontinuitate linearum mascularum et de continuitate linearum feminearum apud Alanos. Hoc congruit cum studiis recentissimis (2019–2024), quae demonstrant Ossetos hodiernos per lineas femineas (mtDNA) continuitatem ostendere cum populis sepulcrorum Sarmaticorum et Alanorum seriorum (haplogrupis H, U, J, T cum eisdem subcladibus), cum conservatione frequentiarum, unde sequitur lineas femineas Osseticas hodiernas praecipue Alanicas esse. Contra vero lineae masculae (Y‑DNA) rupturam manifestam exhibent: Osseti hodierni habent haplogrupos masculos Caucasi indigenos, scilicet G2a, J2, R1b‑L23 Caucasicam, I2c, E1b Caucasicam; cum Alani et Sarmatae antiqui habuerint praecipue R1a‑Z93, R1b‑Z2103, Q1b, J2a, G2a, sed in subcladibus aliis quam haplogrupi Caucasici hodierni. <ref> Ad historiam geneticam Sarmatarum, Alanorum atque Ossetorum hodiernorum illustrandam consulantur hi labores scientifici: Boulygina et al., ''The Genetic Legacy of the Alans'' (Journal of Human Genetics, 2014); Kushniarevich et al., ''Genome-wide analysis of medieval Alans'' (Nature Scientific Reports, 2018); Khokhlov et al., ''Ancient DNA from Tanais'' (Archaeological and Anthropological Sciences, 2019); Wang et al., ''Ancient DNA from the North Caucasus'' (Current Biology, 2020); Lazaridis et al., ''The Genetic History of the Caucasus'' (Cell, 2023); Balanovsky et al., ''The Genetic Structure of Modern Ossetians'' (American Journal of Physical Anthropology, 2012). </ref> == 22. Conclusiones == <div style="text-align:center;"> [[File:Europe relief map showing the historical distribution of ethnic groups named Croats (9th–10th century).jpg |thumb |650px |alt=Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos. |Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos.]] </div> In hoc opere haec praecipue monere volumus: quamquam in chartis historicis saeculi undevicesimi atque circa annum 1900 Chroatia Alba pertinaciter in occidentali Ucraina collocatur, fontes historici — praesertim Chronicon Nestoris (saeculo XI exeunte / XII ineunte) — talem collocationem non sustinent. Nestor Kioviensis Chroatos, qui in Russia Kioviensi (hodierna Ucraina) habitabant, numquam “Albos” appellat, sed simpliciter Chroatos, Hr’vate, etc. Unico autem loco, ubi nomen “Chroati Albi” profert, eos cum “Serbis et Horutanis” coniungit, id est cum gentibus extra fines Ducatus Russiae Kioviensis positis. '''Conclusio 1: Chroati in regione veteris Russiae Kioviensis (hodierna Ucraina) non sunt “Chroati Albi”, sed Chroati tantum. Opus “De administrando imperio” Constantini VII Porphyrogeneti duas narrationes de Chroatis et de terra unde venerunt continet, in capitulis XXX et XXXI. Terram illam Porphyrogenetus aperte “Chroatiam Albam sive Magnam” nominat, eamque usque ad tempus quo opus conscribebat (circa annum 950) non fuisse christianam affirmat. Hoc testimonium regionem Bohemiae excludit, cum Bohemia iam saeculo IX exeunte per Moraviam christianitatem recepisset, atque saeculo X ineunte pro terra christiana haberetur. Quare collocatio Porphyrogeneti “Chroatiae Albae” in terris ad septentrionem et orientem Bohemiae quaerenda est. Praeterea, data capitulorum XXX, XXXI et XXXII locum Chroatiae Albae delineant: ab occidente Franci eos invadunt; ad fines Boiki (= Bohemia = Čechia) cum Serbis Albis sive non christianis et cum Francis confinia habent. Haec descriptio Chroatas Albas in hodiernam Poloniam meridio‑occidentalem, ad triquetrum Bohemiae, Poloniae et Germaniae, collocat.<ref>Propter rerum gestarum vicissitudines, fines Poloniae hodiernae, anno 1945 constituti, motum civitatis Germanicae versus orientem territorialiter sustulerunt; quare fines Poloniae hodiernae magna ex parte cum statu inter civitates exeunte saeculo X congruunt.</ref> Porphyrogenetus etiam scribit Chroati Albi cum Ungaris vicinos esse: in uno loco dicit Ungaros eos oppugnare, in alio vero cum eis in affinitate et amicitia vivere. Id verum esse potest tantum de Chroatis qui in immediato vicinatu Hungariae saeculo X ineunte et medio habitabant, quod maxime ad Poloniam meridianam spectat, ad tractus qui hodie cum Slovacia terminantur, cum Ungari post adventum in Pannoniam etiam Slovaciam tenuerint, quae tum “Hungaria Septentrionalis” vocabatur. Denique Porphyrogenetus refert Chroatas Albas ab oriente a Pečenegis oppugnari et spoliari. Hoc testimonium maxime ad Chroatas in Ucraina occidentali spectare potest, minus ad Chroatas in Polonia meridiana, et minime ad Chroatas in Polonia meridio‑occidentali, qui cum Francis, Serbis Albis (Lusaticis) et Bohemis confinia habebant. Ex hac geographia Porphyrogeneti apparet “Chroatiam Albam” amplum spatium esse inter Germaniam (Franciam) ad occidentem, Hungariam/Slovaciam ad meridiem et Ucraine occidentales ad orientem situm. '''Conclusio 2: Porphyrogeneti nomen “Chroatia Alba” ad regiones hodiernae Poloniae meridio‑occidentalis et meridianae spectat. Mentio autem Pečenegorum, qui Chroatiam Albam ab oriente oppugnare dicuntur, indicat Porphyrogenetum non solum Chroatas in Polonia meridiana atque meridio‑occidentali, sed etiam eos in Ucraina occidentali, id est in veteri Ducatu Russiae Kioviensis, ad notionem Chroatiae Albae pertinere existimasse. Narratio de Chroatis etiam in legendis Bohemicis occurrit, quae vitam sancti Venceslai (lat. Wenceslaus) referunt, quem anno 935 frater eius germanus, Boleslaus I Crudelis (Bohemice: Boleslav I. Ukrutný, † 967), interfecit. Mater eorum, Drahomira (Dragomira), metu perculsa post caedem filii “ad Chroatos” sive “in terram Chroatorum” confugisse memoratur. Chronicae Bohemicae, sicut Chronicon Dalimili saeculi XIV, originem ipsius gentis Bohemicae ex terra Chroatorum (''Charvaty'') deducere conabantur; quod non ad Chroatiam Adriaticam spectat, sed ad Chroatiam in regionibus hodiernae Poloniae sitam, in vicinitate Serborum Lusaticorum in Germania orientali. Documentum Bohemicum gravissimum, quod duas ipsas Chroatorum coetus inter alia Slavica tribus commemorat, est ''Pivilegium de fundatione episcopatus Pragensis'', quod Cosmas Pragensis in sua Chronica Boemorum (saeculo XII ineunte) tradidit. Ipse textus Pivilegii, saeculo XI exeunte conscriptus, fines episcopatus tempore fundationis anno 973 describit. In eo refertur ad quas gentes, flumina et urbes fines Pragensis episcopatus pertineant. Ita legitur fines ad septentrionem usque ad: “… ''Psouane, Chruati et altera Chrowati, Zlasane…''”. Graphia in variis codicibus et editionibus Cosmae diversa est: alibi invenitur "''Ghrvvati et altera Chrowati''"; alibi pro ''Zlasane'' legitur ''Slazane'', etc. Ex hoc Pivilegio apparet duas Chroatorum coetus ad septentrionem Bohemiae vixisse, in ambitu tribuum Silesiacarum Poloniae (Slasane/Zlasane = Silesiani). Quamquam textus eos iuxta memorat, parum verisimile est eos fuisse immediatos vicinos. Quod eo magis confirmatur, cum ''Pivilegium'' dicat episcopatum Pragensis anno 973 complecti etiam urbem Cracoviam totamque provinciam Cracoviensem in Polonia meridiana, atque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Strij protendi.<ref>Bugus, qui Occidentalis Bugus appellatur, flumen est quod in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit atque hodie parte cursus sui fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit; postea vero ad occidentem vergit, in Podlasia Polonica et deinde in Mazovia decurrens, ubi septentrione Varsoviae in Vistulam influit. Stryj flumen est in Ucraina occidentali quod in Carpathiis Silvestribus oritur, prope fines hodiernos Poloniae et Ucrainae apud vicum Užok fluit atque in Dniestrum (Tyras) se exonerat. Superior autem cursus Stryj nonnihil prope fines Poloniae et prope fontem fluminis San in Polonia austrorientali transit, et circiter sexaginta chiliometris ad occidentem a superiore cursu Stryj fines Slovaciae reperiuntur. Itaque Stryj flumen in Ucraina occidentali situm est, prope fines Poloniae et Slovaciae.</ref> Nonnulli existimant nomen fluminis quod iuxta Bug memoratur non esse Strij, sed Styr, flumen quod per regiones Voliniae circa urbem Rivne fluit. Nos autem censemus talem interpretationem fines episcopatus nimis in orientem protrahere, in territorium quod tum sub potestate Russiae Kioviensis erat, quae eo tempore necdum christianitatem publice receperat. Nam propagatio et receptio christianitatis in medio aevo initio a principibus et ordinibus superioribus ad inferiores ordines societatis descendebat. '''Conclusio 3: Ex ''Pivilegio fundationis episcopatus Pragensis'' discimus duas coetus Chroatorum in hodierna Polonia meridiana vixisse: unum ad septentrionem Bohemiae, inter tribus Silesiacas ad orientem et Serbos Lusaticos ad occidentem; alterum vero coetum Chroatorum verisimiliter in regionibus ad meridiem vel meridio‑orientem Cracoviae habitasse. Cosmas Pragensis in descriptione finium episcopatus Pragensis ad annum 973 etiam memorat Cracovam civitatem cum omnibus regionibus ad praedictam urbem pertinentibus ad meridiem cum Hungaris confinare. Meminisse autem oportet montes Beskidas et Tatrae ad meridiem Cracoviae sitos esse, ubi etiam ''Babia Gora'' eminens reperitur, quae fortasse Porphyrogeneti ''Bagibareia'' fuisse potest. Porphyrogenetus praeterea scribit principem Zachumliae saeculi X ineuntis, Michaelem, originem familiae suae ex regionibus circa Vistulam deducere. Toma Archidiaconus Spalatensis, quamquam saeculo XIII medio scribit, independenter a Porphyrogeneto, memorat adventum septem vel octo generum nobiliorum ex regionibus Poloniae. '''Conclusio 4: Christianitas in Poloniam anno 966 publice pervenit, cum dux Poloniae Mieszko I (960–992) baptizatus est, ut matrimonium cum principissa Bohemica Dubravka contrahere posset. Mieszko origine fuit dux regionis quae “Magna Polonia” appellatur, in parte Poloniae media‑occidentali sita (urbes primariae: Gneznensis, postea Posnania). Regiones autem Poloniae meridianae circa Cracoviam, necnon partes Silesiae meridio‑occidentales, Poloniae adiunctae sunt usque ad annum 990, quod fuit effectus expeditionum Mieszkonis. Hoc est confirmatio addita quod regio Poloniae circa annum 950, cum Porphyrogenetus opus suum ''De administrando imperio'' conscribebat, adhuc pagana erat et non christiana. Quare regiones Poloniae meridianae et meridio‑occidentales sunt locus ubi Chroatia Alba collocari potuit. Ex Chroatia Alba Chroati, in societate cum aliis Slavonicis gentibus, ad meridiem migraverunt per Bohemiam in Austriam meridionalem hodiernam (mediaevalem Carantaniam), ubi multa toponyma Slavica reperiuntur, inter quae Crowati, Chrouatti, etc., etiam pro regionibus amplioribus, sicut area latior circa Klagenfurtum. Testimonium toponymiae Slavicae et nominum ad Chroatos pertinentium invenitur in appellatione pagi maioris (pagus Chruuati) in regione circa Klagenfurtum, quod confirmatur in pluribus documentis imperatorum Ottonis I, II, III saeculi X, quae in tabulis geographicis Germaniae fideliter expressa sunt. Ob migrationes ad occidentem et meridiem ex Chroatia Alba (Polonia), quaedam loca a Chroatibus frequentius habitata sunt, alibi vero pauca tantum vici Chroatorum exstiterunt, ut videtur in regionibus circa Lipsiam et Hallam in Germania orientali. '''Conclusio 5: Chroatia Alba, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae et meridio‑occidentalis sita, pars fuit amplioris spatii habitationis coetuum nomine Horvat /Hrovat /Harvat /Hrvat insignium. Chroati Albi ex Polonia meridiana in minoribus coetibus inter Slavos Germaniae orientalis migraverunt, in regiones circa Lipsiam et Halleam; minores partes Chroatrum, ut toponymia confirmat, etiam in territorio Bohemiae permanserunt, quae in itinere eorum ad meridiem sita erat. Item, pars Chroatorum in migratione ad meridiem in Karantania Austriaca remansit. Maximus autem et orientalissimus coetus Chroatorum sunt Chroati in Ucraina, quos non “Chroatos Albas”, sed simpliciter Chroatos appellare oportet, ut fontes testantur. Ergo, non igitur de uno continuo territorio agitur, sed de coetibus Chroatorum in magno spatio dispersistis, intermixtis cum aliis Slavonicis gentibus, quod fuit effectus migrationum. Toponyma cum nomine Chroatus (''Hrvat'') etiam in regionibus vicinis reperiuntur: in Slovenia, Serbia (Hrtkovci), aliis locis Balcanicis, usque ad Graeciam. '''Conclusio 6: Iter et directio migrationis Chroatorum. Imago generalis migrationum Chroatorum, quae ex his investigationibus emergit, talis est: ex Ucraina Chroati ad occidentem migraverunt per Poloniam meridionalem (Chroatia Alba) usque ad Bohemiam, atque inde per Austriam meridionalem (Carantania/Koruška) usque ad litora Adriatica. '''Conclusio 7: Illi Chroati qui in septentrione, in “Magna” vel “Alba Chroatia”, permanserunt, tempore in processu ethnogeneseos pars nationum ibi viventium facti sunt: imprimis Polonorum. Hodie reliquiae loquentium Slavice in regione Austriae Koruškae (antiqua Carantania) se declarant ut pars minoritatis nationalis Slovenicae, quod non est mirum, cum Slovenia eis per plus quam mille annos vitae et evolutionis proximum et linguisticum et geographicum spatium fuerit, cui physice immediate adhaerebant. Quamquam incolae antiquae Carantaniae ad varias Slavicas gentes pertinere videntur, Chroati inter Slavos Karantaniae sunt una ex coetibus documentis optime testatis. Chroati in Ucraina paulatim non assimilati sunt, sed transformati, in iis regionibus ubi habitabant, cum de magnis coetibus Chroatorum ageretur, circa magna oppida mediaevalia congregatis. '''Conclusio 8: Identitas nominalis Chroatorum in Ucraina per tempora mutata est: a regionali identitate Galiča/Haličizne saeculis XII et XIII, cum illa loca Lavovi/Lvivi et Galiči ad gradum regni elevata sunt post dissolutionem Russiae Kioviensis et post atque inter incursiones Mongolicas (quae non erant eventus unici, ut interdum putatur), usque ad formationem separatae identitatis “rutenae” sive “rusinicae” apud Ucrainenses occidentales in Podnestrovlio superiore, circa montes Carpathos atque in Podolia.<ref> Anno 1253 Danijel Romanovič, princeps Galiciae et Volhiniae, coronatus est a papa Innocentio IV., quo facto Ducatus Galiciae‑Volhinensis ad dignitatem Regni Ruteniae evectus est. Cf. ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Daniel Romanovich”, accessum die 21 Oct. 2026; vide etiam ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Roman Mstislavich”. </ref> Identitas Ucrainensium occidentalium Rutenae sive Rusiči sive Rusini iterum subdividitur in: Lemki, Boiki et Hutsuli. = = == Notae == <references/> == Notae == <references/> [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Geographia]] fmk38tcrbqn2fikeqseem57gn4k1fy9 285593 285592 2026-10-25T15:06:17Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Num Chozirozi apud Cartographum Bavaricum re vera Chroati fuerint? */ 285593 wikitext text/x-wiki [[Coronus Tenebrosius]] = DE SITU CHROATIAE ALBAE SIVE MAGNAE = == 1. Introductio == Vetustissimus fons historicus, qui de adventu Croatarum in hodiernam patriam deque regione unde profecti sunt narrat, est opus imperatoris Byzantini<ref> Nomina historiographica Byzantium, Imperium Byzantinum atque Imperium Romanum Orientale a recentioribus historicis inducta sunt, ut facilius designaretur civitas quae post annum 476 unica pars Imperii Romani superstes mansit, potestate politica, administrativa et militari. Imperator Constantinus circa annum 330 novam urbem condidit, Constantinopolim, in loco veteris coloniae Graecae Byzantion, unde etiam nomen Byzantii ortum est. Civitas fere mille annos (476–1453) exstitit atque regiones hodiernae Graeciae et Asiae Minoris complexa est. Religio publica orthodoxa erat, et saeculo VII lingua Graeca locum linguae Latinae tamquam linguae officialis occupavit. Nomen publicum civitatis erat Graece ''Basileia tōn Rhōmaiōn'', Latine autem ''Imperium Romanum''. </ref> Constantini VII Porphyrogeniti (905–959), quod titulo Latino ''De administrando imperio'' inscribitur. Opus Graece primum conscriptum est, sed titulum Latinum ''[https://archive.org/details/porphyrogenitus-1967-dai/page/153/mode/2up De administrando imperio]'' posteriores Europae editores et curatores ei attribuerunt.<ref> Primum opus ''De administrando imperio'' typis editum Ioannes Meursius anno 1611 curavit. Hic autem textus Latinus hodie ad usus investigationis academicae non adhibetur, cum multas errores atque deviationes contineat. Vide editionem digitalem: [https://archive.org/details/constantiniimper00cons ''Constantini Imperatoris Porphyrogeniti De administrando imperio'' (textus Latinus, 1611)]. </ref> Imperator Constantinus librum suum commentarium esse voluit atque fidelem notitiarum thesaurum de populis et regnis vicinis, destinatum filio suo minori et heredi Romano (938–963). Ex ipsis testimoniis operis colligitur librum inter annos 948 et 952 compositum esse, unde annus circiter 950 vulgo pro tempore originis ponitur. Capita tricesimum et tricesimum primum operis ''De administrando imperio'' (breviter: DAI) continent ''origo gentis'' Croaticae, id est narrationem de origine populi. Croatae non sunt solus populus Slavicus qui traditionem de “terra unde venerunt” ad sedes hodiernas conservat.<ref> Traditio Bohemica quoque narrationes de origine gentium servat (ut in Chronico Dalimiliano, saeculo XIV conscripto). Nestor, chronicarius Kioviensis (fine saeculi XI et initio XII), primam historiam de origine Slavorum exhibet. Priscam sedem gentis in regione Danubiana constituit, unde, secundum eum, Slavi sub pressione Vlahorum sive Volohorum (forsitan Romanorum, qui ad terras medii et inferioris Danubii advenerunt; attamen fieri potest ut ad Celtas sive Gallos referatur, quorum expansio saeculo IV a. Chr. n. facta est) versus septentrionem migraverint, in loca circa Vistulam sita. Nestor affirmat ex ea migratione ortos esse Ljahos sive Lahi (Lehos), id est gentes Slavicas Polonicas, atque ex iis Radimicios et Viaticios, populos Slavicos orientales. </ref> Attamen narratio Porphyrogeniti de origine et adventu Croatarum ad Adriaticum, in duabus versionibus exposita, multis differentiis atque contextu historico certo (Avaris, imperatore Heraclio /610–641/) a ceteris huiusmodi traditionibus Slavicarum gentium discrepat. '''De appellatione “Chroatia Alba sive Magna” ''' Notio “Chroatia Alba sive Magna”, quae etiam in titulo huius operis posita est, ex ipso Porphyrogeniti libro proficiscitur, ubi in extremo capitis XXXI haec leguntur: '''''Ὅτι ἣ μεγάλη Χρωβατία, ἣ καὶ ἄσπρη ἐπονομαζομένη, ἀβάπτιστος τυγχάνει μέχρι τῆς σήμερον, καθὼς καὶ οἱ πλησιάζοντες αὐτὴν Σέρβλοι.'' Quod Latine reddi potest: '''''Quoniam Chroatia Magna, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem abaptista permanet, sicut et Serbli, qui ei proximi sunt.'' Nonnulli auctores atque investigatores, qui Porphyrogeniti textum diligenter tractaverunt, existimant vocem Graecam ἡ μεγάλη praeter sensum proprium “magna” etiam significationem “vetus” habere potuisse, fortasse sub influxu usus Latini vocabuli maior (cuius significatio est: 1. maior, 2. natu maior, id est senior). Nam in ethnographia Byzantina adiectivum μεγάλη non solum magnitudinem, sed etiam vetustatem significare solet, id est regionem primigeniam et matrem. Hoc sensu cum Latino maior congruit, qui in scriptis geographicis et ethnographicis Romanis frequenter in sensu “antiquior”, “primigenius”, “originarius” adhibetur. Quam ob rem pars investigatorum censet vocem Porphyrogeniti ἡ μεγάλη Χρωβατία interpretandam esse ut “Chroatia primigenia” sive “vetus Chroatia”, non autem necessario ut “magna” in sensu spatii vel amplitudinis. Hic propositum est, ex iis quae in fontibus historicis continentur (varia documenta, chronica atque annales), locum geographicum Chroatiae Albae sive Magnae determinare. Ad hanc rem perficiendam, praeter testimonia de Chroatis in documentis et scriptis historiographicis expressa, adhibebimus quoque cognitiones ex toponymia, hydronymia, anthroponymia, necnon inventa recentioris linguisticae atque archaeologiae.<ref>https://hal.science/hal-02902087/file/Kazanski_Archaeology-Slavic%20Migrations_2020.pdf</ref> <center> [[File:Location of White Croatia and White Serbia in 560.jpg|700px |alt=Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 |Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 secundum fontes aevi medii]] </center> == 2. De administrando imperio: Caput XXX (pars de Chroatis) == '''Οἱ δὲ Χρωβάτοι κατῴκουν τηνικαῦτα ἐκεῖθεν Βαγιβαρείας, ἔνθα εἰσὶν ἀρτίως οἱ Βελοχρωβάτοι. '''Μία δὲ γενεὰ διαχωρισθεῖσα ἐξ αὐτῶν, ἤγουν ἀδελφοὶ πέντε, ὁ τε Κλουκᾶς καὶ ὁ Λόβελος καὶ ὁ Κοσέντζης καὶ ὁ Μουχλώ καὶ ὁ Χρωβάτος, καὶ ἀδελφαὶ δύο, ἡ Τούγα καὶ ἡ Βουγά, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτῶν ἦλθον εἰς Δελματίαν, καὶ εὗρον τοὺς Ἀβάρεις κατέχοντας τὴν τοιαύτην γῆν. '''Ἐπὶ τινὰς οὖν χρόνους πολεμοῦντες ἀλλήλους, ὑπερίσχυσαν οἱ Χρωβάτοι, καὶ τοὺς μὲν τῶν Ἀβάρων κατέσφαξαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὑποταγῆναι κατηνάγκασαν. Ἐκ τοτέ οὖν κατεκρατήθη ἡ τοιαύτη χώρα παρὰ τῶν Χρωβάτων, καὶ εἰσὶν ἀκμὴν ἐν Χρωβατίᾳ ἐκ τῶν Ἀβάρων, καὶ γινώσκονται Ἀβάρεις ὄντες. '''Οἱ δὲ λοιποὶ Χρωβάτοι ἔμειναν πρὸς Φραγγίαν, καὶ λέγονται ἀρτίως Βελοχρωβάτοι, ἤγουν Ἄσπροι Χρωβάτοι, ἔχοντες ἴδιον ἄρχοντα· ὑπόκεινται δὲ Ὧτῳ, τῷ μεγάλῳ ῥηγὶ Φραγγίας, τῆς καὶ Σαξίας, καὶ ἀβάπτιστοι τυγχάνουσιν, συμπενθερίας μετὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἀγάπας ἔχοντες. '''Ἀπὸ δὲ τῶν Χρωβατῶν, τῶν ἐλθόντων ἐν Δελματίᾳ, διεχωρίσθη μέρος τι, καὶ ἐκράτησεν τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Παννονίαν· εἶχον δὲ καὶ αὐτοὶ ἄρχοντα αὐτεξούσιον, διαπεμπόμενον καὶ μόνον πρὸς τὸν ἄρχοντα Χρωβατίας κατὰ φιλίαν. <ref>Editio Graeco‑Anglica: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gyula Moravcsik, vers. Anglica Romilly Jenkins, Dumbarton Oaks Texts I, Washingtoniae, 1967 (repr. 1993).</ref> Translatio nova Latina (secundum textum Graecum):<ref>Translatio a Coronō Tenebrōsiō facta.</ref> Chroati<ref>Translitteratio Latina. Porphyrogenitus scribit '''Χρωβάτοι''', quod Latine translitteratur ut '''Chrobatoi'''; ob vitacismum autem β ut [v] pronuntiatur, unde lectio ['''Hrovatoi'''], formae Croaticae hodiernae '''Hrvati''' (nom. pl.) proxime respondens. Forma ''Croati'' (nom. pl.) ex antiquiori forma ''Chroati'' orta est (cf. dux Chroatorum in [[Privilegium ducis Tirpimiri]]), quae ipsa a primigenio ''Chrovati'' provenit. Sonus autem /v/ in Latino saepe omittitur in adaptatione vocabulorum externorum, unde transitus '''Chrovati'' → ''Chroati'' → ''Croati'''. In linguis Slavonicis occidentalibus et orientalibus variae formae radicis occurrunt: in linguis Polonica, Ucrainica, Russica frequentissima est forma '''Horvati''' (radix ''hor-''), dissimilis occidentalibus formis '''hro-, cro-, chro-, kro-''', quae in linguis Germanicis et Romanicis praevalent. Haec permutatio vocalis /o/ explicari potest per phaenomenon phonologicum '''metatheseos liquidae''', quo vocales locum permutare possunt, cum iuxta liquidas /r/ vel /l/ consistant. '''Metathesis liquidae''' fuit communis et actuosa mutatio phonologica in antiquioribus periodis formationis linguarum Slavonicarum. '''In linguis Slavonicis orientalibus''' (Russica, Ucrainica) '''metathesis liquidae''' nonnumquam ad phaenomenon '''plērophoniae''' (punoglasje) duxit, quo vocalis /o/ duplicatur: ''glova → golova; *gord → gorod → grod''. Quaedam formae in linguis Bohemica et meridiano‑Slavonicis '''ad quantitativam vocalis productionem''' evolverunt, ut in exemplo ''grod → grad''. Eiusmodi leges phonologicae verisimiliter etiam in evolutione ethnonymi '''Horvat → Hrovat → Hr’vat''' operatae sunt. In regionibus Croatiae septentrionalibus ('''dialectus kajcavicus''') frequens erat forma '''Horvat''', dum in Dalmatia ('''dialectus chakavicus''') forma '''Harvat''' adparebat. Utraque forma ex antiquiori '''H’rvat''' (ubi ’ = semivocalis, ''jer'' in lingua '''paleoslavica''' et in lingua '''Slavica ecclesiastica antiqua''') derivata esse censetur. In lingua Croatica hodierna, intra fines '''dialecti Shtokavicorum''', evoluta est forma hodierna '''Hrvat'''.</ref> autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt '''Belochrovati''' (Albichroati). Una autem gens ab eis seiuncta, quinque scilicet fratres Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo et Chrobatos, itemque duae sorores Touga et Bouga<ref>Nomina Croatorum e textu Graeco translitterata sunt: Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo, Chrobatos, Touga, Bouga. Proposita lectio ad normam phoneticam: [Klukas, Lovelos, Kosentsis, Muhlo, Hrovatos, Tuga, Buga].</ref>, cum suo populo ab illis discedentes, in Dalmatiam venerunt ibique Avaros invenerunt terram illam obtinentes. Cum vero inter se per aliquot annos bellarent, Croatae superiores facti sunt: quosdam Avarorum trucidarunt, reliquos autem ad dicionem redigere coegerunt. Ex eo igitur tempore ea regio a Chroatis possessa est; suntque adhuc in Chroatia quidam Avarorum posteri, qui Avaricam originem ostendunt. Reliqui autem Chroatī apud Franciam manserunt, et nuncupantur hodie Belochrovatī, id est Albi Chrovatī, proprium principem habentes. Subiciuntur vero Otoni, magno regi Franciae atque Saxoniae, et inconditi (i.e. nondum baptizati) sunt, affinitates cum Turcis (id est: cum Hungaris) contrahentes atque amicitias cum eis colentes.<ref>Porphyrogenitus vocabulum Turcos ad Hungaros refert (circa annum 950), more Byzantinorum saeculi X, qui gentem Hungarorum nomine ''Τούρκων'' appellare consueverant.</ref> Ex Chroatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam; habent autem et ipsi principes suae potestatis, qui tantum ad principem Chroatiae amicitiae causa legatos mittunt. == 3. Analysis et interpretatio: Quid est Bagibareia? == '''Chroati autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albichroati). Multi investigatores putant “Bagibareiam” revera esse Bavariam. Alii autem monuerunt “Bagibareiam” Bavariam esse non posse, cum imperator Porphyrogenitus in ceteris operibus suis ad designandam Bavariam alio nomine utatur; in opere ''De thematibus'' Porphyrogenitus pro Bavaria voce Graeca ''Baioure'' utitur; idem monuit etiam Stephanus Krizin Sakač in opere Constantini ''De caerimoniis aulae Byzantinae''.<ref>Sakač, ''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum'', in: Croati usque ad saeculum VII, Zagrabiae 2000.</ref> Quoad vocabulum Bagibareia, haec cognoscenda sunt. In lingua Graeca antiqua littera β (Latine translitterata ut B, b) sonum /b/ repraesentabat; sed mutationes phonologicae in Graeco sermone vivo effecerunt ut in aevo Byzantino medio sonus /b/ in vocabulis Graecis ut /v/ pronuntiaretur: quod “vitacismus” appellatur. Scriptores autem aetatis Byzantinae, cum sonum /b/ in vocabulis externis et nominibus exprimere vellent, littera β adhuc saepe utebantur; demum postea paulatim adhiberi coepit combinatio litterarum mp ad sonum /b/ notandum, ut in exemplo tituli Croatici “ban”, qui Graece ut "mpanos" scribitur.<ref>Kinnamos, secretarius imperatoris Manuelis Comneni (1143–1180), solus praeter Porphyrogenitum est Graecus qui banum memorat; eum scribit ut ''mpanos''. Etiam in lingua Neo‑Graeca sonus /b/ per coniunctionem litterarum "mp" exprimitur.</ref> Porphyrogenitus igitur in scriptis suis littera β (B, b) adhuc utitur ad utrumque sonum exprimendum: et ad sonum /v/ et ad sonum /b/. Exemplum huius duplicis usus litterae β est nomen quod pro Croatis scribit: ''Chrobatoi'', quod sane legi debet ut ''Hrovatoi''. Praeterea altera mutatio phonologica, quae in lingua Graeca aetate Byzantina facta est, fuit conversio veteris Graeci coetus phonici /gi, ge/ in sonum /j/; exempli gratia, vox antiqua ''hagia'' Byzantino tempore pronuntiatur ut [aja]. Itaque etiam in vocabulo ''Bagibareia'' possibilis est lectio [''Bajvaria''].<ref>Praesertim, si monophthongizationem diphthongorum Graecorum veterum consideremus, quae plerumque efficiebatur aequatione valoris phonici ad secundum elementum diphthongi (hoc in casu: ei → /i/). Quare in voce ''Bagibareia'' lectio [''Bajvaria''] ex pronuntiatione orta est.</ref> Si possibilitatem consideremus auctorem partis de Chroatis in capite XXX ab auctore capitis XXXI diversum esse, tum fieri potest ut ille secundus auctor alio nomine pro Bavaria usus sit quam ipse Porphyrogenitus, qui in scriptis suis “Baioure” pro Bavaria adhibet. Nihilominus non est necesse omnino de altero auctore aut de interpolatione posteriore cogitare: prorsus fieri potest ut ipse imperator in archivis suis duo diversa relationes scriptas de Chroatis habuerit easque simpliciter transcripserit. Altera possibilitas significationis nominis “Bagibareia” esset nomen montis “Babia gora” (Graece: Babeia oreia), quod Constantinus, sive scriptor capitis XXX, ad auris perceptionem accommodavit et ita consignavit. In mundo Slavico hodie plures montes nomine Babja gora exstant, quorum unus maior est [https://en.wikipedia.org/wiki/Babia_G%C3%B3ra Babia Góra] in triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae. <center> [[File:8maja2006 babiagora 035.jpg|600px|alt=Babia Góra|Babia Góra – conspectus e parte Polonica]] </center> == 4. Thesis de Chroatia Alba in territorio Carinthiae mediaevalis, id est provinciae hodiernae Austriae Kärnten == Iam saeculo XIX interpretes et commentatorum Porphyrogeniti, ut Arminius Pavić (1844–1914), existimaverunt ''Bagibareiam'' significare “Babja gora”; Pavić autem putavit eam montem in hodierna Slovenia esse, trans flumen Cupam situm. Ex quo sequeretur Chroatas ante adventum in Dalmatiam in provincia Norico, sive in mediaevali Carantania<ref>Latine: ''Carantania'' sive ''Carentana'' sive ''Carinthia''; lingua Germanica: Kärnten, lingua Croatica: Koruška, in Austria australi.</ref>, habitasse, ubi testatum est exsistere toponyma nomen Chroatarum continentia, necnon totam regionem latiorem circa oppidum ''Klagenfurt'', quae in veteribus tabulis geographis ''Crowati'' appellatur.<ref> Tabula geographica – Spruner–Menke Atlas (In Nomine Jassa): [https://i0.wp.com/www.jassa.org/wp-content/uploads/2020/07/BRIGHT.png Spruner–Menke Atlas]</ref> <ref>Pagina de toponymia Slavica in regionibus Bavariae, Austriae, Carinthiae: [https://www.jassa.org/?p=16812]</ref> Hoc sententiam Armini Pavić postea quoque secuta est praeclara historica Croatica Nada Klaić, quae putavit ipsam veterem Carantaniam esse “Magna sive Alba Chroatia” de qua opus ''De administrando imperio'' narrat.<ref>Nada Klaić (1920–1988), historica Croatica; vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Nada_Klai%C4%87 paginam Anglice in Vicipaedia].</ref> At vero, secundum data in capite XXXI de situ Chroatiae Albae inter Franciam ad occidentem, Hungaros ad meridiem atque Pecenegos ab oriente eos impetentes, necnon de intervallo triginta dierum itineris a mari, Carantania nullo modo his duobus criteriis respondet: proximum enim mare Carinthiae est Hadriaticum, ad quod profecto non sunt triginta dies itineris; item Carantaniam non Pecenegi ab oriente oppugnabant, sed solum Hungari ex eadem parte eam invadere poterant. '''Haud dubium est nonnullos Croatas in regione Carantaniae veteris consedisse; attamen haec regio nullo modo esse potest “Alba sive Magna Chroatia” Constantini Porphyrogeneti, ut imaginata est Nada Klaić, quare hanc opinionem omnino reiciendam esse censemus.''' Notandum est migrationem Chroatarum in provinciam Romanam Dalmatiae, quam Porphyrogenitus in capite XXXI ''De administrando imperio'' sub imperio Heraclii (610–641) collocat, tempore congruere cum nonnullis aliis eventibus historicis: cum obsidione Constantinopolis anno 626 ab Avaris, Slavis et Persis frustra tentata, cum morte Baiani kagani, necnon cum ortu primae magnae Slavicae formationis politico‑militaris, regni Samonis in media Europa, in regionibus quae hodie Bohemia, Moravia atque terra Lusatiensium Serborum sunt. Sub ductu Samonis, is militaris foedus gentium Slavicarum feliciter et contra Francos ad occidentem, et contra Avaros ad orientem pugnavit. Bella Samonis adversus Avares in [[Chronicum (Fredegarius)|Chronico Fredegarii Scholastici Burgundiae]], capitulis XLVIII–XLIX, exponuntur; bella vero adversus Francos in capitulo LXVIII. Num fortuitum est Chroatas, ut Porphyrogenitus tradit, eo ipso tempore, circiter annum 630, advenisse, cum potestas Avarorum labefactaretur et regnum Samonis in ascensu esset? <center> [[File:Croats, Carantania and Samo's realm after 631 AD.jpg|frame|Tabula ostendit situm Chroatarum et Carantaniae ad regnum Samonis post annum 631.]] </center> Problematica de praesentia Croatarum in Carinthia tractata est in articulo suo [http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ09(1956)/GZ09.04.%20Antoljak,%20S.%20-%20Hrvati%20u%20Karantaniji.pdf Hrvati u Karantaniji] a historico Croatico Stjepano Antoljak.<ref>Stjepan Antoljak (1909–1997), historicus Croaticus; ''Hrvati u Karantaniji'', 1956, Facultas Philosophica Scopii.</ref> Ex concordantia toponymorum Dalmatiae septentrionalis et Liburniae cum iis Carantaniae veteris, Antoljak statuit Croatas non ex Carantania in Dalmatiam, sed e Dalmatiis postea in Carantaniam venisse. Problematica de vetere Carantania late et diligenter tractata est a historicis Slovenis: Bogo Grafenauer, Ljudemisl Hauptmann et Milko Kos.<ref>Bogo Grafenauer (1916–1995), historicus Slovenus, de Carantania et Slavis eius regionis multa scripsit: vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Bogo_Grafenauer Bogo Grafenauer].</ref> '''Kosentzes/Kosenzis ex ''De administrando imperio'' et ordo ''kosezorum'' Carantaniae veteris Nomen unius ex quinque fratribus, qui Croatas in meridiem ad Dalmatiam deduxerunt, Kosentzes sive Kosenzis, quod in opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeneti occurrit, cum nomine '''''kosezi''''', ordinis liberorum nobilium bellatorumque Carantaniae veteris coniungi solet. In Slavica Carantaniae principatu (hodie Austria australis) ab saeculo VIII usque ad XV peculiarem locum obtinebat ordo hominum, qui '''''kosezi''''' vocabantur (item ''kosegi, kasezi '' etc.). '''''Kosezi''''' proprii erant Carantaniae mediaevalis: nobilitas hereditaria e structura praefeudali, gentilitatis atque territorii orta. Erant liberi bellatores, custodes traditionis electionis principis super '''''lapide Krnensi''''' (Germanice:''Fürstenstein'', Slavice:''Krnski kamen'') in campo, ubi post baptismum ecclesia Sanctae Mariae (Germanice: ''Maria Saal'' / Slavice: ''Gospa Sveta'') prope oppidum hodiernum Klagenfurtum exstitit. Hoc momentum habet in investigatione migrationum Croatorum, cum una e regionibus centralibus antiquae ''Carantaniae'' esset '''''pagus Chrowati''''' seu '''''Crouuati'''''. Nomen kosezi in lingua Germanica reddi solebat ut ''die Edlen'' seu ''Edlinger'' (''nobilis''). Carantania anno 1335 sub dicionem Habsburgorum venit; illi structuram inventam reformaverunt eamque in ordinem feudalem suum inseruerunt. Electio principis super ''lapide Krnensi'' usque ad saeculum XV mansit, cum Habsburgenses ritum participare recusaverunt. Ipsum ritum inaugurationis principis descripsit '''Mavro Orbini''', clericus Ragusinus, in opere Italico '''''Il Regno de gli Slavi''''' (1601). Etymologia nominis ''Kosenzis'': lectio Slavica ad nomen ''kosenc, kosec, kosac'' (lat. faenator) pertinere potest; item lectio Iranica‑Sarmatica ad nomen Kasag (cf. Kasagoi, ethnonymus Adigeorum/Circassorum) non excluditur. == 5. Thesis de Chroatia Magna sive Alba, in regione ad septentrionem‑orientem Bavariae posita, id est in Germania orientali hodierna circa flumen Albis == Identificatio nominis Bagibareia cum Bavaria Stjepanum Pantelić inter alios impulit, ut in libello suo ''Najstarija povijest Hrvata'' (Latine: ''Historia Chroatorum antiquissima'') (Magontiaci, 1993) “Chroatiam Magnam sive Albam” Constantini Porphyrogeniti ad septentrionem Bavariae quaereret, id est in regione Germaniae orientalis hodiernae circa Albim, cum peculiari attentione ad tractum fluminis Salae inter Lipsiam et Hallam. Stjepan Pantelić (natus 1942 prope Viroviticam) studium theologiae Magontiaci perfecit, unde solida cognitio linguae Latinae et Germanicae ei accessit, quae facultatem praebuit bibliothecas et archiva per Germaniam, aetate ante interrete, diligenter explorandi. Pantelićus autem, ut historicus, reprehendi potest quod saepe leviter atque praecipitanter conclusiones ac interpretationes protulit sine vero fundamento in fontibus; sicut, verbi gratia, cum magna occidentalis Slavica tribus Abodritos, item eos quos Franci Vilcos (Welatabos sive Lutitios) vocabant, necnon Rugianos sive Ranienses ex insula Rugia in Baltico, simpliciter omnes — nec plus nec minus — Chroatas appellaverit. <center> [[File:Lutizenbund.PNG|thumb|900px|alt=Slaveni uz Labi u 10. i 11. stoljeću|''Slavi ad Albim, saeculis X–XI.'' ]] </center> Tamen Pantelićus laudandus est quod in libello suo haud magno (in summa 97 paginarum) copiose locos Latinos ex fontibus mediaevalibus protulit atque in notis sub pagina adduxit, ab Einhardo usque ad epistulas Caroli Magni ad uxorem missas bello contra Avaros gesto, necnon excerpta ex variis chronicis aliisque documentis. Praeterea investigationem toponymicam in parte orientali Germaniae peragravit, atque offendit loca ''Gross Korbetha'', ''Klein Korbetha'' et ''Korbetha'' (in fontibus Latinis mediaevalibus: ''Chruvati inferior'', ''Chruvati superior'' et ''Chruvati'') inter urbes Lipsiam et Hallam, item oppidum ''Borna'' in circulo Lipsiensi (Pantelić 1993, pp. 24–25). ''Borna'' enim nomen fuit primi ex fontibus Francicis noti ducis Dalmatiae et Liburniae (annis 817–821). <ref>Borna (dux Guduscanorum, dux Dalmatiae, dux Dalmatiae atque Liburniae) in ''Annales regni Francorum'' annorum 818–821 — textus Latinus: [[Annales regni Francorum]].</ref> Pantelićus quoque complura exempla antiquae toponymiae Slavicae in regione Germaniae orientalis collegit, inter quae: ''Corwete, Curuadi, Curewate'' (ex Hersfeldensi decimarum indice in Friesenfeldu, exeunte saeculo IX); ''Chruuati'' (apud Thietmarum episcopum in Chronica, saec. X/XI); deinde: ''Borewe, Bukuwiz, Camenitz [Kamenic], Zebegore, Krolevitz, Deliniz'' (cf. ''Delnice'' in Croatia), ''Dobergast, Dobrilug, Drevenitz'' (cf. ''Drvenik'' in Croatia), ''Glina'' (ut ''Glina'' in Croatia), ''Grizlav, List, Brodizi'' (cf. ''Brod'' in Croatia), ''Plawe, Racowe, Ribnitz, Slavi, Slavia, Strela, Cosence [Kosence], Studenik, Stablo, Sporno'', atque ''Lipci'' (Leipzig), etc. Indubitata est res quod totus tractus Germaniae orientalis ab Odra et Nissa usque ad Albim (Germanice Elbe) atque Salam a gentibus Slavicis inhabitatus erat, ut fontes testantur, iam a temporibus regis Samae (prima medietas saeculi VII). Eadem autem Slavicae gentes, in maiores foederationes tribuum coalitae, magnam partem autonomam politicam gerebant: modo socii Francorum contra Saxones (aetate Caroli Magni), modo in bellis adversus Francos ac postea reges Germaniae; donec saeculo XII eorum autonomia politica omnino sublata est eisque impositae sunt christianizatio et germanizatio.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304131003/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrons/helmold.htm Helmoldus, *Chronica Slavorum*]</ref> Nomina ducum illorum Slavorum inter Odram et Albim indolem quandam communem Slavicam ostendunt: ''Draško/Thrasco, Slavomir, Sedrag, Gostimil, Dobromisl, Dobrimir, Tugomir/Tugumir, Stojnev, Mistivoj, Mistislav, Višedrag, Budivoj, Pribislav, Vratislav, Vislav'', etc. Quare libellus Stjepani Pantelić ''Najstarija povijest Hrvata'' (''Historia Chroatorum antiquissima'') quasi dux quidam haberi potest per historiam Slavorum Polabensium, quorum solum '''''Lusatici Sorabi''''' usque ad hodiernum diem identitatem et linguam Slavicam servaverunt. Ut conclusio huius analysis libelli Pantelićiani sumi potest quod haud dubie nonnulli Chroatae in regione circa flumen Salam in Germania consederint; attamen pauca tantum loca minora ibi reperiuntur, quae nullo modo cum illa Porphyrogenetae “Chroatia Magna sive Alba” identificari possunt. Videtur etiam Pantelićus ipse hoc sibi conscius fuisse, quare omnes Slavicos orientalis Germaniae in Chroatas transformare conatus est (quod Chroatomania appellari potest), quamquam ipse fontes mediaevales et locos citatos adducebat qui nomina propria ac peculiaria istarum Slavicarum gentium clare ac indubitanter testantur.<ref>James Westfall Thompson, ''The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs'', ''The American Journal of Theology'', vol. 20, br. 2 (1916), str. 205–230, University of Chicago Press. [https://doi.org/10.1086/479673 https://doi.org/10.1086/479673]</ref> Addendum quoque est quod et Porphyrogeneta et rex Anglosaxonicus Alfredus Magnus aliique fontes Chroatas Albas in vicinitate immediata Bohemiae collocant (terra Boiki = Bohemia) atque eos ''constanter ad orientem a Serbis Albis ponunt''; quae omnia congruunt cum situ in hodierna Polonia australi atque austro‑occidentali. == 6. Quaestio de situ ''Illyrici'' Porphyrogeniti == === Caput XXX De administrando imperio: de situ et finibus Chroatiae ceterarumque Sclaviniarum === '''''Ex Chrovatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam ...'' ''Haec Chroatia ceterique Sclavi<ref>Slavi, ut ex scriptis Crnorizci Hrabari, Chronico Nestoris aliisque fontibus apparet, se ipsos Slovene/Slovjene appellabant. Scriptores autem Byzantini — Procopius, Menander, Theophylactus, Nicephorus aliique — formas Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβηνούς (Sklabenous) et Σκλαβῖνοι (Sklabinoi) adhibent. Imperator Constantinus Porphyrogenitus in opere suo De administrando imperio tribus formis utitur: Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβοί (Sklaboi) et Σκλαβίνιοι (Sklabinioi).</ref> hoc modo sunt dispositi: Dioclia ad castella Dyrrhachii accedit, videlicet ad Elisum, Helcinium et Antibarem, atque usque ad Catarum porrigitur; in montibus autem Serbiae finitima est. ''A Catara incipit archontia Tribuniensis, quae usque ad Ragusam extenditur, et in montanis Serbiae contermina est. ''A Ragusa vero incipit archontia Zachumliensis, quae usque ad flumen Narentam porrigitur; ad partem maritimam Paganiae accedit, ad montes autem versus septentrionem Chroatiae finitima est, Serbiae autem opposita. ''A flumine Narenta incipit Pagania et usque ad flumen Cetinam extenditur; tres autem županiae habet, nempe Rastoc, Mocro et Dalen. Ex his duae županiae, id est Rastoc et Mocro, ad mare sitae sunt; hae etiam sagenas (naves longas) possident. Dalen vero longe a mari distat, eiusque incolae agriculturae student atque ex ea vivunt. ''Quattuor insulae Paganiae sunt finitimae: Melita, Corcyra Nigra, Bracium et Pharus, pulcherrimae atque uberrimae, sed urbibus desertis et multitudine paludum refertae. Incolae earum pecora alunt atque ex eis vitam sustentant. ''A flumine Cetina incipit terra Chroatiae et per litus usque ad fines Histriae, id est ad urbem Albona, extenditur. In montanis autem thematem Histriensem aliquatenus superat; apud Cetinam et Hlivnum Serbiae accedit, cum terra Serbiae omnibus aliis terris opposita sit, ad septentrionem Chroatiae, ad meridiem vero Bulgariae finitima. ''Ex quo Sclavi praedicti advenerunt, totam Dalmatiam occupaverunt. Romani autem urbes insularum coluerunt atque ex eis vitam agebant. Sed a Paganis (Neretvanis) cotidie in servitutem abducti et necati, insulas reliquerunt, cupientes in continente agrum colere. In quo eos Chroati impediebant, quia tributum eis non dabant; sed omnia quae hodie Sclavis solvunt, stratego (praefecto Romano) olim tribuebant. ''Cum ita vivere non possent, ad Basilium (Basilio I Macedone, annis 867–886) imperatorem gloriosum accesserunt atque omnia supra dicta ei exposuerunt. Hic imperator gloriosus Basilio praecepit ut omnia quae stratego dari solebant, Sclavis darent, ut cum eis pacifice viverent; parum vero aliquid stratego tribuerent, quo ostenderent suam subiectionem erga imperatores Romanos atque eorum strategum. ''Ex eo tempore omnes illi urbes Sclavis tributariae sunt et eis tributum solvunt: ''Spalatum 200 nomismata, Tragurium 100, Iadera 110, Absorus 100, Arba 100, Curicum 100; ita ut 710 nomismata efficiantur, praeter vinum et alia varia, quae praeter nomismata adhuc dabant. ''Ragusium autem inter duas terras, Zachumliam et Tribuniam, situm est; Ragusini vinea sua in utraque regione habent et archonto Zachumliensi 21, archonto Tribuniensi 36 nomismata solvunt. In opere '''Thomae Archidiaconi''' ''Historia Salonitana'' (circa annum 1250) legitur '''''regno Chroatorum attribui “totam Maroniam et Chulmiae Ducatum”''''', id est totam '''Naroniae '''sive''' Paganiae '''atque''' Chulmiae (Zachlumiae)''' archontiam. Hoc territorium hodie utramque ripam fluminis Narentae complectitur. <center> [[File:Pagania Zahumlje Travunia Duklja.png|600px|alt=Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum saeculo IX|Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum in saeculo IX]] </center> '''Gregorius Barsensis''', notior nomine ''Pop Dukljanin'' ('''Presbyter Diocliae''') , in opere suo Latine conscripto '''''Sclavorum Regnum''''' (saeculo XII) omnes quattuor archontias — '''Diocliam, Tribuniam, Chulmum et Paganian sive Naroniam''', quas memorat Constantinus Porphyrogenitus (saeculo X medio), communi nomine '''''Croatia rubea''''' appellat.<ref>Eduard Peričić, ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog /Ljetopis popa Dukljanina'' (''Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis / Chronicon Presbyteri Diocliae''), editio “Kršćanska sadašnjost”, Zagrabiae, 1991.</ref> Unus ex antiquissimis locis, ubi nomina '''''Croatia alba''''' et '''''Croatia rubea''''' ad Chroatos Adriaticos referuntur, invenitur in opere chronographi Venetiani saeculi XIV, Andreae Dandolo. Videtur ille textum ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis (saeculi XII) sequi, sed etiam nonnullas additiones proprias inserere. ''Chronica Chroatica'' idiomate chakavico conscripta, quam '''Marcus Marulus''' anno 1500 Latine vertit, solam ''Croatiam Albam'' memorat: “''ab Dalma usque ad Valdeminum Chroatos Albos appellavit, qui sunt Dalmatini Inferiores…''”. '''Maurus Orbinus''' Ragusinus circa annum 1600, in opere suo panslavistico lingua Italica conscripto, item in quadam versione Gregorii Barsensis innititur atque ''Croatiam Rubram et Croatiam Albam'' nominat. Ragusinus '''Restius''' quoque, in paginis 25 et 43, nomina “Croazia Bianca, Croazia Rossa” refert. A libro ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis saeculo XII conscripto (quem Eduardus Peričić cum archiepiscopo Gregorio, persona historice bene documentata, quae archiepiscopus urbis Antibaris fuit — hoc nomine a Bari Italico distinguitur — identificare solet) usque ad opera omnium auctorum posteriorum hic memoratorum, vocabula ''Croatia Alba'' et ''Croatia Rubea'' ad solum Chroatiae Adriaticae spatium referuntur, non autem ad ''Croatiam Albam'' in Europa septentrionali sitam. '''''Croatia Alba''''' ad tractum maritimum Chroatiae hodiernae usque ad flumen Cetinam pertinet (locus ''Dalma'', id est ''Delminium'', caput Delmatorum antiquitus, hodie ''Duvno''), cum '''''Croatia Rubea''''' ad regiones ad meridiem fluminum Cetinae et Narentae sitas referatur, incluso territorio antiquae ''Diocliae'' sive ''Docleae'' (vulgo: ''Duklja''), quod nunc est ''Res Publica Montis Nigri'' (vulgo: ''Crna Gora'' sive ''Montenegro''). Itaque, secundum relationem Presbyteri Diocliae saeculo XII conscriptam, regiones quae hodie '''Rem Publicam Montis Nigri''' constituunt eo tempore nomine '''Croatiae Rubeae''' appellabantur. === Illyricum Porphyrogeniti = Croatia Rubea? === Porphyrogenitus narrat partem Chroatorum in Dalmatiam advenientium se segregasse atque Illyrico et Pannonia potitam esse. Quaeri potest utrum hic Porphyrogeniti vocabulum Illyricum ad regionem Croatiae Rubeae pertinere possit, quae in aetate sero‑Romana, a Diocletiano imperatore, nomine Praevalis sive Prevalitana appellabatur. Nomen ''Illyricum'' per tempora Imperii Romani, ab Octaviano Augusto usque porro, suum ambitum geographicum legitime mutavit. Romani enim sciebant ''Illyrios proprie dictos'' eos esse qui in regionibus hodiernae Montis Nigri atque Albaniae septentrionalis habitabant, contra quorum civitatem bella gesserunt exeunte saeculo III et ineunte saeculo II a.Chr.n. At vero, Romanorum incursu in terras Delmatorum, Iapodum et Liburnorum, deinde etiam ad septentrionem circa Segesticam (bella Octaviani in Illyrico annis 36/35 a.Chr.n.), totus ille tractus in provinciam Illyricum constitutus est. Post rebellionem duorum Batonum (annis 6–9 p.Chr.n.) pristinum Illyricum in duas provincias diviserunt: Pannoniam et Illyricum, cuius pars Dalmatia erat. <center> [[File:Ancient balkans 4thcentury.png|800px |alt=Tabula totius Illyrici Romani saeculo IV |Tabula totius Illyrici Romani in saeculo IV]] </center> Regio mediaevalis Carantaniae, in qua quoque Chroati inter Dravam superiorem et Muram in Austria meridionali hodierna in chartis et documentis memorantur,<ref>Otto I in diplomate anni 954 formulam “in pago Crouuati” adhibet; Otto II anno 979 scribit “pago Chruuat”, et similia. Cf. Gluhak, 1990.</ref> aetate Romana provincia Noricum fuit, numquam Illyricum; solummodo reformatione Diocletiani Noricum in praefecturam Illyrici adscriptum est, sed ea partitio administrativa nomina ipsarum provinciarum minime mutavit. Quare plane excludendum est eos ''Chroatos Carantaniae'', qui sub nominibus ''Crowati'' etc. testantur, Porphyrogeniti Chroatos fuisse qui “in Illyricum” venerint.<ref>S. Antoljak, Lj. Hauptmann et B. Grafenauer putaverunt Porphyrogenitum vocabulo “Illyrici” ipsam Carantaniam intellexisse, quasi pars Chroatorum a Dalmatiae Chroatis secessisset atque ad septentrionem migrasset. Nos autem tali interpretationi non assentimur.</ref> Hic statuimus vocabulum “Illyricum” apud Porphyrogenitum intellegendum esse illud Illyricum quod ad meridiem veteris provinciae Romanae Dalmatiae (sensu strictiore) situm est, id est regiones ad meridiem fluminis Narentae, illum verum et antiquum Illyricum, ubi ''Illyrii propriae dicti'' habitabant. Hoc territorium saeculo IV administrative ''Praevalitana'' appellabatur, atque in aevo medio ''Dioclia'' imperatoris Porphyrogeniti (saec. X) et ''Doclea'' Gregorii Barsensis (saec. XII) vocabatur, quod hodie ''Res Publica Montis Nigri'' est. Ex relatione de situ geographicο archontiarum Slavicarum (quattuor earum ad meridiem ipsius Chroatiae positarum) in capite XXX apparet Chroatos in provinciam Dalmatiae advenisse atque quattuor illis principatibus dominatum imposuisse: Diocliae, Tribuniae, Zachumliae et Paganiae (Neretvanorum). Tertia vero pars Chroatorum, ut in eodem capite dicitur, ''Pannoniae'' potita est, id est illius partis Pannoniae inter Dravam et Savam sitae, quae est Chroatia septentrionalis hodierna, aetate Romana nomine Pannoniae Saviae nota. Sunt etiam nonnulli interpretes qui putent Porphyrogenitum, aut scriptorem qui caput XXX composuit vel auxit, vocabulo Illyrici significare regiones hodiernae Liciae aut fortasse interiores Bosnae et Hercegovinae, cum in capite XXX — quod notandum est — terra Bosna (a flumine Bosna dicta) omnino non commemoratur. At nos hic existimamus scriptorem capitis XXX, ex indiciis geographicis archontiarum Slavicarum, territorium veteris Bosnae strictiore sensu (secundum cursum ipsius fluminis Bosnae) fortasse ut partem Serbiae intellexisse, cum eam nullo nomine designet neque omnino in hoc capite memorare videatur. Porphyrogenitus enim affirmat Chroatiam ad Serbiam accedere apud Cetinam et Hlivnum, in montibus, quod significare potest Chroatiam et Serbiam fortasse ad septentrionem Narentae confinis fuisse, circumvectis principatibus Neretvanorum et Zachumliae. Regio hodiernae Liciae vix ullo modo pro Illyrico Porphyrogeniti haberi potest, cum totus ille tractus post rebellionem Delmatorum et Pannonum in provinciam Dalmatiae cum Liburnia inclusus sit. Quapropter hic concludimus unum tantum Illyricum fuisse, praeter Dalmatiae et Pannoniae dominationem, quod Chroati obtinere potuerint: nempe Praevalitanam aetatis sero‑Romanae, quam Gregorius Barsensis, id est Presbyter Diocliae, nomine “Croatiae rubeae” designat. == 7. De administrando imperio: Caput XXXI (loca ad Albam Chroatiam et ad migrationem Chroatorum pertinentia) == ''Chroatae, qui nunc Dalmatiam incolunt, oriundi sunt ex Chroatis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur. Hi trans Turcos (Ungaros) sunt, prope Franciam habitant, finitimi Slavinis, id est Serbis inbaptizatis. ''Isti Chroatae confugerunt ad imperatorem Heraclium priusquam idem facerent Serbi, eo tempore quo Avari Romanos inde expulerunt. ''Cum Romani eodem tempore ab Avaris depulsi essent, terrae eorum vacuae manebant. Iussu igitur imperatoris Heraclii isti Chroatae, arreptis armis, Avaros inde expulerunt atque, secundum imperatoris ordinationem, in terra Avarorum consederunt, in qua nunc habitant. ''Eo tempore Chroatae habebant archontem patrem Porgae. Imperator autem Heraclius misit ex urbe Roma sacerdotes, ex quibus fecit archiepiscopum, episcopos, presbyteros et diaconos, atque Chroatas baptizavit. ''Isti Chroatae habebant illo tempore archontem Porgam. ''Magna Chroatia, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. ''Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Turcis (Ungaris) et Pechenegis assidue depraedatur. ''Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. ''A terra eorum ad mare sunt triginta dierum itinera; mare autem quod triginta dierum itinere distat, vocatur Mare Nigrum. Ad Chroatas spectat etiam locus in '''capite XXXII''', cui titulus est “'''De Serbis et terra quam nunc incolunt”''', ubi legitur: [[File:Sorbian Polity under Dervan.jpg|center|400px|alt=Karta sorbskog političkog prostora pod Dervanom|''Mappa ditionis Dervani ducis Sorabum (saec. VII).'' ]] ''Serbi, qui nunc eam terram incolunt, oriundi sunt ex Serbis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur, qui domi sunt trans Turcos (Ungaros), in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia, illa inbaptizata et Alba dicta. == 8. Analysis et interpretatio capitis XXXI == In hoc capite situs Chroatiae Albae ita definitur: trans Ungariam (quae eo tempore primae dimidiae saeculi X etiam Slovaciam complectebatur), prope Franciam, finitima Serbis inbaptizatis. Chroatia Alba a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur, et mare ad quod descendunt triginta dierum itinere distat. Ex capite XXXII discimus Serbos Albos domi esse trans Ungaros, in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia. Quid igitur de situ Chroatiae Albae ex his omnibus colligi potest? Chroati Albi finitimi erant Serbis Albis inbaptizatis. Initio adtendebamus ad interpretationem secundum quam regio Boiki prope Ungariam ad Boikos Ucrainae referri posset, qui hodie in limitibus Ucrainae ad Slovaciam et Ungariam habitant, sicut olim putavit historicus Vjekoslav Klaić. Verumtamen locutio “ubi Franciae fines contingunt” (quae ad tempus compositionis DAI, circa annum 950, pertinet) nos ab tali expositione removit. Nam Franciae regnum, id est Germania regis ac postea imperatoris Ottonis I (936–976), numquam ad Carpatas pervenit neque cum eis confinia habuit; quare nomen Boiki ad Boikos Ucrainae referri non potest. Proinde Boiki Constantini Porphyrogeniti intellegenda est Bohemia, id est regio Cechorum; et notum est Sorabos sive Serbos Lusaticos etiam hodie ad septentrionem Bohemiae consistere. ''“A Chroatis ad mare sunt triginta dierum itinera.” Ultimus de Chroatis Albis locus in capite XXXI ita habet: ''Magna Chroatia, quae etiam Alba vocatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur. Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. A Chroatis autem ad mare sunt triginta dierum itinera; mare vero quod triginta dierum itinere distat, Pontus Nigrum appellatur.” Mare quod regioni Lipsiensi proximum est Balticum; ad illud autem non plus quam quadringenti chiliometrae sunt. Si ponamus coetum hominum pedibus et equis oneratis mediocriter triginta chiliometra per diem conficere, iter quadringentorum chiliometrorum per tredecim dies absolveretur, quod longe ab illis triginta diebus, quos Porphyrogenitus memorat, abest. At vero iter a triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae (ad meridiem et occidentem Cracoviae situm), si cursum Vislae fluminis fere sequatur, ad mare Balticum non excedit octingentos chiliometros; quod, si per triginta chiliometra singulis diebus dividatur, circiter viginti sex dies itineris efficit. Maior tamen est distantia a Cracovia per Dniestrum ad Pontum Euxinum, quae profecto iter fere triginta dierum praebet. Certe nobis hodie paene impossibile est exacte computare quantum temporis iter a Cracovia ad Balticum vel ad Pontum Euxinum primae dimidiae saeculi X occuparet, cum plerique huiusmodi itineris parametri ignoti sint (pericula viae, semitae mercatorum illius aetatis, et cetera). Praeterea, interpretes huius loci in litteris historicis non consentiunt ad quod mare Porphyrogenitus precise referat cum dicit “nigrum” vel “obscurum”: utrum ad Balticum an ad Pontum Euxinum. Lingüista atque etymologus '''Alemko Gluhak''' in libro suo ''De origine nominis Chroati'' (pp. 120–121) censet “mare nigrum”, ad quod triginta dierum iter esse dicitur, revera Balticum mare significare. Nam Byzantini mare, quod nos hodie ''Mare Nigrum'' appellamus, secundum traditionem linguae Graecae ''Pontos Eukseinos'' (''Mare Hospitale'') vocabant. Exsistit autem possibilitas commercii atque transmissionis culturalis, qua ipsum nomen Graecum ''Pontos Eukseinos'', quod olim ''Pontos Akseinos'' (Mare Inhospitale) erat, cuius forma ex voce Iranica ''äxsin'' derivata esse potuerit, postea vero a Graecis in ''Eukseinos'' mutata est.<ref>Vocabulum Osseticum äxsin phonetice [æxˈsin], Avesticum axšaena [axʃaːˈena] profertur; sonus “x” in utroque fricativus velaris surdus est, Croatico /h/ posteriori simillimus.</ref> Etenim Avesticum ''axšaena'', Osseticum ''äxsin''<ref>radix in lingua palaeoslavica: *''sin’j’'', Croatice: sinje, ut in ''sinje more''</ref>, quod Latine ''obscurum'' significat, esse potest origo Graeci ''Akseinos''.<ref>Hoc est exemplum quomodo etymologia ex perceptione phonica nasci possit: nam littera transliterata “x” in omnibus linguis Iranicis ut fricativus velaris surdus pronuntiatur (ut Germanice Bach, Scotice loch, Hispanice j in José), numquam vero ut coniunctio /ks/. Graeci autem, audientes Iranicum axšaena vel äxsin, id ad vocem suam áxeinos (“inhospitale, in externos adversum”) adcommodaverunt atque prorsus cum ea consociaverunt.</ref> Praeterea notandum est Turcos, qui hodie Minorem Asiam incolunt, mare Mediterraneum more tradito Ak denizi (Mare Album) appellare, quod ad occidentem terrae eorum situm est; illud vero mare, quod in septentrione situm est, Kara deniz (Mare Nigrum) vocant. Haec indicant Turcos, sicut alios populos stepparum Eurasiarum (inter quos Scythas et Sarmatas Iranicos), colores ad designandos mundi cardines usurpasse: nigrum = septentrio; album = occidens; caeruleum vel viride = oriens; rubrum = meridies. Ex his igitur sequitur nomen Chroatia Alba “Chroatiam Occidentalem” significare, cum Porphyrogeneti locutio mare nigrum vel obscurum ad Balticum mare referenda sit.<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, Zagreb, 1990, pp. 120–121.</ref> Haec omnia nos ad conclusionem ducunt Chroatiam Albam primae dimidiae saeculi X in circulo gentium Slavicarum occidentalium sitam fuisse, id est in vicinitate Boiki sive Bohemiae, prope Serbos in Germania orientali, inter Ugariam illius temporis (quae Slovaciam et Hungariam complectebatur) et Franciam. Ex his omnibus concluditur Chroatiam Albam in hodierna Polonia meridiana locatam esse. == 9. De differentiis inter capitulum XXX et capitulum XXXI == Communia capitulis XXX et XXXI sunt haec: utrumque commemorat adventum Chroatorum ex Chroatia Alba atque proelium Chroatorum contra Avaros, in quo Chroati Avaros superant. In ceteris autem rebus illa duo testimonia inter se discrepant. In capitulo XXX narratur fabula de quinque fratribus et duabus sororibus, quae in capitulo XXXI non reperitur. In capitulo XXX describitur saevitia Francorum erga Chroatos et bellum Chroatorum contra Francos quod septem annos duravit; in capitulo XXXI vero nulla fit mentio dominationis Francorum super Chroatos in Dalmatia. Tantum dicitur Chroatiam Albam prope Franciam sitam esse atque Francos (Germanos) Chroatiam Albam depraedari. Praeterea, in capitulo XXX dicitur Chroatos in Dalmatia se liberasse a potestate Francorum et accepisse baptismum ex Roma tempore archontis Porini; in capitulo XXXI autem dicitur Chroatos in Dalmatiam venisse iussu imperatoris Heraclii (610–641), quod magni momenti est, cum hoc '''sit unica expressa datatio adventus Chroatorum in fontibus (prima igitur dimidia pars saeculi VII)'''. Item in capitulo XXXI dicitur Chroatos venisse tempore patris Porgae, et tempore ipsius Porgae archontis baptismum ex Roma accepisse. (Duo nomina diversa, sed aliquatenus similia: Porga – Porin.)<ref>Recentior est inclinatio ut in nomine Porin varietas nominis dei Slavici Perun agnoscatur (Polonice: Piorun); cf. Alimov, 2015.</ref> In capitulo XXX saepe memorantur Francia, Franci et rex Otto I; contra, in capitulo XXXI memoratur solum imperator Heraclius eiusque munus, nec Franci ibi apparent, nisi quod Chroatia Alba prope Franciam sita esse dicitur. Nonnulli interpretes existimant capitulum XXX ab alio auctore compositum esse quam capitulum XXXI. Haec sententia de duobus diversis scriptoribus nititur, inter alia, analysi stilistica quae favet opinioni de duobus auctoribus. Saepe etiam dicitur scriptorem capituli XXX aliis fontibus usos esse quam scriptorem capituli XXXI. Tamen, ut iam diximus, fieri potest ut ipse imperator Constantinus duas diversas relationes de Chroatis in archivis suis habuerit, quas, cum eligere non posset, ambas inserere statuerit, eas simpliciter transcribens. Videtur tamen relatio in capitulo XXX esse aliena et transcripta, cum relatio in capitulo XXXI fortasse ab ipso imperatore consuta sit. Capitulum XXXI saepe habetur exemplum apertae propagandae Byzantinae (emphasi posita in munere Heraclii in adventu Chroatorum saeculo VII), cum capitulum XXX putetur repraesentare traditionem popularem Chroaticam de adventu atque memoriam de relationibus cum Francis. In capitulo XXX Franci exhibentur tamquam crudeles occupatores contra quos Chroati pugnant et vincunt; at re vera scimus solum ducem Pannoniae Liudewitum contra Francos pugnavisse, cum dux Dalmatiae et Liburniae Borna socius Francorum fuerit et adversarius Liudewiti Posaviensis. A temporibus Liudewiti usque ad compositionem additionis capituli XXX circiter 130–140 anni fluxerunt (si capitulum XXX, ut quidam putant, scriptum est annis 960, tempore quo rex Chroatiae Stephanus Držislav titulum patricii a Byzantino imperatore accepit).<ref>Alimov 2015</ref> Nihilominus non consentimus cum opinione quod capitulum XXX necessario tradit “puram” traditionem popularem, cum elementa traditionis popularis in utroque capitulo inveniantur.<ref>Margetić 2001, 127-131</ref> In capitulo XXX, ubi Franci saepe memorantur, situs Chroatiae Albae definitur secundum Bagibareiam; in capitulo XXXI situs definitur secundum locum Ungarorum. In capitulo XXX dicitur Chroatos in Chroatia Alba cum Ungaris foedera et amicitias contrahere; capitulum XXXI autem affirmat Ungaros atque Pechenegos Chroatiam Albam depraedari. == 10. Thesis de situ Chroatiae Albae in regione Cechiae orientalis, sive in ducatu Slavnikiano == Secundum traditionem popularem Cechicam, Cechi in terras hodiernas Cechiae a septentrione venerunt, ubi cum Serbis Albis confinia habebant, atque emigraverunt ut dominationem Serbicam evitarent. Una ex illis traditionibus refert protopatrem Cechum origine fuisse Lehum, eumque ex terra Chroatiae venisse, sicut in ''Chronica Dalimiliana'' saeculi XIV scriptum est. (Haud dubie non ex Chroatia Adriatica, sed ex Chroatia Alba septentrionali.) Per saeculum XX historiographia Cechica existimavit nonnullos Chroatos inter coetus fuisse qui ad ethnogenesim populi Cechici contulerunt. <center> [[File:České kmeny.png |thumb|900px |alt=Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus |''Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus (coloribus caeruleo et flavo signatus), secundum hypothesin de Bohemicis gentibus iam relictam, prout eam interpretatus est Rudolfus Turek anno 1957.'' ]] </center> Secundum fontes Francicos, in Bohemiae territorio parte altera saeculi IX plures duces regnabant (sex duces Bohemici), inter quos primatum tenebat dux Borivoj e stirpe Přemyslidarum, qui christianitatem accepit. Id erat tempus bellorum crebrorum cum Francis (Germanis). ===Theoria, qua ducatus dynastiae Slavnik in Bohemia orientali pro Chroatia Alba habetur=== In historiographia saeculi XX nonnumquam proposita est sententia, ducatus in Bohemia orientali (ad orientem Pragae), cum sedibus in Libice et apud hodiernam Kutna Hora, cuius fines Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' descripsit, fuisse ducatus Chroatiae Albae.<ref>Cosmas Pragensis (1045–1125), sacerdos et primus chronicarius Bohemus, auctor operis historici Chronica Boemorum.</ref> Dux partis orientalis Bohemiae (regio ad orientem Pragae circa Libice et Kutnam Horam) medio saeculo X, secundum fontes historicos, Slavnik vocabatur; unde tota familia dynastia Slavnikovica appellatur. Unus e filiis Slavniki, nomine Vojtjech (Adalbertus), brevi tempore episcopus Pragensis fuit; postea autem anno 997 in missione evangelizationis apud paganos Prutenos ad litus Balticum occisus est. Vojtjech iam anno 999 sanctus canonizatus est. Alter filius Slavniki, Sobjeslav, denarium argenteum cudi iussit in monetaria sui sedis Malin (hodie circa 3 km ad septentrionem‑orientem Kutnae Horae).<ref>Inscriptio nummi argentei Sobjeslavi: Malin civitas.</ref> Praecipuum domicilium familiae Slavnikovicae erat oppidum munitum Libice nad Cedlinou. Mense Septembri anni 995, in festo sancti Venceslai, oppidum oppugnatum est, et omnes ibi inventi trucidati sunt, ut Cosmas Pragensis vividissimo sermone refert. Solus Vojtjech, qui tum in Italia versabatur, et frater eius Sobjeslav, qui in Saxonia erat, mortem effugerunt. Sic familia ducalis Slavnikovica e historia Bohemica evanuit. Cosmas autem in sua ''Chronica Boemorum'' numquam aperte affirmat Slavnikum ortu ex Chroatis Albis fuisse. Quare concludendum est sententias de origine dynastiae Slavnik ex Chroatis Albis sine ullo fundamento in fontibus historicis positis. Redeamus igitur ad quaestionem de situ Chroatiae Albae sive Magnae. Imperator Constantinus Porphyrogenitus, qui opus suum ''De administrando imperio'' circa annum 950 conscripsit, in capite XXXI clare scribit: ''Magna Chroatia, quae et Alba dicitur, necdum usque in hodiernum diem baptizata est. Hinc sequitur ut Bohemia orientalis, id est ducatus Slavniki, pro Chroatia Alba a Porphyrogenito memorata haberi non possit, cum illa regio tempore quo DAI conscriptum est (circa 950) iam christianitatem recepisset. Nam et maiores Slavniki, sicut tota Bohemia, per missionem sanctorum fratrum Solunensium, Constantini (Cyrilli) et Methodii, in Ducatum Magnae Moraviae (863–885) evangelizati sunt; cum Bohemia sub duce suo Bořivoj I (circa 852–889) e stirpe Přemyslidarum vasalla Magnae Moraviae fuisset. Hypothesis saeculis XIX et medio XX exculta, quae nomina atque territoria “gentium Bohemicarum originariarum” retractare conabatur, inter quae etiam sedes Chroatorum in Bohemiam orientalem collocabatur, hodie ob probationum penuriam relicta est. Ad ''Encyclopaediam Academicam Historiae Bohemicae'' (2011) historici Dušan Třeštík conclusit Bohemiam aetatis mediaevalis antiquae repraesentatam fuisse a ducibus localibus singulis, qui saepe coniunctim agebant atque fortasse conventus gentiles celebrabant; sed “''quae in fontibus saeculi X et posterioribus pro nominibus gentium habita sunt (Lučané, Lemuzi, Pšowane, Sedličané, Děčané, Litoměřice, Zličané, Hbané aliique nonnulli) nomina sunt regionum, id est appellationes geographicae. Verum nomen gentis est Chroati, sed ii non in Bohemia sedebant, sed alicubi in Silesia''.”<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in: ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> Itaque locum Chroatiae Albae ulterius quaerere oportet, in regionibus ad septentrionem et orientem Bohemiae sitis. == 11.Documentum de institutione et finibus Episcopatus Pragensis anno 973 == Documenta autem in antiqua Cechia orta nonnullis suis testimoniis utilia indicia praebent de situ Chroatorum Alborum. Sic, verbi gratia, diploma Pragensis anni 1086, quod ad fundationem episcopatus Pragensis anno 973 pertinet, tradit in limite septentrionali episcopatus Pragensis habitasse: ''Psovane, Ghrvvati et altera Chrowati, Slasane ...''<ref>Cosmas Praguensis, ''Chronica Boemorum'', Lib. II., Cap. XXXVII</ref> <center> [[File:Screenshot_iz_Chronica_Boemorum_Lib.II,_Cap.XXXVII.png|800px|alt=Excerptum e Chronica Boemorum, Lib. II, Cap. XXXVII|''Excerptum e Chronica Boemorum (Lib. II, Cap. XXXVII).'' ]] </center> Chroati in hoc diplomate Pragensi memorati (Ghrvvati et altera Chrowati) inter gentes Bohemiae septentrionalis numerantur, una cum Psovanis; reliquae autem gentes Silesiae sunt: Slasane (circa Wratislaviam), Trebowane (Trzebnica), Dedosane (Żagań / Szprotawa) atque Bobrane (ad flumen Bóbr), quae omnes in parte meridionali‑occidentali Poloniae inter Odram et montes Sudetos sitae erant. Milciani vero ad occidentem memorati erant gens Sorabum Lusaticorum circa urbem Budyšin (Bautzen). <center> [[File:BOGUSŁAWSKI(1861)_Das_Siedlungsgebiet_der_Sorben_vom_7._bis_11._Jahrhundert_in_Mitteldeutschland.jpg |thumb|900px |alt=Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum |''Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum (saec. VII–XI).'' ]] </center> Chroati ex diplomate Pragensi (Ghrvvati et altera Chrowati) in ipsa triquetra finium Bohemiae, Poloniae et Germaniae siti erant. Hoc congruit cum assertione imperatoris Constantini Porphyrogeniti, qui refert Chroatiam Albam et Serbiam Albam ad fines terrae Boiki (Bohemiae) attingere, ubi etiam Francorum terminus erat. In variis codicibus Cosmae Pragensis nomen Chroatorum plurimis formis occurrit: Chrowaci, Chrouuati, Crouati, Crhuati, Hrouati, Chrowati,Ghrouati, Ghrwati, etc., quae omnes ad ethnonymum Slavicum Hrъvati referuntur. '''Ex mentione duarum Chroatorum partium in diplomate Pragensi haec concludi possunt: duae gentes Chroatorum in regione Poloniae meridianae certo exstiterunt. '''Prima pars in confinio Bohemiae et Poloniae, prope Sorabos Lusaticos, habitabat; altera vero orientius sita erat, fortasse in regione Poloniae meridianae circa Cracoviam. Cosmas enim solus auctor est qui duplicem Chroatorum praesentiam in spatio Slavico occidentali aperte confirmat. == 12.Regio Poloniae hodiernae ut area ubi sita erat Chroatia Alba seu Chroatia non baptizata prima parte saeculi X == Dissimile a regione Bohemiae, cuius principes iam exeunte saeculo IX fidem christianam acceperunt, annus officialis baptismi Polonorum habetur 966, cum dux Miesco ex gente Piastica principissam Bohemicam Dubravcam in matrimonium duxit. Conditio nuptiarum, quam ipsa principissa (secundum chronicas Polonicas) imposuit, erat ut dux Miesco baptismum susciperet. Hoc nos ad conclusionem perducit totam regionem Poloniae hodiernae, etiam Poloniam meridionalem atque ducatum Miesconis in Magna Polonia, prima parte saeculi X et adhuc circa annum 950, quo tempore Porphyrogenitus opus suum conscripsit, fuisse non baptizatam. Quapropter haec ipsa regio Poloniae meridionalis et meridio‑occidentalis verisimillimus est locus in quo quaerenda est Porphyrogeniti Chroatia Magna sive Alba. In altera parte saeculi X regio Poloniae meridionalis (Cracovia) atque meridio‑occidentalis (Silesia) politicae independens erat et extra statum Polonicum Piastidarum. Principes Bohemiae per episcopatum Pragensis conabantur potestatem suam ecclesiasticam, atque eo ipso politicam, in eas terras extendere. Cosmas, auctor ''Chronicae Boemorum'', aperte tradit provinciam Cracoviensem ab ipso anno 973, quo episcopatus Pragensis conditus est, ad eandem dioecesim pertinuisse, eiusque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Stir processisse, deinde ad meridiem versus montes Tatra in hodiernam Slovaciam, quae eo tempore pars Hungariae erat. Iurisdictio ecclesiastica episcopatus Pragensis principibus Bohemicis e gente Přemyslidarum diuturnam auctoritatem politicam pollicebatur, necnon facultatem amplificandi statum circa Cracoviam. Hi autem consilia circa annum 990 corruerunt, cum Miesco I Cracoviam et Silesiam armis occupavit, quo facto ambitiones Bohemicas in Polonia meridionali interclusit. Dux Miesco I (960–992) anno 966 baptizatus est, et prima dioecesis in Polonia demum anno 1000 in urbe Gneznensi condita est. Etiam saeculo XIV custodes urbani Cracovienses vocabantur Charwat. Initio saeculi XX milia hominum ex regione Cracoviensi in Civitates Foederatas emigrantium in documentis publicis se professi sunt Albos Chroatos (Anglice: White Croats). Nonnulli investigatores existimant Albos Chroatos latere sub nomine in fontibus tradito Vistulani (Vislani), quod ad plebem in Polonia meridionali circa Cracoviam pertinere videtur, quam memorat Geographus Bavarus.<ref>Janusz Bogacz, Czy jesteśmy Chorwatami? Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Tarnów Regional Museum). Dostupno preko Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20110717071759/http://www.muzeum.tarnow.pl/wydawnictwa/czytelnia/artykuly/kroacja.htm</ref> <center> [[File:Polska 960 - 992.png|500px|alt=Polonia tempore Miesconis I.|''Polonia tempore Miesconis I (960–992).'' ]] </center> == 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). == Rex Anglo‑Saxonicus Alfredus Magnus in opere quod Geographiam Europae inscribitur (annis 888–893), Orosio innixus, ita scripsit: <poem> '''Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan; '''and bē eastan Dalamensena sindon Horithi; '''and bē norðan Dalamensena sindon Surpe; '''and bē westan him sindon Sysele. '''Bē norðan Horithi is Mægðaland, '''and bē norðan Mægðalande is Sermende '''oð þā beorgas Riffin. </poem><ref>In sequenti loco exhibetur textus Anglo‑Saxonicus normalizatus, secundum Henricum Sweet, ex editione Londinensi anni 1883. Paulus Orosius, ''King Alfred’s Orosius'', ed. Henry Sweet (London: Published for the Early English Text Society by N. Trübner & Co., 1883). Textus Anglo‑Saxonicus ex codice Lauderdale, cum lectionibus variantibus e codice Cottoniano Tiberius B. I. Exemplar digitalizatum e bibliotheca Universitatis Oxoniensis, Internet Archive, https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog. </ref> In codicibus scriptum est: “''Bē norðan eastan Maroara sindon Dalamensan'';” quod falsum esse videtur, cum Dalamense, sive Slavicē Glomače, non ad septentrionem‑orientem Moraviae sed ad septentrionem‑occidentem sita fuerint, in regione quae hodie Germania orientalis est. Quapropter in editionibus criticis locus emendatus est in: “Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan;”. Interpretatio huius loci talis est: ''<poem> A septentrione et occidente Maroara (Moravienses) sunt Dalamensan; ad orientem Dalamensena sunt Horithi<ref> In diversis codicibus Anglo‑Saxonicis variae formae huius vocabuli occurrunt: Horiti, Horgiti, Horithi, Horoti.</ref>(Chroati); ad septentrionem Dalamensena sunt Surpe (Serbi); ad occidentem eorum sunt Sysele. A septentrione Horithorum est Mægðaland (?) ; et a septentrione Mægðalandi sunt Sermende usque ad montes Riffin.” </poem> Dalamense gens erat populus Slavicus occidentalis, qui etiam Glomače vocabatur, atque regionem hodiernae Saxoniae habitabat, inter flumina Albim et Muldam, circa urbes nunc Meissen, Dresdam, Lommatzsch et Döbeln sitas. Haec regio a Germanis postea ''Daleminzische Gau'' appellabatur. Situs eius ad septentrionem‑occidentem Bohemiae et Moraviae, ad orientem vero Thuringiae pertinet. In textu dicitur Surpe (Serbos) ad septentrionem eorum esse, Horitos autem (Chroatos) ad occidentem. Alio loco scriptum est: '''“be eastan Maroara londe is Wisle lond”''', id est: ad orientem terrae Moraviae est terra Visle, hoc est regio circa flumen Vistulam sita. Ex his apparet Horitos collocatos esse inter Germaniam orientalem ad occidentem et “terram circa Vistulam” ad orientem; quod regioni Poloniae meridiano‑occidentalis respondet. Hoc congruit cum sede cuiusdam coetus Chroatarum in ''Privilegio episcopatus Pragensis'' in Chronica Boemorum, ubi Chroati inter gentes Silesiacas memorantur. Porro Porphyrogenitus quoque ramum occidentalem Chroatarum Alborum ad fines Bohemiae (Boiki), ad vicinitatem Serborum Alborum necnon ad confinia totius ditionis Francicae ponit. Vocabulum Mægðaland, nonnumquam explicatum est ut Mazovia, nonnumquam ut terra fabulosa “puellarum”, cum mægð in lingua Anglo‑Saxonica significet puellam vel virginem. Explicationes traditae vocabulum Riffin ad Riphaeos montes referunt, montes mythicos in extremo septentrione orientali, fortasse ad Uralem. Sermende vulgo interpretantur ut Sarmatae. Ex hoc patet regem Alfredum, post Horitos atque post “terram circa Vistulam”, nullas iam certas notitias de regionibus ulterius ad orientem habuisse: nihil enim sciebat de terris gentium Balticarum neque de spatiis quae nunc Belarusiam, Russiam et Ucrainam continent. Ei locus ille ignotus erat, quem, more geographiae Graeco‑Romanae, Sarmatis (Sarmende) attribuebat usque ad montes Ripheos. Si autem ''Mægðaland'' sit corruptio ''Mazoviae''(Polonice: ''Mazowsze''), non terra fabulosa virginum, a quibus ad septentrionem Sarmatae (''Sermende'') usque ad Riphaeos montes porriguntur, tum Horithi = Chroati meridie Mazoviae collocarentur, in regione Poloniae meridiano‑orientalis. === Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana === Fons historicus, qui varia genera gentium Slavicarum ad septentrionem atque ad orientem Danubii cum sedibus suis enumerat, nomine ''Cartographus Bavaricus'' (circa annum 845) notus, Chroatos omnino in indice suo non commemorat.<ref>Vide [https://la.wikipedia.org/wiki/Geographus_Bavarus Geographum Bavarum].</ref><ref>De opere ''Geographi Bavari'', quod inscribitur ''Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii ante 850'', vide [https://la.wikisource.org/wiki/Geographus_Bavarus Geographum Bavarum] (Wikisource Latina).</ref> Attamen idem fons, qui hoc titulo designari consuevit, in regionibus Poloniae meridianae ''Vistulanos'' memorat, quorum nomen a flumine Visla (Latine Vistula, Polonice Wisła) deductum est; hi enim circa superiorem Vistulam habitabant, cum principali sede Cracovia. De principe ''Zachumliae'', Michaele nomine, imperator Constantinus Porphyrogenitus circa annum 950 scribit traditionem familiarem principis Michaeli originem stirpis eius ex regionibus circa flumen Vistulam attribuere.<ref>Michael, dux Zachumliae, prima parte saeculi X floruit; erat contemporaneus regis Tomislavi, cuius potestatem supremam verisimiliter agnoscebat, ut ex opere Thomae Archidiaconi discimus, de participatione eius in conventu synodali Spalatensi una cum rege Tomislavo anno 925 commemorata.</ref> Altera gens, quam Cartographus Bavaricus memorat, sunt Lendiani, qui regionem Poloniae meridiano‑orientalis incolebant. Nomen eorum, Lendiani (Polonice Lędzianie), ex voce Slavica antiqua ''lęda'' = Croatice: ''ledina'' deducitur quae significat lētam, terram videlicet incultam, quae ex silvarum excisione et incendio ad culturam parata est. Territorium Lendianorum aestimatur ad orientem fluminis Vislae protendi, circa flumen San, deinde ad Wieprz atque ad Bug.<ref>Agitur de Bugo Occidentali, qui in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit, ubi fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit, atque postea in Poloniam intrat, ubi in Vistulam influit. Exstat etiam Bugus Meridionalis, qui circiter CL chiliometra ad orientem fontis Bugi Occidentalis oritur; hic vero ad meridiem decurrit et in Pontum Euxinum se exonerat.</ref> Nonnulla est possibilitas ut nomen fluminis Bug fontem praebeat nomini unius ex duabus sororibus in capite XXX operis DAI, Buga. Ex fontibus medii aevi noti sunt Buzani ut pars Volinianorum, in confinio Poloniae et Ucrainae.<ref>Vjekoslav Klaić, ''De Chroatia Rubra et Russia Rubra'', in periodico ''Hrvatsko Kolo'', Matica Croatica, Zagrabiae 1927, pp. 127–130.</ref> In Croatia, in regione Licensi, medio aevo extabat Buzka (Bužka) provincia sive Buzani; item in Hercegovina Buzko palus ad meridiem campi Livaniensis. Praeter ''Cartographum Bavaricum'', Lendianos memorat etiam imperator Constantinus Porphyrogenitus sub nomine ''Lendzanenoi''. Historicus Polonus [https://en.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_Lewicki Tadeusz Lewicki] existimavit sub nomine Vistulanorum, quod ab appellatione fluminis Vislae (Polonice Wisła, Latine Vistula) derivatur, re vera latere Chroatos Albos. Sententiam suam confirmavit eo argumento quod fontes externi, ut opus regis Anglo‑Saxonici Alfredi, nomina gentium Slavicarum saepe depravare soliti sunt (uti fit in formis Horiti, Horgiti, Horoti pro Chroatis in Polonia austro‑occidentali), neque mirum esse quod gentes Slavicae in fontibus alienis omnino diversis nominibus (exonymis) appellarentur, <ref>Lewicki, Tadeusz (2006) [1951]. "Najstarije spominjanje Višljana u izvorima (Najdawniejsza wzmianka źródłowa o Wiślanach)" [The earliest mention of the Vistulans in sources]. In Nosić, Milan (ed.). Bijeli Hrvati I [White Croats I] (in Croatian). Maveda. pp. 86–99. ISBN 953-7029-04-2.</ref> sicut gens Glomache, quam Germani Daleminzen sive Dalamense apud regem Alfredum vocaverunt. Alter historicus Polonus, [https://en.wikipedia.org/wiki/Henryk_%C5%81owmia%C5%84ski Henryk Łowmiański] , thesis sustentavit utramque gentem, Vistulanos et Lendianos, ad Chroatos Albos pertinuisse.<ref>Łowmiański, Henryk (2004) [1964]. Nosić, Milan (ed.). Hrvatska pradomovina (Chorwacja Nadwiślańska in Początki Polski) [Croatian ancient homeland] (in Croatian). Translated by Kryżan-Stanojević, Barbara. Maveda. p. 30–31, 51, 57–60, 94, 125–126. OCLC 831099194.</ref> Investigatori Ucrainensis [https://en.wikipedia.org/wiki/Leontii_Voitovych Leontii Voitovych] thesis proposuit Vistulanos re vera inter prima plemina Polonica atque Silesiana fuisse, quae per saecula in terras a Chroatis inhabitas irruptionem atque invasionem fecissent; eosque incursione et colonizatione veterem regionem Chroaticam in duas partes divisisse: occidentalem et orientalem.<ref>Voitovych 2011, p. 29.</ref> Partem occidentalem reliquiae Chroatrum in Polonia austro‑occidentali, a gentibus Silesianis circumdatae, constituerent; partem vero orientalem Chroati in hodierna Ucraina occidentali superstites. Hac hypothesi explicaretur quomodo nomen Chroatrum ex amplis regionibus Poloniae meridianae paulatim depulsum atque evanidum sit. [https://en.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_Lehr-Sp%C5%82awi%C5%84ski Tadeusz Lehr‑Spławiński], argumentis Slavistae Slovaci [https://en.wikipedia.org/wiki/Lubor_Niederle Luboris Niederle] innixus, existimavit Vistulanos esse nomen quod fontes Germanici et alii occidentales praecipue adhibebant, cum fontes orientales — ut Porphyrogenitus necnon itinerarii et geographi Arabici — endonymum antiquius Chroati (apud Porphyrogenitum Hrovatoi / Horvatoi) retinerent; atque olim validam confoederationem gentinum Chroaticam in Polonia meridiana post migrationem partis Chroatrum in Balcanos occidentales dissolutam esse.<ref>Lehr-Spławiński, Tadeusz (1951). "Zagadnienie Chorwatów nadwiślańskich" [The problem of Vistula Croats]. Pamiętnik Słowiański (in Polish). 2: 17–32.</ref> Nonnulli fontes, plerumque indolis legendariae, ut traditiones populares in chronicis Bohemicis (Chronicon Dalimil) aliisque servatae, hoc ipsum narrant: Lechus quidam (Polonus) nomine Čech, ex terra Chroatrum cum familia et fratribus profugisse in regionem quam antea Vandali Germani incolebant. Aliae narrationes tradunt maiores Čechae ex aquilone fugisse sub pressione vicinorum Servorum. Tertiae leges memorant impetum gentium Silesianorum, quorum ethnonymum (Silesiani) vulgo et simpliciter ex eo deducitur quod ad meridiem “descenderent” (silaziti = descendere) in sedes hodiernas, atque ita maiores Čechae ad terras hodiernae Bohemiae migrare coegerint. <ref>In lingua Bohemica antiquiori, saeculis XII–XV, reperitur verbum ''sílaziti / sélaziti''; in dialectis Polonicis veteribus, praesertim Silesianis et Minoripolonicis, occurrunt formae ''sylazić / syłazić / zylazić'', quae formae hodierno Croatico ''silaziti'' valde sunt cognatae. Omnes hae voces a vetere Slavica radice ''sъ‑laziti'' oriuntur; cf. Russice ''слазить'' (slazit’), Ucrainice ''злазити'' (zlaziti). Forma Croatica moderna ''silaziti'' omnium est maxime conservativa, cum structuram praslavicam fere intactam servet.</ref> Quartae denique fabulae commemorant ''Cracum'' quendam, tamquam antiquissimum incolam Bohemiae; nomen eius cum toponymo Cracovia coniungitur.<ref>Vondraček, Češke povjestnice - dodiri s Hrvatima, 2004.</ref> Revera, omnibus fontibus hucusque cognitis perspectis, videtur nomen Chroati, Horvati antiquius quoddam stratum ethnonymicum repraesentare, quod fortasse saeculis V et VI dominans erat, dum in posterioribus saeculis identitatem suam sensim amitteret. Causae debilitatis identitatis nomine Chroatico expressae variae esse possunt: a) migratio maiorum coetuum Chroaticorum ad meridiem et occidentem, versus Adriaticum; b) impetus aliarum gentium Slavicarum ab aquilone, ut gentium Silesianorum et aliorum Polonicorum. === Num Chozirozi apud Cartographum Bavaricum re vera Chroati fuerint? === In indice gentium, quem Cartographus Bavaricus exhibet, nomina plerumque depravata occurrunt; inter ea invenitur etiam gens nomine ''Chozirozi'', cui adscribitur: '''''Chozirozi habent civitates CCL''.<ref>[https://la.wikisource.org/wiki/Geographus_Bavarus Geographus Bavarus]</ref> Haud parva est probabilitas ut sub hoc nomine obscuro atque alibi non attestato Chroati ipsi lateant. Si vocabulum ''Chozirozi'' in syllabas dividamus, obtinemus: ''Cho‑zi‑ro‑zi''; si autem syllabam secundam ‑zi‑, quae etiam in fine vocabuli iteratur, removeamus, forma ''Chorozi'' emergit, quae forma nomini ''Choroti'' valde est cognata. Hoc autem nomen ''Choroti'' inter varias formas apud codices operis Alfredi Magni invenitur (una cum ''Choriti, Chorgiti, Chorithi''). == 14. ''Lingones'' in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi Spalatensis (circa 1250) == Ex nomine Lendianorum verisimile est derivari etiam vocabulum Hungaricum pro Polono: Lengyel, unde proficiscitur nomen quod in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi (circa 1250) invenitur: Lingones, in ea parte ubi Thoma scribit de septem vel octo generosa genera ex regionibus Poloniae, ex illis Lingonibus, in Dalmatiam venisse. Notandum est Thomam Archidiaconum Spalatensem saeculi XIII medio verisimiliter linguam Graecam ignorasse neque opus Constantini Porphyrogeniti (saeculi X) ad manum habuisse; quapropter eius relatio de septem vel octo generosis generibus ex Polonia oriundis testimonium est independens, quod confirmat narrationem de quinque fratribus et duabus sororibus in capite XXX operis ''De Administrando Imperio'' Constantini Porphyrogeniti. Differentia autem praecipua est quod Thoma Archidiaconus adventum illorum septem vel octo generum coniungit cum aetate regis Ostrogothorum Totilae, qui in prima parte saeculi VI vixit, cum Porphyrogenitus in capite XXXI adventum Chroatorum in primam partem saeculi VII datet. Notandum praeterea est quod etiam hodie in Polonia meridionali exstant toponyma quae nomen Chroaticum continent, ut ''Chorwatówka, Chorwatowa'', etc.; in Polonia meridionali invenitur etiam flumen ''Tugaj'', cuius nomen memoriam ''sororis Tugae'' ex capite XXX DAI refert. In Polonia vero orientali-meridionali flumen ''Cetynia'' reperitur, quod ad ''Cetinam'' in Croatia refert, dum hydronymum ''San'' ad flumen ''Sana'' alludit. == 15. Chroati in Nestoris Chronica == Opus ''Historia annalium praeteritorum'', sive ''[[Nestoris Chronica]]'', quod exeunte saeculo XI et ineunte XII a monacho Kioviensi Nestore (+1116) lingua Slavica ecclesiastica conscriptum est, unum ex fontibus gravissimis habetur qui clara testimonia praebent de sedibus magnae gentis Chroatorum in regione quae hodie occidentalis Ucraina est. ''[[Nestoris Chronica]]'', sive Annales, fons praecipuus est ad historiam primam gentium Slavicarum orientalium; attamen idem Chronica simul est una ex fontibus historicis in historiographia Croatica maxime neglectis.<ref> Plurimae chronicae et annales in terris Slavicis conservatae saeculo XII ortum habent. Antiquissima est ''Povest’ vremenych let'' sive ''Nestoris chronica'', Nestoro monacho Kioviensi (mortuo ante annos 1116 vel 1119) adscripta, lingua Slavonica ecclesiastica antiqua conscripta, quae in nonnullis posterioribus exemplaribus et recensionibus servata est. Vetustissima chronica Polonica est ''Gesta principum Polonorum'' (1112–1118), Latine scripta et Gallo Anonymo tributa. Alter scriptor Polonicus post Gallum fuit Wincenty Kadłubek, qui suam ''Chronicam'' (1190–1208) composuit. Prima chronica Bohemica Latine conscripta est ''Chronica Boemorum'', a presbytero Cosma Pragensi (1045–1125) redacta. Inter meridionales Slavos antiquissimum opus conservatum est ''Sclavorum Regnum'', Latine scriptum, vulgo ''Ljetopis popa Dukljanina''. A sacerdote catholico ex urbe Baro (hodie in Montenegro) conscriptum est, qui se ipse nomine “Gregorius presbyter Diocleas” profitetur. Opus plerumque ad medium saeculum XII refertur; nonnulli tamen investigatores censent id circa annos 1170–1190 compositum esse atque a tunc temporis archiepiscopo Barensi scriptum, de quo plura documenta supersunt, inter quae epistulae et testamentum, quo dona monasterio ''S. Chrysogoni'' Iadertino legavit. Ex his Eduardus Peričić (in: ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog'', Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1990.) concludit Gregorium archiepiscopum Diocleae et Barensis ortu Iadertinum fuisse, ibique in dicto monasterio vitam finivisse. Historici existimant hoc opus fide dignum esse tantum pro rebus a saeculo X incipientibus; quae vero ad priora saecula pertinent aut ficticia aut semi‑legendaria habentur, sicut celeberrima narratio de magno conventu in campo Duvaniensi sub rege Svetopeleco exeunte saeculo IX secundum ipsius operis chronologiam. Opus praeterea incipit indice mythico regum Gothicorum, qui ab saeculo V regiones Balcanicas occidentales tenuisse dicuntur; quodam autem loco Goti simpliciter in Slavos transformantur. Influentia ''Sclavorum Regni'' magna fuit in chronicis a saeculo XIII usque ad initium saeculi XVII. Videtur hoc opus cognovisse etiam Thomam Archidiaconum Spalatensem (saeculi XIII medii), qui initia praesentiae Slavicae in Dalmatia et Illyrico cum rege Gothorum Totila (saeculi VI prima parte) coniunxit; qui tamen, ut constat, Slavos ex Polonia deducere non potuit, cum in Italia natus, vixerit et mortuus sit. Praestantissimus chronicus Venetiarum saeculi XIV, Andreas Dandolo, opus ''Sclavorum Regnum'' quoque cognovisse videtur, quod ex mentione Chroatiae Albae et Rubrae apparet. Notandum est vocabula “Chroatia Alba” et “Chroatia Rubra” (in ''Sclavorum Regno'' et postea apud alios scriptores occurrentia) ad divisionem territorialem Chroatiae Adriaticae pertinere, non ad veterem “Chroatiam Albam” in regionibus Poloniae. Denique opus ''Sclavorum Regnum'' magnum habuit momentum in opere Mavri Orbinii Ragusini, qui magnum librum historicum ''Il Regno de gli Sclavi'', ideis panslavisticis imbutum, Italice conscripsit et anno 1601 edidit. </ref> Ex historicis Croatis notioribus solus Vjekoslavus Klaić ''Nestoris Chronicam'' diligentius tractavit, quod eius articuli in commentario ''Hrvatsko Kolo'' annis 1927 editis testantur. Ex recentioribus historicis Croatis Neven Budak ''Nestoris Chronicam'' tantum obiter memorat in uno ex libris suis recentioribus. Denique, ''[[Nestoris Chronica]]'' necdum in linguam Croaticam conversa est, nec exstat editio critica huius fontis historici. In hoc opere exponitur historia rerum gestarum in regionibus quas gentes Slavicae orientales incolebant: a sinu Finnico, lacu Ilmen et Novogardia ad septentrionem, per vallem fluminis Dnepr usque ad Pontum Euxinum. Pars historica Chronicae eventus a saeculo IX deinceps persequitur in regione ubi vasta civitas Slavica sub ducibus dynastiae Rurik, origine Scandinavis, formari coepit. Haec civitas centrum suum principale habebat in urbe Kiovia ad Dneprum, venam quasi vitalem illius partis Europae, atque in historiographia nota facta est nomine Russia Kioviensis. Nestor enumerat gentes Slavicas quae in illis amplissimis regionibus habitabant. Inter octo gentes quae territorium Ucrainae hodiernae incolebant, etiam Chroatos memorat. Chroati in regione Ucrainae tribus vicibus in opere Nestoris commemorantur: in parte generali capitis IX, ubi dicit… ''[...] vivebant igitur concordes '''et Polani et Severi et Radimici et Vjatici et Chorvati.''' (2) Dulebi vero habitabant secundum Bugum, ubi nunc Volinienses habitant; Uglici et Tiverci secundum Danastrim habitantes Danubium adtingebant; bis enim memoratur, ad bella pertinens: in capite XXI de expeditione ducis Kioviensis Olegi in Graecos et Constantinopolim annorum 904–907, ita scriptum est: ''(2) Anno 6415. Igore Kioviae relicto, Oleg magna cum multitudine Varaegorum, Tiudorum, Crivitioruin, Merorum, Polanorum, Severorum, Drevlanorum, '''Radimitiorum, Chorvatorum, Duliborum, Tivertiorum''', de quibus supra mentio est facta quique omnes Scythia magna appellantur, in Graecos profectus est, hos omnes Oleg partim in equis, partim in navibus, quarum duo millia erant, secum duxit; ubi Constantinopolim advectus est, Graeci fretum urbemque clauserunt. In capite XLV de bellis ducis Kioviensis Vladimiri scriptum est: ''Anno 6501. '''Vladimir contra Chorvatos''' profectus est; cum e '''bello Chorvatico''' reversus esset, Pecenegi ex altera Sulae ripa venerunt. De his rebus historicus Vjekoslavus Klaić scripsit: ''Haec tria loca in annalibus Nestoris aperte testantur iam multo ante annum 862, deinde per totum saeculum decimum, gentem quandam Slavonicam Chroatorum vixisse; eamque gentem saeculo X magis minusve sub potestate principum Russicorum Kioviensium fuisse, donec sanctus Vladimirus anno 993 bellum Chroaticum in eos movit. Nestor Chroatos plerumque ante Dulebos (Volinianos), post Radimicos memorat; unde colligitur eos habitasse in vicinia Duleborum sive Volinianorum, id est in parte occidentali hodiernae Ucrainae circa fontes fluminis Bug et superiorem cursum Dniestri, in regione urbium Leopolis, Rohatyn, Halicia et Ternopolia. <center> [[File:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|frame|600px|alt=Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX|''Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX.'']] </center> Tabula tribuum Slavicorum orientalium saeculorum VIII–IX. == 16. Archaeologica investigationes in Ucraina occidentali == Opera archaeologorum Ucrainensium ab annis 1960 incohata, atque praesertim per decennia recentiora, in regione superioris Podnestrovia, id est ad ripas Tyratis (circa Dniestrum), reliquias complurium habitationum et castellorum detexerunt, quae ad periodum a saeculo VI usque ad saeculum X pertinent. Effossa archaeologica in Ucraina occidentali annis 1981–1995 facta loca urbium primorum medii aevi in regione trans‑Carpathiae et Podolia occidentali patefecerunt, quae ad saecula IX–XI sunt relata. Agitur de oppidis munitis variarum dimensionum: 65% eorum superficiem circiter 0,2 hectariorum habebant; 20% circiter 2 hectaria; et circiter 15% superficiem plus quam 2 hectaria. In regione Prikarpatiae et Podolia occidentali plus quam XXXV urbes repertae sunt, quarum maiores in locis hodie notis ut Plisnesk, Stilsko, Terebovlia, Halicius, Revno, Leopolis, Lukovišče, Rokitne, atque in regione Roztočia sitae erant. Ex his urbibus tantum XII usque ad saeculum XIV supervixerunt.<ref>Cf. Korčinskij, Orest: Bijeli Hrvati i problem formiranja države u Prikarpatju, in: Bijeli Hrvati I, Rijeka 2006 (Latine: De Chroatis Albis et quaestione formationis civitatis in Prikarpatia).</ref> UNESCO in opere tutelae hereditatis culturalis atque historicae ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' memorat inventa duorum magnorum “oppidorum”, quorum reliquiae repertae sunt apud vicos hodiernos Pidhoroddya (Latine: Subcastellum) ) et Lykovyšče prope urbem hodiernam Rohatyn, quae ad periodum inter saecula VI–VIII sunt relata, atque cum Chroatis coniunguntur.<ref>Warsaw-Kiew 2011 https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1424.pdf</ref> Chroatis tribuuntur duo “goroda” (Ucrainice horody) insolitarum dimensionum, in quibus decem milia hominum habitare potuerunt: Plisnesk, amplitudine circiter 450 hectariorum, cum arce et centro cultus pagani, omnibus circumdatum septem lineis defensionis longis et complexis necnon pluribus minoribus vicis in vicinia; inventi sunt etiam plus quam CXLII tumuli (kurgani) qui utrumque genus sepulturae continent: et cremationes et inhumationes. Locus Plisnesk situs est prope vicum Pidhirtsi, atque ab anno 2015 ut “Reservatum historicum et culturalis” (Ancient Plisnesk) conservatur.<ref>https://www.exarc.org/oam/ancient-plisnesk</ref> Locus Stilsko<ref>https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=60576</ref>, amplitudine 250 hectariorum, cum arce 15 hectariorum, lineis defensionis decem chiliometrorum longitudinis, situs est ad flumen Kolodnica, tributarium Tyratis (Dniestri). Ibi reperti sunt rari exempla architecturae religiosa Slavicae prae‑christianae; quidam coniungunt inventum sacellum cum deo fortasse nomine Hors, qui in quibusdam scriptis mediaevalibus memoratur. Usque ad annum 2008 in regione Stilsko repertae sunt reliquiae et vestigia plus quam L vicorum aperti generis (sine munitionibus), qui ad periodum inter saecula VIII–X referuntur; item inventi sunt circa CC tumuli (kurgani). Archaeologi et historici ex his inventis existimant in ea parte Ucrainae ortum esse seriem urbium‑civitatum, similium polis antiquae Graeciae aliisque locis, unde de Chroatis in illa regione loquuntur tamquam de proto‑natione polycentrica, quae in unam maiorem rem publicam non coaluit. Praeterea ad constitutionem cuiusdam unitariae civitatis Chroaticae in Podnestrovia perveniri non potuit, quod multi loci cinere operti inventi sunt cum manifestis vestigiis magni incendii, quod ad finem saeculi X refertur atque coniungitur cum eventu apud Nestoris chronicon memorato ut “expeditio Chroatica” ducis Volodimeri anno 993. Eodem tempore, exeunte saeculo X et ineunte XI, Stilsko et Plisnesk desinere coeperunt exsistere. Attamen meminisse oportet hoc tempus esse frequentium bellorum: post mortem ducis Volodimeri (1015) illam regionem Boleslaus Chrobry (992 - 1025), dux Poloniae, invasit atque adiunxit. <ref>Boleslaus Chrobry ab anno 992 usque ad 1025 Poloniae dux fuit, atque anno 1025 coronatus est rex Poloniae, sed eodem anno obiit.</ref> Post hanc autem destructionis aetatem, per saeculum XI in nonnullis locis iterum apparuerunt habitationes quae paulatim creverunt in centra regionalia, sicut iam memoratum Halicium (Galicium), ex quo postea, aetate Austro‑Hungarica, totus ille tractus nomen Galicia accepit. == 17. Chroati in Ucraina (Russia Kioviensi) et Albichroati in Polonia meridiana — duae gentes separatae atque distinctae? == Hic concludi potest atque ex fontibus scriptis (Chronicon Nestoris exeunte saeculo XI et ineunte XII compositum) itemque ex archaeologicis testimoniis praebere de exsistentia gentis nomine Chroatorum in Ucraina per medium aevum antiquum, verisimiliter iam a saeculo VI usque ad eorum inclusionem in Ducatum Russiae Kioviensis saeculo X. Confirmationem additicam praebet relatio statistica de incolis Russiae imperialis anno 1861 confecta, in qua legitur in regione Volhinia 17 228 homines se ad gentem Horvatorum pertinere professos esse.<ref>Gluhak 1990. pag. 145; Incertum est utrum hic numerus ad solos viros pertineat an etiam feminas et pueros includat.</ref> Documentum quod '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' anno 1086 confectum est pars est operis Chronica Boemorum (lib.II, capit.XXXVII), a presbytero et historico '''Cosma Pragensi''' exeunte saeculo XI et ineunte XII conscripti. In hoc privilegio refertur de '''fundatione episcopatus Pragensis anno 973 facta''' atque describuntur fines eiusdem ex tempore fundationis, enumeratis omnibus regionibus limitaneis ac gentibus in finibus Episcopatus Pragensis habitantibus. A parte occidentali incipiens, ad septentrionem procedit, deinde ad orientem, ubi affirmatur episcopatum complecti totam regionem ac provinciam circa urbem Cracoviam, atque protendi ad flumina Bug et Stir ad orientem; postea ad meridiem versus Hungaros declinare, ad vertices montium Tatra pervenire, inde Moraviam includere, ac demum ad meridiem cum Bavaria confinia habere (hodierna Austria Inferior, quae illo tempore pars Bavariae erat). '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' documentum est quod, independenter a opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeniti, '''confirmat exsistentiam duarum coetuum Chroatorum (Chruuati et altera Chrowati) ad septentrionem Bohemiae in altera parte saeculi X.''' Chroati in “''Privilegio Episcopatus Pragensis''” memorantur post Psouanos, gentem in septentrionali parte Bohemiae, et in consortio gentium Silesiacarum: Slasanorum (Silesianorum), Boboranorum — gentis circa flumen Bobor (''Bóbr'') in Polonia meridionali-occidentali, Trebowanorum; item commemorantur Milciani, una ex gentibus ''Serborum Lusaticorum'', in hodierna Germania orientali ad triplicem finium contactum Germaniae, Poloniae et Bohemiae. Locus Chroatorum, quos ''Privilegium Episcopatus Pragensis'' memorat describens fines episcopatus ex anno 973, magna ex parte '''congruit cum descriptione Porphyrogeneti''' (circa annum 950) de situ Chroatiae Albae in capitulis XXX, XXXI et XXXII: '''iuxta terram Boiki (Bohemiam), ubi vicini sunt Albii sive non baptizati Serbi, atque ubi fines attingunt Franciam (Germaniam).''' ''Privilegium'' duas Chroatorum gentes (Chruuati/Ghrwati et altera Chrowati) memorat inter Psovanos et Slasanos positis, quod implicare videtur has duas Chroatorum partes sibi invicem proximas fuisse. Verumtamen id, quod simul commemorantur, fortasse ex ratione mnemotechnica conscriptionis ortum habuit: cum de coetibus eiusdem nominis ageretur, scriptor eos coniunxit, quia ita facilius meminisse poterat. Haud improbabile est inter utramque gentem Chroatorum alia quoque tribus interposita fuisse. Ita aperitur facultas ut hi “altera Chrowati” orientem versus collocentur, in Polonia meridionali circa superiorem Vistulam et Cracoviam, vel in regione meridionali Poloniae prope triplicem finium contactum Poloniae, Slovaciae et Bohemiae. Talis collocatio huius secundae partis Chroatorum in Polonia meridionali congrueret cum iis quae Porphyrogenitus refert, ubi in capite XXX dicit Albichroatos cum Hungaris amicitia et compaternitate coniunctos esse, atque in capite XXXI eos a Francis, Hungaris et Pecenegis depraedari. Constat nomades et equestris gentes, quales Hungari et Pecenegi, celeribus ac repentinis incursibus etiam loca satis remota petivisse: meminisse licet ingentes Hungarorum irruptiones in Italiam septentrionalem, ubi exercitum imperiale deleverunt, item in Germaniam (proelium apud Augustam Vindelicorum anno 955) atque usque in Franciam et Burgundiam. Similem equestris impetus rationem, cum direptione et vastatione coniunctam, eo tempore Pecenegi adhibebant. Haud dubium est Pecenegos in quibusdam excursionibus Poloniam meridionalem circa Cracoviam attingere potuisse; attamen primi, qui eis obviam fierent, fuissent Chroati in Ucraina occidentali circa superiorem Dniestrum. Si Bagibareia in capite XXX De administrando imperio pro Bavaria accipitur (ubi dicitur Albichroatos ultra Bagibareiam habitare), atque si consideretur quod medio saeculo X tota Austria necnon Slovenia sub potestate Bavariae politica erat, tum ex prospectu physico e civitatibus Dalmatiae — verbi gratia ex Iadera — ubi informator Porphyrogeneti de Chroatis habitare potuerit, Chroatia Alba re vera ultra Bavariam sita videbatur. Ex prospectu autem et situ spectantis Constantinopoli, Chroatia Alba ultra Hungariam posita erat, ut in capite XXXI de Chroatis scribitur, praesertim cum meminerimus Slovaciam hodiernam eo tempore sub ditione Hungarorum fuisse, et fines inter Poloniam meridionalem et Slovaciam montium Tatra iuga constituere. Omnia quae Porphyrogenitus tradit, una cum testimoniis ''Privilegii Pragensis'', eo ducunt ut Albichroati memorati in amplis regionibus Poloniae meridianae atque meridiano-occidentalis habitasse videantur. Item indicia ostendunt non de uno coetu Chroatorum monolithico agi, sed de pluribus coetibus inter se distinctis. In documentis publicis gubernii Civitatum Foederatarum, ''United States Congress Joint Immigration Commission'' anno 1911 editis, legitur de milibus immigrantium Polonicorum ibidem natorum circa Cracoviam identitatem ethnicam saepius declarare nomine Bielochrovat (“White Croats”). '''Existimamus vocabulum “Albichroati” proprie ad eos Chroatos pertinere qui in Polonia meridionali habitabant, occidentalius collocati quam Chroati Ucrainae. In regionibus ad meridiem Cracoviae situs est numerus hydronymorum et toponymorum vocabulum “albus” continens: flumen ''Biała'', urbs ''Bielsko‑Biała'', aliaque. Accedit quoque sententia de coloribus, qui in quibusdam culturis ad designationem partium mundi adhibentur: albus in culturis nomadum Eurasiae cum parte occidentali coniungitur, niger cum septentrione, ruber cum meridie, caeruleus vel viridis cum oriente. Haec ratio apud gentes Turcicas observata est, sed etiam in scriptis Sinensibus: oriens = viridis vel caerulea (arbor, ver), septentrio = niger (aqua, hiems), occidens = albus (metallum, autumnus), meridies = ruber (ignis et sol). Neque in mundo Slavico praetermittendum est exemplum nominis ''Belarus'', quod ad litteram significat ''Albarussia'', id est ''Russiam Albam'', quod quoque confirmat rectitudinem sententiae de designatione partium mundi per colores. Praeterea in lingua Polonica hodierna pro parte mundi “septentrione” non adhibetur vocabulum commune Slavicum (sever / sjever), sed “północ”, quod ad litteram “media nox” significat, id est cum tenebris et obscuritate, nigra colore, coniungitur. Item verbum pro meridie in lingua Polonica est “południe”, ad litteram “media dies”, quod calorem, lucem atque denique colorem rubrum suggerit. In his exemplis — praesertim ''Bjelohrvati'' sive ''Albichroatorum'' et hodiernae ''Belarus'' sive ''Albarussiae'' — adiectivum “albus” ut signum spatiale‑semanticum orientationis intra orbem Slavicum fungitur, "occidentem" designans. Quamvis Nestor in sua chronica ''Povest’ vremenyh let'' Chroatos in finibus hodiernae Ucrainae clare memoret, eos tamen epithetis “albos” non designat. Attamen uno in loco vocabulum Albichroati adhibet, sed tum eos una cum Serbis et Chorutanis (Karantanis) in eodem coetu recenset: “''Post multos vero annos consederunt Slaveni circa Danubium, ubi nunc est terra Hungarorum et Bulgarorum. Ex his Slavenis diffusi sunt per terras […]. Hi sunt ipsi Slaveni: Chroati albi, Serbi et Chorutani.''” Manifestum est agi de coetibus extra spatium historicum ''Russiae Kioviensis'' sitis, id est ad occidentem eius locatis. Haec distinctio confirmat Chroatos ad Dniestrum, ab Haliciensi regione usque in Podoliam, ut entitatem Slavicam localem perceptos esse, cum nomen ''Albichroati'' ad eas partes spectaret quae occidentalius positae erant — in Polonia meridiana et meridiano‑occidentali: ''Chruuati et altera Chrowati'' ex ''Privilegio Pragensi'', quod Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' (Lib. II, Cap. XXXVII) tradit. Iam antea, in capite de Bohemia, commemoravimus historicos Bohemos recentiores existimare Chroatos in ''Privilegio Pragensi'' memoratos verisimiliter in finibus Silesiae historicae, in Polonia meridiano‑occidentali, habitasse.<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> == 18. Adiectum: Avaricum Khaganatum et adventus Chroatorum == '''''Contextus chronologicus et historicus de prima sedimentatione Chroatorum in Dalmatia'' Circa annum 567 nova unda Asiatica in regiones Pannonicas irrupit: Avari. <ref>Menander Protector, Excerpta de legationibus.</ref> Eorum ruina et interitus gradatim facta sunt. Bella Francica sub Carolo Magno annis 791–796 potestatem Avarorum deleverunt, ut in Annalibus Regni Francorum atque in epistulis Caroli Magni describitur.<ref>Annales Regni Francorum, a. 791–796.</ref> Ex his fontibus discimus '''ducem Woinomirum Sclavum''' cum suis primum ad principalia Avarorum “anulos” pervenisse. Ille praecipua munimenta Avarica occupavit. Ex documentis Francicis intellegitur hoc factum esse antequam exercitus Francicus maior spatium inter Danubium et Tissam attingeret. Francis nuntium audientibus, iter suum acceleraverunt, metuentes ne Woinomirus, quamvis socius et vassallus Francorum, aurum argentumque ex anulis Avaricis direptis sibi occultaret. Post cladem militarem, Avari superstites fidem suam Carolo Magno dederunt, et iteratis legationibus petebant ut Franci eis novas possessiones in occidente concederent. Causa erat quod, post deletionem potentiae militaris, gentes Slavicae circumvicinae eos invadere coeperant atque exstinguere cupiebant. Qui heri domini fuerant, hodie odium subire coeperunt. Quaestio Avarici Khaganatus cum nonnullis quaestionibus fundamentalibus historiae Chroaticae arcte coniungitur. Secundum opus ''De administrando imperio'', circa annum 950 a Constantino Porphyrogenneto conscriptum, societas Chroatorum in provinciam Dalmatiae pervenit tempore Heraclii imperatoris (610–641). Haec est sola notitia explicita in fontibus historicis de tempore migrationis Chroatorum in regiones Dinaricas et Adriaticas. Porphyrogennetos scribit Heraclium Chroatos invitasse ut in Dalmatia advenirent, Avaros expellerent, atque ita civitatibus maritimis et insulis Adriaticis, quae adhuc Romanis habitabantur, auxilium ferrent. Chroatos contra Avaros aliquamdiu pugnasse in Dalmatia (provincia Romana multo amplior quam Dalmatia hodierna, partes magnas Bosniae et Hercegovinae complectens), et tandem vicisse: quosdam Avaros occidisse, alios potestatem Chroaticam agnovisse. Memorandum est narrationem Porphyrogenneti de adventu Chroatorum congruere cum aliis eventibus eiusdem aetatis, etiam ad Khaganatum Avaricum pertinentibus. In regionibus ad occidentem Avarorum, circa annum 622, gentes Slavicae sub ductu Samonis seriem felicium expeditionum contra Avaros inceperunt.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 48–50.</ref> Eodem tempore societas Slavica Samonis quotannis incursiones in terras Francorum faciebat, Thuringiam et Saxoniam depraedans. In proelio ''Vogastisburgensi'', Slavi sub Samone totum exercitum regium Francorum deleverunt, ex variis regionibus Francicis congregatum: ex Alemannia, Suevia, Saxonia et Francia propria.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 68.</ref> Anno 626, Avari ad orientem conversi sunt et magnum impetum in Constantinopolim facere conati sunt, Slavicis vassallis et Persis cooperantibus. Conatus urbem imperialem occupandi in cladem desiit.<ref>Chronicon Paschale, a. 626.</ref> Paulo post Baianus khaganus mortuus est, et potestas Avarorum post annum 630 diminuta est.<ref>Theophylactus Simocatta, Historiae.</ref> Hoc ipso tempore Porphyrogennetos adventum Chroatorum in Dalmatia ex septentrione collocat, tempore Heraclii (610–641).<ref>Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, c. 31.</ref> Itaque in eodem ambitu chronologico invenimus: * cladem Avaro‑Slavico‑Persicam apud Constantinopolim (626), * ortum regni Slavici Samonis in occidente et clades Avaricas in Moravia, Bohemia et regionibus vicinis, * defectionem Serborum sub Dervano ad societatem Samonis, * mortem Baiani khagani, * adventum Chroatorum in Dalmatia (in capitulis XXX et XXXI DAI descriptum, quae duas relationes praebent, sed conveniunt in eo quod Croati adversus Avaros venerunt). Annis 1970, alii historici Croatici (Lujo Margetić, Nada Klaić) theoriam alternativam proposuerunt de tempore quo Chroati in Dalmatia apparuerunt. Secundum eorum opinionem, Chroati qui ethnonymon '''Hrvati''' attulerunt non prima parte saeculi VII (ut in ''DAI'' cap. XXXI), sed in extremo saeculo VIII, bellis Franco‑Avaricis gerentibus, socii et vassalli Francorum, venerunt. Hoc sensu dux Woinomirus, in documentis Francicis memoratus ut victor principalis Avarici “anuli”, unus ex ducibus Croatorum fuisse putatur. Historici Austriaci Karlus Kronstein<ref>Karlus Kronstein, Die Slawen und die Awaren, Vindobonae, 1936.</ref> et Walterus Pohl<ref>Walterus Pohl, Die Awaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822, Vindobonae, 1988 (editio altera 1996).</ref> putaverunt Chroatos fuisse nomen ordinis militaris limitanei intra Avaricum Khaganatum, qui fines khaganatus custodiebat. Constat Chroatos apparere “prope” fines Avarici imperii (Ucraina occidentalis, Polonia meridionalis, Carantania in Austria meridionali, Dalmatia), sed extra lineas interiores eiusdem imperii. Lingüista Alemko Gluhak in libro suo ''Porijeklo imena Hrvat'' (''De origine nominis Chroati'') affirmavit illud gentium nomen (ex septem, secundum fabulam origo gentis in DAI, cap. 30) quod Chroati vocabatur, consedisse in regione a monte Velebitio meridiano, a flumine Zrmania usque ad flumen Cetinam, deinde ad Campum Duvani (antiquum Delminium, sedes veterum Delmatarum).<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, 1990, pp. 222–223.</ref> Hoc spatium, universim spectatum, complectitur partes hodiernae Dalmatiae septentrionalis et mediae atque Hercegovinae occidentalis. Constat prima centra regni Chroatici mediaevalis sita fuisse in regione ab urbe Nona (Croatice: Nin), prope Iadram (Croatice: Zadar), ad litus maris, usque ad Cninam in interioribus, tum ad Clissam (Croatice: Klis) et Solinum (antiqua Salona) haud longe ab Spalato. Regio est saxosa, ubi catenae montium parallelae secundum litus Adriaticum se extendunt, et inter hos montium scopulos parvae valles fertiles iacent. Maxima area terrae arabilis sunt Ravni Kotari, post Nonae (Nin) et Iadri (Zadar) fines, in interioribus regionibus. <center> [[File:Eastern Adriatic 1089.svg|700px|alt=Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089|Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089]] </center> Unum e primis sedibus civitatis Chroatorum ad litus maris Hadriatici fuit oppidum Nin (antiqua Aenona, mediaevalis Nona), XVII chiliometris ad septentrionem et occidentem ab Iadera situm. Primum fuit habitatio gentis Liburnorum, atque ab saeculo I municipii Romani dignitatem obtinuit. Medio saeculo IX ibi condita est episcopatus Nonensis (863/867), in quo tunc sedebat »episcopus Chroatorum«, cui iurisdictio super totam civitatem Chroatorum tributa est. Episcopatus anno 928 abolitus est, anno 1075 restitutus, denique anno 1828 omnino sublatus. Omnes monumenti epigraphici, qui hucusque in territorio Chroatiae ad saeculum IX pertinentes reperti sunt, Latine scripti sunt. '''Lingua Latina fuit sermo officialis (cancellariae et liturgiae) civitatis Chroatorum usque ad annum 1847, cum Senatus Chroaticus decreto suo sermonem Chroaticum in usum publicum introduxit.''' == 19. Adiectum: Etymologia ethnonymi Chroatus (''Hrvat'') == Plurimi linguistae, qui per ultimum saeculum quaestionem originis nominis ''Chroatus'' sive ''Croatus'' , Croatice:''Hrvat'' (plur. ''Hrvati'') tractaverunt, consentiunt hoc nomen non esse Slavicae originis. In eodem tempore maxima auctoritas in circulis linguisticis tributa est sententiae qua radices nominis ''Hrvat'' in circulo Indo‑Iranico subfamiliae Indoeuropaeae quaerendae sunt. Id praecipue factum est ob inventum duarum tabularum lapidearum repertarum medio saeculo XIX in excavationibus reliquiarum urbis Graeco‑Sarmaticae '''Tanais''', ad ostium fluminis Don (antiqui: Tanais) in Mare Azoviense (antiquum: Maeotis Palus) sitae,<ref>Tabulas inscriptionibus Graecis inscriptas detexit philologus classicus et historicus Russicus Pavel Mihajlovič Leontjev anno 1853.</ref>quibus nomen ''Hrvat'' ab initio saeculi XX saepius cum ramo Iranico linguarum Indo‑Iranicarum coniungi coepit. [[File:Ancient Greek Colonies of N Black Sea.png|center|800px]] ===19.1 Tabulae Tanaiticae === Agitur de duabus tabulis marmoreis inscriptiones Graecas longiores continentes, quae secundum indicia intra ipsum textum circa annum CC (200) p. Chr. n. sunt positae. Tabulae nomina regis urbis Tanais et civium publicas functiones gerentium enumerant. Notandum est has inscriptiones publicas esse, non sepulcrales.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Dimidia pars nominum Graeca est, altera vero pars ad linguas Iranicas pertinet, ut nomina ''Farnarak, Ardarak, Meuak, Nauak, Niblobor, Sandarz'', etc. Inter haec nomina investigatores moverunt nomina propria '''''Horoathos''''' et '''''Horouathos''''' (Χορούαθ[ος], Χορόαθος), quae cum ethnonymo moderno ''Hrvati'' comparata sunt. Primus relationem inter nomina ''Horouathos'' et ''Horoathos'' et ethnonymum ''Chroatus'' (Croatice:''Hrvat'', in lingua Russica forma:Хорват: Horvát) proposuit linguista Russicus '''Alexander L. Pogodin''' anno MCMII (1902). Huius coniunctionis fautores fuerunt multi historici et linguistae Europaei, inter quos František Dvornik, Max Vasmer, Oleg N. Trubačev. ===TABULA TANAITICA A=== '''Tabula A''' maior est et antiquior inscriptio, ad annos 175–211 p. Chr. n. referenda, quae ad tempus pertinet quo Tiberius Iulius Sauromates II (175–211) regnum Bosporanum rexit. Tabula marmorea, 0.92 m × 0.73 m × 0.09 m metiens, verisimile est graviter laesa fuisse etiam ante excavationem. Triginta duo versus ex triginta fragmentis servati sunt. In inscriptione publica memorantur rex, synodus sive coetus devotionalis, praefectura eiusdem coetus, atque sodales ordinarii, numero paulo infra quadraginta. Versus quartus finitur mentione patris synodi, Horoúathi (Χορούαθος), qui versu quinto nominatim iterum occurrit; inter alios etiam vir ignotus, qui dicitur filius Horoáthi (Χοροάθου), commemoratur. Inscriptio fine clauditur data, ex qua servata est tantum appellatio mensis Graeco‑Macedonici, qui Iulio aut Augusto respondet. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae A<ref>CIRB 1277, cf. IosPE II 445; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 173–211 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/184019</ref> == <poem> 1    Θεῷ Ὑψί̣σ̣τῳ.                    ἀγαθῆι τύχηι. βασιλεύοντος βασιλέως ∙ Τιβ(ερίου) ∙ Ἰουλ(ίου) ∙ Σαυρομάτου φιλοκαίσαρ[ος κα]ὶ φιλο[ρ]ωμαίου, εὐσεβοῦς, ἡ σύνοδος ἡ περὶ ∙ ἱ[ερέα Ἰού]λ̣ιον̣ Ῥ̣αλ̣χάδου καὶ πατέρα σ[υ]νόδου 5 '''Χορούαθ̣'''[ον — —]ο[— —] καὶ συναγωγὸν Ἀρδά[ρα]κον [Σ]υ̣νεγδήμ̣[ου καὶ φιλ]ά̣γ[αθ]ον Δίαι[ο]ν̣ Κ̣ε̣ρ̣δ̣ω̣ν̣άκο̣υ̣? καὶ [π]αραφιλάγαθο̣[ν — — —]ιον Φοργαβάκ̣[ου] καὶ [νεα]ν̣ισ- [κ]ά̣ρχην Δημήτ̣[ριον Ἀπο]λ̣λωνίου καὶ γυμ[ν]ασιά[ρχην] Βα- [σι]λείδ̣ην Θεον̣[είκ]ο[υ καὶ Ἄ]τ̣τα̣ν Ἡρακλείδου φίλο̣[ν]? τ̣ῆ̣ς 10 [συ]ν̣όδου [καὶ] οἱ λο̣[ιπο]ὶ [θια]σῖτ̣αι· Ἀρδά̣ρα̣κος Ζια̣- [— —]ου, Δη[μήτ]ριος [— — —]ου, Λείμανος Φίδ̣α̣, [Μί]δαχ̣ο̣ς? [— — —]άνου, Ἀ[σκ]ληπιάδης  Οὐαλε̣[ρ]ί̣ου, [․․]γ?όδαν[ο]ς [Δημητ?]ρίου, [Μ]ενέστρατος Λυκίσ[κο]υ [— — —]ικάχο[υ], Διό̣φαντ[ος] Δείου, Πόπλ[ιο]ς 15 [— — — —]δα, Ἡρακλείδ[ης] Ἐπιγόνου, Ἰα̣ρ̣δο- [— — — — Δ]η̣μητρίου, Ἀ[φ]ροδείσιος  Χρυσέ- [ρωτος, Φαλ]δά[ρα]νος Ἀπολλωνίου, Φίλιπ- [πος — — — —]ν̣ο[υ], Καλοῦς Ἀθηνίου, Κόφαρνος [— — — — — — — — — Τ]ρ̣ύφων Ἀνδρομ[έν]ους, 20 ο̣[— — — — — —] '''Χοροάθου''', Θεότειμος  Ψυχα- ρίων̣[ος, — —]δίβαλος Φαρ[νάκου], Ε̣ὔιος Ῥό- δων[ος, Ἡρα]κλείδης Ἄττ̣[α, — — — — Ἀρισ]- τοδ[ήμου, Σ]ύ̣μ̣μ̣αχος Σα[— — — — — — — —] κος [— — — — — — — — — — — — — — — —] 25 φιλο[— — — — — — — — — — — — — — — —] ορανσ̣[— — — Ζωρθῖ?]ν̣ος  Βε[λλικοῦ? — — —] Ῥ̣α̣δάμ̣[ειστος? — —] Φαδινά[μου — — — — —] Μύ̣ρ̣[ων? — — — — —] Μαστοῦ̣ [— — — — —] πο[— — — — — — — —]ος Ἀρδα[ράκου? — — —] 30 Φιδ[α— — — — — — —]νος̣ Χαρί[των — — — Ἀ]- ράθι[— — — — — — — — — — — — — — — — —]                                     vacat 32  ἐν τ[ῶι — — ἔτει καὶ μη]νὶ Λῴ̣[ωι — — — — —] </poem> ===TABULA TANAITICA B=== Tabula B minor est inscriptio, mensuris 1,053 m × 0,71 m × 0,08 m, ad annum CC p. Chr. n. relata (517 secundum computationem temporis Bosporanam). Haec inscriptio recentior est, quod apparet ex mentione Tiberii Iulii Rhescuporis III, filii Sauromatis II. Minus detrimenti accepit: in quattuor partes fracta est et satis bene legi potest. In ea incisæ sunt viginti lineæ litteris Graecis capitalibus monumentalibus. In lineis VI, VII, VIII et IX commemorantur, una cum nominibus patrum, quattuor principes civitatis Tanaeitis eo tempore quo hoc monumentum erectum est (Hofarno, Babos, Niblobor, Horoathos). Monumentum positum est ob renovationem fori centralis urbis Tanaeitis. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae B<ref>CIRB 1245; cf. IosPE II 430; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 220 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/183985 .</ref> == <poem> 1  ἀγαθῆι  τύχηι. ἐπὶ βασιλεῖ Ῥησκουπόριδι, υἱῷ μεγάλου βασιλέως Σαυρομάτου, κα̣[ὶ] Ζήνων Φάννεως πρεσβευτῇ βα- 5 σιλέως Ῥησκουπόριδος #⁵⁶ καὶ Χο- φάρνου Σα̣νδαρζίου #⁵⁶ Βάβος Βαιο- ράσπου #⁵⁶ Νιβλόβωρος Δοσυμοξάρ- θου #⁵⁶ '''Χορόαθος''' Σανδαρζίου ἄρχον- τες Ταναειτῶν #⁵⁶ Χόφραζμος Φοργα- 10 βά̣κου, Βασιλείδης Θεονείκου ἑλ- ληνάρχης ἐξαρτίσας τὴν ἀγορὰν̣ ἐκ τῶν ἰδίων ἀναλωμάτων ἀπεκα- τέστησ̣α̣ τῇ πόλει καὶ τοῖς ἐμπό- ρ̣ο̣ι̣ς̣ δ̣ιὰ ἐπιμελητῶν Ζήνωνα Φά[ν]- 15 [ν]ε̣ως #⁵⁶ Φαρνόξαρθος Ταυρέου, Φαλδάρανος Ἀπολλωνίου καὶ [ἀρ]χιτεκτόνων Διοφάντου Νε- οπόλου κα[ὶ] Αὐρηλίου Ἀντωνε[ί]- νου, Ναύακος Μευάκου. 20    ἐν τῷ ζ̣ιφʹ. </poem> [[File:Horovathos.jpg|thumb|center|800px|Nomen Χοροάθος in Tabula Tanaitica B]] === De tabulis Tanaiticis: historia receptionis et aestimatio hodierna === Per magnam partem saeculi XX, cum Chroatia pars Iugoslaviae esset, historici Chroatici tabulas Tanaiticas aut tacebant aut exemplum negativum proponebant, dicentes similitudinem onomasticam casu fortuito ortam esse, non argumentum ad originem gentis deducendam.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Hodie tabulae Tanaiticae in studiis linguisticis cautissime tantum ut possibile '''testimonium ad etymologiam ethnonymi''' illustrandam accipiuntur, nullo modo autem ut argumentum ad originem biologicam (geneticam) gentis Chroaticae ex Sarmatis Iranophonis deducendam.<ref>Heršak, Emil; Nikšić, Boris (2007), [Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje), Migration and Ethnic Themes 23 (3).]</ref> Necesse est distinguere inter originem nominis ''Hrvat'' et originem ipsius populi Chroatici, cum omnis gens per processus ethnogeneticos complures et saeculares formetur, in quibus elementa genetica, linguistica et civilizatoria inter se miscentur. === 19.2 Contextus historicus translationis nominis Sarmatici ''Horvata'' in Slavicas communitates inter Borysthenem et Tyrum === Chroati lingua sua indubitanter ad gentes Slavicas pertinent, et plerumque maior pars minoritatem linguistice absorbet. Nota sunt exempla Bulgarorum Turcicorum in Bulgaria, Francorum Germanicorum in Gallia, qui nomen suum maiori populo reliquerunt, sed linguam eius paulatim acceperunt; item Normanni Scandinavi in Gallia septentrionali, qui intra unum saeculum linguam Francogallicam receperunt eamque postea in Britanniam Anglosaxonicam transtulerunt. His analogiis congruit opinio secundum quam quaedam cohors Sarmatica nomine ''Horvata'' vel ''Horoata'' ex regionibus circa Maeotidem Paludem et flumen Don (antiqui: Tanais) '''ad occidentem migravit, fortasse sub impetu Hunnorum''', una cum multis coetibus Sarmaticis, inter quos Alani eminentissimi erant. '''Formam *''Horvata'' reconstruere conatus sum ex voce ''Horvat'' (forma nominativi singularis), quae in orbe Slavico latissime diffunditur atque inscriptionibus Tanaidis ut forma ''Horouathos'' confirmatur. Ablato suffixo Graeco ‑os obtinetur ''Horvat[h]'', cui, secundum leges morphologicas Sarmaticas, suffixum ''‑ta‑'' adiungitur, ut in ''Sarmata'' et ''Sauromata'', unde provenit forma ''Horvata''. Structura radicum ''Sar‑m‑ata'' et ''Hor‑v‑ata'' congruit, cum suffixum Scytho‑Sarmaticum ''‑ta‑'', quod est suffixum pluralitatis Sarmaticae, etiam in Ossetico ut ''‑tä'' exsistat. Quare probabilis videtur forma antiqui ethnonymi Sarmatici ''Horvata'' sive ''Horoata''. Hi Sarmatae, qui ''Horvata'' vocabantur, in regione quae nunc Ucraina est cum gentibus Slavicis consederunt atque eis nomen suum tradiderunt. Hac theoria explicatur ortus Hrvati ut coetuum Slavicorum nomen Sarmaticum ferentium. Ex ''Horvata'' Ucrainae partes se separaverunt atque ulterius ad occidentem profectae sunt, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae considentes; quod confirmatur ''Privilegium Episcopatus Pragensis saeculi XI'', necnon traditionibus de adventu ''Hrvati'' ex partibus Poloniae ad Adriaticum, quae apud Constantinum Porphyrogenitum reperiuntur, sed etiam apud alios chronistas, ut in opere Thomae Archidiaconi ''Historia Salonitana'', ubi narratur septem vel octo genealogias ex regione Poloniae in Dalmatiam se collocasse. Europa antiquae serae et medii aevi prioris regio erat mobilitatis demographicae insignis. Coetus sine finibus politicis stabilibus, sine identitatibus territorialibus firmis, saepe sine consilio diuturno movebantur, necessitatibus, periculis et occasionibus subito ortis respondentibus. Incursus alicuius gentis transeuntis aut fama de bonis condicionibus in regione ignota eos in motum ponere poterat. Notae sunt historiae de itineribus Ostrogothorum et Visigothorum, de Rugicis Germanicis, de bello Odacri contra Rugicos cum exercitu Alanorum, de migrationibus Vandalorum et Alanorum usque in Africam septentrionalem, de fato Herulorum, de itineribus Langobardorum qui terras multarum gentium transierunt, inter quas ''Anthib'', de pugna cum “Amazonibus”, etc. == 20. Reconstructiones linguisticae et hypotheseon de etymologia ethnonymi Chroati == Ad rationem identitariam autoperceptionis gentis magni momenti est ''mythus originis'' sive ''fabula fundationis''. In hoc autem capite quaestionibus ethnogeneseos Chroatorum non tractabimus, neque duabus eius partibus principalibus: parte historico‑identitaria nec parte genetico‑biologica. Hic enim solummodo de etymologia nominis Chroati agimus, id est de origine ipsius vocabuli, non de origine gentis. Hoc praecipue monendum est, cum etiam historici professione haud raro in errorem incidant confundendi varias theses de origine gentis cum thesibus de origine nominis. '''Reconstructio linguistica''' per se ipsa non est probatio. Ea enim repraesentat praesumptionem, id est coniecturam in certis regulis ac formis linguisticis fundatam. Quam ob rem quamlibet huiusmodi reconstructionem rectissime hypothesin appellare oportet. '''Hypothesis''' praesumptionem significat quae mutari potest; in regularitatibus quidem nititur, sed probatione directa caret. '''Thesis''', contra, sententiam designat quam auctor quidam tuetur; haec sententia etiam falsa esse potest, sed ut “positio” quaedam formata est. Hoc vocabulum adhibetur cum ostendere volumus aliquem interpretationem quandam defendisse. '''Theoria, sensu stricte scientifico''' (in sensu stricto), systema explicationis probationibus confirmatum denotat. Cum reconstructiones linguisticae probationes directas non habeant, expositiones quae ex eis praecipue oriuntur nullo modo vocabulo theoriae scientificae contineri possunt. Antequam varias hypotheses de etymologia ethnonymi Chroati lectori proponamus, necessarium ducimus hanc terminologiam supra memoratam explanare, quae in litteris linguisticis et historiographicis saepius occurrit. Id facimus ex cautela critica, cum non pauci auctores hypotheses suas in reconstructionibus fundatas fere ut veritatem scientificam indubitatam exhibeant, id est ut “argumentum irrefragabile” thesis quam tuentur. Talis ratio methodologica — proclivitas scilicet ut hypothesis pro veritate definitiva proponatur — omnino erronea est. === 20.1 Etymologiae ethnonymi Chroati ex linguis Iranicis === Maximus Vasmer, celeberrimus linguista Germanicus et slavista, primum proposuit etymologiam ex veteri Iranico ''(fšu)-haurvata'' = “pastor”, secundum formam Avesticam ''haurvaiti'' = “pascit”; postea autem derivationem suadebat ex veteri Iranico ''hu‑urvatha'' = “amicus”. Stephanus Krizin Sakač, historicus Croaticus e Societate Iesu, nomen Chroati cum veteri Iranico ''Harahvaiti'' coniunxit, quod tempore dynastiae Achaemenidarum (Cyri Senioris et Darii), sed etiam in antiquioribus textibus Avesticis, regionem designabat partim in territorio hodierni Afganistaniae sitam. <ref>Sakač: ''O kavkasko-iranskom podrijetlu Hrvata''(''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum''), in: ''Hrvati do stoljeća VII.'' (''Croati usque ad saeculum VII''), Zagrabiae 2000.</ref> Haec regio in scriptis Avesticis ''Harahvaiti'' appellabatur, in veteri Persico ''Harahuvatis'', quod postea in Graecum translatum est ut ''Arakhosia/Arachosia''. Hoc nomen respondet Sanscritico ''sarasvati'', quod significat “aquarum copia abundans”. Regio est in valle fluminis ''Hilmend'', in parte meridiana Afganistaniae hodiernae (V. Oranskij 1988: 127). Alemko Gluhak, linguista etymologus Croaticus, affirmat formam Harahvaiti secundum regulas linguisticas solum formas dare posse: * ''*Xorъšedi, *Xorъšedja'', vel fortasse ''*Xъrošedi'', quae non congruunt cum forma reconstructa paleoslavica: * ''*Xъrvat(in)ъ''.<ref>Gluhak 1990: 296–299</ref> P. Tedesco nomen Chroat ex Iranico ''huravant'' = “solaris” derivare conatus est. Alemko Gluhak (1990), in opere ''Porijeklo imena Hrvat'' (Latine: ''De origine nominis Chroatus'') , ad hypothesin etymologicam Olegii N. Trubačev se inclinavit. In primis Trubačevi hypothesibus annorum 1960, proponebat nomen a veteri Iranico ''*harvata'' vel ''*haurvata'' ortum esse, quod cum nominibus ''Sarmatai'' et ''Sauromatai'' comparabat, ubi suffixum Sarmaticum‑Scythicum pluralis ''‑ta'' inveniebat, quod etiam in Ossetico forma ''‑tä'' exstat. Deinde formam *haurvata cum voce Avestica ''haurvatat'' = “integritas, totalitas, sanitas” comparavit. Postea, annis 1980, Trubačev alias etymologias proposuit: nomen Chroati ex Iranico adiectivo ''*har‑va(n)t‑'' ortum esse, quod significat “feminei, ii quibus feminae sunt”, idque coniungebat cum matriarchatu, qui secundum eum in regionibus circa Pontum Euxinum et Caucasum olim exstitisse putabatur, cum mulieribus bellatricibus apud Sarmatas quas iam Herodotus memorat, atque cum Amazonibus fabularum Graecarum (Trubačev 1981: 151). Trubačev praeterea etymologiam nominis quod Graeci ''Sarmatai'' scribebant ita explicat: id a forma Indo‑Arica ''*sar‑ma(n)t'' = “ii quibus feminae sunt, feminei” derivari; pars prior nominis est Indo‑Aricum ''*sar‑'' = “mulier”, quod in linguis Iranicis dat ''*har‑''. Secundum Trubačevum et Gluhakum, qui hanc hypothesin sequitur, hoc confirmatur etiam locutione in litteris Graecis reperta: ''Sarmatai Gynaikokratoumenoi'' = “Sarmatae quibus feminae imperant”. In regione Sinda, prope Mare Azoviense, inter gentes Iranicas aetate Romana etiam quaedam coetus Indo‑Arici habitabant, ubi reperta sunt nomina feminea Graece scripta: ''Saria'' (sar = mulier) et ''Maiosara''. Regina Sindica Bospori vocabatur ''Kamasaryē'', quod explicatur ut ''*kama‑sar'' = “mulier amata”. Apud modernos Ossetas servatus est vetus epos de gente heroica ''Narta''; unus e personis centralibus est ''Satana'', mater sapientissima gentis, educatrix iuvenum heroum (Abaev 1965: 84; 1979: 39–40). Praeter Ossetas, qui habentur posteri Sarmaticorum Alanorum, epos ''Nartarum'' pars est traditionis aliorum populorum Caucasicorum: Adigeorum, Kabardinorum, Abazorum, Tschetschenorum, etc. Putatur nucleum huius carminis ad tempora Scythica pertinere. Oleg N. Trubačev concludit nomen Chroati primitus ab aliqua gente Iranice loquente portatum esse, quae postea slavicizata sit (Gluhak 1990: 305). Linguista Ranko Matasović ethnonymum ''Hrvat'' e radice Iranica derivari putat, quamquam plures origines Iranicae proponuntur nec ulla omnino certa est. Inter eas probabilissima videtur esse forma Ossetica (Alanicā) *''xurvæt'', significatione “custos”, quae legibus phonologicis et morphologicis cum forma Slavica congruit.<ref>Ranko Matasović, "Ime Hrvata", in: Jezik 66 (2019), 81–97.</ref> === 20.2 Aliae hypotheses de etymologia ethnonymi Chroatus (Hrvat) === Praeter varias hypotheses Iranicas et reconstructiones etymologicas nominis ''Hrvat'', iam inde a media aetate comparuerunt aliae quoque interpretationes. Imperator Constantinus VII Porphyrogenitus, in opere suo ''De administrando imperio'' medio saeculo X conscripto, primam talem etymologiam proposuit, ubi nomen Chrobatoi (lege: Hrovatoi) deducebat a voce Graeca ''khōra/chōra'' = “terra”, videlicet per formam alternativam Chorbatoi (lege: Horvatoi), cum expositione quod “Chroati in lingua Slavonica interpretantur eos qui multas terras possident” .<ref>Gluhak 1990 : 294</ref> Thomas Archidiaconus (saec. XIII) Spalatensis, in opere ''Historia Salonitana'', protulit opinionem nomen Chroatae pertinere ad nomen incolarum insulae Curictae, quod, ut aiebat, antiquitus fuisse ''Curetes'' vel ''Curibantes''. Historicus Croaticus Georgius Rattkay (saec. XVII) putavit nomen ''Hrvat'' cum verbo Croatico ''hrvati se'' = "colluctari" coniungi.<ref>Baro nobilis Georgius Rattkay (1612–1666) primam historiam systematicam regni Croatiae composuit: ''Memoria regum et banorum Dalmatiae, Croatiae et Slavoniae'', Vindobonae, 1652.</ref> Hae interpretationes antiquiores plerumque aestimari possunt ut ingeniosae sed “popularis” indolis, non vero scientificae. Missionarius Hungaricus Timon (saec. XVIII) nomen Hrvat deducebat ab appellatione ducis Bulgarici ''Kuvrat''. Tales conatus derivandi nomen Hrvat a nomine Kuvrati iterum in saeculo XX apparuerunt. Saeculo XIX ortae sunt multae aliae etymologiae: K. Zeuss putavit nomen ex vocabulo Germanico ''haru'' = “gladius” derivari putavit (quod in Polonico, ut aiebat, exstitisset ''karwat'' = “gladius brevis”, cum revera in Polonico saec. XIV nota sit vocabulum ''charwat'' significans “custodem urbanum” Cracoviae). S. Mikucki coniunxit nomen ''Hrvat'' cum radice Sanscritica ''śarv-'' = “ferire”. P. J. Šafařik comparavit ''Hrvat'' cum formis ''xr'b't'', ''xrib't'', ''xrib'', quia Rutheni et Ucraini montes Carpaticos vocant ''Horby'', id est ''Chrby'', unde secundum eius interpretationem nomen ''Hrvati'' cum nomine Carpatum cohaereret. F. von Miklosich deducebat nomen ex ''hruv/hr’v'' = “saltatio”. L. Geitler proposuit nexum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” et ''śarvuotas'' = “loricatus”. F. A. Braun in nomine ''Harvate'' vidit formam Germanicam nominis Carpatum: ''Harfaða fjöll''. R. Much coniunxit nomen ''Hrvat'' cum forma Germanica ''hruvat'' = “cornutus”.<ref>De etymologiis saec. XIX vide: Šišić 1990 : 236–238.</ref> A. Brückner nomen comparavit cum Slovaco ''charvati se'' = “resistere”, idque cum radice Slavonica ''*sk’rv- / x’rv-'' coniunxit, quod iterum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” comparavit. Otto Kronsteiner nomen ''Hrvat'' per linguas Tataricas et Baschkiricas ad vocem Turcicam ''xərvata'' = “milites liberi” referebat, quod cum magno influxu Avarorum in ethnogenesin Croaticam coniungere conabatur. Attamen nulla harum etymologiarum, sive linguistice sive historice, satis probabilis iudicari potest. === 20.3 Etymologia nominum quinque fratrum et duarum sororum (''DAI'', cap. XXX) === == 21. De distributione cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna == Aestate anni MMXX investigationem per rete perfeci de existentia et distributione cognominis ''Horvat'' in Foederatione Russica atque in regionibus finitimis. Inquisitionem institui inspectione registrorum cognominum in indicibus telephonicis publicis. Cognomen ''Horvat'' in Foederatione Russica circiter ducentos quinquaginta homines in talibus registris repertos praebuit. Ex conspectu distributionis cognominis ''Horvat'' in tabula geographica Foederationis Russicae hunc ordinem geographicae dispersionis observavi: praeter paucos homines in regionibus urbium maximarum, ut Moscuae et Vladivostoki, plerique alii hoc cognomine inscripti collocati erant in spatio geographico inter Pontum Euxinum et Mare Caspium (directione occidente‑oriente), cum maxima frequentia in septentrione circa urbem Casani ad Volgam in Tatarstania, et cum altera maxima frequentia in meridie, in regione Reipublicae Kabardinensis in Caucaso. '''Quod ad distributionem cognominis ex ethnonymo derivati attinet, regula observata est quae docet cognomina ex nomine gentis dominantis vel indigeni in ipsa regione illius gentis raro exsistere; maxima vero frequentia talium cognominum plerumque invenitur in regionibus et terris finitimis. Haec regula in ipsa Croatia confirmatur: in ora Adriatica cognomen Horvat fere nusquam occurrit in regione pristinae Croatiae, in Dalmatia, Liburnia et in occidentalibus partibus Bosniae et Hercegovinae; contra vero in Croatia septentrionali, in terris mediaevalis Slavoniae, ubi multi profugi ex parte meridiana Croatiae (a Turcis Osmanlis fugientes) se receperunt, cognomen ''Horvat'' frequentissimum est. Praeterea, praeter Slavoniam veterem, cognomen Horvat est frequentissimum in Slovenia hodierna, deinde in Hungaria atque in aliis regionibus vicinis, quo Croatae saeculis XV et XVI migraverunt hostibus Osmanlis effugientes. His rebus ad distributionem cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna relatis, quaestionem ponere licet: quos inde exitus colligere possumus? Emanat conclusio cognomen ''Horvat'' hodie frequentissimum esse in regionibus quae margines, peripherias et vicinitates terrarum antiquorum Sarmatarum et Alanorum repraesentant, scilicet — ut supra dictum est — in regione Tatarstaniae ad Volgam in septentrione (cuius centrum est urbs Casania) et in regione Reipublicae Kabardinensis in meridie. Ipsa distributio cognominis ''Horvat'' in his regionibus, cum quadam “vacuitate” in medio, casu tribui non potest. '''Agitur enim de cognomine ex ethnonymo quodam Sarmatico derivato, verisimiliter ex forma ''Horvata'' (nominativo plurali in linguis Sarmaticis). ===21.1 De regno Alaniae aetate media et de Ossetibus hodiernis === Praeterea notum est regnum Alaniae aetate media situm fuisse in spatio inter Pontum Euxinum ad occidentem, Mare Caspium ad orientem et Caucasum ad meridiem. Quare non est mirum cognomen Sarmaticum ''Horvat'' frequentissimum apparere in regionibus vicinis illi territorio. Regnum Alaniae et militariter et demographice magna ex parte deletum est tempore incursioni Mongolicae saeculo XIII. Osseti hodierni habentur posteri Alanorum, quod lingua hodierna Ossetica demonstrat, quae ad ramum linguarum Iranicarum orientalium pertinet atque multa archaica elementa servat, praesertim in phonologia et morphologia. Propter haec conservativa et archaica proprietates lingua Ossetica hodierna una est ex proximis cognatis linguae Avesticae antiquae, qua conscriptae sunt sacrae litterae Avesta, fundamentum religionis Zoroastrianae (propheta Zarathustra). Notandum est linguam Avesticam ad ramum Iranicum orientalem pertinere, dum lingua Persica antiqua ad ramum Iranicum occidentalem refertur. Item memorare oportet nomina Osseti et Osseticus esse exonyma internationaliter recepta, ex lingua Georgiana derivata, ad post‑Alanicos loquentes designandos. Nomina autem propria quibus Osseti se ipsos et linguam suam appellant sunt Iron et Digor. === 21.2 De investigationibus geneticis Ossetorum === Recentissima investigationes geneticae ostendunt Ossetos hodiernos esse posteros Alanorum antiquorum praecipue per lineas femineas (mtDNA), cum lineae masculae (Y‑chromosoma) magna ex parte ad haplogrupos masculos Caucasi indigenos hodie pertineant. Quod, collatum cum inventis archaeogeneticis e.g. ex urbe Tanaide ad Tanaim, id est, ex tempore ante incursionem Mongolicam (saec. XIII) et ante incursionem Hunnicam (circa annum CCCLXX p.Chr.n.), suadet magnam partem originariae populationis Sarmatico‑Alanicae masculinae evanuisse: sive migratione sive cladibus bellicis. Verum tamen videtur feminas Alanicas satis autonomia et constantia praeditas fuisse — fortasse exemplo Amazonum Sarmaticarum — ut identitatem Sarmaticam per traditiones et linguam servarent. Agitur hic de una ex quaestionibus maxime curiosis in archaeogenetica Iranica: de discontinuitate linearum mascularum et de continuitate linearum feminearum apud Alanos. Hoc congruit cum studiis recentissimis (2019–2024), quae demonstrant Ossetos hodiernos per lineas femineas (mtDNA) continuitatem ostendere cum populis sepulcrorum Sarmaticorum et Alanorum seriorum (haplogrupis H, U, J, T cum eisdem subcladibus), cum conservatione frequentiarum, unde sequitur lineas femineas Osseticas hodiernas praecipue Alanicas esse. Contra vero lineae masculae (Y‑DNA) rupturam manifestam exhibent: Osseti hodierni habent haplogrupos masculos Caucasi indigenos, scilicet G2a, J2, R1b‑L23 Caucasicam, I2c, E1b Caucasicam; cum Alani et Sarmatae antiqui habuerint praecipue R1a‑Z93, R1b‑Z2103, Q1b, J2a, G2a, sed in subcladibus aliis quam haplogrupi Caucasici hodierni. <ref> Ad historiam geneticam Sarmatarum, Alanorum atque Ossetorum hodiernorum illustrandam consulantur hi labores scientifici: Boulygina et al., ''The Genetic Legacy of the Alans'' (Journal of Human Genetics, 2014); Kushniarevich et al., ''Genome-wide analysis of medieval Alans'' (Nature Scientific Reports, 2018); Khokhlov et al., ''Ancient DNA from Tanais'' (Archaeological and Anthropological Sciences, 2019); Wang et al., ''Ancient DNA from the North Caucasus'' (Current Biology, 2020); Lazaridis et al., ''The Genetic History of the Caucasus'' (Cell, 2023); Balanovsky et al., ''The Genetic Structure of Modern Ossetians'' (American Journal of Physical Anthropology, 2012). </ref> == 22. Conclusiones == <div style="text-align:center;"> [[File:Europe relief map showing the historical distribution of ethnic groups named Croats (9th–10th century).jpg |thumb |650px |alt=Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos. |Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos.]] </div> In hoc opere haec praecipue monere volumus: quamquam in chartis historicis saeculi undevicesimi atque circa annum 1900 Chroatia Alba pertinaciter in occidentali Ucraina collocatur, fontes historici — praesertim Chronicon Nestoris (saeculo XI exeunte / XII ineunte) — talem collocationem non sustinent. Nestor Kioviensis Chroatos, qui in Russia Kioviensi (hodierna Ucraina) habitabant, numquam “Albos” appellat, sed simpliciter Chroatos, Hr’vate, etc. Unico autem loco, ubi nomen “Chroati Albi” profert, eos cum “Serbis et Horutanis” coniungit, id est cum gentibus extra fines Ducatus Russiae Kioviensis positis. '''Conclusio 1: Chroati in regione veteris Russiae Kioviensis (hodierna Ucraina) non sunt “Chroati Albi”, sed Chroati tantum. Opus “De administrando imperio” Constantini VII Porphyrogeneti duas narrationes de Chroatis et de terra unde venerunt continet, in capitulis XXX et XXXI. Terram illam Porphyrogenetus aperte “Chroatiam Albam sive Magnam” nominat, eamque usque ad tempus quo opus conscribebat (circa annum 950) non fuisse christianam affirmat. Hoc testimonium regionem Bohemiae excludit, cum Bohemia iam saeculo IX exeunte per Moraviam christianitatem recepisset, atque saeculo X ineunte pro terra christiana haberetur. Quare collocatio Porphyrogeneti “Chroatiae Albae” in terris ad septentrionem et orientem Bohemiae quaerenda est. Praeterea, data capitulorum XXX, XXXI et XXXII locum Chroatiae Albae delineant: ab occidente Franci eos invadunt; ad fines Boiki (= Bohemia = Čechia) cum Serbis Albis sive non christianis et cum Francis confinia habent. Haec descriptio Chroatas Albas in hodiernam Poloniam meridio‑occidentalem, ad triquetrum Bohemiae, Poloniae et Germaniae, collocat.<ref>Propter rerum gestarum vicissitudines, fines Poloniae hodiernae, anno 1945 constituti, motum civitatis Germanicae versus orientem territorialiter sustulerunt; quare fines Poloniae hodiernae magna ex parte cum statu inter civitates exeunte saeculo X congruunt.</ref> Porphyrogenetus etiam scribit Chroati Albi cum Ungaris vicinos esse: in uno loco dicit Ungaros eos oppugnare, in alio vero cum eis in affinitate et amicitia vivere. Id verum esse potest tantum de Chroatis qui in immediato vicinatu Hungariae saeculo X ineunte et medio habitabant, quod maxime ad Poloniam meridianam spectat, ad tractus qui hodie cum Slovacia terminantur, cum Ungari post adventum in Pannoniam etiam Slovaciam tenuerint, quae tum “Hungaria Septentrionalis” vocabatur. Denique Porphyrogenetus refert Chroatas Albas ab oriente a Pečenegis oppugnari et spoliari. Hoc testimonium maxime ad Chroatas in Ucraina occidentali spectare potest, minus ad Chroatas in Polonia meridiana, et minime ad Chroatas in Polonia meridio‑occidentali, qui cum Francis, Serbis Albis (Lusaticis) et Bohemis confinia habebant. Ex hac geographia Porphyrogeneti apparet “Chroatiam Albam” amplum spatium esse inter Germaniam (Franciam) ad occidentem, Hungariam/Slovaciam ad meridiem et Ucraine occidentales ad orientem situm. '''Conclusio 2: Porphyrogeneti nomen “Chroatia Alba” ad regiones hodiernae Poloniae meridio‑occidentalis et meridianae spectat. Mentio autem Pečenegorum, qui Chroatiam Albam ab oriente oppugnare dicuntur, indicat Porphyrogenetum non solum Chroatas in Polonia meridiana atque meridio‑occidentali, sed etiam eos in Ucraina occidentali, id est in veteri Ducatu Russiae Kioviensis, ad notionem Chroatiae Albae pertinere existimasse. Narratio de Chroatis etiam in legendis Bohemicis occurrit, quae vitam sancti Venceslai (lat. Wenceslaus) referunt, quem anno 935 frater eius germanus, Boleslaus I Crudelis (Bohemice: Boleslav I. Ukrutný, † 967), interfecit. Mater eorum, Drahomira (Dragomira), metu perculsa post caedem filii “ad Chroatos” sive “in terram Chroatorum” confugisse memoratur. Chronicae Bohemicae, sicut Chronicon Dalimili saeculi XIV, originem ipsius gentis Bohemicae ex terra Chroatorum (''Charvaty'') deducere conabantur; quod non ad Chroatiam Adriaticam spectat, sed ad Chroatiam in regionibus hodiernae Poloniae sitam, in vicinitate Serborum Lusaticorum in Germania orientali. Documentum Bohemicum gravissimum, quod duas ipsas Chroatorum coetus inter alia Slavica tribus commemorat, est ''Pivilegium de fundatione episcopatus Pragensis'', quod Cosmas Pragensis in sua Chronica Boemorum (saeculo XII ineunte) tradidit. Ipse textus Pivilegii, saeculo XI exeunte conscriptus, fines episcopatus tempore fundationis anno 973 describit. In eo refertur ad quas gentes, flumina et urbes fines Pragensis episcopatus pertineant. Ita legitur fines ad septentrionem usque ad: “… ''Psouane, Chruati et altera Chrowati, Zlasane…''”. Graphia in variis codicibus et editionibus Cosmae diversa est: alibi invenitur "''Ghrvvati et altera Chrowati''"; alibi pro ''Zlasane'' legitur ''Slazane'', etc. Ex hoc Pivilegio apparet duas Chroatorum coetus ad septentrionem Bohemiae vixisse, in ambitu tribuum Silesiacarum Poloniae (Slasane/Zlasane = Silesiani). Quamquam textus eos iuxta memorat, parum verisimile est eos fuisse immediatos vicinos. Quod eo magis confirmatur, cum ''Pivilegium'' dicat episcopatum Pragensis anno 973 complecti etiam urbem Cracoviam totamque provinciam Cracoviensem in Polonia meridiana, atque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Strij protendi.<ref>Bugus, qui Occidentalis Bugus appellatur, flumen est quod in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit atque hodie parte cursus sui fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit; postea vero ad occidentem vergit, in Podlasia Polonica et deinde in Mazovia decurrens, ubi septentrione Varsoviae in Vistulam influit. Stryj flumen est in Ucraina occidentali quod in Carpathiis Silvestribus oritur, prope fines hodiernos Poloniae et Ucrainae apud vicum Užok fluit atque in Dniestrum (Tyras) se exonerat. Superior autem cursus Stryj nonnihil prope fines Poloniae et prope fontem fluminis San in Polonia austrorientali transit, et circiter sexaginta chiliometris ad occidentem a superiore cursu Stryj fines Slovaciae reperiuntur. Itaque Stryj flumen in Ucraina occidentali situm est, prope fines Poloniae et Slovaciae.</ref> Nonnulli existimant nomen fluminis quod iuxta Bug memoratur non esse Strij, sed Styr, flumen quod per regiones Voliniae circa urbem Rivne fluit. Nos autem censemus talem interpretationem fines episcopatus nimis in orientem protrahere, in territorium quod tum sub potestate Russiae Kioviensis erat, quae eo tempore necdum christianitatem publice receperat. Nam propagatio et receptio christianitatis in medio aevo initio a principibus et ordinibus superioribus ad inferiores ordines societatis descendebat. '''Conclusio 3: Ex ''Pivilegio fundationis episcopatus Pragensis'' discimus duas coetus Chroatorum in hodierna Polonia meridiana vixisse: unum ad septentrionem Bohemiae, inter tribus Silesiacas ad orientem et Serbos Lusaticos ad occidentem; alterum vero coetum Chroatorum verisimiliter in regionibus ad meridiem vel meridio‑orientem Cracoviae habitasse. Cosmas Pragensis in descriptione finium episcopatus Pragensis ad annum 973 etiam memorat Cracovam civitatem cum omnibus regionibus ad praedictam urbem pertinentibus ad meridiem cum Hungaris confinare. Meminisse autem oportet montes Beskidas et Tatrae ad meridiem Cracoviae sitos esse, ubi etiam ''Babia Gora'' eminens reperitur, quae fortasse Porphyrogeneti ''Bagibareia'' fuisse potest. Porphyrogenetus praeterea scribit principem Zachumliae saeculi X ineuntis, Michaelem, originem familiae suae ex regionibus circa Vistulam deducere. Toma Archidiaconus Spalatensis, quamquam saeculo XIII medio scribit, independenter a Porphyrogeneto, memorat adventum septem vel octo generum nobiliorum ex regionibus Poloniae. '''Conclusio 4: Christianitas in Poloniam anno 966 publice pervenit, cum dux Poloniae Mieszko I (960–992) baptizatus est, ut matrimonium cum principissa Bohemica Dubravka contrahere posset. Mieszko origine fuit dux regionis quae “Magna Polonia” appellatur, in parte Poloniae media‑occidentali sita (urbes primariae: Gneznensis, postea Posnania). Regiones autem Poloniae meridianae circa Cracoviam, necnon partes Silesiae meridio‑occidentales, Poloniae adiunctae sunt usque ad annum 990, quod fuit effectus expeditionum Mieszkonis. Hoc est confirmatio addita quod regio Poloniae circa annum 950, cum Porphyrogenetus opus suum ''De administrando imperio'' conscribebat, adhuc pagana erat et non christiana. Quare regiones Poloniae meridianae et meridio‑occidentales sunt locus ubi Chroatia Alba collocari potuit. Ex Chroatia Alba Chroati, in societate cum aliis Slavonicis gentibus, ad meridiem migraverunt per Bohemiam in Austriam meridionalem hodiernam (mediaevalem Carantaniam), ubi multa toponyma Slavica reperiuntur, inter quae Crowati, Chrouatti, etc., etiam pro regionibus amplioribus, sicut area latior circa Klagenfurtum. Testimonium toponymiae Slavicae et nominum ad Chroatos pertinentium invenitur in appellatione pagi maioris (pagus Chruuati) in regione circa Klagenfurtum, quod confirmatur in pluribus documentis imperatorum Ottonis I, II, III saeculi X, quae in tabulis geographicis Germaniae fideliter expressa sunt. Ob migrationes ad occidentem et meridiem ex Chroatia Alba (Polonia), quaedam loca a Chroatibus frequentius habitata sunt, alibi vero pauca tantum vici Chroatorum exstiterunt, ut videtur in regionibus circa Lipsiam et Hallam in Germania orientali. '''Conclusio 5: Chroatia Alba, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae et meridio‑occidentalis sita, pars fuit amplioris spatii habitationis coetuum nomine Horvat /Hrovat /Harvat /Hrvat insignium. Chroati Albi ex Polonia meridiana in minoribus coetibus inter Slavos Germaniae orientalis migraverunt, in regiones circa Lipsiam et Halleam; minores partes Chroatrum, ut toponymia confirmat, etiam in territorio Bohemiae permanserunt, quae in itinere eorum ad meridiem sita erat. Item, pars Chroatorum in migratione ad meridiem in Karantania Austriaca remansit. Maximus autem et orientalissimus coetus Chroatorum sunt Chroati in Ucraina, quos non “Chroatos Albas”, sed simpliciter Chroatos appellare oportet, ut fontes testantur. Ergo, non igitur de uno continuo territorio agitur, sed de coetibus Chroatorum in magno spatio dispersistis, intermixtis cum aliis Slavonicis gentibus, quod fuit effectus migrationum. Toponyma cum nomine Chroatus (''Hrvat'') etiam in regionibus vicinis reperiuntur: in Slovenia, Serbia (Hrtkovci), aliis locis Balcanicis, usque ad Graeciam. '''Conclusio 6: Iter et directio migrationis Chroatorum. Imago generalis migrationum Chroatorum, quae ex his investigationibus emergit, talis est: ex Ucraina Chroati ad occidentem migraverunt per Poloniam meridionalem (Chroatia Alba) usque ad Bohemiam, atque inde per Austriam meridionalem (Carantania/Koruška) usque ad litora Adriatica. '''Conclusio 7: Illi Chroati qui in septentrione, in “Magna” vel “Alba Chroatia”, permanserunt, tempore in processu ethnogeneseos pars nationum ibi viventium facti sunt: imprimis Polonorum. Hodie reliquiae loquentium Slavice in regione Austriae Koruškae (antiqua Carantania) se declarant ut pars minoritatis nationalis Slovenicae, quod non est mirum, cum Slovenia eis per plus quam mille annos vitae et evolutionis proximum et linguisticum et geographicum spatium fuerit, cui physice immediate adhaerebant. Quamquam incolae antiquae Carantaniae ad varias Slavicas gentes pertinere videntur, Chroati inter Slavos Karantaniae sunt una ex coetibus documentis optime testatis. Chroati in Ucraina paulatim non assimilati sunt, sed transformati, in iis regionibus ubi habitabant, cum de magnis coetibus Chroatorum ageretur, circa magna oppida mediaevalia congregatis. '''Conclusio 8: Identitas nominalis Chroatorum in Ucraina per tempora mutata est: a regionali identitate Galiča/Haličizne saeculis XII et XIII, cum illa loca Lavovi/Lvivi et Galiči ad gradum regni elevata sunt post dissolutionem Russiae Kioviensis et post atque inter incursiones Mongolicas (quae non erant eventus unici, ut interdum putatur), usque ad formationem separatae identitatis “rutenae” sive “rusinicae” apud Ucrainenses occidentales in Podnestrovlio superiore, circa montes Carpathos atque in Podolia.<ref> Anno 1253 Danijel Romanovič, princeps Galiciae et Volhiniae, coronatus est a papa Innocentio IV., quo facto Ducatus Galiciae‑Volhinensis ad dignitatem Regni Ruteniae evectus est. Cf. ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Daniel Romanovich”, accessum die 21 Oct. 2026; vide etiam ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Roman Mstislavich”. </ref> Identitas Ucrainensium occidentalium Rutenae sive Rusiči sive Rusini iterum subdividitur in: Lemki, Boiki et Hutsuli. = = == Notae == <references/> == Notae == <references/> [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Geographia]] mruzsukutjfgi5ruooh7wfh0put4e23 285594 285593 2026-10-25T15:29:42Z Coronus Tenebrosius 31709 /* 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). */ 285594 wikitext text/x-wiki [[Coronus Tenebrosius]] = DE SITU CHROATIAE ALBAE SIVE MAGNAE = == 1. Introductio == Vetustissimus fons historicus, qui de adventu Croatarum in hodiernam patriam deque regione unde profecti sunt narrat, est opus imperatoris Byzantini<ref> Nomina historiographica Byzantium, Imperium Byzantinum atque Imperium Romanum Orientale a recentioribus historicis inducta sunt, ut facilius designaretur civitas quae post annum 476 unica pars Imperii Romani superstes mansit, potestate politica, administrativa et militari. Imperator Constantinus circa annum 330 novam urbem condidit, Constantinopolim, in loco veteris coloniae Graecae Byzantion, unde etiam nomen Byzantii ortum est. Civitas fere mille annos (476–1453) exstitit atque regiones hodiernae Graeciae et Asiae Minoris complexa est. Religio publica orthodoxa erat, et saeculo VII lingua Graeca locum linguae Latinae tamquam linguae officialis occupavit. Nomen publicum civitatis erat Graece ''Basileia tōn Rhōmaiōn'', Latine autem ''Imperium Romanum''. </ref> Constantini VII Porphyrogeniti (905–959), quod titulo Latino ''De administrando imperio'' inscribitur. Opus Graece primum conscriptum est, sed titulum Latinum ''[https://archive.org/details/porphyrogenitus-1967-dai/page/153/mode/2up De administrando imperio]'' posteriores Europae editores et curatores ei attribuerunt.<ref> Primum opus ''De administrando imperio'' typis editum Ioannes Meursius anno 1611 curavit. Hic autem textus Latinus hodie ad usus investigationis academicae non adhibetur, cum multas errores atque deviationes contineat. Vide editionem digitalem: [https://archive.org/details/constantiniimper00cons ''Constantini Imperatoris Porphyrogeniti De administrando imperio'' (textus Latinus, 1611)]. </ref> Imperator Constantinus librum suum commentarium esse voluit atque fidelem notitiarum thesaurum de populis et regnis vicinis, destinatum filio suo minori et heredi Romano (938–963). Ex ipsis testimoniis operis colligitur librum inter annos 948 et 952 compositum esse, unde annus circiter 950 vulgo pro tempore originis ponitur. Capita tricesimum et tricesimum primum operis ''De administrando imperio'' (breviter: DAI) continent ''origo gentis'' Croaticae, id est narrationem de origine populi. Croatae non sunt solus populus Slavicus qui traditionem de “terra unde venerunt” ad sedes hodiernas conservat.<ref> Traditio Bohemica quoque narrationes de origine gentium servat (ut in Chronico Dalimiliano, saeculo XIV conscripto). Nestor, chronicarius Kioviensis (fine saeculi XI et initio XII), primam historiam de origine Slavorum exhibet. Priscam sedem gentis in regione Danubiana constituit, unde, secundum eum, Slavi sub pressione Vlahorum sive Volohorum (forsitan Romanorum, qui ad terras medii et inferioris Danubii advenerunt; attamen fieri potest ut ad Celtas sive Gallos referatur, quorum expansio saeculo IV a. Chr. n. facta est) versus septentrionem migraverint, in loca circa Vistulam sita. Nestor affirmat ex ea migratione ortos esse Ljahos sive Lahi (Lehos), id est gentes Slavicas Polonicas, atque ex iis Radimicios et Viaticios, populos Slavicos orientales. </ref> Attamen narratio Porphyrogeniti de origine et adventu Croatarum ad Adriaticum, in duabus versionibus exposita, multis differentiis atque contextu historico certo (Avaris, imperatore Heraclio /610–641/) a ceteris huiusmodi traditionibus Slavicarum gentium discrepat. '''De appellatione “Chroatia Alba sive Magna” ''' Notio “Chroatia Alba sive Magna”, quae etiam in titulo huius operis posita est, ex ipso Porphyrogeniti libro proficiscitur, ubi in extremo capitis XXXI haec leguntur: '''''Ὅτι ἣ μεγάλη Χρωβατία, ἣ καὶ ἄσπρη ἐπονομαζομένη, ἀβάπτιστος τυγχάνει μέχρι τῆς σήμερον, καθὼς καὶ οἱ πλησιάζοντες αὐτὴν Σέρβλοι.'' Quod Latine reddi potest: '''''Quoniam Chroatia Magna, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem abaptista permanet, sicut et Serbli, qui ei proximi sunt.'' Nonnulli auctores atque investigatores, qui Porphyrogeniti textum diligenter tractaverunt, existimant vocem Graecam ἡ μεγάλη praeter sensum proprium “magna” etiam significationem “vetus” habere potuisse, fortasse sub influxu usus Latini vocabuli maior (cuius significatio est: 1. maior, 2. natu maior, id est senior). Nam in ethnographia Byzantina adiectivum μεγάλη non solum magnitudinem, sed etiam vetustatem significare solet, id est regionem primigeniam et matrem. Hoc sensu cum Latino maior congruit, qui in scriptis geographicis et ethnographicis Romanis frequenter in sensu “antiquior”, “primigenius”, “originarius” adhibetur. Quam ob rem pars investigatorum censet vocem Porphyrogeniti ἡ μεγάλη Χρωβατία interpretandam esse ut “Chroatia primigenia” sive “vetus Chroatia”, non autem necessario ut “magna” in sensu spatii vel amplitudinis. Hic propositum est, ex iis quae in fontibus historicis continentur (varia documenta, chronica atque annales), locum geographicum Chroatiae Albae sive Magnae determinare. Ad hanc rem perficiendam, praeter testimonia de Chroatis in documentis et scriptis historiographicis expressa, adhibebimus quoque cognitiones ex toponymia, hydronymia, anthroponymia, necnon inventa recentioris linguisticae atque archaeologiae.<ref>https://hal.science/hal-02902087/file/Kazanski_Archaeology-Slavic%20Migrations_2020.pdf</ref> <center> [[File:Location of White Croatia and White Serbia in 560.jpg|700px |alt=Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 |Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 secundum fontes aevi medii]] </center> == 2. De administrando imperio: Caput XXX (pars de Chroatis) == '''Οἱ δὲ Χρωβάτοι κατῴκουν τηνικαῦτα ἐκεῖθεν Βαγιβαρείας, ἔνθα εἰσὶν ἀρτίως οἱ Βελοχρωβάτοι. '''Μία δὲ γενεὰ διαχωρισθεῖσα ἐξ αὐτῶν, ἤγουν ἀδελφοὶ πέντε, ὁ τε Κλουκᾶς καὶ ὁ Λόβελος καὶ ὁ Κοσέντζης καὶ ὁ Μουχλώ καὶ ὁ Χρωβάτος, καὶ ἀδελφαὶ δύο, ἡ Τούγα καὶ ἡ Βουγά, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτῶν ἦλθον εἰς Δελματίαν, καὶ εὗρον τοὺς Ἀβάρεις κατέχοντας τὴν τοιαύτην γῆν. '''Ἐπὶ τινὰς οὖν χρόνους πολεμοῦντες ἀλλήλους, ὑπερίσχυσαν οἱ Χρωβάτοι, καὶ τοὺς μὲν τῶν Ἀβάρων κατέσφαξαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὑποταγῆναι κατηνάγκασαν. Ἐκ τοτέ οὖν κατεκρατήθη ἡ τοιαύτη χώρα παρὰ τῶν Χρωβάτων, καὶ εἰσὶν ἀκμὴν ἐν Χρωβατίᾳ ἐκ τῶν Ἀβάρων, καὶ γινώσκονται Ἀβάρεις ὄντες. '''Οἱ δὲ λοιποὶ Χρωβάτοι ἔμειναν πρὸς Φραγγίαν, καὶ λέγονται ἀρτίως Βελοχρωβάτοι, ἤγουν Ἄσπροι Χρωβάτοι, ἔχοντες ἴδιον ἄρχοντα· ὑπόκεινται δὲ Ὧτῳ, τῷ μεγάλῳ ῥηγὶ Φραγγίας, τῆς καὶ Σαξίας, καὶ ἀβάπτιστοι τυγχάνουσιν, συμπενθερίας μετὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἀγάπας ἔχοντες. '''Ἀπὸ δὲ τῶν Χρωβατῶν, τῶν ἐλθόντων ἐν Δελματίᾳ, διεχωρίσθη μέρος τι, καὶ ἐκράτησεν τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Παννονίαν· εἶχον δὲ καὶ αὐτοὶ ἄρχοντα αὐτεξούσιον, διαπεμπόμενον καὶ μόνον πρὸς τὸν ἄρχοντα Χρωβατίας κατὰ φιλίαν. <ref>Editio Graeco‑Anglica: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gyula Moravcsik, vers. Anglica Romilly Jenkins, Dumbarton Oaks Texts I, Washingtoniae, 1967 (repr. 1993).</ref> Translatio nova Latina (secundum textum Graecum):<ref>Translatio a Coronō Tenebrōsiō facta.</ref> Chroati<ref>Translitteratio Latina. Porphyrogenitus scribit '''Χρωβάτοι''', quod Latine translitteratur ut '''Chrobatoi'''; ob vitacismum autem β ut [v] pronuntiatur, unde lectio ['''Hrovatoi'''], formae Croaticae hodiernae '''Hrvati''' (nom. pl.) proxime respondens. Forma ''Croati'' (nom. pl.) ex antiquiori forma ''Chroati'' orta est (cf. dux Chroatorum in [[Privilegium ducis Tirpimiri]]), quae ipsa a primigenio ''Chrovati'' provenit. Sonus autem /v/ in Latino saepe omittitur in adaptatione vocabulorum externorum, unde transitus '''Chrovati'' → ''Chroati'' → ''Croati'''. In linguis Slavonicis occidentalibus et orientalibus variae formae radicis occurrunt: in linguis Polonica, Ucrainica, Russica frequentissima est forma '''Horvati''' (radix ''hor-''), dissimilis occidentalibus formis '''hro-, cro-, chro-, kro-''', quae in linguis Germanicis et Romanicis praevalent. Haec permutatio vocalis /o/ explicari potest per phaenomenon phonologicum '''metatheseos liquidae''', quo vocales locum permutare possunt, cum iuxta liquidas /r/ vel /l/ consistant. '''Metathesis liquidae''' fuit communis et actuosa mutatio phonologica in antiquioribus periodis formationis linguarum Slavonicarum. '''In linguis Slavonicis orientalibus''' (Russica, Ucrainica) '''metathesis liquidae''' nonnumquam ad phaenomenon '''plērophoniae''' (punoglasje) duxit, quo vocalis /o/ duplicatur: ''glova → golova; *gord → gorod → grod''. Quaedam formae in linguis Bohemica et meridiano‑Slavonicis '''ad quantitativam vocalis productionem''' evolverunt, ut in exemplo ''grod → grad''. Eiusmodi leges phonologicae verisimiliter etiam in evolutione ethnonymi '''Horvat → Hrovat → Hr’vat''' operatae sunt. In regionibus Croatiae septentrionalibus ('''dialectus kajcavicus''') frequens erat forma '''Horvat''', dum in Dalmatia ('''dialectus chakavicus''') forma '''Harvat''' adparebat. Utraque forma ex antiquiori '''H’rvat''' (ubi ’ = semivocalis, ''jer'' in lingua '''paleoslavica''' et in lingua '''Slavica ecclesiastica antiqua''') derivata esse censetur. In lingua Croatica hodierna, intra fines '''dialecti Shtokavicorum''', evoluta est forma hodierna '''Hrvat'''.</ref> autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt '''Belochrovati''' (Albichroati). Una autem gens ab eis seiuncta, quinque scilicet fratres Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo et Chrobatos, itemque duae sorores Touga et Bouga<ref>Nomina Croatorum e textu Graeco translitterata sunt: Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo, Chrobatos, Touga, Bouga. Proposita lectio ad normam phoneticam: [Klukas, Lovelos, Kosentsis, Muhlo, Hrovatos, Tuga, Buga].</ref>, cum suo populo ab illis discedentes, in Dalmatiam venerunt ibique Avaros invenerunt terram illam obtinentes. Cum vero inter se per aliquot annos bellarent, Croatae superiores facti sunt: quosdam Avarorum trucidarunt, reliquos autem ad dicionem redigere coegerunt. Ex eo igitur tempore ea regio a Chroatis possessa est; suntque adhuc in Chroatia quidam Avarorum posteri, qui Avaricam originem ostendunt. Reliqui autem Chroatī apud Franciam manserunt, et nuncupantur hodie Belochrovatī, id est Albi Chrovatī, proprium principem habentes. Subiciuntur vero Otoni, magno regi Franciae atque Saxoniae, et inconditi (i.e. nondum baptizati) sunt, affinitates cum Turcis (id est: cum Hungaris) contrahentes atque amicitias cum eis colentes.<ref>Porphyrogenitus vocabulum Turcos ad Hungaros refert (circa annum 950), more Byzantinorum saeculi X, qui gentem Hungarorum nomine ''Τούρκων'' appellare consueverant.</ref> Ex Chroatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam; habent autem et ipsi principes suae potestatis, qui tantum ad principem Chroatiae amicitiae causa legatos mittunt. == 3. Analysis et interpretatio: Quid est Bagibareia? == '''Chroati autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albichroati). Multi investigatores putant “Bagibareiam” revera esse Bavariam. Alii autem monuerunt “Bagibareiam” Bavariam esse non posse, cum imperator Porphyrogenitus in ceteris operibus suis ad designandam Bavariam alio nomine utatur; in opere ''De thematibus'' Porphyrogenitus pro Bavaria voce Graeca ''Baioure'' utitur; idem monuit etiam Stephanus Krizin Sakač in opere Constantini ''De caerimoniis aulae Byzantinae''.<ref>Sakač, ''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum'', in: Croati usque ad saeculum VII, Zagrabiae 2000.</ref> Quoad vocabulum Bagibareia, haec cognoscenda sunt. In lingua Graeca antiqua littera β (Latine translitterata ut B, b) sonum /b/ repraesentabat; sed mutationes phonologicae in Graeco sermone vivo effecerunt ut in aevo Byzantino medio sonus /b/ in vocabulis Graecis ut /v/ pronuntiaretur: quod “vitacismus” appellatur. Scriptores autem aetatis Byzantinae, cum sonum /b/ in vocabulis externis et nominibus exprimere vellent, littera β adhuc saepe utebantur; demum postea paulatim adhiberi coepit combinatio litterarum mp ad sonum /b/ notandum, ut in exemplo tituli Croatici “ban”, qui Graece ut "mpanos" scribitur.<ref>Kinnamos, secretarius imperatoris Manuelis Comneni (1143–1180), solus praeter Porphyrogenitum est Graecus qui banum memorat; eum scribit ut ''mpanos''. Etiam in lingua Neo‑Graeca sonus /b/ per coniunctionem litterarum "mp" exprimitur.</ref> Porphyrogenitus igitur in scriptis suis littera β (B, b) adhuc utitur ad utrumque sonum exprimendum: et ad sonum /v/ et ad sonum /b/. Exemplum huius duplicis usus litterae β est nomen quod pro Croatis scribit: ''Chrobatoi'', quod sane legi debet ut ''Hrovatoi''. Praeterea altera mutatio phonologica, quae in lingua Graeca aetate Byzantina facta est, fuit conversio veteris Graeci coetus phonici /gi, ge/ in sonum /j/; exempli gratia, vox antiqua ''hagia'' Byzantino tempore pronuntiatur ut [aja]. Itaque etiam in vocabulo ''Bagibareia'' possibilis est lectio [''Bajvaria''].<ref>Praesertim, si monophthongizationem diphthongorum Graecorum veterum consideremus, quae plerumque efficiebatur aequatione valoris phonici ad secundum elementum diphthongi (hoc in casu: ei → /i/). Quare in voce ''Bagibareia'' lectio [''Bajvaria''] ex pronuntiatione orta est.</ref> Si possibilitatem consideremus auctorem partis de Chroatis in capite XXX ab auctore capitis XXXI diversum esse, tum fieri potest ut ille secundus auctor alio nomine pro Bavaria usus sit quam ipse Porphyrogenitus, qui in scriptis suis “Baioure” pro Bavaria adhibet. Nihilominus non est necesse omnino de altero auctore aut de interpolatione posteriore cogitare: prorsus fieri potest ut ipse imperator in archivis suis duo diversa relationes scriptas de Chroatis habuerit easque simpliciter transcripserit. Altera possibilitas significationis nominis “Bagibareia” esset nomen montis “Babia gora” (Graece: Babeia oreia), quod Constantinus, sive scriptor capitis XXX, ad auris perceptionem accommodavit et ita consignavit. In mundo Slavico hodie plures montes nomine Babja gora exstant, quorum unus maior est [https://en.wikipedia.org/wiki/Babia_G%C3%B3ra Babia Góra] in triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae. <center> [[File:8maja2006 babiagora 035.jpg|600px|alt=Babia Góra|Babia Góra – conspectus e parte Polonica]] </center> == 4. Thesis de Chroatia Alba in territorio Carinthiae mediaevalis, id est provinciae hodiernae Austriae Kärnten == Iam saeculo XIX interpretes et commentatorum Porphyrogeniti, ut Arminius Pavić (1844–1914), existimaverunt ''Bagibareiam'' significare “Babja gora”; Pavić autem putavit eam montem in hodierna Slovenia esse, trans flumen Cupam situm. Ex quo sequeretur Chroatas ante adventum in Dalmatiam in provincia Norico, sive in mediaevali Carantania<ref>Latine: ''Carantania'' sive ''Carentana'' sive ''Carinthia''; lingua Germanica: Kärnten, lingua Croatica: Koruška, in Austria australi.</ref>, habitasse, ubi testatum est exsistere toponyma nomen Chroatarum continentia, necnon totam regionem latiorem circa oppidum ''Klagenfurt'', quae in veteribus tabulis geographis ''Crowati'' appellatur.<ref> Tabula geographica – Spruner–Menke Atlas (In Nomine Jassa): [https://i0.wp.com/www.jassa.org/wp-content/uploads/2020/07/BRIGHT.png Spruner–Menke Atlas]</ref> <ref>Pagina de toponymia Slavica in regionibus Bavariae, Austriae, Carinthiae: [https://www.jassa.org/?p=16812]</ref> Hoc sententiam Armini Pavić postea quoque secuta est praeclara historica Croatica Nada Klaić, quae putavit ipsam veterem Carantaniam esse “Magna sive Alba Chroatia” de qua opus ''De administrando imperio'' narrat.<ref>Nada Klaić (1920–1988), historica Croatica; vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Nada_Klai%C4%87 paginam Anglice in Vicipaedia].</ref> At vero, secundum data in capite XXXI de situ Chroatiae Albae inter Franciam ad occidentem, Hungaros ad meridiem atque Pecenegos ab oriente eos impetentes, necnon de intervallo triginta dierum itineris a mari, Carantania nullo modo his duobus criteriis respondet: proximum enim mare Carinthiae est Hadriaticum, ad quod profecto non sunt triginta dies itineris; item Carantaniam non Pecenegi ab oriente oppugnabant, sed solum Hungari ex eadem parte eam invadere poterant. '''Haud dubium est nonnullos Croatas in regione Carantaniae veteris consedisse; attamen haec regio nullo modo esse potest “Alba sive Magna Chroatia” Constantini Porphyrogeneti, ut imaginata est Nada Klaić, quare hanc opinionem omnino reiciendam esse censemus.''' Notandum est migrationem Chroatarum in provinciam Romanam Dalmatiae, quam Porphyrogenitus in capite XXXI ''De administrando imperio'' sub imperio Heraclii (610–641) collocat, tempore congruere cum nonnullis aliis eventibus historicis: cum obsidione Constantinopolis anno 626 ab Avaris, Slavis et Persis frustra tentata, cum morte Baiani kagani, necnon cum ortu primae magnae Slavicae formationis politico‑militaris, regni Samonis in media Europa, in regionibus quae hodie Bohemia, Moravia atque terra Lusatiensium Serborum sunt. Sub ductu Samonis, is militaris foedus gentium Slavicarum feliciter et contra Francos ad occidentem, et contra Avaros ad orientem pugnavit. Bella Samonis adversus Avares in [[Chronicum (Fredegarius)|Chronico Fredegarii Scholastici Burgundiae]], capitulis XLVIII–XLIX, exponuntur; bella vero adversus Francos in capitulo LXVIII. Num fortuitum est Chroatas, ut Porphyrogenitus tradit, eo ipso tempore, circiter annum 630, advenisse, cum potestas Avarorum labefactaretur et regnum Samonis in ascensu esset? <center> [[File:Croats, Carantania and Samo's realm after 631 AD.jpg|frame|Tabula ostendit situm Chroatarum et Carantaniae ad regnum Samonis post annum 631.]] </center> Problematica de praesentia Croatarum in Carinthia tractata est in articulo suo [http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ09(1956)/GZ09.04.%20Antoljak,%20S.%20-%20Hrvati%20u%20Karantaniji.pdf Hrvati u Karantaniji] a historico Croatico Stjepano Antoljak.<ref>Stjepan Antoljak (1909–1997), historicus Croaticus; ''Hrvati u Karantaniji'', 1956, Facultas Philosophica Scopii.</ref> Ex concordantia toponymorum Dalmatiae septentrionalis et Liburniae cum iis Carantaniae veteris, Antoljak statuit Croatas non ex Carantania in Dalmatiam, sed e Dalmatiis postea in Carantaniam venisse. Problematica de vetere Carantania late et diligenter tractata est a historicis Slovenis: Bogo Grafenauer, Ljudemisl Hauptmann et Milko Kos.<ref>Bogo Grafenauer (1916–1995), historicus Slovenus, de Carantania et Slavis eius regionis multa scripsit: vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Bogo_Grafenauer Bogo Grafenauer].</ref> '''Kosentzes/Kosenzis ex ''De administrando imperio'' et ordo ''kosezorum'' Carantaniae veteris Nomen unius ex quinque fratribus, qui Croatas in meridiem ad Dalmatiam deduxerunt, Kosentzes sive Kosenzis, quod in opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeneti occurrit, cum nomine '''''kosezi''''', ordinis liberorum nobilium bellatorumque Carantaniae veteris coniungi solet. In Slavica Carantaniae principatu (hodie Austria australis) ab saeculo VIII usque ad XV peculiarem locum obtinebat ordo hominum, qui '''''kosezi''''' vocabantur (item ''kosegi, kasezi '' etc.). '''''Kosezi''''' proprii erant Carantaniae mediaevalis: nobilitas hereditaria e structura praefeudali, gentilitatis atque territorii orta. Erant liberi bellatores, custodes traditionis electionis principis super '''''lapide Krnensi''''' (Germanice:''Fürstenstein'', Slavice:''Krnski kamen'') in campo, ubi post baptismum ecclesia Sanctae Mariae (Germanice: ''Maria Saal'' / Slavice: ''Gospa Sveta'') prope oppidum hodiernum Klagenfurtum exstitit. Hoc momentum habet in investigatione migrationum Croatorum, cum una e regionibus centralibus antiquae ''Carantaniae'' esset '''''pagus Chrowati''''' seu '''''Crouuati'''''. Nomen kosezi in lingua Germanica reddi solebat ut ''die Edlen'' seu ''Edlinger'' (''nobilis''). Carantania anno 1335 sub dicionem Habsburgorum venit; illi structuram inventam reformaverunt eamque in ordinem feudalem suum inseruerunt. Electio principis super ''lapide Krnensi'' usque ad saeculum XV mansit, cum Habsburgenses ritum participare recusaverunt. Ipsum ritum inaugurationis principis descripsit '''Mavro Orbini''', clericus Ragusinus, in opere Italico '''''Il Regno de gli Slavi''''' (1601). Etymologia nominis ''Kosenzis'': lectio Slavica ad nomen ''kosenc, kosec, kosac'' (lat. faenator) pertinere potest; item lectio Iranica‑Sarmatica ad nomen Kasag (cf. Kasagoi, ethnonymus Adigeorum/Circassorum) non excluditur. == 5. Thesis de Chroatia Magna sive Alba, in regione ad septentrionem‑orientem Bavariae posita, id est in Germania orientali hodierna circa flumen Albis == Identificatio nominis Bagibareia cum Bavaria Stjepanum Pantelić inter alios impulit, ut in libello suo ''Najstarija povijest Hrvata'' (Latine: ''Historia Chroatorum antiquissima'') (Magontiaci, 1993) “Chroatiam Magnam sive Albam” Constantini Porphyrogeniti ad septentrionem Bavariae quaereret, id est in regione Germaniae orientalis hodiernae circa Albim, cum peculiari attentione ad tractum fluminis Salae inter Lipsiam et Hallam. Stjepan Pantelić (natus 1942 prope Viroviticam) studium theologiae Magontiaci perfecit, unde solida cognitio linguae Latinae et Germanicae ei accessit, quae facultatem praebuit bibliothecas et archiva per Germaniam, aetate ante interrete, diligenter explorandi. Pantelićus autem, ut historicus, reprehendi potest quod saepe leviter atque praecipitanter conclusiones ac interpretationes protulit sine vero fundamento in fontibus; sicut, verbi gratia, cum magna occidentalis Slavica tribus Abodritos, item eos quos Franci Vilcos (Welatabos sive Lutitios) vocabant, necnon Rugianos sive Ranienses ex insula Rugia in Baltico, simpliciter omnes — nec plus nec minus — Chroatas appellaverit. <center> [[File:Lutizenbund.PNG|thumb|900px|alt=Slaveni uz Labi u 10. i 11. stoljeću|''Slavi ad Albim, saeculis X–XI.'' ]] </center> Tamen Pantelićus laudandus est quod in libello suo haud magno (in summa 97 paginarum) copiose locos Latinos ex fontibus mediaevalibus protulit atque in notis sub pagina adduxit, ab Einhardo usque ad epistulas Caroli Magni ad uxorem missas bello contra Avaros gesto, necnon excerpta ex variis chronicis aliisque documentis. Praeterea investigationem toponymicam in parte orientali Germaniae peragravit, atque offendit loca ''Gross Korbetha'', ''Klein Korbetha'' et ''Korbetha'' (in fontibus Latinis mediaevalibus: ''Chruvati inferior'', ''Chruvati superior'' et ''Chruvati'') inter urbes Lipsiam et Hallam, item oppidum ''Borna'' in circulo Lipsiensi (Pantelić 1993, pp. 24–25). ''Borna'' enim nomen fuit primi ex fontibus Francicis noti ducis Dalmatiae et Liburniae (annis 817–821). <ref>Borna (dux Guduscanorum, dux Dalmatiae, dux Dalmatiae atque Liburniae) in ''Annales regni Francorum'' annorum 818–821 — textus Latinus: [[Annales regni Francorum]].</ref> Pantelićus quoque complura exempla antiquae toponymiae Slavicae in regione Germaniae orientalis collegit, inter quae: ''Corwete, Curuadi, Curewate'' (ex Hersfeldensi decimarum indice in Friesenfeldu, exeunte saeculo IX); ''Chruuati'' (apud Thietmarum episcopum in Chronica, saec. X/XI); deinde: ''Borewe, Bukuwiz, Camenitz [Kamenic], Zebegore, Krolevitz, Deliniz'' (cf. ''Delnice'' in Croatia), ''Dobergast, Dobrilug, Drevenitz'' (cf. ''Drvenik'' in Croatia), ''Glina'' (ut ''Glina'' in Croatia), ''Grizlav, List, Brodizi'' (cf. ''Brod'' in Croatia), ''Plawe, Racowe, Ribnitz, Slavi, Slavia, Strela, Cosence [Kosence], Studenik, Stablo, Sporno'', atque ''Lipci'' (Leipzig), etc. Indubitata est res quod totus tractus Germaniae orientalis ab Odra et Nissa usque ad Albim (Germanice Elbe) atque Salam a gentibus Slavicis inhabitatus erat, ut fontes testantur, iam a temporibus regis Samae (prima medietas saeculi VII). Eadem autem Slavicae gentes, in maiores foederationes tribuum coalitae, magnam partem autonomam politicam gerebant: modo socii Francorum contra Saxones (aetate Caroli Magni), modo in bellis adversus Francos ac postea reges Germaniae; donec saeculo XII eorum autonomia politica omnino sublata est eisque impositae sunt christianizatio et germanizatio.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304131003/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrons/helmold.htm Helmoldus, *Chronica Slavorum*]</ref> Nomina ducum illorum Slavorum inter Odram et Albim indolem quandam communem Slavicam ostendunt: ''Draško/Thrasco, Slavomir, Sedrag, Gostimil, Dobromisl, Dobrimir, Tugomir/Tugumir, Stojnev, Mistivoj, Mistislav, Višedrag, Budivoj, Pribislav, Vratislav, Vislav'', etc. Quare libellus Stjepani Pantelić ''Najstarija povijest Hrvata'' (''Historia Chroatorum antiquissima'') quasi dux quidam haberi potest per historiam Slavorum Polabensium, quorum solum '''''Lusatici Sorabi''''' usque ad hodiernum diem identitatem et linguam Slavicam servaverunt. Ut conclusio huius analysis libelli Pantelićiani sumi potest quod haud dubie nonnulli Chroatae in regione circa flumen Salam in Germania consederint; attamen pauca tantum loca minora ibi reperiuntur, quae nullo modo cum illa Porphyrogenetae “Chroatia Magna sive Alba” identificari possunt. Videtur etiam Pantelićus ipse hoc sibi conscius fuisse, quare omnes Slavicos orientalis Germaniae in Chroatas transformare conatus est (quod Chroatomania appellari potest), quamquam ipse fontes mediaevales et locos citatos adducebat qui nomina propria ac peculiaria istarum Slavicarum gentium clare ac indubitanter testantur.<ref>James Westfall Thompson, ''The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs'', ''The American Journal of Theology'', vol. 20, br. 2 (1916), str. 205–230, University of Chicago Press. [https://doi.org/10.1086/479673 https://doi.org/10.1086/479673]</ref> Addendum quoque est quod et Porphyrogeneta et rex Anglosaxonicus Alfredus Magnus aliique fontes Chroatas Albas in vicinitate immediata Bohemiae collocant (terra Boiki = Bohemia) atque eos ''constanter ad orientem a Serbis Albis ponunt''; quae omnia congruunt cum situ in hodierna Polonia australi atque austro‑occidentali. == 6. Quaestio de situ ''Illyrici'' Porphyrogeniti == === Caput XXX De administrando imperio: de situ et finibus Chroatiae ceterarumque Sclaviniarum === '''''Ex Chrovatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam ...'' ''Haec Chroatia ceterique Sclavi<ref>Slavi, ut ex scriptis Crnorizci Hrabari, Chronico Nestoris aliisque fontibus apparet, se ipsos Slovene/Slovjene appellabant. Scriptores autem Byzantini — Procopius, Menander, Theophylactus, Nicephorus aliique — formas Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβηνούς (Sklabenous) et Σκλαβῖνοι (Sklabinoi) adhibent. Imperator Constantinus Porphyrogenitus in opere suo De administrando imperio tribus formis utitur: Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβοί (Sklaboi) et Σκλαβίνιοι (Sklabinioi).</ref> hoc modo sunt dispositi: Dioclia ad castella Dyrrhachii accedit, videlicet ad Elisum, Helcinium et Antibarem, atque usque ad Catarum porrigitur; in montibus autem Serbiae finitima est. ''A Catara incipit archontia Tribuniensis, quae usque ad Ragusam extenditur, et in montanis Serbiae contermina est. ''A Ragusa vero incipit archontia Zachumliensis, quae usque ad flumen Narentam porrigitur; ad partem maritimam Paganiae accedit, ad montes autem versus septentrionem Chroatiae finitima est, Serbiae autem opposita. ''A flumine Narenta incipit Pagania et usque ad flumen Cetinam extenditur; tres autem županiae habet, nempe Rastoc, Mocro et Dalen. Ex his duae županiae, id est Rastoc et Mocro, ad mare sitae sunt; hae etiam sagenas (naves longas) possident. Dalen vero longe a mari distat, eiusque incolae agriculturae student atque ex ea vivunt. ''Quattuor insulae Paganiae sunt finitimae: Melita, Corcyra Nigra, Bracium et Pharus, pulcherrimae atque uberrimae, sed urbibus desertis et multitudine paludum refertae. Incolae earum pecora alunt atque ex eis vitam sustentant. ''A flumine Cetina incipit terra Chroatiae et per litus usque ad fines Histriae, id est ad urbem Albona, extenditur. In montanis autem thematem Histriensem aliquatenus superat; apud Cetinam et Hlivnum Serbiae accedit, cum terra Serbiae omnibus aliis terris opposita sit, ad septentrionem Chroatiae, ad meridiem vero Bulgariae finitima. ''Ex quo Sclavi praedicti advenerunt, totam Dalmatiam occupaverunt. Romani autem urbes insularum coluerunt atque ex eis vitam agebant. Sed a Paganis (Neretvanis) cotidie in servitutem abducti et necati, insulas reliquerunt, cupientes in continente agrum colere. In quo eos Chroati impediebant, quia tributum eis non dabant; sed omnia quae hodie Sclavis solvunt, stratego (praefecto Romano) olim tribuebant. ''Cum ita vivere non possent, ad Basilium (Basilio I Macedone, annis 867–886) imperatorem gloriosum accesserunt atque omnia supra dicta ei exposuerunt. Hic imperator gloriosus Basilio praecepit ut omnia quae stratego dari solebant, Sclavis darent, ut cum eis pacifice viverent; parum vero aliquid stratego tribuerent, quo ostenderent suam subiectionem erga imperatores Romanos atque eorum strategum. ''Ex eo tempore omnes illi urbes Sclavis tributariae sunt et eis tributum solvunt: ''Spalatum 200 nomismata, Tragurium 100, Iadera 110, Absorus 100, Arba 100, Curicum 100; ita ut 710 nomismata efficiantur, praeter vinum et alia varia, quae praeter nomismata adhuc dabant. ''Ragusium autem inter duas terras, Zachumliam et Tribuniam, situm est; Ragusini vinea sua in utraque regione habent et archonto Zachumliensi 21, archonto Tribuniensi 36 nomismata solvunt. In opere '''Thomae Archidiaconi''' ''Historia Salonitana'' (circa annum 1250) legitur '''''regno Chroatorum attribui “totam Maroniam et Chulmiae Ducatum”''''', id est totam '''Naroniae '''sive''' Paganiae '''atque''' Chulmiae (Zachlumiae)''' archontiam. Hoc territorium hodie utramque ripam fluminis Narentae complectitur. <center> [[File:Pagania Zahumlje Travunia Duklja.png|600px|alt=Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum saeculo IX|Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum in saeculo IX]] </center> '''Gregorius Barsensis''', notior nomine ''Pop Dukljanin'' ('''Presbyter Diocliae''') , in opere suo Latine conscripto '''''Sclavorum Regnum''''' (saeculo XII) omnes quattuor archontias — '''Diocliam, Tribuniam, Chulmum et Paganian sive Naroniam''', quas memorat Constantinus Porphyrogenitus (saeculo X medio), communi nomine '''''Croatia rubea''''' appellat.<ref>Eduard Peričić, ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog /Ljetopis popa Dukljanina'' (''Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis / Chronicon Presbyteri Diocliae''), editio “Kršćanska sadašnjost”, Zagrabiae, 1991.</ref> Unus ex antiquissimis locis, ubi nomina '''''Croatia alba''''' et '''''Croatia rubea''''' ad Chroatos Adriaticos referuntur, invenitur in opere chronographi Venetiani saeculi XIV, Andreae Dandolo. Videtur ille textum ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis (saeculi XII) sequi, sed etiam nonnullas additiones proprias inserere. ''Chronica Chroatica'' idiomate chakavico conscripta, quam '''Marcus Marulus''' anno 1500 Latine vertit, solam ''Croatiam Albam'' memorat: “''ab Dalma usque ad Valdeminum Chroatos Albos appellavit, qui sunt Dalmatini Inferiores…''”. '''Maurus Orbinus''' Ragusinus circa annum 1600, in opere suo panslavistico lingua Italica conscripto, item in quadam versione Gregorii Barsensis innititur atque ''Croatiam Rubram et Croatiam Albam'' nominat. Ragusinus '''Restius''' quoque, in paginis 25 et 43, nomina “Croazia Bianca, Croazia Rossa” refert. A libro ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis saeculo XII conscripto (quem Eduardus Peričić cum archiepiscopo Gregorio, persona historice bene documentata, quae archiepiscopus urbis Antibaris fuit — hoc nomine a Bari Italico distinguitur — identificare solet) usque ad opera omnium auctorum posteriorum hic memoratorum, vocabula ''Croatia Alba'' et ''Croatia Rubea'' ad solum Chroatiae Adriaticae spatium referuntur, non autem ad ''Croatiam Albam'' in Europa septentrionali sitam. '''''Croatia Alba''''' ad tractum maritimum Chroatiae hodiernae usque ad flumen Cetinam pertinet (locus ''Dalma'', id est ''Delminium'', caput Delmatorum antiquitus, hodie ''Duvno''), cum '''''Croatia Rubea''''' ad regiones ad meridiem fluminum Cetinae et Narentae sitas referatur, incluso territorio antiquae ''Diocliae'' sive ''Docleae'' (vulgo: ''Duklja''), quod nunc est ''Res Publica Montis Nigri'' (vulgo: ''Crna Gora'' sive ''Montenegro''). Itaque, secundum relationem Presbyteri Diocliae saeculo XII conscriptam, regiones quae hodie '''Rem Publicam Montis Nigri''' constituunt eo tempore nomine '''Croatiae Rubeae''' appellabantur. === Illyricum Porphyrogeniti = Croatia Rubea? === Porphyrogenitus narrat partem Chroatorum in Dalmatiam advenientium se segregasse atque Illyrico et Pannonia potitam esse. Quaeri potest utrum hic Porphyrogeniti vocabulum Illyricum ad regionem Croatiae Rubeae pertinere possit, quae in aetate sero‑Romana, a Diocletiano imperatore, nomine Praevalis sive Prevalitana appellabatur. Nomen ''Illyricum'' per tempora Imperii Romani, ab Octaviano Augusto usque porro, suum ambitum geographicum legitime mutavit. Romani enim sciebant ''Illyrios proprie dictos'' eos esse qui in regionibus hodiernae Montis Nigri atque Albaniae septentrionalis habitabant, contra quorum civitatem bella gesserunt exeunte saeculo III et ineunte saeculo II a.Chr.n. At vero, Romanorum incursu in terras Delmatorum, Iapodum et Liburnorum, deinde etiam ad septentrionem circa Segesticam (bella Octaviani in Illyrico annis 36/35 a.Chr.n.), totus ille tractus in provinciam Illyricum constitutus est. Post rebellionem duorum Batonum (annis 6–9 p.Chr.n.) pristinum Illyricum in duas provincias diviserunt: Pannoniam et Illyricum, cuius pars Dalmatia erat. <center> [[File:Ancient balkans 4thcentury.png|800px |alt=Tabula totius Illyrici Romani saeculo IV |Tabula totius Illyrici Romani in saeculo IV]] </center> Regio mediaevalis Carantaniae, in qua quoque Chroati inter Dravam superiorem et Muram in Austria meridionali hodierna in chartis et documentis memorantur,<ref>Otto I in diplomate anni 954 formulam “in pago Crouuati” adhibet; Otto II anno 979 scribit “pago Chruuat”, et similia. Cf. Gluhak, 1990.</ref> aetate Romana provincia Noricum fuit, numquam Illyricum; solummodo reformatione Diocletiani Noricum in praefecturam Illyrici adscriptum est, sed ea partitio administrativa nomina ipsarum provinciarum minime mutavit. Quare plane excludendum est eos ''Chroatos Carantaniae'', qui sub nominibus ''Crowati'' etc. testantur, Porphyrogeniti Chroatos fuisse qui “in Illyricum” venerint.<ref>S. Antoljak, Lj. Hauptmann et B. Grafenauer putaverunt Porphyrogenitum vocabulo “Illyrici” ipsam Carantaniam intellexisse, quasi pars Chroatorum a Dalmatiae Chroatis secessisset atque ad septentrionem migrasset. Nos autem tali interpretationi non assentimur.</ref> Hic statuimus vocabulum “Illyricum” apud Porphyrogenitum intellegendum esse illud Illyricum quod ad meridiem veteris provinciae Romanae Dalmatiae (sensu strictiore) situm est, id est regiones ad meridiem fluminis Narentae, illum verum et antiquum Illyricum, ubi ''Illyrii propriae dicti'' habitabant. Hoc territorium saeculo IV administrative ''Praevalitana'' appellabatur, atque in aevo medio ''Dioclia'' imperatoris Porphyrogeniti (saec. X) et ''Doclea'' Gregorii Barsensis (saec. XII) vocabatur, quod hodie ''Res Publica Montis Nigri'' est. Ex relatione de situ geographicο archontiarum Slavicarum (quattuor earum ad meridiem ipsius Chroatiae positarum) in capite XXX apparet Chroatos in provinciam Dalmatiae advenisse atque quattuor illis principatibus dominatum imposuisse: Diocliae, Tribuniae, Zachumliae et Paganiae (Neretvanorum). Tertia vero pars Chroatorum, ut in eodem capite dicitur, ''Pannoniae'' potita est, id est illius partis Pannoniae inter Dravam et Savam sitae, quae est Chroatia septentrionalis hodierna, aetate Romana nomine Pannoniae Saviae nota. Sunt etiam nonnulli interpretes qui putent Porphyrogenitum, aut scriptorem qui caput XXX composuit vel auxit, vocabulo Illyrici significare regiones hodiernae Liciae aut fortasse interiores Bosnae et Hercegovinae, cum in capite XXX — quod notandum est — terra Bosna (a flumine Bosna dicta) omnino non commemoratur. At nos hic existimamus scriptorem capitis XXX, ex indiciis geographicis archontiarum Slavicarum, territorium veteris Bosnae strictiore sensu (secundum cursum ipsius fluminis Bosnae) fortasse ut partem Serbiae intellexisse, cum eam nullo nomine designet neque omnino in hoc capite memorare videatur. Porphyrogenitus enim affirmat Chroatiam ad Serbiam accedere apud Cetinam et Hlivnum, in montibus, quod significare potest Chroatiam et Serbiam fortasse ad septentrionem Narentae confinis fuisse, circumvectis principatibus Neretvanorum et Zachumliae. Regio hodiernae Liciae vix ullo modo pro Illyrico Porphyrogeniti haberi potest, cum totus ille tractus post rebellionem Delmatorum et Pannonum in provinciam Dalmatiae cum Liburnia inclusus sit. Quapropter hic concludimus unum tantum Illyricum fuisse, praeter Dalmatiae et Pannoniae dominationem, quod Chroati obtinere potuerint: nempe Praevalitanam aetatis sero‑Romanae, quam Gregorius Barsensis, id est Presbyter Diocliae, nomine “Croatiae rubeae” designat. == 7. De administrando imperio: Caput XXXI (loca ad Albam Chroatiam et ad migrationem Chroatorum pertinentia) == ''Chroatae, qui nunc Dalmatiam incolunt, oriundi sunt ex Chroatis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur. Hi trans Turcos (Ungaros) sunt, prope Franciam habitant, finitimi Slavinis, id est Serbis inbaptizatis. ''Isti Chroatae confugerunt ad imperatorem Heraclium priusquam idem facerent Serbi, eo tempore quo Avari Romanos inde expulerunt. ''Cum Romani eodem tempore ab Avaris depulsi essent, terrae eorum vacuae manebant. Iussu igitur imperatoris Heraclii isti Chroatae, arreptis armis, Avaros inde expulerunt atque, secundum imperatoris ordinationem, in terra Avarorum consederunt, in qua nunc habitant. ''Eo tempore Chroatae habebant archontem patrem Porgae. Imperator autem Heraclius misit ex urbe Roma sacerdotes, ex quibus fecit archiepiscopum, episcopos, presbyteros et diaconos, atque Chroatas baptizavit. ''Isti Chroatae habebant illo tempore archontem Porgam. ''Magna Chroatia, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. ''Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Turcis (Ungaris) et Pechenegis assidue depraedatur. ''Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. ''A terra eorum ad mare sunt triginta dierum itinera; mare autem quod triginta dierum itinere distat, vocatur Mare Nigrum. Ad Chroatas spectat etiam locus in '''capite XXXII''', cui titulus est “'''De Serbis et terra quam nunc incolunt”''', ubi legitur: [[File:Sorbian Polity under Dervan.jpg|center|400px|alt=Karta sorbskog političkog prostora pod Dervanom|''Mappa ditionis Dervani ducis Sorabum (saec. VII).'' ]] ''Serbi, qui nunc eam terram incolunt, oriundi sunt ex Serbis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur, qui domi sunt trans Turcos (Ungaros), in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia, illa inbaptizata et Alba dicta. == 8. Analysis et interpretatio capitis XXXI == In hoc capite situs Chroatiae Albae ita definitur: trans Ungariam (quae eo tempore primae dimidiae saeculi X etiam Slovaciam complectebatur), prope Franciam, finitima Serbis inbaptizatis. Chroatia Alba a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur, et mare ad quod descendunt triginta dierum itinere distat. Ex capite XXXII discimus Serbos Albos domi esse trans Ungaros, in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia. Quid igitur de situ Chroatiae Albae ex his omnibus colligi potest? Chroati Albi finitimi erant Serbis Albis inbaptizatis. Initio adtendebamus ad interpretationem secundum quam regio Boiki prope Ungariam ad Boikos Ucrainae referri posset, qui hodie in limitibus Ucrainae ad Slovaciam et Ungariam habitant, sicut olim putavit historicus Vjekoslav Klaić. Verumtamen locutio “ubi Franciae fines contingunt” (quae ad tempus compositionis DAI, circa annum 950, pertinet) nos ab tali expositione removit. Nam Franciae regnum, id est Germania regis ac postea imperatoris Ottonis I (936–976), numquam ad Carpatas pervenit neque cum eis confinia habuit; quare nomen Boiki ad Boikos Ucrainae referri non potest. Proinde Boiki Constantini Porphyrogeniti intellegenda est Bohemia, id est regio Cechorum; et notum est Sorabos sive Serbos Lusaticos etiam hodie ad septentrionem Bohemiae consistere. ''“A Chroatis ad mare sunt triginta dierum itinera.” Ultimus de Chroatis Albis locus in capite XXXI ita habet: ''Magna Chroatia, quae etiam Alba vocatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur. Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. A Chroatis autem ad mare sunt triginta dierum itinera; mare vero quod triginta dierum itinere distat, Pontus Nigrum appellatur.” Mare quod regioni Lipsiensi proximum est Balticum; ad illud autem non plus quam quadringenti chiliometrae sunt. Si ponamus coetum hominum pedibus et equis oneratis mediocriter triginta chiliometra per diem conficere, iter quadringentorum chiliometrorum per tredecim dies absolveretur, quod longe ab illis triginta diebus, quos Porphyrogenitus memorat, abest. At vero iter a triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae (ad meridiem et occidentem Cracoviae situm), si cursum Vislae fluminis fere sequatur, ad mare Balticum non excedit octingentos chiliometros; quod, si per triginta chiliometra singulis diebus dividatur, circiter viginti sex dies itineris efficit. Maior tamen est distantia a Cracovia per Dniestrum ad Pontum Euxinum, quae profecto iter fere triginta dierum praebet. Certe nobis hodie paene impossibile est exacte computare quantum temporis iter a Cracovia ad Balticum vel ad Pontum Euxinum primae dimidiae saeculi X occuparet, cum plerique huiusmodi itineris parametri ignoti sint (pericula viae, semitae mercatorum illius aetatis, et cetera). Praeterea, interpretes huius loci in litteris historicis non consentiunt ad quod mare Porphyrogenitus precise referat cum dicit “nigrum” vel “obscurum”: utrum ad Balticum an ad Pontum Euxinum. Lingüista atque etymologus '''Alemko Gluhak''' in libro suo ''De origine nominis Chroati'' (pp. 120–121) censet “mare nigrum”, ad quod triginta dierum iter esse dicitur, revera Balticum mare significare. Nam Byzantini mare, quod nos hodie ''Mare Nigrum'' appellamus, secundum traditionem linguae Graecae ''Pontos Eukseinos'' (''Mare Hospitale'') vocabant. Exsistit autem possibilitas commercii atque transmissionis culturalis, qua ipsum nomen Graecum ''Pontos Eukseinos'', quod olim ''Pontos Akseinos'' (Mare Inhospitale) erat, cuius forma ex voce Iranica ''äxsin'' derivata esse potuerit, postea vero a Graecis in ''Eukseinos'' mutata est.<ref>Vocabulum Osseticum äxsin phonetice [æxˈsin], Avesticum axšaena [axʃaːˈena] profertur; sonus “x” in utroque fricativus velaris surdus est, Croatico /h/ posteriori simillimus.</ref> Etenim Avesticum ''axšaena'', Osseticum ''äxsin''<ref>radix in lingua palaeoslavica: *''sin’j’'', Croatice: sinje, ut in ''sinje more''</ref>, quod Latine ''obscurum'' significat, esse potest origo Graeci ''Akseinos''.<ref>Hoc est exemplum quomodo etymologia ex perceptione phonica nasci possit: nam littera transliterata “x” in omnibus linguis Iranicis ut fricativus velaris surdus pronuntiatur (ut Germanice Bach, Scotice loch, Hispanice j in José), numquam vero ut coniunctio /ks/. Graeci autem, audientes Iranicum axšaena vel äxsin, id ad vocem suam áxeinos (“inhospitale, in externos adversum”) adcommodaverunt atque prorsus cum ea consociaverunt.</ref> Praeterea notandum est Turcos, qui hodie Minorem Asiam incolunt, mare Mediterraneum more tradito Ak denizi (Mare Album) appellare, quod ad occidentem terrae eorum situm est; illud vero mare, quod in septentrione situm est, Kara deniz (Mare Nigrum) vocant. Haec indicant Turcos, sicut alios populos stepparum Eurasiarum (inter quos Scythas et Sarmatas Iranicos), colores ad designandos mundi cardines usurpasse: nigrum = septentrio; album = occidens; caeruleum vel viride = oriens; rubrum = meridies. Ex his igitur sequitur nomen Chroatia Alba “Chroatiam Occidentalem” significare, cum Porphyrogeneti locutio mare nigrum vel obscurum ad Balticum mare referenda sit.<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, Zagreb, 1990, pp. 120–121.</ref> Haec omnia nos ad conclusionem ducunt Chroatiam Albam primae dimidiae saeculi X in circulo gentium Slavicarum occidentalium sitam fuisse, id est in vicinitate Boiki sive Bohemiae, prope Serbos in Germania orientali, inter Ugariam illius temporis (quae Slovaciam et Hungariam complectebatur) et Franciam. Ex his omnibus concluditur Chroatiam Albam in hodierna Polonia meridiana locatam esse. == 9. De differentiis inter capitulum XXX et capitulum XXXI == Communia capitulis XXX et XXXI sunt haec: utrumque commemorat adventum Chroatorum ex Chroatia Alba atque proelium Chroatorum contra Avaros, in quo Chroati Avaros superant. In ceteris autem rebus illa duo testimonia inter se discrepant. In capitulo XXX narratur fabula de quinque fratribus et duabus sororibus, quae in capitulo XXXI non reperitur. In capitulo XXX describitur saevitia Francorum erga Chroatos et bellum Chroatorum contra Francos quod septem annos duravit; in capitulo XXXI vero nulla fit mentio dominationis Francorum super Chroatos in Dalmatia. Tantum dicitur Chroatiam Albam prope Franciam sitam esse atque Francos (Germanos) Chroatiam Albam depraedari. Praeterea, in capitulo XXX dicitur Chroatos in Dalmatia se liberasse a potestate Francorum et accepisse baptismum ex Roma tempore archontis Porini; in capitulo XXXI autem dicitur Chroatos in Dalmatiam venisse iussu imperatoris Heraclii (610–641), quod magni momenti est, cum hoc '''sit unica expressa datatio adventus Chroatorum in fontibus (prima igitur dimidia pars saeculi VII)'''. Item in capitulo XXXI dicitur Chroatos venisse tempore patris Porgae, et tempore ipsius Porgae archontis baptismum ex Roma accepisse. (Duo nomina diversa, sed aliquatenus similia: Porga – Porin.)<ref>Recentior est inclinatio ut in nomine Porin varietas nominis dei Slavici Perun agnoscatur (Polonice: Piorun); cf. Alimov, 2015.</ref> In capitulo XXX saepe memorantur Francia, Franci et rex Otto I; contra, in capitulo XXXI memoratur solum imperator Heraclius eiusque munus, nec Franci ibi apparent, nisi quod Chroatia Alba prope Franciam sita esse dicitur. Nonnulli interpretes existimant capitulum XXX ab alio auctore compositum esse quam capitulum XXXI. Haec sententia de duobus diversis scriptoribus nititur, inter alia, analysi stilistica quae favet opinioni de duobus auctoribus. Saepe etiam dicitur scriptorem capituli XXX aliis fontibus usos esse quam scriptorem capituli XXXI. Tamen, ut iam diximus, fieri potest ut ipse imperator Constantinus duas diversas relationes de Chroatis in archivis suis habuerit, quas, cum eligere non posset, ambas inserere statuerit, eas simpliciter transcribens. Videtur tamen relatio in capitulo XXX esse aliena et transcripta, cum relatio in capitulo XXXI fortasse ab ipso imperatore consuta sit. Capitulum XXXI saepe habetur exemplum apertae propagandae Byzantinae (emphasi posita in munere Heraclii in adventu Chroatorum saeculo VII), cum capitulum XXX putetur repraesentare traditionem popularem Chroaticam de adventu atque memoriam de relationibus cum Francis. In capitulo XXX Franci exhibentur tamquam crudeles occupatores contra quos Chroati pugnant et vincunt; at re vera scimus solum ducem Pannoniae Liudewitum contra Francos pugnavisse, cum dux Dalmatiae et Liburniae Borna socius Francorum fuerit et adversarius Liudewiti Posaviensis. A temporibus Liudewiti usque ad compositionem additionis capituli XXX circiter 130–140 anni fluxerunt (si capitulum XXX, ut quidam putant, scriptum est annis 960, tempore quo rex Chroatiae Stephanus Držislav titulum patricii a Byzantino imperatore accepit).<ref>Alimov 2015</ref> Nihilominus non consentimus cum opinione quod capitulum XXX necessario tradit “puram” traditionem popularem, cum elementa traditionis popularis in utroque capitulo inveniantur.<ref>Margetić 2001, 127-131</ref> In capitulo XXX, ubi Franci saepe memorantur, situs Chroatiae Albae definitur secundum Bagibareiam; in capitulo XXXI situs definitur secundum locum Ungarorum. In capitulo XXX dicitur Chroatos in Chroatia Alba cum Ungaris foedera et amicitias contrahere; capitulum XXXI autem affirmat Ungaros atque Pechenegos Chroatiam Albam depraedari. == 10. Thesis de situ Chroatiae Albae in regione Cechiae orientalis, sive in ducatu Slavnikiano == Secundum traditionem popularem Cechicam, Cechi in terras hodiernas Cechiae a septentrione venerunt, ubi cum Serbis Albis confinia habebant, atque emigraverunt ut dominationem Serbicam evitarent. Una ex illis traditionibus refert protopatrem Cechum origine fuisse Lehum, eumque ex terra Chroatiae venisse, sicut in ''Chronica Dalimiliana'' saeculi XIV scriptum est. (Haud dubie non ex Chroatia Adriatica, sed ex Chroatia Alba septentrionali.) Per saeculum XX historiographia Cechica existimavit nonnullos Chroatos inter coetus fuisse qui ad ethnogenesim populi Cechici contulerunt. <center> [[File:České kmeny.png |thumb|900px |alt=Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus |''Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus (coloribus caeruleo et flavo signatus), secundum hypothesin de Bohemicis gentibus iam relictam, prout eam interpretatus est Rudolfus Turek anno 1957.'' ]] </center> Secundum fontes Francicos, in Bohemiae territorio parte altera saeculi IX plures duces regnabant (sex duces Bohemici), inter quos primatum tenebat dux Borivoj e stirpe Přemyslidarum, qui christianitatem accepit. Id erat tempus bellorum crebrorum cum Francis (Germanis). ===Theoria, qua ducatus dynastiae Slavnik in Bohemia orientali pro Chroatia Alba habetur=== In historiographia saeculi XX nonnumquam proposita est sententia, ducatus in Bohemia orientali (ad orientem Pragae), cum sedibus in Libice et apud hodiernam Kutna Hora, cuius fines Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' descripsit, fuisse ducatus Chroatiae Albae.<ref>Cosmas Pragensis (1045–1125), sacerdos et primus chronicarius Bohemus, auctor operis historici Chronica Boemorum.</ref> Dux partis orientalis Bohemiae (regio ad orientem Pragae circa Libice et Kutnam Horam) medio saeculo X, secundum fontes historicos, Slavnik vocabatur; unde tota familia dynastia Slavnikovica appellatur. Unus e filiis Slavniki, nomine Vojtjech (Adalbertus), brevi tempore episcopus Pragensis fuit; postea autem anno 997 in missione evangelizationis apud paganos Prutenos ad litus Balticum occisus est. Vojtjech iam anno 999 sanctus canonizatus est. Alter filius Slavniki, Sobjeslav, denarium argenteum cudi iussit in monetaria sui sedis Malin (hodie circa 3 km ad septentrionem‑orientem Kutnae Horae).<ref>Inscriptio nummi argentei Sobjeslavi: Malin civitas.</ref> Praecipuum domicilium familiae Slavnikovicae erat oppidum munitum Libice nad Cedlinou. Mense Septembri anni 995, in festo sancti Venceslai, oppidum oppugnatum est, et omnes ibi inventi trucidati sunt, ut Cosmas Pragensis vividissimo sermone refert. Solus Vojtjech, qui tum in Italia versabatur, et frater eius Sobjeslav, qui in Saxonia erat, mortem effugerunt. Sic familia ducalis Slavnikovica e historia Bohemica evanuit. Cosmas autem in sua ''Chronica Boemorum'' numquam aperte affirmat Slavnikum ortu ex Chroatis Albis fuisse. Quare concludendum est sententias de origine dynastiae Slavnik ex Chroatis Albis sine ullo fundamento in fontibus historicis positis. Redeamus igitur ad quaestionem de situ Chroatiae Albae sive Magnae. Imperator Constantinus Porphyrogenitus, qui opus suum ''De administrando imperio'' circa annum 950 conscripsit, in capite XXXI clare scribit: ''Magna Chroatia, quae et Alba dicitur, necdum usque in hodiernum diem baptizata est. Hinc sequitur ut Bohemia orientalis, id est ducatus Slavniki, pro Chroatia Alba a Porphyrogenito memorata haberi non possit, cum illa regio tempore quo DAI conscriptum est (circa 950) iam christianitatem recepisset. Nam et maiores Slavniki, sicut tota Bohemia, per missionem sanctorum fratrum Solunensium, Constantini (Cyrilli) et Methodii, in Ducatum Magnae Moraviae (863–885) evangelizati sunt; cum Bohemia sub duce suo Bořivoj I (circa 852–889) e stirpe Přemyslidarum vasalla Magnae Moraviae fuisset. Hypothesis saeculis XIX et medio XX exculta, quae nomina atque territoria “gentium Bohemicarum originariarum” retractare conabatur, inter quae etiam sedes Chroatorum in Bohemiam orientalem collocabatur, hodie ob probationum penuriam relicta est. Ad ''Encyclopaediam Academicam Historiae Bohemicae'' (2011) historici Dušan Třeštík conclusit Bohemiam aetatis mediaevalis antiquae repraesentatam fuisse a ducibus localibus singulis, qui saepe coniunctim agebant atque fortasse conventus gentiles celebrabant; sed “''quae in fontibus saeculi X et posterioribus pro nominibus gentium habita sunt (Lučané, Lemuzi, Pšowane, Sedličané, Děčané, Litoměřice, Zličané, Hbané aliique nonnulli) nomina sunt regionum, id est appellationes geographicae. Verum nomen gentis est Chroati, sed ii non in Bohemia sedebant, sed alicubi in Silesia''.”<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in: ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> Itaque locum Chroatiae Albae ulterius quaerere oportet, in regionibus ad septentrionem et orientem Bohemiae sitis. == 11.Documentum de institutione et finibus Episcopatus Pragensis anno 973 == Documenta autem in antiqua Cechia orta nonnullis suis testimoniis utilia indicia praebent de situ Chroatorum Alborum. Sic, verbi gratia, diploma Pragensis anni 1086, quod ad fundationem episcopatus Pragensis anno 973 pertinet, tradit in limite septentrionali episcopatus Pragensis habitasse: ''Psovane, Ghrvvati et altera Chrowati, Slasane ...''<ref>Cosmas Praguensis, ''Chronica Boemorum'', Lib. II., Cap. XXXVII</ref> <center> [[File:Screenshot_iz_Chronica_Boemorum_Lib.II,_Cap.XXXVII.png|800px|alt=Excerptum e Chronica Boemorum, Lib. II, Cap. XXXVII|''Excerptum e Chronica Boemorum (Lib. II, Cap. XXXVII).'' ]] </center> Chroati in hoc diplomate Pragensi memorati (Ghrvvati et altera Chrowati) inter gentes Bohemiae septentrionalis numerantur, una cum Psovanis; reliquae autem gentes Silesiae sunt: Slasane (circa Wratislaviam), Trebowane (Trzebnica), Dedosane (Żagań / Szprotawa) atque Bobrane (ad flumen Bóbr), quae omnes in parte meridionali‑occidentali Poloniae inter Odram et montes Sudetos sitae erant. Milciani vero ad occidentem memorati erant gens Sorabum Lusaticorum circa urbem Budyšin (Bautzen). <center> [[File:BOGUSŁAWSKI(1861)_Das_Siedlungsgebiet_der_Sorben_vom_7._bis_11._Jahrhundert_in_Mitteldeutschland.jpg |thumb|900px |alt=Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum |''Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum (saec. VII–XI).'' ]] </center> Chroati ex diplomate Pragensi (Ghrvvati et altera Chrowati) in ipsa triquetra finium Bohemiae, Poloniae et Germaniae siti erant. Hoc congruit cum assertione imperatoris Constantini Porphyrogeniti, qui refert Chroatiam Albam et Serbiam Albam ad fines terrae Boiki (Bohemiae) attingere, ubi etiam Francorum terminus erat. In variis codicibus Cosmae Pragensis nomen Chroatorum plurimis formis occurrit: Chrowaci, Chrouuati, Crouati, Crhuati, Hrouati, Chrowati,Ghrouati, Ghrwati, etc., quae omnes ad ethnonymum Slavicum Hrъvati referuntur. '''Ex mentione duarum Chroatorum partium in diplomate Pragensi haec concludi possunt: duae gentes Chroatorum in regione Poloniae meridianae certo exstiterunt. '''Prima pars in confinio Bohemiae et Poloniae, prope Sorabos Lusaticos, habitabat; altera vero orientius sita erat, fortasse in regione Poloniae meridianae circa Cracoviam. Cosmas enim solus auctor est qui duplicem Chroatorum praesentiam in spatio Slavico occidentali aperte confirmat. == 12.Regio Poloniae hodiernae ut area ubi sita erat Chroatia Alba seu Chroatia non baptizata prima parte saeculi X == Dissimile a regione Bohemiae, cuius principes iam exeunte saeculo IX fidem christianam acceperunt, annus officialis baptismi Polonorum habetur 966, cum dux Miesco ex gente Piastica principissam Bohemicam Dubravcam in matrimonium duxit. Conditio nuptiarum, quam ipsa principissa (secundum chronicas Polonicas) imposuit, erat ut dux Miesco baptismum susciperet. Hoc nos ad conclusionem perducit totam regionem Poloniae hodiernae, etiam Poloniam meridionalem atque ducatum Miesconis in Magna Polonia, prima parte saeculi X et adhuc circa annum 950, quo tempore Porphyrogenitus opus suum conscripsit, fuisse non baptizatam. Quapropter haec ipsa regio Poloniae meridionalis et meridio‑occidentalis verisimillimus est locus in quo quaerenda est Porphyrogeniti Chroatia Magna sive Alba. In altera parte saeculi X regio Poloniae meridionalis (Cracovia) atque meridio‑occidentalis (Silesia) politicae independens erat et extra statum Polonicum Piastidarum. Principes Bohemiae per episcopatum Pragensis conabantur potestatem suam ecclesiasticam, atque eo ipso politicam, in eas terras extendere. Cosmas, auctor ''Chronicae Boemorum'', aperte tradit provinciam Cracoviensem ab ipso anno 973, quo episcopatus Pragensis conditus est, ad eandem dioecesim pertinuisse, eiusque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Stir processisse, deinde ad meridiem versus montes Tatra in hodiernam Slovaciam, quae eo tempore pars Hungariae erat. Iurisdictio ecclesiastica episcopatus Pragensis principibus Bohemicis e gente Přemyslidarum diuturnam auctoritatem politicam pollicebatur, necnon facultatem amplificandi statum circa Cracoviam. Hi autem consilia circa annum 990 corruerunt, cum Miesco I Cracoviam et Silesiam armis occupavit, quo facto ambitiones Bohemicas in Polonia meridionali interclusit. Dux Miesco I (960–992) anno 966 baptizatus est, et prima dioecesis in Polonia demum anno 1000 in urbe Gneznensi condita est. Etiam saeculo XIV custodes urbani Cracovienses vocabantur Charwat. Initio saeculi XX milia hominum ex regione Cracoviensi in Civitates Foederatas emigrantium in documentis publicis se professi sunt Albos Chroatos (Anglice: White Croats). Nonnulli investigatores existimant Albos Chroatos latere sub nomine in fontibus tradito Vistulani (Vislani), quod ad plebem in Polonia meridionali circa Cracoviam pertinere videtur, quam memorat Geographus Bavarus.<ref>Janusz Bogacz, Czy jesteśmy Chorwatami? Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Tarnów Regional Museum). Dostupno preko Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20110717071759/http://www.muzeum.tarnow.pl/wydawnictwa/czytelnia/artykuly/kroacja.htm</ref> <center> [[File:Polska 960 - 992.png|500px|alt=Polonia tempore Miesconis I.|''Polonia tempore Miesconis I (960–992).'' ]] </center> == 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). == === Orosius Alfredi Regis<ref>Opus geographico‑historicum, quod hodie titulo Anglico ''King Alfred’s Orosius'' inscribitur, in editione digitali apud Internet Archive legi potest; pagina ad quam referimus est haec: [https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog/page/16/mode/2up King Alfred’s Orosius].</ref> === Rex Anglo‑Saxonicus Alfredus Magnus (849-899) in opere quod Geographiam Europae inscribitur (annis 888–893), Orosio innixus, ita scripsit: <poem> '''Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan; '''and bē eastan Dalamensena sindon Horithi; '''and bē norðan Dalamensena sindon Surpe; '''and bē westan him sindon Sysele. '''Bē norðan Horithi is Mægðaland, '''and bē norðan Mægðalande is Sermende '''oð þā beorgas Riffin. </poem><ref>In sequenti loco exhibetur textus Anglo‑Saxonicus normalizatus, secundum Henricum Sweet, ex editione Londinensi anni 1883. Paulus Orosius, ''King Alfred’s Orosius'', ed. Henry Sweet (London: Published for the Early English Text Society by N. Trübner & Co., 1883). Textus Anglo‑Saxonicus ex codice Lauderdale, cum lectionibus variantibus e codice Cottoniano Tiberius B. I. Exemplar digitalizatum e bibliotheca Universitatis Oxoniensis, Internet Archive, https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog. </ref> In codicibus scriptum est: “''Bē norðan eastan Maroara sindon Dalamensan'';” quod falsum esse videtur, cum Dalamense, sive Slavicē Glomače, non ad septentrionem‑orientem Moraviae sed ad septentrionem‑occidentem sita fuerint, in regione quae hodie Germania orientalis est. Quapropter in editionibus criticis locus emendatus est in: “Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan;”. Interpretatio huius loci talis est: ''<poem> A septentrione et occidente Maroara (Moravienses) sunt Dalamensan; ad orientem Dalamensena sunt Horithi<ref> In diversis codicibus Anglo‑Saxonicis variae formae huius vocabuli occurrunt: Horiti, Horgiti, Horithi, Horoti.</ref>(Chroati); ad septentrionem Dalamensena sunt Surpe (Serbi); ad occidentem eorum sunt Sysele. A septentrione Horithorum est Mægðaland (?) ; et a septentrione Mægðalandi sunt Sermende usque ad montes Riffin.” </poem> Dalamense gens erat populus Slavicus occidentalis, qui etiam Glomače vocabatur, atque regionem hodiernae Saxoniae habitabat, inter flumina Albim et Muldam, circa urbes nunc Meissen, Dresdam, Lommatzsch et Döbeln sitas. Haec regio a Germanis postea ''Daleminzische Gau'' appellabatur. Situs eius ad septentrionem‑occidentem Bohemiae et Moraviae, ad orientem vero Thuringiae pertinet. In textu dicitur Surpe (Serbos) ad septentrionem eorum esse, Horitos autem (Chroatos) ad occidentem. Alio loco scriptum est: '''“be eastan Maroara londe is Wisle lond”''', id est: ad orientem terrae Moraviae est terra Visle, hoc est regio circa flumen Vistulam sita. Ex his apparet Horitos collocatos esse inter Germaniam orientalem ad occidentem et “terram circa Vistulam” ad orientem; quod regioni Poloniae meridiano‑occidentalis respondet. Hoc congruit cum sede cuiusdam coetus Chroatarum in ''Privilegio episcopatus Pragensis'' in Chronica Boemorum, ubi Chroati inter gentes Silesiacas memorantur. Porro Porphyrogenitus quoque ramum occidentalem Chroatarum Alborum ad fines Bohemiae (Boiki), ad vicinitatem Serborum Alborum necnon ad confinia totius ditionis Francicae ponit. Vocabulum Mægðaland, nonnumquam explicatum est ut Mazovia, nonnumquam ut terra fabulosa “puellarum”, cum mægð in lingua Anglo‑Saxonica significet puellam vel virginem. Explicationes traditae vocabulum Riffin ad Riphaeos montes referunt, montes mythicos in extremo septentrione orientali, fortasse ad Uralem. Sermende vulgo interpretantur ut Sarmatae. Ex hoc patet regem Alfredum, post Horitos atque post “terram circa Vistulam”, nullas iam certas notitias de regionibus ulterius ad orientem habuisse: nihil enim sciebat de terris gentium Balticarum neque de spatiis quae nunc Belarusiam, Russiam et Ucrainam continent. Ei locus ille ignotus erat, quem, more geographiae Graeco‑Romanae, Sarmatis (Sarmende) attribuebat usque ad montes Ripheos. Si autem ''Mægðaland'' sit corruptio ''Mazoviae''(Polonice: ''Mazowsze''), non terra fabulosa virginum, a quibus ad septentrionem Sarmatae (''Sermende'') usque ad Riphaeos montes porriguntur, tum Horithi = Chroati meridie Mazoviae collocarentur, in regione Poloniae meridiano‑orientalis. === Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana === Fons historicus, qui varia genera gentium Slavicarum ad septentrionem atque ad orientem Danubii cum sedibus suis enumerat, nomine ''Cartographus Bavaricus'' (circa annum 845) notus, Chroatos omnino in indice suo non commemorat.<ref>Vide [https://la.wikipedia.org/wiki/Geographus_Bavarus Geographum Bavarum].</ref><ref>De opere ''Geographi Bavari'', quod inscribitur ''Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii ante 850'', vide [https://la.wikisource.org/wiki/Geographus_Bavarus Geographum Bavarum] (Wikisource Latina).</ref> Attamen idem fons, qui hoc titulo designari consuevit, in regionibus Poloniae meridianae ''Vistulanos'' memorat, quorum nomen a flumine Visla (Latine Vistula, Polonice Wisła) deductum est; hi enim circa superiorem Vistulam habitabant, cum principali sede Cracovia. De principe ''Zachumliae'', Michaele nomine, imperator Constantinus Porphyrogenitus circa annum 950 scribit traditionem familiarem principis Michaeli originem stirpis eius ex regionibus circa flumen Vistulam attribuere.<ref>Michael, dux Zachumliae, prima parte saeculi X floruit; erat contemporaneus regis Tomislavi, cuius potestatem supremam verisimiliter agnoscebat, ut ex opere Thomae Archidiaconi discimus, de participatione eius in conventu synodali Spalatensi una cum rege Tomislavo anno 925 commemorata.</ref> Altera gens, quam Cartographus Bavaricus memorat, sunt Lendiani, qui regionem Poloniae meridiano‑orientalis incolebant. Nomen eorum, Lendiani (Polonice Lędzianie), ex voce Slavica antiqua ''lęda'' = Croatice: ''ledina'' deducitur quae significat lētam, terram videlicet incultam, quae ex silvarum excisione et incendio ad culturam parata est. Territorium Lendianorum aestimatur ad orientem fluminis Vislae protendi, circa flumen San, deinde ad Wieprz atque ad Bug.<ref>Agitur de Bugo Occidentali, qui in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit, ubi fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit, atque postea in Poloniam intrat, ubi in Vistulam influit. Exstat etiam Bugus Meridionalis, qui circiter CL chiliometra ad orientem fontis Bugi Occidentalis oritur; hic vero ad meridiem decurrit et in Pontum Euxinum se exonerat.</ref> Nonnulla est possibilitas ut nomen fluminis Bug fontem praebeat nomini unius ex duabus sororibus in capite XXX operis DAI, Buga. Ex fontibus medii aevi noti sunt Buzani ut pars Volinianorum, in confinio Poloniae et Ucrainae.<ref>Vjekoslav Klaić, ''De Chroatia Rubra et Russia Rubra'', in periodico ''Hrvatsko Kolo'', Matica Croatica, Zagrabiae 1927, pp. 127–130.</ref> In Croatia, in regione Licensi, medio aevo extabat Buzka (Bužka) provincia sive Buzani; item in Hercegovina Buzko palus ad meridiem campi Livaniensis. Praeter ''Cartographum Bavaricum'', Lendianos memorat etiam imperator Constantinus Porphyrogenitus sub nomine ''Lendzanenoi''. Historicus Polonus [https://en.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_Lewicki Tadeusz Lewicki] existimavit sub nomine Vistulanorum, quod ab appellatione fluminis Vislae (Polonice Wisła, Latine Vistula) derivatur, re vera latere Chroatos Albos. Sententiam suam confirmavit eo argumento quod fontes externi, ut opus regis Anglo‑Saxonici Alfredi, nomina gentium Slavicarum saepe depravare soliti sunt (uti fit in formis Horiti, Horgiti, Horoti pro Chroatis in Polonia austro‑occidentali), neque mirum esse quod gentes Slavicae in fontibus alienis omnino diversis nominibus (exonymis) appellarentur, <ref>Lewicki, Tadeusz (2006) [1951]. "Najstarije spominjanje Višljana u izvorima (Najdawniejsza wzmianka źródłowa o Wiślanach)" [The earliest mention of the Vistulans in sources]. In Nosić, Milan (ed.). Bijeli Hrvati I [White Croats I] (in Croatian). Maveda. pp. 86–99. ISBN 953-7029-04-2.</ref> sicut gens Glomache, quam Germani Daleminzen sive Dalamense apud regem Alfredum vocaverunt. Alter historicus Polonus, [https://en.wikipedia.org/wiki/Henryk_%C5%81owmia%C5%84ski Henryk Łowmiański] , thesis sustentavit utramque gentem, Vistulanos et Lendianos, ad Chroatos Albos pertinuisse.<ref>Łowmiański, Henryk (2004) [1964]. Nosić, Milan (ed.). Hrvatska pradomovina (Chorwacja Nadwiślańska in Początki Polski) [Croatian ancient homeland] (in Croatian). Translated by Kryżan-Stanojević, Barbara. Maveda. p. 30–31, 51, 57–60, 94, 125–126. OCLC 831099194.</ref> Investigatori Ucrainensis [https://en.wikipedia.org/wiki/Leontii_Voitovych Leontii Voitovych] thesis proposuit Vistulanos re vera inter prima plemina Polonica atque Silesiana fuisse, quae per saecula in terras a Chroatis inhabitas irruptionem atque invasionem fecissent; eosque incursione et colonizatione veterem regionem Chroaticam in duas partes divisisse: occidentalem et orientalem.<ref>Voitovych 2011, p. 29.</ref> Partem occidentalem reliquiae Chroatrum in Polonia austro‑occidentali, a gentibus Silesianis circumdatae, constituerent; partem vero orientalem Chroati in hodierna Ucraina occidentali superstites. Hac hypothesi explicaretur quomodo nomen Chroatrum ex amplis regionibus Poloniae meridianae paulatim depulsum atque evanidum sit. [https://en.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_Lehr-Sp%C5%82awi%C5%84ski Tadeusz Lehr‑Spławiński], argumentis Slavistae Slovaci [https://en.wikipedia.org/wiki/Lubor_Niederle Luboris Niederle] innixus, existimavit Vistulanos esse nomen quod fontes Germanici et alii occidentales praecipue adhibebant, cum fontes orientales — ut Porphyrogenitus necnon itinerarii et geographi Arabici — endonymum antiquius Chroati (apud Porphyrogenitum Hrovatoi / Horvatoi) retinerent; atque olim validam confoederationem gentinum Chroaticam in Polonia meridiana post migrationem partis Chroatrum in Balcanos occidentales dissolutam esse.<ref>Lehr-Spławiński, Tadeusz (1951). "Zagadnienie Chorwatów nadwiślańskich" [The problem of Vistula Croats]. Pamiętnik Słowiański (in Polish). 2: 17–32.</ref> Nonnulli fontes, plerumque indolis legendariae, ut traditiones populares in chronicis Bohemicis (Chronicon Dalimil) aliisque servatae, hoc ipsum narrant: Lechus quidam (Polonus) nomine Čech, ex terra Chroatrum cum familia et fratribus profugisse in regionem quam antea Vandali Germani incolebant. Aliae narrationes tradunt maiores Čechae ex aquilone fugisse sub pressione vicinorum Servorum. Tertiae leges memorant impetum gentium Silesianorum, quorum ethnonymum (Silesiani) vulgo et simpliciter ex eo deducitur quod ad meridiem “descenderent” (silaziti = descendere) in sedes hodiernas, atque ita maiores Čechae ad terras hodiernae Bohemiae migrare coegerint. <ref>In lingua Bohemica antiquiori, saeculis XII–XV, reperitur verbum ''sílaziti / sélaziti''; in dialectis Polonicis veteribus, praesertim Silesianis et Minoripolonicis, occurrunt formae ''sylazić / syłazić / zylazić'', quae formae hodierno Croatico ''silaziti'' valde sunt cognatae. Omnes hae voces a vetere Slavica radice ''sъ‑laziti'' oriuntur; cf. Russice ''слазить'' (slazit’), Ucrainice ''злазити'' (zlaziti). Forma Croatica moderna ''silaziti'' omnium est maxime conservativa, cum structuram praslavicam fere intactam servet.</ref> Quartae denique fabulae commemorant ''Cracum'' quendam, tamquam antiquissimum incolam Bohemiae; nomen eius cum toponymo Cracovia coniungitur.<ref>Vondraček, Češke povjestnice - dodiri s Hrvatima, 2004.</ref> Revera, omnibus fontibus hucusque cognitis perspectis, videtur nomen Chroati, Horvati antiquius quoddam stratum ethnonymicum repraesentare, quod fortasse saeculis V et VI dominans erat, dum in posterioribus saeculis identitatem suam sensim amitteret. Causae debilitatis identitatis nomine Chroatico expressae variae esse possunt: a) migratio maiorum coetuum Chroaticorum ad meridiem et occidentem, versus Adriaticum; b) impetus aliarum gentium Slavicarum ab aquilone, ut gentium Silesianorum et aliorum Polonicorum. === Num Chozirozi apud Cartographum Bavaricum re vera Chroati fuerint? === In indice gentium, quem Cartographus Bavaricus exhibet, nomina plerumque depravata occurrunt; inter ea invenitur etiam gens nomine ''Chozirozi'', cui adscribitur: '''''Chozirozi habent civitates CCL''.<ref>[https://la.wikisource.org/wiki/Geographus_Bavarus Geographus Bavarus]</ref> Haud parva est probabilitas ut sub hoc nomine obscuro atque alibi non attestato Chroati ipsi lateant. Si vocabulum ''Chozirozi'' in syllabas dividamus, obtinemus: ''Cho‑zi‑ro‑zi''; si autem syllabam secundam ‑zi‑, quae etiam in fine vocabuli iteratur, removeamus, forma ''Chorozi'' emergit, quae forma nomini ''Choroti'' valde est cognata. Hoc autem nomen ''Choroti'' inter varias formas apud codices operis Alfredi Magni invenitur (una cum ''Choriti, Chorgiti, Chorithi''). == 14. ''Lingones'' in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi Spalatensis (circa 1250) == Ex nomine Lendianorum verisimile est derivari etiam vocabulum Hungaricum pro Polono: Lengyel, unde proficiscitur nomen quod in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi (circa 1250) invenitur: Lingones, in ea parte ubi Thoma scribit de septem vel octo generosa genera ex regionibus Poloniae, ex illis Lingonibus, in Dalmatiam venisse. Notandum est Thomam Archidiaconum Spalatensem saeculi XIII medio verisimiliter linguam Graecam ignorasse neque opus Constantini Porphyrogeniti (saeculi X) ad manum habuisse; quapropter eius relatio de septem vel octo generosis generibus ex Polonia oriundis testimonium est independens, quod confirmat narrationem de quinque fratribus et duabus sororibus in capite XXX operis ''De Administrando Imperio'' Constantini Porphyrogeniti. Differentia autem praecipua est quod Thoma Archidiaconus adventum illorum septem vel octo generum coniungit cum aetate regis Ostrogothorum Totilae, qui in prima parte saeculi VI vixit, cum Porphyrogenitus in capite XXXI adventum Chroatorum in primam partem saeculi VII datet. Notandum praeterea est quod etiam hodie in Polonia meridionali exstant toponyma quae nomen Chroaticum continent, ut ''Chorwatówka, Chorwatowa'', etc.; in Polonia meridionali invenitur etiam flumen ''Tugaj'', cuius nomen memoriam ''sororis Tugae'' ex capite XXX DAI refert. In Polonia vero orientali-meridionali flumen ''Cetynia'' reperitur, quod ad ''Cetinam'' in Croatia refert, dum hydronymum ''San'' ad flumen ''Sana'' alludit. == 15. Chroati in Nestoris Chronica == Opus ''Historia annalium praeteritorum'', sive ''[[Nestoris Chronica]]'', quod exeunte saeculo XI et ineunte XII a monacho Kioviensi Nestore (+1116) lingua Slavica ecclesiastica conscriptum est, unum ex fontibus gravissimis habetur qui clara testimonia praebent de sedibus magnae gentis Chroatorum in regione quae hodie occidentalis Ucraina est. ''[[Nestoris Chronica]]'', sive Annales, fons praecipuus est ad historiam primam gentium Slavicarum orientalium; attamen idem Chronica simul est una ex fontibus historicis in historiographia Croatica maxime neglectis.<ref> Plurimae chronicae et annales in terris Slavicis conservatae saeculo XII ortum habent. Antiquissima est ''Povest’ vremenych let'' sive ''Nestoris chronica'', Nestoro monacho Kioviensi (mortuo ante annos 1116 vel 1119) adscripta, lingua Slavonica ecclesiastica antiqua conscripta, quae in nonnullis posterioribus exemplaribus et recensionibus servata est. Vetustissima chronica Polonica est ''Gesta principum Polonorum'' (1112–1118), Latine scripta et Gallo Anonymo tributa. Alter scriptor Polonicus post Gallum fuit Wincenty Kadłubek, qui suam ''Chronicam'' (1190–1208) composuit. Prima chronica Bohemica Latine conscripta est ''Chronica Boemorum'', a presbytero Cosma Pragensi (1045–1125) redacta. Inter meridionales Slavos antiquissimum opus conservatum est ''Sclavorum Regnum'', Latine scriptum, vulgo ''Ljetopis popa Dukljanina''. A sacerdote catholico ex urbe Baro (hodie in Montenegro) conscriptum est, qui se ipse nomine “Gregorius presbyter Diocleas” profitetur. Opus plerumque ad medium saeculum XII refertur; nonnulli tamen investigatores censent id circa annos 1170–1190 compositum esse atque a tunc temporis archiepiscopo Barensi scriptum, de quo plura documenta supersunt, inter quae epistulae et testamentum, quo dona monasterio ''S. Chrysogoni'' Iadertino legavit. Ex his Eduardus Peričić (in: ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog'', Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1990.) concludit Gregorium archiepiscopum Diocleae et Barensis ortu Iadertinum fuisse, ibique in dicto monasterio vitam finivisse. Historici existimant hoc opus fide dignum esse tantum pro rebus a saeculo X incipientibus; quae vero ad priora saecula pertinent aut ficticia aut semi‑legendaria habentur, sicut celeberrima narratio de magno conventu in campo Duvaniensi sub rege Svetopeleco exeunte saeculo IX secundum ipsius operis chronologiam. Opus praeterea incipit indice mythico regum Gothicorum, qui ab saeculo V regiones Balcanicas occidentales tenuisse dicuntur; quodam autem loco Goti simpliciter in Slavos transformantur. Influentia ''Sclavorum Regni'' magna fuit in chronicis a saeculo XIII usque ad initium saeculi XVII. Videtur hoc opus cognovisse etiam Thomam Archidiaconum Spalatensem (saeculi XIII medii), qui initia praesentiae Slavicae in Dalmatia et Illyrico cum rege Gothorum Totila (saeculi VI prima parte) coniunxit; qui tamen, ut constat, Slavos ex Polonia deducere non potuit, cum in Italia natus, vixerit et mortuus sit. Praestantissimus chronicus Venetiarum saeculi XIV, Andreas Dandolo, opus ''Sclavorum Regnum'' quoque cognovisse videtur, quod ex mentione Chroatiae Albae et Rubrae apparet. Notandum est vocabula “Chroatia Alba” et “Chroatia Rubra” (in ''Sclavorum Regno'' et postea apud alios scriptores occurrentia) ad divisionem territorialem Chroatiae Adriaticae pertinere, non ad veterem “Chroatiam Albam” in regionibus Poloniae. Denique opus ''Sclavorum Regnum'' magnum habuit momentum in opere Mavri Orbinii Ragusini, qui magnum librum historicum ''Il Regno de gli Sclavi'', ideis panslavisticis imbutum, Italice conscripsit et anno 1601 edidit. </ref> Ex historicis Croatis notioribus solus Vjekoslavus Klaić ''Nestoris Chronicam'' diligentius tractavit, quod eius articuli in commentario ''Hrvatsko Kolo'' annis 1927 editis testantur. Ex recentioribus historicis Croatis Neven Budak ''Nestoris Chronicam'' tantum obiter memorat in uno ex libris suis recentioribus. Denique, ''[[Nestoris Chronica]]'' necdum in linguam Croaticam conversa est, nec exstat editio critica huius fontis historici. In hoc opere exponitur historia rerum gestarum in regionibus quas gentes Slavicae orientales incolebant: a sinu Finnico, lacu Ilmen et Novogardia ad septentrionem, per vallem fluminis Dnepr usque ad Pontum Euxinum. Pars historica Chronicae eventus a saeculo IX deinceps persequitur in regione ubi vasta civitas Slavica sub ducibus dynastiae Rurik, origine Scandinavis, formari coepit. Haec civitas centrum suum principale habebat in urbe Kiovia ad Dneprum, venam quasi vitalem illius partis Europae, atque in historiographia nota facta est nomine Russia Kioviensis. Nestor enumerat gentes Slavicas quae in illis amplissimis regionibus habitabant. Inter octo gentes quae territorium Ucrainae hodiernae incolebant, etiam Chroatos memorat. Chroati in regione Ucrainae tribus vicibus in opere Nestoris commemorantur: in parte generali capitis IX, ubi dicit… ''[...] vivebant igitur concordes '''et Polani et Severi et Radimici et Vjatici et Chorvati.''' (2) Dulebi vero habitabant secundum Bugum, ubi nunc Volinienses habitant; Uglici et Tiverci secundum Danastrim habitantes Danubium adtingebant; bis enim memoratur, ad bella pertinens: in capite XXI de expeditione ducis Kioviensis Olegi in Graecos et Constantinopolim annorum 904–907, ita scriptum est: ''(2) Anno 6415. Igore Kioviae relicto, Oleg magna cum multitudine Varaegorum, Tiudorum, Crivitioruin, Merorum, Polanorum, Severorum, Drevlanorum, '''Radimitiorum, Chorvatorum, Duliborum, Tivertiorum''', de quibus supra mentio est facta quique omnes Scythia magna appellantur, in Graecos profectus est, hos omnes Oleg partim in equis, partim in navibus, quarum duo millia erant, secum duxit; ubi Constantinopolim advectus est, Graeci fretum urbemque clauserunt. In capite XLV de bellis ducis Kioviensis Vladimiri scriptum est: ''Anno 6501. '''Vladimir contra Chorvatos''' profectus est; cum e '''bello Chorvatico''' reversus esset, Pecenegi ex altera Sulae ripa venerunt. De his rebus historicus Vjekoslavus Klaić scripsit: ''Haec tria loca in annalibus Nestoris aperte testantur iam multo ante annum 862, deinde per totum saeculum decimum, gentem quandam Slavonicam Chroatorum vixisse; eamque gentem saeculo X magis minusve sub potestate principum Russicorum Kioviensium fuisse, donec sanctus Vladimirus anno 993 bellum Chroaticum in eos movit. Nestor Chroatos plerumque ante Dulebos (Volinianos), post Radimicos memorat; unde colligitur eos habitasse in vicinia Duleborum sive Volinianorum, id est in parte occidentali hodiernae Ucrainae circa fontes fluminis Bug et superiorem cursum Dniestri, in regione urbium Leopolis, Rohatyn, Halicia et Ternopolia. <center> [[File:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|frame|600px|alt=Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX|''Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX.'']] </center> Tabula tribuum Slavicorum orientalium saeculorum VIII–IX. == 16. Archaeologica investigationes in Ucraina occidentali == Opera archaeologorum Ucrainensium ab annis 1960 incohata, atque praesertim per decennia recentiora, in regione superioris Podnestrovia, id est ad ripas Tyratis (circa Dniestrum), reliquias complurium habitationum et castellorum detexerunt, quae ad periodum a saeculo VI usque ad saeculum X pertinent. Effossa archaeologica in Ucraina occidentali annis 1981–1995 facta loca urbium primorum medii aevi in regione trans‑Carpathiae et Podolia occidentali patefecerunt, quae ad saecula IX–XI sunt relata. Agitur de oppidis munitis variarum dimensionum: 65% eorum superficiem circiter 0,2 hectariorum habebant; 20% circiter 2 hectaria; et circiter 15% superficiem plus quam 2 hectaria. In regione Prikarpatiae et Podolia occidentali plus quam XXXV urbes repertae sunt, quarum maiores in locis hodie notis ut Plisnesk, Stilsko, Terebovlia, Halicius, Revno, Leopolis, Lukovišče, Rokitne, atque in regione Roztočia sitae erant. Ex his urbibus tantum XII usque ad saeculum XIV supervixerunt.<ref>Cf. Korčinskij, Orest: Bijeli Hrvati i problem formiranja države u Prikarpatju, in: Bijeli Hrvati I, Rijeka 2006 (Latine: De Chroatis Albis et quaestione formationis civitatis in Prikarpatia).</ref> UNESCO in opere tutelae hereditatis culturalis atque historicae ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' memorat inventa duorum magnorum “oppidorum”, quorum reliquiae repertae sunt apud vicos hodiernos Pidhoroddya (Latine: Subcastellum) ) et Lykovyšče prope urbem hodiernam Rohatyn, quae ad periodum inter saecula VI–VIII sunt relata, atque cum Chroatis coniunguntur.<ref>Warsaw-Kiew 2011 https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1424.pdf</ref> Chroatis tribuuntur duo “goroda” (Ucrainice horody) insolitarum dimensionum, in quibus decem milia hominum habitare potuerunt: Plisnesk, amplitudine circiter 450 hectariorum, cum arce et centro cultus pagani, omnibus circumdatum septem lineis defensionis longis et complexis necnon pluribus minoribus vicis in vicinia; inventi sunt etiam plus quam CXLII tumuli (kurgani) qui utrumque genus sepulturae continent: et cremationes et inhumationes. Locus Plisnesk situs est prope vicum Pidhirtsi, atque ab anno 2015 ut “Reservatum historicum et culturalis” (Ancient Plisnesk) conservatur.<ref>https://www.exarc.org/oam/ancient-plisnesk</ref> Locus Stilsko<ref>https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=60576</ref>, amplitudine 250 hectariorum, cum arce 15 hectariorum, lineis defensionis decem chiliometrorum longitudinis, situs est ad flumen Kolodnica, tributarium Tyratis (Dniestri). Ibi reperti sunt rari exempla architecturae religiosa Slavicae prae‑christianae; quidam coniungunt inventum sacellum cum deo fortasse nomine Hors, qui in quibusdam scriptis mediaevalibus memoratur. Usque ad annum 2008 in regione Stilsko repertae sunt reliquiae et vestigia plus quam L vicorum aperti generis (sine munitionibus), qui ad periodum inter saecula VIII–X referuntur; item inventi sunt circa CC tumuli (kurgani). Archaeologi et historici ex his inventis existimant in ea parte Ucrainae ortum esse seriem urbium‑civitatum, similium polis antiquae Graeciae aliisque locis, unde de Chroatis in illa regione loquuntur tamquam de proto‑natione polycentrica, quae in unam maiorem rem publicam non coaluit. Praeterea ad constitutionem cuiusdam unitariae civitatis Chroaticae in Podnestrovia perveniri non potuit, quod multi loci cinere operti inventi sunt cum manifestis vestigiis magni incendii, quod ad finem saeculi X refertur atque coniungitur cum eventu apud Nestoris chronicon memorato ut “expeditio Chroatica” ducis Volodimeri anno 993. Eodem tempore, exeunte saeculo X et ineunte XI, Stilsko et Plisnesk desinere coeperunt exsistere. Attamen meminisse oportet hoc tempus esse frequentium bellorum: post mortem ducis Volodimeri (1015) illam regionem Boleslaus Chrobry (992 - 1025), dux Poloniae, invasit atque adiunxit. <ref>Boleslaus Chrobry ab anno 992 usque ad 1025 Poloniae dux fuit, atque anno 1025 coronatus est rex Poloniae, sed eodem anno obiit.</ref> Post hanc autem destructionis aetatem, per saeculum XI in nonnullis locis iterum apparuerunt habitationes quae paulatim creverunt in centra regionalia, sicut iam memoratum Halicium (Galicium), ex quo postea, aetate Austro‑Hungarica, totus ille tractus nomen Galicia accepit. == 17. Chroati in Ucraina (Russia Kioviensi) et Albichroati in Polonia meridiana — duae gentes separatae atque distinctae? == Hic concludi potest atque ex fontibus scriptis (Chronicon Nestoris exeunte saeculo XI et ineunte XII compositum) itemque ex archaeologicis testimoniis praebere de exsistentia gentis nomine Chroatorum in Ucraina per medium aevum antiquum, verisimiliter iam a saeculo VI usque ad eorum inclusionem in Ducatum Russiae Kioviensis saeculo X. Confirmationem additicam praebet relatio statistica de incolis Russiae imperialis anno 1861 confecta, in qua legitur in regione Volhinia 17 228 homines se ad gentem Horvatorum pertinere professos esse.<ref>Gluhak 1990. pag. 145; Incertum est utrum hic numerus ad solos viros pertineat an etiam feminas et pueros includat.</ref> Documentum quod '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' anno 1086 confectum est pars est operis Chronica Boemorum (lib.II, capit.XXXVII), a presbytero et historico '''Cosma Pragensi''' exeunte saeculo XI et ineunte XII conscripti. In hoc privilegio refertur de '''fundatione episcopatus Pragensis anno 973 facta''' atque describuntur fines eiusdem ex tempore fundationis, enumeratis omnibus regionibus limitaneis ac gentibus in finibus Episcopatus Pragensis habitantibus. A parte occidentali incipiens, ad septentrionem procedit, deinde ad orientem, ubi affirmatur episcopatum complecti totam regionem ac provinciam circa urbem Cracoviam, atque protendi ad flumina Bug et Stir ad orientem; postea ad meridiem versus Hungaros declinare, ad vertices montium Tatra pervenire, inde Moraviam includere, ac demum ad meridiem cum Bavaria confinia habere (hodierna Austria Inferior, quae illo tempore pars Bavariae erat). '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' documentum est quod, independenter a opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeniti, '''confirmat exsistentiam duarum coetuum Chroatorum (Chruuati et altera Chrowati) ad septentrionem Bohemiae in altera parte saeculi X.''' Chroati in “''Privilegio Episcopatus Pragensis''” memorantur post Psouanos, gentem in septentrionali parte Bohemiae, et in consortio gentium Silesiacarum: Slasanorum (Silesianorum), Boboranorum — gentis circa flumen Bobor (''Bóbr'') in Polonia meridionali-occidentali, Trebowanorum; item commemorantur Milciani, una ex gentibus ''Serborum Lusaticorum'', in hodierna Germania orientali ad triplicem finium contactum Germaniae, Poloniae et Bohemiae. Locus Chroatorum, quos ''Privilegium Episcopatus Pragensis'' memorat describens fines episcopatus ex anno 973, magna ex parte '''congruit cum descriptione Porphyrogeneti''' (circa annum 950) de situ Chroatiae Albae in capitulis XXX, XXXI et XXXII: '''iuxta terram Boiki (Bohemiam), ubi vicini sunt Albii sive non baptizati Serbi, atque ubi fines attingunt Franciam (Germaniam).''' ''Privilegium'' duas Chroatorum gentes (Chruuati/Ghrwati et altera Chrowati) memorat inter Psovanos et Slasanos positis, quod implicare videtur has duas Chroatorum partes sibi invicem proximas fuisse. Verumtamen id, quod simul commemorantur, fortasse ex ratione mnemotechnica conscriptionis ortum habuit: cum de coetibus eiusdem nominis ageretur, scriptor eos coniunxit, quia ita facilius meminisse poterat. Haud improbabile est inter utramque gentem Chroatorum alia quoque tribus interposita fuisse. Ita aperitur facultas ut hi “altera Chrowati” orientem versus collocentur, in Polonia meridionali circa superiorem Vistulam et Cracoviam, vel in regione meridionali Poloniae prope triplicem finium contactum Poloniae, Slovaciae et Bohemiae. Talis collocatio huius secundae partis Chroatorum in Polonia meridionali congrueret cum iis quae Porphyrogenitus refert, ubi in capite XXX dicit Albichroatos cum Hungaris amicitia et compaternitate coniunctos esse, atque in capite XXXI eos a Francis, Hungaris et Pecenegis depraedari. Constat nomades et equestris gentes, quales Hungari et Pecenegi, celeribus ac repentinis incursibus etiam loca satis remota petivisse: meminisse licet ingentes Hungarorum irruptiones in Italiam septentrionalem, ubi exercitum imperiale deleverunt, item in Germaniam (proelium apud Augustam Vindelicorum anno 955) atque usque in Franciam et Burgundiam. Similem equestris impetus rationem, cum direptione et vastatione coniunctam, eo tempore Pecenegi adhibebant. Haud dubium est Pecenegos in quibusdam excursionibus Poloniam meridionalem circa Cracoviam attingere potuisse; attamen primi, qui eis obviam fierent, fuissent Chroati in Ucraina occidentali circa superiorem Dniestrum. Si Bagibareia in capite XXX De administrando imperio pro Bavaria accipitur (ubi dicitur Albichroatos ultra Bagibareiam habitare), atque si consideretur quod medio saeculo X tota Austria necnon Slovenia sub potestate Bavariae politica erat, tum ex prospectu physico e civitatibus Dalmatiae — verbi gratia ex Iadera — ubi informator Porphyrogeneti de Chroatis habitare potuerit, Chroatia Alba re vera ultra Bavariam sita videbatur. Ex prospectu autem et situ spectantis Constantinopoli, Chroatia Alba ultra Hungariam posita erat, ut in capite XXXI de Chroatis scribitur, praesertim cum meminerimus Slovaciam hodiernam eo tempore sub ditione Hungarorum fuisse, et fines inter Poloniam meridionalem et Slovaciam montium Tatra iuga constituere. Omnia quae Porphyrogenitus tradit, una cum testimoniis ''Privilegii Pragensis'', eo ducunt ut Albichroati memorati in amplis regionibus Poloniae meridianae atque meridiano-occidentalis habitasse videantur. Item indicia ostendunt non de uno coetu Chroatorum monolithico agi, sed de pluribus coetibus inter se distinctis. In documentis publicis gubernii Civitatum Foederatarum, ''United States Congress Joint Immigration Commission'' anno 1911 editis, legitur de milibus immigrantium Polonicorum ibidem natorum circa Cracoviam identitatem ethnicam saepius declarare nomine Bielochrovat (“White Croats”). '''Existimamus vocabulum “Albichroati” proprie ad eos Chroatos pertinere qui in Polonia meridionali habitabant, occidentalius collocati quam Chroati Ucrainae. In regionibus ad meridiem Cracoviae situs est numerus hydronymorum et toponymorum vocabulum “albus” continens: flumen ''Biała'', urbs ''Bielsko‑Biała'', aliaque. Accedit quoque sententia de coloribus, qui in quibusdam culturis ad designationem partium mundi adhibentur: albus in culturis nomadum Eurasiae cum parte occidentali coniungitur, niger cum septentrione, ruber cum meridie, caeruleus vel viridis cum oriente. Haec ratio apud gentes Turcicas observata est, sed etiam in scriptis Sinensibus: oriens = viridis vel caerulea (arbor, ver), septentrio = niger (aqua, hiems), occidens = albus (metallum, autumnus), meridies = ruber (ignis et sol). Neque in mundo Slavico praetermittendum est exemplum nominis ''Belarus'', quod ad litteram significat ''Albarussia'', id est ''Russiam Albam'', quod quoque confirmat rectitudinem sententiae de designatione partium mundi per colores. Praeterea in lingua Polonica hodierna pro parte mundi “septentrione” non adhibetur vocabulum commune Slavicum (sever / sjever), sed “północ”, quod ad litteram “media nox” significat, id est cum tenebris et obscuritate, nigra colore, coniungitur. Item verbum pro meridie in lingua Polonica est “południe”, ad litteram “media dies”, quod calorem, lucem atque denique colorem rubrum suggerit. In his exemplis — praesertim ''Bjelohrvati'' sive ''Albichroatorum'' et hodiernae ''Belarus'' sive ''Albarussiae'' — adiectivum “albus” ut signum spatiale‑semanticum orientationis intra orbem Slavicum fungitur, "occidentem" designans. Quamvis Nestor in sua chronica ''Povest’ vremenyh let'' Chroatos in finibus hodiernae Ucrainae clare memoret, eos tamen epithetis “albos” non designat. Attamen uno in loco vocabulum Albichroati adhibet, sed tum eos una cum Serbis et Chorutanis (Karantanis) in eodem coetu recenset: “''Post multos vero annos consederunt Slaveni circa Danubium, ubi nunc est terra Hungarorum et Bulgarorum. Ex his Slavenis diffusi sunt per terras […]. Hi sunt ipsi Slaveni: Chroati albi, Serbi et Chorutani.''” Manifestum est agi de coetibus extra spatium historicum ''Russiae Kioviensis'' sitis, id est ad occidentem eius locatis. Haec distinctio confirmat Chroatos ad Dniestrum, ab Haliciensi regione usque in Podoliam, ut entitatem Slavicam localem perceptos esse, cum nomen ''Albichroati'' ad eas partes spectaret quae occidentalius positae erant — in Polonia meridiana et meridiano‑occidentali: ''Chruuati et altera Chrowati'' ex ''Privilegio Pragensi'', quod Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' (Lib. II, Cap. XXXVII) tradit. Iam antea, in capite de Bohemia, commemoravimus historicos Bohemos recentiores existimare Chroatos in ''Privilegio Pragensi'' memoratos verisimiliter in finibus Silesiae historicae, in Polonia meridiano‑occidentali, habitasse.<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> == 18. Adiectum: Avaricum Khaganatum et adventus Chroatorum == '''''Contextus chronologicus et historicus de prima sedimentatione Chroatorum in Dalmatia'' Circa annum 567 nova unda Asiatica in regiones Pannonicas irrupit: Avari. <ref>Menander Protector, Excerpta de legationibus.</ref> Eorum ruina et interitus gradatim facta sunt. Bella Francica sub Carolo Magno annis 791–796 potestatem Avarorum deleverunt, ut in Annalibus Regni Francorum atque in epistulis Caroli Magni describitur.<ref>Annales Regni Francorum, a. 791–796.</ref> Ex his fontibus discimus '''ducem Woinomirum Sclavum''' cum suis primum ad principalia Avarorum “anulos” pervenisse. Ille praecipua munimenta Avarica occupavit. Ex documentis Francicis intellegitur hoc factum esse antequam exercitus Francicus maior spatium inter Danubium et Tissam attingeret. Francis nuntium audientibus, iter suum acceleraverunt, metuentes ne Woinomirus, quamvis socius et vassallus Francorum, aurum argentumque ex anulis Avaricis direptis sibi occultaret. Post cladem militarem, Avari superstites fidem suam Carolo Magno dederunt, et iteratis legationibus petebant ut Franci eis novas possessiones in occidente concederent. Causa erat quod, post deletionem potentiae militaris, gentes Slavicae circumvicinae eos invadere coeperant atque exstinguere cupiebant. Qui heri domini fuerant, hodie odium subire coeperunt. Quaestio Avarici Khaganatus cum nonnullis quaestionibus fundamentalibus historiae Chroaticae arcte coniungitur. Secundum opus ''De administrando imperio'', circa annum 950 a Constantino Porphyrogenneto conscriptum, societas Chroatorum in provinciam Dalmatiae pervenit tempore Heraclii imperatoris (610–641). Haec est sola notitia explicita in fontibus historicis de tempore migrationis Chroatorum in regiones Dinaricas et Adriaticas. Porphyrogennetos scribit Heraclium Chroatos invitasse ut in Dalmatia advenirent, Avaros expellerent, atque ita civitatibus maritimis et insulis Adriaticis, quae adhuc Romanis habitabantur, auxilium ferrent. Chroatos contra Avaros aliquamdiu pugnasse in Dalmatia (provincia Romana multo amplior quam Dalmatia hodierna, partes magnas Bosniae et Hercegovinae complectens), et tandem vicisse: quosdam Avaros occidisse, alios potestatem Chroaticam agnovisse. Memorandum est narrationem Porphyrogenneti de adventu Chroatorum congruere cum aliis eventibus eiusdem aetatis, etiam ad Khaganatum Avaricum pertinentibus. In regionibus ad occidentem Avarorum, circa annum 622, gentes Slavicae sub ductu Samonis seriem felicium expeditionum contra Avaros inceperunt.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 48–50.</ref> Eodem tempore societas Slavica Samonis quotannis incursiones in terras Francorum faciebat, Thuringiam et Saxoniam depraedans. In proelio ''Vogastisburgensi'', Slavi sub Samone totum exercitum regium Francorum deleverunt, ex variis regionibus Francicis congregatum: ex Alemannia, Suevia, Saxonia et Francia propria.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 68.</ref> Anno 626, Avari ad orientem conversi sunt et magnum impetum in Constantinopolim facere conati sunt, Slavicis vassallis et Persis cooperantibus. Conatus urbem imperialem occupandi in cladem desiit.<ref>Chronicon Paschale, a. 626.</ref> Paulo post Baianus khaganus mortuus est, et potestas Avarorum post annum 630 diminuta est.<ref>Theophylactus Simocatta, Historiae.</ref> Hoc ipso tempore Porphyrogennetos adventum Chroatorum in Dalmatia ex septentrione collocat, tempore Heraclii (610–641).<ref>Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, c. 31.</ref> Itaque in eodem ambitu chronologico invenimus: * cladem Avaro‑Slavico‑Persicam apud Constantinopolim (626), * ortum regni Slavici Samonis in occidente et clades Avaricas in Moravia, Bohemia et regionibus vicinis, * defectionem Serborum sub Dervano ad societatem Samonis, * mortem Baiani khagani, * adventum Chroatorum in Dalmatia (in capitulis XXX et XXXI DAI descriptum, quae duas relationes praebent, sed conveniunt in eo quod Croati adversus Avaros venerunt). Annis 1970, alii historici Croatici (Lujo Margetić, Nada Klaić) theoriam alternativam proposuerunt de tempore quo Chroati in Dalmatia apparuerunt. Secundum eorum opinionem, Chroati qui ethnonymon '''Hrvati''' attulerunt non prima parte saeculi VII (ut in ''DAI'' cap. XXXI), sed in extremo saeculo VIII, bellis Franco‑Avaricis gerentibus, socii et vassalli Francorum, venerunt. Hoc sensu dux Woinomirus, in documentis Francicis memoratus ut victor principalis Avarici “anuli”, unus ex ducibus Croatorum fuisse putatur. Historici Austriaci Karlus Kronstein<ref>Karlus Kronstein, Die Slawen und die Awaren, Vindobonae, 1936.</ref> et Walterus Pohl<ref>Walterus Pohl, Die Awaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822, Vindobonae, 1988 (editio altera 1996).</ref> putaverunt Chroatos fuisse nomen ordinis militaris limitanei intra Avaricum Khaganatum, qui fines khaganatus custodiebat. Constat Chroatos apparere “prope” fines Avarici imperii (Ucraina occidentalis, Polonia meridionalis, Carantania in Austria meridionali, Dalmatia), sed extra lineas interiores eiusdem imperii. Lingüista Alemko Gluhak in libro suo ''Porijeklo imena Hrvat'' (''De origine nominis Chroati'') affirmavit illud gentium nomen (ex septem, secundum fabulam origo gentis in DAI, cap. 30) quod Chroati vocabatur, consedisse in regione a monte Velebitio meridiano, a flumine Zrmania usque ad flumen Cetinam, deinde ad Campum Duvani (antiquum Delminium, sedes veterum Delmatarum).<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, 1990, pp. 222–223.</ref> Hoc spatium, universim spectatum, complectitur partes hodiernae Dalmatiae septentrionalis et mediae atque Hercegovinae occidentalis. Constat prima centra regni Chroatici mediaevalis sita fuisse in regione ab urbe Nona (Croatice: Nin), prope Iadram (Croatice: Zadar), ad litus maris, usque ad Cninam in interioribus, tum ad Clissam (Croatice: Klis) et Solinum (antiqua Salona) haud longe ab Spalato. Regio est saxosa, ubi catenae montium parallelae secundum litus Adriaticum se extendunt, et inter hos montium scopulos parvae valles fertiles iacent. Maxima area terrae arabilis sunt Ravni Kotari, post Nonae (Nin) et Iadri (Zadar) fines, in interioribus regionibus. <center> [[File:Eastern Adriatic 1089.svg|700px|alt=Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089|Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089]] </center> Unum e primis sedibus civitatis Chroatorum ad litus maris Hadriatici fuit oppidum Nin (antiqua Aenona, mediaevalis Nona), XVII chiliometris ad septentrionem et occidentem ab Iadera situm. Primum fuit habitatio gentis Liburnorum, atque ab saeculo I municipii Romani dignitatem obtinuit. Medio saeculo IX ibi condita est episcopatus Nonensis (863/867), in quo tunc sedebat »episcopus Chroatorum«, cui iurisdictio super totam civitatem Chroatorum tributa est. Episcopatus anno 928 abolitus est, anno 1075 restitutus, denique anno 1828 omnino sublatus. Omnes monumenti epigraphici, qui hucusque in territorio Chroatiae ad saeculum IX pertinentes reperti sunt, Latine scripti sunt. '''Lingua Latina fuit sermo officialis (cancellariae et liturgiae) civitatis Chroatorum usque ad annum 1847, cum Senatus Chroaticus decreto suo sermonem Chroaticum in usum publicum introduxit.''' == 19. Adiectum: Etymologia ethnonymi Chroatus (''Hrvat'') == Plurimi linguistae, qui per ultimum saeculum quaestionem originis nominis ''Chroatus'' sive ''Croatus'' , Croatice:''Hrvat'' (plur. ''Hrvati'') tractaverunt, consentiunt hoc nomen non esse Slavicae originis. In eodem tempore maxima auctoritas in circulis linguisticis tributa est sententiae qua radices nominis ''Hrvat'' in circulo Indo‑Iranico subfamiliae Indoeuropaeae quaerendae sunt. Id praecipue factum est ob inventum duarum tabularum lapidearum repertarum medio saeculo XIX in excavationibus reliquiarum urbis Graeco‑Sarmaticae '''Tanais''', ad ostium fluminis Don (antiqui: Tanais) in Mare Azoviense (antiquum: Maeotis Palus) sitae,<ref>Tabulas inscriptionibus Graecis inscriptas detexit philologus classicus et historicus Russicus Pavel Mihajlovič Leontjev anno 1853.</ref>quibus nomen ''Hrvat'' ab initio saeculi XX saepius cum ramo Iranico linguarum Indo‑Iranicarum coniungi coepit. [[File:Ancient Greek Colonies of N Black Sea.png|center|800px]] ===19.1 Tabulae Tanaiticae === Agitur de duabus tabulis marmoreis inscriptiones Graecas longiores continentes, quae secundum indicia intra ipsum textum circa annum CC (200) p. Chr. n. sunt positae. Tabulae nomina regis urbis Tanais et civium publicas functiones gerentium enumerant. Notandum est has inscriptiones publicas esse, non sepulcrales.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Dimidia pars nominum Graeca est, altera vero pars ad linguas Iranicas pertinet, ut nomina ''Farnarak, Ardarak, Meuak, Nauak, Niblobor, Sandarz'', etc. Inter haec nomina investigatores moverunt nomina propria '''''Horoathos''''' et '''''Horouathos''''' (Χορούαθ[ος], Χορόαθος), quae cum ethnonymo moderno ''Hrvati'' comparata sunt. Primus relationem inter nomina ''Horouathos'' et ''Horoathos'' et ethnonymum ''Chroatus'' (Croatice:''Hrvat'', in lingua Russica forma:Хорват: Horvát) proposuit linguista Russicus '''Alexander L. Pogodin''' anno MCMII (1902). Huius coniunctionis fautores fuerunt multi historici et linguistae Europaei, inter quos František Dvornik, Max Vasmer, Oleg N. Trubačev. ===TABULA TANAITICA A=== '''Tabula A''' maior est et antiquior inscriptio, ad annos 175–211 p. Chr. n. referenda, quae ad tempus pertinet quo Tiberius Iulius Sauromates II (175–211) regnum Bosporanum rexit. Tabula marmorea, 0.92 m × 0.73 m × 0.09 m metiens, verisimile est graviter laesa fuisse etiam ante excavationem. Triginta duo versus ex triginta fragmentis servati sunt. In inscriptione publica memorantur rex, synodus sive coetus devotionalis, praefectura eiusdem coetus, atque sodales ordinarii, numero paulo infra quadraginta. Versus quartus finitur mentione patris synodi, Horoúathi (Χορούαθος), qui versu quinto nominatim iterum occurrit; inter alios etiam vir ignotus, qui dicitur filius Horoáthi (Χοροάθου), commemoratur. Inscriptio fine clauditur data, ex qua servata est tantum appellatio mensis Graeco‑Macedonici, qui Iulio aut Augusto respondet. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae A<ref>CIRB 1277, cf. IosPE II 445; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 173–211 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/184019</ref> == <poem> 1    Θεῷ Ὑψί̣σ̣τῳ.                    ἀγαθῆι τύχηι. βασιλεύοντος βασιλέως ∙ Τιβ(ερίου) ∙ Ἰουλ(ίου) ∙ Σαυρομάτου φιλοκαίσαρ[ος κα]ὶ φιλο[ρ]ωμαίου, εὐσεβοῦς, ἡ σύνοδος ἡ περὶ ∙ ἱ[ερέα Ἰού]λ̣ιον̣ Ῥ̣αλ̣χάδου καὶ πατέρα σ[υ]νόδου 5 '''Χορούαθ̣'''[ον — —]ο[— —] καὶ συναγωγὸν Ἀρδά[ρα]κον [Σ]υ̣νεγδήμ̣[ου καὶ φιλ]ά̣γ[αθ]ον Δίαι[ο]ν̣ Κ̣ε̣ρ̣δ̣ω̣ν̣άκο̣υ̣? καὶ [π]αραφιλάγαθο̣[ν — — —]ιον Φοργαβάκ̣[ου] καὶ [νεα]ν̣ισ- [κ]ά̣ρχην Δημήτ̣[ριον Ἀπο]λ̣λωνίου καὶ γυμ[ν]ασιά[ρχην] Βα- [σι]λείδ̣ην Θεον̣[είκ]ο[υ καὶ Ἄ]τ̣τα̣ν Ἡρακλείδου φίλο̣[ν]? τ̣ῆ̣ς 10 [συ]ν̣όδου [καὶ] οἱ λο̣[ιπο]ὶ [θια]σῖτ̣αι· Ἀρδά̣ρα̣κος Ζια̣- [— —]ου, Δη[μήτ]ριος [— — —]ου, Λείμανος Φίδ̣α̣, [Μί]δαχ̣ο̣ς? [— — —]άνου, Ἀ[σκ]ληπιάδης  Οὐαλε̣[ρ]ί̣ου, [․․]γ?όδαν[ο]ς [Δημητ?]ρίου, [Μ]ενέστρατος Λυκίσ[κο]υ [— — —]ικάχο[υ], Διό̣φαντ[ος] Δείου, Πόπλ[ιο]ς 15 [— — — —]δα, Ἡρακλείδ[ης] Ἐπιγόνου, Ἰα̣ρ̣δο- [— — — — Δ]η̣μητρίου, Ἀ[φ]ροδείσιος  Χρυσέ- [ρωτος, Φαλ]δά[ρα]νος Ἀπολλωνίου, Φίλιπ- [πος — — — —]ν̣ο[υ], Καλοῦς Ἀθηνίου, Κόφαρνος [— — — — — — — — — Τ]ρ̣ύφων Ἀνδρομ[έν]ους, 20 ο̣[— — — — — —] '''Χοροάθου''', Θεότειμος  Ψυχα- ρίων̣[ος, — —]δίβαλος Φαρ[νάκου], Ε̣ὔιος Ῥό- δων[ος, Ἡρα]κλείδης Ἄττ̣[α, — — — — Ἀρισ]- τοδ[ήμου, Σ]ύ̣μ̣μ̣αχος Σα[— — — — — — — —] κος [— — — — — — — — — — — — — — — —] 25 φιλο[— — — — — — — — — — — — — — — —] ορανσ̣[— — — Ζωρθῖ?]ν̣ος  Βε[λλικοῦ? — — —] Ῥ̣α̣δάμ̣[ειστος? — —] Φαδινά[μου — — — — —] Μύ̣ρ̣[ων? — — — — —] Μαστοῦ̣ [— — — — —] πο[— — — — — — — —]ος Ἀρδα[ράκου? — — —] 30 Φιδ[α— — — — — — —]νος̣ Χαρί[των — — — Ἀ]- ράθι[— — — — — — — — — — — — — — — — —]                                     vacat 32  ἐν τ[ῶι — — ἔτει καὶ μη]νὶ Λῴ̣[ωι — — — — —] </poem> ===TABULA TANAITICA B=== Tabula B minor est inscriptio, mensuris 1,053 m × 0,71 m × 0,08 m, ad annum CC p. Chr. n. relata (517 secundum computationem temporis Bosporanam). Haec inscriptio recentior est, quod apparet ex mentione Tiberii Iulii Rhescuporis III, filii Sauromatis II. Minus detrimenti accepit: in quattuor partes fracta est et satis bene legi potest. In ea incisæ sunt viginti lineæ litteris Graecis capitalibus monumentalibus. In lineis VI, VII, VIII et IX commemorantur, una cum nominibus patrum, quattuor principes civitatis Tanaeitis eo tempore quo hoc monumentum erectum est (Hofarno, Babos, Niblobor, Horoathos). Monumentum positum est ob renovationem fori centralis urbis Tanaeitis. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae B<ref>CIRB 1245; cf. IosPE II 430; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 220 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/183985 .</ref> == <poem> 1  ἀγαθῆι  τύχηι. ἐπὶ βασιλεῖ Ῥησκουπόριδι, υἱῷ μεγάλου βασιλέως Σαυρομάτου, κα̣[ὶ] Ζήνων Φάννεως πρεσβευτῇ βα- 5 σιλέως Ῥησκουπόριδος #⁵⁶ καὶ Χο- φάρνου Σα̣νδαρζίου #⁵⁶ Βάβος Βαιο- ράσπου #⁵⁶ Νιβλόβωρος Δοσυμοξάρ- θου #⁵⁶ '''Χορόαθος''' Σανδαρζίου ἄρχον- τες Ταναειτῶν #⁵⁶ Χόφραζμος Φοργα- 10 βά̣κου, Βασιλείδης Θεονείκου ἑλ- ληνάρχης ἐξαρτίσας τὴν ἀγορὰν̣ ἐκ τῶν ἰδίων ἀναλωμάτων ἀπεκα- τέστησ̣α̣ τῇ πόλει καὶ τοῖς ἐμπό- ρ̣ο̣ι̣ς̣ δ̣ιὰ ἐπιμελητῶν Ζήνωνα Φά[ν]- 15 [ν]ε̣ως #⁵⁶ Φαρνόξαρθος Ταυρέου, Φαλδάρανος Ἀπολλωνίου καὶ [ἀρ]χιτεκτόνων Διοφάντου Νε- οπόλου κα[ὶ] Αὐρηλίου Ἀντωνε[ί]- νου, Ναύακος Μευάκου. 20    ἐν τῷ ζ̣ιφʹ. </poem> [[File:Horovathos.jpg|thumb|center|800px|Nomen Χοροάθος in Tabula Tanaitica B]] === De tabulis Tanaiticis: historia receptionis et aestimatio hodierna === Per magnam partem saeculi XX, cum Chroatia pars Iugoslaviae esset, historici Chroatici tabulas Tanaiticas aut tacebant aut exemplum negativum proponebant, dicentes similitudinem onomasticam casu fortuito ortam esse, non argumentum ad originem gentis deducendam.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Hodie tabulae Tanaiticae in studiis linguisticis cautissime tantum ut possibile '''testimonium ad etymologiam ethnonymi''' illustrandam accipiuntur, nullo modo autem ut argumentum ad originem biologicam (geneticam) gentis Chroaticae ex Sarmatis Iranophonis deducendam.<ref>Heršak, Emil; Nikšić, Boris (2007), [Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje), Migration and Ethnic Themes 23 (3).]</ref> Necesse est distinguere inter originem nominis ''Hrvat'' et originem ipsius populi Chroatici, cum omnis gens per processus ethnogeneticos complures et saeculares formetur, in quibus elementa genetica, linguistica et civilizatoria inter se miscentur. === 19.2 Contextus historicus translationis nominis Sarmatici ''Horvata'' in Slavicas communitates inter Borysthenem et Tyrum === Chroati lingua sua indubitanter ad gentes Slavicas pertinent, et plerumque maior pars minoritatem linguistice absorbet. Nota sunt exempla Bulgarorum Turcicorum in Bulgaria, Francorum Germanicorum in Gallia, qui nomen suum maiori populo reliquerunt, sed linguam eius paulatim acceperunt; item Normanni Scandinavi in Gallia septentrionali, qui intra unum saeculum linguam Francogallicam receperunt eamque postea in Britanniam Anglosaxonicam transtulerunt. His analogiis congruit opinio secundum quam quaedam cohors Sarmatica nomine ''Horvata'' vel ''Horoata'' ex regionibus circa Maeotidem Paludem et flumen Don (antiqui: Tanais) '''ad occidentem migravit, fortasse sub impetu Hunnorum''', una cum multis coetibus Sarmaticis, inter quos Alani eminentissimi erant. '''Formam *''Horvata'' reconstruere conatus sum ex voce ''Horvat'' (forma nominativi singularis), quae in orbe Slavico latissime diffunditur atque inscriptionibus Tanaidis ut forma ''Horouathos'' confirmatur. Ablato suffixo Graeco ‑os obtinetur ''Horvat[h]'', cui, secundum leges morphologicas Sarmaticas, suffixum ''‑ta‑'' adiungitur, ut in ''Sarmata'' et ''Sauromata'', unde provenit forma ''Horvata''. Structura radicum ''Sar‑m‑ata'' et ''Hor‑v‑ata'' congruit, cum suffixum Scytho‑Sarmaticum ''‑ta‑'', quod est suffixum pluralitatis Sarmaticae, etiam in Ossetico ut ''‑tä'' exsistat. Quare probabilis videtur forma antiqui ethnonymi Sarmatici ''Horvata'' sive ''Horoata''. Hi Sarmatae, qui ''Horvata'' vocabantur, in regione quae nunc Ucraina est cum gentibus Slavicis consederunt atque eis nomen suum tradiderunt. Hac theoria explicatur ortus Hrvati ut coetuum Slavicorum nomen Sarmaticum ferentium. Ex ''Horvata'' Ucrainae partes se separaverunt atque ulterius ad occidentem profectae sunt, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae considentes; quod confirmatur ''Privilegium Episcopatus Pragensis saeculi XI'', necnon traditionibus de adventu ''Hrvati'' ex partibus Poloniae ad Adriaticum, quae apud Constantinum Porphyrogenitum reperiuntur, sed etiam apud alios chronistas, ut in opere Thomae Archidiaconi ''Historia Salonitana'', ubi narratur septem vel octo genealogias ex regione Poloniae in Dalmatiam se collocasse. Europa antiquae serae et medii aevi prioris regio erat mobilitatis demographicae insignis. Coetus sine finibus politicis stabilibus, sine identitatibus territorialibus firmis, saepe sine consilio diuturno movebantur, necessitatibus, periculis et occasionibus subito ortis respondentibus. Incursus alicuius gentis transeuntis aut fama de bonis condicionibus in regione ignota eos in motum ponere poterat. Notae sunt historiae de itineribus Ostrogothorum et Visigothorum, de Rugicis Germanicis, de bello Odacri contra Rugicos cum exercitu Alanorum, de migrationibus Vandalorum et Alanorum usque in Africam septentrionalem, de fato Herulorum, de itineribus Langobardorum qui terras multarum gentium transierunt, inter quas ''Anthib'', de pugna cum “Amazonibus”, etc. == 20. Reconstructiones linguisticae et hypotheseon de etymologia ethnonymi Chroati == Ad rationem identitariam autoperceptionis gentis magni momenti est ''mythus originis'' sive ''fabula fundationis''. In hoc autem capite quaestionibus ethnogeneseos Chroatorum non tractabimus, neque duabus eius partibus principalibus: parte historico‑identitaria nec parte genetico‑biologica. Hic enim solummodo de etymologia nominis Chroati agimus, id est de origine ipsius vocabuli, non de origine gentis. Hoc praecipue monendum est, cum etiam historici professione haud raro in errorem incidant confundendi varias theses de origine gentis cum thesibus de origine nominis. '''Reconstructio linguistica''' per se ipsa non est probatio. Ea enim repraesentat praesumptionem, id est coniecturam in certis regulis ac formis linguisticis fundatam. Quam ob rem quamlibet huiusmodi reconstructionem rectissime hypothesin appellare oportet. '''Hypothesis''' praesumptionem significat quae mutari potest; in regularitatibus quidem nititur, sed probatione directa caret. '''Thesis''', contra, sententiam designat quam auctor quidam tuetur; haec sententia etiam falsa esse potest, sed ut “positio” quaedam formata est. Hoc vocabulum adhibetur cum ostendere volumus aliquem interpretationem quandam defendisse. '''Theoria, sensu stricte scientifico''' (in sensu stricto), systema explicationis probationibus confirmatum denotat. Cum reconstructiones linguisticae probationes directas non habeant, expositiones quae ex eis praecipue oriuntur nullo modo vocabulo theoriae scientificae contineri possunt. Antequam varias hypotheses de etymologia ethnonymi Chroati lectori proponamus, necessarium ducimus hanc terminologiam supra memoratam explanare, quae in litteris linguisticis et historiographicis saepius occurrit. Id facimus ex cautela critica, cum non pauci auctores hypotheses suas in reconstructionibus fundatas fere ut veritatem scientificam indubitatam exhibeant, id est ut “argumentum irrefragabile” thesis quam tuentur. Talis ratio methodologica — proclivitas scilicet ut hypothesis pro veritate definitiva proponatur — omnino erronea est. === 20.1 Etymologiae ethnonymi Chroati ex linguis Iranicis === Maximus Vasmer, celeberrimus linguista Germanicus et slavista, primum proposuit etymologiam ex veteri Iranico ''(fšu)-haurvata'' = “pastor”, secundum formam Avesticam ''haurvaiti'' = “pascit”; postea autem derivationem suadebat ex veteri Iranico ''hu‑urvatha'' = “amicus”. Stephanus Krizin Sakač, historicus Croaticus e Societate Iesu, nomen Chroati cum veteri Iranico ''Harahvaiti'' coniunxit, quod tempore dynastiae Achaemenidarum (Cyri Senioris et Darii), sed etiam in antiquioribus textibus Avesticis, regionem designabat partim in territorio hodierni Afganistaniae sitam. <ref>Sakač: ''O kavkasko-iranskom podrijetlu Hrvata''(''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum''), in: ''Hrvati do stoljeća VII.'' (''Croati usque ad saeculum VII''), Zagrabiae 2000.</ref> Haec regio in scriptis Avesticis ''Harahvaiti'' appellabatur, in veteri Persico ''Harahuvatis'', quod postea in Graecum translatum est ut ''Arakhosia/Arachosia''. Hoc nomen respondet Sanscritico ''sarasvati'', quod significat “aquarum copia abundans”. Regio est in valle fluminis ''Hilmend'', in parte meridiana Afganistaniae hodiernae (V. Oranskij 1988: 127). Alemko Gluhak, linguista etymologus Croaticus, affirmat formam Harahvaiti secundum regulas linguisticas solum formas dare posse: * ''*Xorъšedi, *Xorъšedja'', vel fortasse ''*Xъrošedi'', quae non congruunt cum forma reconstructa paleoslavica: * ''*Xъrvat(in)ъ''.<ref>Gluhak 1990: 296–299</ref> P. Tedesco nomen Chroat ex Iranico ''huravant'' = “solaris” derivare conatus est. Alemko Gluhak (1990), in opere ''Porijeklo imena Hrvat'' (Latine: ''De origine nominis Chroatus'') , ad hypothesin etymologicam Olegii N. Trubačev se inclinavit. In primis Trubačevi hypothesibus annorum 1960, proponebat nomen a veteri Iranico ''*harvata'' vel ''*haurvata'' ortum esse, quod cum nominibus ''Sarmatai'' et ''Sauromatai'' comparabat, ubi suffixum Sarmaticum‑Scythicum pluralis ''‑ta'' inveniebat, quod etiam in Ossetico forma ''‑tä'' exstat. Deinde formam *haurvata cum voce Avestica ''haurvatat'' = “integritas, totalitas, sanitas” comparavit. Postea, annis 1980, Trubačev alias etymologias proposuit: nomen Chroati ex Iranico adiectivo ''*har‑va(n)t‑'' ortum esse, quod significat “feminei, ii quibus feminae sunt”, idque coniungebat cum matriarchatu, qui secundum eum in regionibus circa Pontum Euxinum et Caucasum olim exstitisse putabatur, cum mulieribus bellatricibus apud Sarmatas quas iam Herodotus memorat, atque cum Amazonibus fabularum Graecarum (Trubačev 1981: 151). Trubačev praeterea etymologiam nominis quod Graeci ''Sarmatai'' scribebant ita explicat: id a forma Indo‑Arica ''*sar‑ma(n)t'' = “ii quibus feminae sunt, feminei” derivari; pars prior nominis est Indo‑Aricum ''*sar‑'' = “mulier”, quod in linguis Iranicis dat ''*har‑''. Secundum Trubačevum et Gluhakum, qui hanc hypothesin sequitur, hoc confirmatur etiam locutione in litteris Graecis reperta: ''Sarmatai Gynaikokratoumenoi'' = “Sarmatae quibus feminae imperant”. In regione Sinda, prope Mare Azoviense, inter gentes Iranicas aetate Romana etiam quaedam coetus Indo‑Arici habitabant, ubi reperta sunt nomina feminea Graece scripta: ''Saria'' (sar = mulier) et ''Maiosara''. Regina Sindica Bospori vocabatur ''Kamasaryē'', quod explicatur ut ''*kama‑sar'' = “mulier amata”. Apud modernos Ossetas servatus est vetus epos de gente heroica ''Narta''; unus e personis centralibus est ''Satana'', mater sapientissima gentis, educatrix iuvenum heroum (Abaev 1965: 84; 1979: 39–40). Praeter Ossetas, qui habentur posteri Sarmaticorum Alanorum, epos ''Nartarum'' pars est traditionis aliorum populorum Caucasicorum: Adigeorum, Kabardinorum, Abazorum, Tschetschenorum, etc. Putatur nucleum huius carminis ad tempora Scythica pertinere. Oleg N. Trubačev concludit nomen Chroati primitus ab aliqua gente Iranice loquente portatum esse, quae postea slavicizata sit (Gluhak 1990: 305). Linguista Ranko Matasović ethnonymum ''Hrvat'' e radice Iranica derivari putat, quamquam plures origines Iranicae proponuntur nec ulla omnino certa est. Inter eas probabilissima videtur esse forma Ossetica (Alanicā) *''xurvæt'', significatione “custos”, quae legibus phonologicis et morphologicis cum forma Slavica congruit.<ref>Ranko Matasović, "Ime Hrvata", in: Jezik 66 (2019), 81–97.</ref> === 20.2 Aliae hypotheses de etymologia ethnonymi Chroatus (Hrvat) === Praeter varias hypotheses Iranicas et reconstructiones etymologicas nominis ''Hrvat'', iam inde a media aetate comparuerunt aliae quoque interpretationes. Imperator Constantinus VII Porphyrogenitus, in opere suo ''De administrando imperio'' medio saeculo X conscripto, primam talem etymologiam proposuit, ubi nomen Chrobatoi (lege: Hrovatoi) deducebat a voce Graeca ''khōra/chōra'' = “terra”, videlicet per formam alternativam Chorbatoi (lege: Horvatoi), cum expositione quod “Chroati in lingua Slavonica interpretantur eos qui multas terras possident” .<ref>Gluhak 1990 : 294</ref> Thomas Archidiaconus (saec. XIII) Spalatensis, in opere ''Historia Salonitana'', protulit opinionem nomen Chroatae pertinere ad nomen incolarum insulae Curictae, quod, ut aiebat, antiquitus fuisse ''Curetes'' vel ''Curibantes''. Historicus Croaticus Georgius Rattkay (saec. XVII) putavit nomen ''Hrvat'' cum verbo Croatico ''hrvati se'' = "colluctari" coniungi.<ref>Baro nobilis Georgius Rattkay (1612–1666) primam historiam systematicam regni Croatiae composuit: ''Memoria regum et banorum Dalmatiae, Croatiae et Slavoniae'', Vindobonae, 1652.</ref> Hae interpretationes antiquiores plerumque aestimari possunt ut ingeniosae sed “popularis” indolis, non vero scientificae. Missionarius Hungaricus Timon (saec. XVIII) nomen Hrvat deducebat ab appellatione ducis Bulgarici ''Kuvrat''. Tales conatus derivandi nomen Hrvat a nomine Kuvrati iterum in saeculo XX apparuerunt. Saeculo XIX ortae sunt multae aliae etymologiae: K. Zeuss putavit nomen ex vocabulo Germanico ''haru'' = “gladius” derivari putavit (quod in Polonico, ut aiebat, exstitisset ''karwat'' = “gladius brevis”, cum revera in Polonico saec. XIV nota sit vocabulum ''charwat'' significans “custodem urbanum” Cracoviae). S. Mikucki coniunxit nomen ''Hrvat'' cum radice Sanscritica ''śarv-'' = “ferire”. P. J. Šafařik comparavit ''Hrvat'' cum formis ''xr'b't'', ''xrib't'', ''xrib'', quia Rutheni et Ucraini montes Carpaticos vocant ''Horby'', id est ''Chrby'', unde secundum eius interpretationem nomen ''Hrvati'' cum nomine Carpatum cohaereret. F. von Miklosich deducebat nomen ex ''hruv/hr’v'' = “saltatio”. L. Geitler proposuit nexum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” et ''śarvuotas'' = “loricatus”. F. A. Braun in nomine ''Harvate'' vidit formam Germanicam nominis Carpatum: ''Harfaða fjöll''. R. Much coniunxit nomen ''Hrvat'' cum forma Germanica ''hruvat'' = “cornutus”.<ref>De etymologiis saec. XIX vide: Šišić 1990 : 236–238.</ref> A. Brückner nomen comparavit cum Slovaco ''charvati se'' = “resistere”, idque cum radice Slavonica ''*sk’rv- / x’rv-'' coniunxit, quod iterum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” comparavit. Otto Kronsteiner nomen ''Hrvat'' per linguas Tataricas et Baschkiricas ad vocem Turcicam ''xərvata'' = “milites liberi” referebat, quod cum magno influxu Avarorum in ethnogenesin Croaticam coniungere conabatur. Attamen nulla harum etymologiarum, sive linguistice sive historice, satis probabilis iudicari potest. === 20.3 Etymologia nominum quinque fratrum et duarum sororum (''DAI'', cap. XXX) === == 21. De distributione cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna == Aestate anni MMXX investigationem per rete perfeci de existentia et distributione cognominis ''Horvat'' in Foederatione Russica atque in regionibus finitimis. Inquisitionem institui inspectione registrorum cognominum in indicibus telephonicis publicis. Cognomen ''Horvat'' in Foederatione Russica circiter ducentos quinquaginta homines in talibus registris repertos praebuit. Ex conspectu distributionis cognominis ''Horvat'' in tabula geographica Foederationis Russicae hunc ordinem geographicae dispersionis observavi: praeter paucos homines in regionibus urbium maximarum, ut Moscuae et Vladivostoki, plerique alii hoc cognomine inscripti collocati erant in spatio geographico inter Pontum Euxinum et Mare Caspium (directione occidente‑oriente), cum maxima frequentia in septentrione circa urbem Casani ad Volgam in Tatarstania, et cum altera maxima frequentia in meridie, in regione Reipublicae Kabardinensis in Caucaso. '''Quod ad distributionem cognominis ex ethnonymo derivati attinet, regula observata est quae docet cognomina ex nomine gentis dominantis vel indigeni in ipsa regione illius gentis raro exsistere; maxima vero frequentia talium cognominum plerumque invenitur in regionibus et terris finitimis. Haec regula in ipsa Croatia confirmatur: in ora Adriatica cognomen Horvat fere nusquam occurrit in regione pristinae Croatiae, in Dalmatia, Liburnia et in occidentalibus partibus Bosniae et Hercegovinae; contra vero in Croatia septentrionali, in terris mediaevalis Slavoniae, ubi multi profugi ex parte meridiana Croatiae (a Turcis Osmanlis fugientes) se receperunt, cognomen ''Horvat'' frequentissimum est. Praeterea, praeter Slavoniam veterem, cognomen Horvat est frequentissimum in Slovenia hodierna, deinde in Hungaria atque in aliis regionibus vicinis, quo Croatae saeculis XV et XVI migraverunt hostibus Osmanlis effugientes. His rebus ad distributionem cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna relatis, quaestionem ponere licet: quos inde exitus colligere possumus? Emanat conclusio cognomen ''Horvat'' hodie frequentissimum esse in regionibus quae margines, peripherias et vicinitates terrarum antiquorum Sarmatarum et Alanorum repraesentant, scilicet — ut supra dictum est — in regione Tatarstaniae ad Volgam in septentrione (cuius centrum est urbs Casania) et in regione Reipublicae Kabardinensis in meridie. Ipsa distributio cognominis ''Horvat'' in his regionibus, cum quadam “vacuitate” in medio, casu tribui non potest. '''Agitur enim de cognomine ex ethnonymo quodam Sarmatico derivato, verisimiliter ex forma ''Horvata'' (nominativo plurali in linguis Sarmaticis). ===21.1 De regno Alaniae aetate media et de Ossetibus hodiernis === Praeterea notum est regnum Alaniae aetate media situm fuisse in spatio inter Pontum Euxinum ad occidentem, Mare Caspium ad orientem et Caucasum ad meridiem. Quare non est mirum cognomen Sarmaticum ''Horvat'' frequentissimum apparere in regionibus vicinis illi territorio. Regnum Alaniae et militariter et demographice magna ex parte deletum est tempore incursioni Mongolicae saeculo XIII. Osseti hodierni habentur posteri Alanorum, quod lingua hodierna Ossetica demonstrat, quae ad ramum linguarum Iranicarum orientalium pertinet atque multa archaica elementa servat, praesertim in phonologia et morphologia. Propter haec conservativa et archaica proprietates lingua Ossetica hodierna una est ex proximis cognatis linguae Avesticae antiquae, qua conscriptae sunt sacrae litterae Avesta, fundamentum religionis Zoroastrianae (propheta Zarathustra). Notandum est linguam Avesticam ad ramum Iranicum orientalem pertinere, dum lingua Persica antiqua ad ramum Iranicum occidentalem refertur. Item memorare oportet nomina Osseti et Osseticus esse exonyma internationaliter recepta, ex lingua Georgiana derivata, ad post‑Alanicos loquentes designandos. Nomina autem propria quibus Osseti se ipsos et linguam suam appellant sunt Iron et Digor. === 21.2 De investigationibus geneticis Ossetorum === Recentissima investigationes geneticae ostendunt Ossetos hodiernos esse posteros Alanorum antiquorum praecipue per lineas femineas (mtDNA), cum lineae masculae (Y‑chromosoma) magna ex parte ad haplogrupos masculos Caucasi indigenos hodie pertineant. Quod, collatum cum inventis archaeogeneticis e.g. ex urbe Tanaide ad Tanaim, id est, ex tempore ante incursionem Mongolicam (saec. XIII) et ante incursionem Hunnicam (circa annum CCCLXX p.Chr.n.), suadet magnam partem originariae populationis Sarmatico‑Alanicae masculinae evanuisse: sive migratione sive cladibus bellicis. Verum tamen videtur feminas Alanicas satis autonomia et constantia praeditas fuisse — fortasse exemplo Amazonum Sarmaticarum — ut identitatem Sarmaticam per traditiones et linguam servarent. Agitur hic de una ex quaestionibus maxime curiosis in archaeogenetica Iranica: de discontinuitate linearum mascularum et de continuitate linearum feminearum apud Alanos. Hoc congruit cum studiis recentissimis (2019–2024), quae demonstrant Ossetos hodiernos per lineas femineas (mtDNA) continuitatem ostendere cum populis sepulcrorum Sarmaticorum et Alanorum seriorum (haplogrupis H, U, J, T cum eisdem subcladibus), cum conservatione frequentiarum, unde sequitur lineas femineas Osseticas hodiernas praecipue Alanicas esse. Contra vero lineae masculae (Y‑DNA) rupturam manifestam exhibent: Osseti hodierni habent haplogrupos masculos Caucasi indigenos, scilicet G2a, J2, R1b‑L23 Caucasicam, I2c, E1b Caucasicam; cum Alani et Sarmatae antiqui habuerint praecipue R1a‑Z93, R1b‑Z2103, Q1b, J2a, G2a, sed in subcladibus aliis quam haplogrupi Caucasici hodierni. <ref> Ad historiam geneticam Sarmatarum, Alanorum atque Ossetorum hodiernorum illustrandam consulantur hi labores scientifici: Boulygina et al., ''The Genetic Legacy of the Alans'' (Journal of Human Genetics, 2014); Kushniarevich et al., ''Genome-wide analysis of medieval Alans'' (Nature Scientific Reports, 2018); Khokhlov et al., ''Ancient DNA from Tanais'' (Archaeological and Anthropological Sciences, 2019); Wang et al., ''Ancient DNA from the North Caucasus'' (Current Biology, 2020); Lazaridis et al., ''The Genetic History of the Caucasus'' (Cell, 2023); Balanovsky et al., ''The Genetic Structure of Modern Ossetians'' (American Journal of Physical Anthropology, 2012). </ref> == 22. Conclusiones == <div style="text-align:center;"> [[File:Europe relief map showing the historical distribution of ethnic groups named Croats (9th–10th century).jpg |thumb |650px |alt=Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos. |Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos.]] </div> In hoc opere haec praecipue monere volumus: quamquam in chartis historicis saeculi undevicesimi atque circa annum 1900 Chroatia Alba pertinaciter in occidentali Ucraina collocatur, fontes historici — praesertim Chronicon Nestoris (saeculo XI exeunte / XII ineunte) — talem collocationem non sustinent. Nestor Kioviensis Chroatos, qui in Russia Kioviensi (hodierna Ucraina) habitabant, numquam “Albos” appellat, sed simpliciter Chroatos, Hr’vate, etc. Unico autem loco, ubi nomen “Chroati Albi” profert, eos cum “Serbis et Horutanis” coniungit, id est cum gentibus extra fines Ducatus Russiae Kioviensis positis. '''Conclusio 1: Chroati in regione veteris Russiae Kioviensis (hodierna Ucraina) non sunt “Chroati Albi”, sed Chroati tantum. Opus “De administrando imperio” Constantini VII Porphyrogeneti duas narrationes de Chroatis et de terra unde venerunt continet, in capitulis XXX et XXXI. Terram illam Porphyrogenetus aperte “Chroatiam Albam sive Magnam” nominat, eamque usque ad tempus quo opus conscribebat (circa annum 950) non fuisse christianam affirmat. Hoc testimonium regionem Bohemiae excludit, cum Bohemia iam saeculo IX exeunte per Moraviam christianitatem recepisset, atque saeculo X ineunte pro terra christiana haberetur. Quare collocatio Porphyrogeneti “Chroatiae Albae” in terris ad septentrionem et orientem Bohemiae quaerenda est. Praeterea, data capitulorum XXX, XXXI et XXXII locum Chroatiae Albae delineant: ab occidente Franci eos invadunt; ad fines Boiki (= Bohemia = Čechia) cum Serbis Albis sive non christianis et cum Francis confinia habent. Haec descriptio Chroatas Albas in hodiernam Poloniam meridio‑occidentalem, ad triquetrum Bohemiae, Poloniae et Germaniae, collocat.<ref>Propter rerum gestarum vicissitudines, fines Poloniae hodiernae, anno 1945 constituti, motum civitatis Germanicae versus orientem territorialiter sustulerunt; quare fines Poloniae hodiernae magna ex parte cum statu inter civitates exeunte saeculo X congruunt.</ref> Porphyrogenetus etiam scribit Chroati Albi cum Ungaris vicinos esse: in uno loco dicit Ungaros eos oppugnare, in alio vero cum eis in affinitate et amicitia vivere. Id verum esse potest tantum de Chroatis qui in immediato vicinatu Hungariae saeculo X ineunte et medio habitabant, quod maxime ad Poloniam meridianam spectat, ad tractus qui hodie cum Slovacia terminantur, cum Ungari post adventum in Pannoniam etiam Slovaciam tenuerint, quae tum “Hungaria Septentrionalis” vocabatur. Denique Porphyrogenetus refert Chroatas Albas ab oriente a Pečenegis oppugnari et spoliari. Hoc testimonium maxime ad Chroatas in Ucraina occidentali spectare potest, minus ad Chroatas in Polonia meridiana, et minime ad Chroatas in Polonia meridio‑occidentali, qui cum Francis, Serbis Albis (Lusaticis) et Bohemis confinia habebant. Ex hac geographia Porphyrogeneti apparet “Chroatiam Albam” amplum spatium esse inter Germaniam (Franciam) ad occidentem, Hungariam/Slovaciam ad meridiem et Ucraine occidentales ad orientem situm. '''Conclusio 2: Porphyrogeneti nomen “Chroatia Alba” ad regiones hodiernae Poloniae meridio‑occidentalis et meridianae spectat. Mentio autem Pečenegorum, qui Chroatiam Albam ab oriente oppugnare dicuntur, indicat Porphyrogenetum non solum Chroatas in Polonia meridiana atque meridio‑occidentali, sed etiam eos in Ucraina occidentali, id est in veteri Ducatu Russiae Kioviensis, ad notionem Chroatiae Albae pertinere existimasse. Narratio de Chroatis etiam in legendis Bohemicis occurrit, quae vitam sancti Venceslai (lat. Wenceslaus) referunt, quem anno 935 frater eius germanus, Boleslaus I Crudelis (Bohemice: Boleslav I. Ukrutný, † 967), interfecit. Mater eorum, Drahomira (Dragomira), metu perculsa post caedem filii “ad Chroatos” sive “in terram Chroatorum” confugisse memoratur. Chronicae Bohemicae, sicut Chronicon Dalimili saeculi XIV, originem ipsius gentis Bohemicae ex terra Chroatorum (''Charvaty'') deducere conabantur; quod non ad Chroatiam Adriaticam spectat, sed ad Chroatiam in regionibus hodiernae Poloniae sitam, in vicinitate Serborum Lusaticorum in Germania orientali. Documentum Bohemicum gravissimum, quod duas ipsas Chroatorum coetus inter alia Slavica tribus commemorat, est ''Pivilegium de fundatione episcopatus Pragensis'', quod Cosmas Pragensis in sua Chronica Boemorum (saeculo XII ineunte) tradidit. Ipse textus Pivilegii, saeculo XI exeunte conscriptus, fines episcopatus tempore fundationis anno 973 describit. In eo refertur ad quas gentes, flumina et urbes fines Pragensis episcopatus pertineant. Ita legitur fines ad septentrionem usque ad: “… ''Psouane, Chruati et altera Chrowati, Zlasane…''”. Graphia in variis codicibus et editionibus Cosmae diversa est: alibi invenitur "''Ghrvvati et altera Chrowati''"; alibi pro ''Zlasane'' legitur ''Slazane'', etc. Ex hoc Pivilegio apparet duas Chroatorum coetus ad septentrionem Bohemiae vixisse, in ambitu tribuum Silesiacarum Poloniae (Slasane/Zlasane = Silesiani). Quamquam textus eos iuxta memorat, parum verisimile est eos fuisse immediatos vicinos. Quod eo magis confirmatur, cum ''Pivilegium'' dicat episcopatum Pragensis anno 973 complecti etiam urbem Cracoviam totamque provinciam Cracoviensem in Polonia meridiana, atque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Strij protendi.<ref>Bugus, qui Occidentalis Bugus appellatur, flumen est quod in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit atque hodie parte cursus sui fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit; postea vero ad occidentem vergit, in Podlasia Polonica et deinde in Mazovia decurrens, ubi septentrione Varsoviae in Vistulam influit. Stryj flumen est in Ucraina occidentali quod in Carpathiis Silvestribus oritur, prope fines hodiernos Poloniae et Ucrainae apud vicum Užok fluit atque in Dniestrum (Tyras) se exonerat. Superior autem cursus Stryj nonnihil prope fines Poloniae et prope fontem fluminis San in Polonia austrorientali transit, et circiter sexaginta chiliometris ad occidentem a superiore cursu Stryj fines Slovaciae reperiuntur. Itaque Stryj flumen in Ucraina occidentali situm est, prope fines Poloniae et Slovaciae.</ref> Nonnulli existimant nomen fluminis quod iuxta Bug memoratur non esse Strij, sed Styr, flumen quod per regiones Voliniae circa urbem Rivne fluit. Nos autem censemus talem interpretationem fines episcopatus nimis in orientem protrahere, in territorium quod tum sub potestate Russiae Kioviensis erat, quae eo tempore necdum christianitatem publice receperat. Nam propagatio et receptio christianitatis in medio aevo initio a principibus et ordinibus superioribus ad inferiores ordines societatis descendebat. '''Conclusio 3: Ex ''Pivilegio fundationis episcopatus Pragensis'' discimus duas coetus Chroatorum in hodierna Polonia meridiana vixisse: unum ad septentrionem Bohemiae, inter tribus Silesiacas ad orientem et Serbos Lusaticos ad occidentem; alterum vero coetum Chroatorum verisimiliter in regionibus ad meridiem vel meridio‑orientem Cracoviae habitasse. Cosmas Pragensis in descriptione finium episcopatus Pragensis ad annum 973 etiam memorat Cracovam civitatem cum omnibus regionibus ad praedictam urbem pertinentibus ad meridiem cum Hungaris confinare. Meminisse autem oportet montes Beskidas et Tatrae ad meridiem Cracoviae sitos esse, ubi etiam ''Babia Gora'' eminens reperitur, quae fortasse Porphyrogeneti ''Bagibareia'' fuisse potest. Porphyrogenetus praeterea scribit principem Zachumliae saeculi X ineuntis, Michaelem, originem familiae suae ex regionibus circa Vistulam deducere. Toma Archidiaconus Spalatensis, quamquam saeculo XIII medio scribit, independenter a Porphyrogeneto, memorat adventum septem vel octo generum nobiliorum ex regionibus Poloniae. '''Conclusio 4: Christianitas in Poloniam anno 966 publice pervenit, cum dux Poloniae Mieszko I (960–992) baptizatus est, ut matrimonium cum principissa Bohemica Dubravka contrahere posset. Mieszko origine fuit dux regionis quae “Magna Polonia” appellatur, in parte Poloniae media‑occidentali sita (urbes primariae: Gneznensis, postea Posnania). Regiones autem Poloniae meridianae circa Cracoviam, necnon partes Silesiae meridio‑occidentales, Poloniae adiunctae sunt usque ad annum 990, quod fuit effectus expeditionum Mieszkonis. Hoc est confirmatio addita quod regio Poloniae circa annum 950, cum Porphyrogenetus opus suum ''De administrando imperio'' conscribebat, adhuc pagana erat et non christiana. Quare regiones Poloniae meridianae et meridio‑occidentales sunt locus ubi Chroatia Alba collocari potuit. Ex Chroatia Alba Chroati, in societate cum aliis Slavonicis gentibus, ad meridiem migraverunt per Bohemiam in Austriam meridionalem hodiernam (mediaevalem Carantaniam), ubi multa toponyma Slavica reperiuntur, inter quae Crowati, Chrouatti, etc., etiam pro regionibus amplioribus, sicut area latior circa Klagenfurtum. Testimonium toponymiae Slavicae et nominum ad Chroatos pertinentium invenitur in appellatione pagi maioris (pagus Chruuati) in regione circa Klagenfurtum, quod confirmatur in pluribus documentis imperatorum Ottonis I, II, III saeculi X, quae in tabulis geographicis Germaniae fideliter expressa sunt. Ob migrationes ad occidentem et meridiem ex Chroatia Alba (Polonia), quaedam loca a Chroatibus frequentius habitata sunt, alibi vero pauca tantum vici Chroatorum exstiterunt, ut videtur in regionibus circa Lipsiam et Hallam in Germania orientali. '''Conclusio 5: Chroatia Alba, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae et meridio‑occidentalis sita, pars fuit amplioris spatii habitationis coetuum nomine Horvat /Hrovat /Harvat /Hrvat insignium. Chroati Albi ex Polonia meridiana in minoribus coetibus inter Slavos Germaniae orientalis migraverunt, in regiones circa Lipsiam et Halleam; minores partes Chroatrum, ut toponymia confirmat, etiam in territorio Bohemiae permanserunt, quae in itinere eorum ad meridiem sita erat. Item, pars Chroatorum in migratione ad meridiem in Karantania Austriaca remansit. Maximus autem et orientalissimus coetus Chroatorum sunt Chroati in Ucraina, quos non “Chroatos Albas”, sed simpliciter Chroatos appellare oportet, ut fontes testantur. Ergo, non igitur de uno continuo territorio agitur, sed de coetibus Chroatorum in magno spatio dispersistis, intermixtis cum aliis Slavonicis gentibus, quod fuit effectus migrationum. Toponyma cum nomine Chroatus (''Hrvat'') etiam in regionibus vicinis reperiuntur: in Slovenia, Serbia (Hrtkovci), aliis locis Balcanicis, usque ad Graeciam. '''Conclusio 6: Iter et directio migrationis Chroatorum. Imago generalis migrationum Chroatorum, quae ex his investigationibus emergit, talis est: ex Ucraina Chroati ad occidentem migraverunt per Poloniam meridionalem (Chroatia Alba) usque ad Bohemiam, atque inde per Austriam meridionalem (Carantania/Koruška) usque ad litora Adriatica. '''Conclusio 7: Illi Chroati qui in septentrione, in “Magna” vel “Alba Chroatia”, permanserunt, tempore in processu ethnogeneseos pars nationum ibi viventium facti sunt: imprimis Polonorum. Hodie reliquiae loquentium Slavice in regione Austriae Koruškae (antiqua Carantania) se declarant ut pars minoritatis nationalis Slovenicae, quod non est mirum, cum Slovenia eis per plus quam mille annos vitae et evolutionis proximum et linguisticum et geographicum spatium fuerit, cui physice immediate adhaerebant. Quamquam incolae antiquae Carantaniae ad varias Slavicas gentes pertinere videntur, Chroati inter Slavos Karantaniae sunt una ex coetibus documentis optime testatis. Chroati in Ucraina paulatim non assimilati sunt, sed transformati, in iis regionibus ubi habitabant, cum de magnis coetibus Chroatorum ageretur, circa magna oppida mediaevalia congregatis. '''Conclusio 8: Identitas nominalis Chroatorum in Ucraina per tempora mutata est: a regionali identitate Galiča/Haličizne saeculis XII et XIII, cum illa loca Lavovi/Lvivi et Galiči ad gradum regni elevata sunt post dissolutionem Russiae Kioviensis et post atque inter incursiones Mongolicas (quae non erant eventus unici, ut interdum putatur), usque ad formationem separatae identitatis “rutenae” sive “rusinicae” apud Ucrainenses occidentales in Podnestrovlio superiore, circa montes Carpathos atque in Podolia.<ref> Anno 1253 Danijel Romanovič, princeps Galiciae et Volhiniae, coronatus est a papa Innocentio IV., quo facto Ducatus Galiciae‑Volhinensis ad dignitatem Regni Ruteniae evectus est. Cf. ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Daniel Romanovich”, accessum die 21 Oct. 2026; vide etiam ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Roman Mstislavich”. </ref> Identitas Ucrainensium occidentalium Rutenae sive Rusiči sive Rusini iterum subdividitur in: Lemki, Boiki et Hutsuli. = = == Notae == <references/> == Notae == <references/> [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Geographia]] 2ytziidfexglhi346dp9fnqfjg3r5xp 285595 285594 2026-10-25T15:31:20Z Coronus Tenebrosius 31709 /* Num Chozirozi apud Cartographum Bavaricum re vera Chroati fuerint? */ 285595 wikitext text/x-wiki [[Coronus Tenebrosius]] = DE SITU CHROATIAE ALBAE SIVE MAGNAE = == 1. Introductio == Vetustissimus fons historicus, qui de adventu Croatarum in hodiernam patriam deque regione unde profecti sunt narrat, est opus imperatoris Byzantini<ref> Nomina historiographica Byzantium, Imperium Byzantinum atque Imperium Romanum Orientale a recentioribus historicis inducta sunt, ut facilius designaretur civitas quae post annum 476 unica pars Imperii Romani superstes mansit, potestate politica, administrativa et militari. Imperator Constantinus circa annum 330 novam urbem condidit, Constantinopolim, in loco veteris coloniae Graecae Byzantion, unde etiam nomen Byzantii ortum est. Civitas fere mille annos (476–1453) exstitit atque regiones hodiernae Graeciae et Asiae Minoris complexa est. Religio publica orthodoxa erat, et saeculo VII lingua Graeca locum linguae Latinae tamquam linguae officialis occupavit. Nomen publicum civitatis erat Graece ''Basileia tōn Rhōmaiōn'', Latine autem ''Imperium Romanum''. </ref> Constantini VII Porphyrogeniti (905–959), quod titulo Latino ''De administrando imperio'' inscribitur. Opus Graece primum conscriptum est, sed titulum Latinum ''[https://archive.org/details/porphyrogenitus-1967-dai/page/153/mode/2up De administrando imperio]'' posteriores Europae editores et curatores ei attribuerunt.<ref> Primum opus ''De administrando imperio'' typis editum Ioannes Meursius anno 1611 curavit. Hic autem textus Latinus hodie ad usus investigationis academicae non adhibetur, cum multas errores atque deviationes contineat. Vide editionem digitalem: [https://archive.org/details/constantiniimper00cons ''Constantini Imperatoris Porphyrogeniti De administrando imperio'' (textus Latinus, 1611)]. </ref> Imperator Constantinus librum suum commentarium esse voluit atque fidelem notitiarum thesaurum de populis et regnis vicinis, destinatum filio suo minori et heredi Romano (938–963). Ex ipsis testimoniis operis colligitur librum inter annos 948 et 952 compositum esse, unde annus circiter 950 vulgo pro tempore originis ponitur. Capita tricesimum et tricesimum primum operis ''De administrando imperio'' (breviter: DAI) continent ''origo gentis'' Croaticae, id est narrationem de origine populi. Croatae non sunt solus populus Slavicus qui traditionem de “terra unde venerunt” ad sedes hodiernas conservat.<ref> Traditio Bohemica quoque narrationes de origine gentium servat (ut in Chronico Dalimiliano, saeculo XIV conscripto). Nestor, chronicarius Kioviensis (fine saeculi XI et initio XII), primam historiam de origine Slavorum exhibet. Priscam sedem gentis in regione Danubiana constituit, unde, secundum eum, Slavi sub pressione Vlahorum sive Volohorum (forsitan Romanorum, qui ad terras medii et inferioris Danubii advenerunt; attamen fieri potest ut ad Celtas sive Gallos referatur, quorum expansio saeculo IV a. Chr. n. facta est) versus septentrionem migraverint, in loca circa Vistulam sita. Nestor affirmat ex ea migratione ortos esse Ljahos sive Lahi (Lehos), id est gentes Slavicas Polonicas, atque ex iis Radimicios et Viaticios, populos Slavicos orientales. </ref> Attamen narratio Porphyrogeniti de origine et adventu Croatarum ad Adriaticum, in duabus versionibus exposita, multis differentiis atque contextu historico certo (Avaris, imperatore Heraclio /610–641/) a ceteris huiusmodi traditionibus Slavicarum gentium discrepat. '''De appellatione “Chroatia Alba sive Magna” ''' Notio “Chroatia Alba sive Magna”, quae etiam in titulo huius operis posita est, ex ipso Porphyrogeniti libro proficiscitur, ubi in extremo capitis XXXI haec leguntur: '''''Ὅτι ἣ μεγάλη Χρωβατία, ἣ καὶ ἄσπρη ἐπονομαζομένη, ἀβάπτιστος τυγχάνει μέχρι τῆς σήμερον, καθὼς καὶ οἱ πλησιάζοντες αὐτὴν Σέρβλοι.'' Quod Latine reddi potest: '''''Quoniam Chroatia Magna, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem abaptista permanet, sicut et Serbli, qui ei proximi sunt.'' Nonnulli auctores atque investigatores, qui Porphyrogeniti textum diligenter tractaverunt, existimant vocem Graecam ἡ μεγάλη praeter sensum proprium “magna” etiam significationem “vetus” habere potuisse, fortasse sub influxu usus Latini vocabuli maior (cuius significatio est: 1. maior, 2. natu maior, id est senior). Nam in ethnographia Byzantina adiectivum μεγάλη non solum magnitudinem, sed etiam vetustatem significare solet, id est regionem primigeniam et matrem. Hoc sensu cum Latino maior congruit, qui in scriptis geographicis et ethnographicis Romanis frequenter in sensu “antiquior”, “primigenius”, “originarius” adhibetur. Quam ob rem pars investigatorum censet vocem Porphyrogeniti ἡ μεγάλη Χρωβατία interpretandam esse ut “Chroatia primigenia” sive “vetus Chroatia”, non autem necessario ut “magna” in sensu spatii vel amplitudinis. Hic propositum est, ex iis quae in fontibus historicis continentur (varia documenta, chronica atque annales), locum geographicum Chroatiae Albae sive Magnae determinare. Ad hanc rem perficiendam, praeter testimonia de Chroatis in documentis et scriptis historiographicis expressa, adhibebimus quoque cognitiones ex toponymia, hydronymia, anthroponymia, necnon inventa recentioris linguisticae atque archaeologiae.<ref>https://hal.science/hal-02902087/file/Kazanski_Archaeology-Slavic%20Migrations_2020.pdf</ref> <center> [[File:Location of White Croatia and White Serbia in 560.jpg|700px |alt=Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 |Tabula situs Chroatiae Albae et Serbiae Albae circa annum 560 secundum fontes aevi medii]] </center> == 2. De administrando imperio: Caput XXX (pars de Chroatis) == '''Οἱ δὲ Χρωβάτοι κατῴκουν τηνικαῦτα ἐκεῖθεν Βαγιβαρείας, ἔνθα εἰσὶν ἀρτίως οἱ Βελοχρωβάτοι. '''Μία δὲ γενεὰ διαχωρισθεῖσα ἐξ αὐτῶν, ἤγουν ἀδελφοὶ πέντε, ὁ τε Κλουκᾶς καὶ ὁ Λόβελος καὶ ὁ Κοσέντζης καὶ ὁ Μουχλώ καὶ ὁ Χρωβάτος, καὶ ἀδελφαὶ δύο, ἡ Τούγα καὶ ἡ Βουγά, μετὰ τοῦ λαοῦ αὐτῶν ἦλθον εἰς Δελματίαν, καὶ εὗρον τοὺς Ἀβάρεις κατέχοντας τὴν τοιαύτην γῆν. '''Ἐπὶ τινὰς οὖν χρόνους πολεμοῦντες ἀλλήλους, ὑπερίσχυσαν οἱ Χρωβάτοι, καὶ τοὺς μὲν τῶν Ἀβάρων κατέσφαξαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὑποταγῆναι κατηνάγκασαν. Ἐκ τοτέ οὖν κατεκρατήθη ἡ τοιαύτη χώρα παρὰ τῶν Χρωβάτων, καὶ εἰσὶν ἀκμὴν ἐν Χρωβατίᾳ ἐκ τῶν Ἀβάρων, καὶ γινώσκονται Ἀβάρεις ὄντες. '''Οἱ δὲ λοιποὶ Χρωβάτοι ἔμειναν πρὸς Φραγγίαν, καὶ λέγονται ἀρτίως Βελοχρωβάτοι, ἤγουν Ἄσπροι Χρωβάτοι, ἔχοντες ἴδιον ἄρχοντα· ὑπόκεινται δὲ Ὧτῳ, τῷ μεγάλῳ ῥηγὶ Φραγγίας, τῆς καὶ Σαξίας, καὶ ἀβάπτιστοι τυγχάνουσιν, συμπενθερίας μετὰ τοὺς Τούρκους καὶ ἀγάπας ἔχοντες. '''Ἀπὸ δὲ τῶν Χρωβατῶν, τῶν ἐλθόντων ἐν Δελματίᾳ, διεχωρίσθη μέρος τι, καὶ ἐκράτησεν τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Παννονίαν· εἶχον δὲ καὶ αὐτοὶ ἄρχοντα αὐτεξούσιον, διαπεμπόμενον καὶ μόνον πρὸς τὸν ἄρχοντα Χρωβατίας κατὰ φιλίαν. <ref>Editio Graeco‑Anglica: Constantine Porphyrogenitus, De Administrando Imperio, ed. Gyula Moravcsik, vers. Anglica Romilly Jenkins, Dumbarton Oaks Texts I, Washingtoniae, 1967 (repr. 1993).</ref> Translatio nova Latina (secundum textum Graecum):<ref>Translatio a Coronō Tenebrōsiō facta.</ref> Chroati<ref>Translitteratio Latina. Porphyrogenitus scribit '''Χρωβάτοι''', quod Latine translitteratur ut '''Chrobatoi'''; ob vitacismum autem β ut [v] pronuntiatur, unde lectio ['''Hrovatoi'''], formae Croaticae hodiernae '''Hrvati''' (nom. pl.) proxime respondens. Forma ''Croati'' (nom. pl.) ex antiquiori forma ''Chroati'' orta est (cf. dux Chroatorum in [[Privilegium ducis Tirpimiri]]), quae ipsa a primigenio ''Chrovati'' provenit. Sonus autem /v/ in Latino saepe omittitur in adaptatione vocabulorum externorum, unde transitus '''Chrovati'' → ''Chroati'' → ''Croati'''. In linguis Slavonicis occidentalibus et orientalibus variae formae radicis occurrunt: in linguis Polonica, Ucrainica, Russica frequentissima est forma '''Horvati''' (radix ''hor-''), dissimilis occidentalibus formis '''hro-, cro-, chro-, kro-''', quae in linguis Germanicis et Romanicis praevalent. Haec permutatio vocalis /o/ explicari potest per phaenomenon phonologicum '''metatheseos liquidae''', quo vocales locum permutare possunt, cum iuxta liquidas /r/ vel /l/ consistant. '''Metathesis liquidae''' fuit communis et actuosa mutatio phonologica in antiquioribus periodis formationis linguarum Slavonicarum. '''In linguis Slavonicis orientalibus''' (Russica, Ucrainica) '''metathesis liquidae''' nonnumquam ad phaenomenon '''plērophoniae''' (punoglasje) duxit, quo vocalis /o/ duplicatur: ''glova → golova; *gord → gorod → grod''. Quaedam formae in linguis Bohemica et meridiano‑Slavonicis '''ad quantitativam vocalis productionem''' evolverunt, ut in exemplo ''grod → grad''. Eiusmodi leges phonologicae verisimiliter etiam in evolutione ethnonymi '''Horvat → Hrovat → Hr’vat''' operatae sunt. In regionibus Croatiae septentrionalibus ('''dialectus kajcavicus''') frequens erat forma '''Horvat''', dum in Dalmatia ('''dialectus chakavicus''') forma '''Harvat''' adparebat. Utraque forma ex antiquiori '''H’rvat''' (ubi ’ = semivocalis, ''jer'' in lingua '''paleoslavica''' et in lingua '''Slavica ecclesiastica antiqua''') derivata esse censetur. In lingua Croatica hodierna, intra fines '''dialecti Shtokavicorum''', evoluta est forma hodierna '''Hrvat'''.</ref> autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt '''Belochrovati''' (Albichroati). Una autem gens ab eis seiuncta, quinque scilicet fratres Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo et Chrobatos, itemque duae sorores Touga et Bouga<ref>Nomina Croatorum e textu Graeco translitterata sunt: Kloukas, Lobelos, Kosentzes, Mouchlo, Chrobatos, Touga, Bouga. Proposita lectio ad normam phoneticam: [Klukas, Lovelos, Kosentsis, Muhlo, Hrovatos, Tuga, Buga].</ref>, cum suo populo ab illis discedentes, in Dalmatiam venerunt ibique Avaros invenerunt terram illam obtinentes. Cum vero inter se per aliquot annos bellarent, Croatae superiores facti sunt: quosdam Avarorum trucidarunt, reliquos autem ad dicionem redigere coegerunt. Ex eo igitur tempore ea regio a Chroatis possessa est; suntque adhuc in Chroatia quidam Avarorum posteri, qui Avaricam originem ostendunt. Reliqui autem Chroatī apud Franciam manserunt, et nuncupantur hodie Belochrovatī, id est Albi Chrovatī, proprium principem habentes. Subiciuntur vero Otoni, magno regi Franciae atque Saxoniae, et inconditi (i.e. nondum baptizati) sunt, affinitates cum Turcis (id est: cum Hungaris) contrahentes atque amicitias cum eis colentes.<ref>Porphyrogenitus vocabulum Turcos ad Hungaros refert (circa annum 950), more Byzantinorum saeculi X, qui gentem Hungarorum nomine ''Τούρκων'' appellare consueverant.</ref> Ex Chroatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam; habent autem et ipsi principes suae potestatis, qui tantum ad principem Chroatiae amicitiae causa legatos mittunt. == 3. Analysis et interpretatio: Quid est Bagibareia? == '''Chroati autem eo tempore habitabant trans Bagibareiam, ubi nunc sunt Belochrovati (Albichroati). Multi investigatores putant “Bagibareiam” revera esse Bavariam. Alii autem monuerunt “Bagibareiam” Bavariam esse non posse, cum imperator Porphyrogenitus in ceteris operibus suis ad designandam Bavariam alio nomine utatur; in opere ''De thematibus'' Porphyrogenitus pro Bavaria voce Graeca ''Baioure'' utitur; idem monuit etiam Stephanus Krizin Sakač in opere Constantini ''De caerimoniis aulae Byzantinae''.<ref>Sakač, ''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum'', in: Croati usque ad saeculum VII, Zagrabiae 2000.</ref> Quoad vocabulum Bagibareia, haec cognoscenda sunt. In lingua Graeca antiqua littera β (Latine translitterata ut B, b) sonum /b/ repraesentabat; sed mutationes phonologicae in Graeco sermone vivo effecerunt ut in aevo Byzantino medio sonus /b/ in vocabulis Graecis ut /v/ pronuntiaretur: quod “vitacismus” appellatur. Scriptores autem aetatis Byzantinae, cum sonum /b/ in vocabulis externis et nominibus exprimere vellent, littera β adhuc saepe utebantur; demum postea paulatim adhiberi coepit combinatio litterarum mp ad sonum /b/ notandum, ut in exemplo tituli Croatici “ban”, qui Graece ut "mpanos" scribitur.<ref>Kinnamos, secretarius imperatoris Manuelis Comneni (1143–1180), solus praeter Porphyrogenitum est Graecus qui banum memorat; eum scribit ut ''mpanos''. Etiam in lingua Neo‑Graeca sonus /b/ per coniunctionem litterarum "mp" exprimitur.</ref> Porphyrogenitus igitur in scriptis suis littera β (B, b) adhuc utitur ad utrumque sonum exprimendum: et ad sonum /v/ et ad sonum /b/. Exemplum huius duplicis usus litterae β est nomen quod pro Croatis scribit: ''Chrobatoi'', quod sane legi debet ut ''Hrovatoi''. Praeterea altera mutatio phonologica, quae in lingua Graeca aetate Byzantina facta est, fuit conversio veteris Graeci coetus phonici /gi, ge/ in sonum /j/; exempli gratia, vox antiqua ''hagia'' Byzantino tempore pronuntiatur ut [aja]. Itaque etiam in vocabulo ''Bagibareia'' possibilis est lectio [''Bajvaria''].<ref>Praesertim, si monophthongizationem diphthongorum Graecorum veterum consideremus, quae plerumque efficiebatur aequatione valoris phonici ad secundum elementum diphthongi (hoc in casu: ei → /i/). Quare in voce ''Bagibareia'' lectio [''Bajvaria''] ex pronuntiatione orta est.</ref> Si possibilitatem consideremus auctorem partis de Chroatis in capite XXX ab auctore capitis XXXI diversum esse, tum fieri potest ut ille secundus auctor alio nomine pro Bavaria usus sit quam ipse Porphyrogenitus, qui in scriptis suis “Baioure” pro Bavaria adhibet. Nihilominus non est necesse omnino de altero auctore aut de interpolatione posteriore cogitare: prorsus fieri potest ut ipse imperator in archivis suis duo diversa relationes scriptas de Chroatis habuerit easque simpliciter transcripserit. Altera possibilitas significationis nominis “Bagibareia” esset nomen montis “Babia gora” (Graece: Babeia oreia), quod Constantinus, sive scriptor capitis XXX, ad auris perceptionem accommodavit et ita consignavit. In mundo Slavico hodie plures montes nomine Babja gora exstant, quorum unus maior est [https://en.wikipedia.org/wiki/Babia_G%C3%B3ra Babia Góra] in triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae. <center> [[File:8maja2006 babiagora 035.jpg|600px|alt=Babia Góra|Babia Góra – conspectus e parte Polonica]] </center> == 4. Thesis de Chroatia Alba in territorio Carinthiae mediaevalis, id est provinciae hodiernae Austriae Kärnten == Iam saeculo XIX interpretes et commentatorum Porphyrogeniti, ut Arminius Pavić (1844–1914), existimaverunt ''Bagibareiam'' significare “Babja gora”; Pavić autem putavit eam montem in hodierna Slovenia esse, trans flumen Cupam situm. Ex quo sequeretur Chroatas ante adventum in Dalmatiam in provincia Norico, sive in mediaevali Carantania<ref>Latine: ''Carantania'' sive ''Carentana'' sive ''Carinthia''; lingua Germanica: Kärnten, lingua Croatica: Koruška, in Austria australi.</ref>, habitasse, ubi testatum est exsistere toponyma nomen Chroatarum continentia, necnon totam regionem latiorem circa oppidum ''Klagenfurt'', quae in veteribus tabulis geographis ''Crowati'' appellatur.<ref> Tabula geographica – Spruner–Menke Atlas (In Nomine Jassa): [https://i0.wp.com/www.jassa.org/wp-content/uploads/2020/07/BRIGHT.png Spruner–Menke Atlas]</ref> <ref>Pagina de toponymia Slavica in regionibus Bavariae, Austriae, Carinthiae: [https://www.jassa.org/?p=16812]</ref> Hoc sententiam Armini Pavić postea quoque secuta est praeclara historica Croatica Nada Klaić, quae putavit ipsam veterem Carantaniam esse “Magna sive Alba Chroatia” de qua opus ''De administrando imperio'' narrat.<ref>Nada Klaić (1920–1988), historica Croatica; vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Nada_Klai%C4%87 paginam Anglice in Vicipaedia].</ref> At vero, secundum data in capite XXXI de situ Chroatiae Albae inter Franciam ad occidentem, Hungaros ad meridiem atque Pecenegos ab oriente eos impetentes, necnon de intervallo triginta dierum itineris a mari, Carantania nullo modo his duobus criteriis respondet: proximum enim mare Carinthiae est Hadriaticum, ad quod profecto non sunt triginta dies itineris; item Carantaniam non Pecenegi ab oriente oppugnabant, sed solum Hungari ex eadem parte eam invadere poterant. '''Haud dubium est nonnullos Croatas in regione Carantaniae veteris consedisse; attamen haec regio nullo modo esse potest “Alba sive Magna Chroatia” Constantini Porphyrogeneti, ut imaginata est Nada Klaić, quare hanc opinionem omnino reiciendam esse censemus.''' Notandum est migrationem Chroatarum in provinciam Romanam Dalmatiae, quam Porphyrogenitus in capite XXXI ''De administrando imperio'' sub imperio Heraclii (610–641) collocat, tempore congruere cum nonnullis aliis eventibus historicis: cum obsidione Constantinopolis anno 626 ab Avaris, Slavis et Persis frustra tentata, cum morte Baiani kagani, necnon cum ortu primae magnae Slavicae formationis politico‑militaris, regni Samonis in media Europa, in regionibus quae hodie Bohemia, Moravia atque terra Lusatiensium Serborum sunt. Sub ductu Samonis, is militaris foedus gentium Slavicarum feliciter et contra Francos ad occidentem, et contra Avaros ad orientem pugnavit. Bella Samonis adversus Avares in [[Chronicum (Fredegarius)|Chronico Fredegarii Scholastici Burgundiae]], capitulis XLVIII–XLIX, exponuntur; bella vero adversus Francos in capitulo LXVIII. Num fortuitum est Chroatas, ut Porphyrogenitus tradit, eo ipso tempore, circiter annum 630, advenisse, cum potestas Avarorum labefactaretur et regnum Samonis in ascensu esset? <center> [[File:Croats, Carantania and Samo's realm after 631 AD.jpg|frame|Tabula ostendit situm Chroatarum et Carantaniae ad regnum Samonis post annum 631.]] </center> Problematica de praesentia Croatarum in Carinthia tractata est in articulo suo [http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ09(1956)/GZ09.04.%20Antoljak,%20S.%20-%20Hrvati%20u%20Karantaniji.pdf Hrvati u Karantaniji] a historico Croatico Stjepano Antoljak.<ref>Stjepan Antoljak (1909–1997), historicus Croaticus; ''Hrvati u Karantaniji'', 1956, Facultas Philosophica Scopii.</ref> Ex concordantia toponymorum Dalmatiae septentrionalis et Liburniae cum iis Carantaniae veteris, Antoljak statuit Croatas non ex Carantania in Dalmatiam, sed e Dalmatiis postea in Carantaniam venisse. Problematica de vetere Carantania late et diligenter tractata est a historicis Slovenis: Bogo Grafenauer, Ljudemisl Hauptmann et Milko Kos.<ref>Bogo Grafenauer (1916–1995), historicus Slovenus, de Carantania et Slavis eius regionis multa scripsit: vide [https://en.wikipedia.org/wiki/Bogo_Grafenauer Bogo Grafenauer].</ref> '''Kosentzes/Kosenzis ex ''De administrando imperio'' et ordo ''kosezorum'' Carantaniae veteris Nomen unius ex quinque fratribus, qui Croatas in meridiem ad Dalmatiam deduxerunt, Kosentzes sive Kosenzis, quod in opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeneti occurrit, cum nomine '''''kosezi''''', ordinis liberorum nobilium bellatorumque Carantaniae veteris coniungi solet. In Slavica Carantaniae principatu (hodie Austria australis) ab saeculo VIII usque ad XV peculiarem locum obtinebat ordo hominum, qui '''''kosezi''''' vocabantur (item ''kosegi, kasezi '' etc.). '''''Kosezi''''' proprii erant Carantaniae mediaevalis: nobilitas hereditaria e structura praefeudali, gentilitatis atque territorii orta. Erant liberi bellatores, custodes traditionis electionis principis super '''''lapide Krnensi''''' (Germanice:''Fürstenstein'', Slavice:''Krnski kamen'') in campo, ubi post baptismum ecclesia Sanctae Mariae (Germanice: ''Maria Saal'' / Slavice: ''Gospa Sveta'') prope oppidum hodiernum Klagenfurtum exstitit. Hoc momentum habet in investigatione migrationum Croatorum, cum una e regionibus centralibus antiquae ''Carantaniae'' esset '''''pagus Chrowati''''' seu '''''Crouuati'''''. Nomen kosezi in lingua Germanica reddi solebat ut ''die Edlen'' seu ''Edlinger'' (''nobilis''). Carantania anno 1335 sub dicionem Habsburgorum venit; illi structuram inventam reformaverunt eamque in ordinem feudalem suum inseruerunt. Electio principis super ''lapide Krnensi'' usque ad saeculum XV mansit, cum Habsburgenses ritum participare recusaverunt. Ipsum ritum inaugurationis principis descripsit '''Mavro Orbini''', clericus Ragusinus, in opere Italico '''''Il Regno de gli Slavi''''' (1601). Etymologia nominis ''Kosenzis'': lectio Slavica ad nomen ''kosenc, kosec, kosac'' (lat. faenator) pertinere potest; item lectio Iranica‑Sarmatica ad nomen Kasag (cf. Kasagoi, ethnonymus Adigeorum/Circassorum) non excluditur. == 5. Thesis de Chroatia Magna sive Alba, in regione ad septentrionem‑orientem Bavariae posita, id est in Germania orientali hodierna circa flumen Albis == Identificatio nominis Bagibareia cum Bavaria Stjepanum Pantelić inter alios impulit, ut in libello suo ''Najstarija povijest Hrvata'' (Latine: ''Historia Chroatorum antiquissima'') (Magontiaci, 1993) “Chroatiam Magnam sive Albam” Constantini Porphyrogeniti ad septentrionem Bavariae quaereret, id est in regione Germaniae orientalis hodiernae circa Albim, cum peculiari attentione ad tractum fluminis Salae inter Lipsiam et Hallam. Stjepan Pantelić (natus 1942 prope Viroviticam) studium theologiae Magontiaci perfecit, unde solida cognitio linguae Latinae et Germanicae ei accessit, quae facultatem praebuit bibliothecas et archiva per Germaniam, aetate ante interrete, diligenter explorandi. Pantelićus autem, ut historicus, reprehendi potest quod saepe leviter atque praecipitanter conclusiones ac interpretationes protulit sine vero fundamento in fontibus; sicut, verbi gratia, cum magna occidentalis Slavica tribus Abodritos, item eos quos Franci Vilcos (Welatabos sive Lutitios) vocabant, necnon Rugianos sive Ranienses ex insula Rugia in Baltico, simpliciter omnes — nec plus nec minus — Chroatas appellaverit. <center> [[File:Lutizenbund.PNG|thumb|900px|alt=Slaveni uz Labi u 10. i 11. stoljeću|''Slavi ad Albim, saeculis X–XI.'' ]] </center> Tamen Pantelićus laudandus est quod in libello suo haud magno (in summa 97 paginarum) copiose locos Latinos ex fontibus mediaevalibus protulit atque in notis sub pagina adduxit, ab Einhardo usque ad epistulas Caroli Magni ad uxorem missas bello contra Avaros gesto, necnon excerpta ex variis chronicis aliisque documentis. Praeterea investigationem toponymicam in parte orientali Germaniae peragravit, atque offendit loca ''Gross Korbetha'', ''Klein Korbetha'' et ''Korbetha'' (in fontibus Latinis mediaevalibus: ''Chruvati inferior'', ''Chruvati superior'' et ''Chruvati'') inter urbes Lipsiam et Hallam, item oppidum ''Borna'' in circulo Lipsiensi (Pantelić 1993, pp. 24–25). ''Borna'' enim nomen fuit primi ex fontibus Francicis noti ducis Dalmatiae et Liburniae (annis 817–821). <ref>Borna (dux Guduscanorum, dux Dalmatiae, dux Dalmatiae atque Liburniae) in ''Annales regni Francorum'' annorum 818–821 — textus Latinus: [[Annales regni Francorum]].</ref> Pantelićus quoque complura exempla antiquae toponymiae Slavicae in regione Germaniae orientalis collegit, inter quae: ''Corwete, Curuadi, Curewate'' (ex Hersfeldensi decimarum indice in Friesenfeldu, exeunte saeculo IX); ''Chruuati'' (apud Thietmarum episcopum in Chronica, saec. X/XI); deinde: ''Borewe, Bukuwiz, Camenitz [Kamenic], Zebegore, Krolevitz, Deliniz'' (cf. ''Delnice'' in Croatia), ''Dobergast, Dobrilug, Drevenitz'' (cf. ''Drvenik'' in Croatia), ''Glina'' (ut ''Glina'' in Croatia), ''Grizlav, List, Brodizi'' (cf. ''Brod'' in Croatia), ''Plawe, Racowe, Ribnitz, Slavi, Slavia, Strela, Cosence [Kosence], Studenik, Stablo, Sporno'', atque ''Lipci'' (Leipzig), etc. Indubitata est res quod totus tractus Germaniae orientalis ab Odra et Nissa usque ad Albim (Germanice Elbe) atque Salam a gentibus Slavicis inhabitatus erat, ut fontes testantur, iam a temporibus regis Samae (prima medietas saeculi VII). Eadem autem Slavicae gentes, in maiores foederationes tribuum coalitae, magnam partem autonomam politicam gerebant: modo socii Francorum contra Saxones (aetate Caroli Magni), modo in bellis adversus Francos ac postea reges Germaniae; donec saeculo XII eorum autonomia politica omnino sublata est eisque impositae sunt christianizatio et germanizatio.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304131003/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrons/helmold.htm Helmoldus, *Chronica Slavorum*]</ref> Nomina ducum illorum Slavorum inter Odram et Albim indolem quandam communem Slavicam ostendunt: ''Draško/Thrasco, Slavomir, Sedrag, Gostimil, Dobromisl, Dobrimir, Tugomir/Tugumir, Stojnev, Mistivoj, Mistislav, Višedrag, Budivoj, Pribislav, Vratislav, Vislav'', etc. Quare libellus Stjepani Pantelić ''Najstarija povijest Hrvata'' (''Historia Chroatorum antiquissima'') quasi dux quidam haberi potest per historiam Slavorum Polabensium, quorum solum '''''Lusatici Sorabi''''' usque ad hodiernum diem identitatem et linguam Slavicam servaverunt. Ut conclusio huius analysis libelli Pantelićiani sumi potest quod haud dubie nonnulli Chroatae in regione circa flumen Salam in Germania consederint; attamen pauca tantum loca minora ibi reperiuntur, quae nullo modo cum illa Porphyrogenetae “Chroatia Magna sive Alba” identificari possunt. Videtur etiam Pantelićus ipse hoc sibi conscius fuisse, quare omnes Slavicos orientalis Germaniae in Chroatas transformare conatus est (quod Chroatomania appellari potest), quamquam ipse fontes mediaevales et locos citatos adducebat qui nomina propria ac peculiaria istarum Slavicarum gentium clare ac indubitanter testantur.<ref>James Westfall Thompson, ''The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs'', ''The American Journal of Theology'', vol. 20, br. 2 (1916), str. 205–230, University of Chicago Press. [https://doi.org/10.1086/479673 https://doi.org/10.1086/479673]</ref> Addendum quoque est quod et Porphyrogeneta et rex Anglosaxonicus Alfredus Magnus aliique fontes Chroatas Albas in vicinitate immediata Bohemiae collocant (terra Boiki = Bohemia) atque eos ''constanter ad orientem a Serbis Albis ponunt''; quae omnia congruunt cum situ in hodierna Polonia australi atque austro‑occidentali. == 6. Quaestio de situ ''Illyrici'' Porphyrogeniti == === Caput XXX De administrando imperio: de situ et finibus Chroatiae ceterarumque Sclaviniarum === '''''Ex Chrovatīs autem, qui in Delmatis advenerant, pars quaedam seiuncta est, atque occupavit Illyricum et Pannoniam ...'' ''Haec Chroatia ceterique Sclavi<ref>Slavi, ut ex scriptis Crnorizci Hrabari, Chronico Nestoris aliisque fontibus apparet, se ipsos Slovene/Slovjene appellabant. Scriptores autem Byzantini — Procopius, Menander, Theophylactus, Nicephorus aliique — formas Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβηνούς (Sklabenous) et Σκλαβῖνοι (Sklabinoi) adhibent. Imperator Constantinus Porphyrogenitus in opere suo De administrando imperio tribus formis utitur: Σκλαβηνοί (Sklabenoi), Σκλαβοί (Sklaboi) et Σκλαβίνιοι (Sklabinioi).</ref> hoc modo sunt dispositi: Dioclia ad castella Dyrrhachii accedit, videlicet ad Elisum, Helcinium et Antibarem, atque usque ad Catarum porrigitur; in montibus autem Serbiae finitima est. ''A Catara incipit archontia Tribuniensis, quae usque ad Ragusam extenditur, et in montanis Serbiae contermina est. ''A Ragusa vero incipit archontia Zachumliensis, quae usque ad flumen Narentam porrigitur; ad partem maritimam Paganiae accedit, ad montes autem versus septentrionem Chroatiae finitima est, Serbiae autem opposita. ''A flumine Narenta incipit Pagania et usque ad flumen Cetinam extenditur; tres autem županiae habet, nempe Rastoc, Mocro et Dalen. Ex his duae županiae, id est Rastoc et Mocro, ad mare sitae sunt; hae etiam sagenas (naves longas) possident. Dalen vero longe a mari distat, eiusque incolae agriculturae student atque ex ea vivunt. ''Quattuor insulae Paganiae sunt finitimae: Melita, Corcyra Nigra, Bracium et Pharus, pulcherrimae atque uberrimae, sed urbibus desertis et multitudine paludum refertae. Incolae earum pecora alunt atque ex eis vitam sustentant. ''A flumine Cetina incipit terra Chroatiae et per litus usque ad fines Histriae, id est ad urbem Albona, extenditur. In montanis autem thematem Histriensem aliquatenus superat; apud Cetinam et Hlivnum Serbiae accedit, cum terra Serbiae omnibus aliis terris opposita sit, ad septentrionem Chroatiae, ad meridiem vero Bulgariae finitima. ''Ex quo Sclavi praedicti advenerunt, totam Dalmatiam occupaverunt. Romani autem urbes insularum coluerunt atque ex eis vitam agebant. Sed a Paganis (Neretvanis) cotidie in servitutem abducti et necati, insulas reliquerunt, cupientes in continente agrum colere. In quo eos Chroati impediebant, quia tributum eis non dabant; sed omnia quae hodie Sclavis solvunt, stratego (praefecto Romano) olim tribuebant. ''Cum ita vivere non possent, ad Basilium (Basilio I Macedone, annis 867–886) imperatorem gloriosum accesserunt atque omnia supra dicta ei exposuerunt. Hic imperator gloriosus Basilio praecepit ut omnia quae stratego dari solebant, Sclavis darent, ut cum eis pacifice viverent; parum vero aliquid stratego tribuerent, quo ostenderent suam subiectionem erga imperatores Romanos atque eorum strategum. ''Ex eo tempore omnes illi urbes Sclavis tributariae sunt et eis tributum solvunt: ''Spalatum 200 nomismata, Tragurium 100, Iadera 110, Absorus 100, Arba 100, Curicum 100; ita ut 710 nomismata efficiantur, praeter vinum et alia varia, quae praeter nomismata adhuc dabant. ''Ragusium autem inter duas terras, Zachumliam et Tribuniam, situm est; Ragusini vinea sua in utraque regione habent et archonto Zachumliensi 21, archonto Tribuniensi 36 nomismata solvunt. In opere '''Thomae Archidiaconi''' ''Historia Salonitana'' (circa annum 1250) legitur '''''regno Chroatorum attribui “totam Maroniam et Chulmiae Ducatum”''''', id est totam '''Naroniae '''sive''' Paganiae '''atque''' Chulmiae (Zachlumiae)''' archontiam. Hoc territorium hodie utramque ripam fluminis Narentae complectitur. <center> [[File:Pagania Zahumlje Travunia Duklja.png|600px|alt=Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum saeculo IX|Tabula regionum Chroatiae et Sclaviniarum in saeculo IX]] </center> '''Gregorius Barsensis''', notior nomine ''Pop Dukljanin'' ('''Presbyter Diocliae''') , in opere suo Latine conscripto '''''Sclavorum Regnum''''' (saeculo XII) omnes quattuor archontias — '''Diocliam, Tribuniam, Chulmum et Paganian sive Naroniam''', quas memorat Constantinus Porphyrogenitus (saeculo X medio), communi nomine '''''Croatia rubea''''' appellat.<ref>Eduard Peričić, ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog /Ljetopis popa Dukljanina'' (''Sclavorum Regnum Gregorii Barsensis / Chronicon Presbyteri Diocliae''), editio “Kršćanska sadašnjost”, Zagrabiae, 1991.</ref> Unus ex antiquissimis locis, ubi nomina '''''Croatia alba''''' et '''''Croatia rubea''''' ad Chroatos Adriaticos referuntur, invenitur in opere chronographi Venetiani saeculi XIV, Andreae Dandolo. Videtur ille textum ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis (saeculi XII) sequi, sed etiam nonnullas additiones proprias inserere. ''Chronica Chroatica'' idiomate chakavico conscripta, quam '''Marcus Marulus''' anno 1500 Latine vertit, solam ''Croatiam Albam'' memorat: “''ab Dalma usque ad Valdeminum Chroatos Albos appellavit, qui sunt Dalmatini Inferiores…''”. '''Maurus Orbinus''' Ragusinus circa annum 1600, in opere suo panslavistico lingua Italica conscripto, item in quadam versione Gregorii Barsensis innititur atque ''Croatiam Rubram et Croatiam Albam'' nominat. Ragusinus '''Restius''' quoque, in paginis 25 et 43, nomina “Croazia Bianca, Croazia Rossa” refert. A libro ''Sclavorum Regnum'' Gregorii Barsensis saeculo XII conscripto (quem Eduardus Peričić cum archiepiscopo Gregorio, persona historice bene documentata, quae archiepiscopus urbis Antibaris fuit — hoc nomine a Bari Italico distinguitur — identificare solet) usque ad opera omnium auctorum posteriorum hic memoratorum, vocabula ''Croatia Alba'' et ''Croatia Rubea'' ad solum Chroatiae Adriaticae spatium referuntur, non autem ad ''Croatiam Albam'' in Europa septentrionali sitam. '''''Croatia Alba''''' ad tractum maritimum Chroatiae hodiernae usque ad flumen Cetinam pertinet (locus ''Dalma'', id est ''Delminium'', caput Delmatorum antiquitus, hodie ''Duvno''), cum '''''Croatia Rubea''''' ad regiones ad meridiem fluminum Cetinae et Narentae sitas referatur, incluso territorio antiquae ''Diocliae'' sive ''Docleae'' (vulgo: ''Duklja''), quod nunc est ''Res Publica Montis Nigri'' (vulgo: ''Crna Gora'' sive ''Montenegro''). Itaque, secundum relationem Presbyteri Diocliae saeculo XII conscriptam, regiones quae hodie '''Rem Publicam Montis Nigri''' constituunt eo tempore nomine '''Croatiae Rubeae''' appellabantur. === Illyricum Porphyrogeniti = Croatia Rubea? === Porphyrogenitus narrat partem Chroatorum in Dalmatiam advenientium se segregasse atque Illyrico et Pannonia potitam esse. Quaeri potest utrum hic Porphyrogeniti vocabulum Illyricum ad regionem Croatiae Rubeae pertinere possit, quae in aetate sero‑Romana, a Diocletiano imperatore, nomine Praevalis sive Prevalitana appellabatur. Nomen ''Illyricum'' per tempora Imperii Romani, ab Octaviano Augusto usque porro, suum ambitum geographicum legitime mutavit. Romani enim sciebant ''Illyrios proprie dictos'' eos esse qui in regionibus hodiernae Montis Nigri atque Albaniae septentrionalis habitabant, contra quorum civitatem bella gesserunt exeunte saeculo III et ineunte saeculo II a.Chr.n. At vero, Romanorum incursu in terras Delmatorum, Iapodum et Liburnorum, deinde etiam ad septentrionem circa Segesticam (bella Octaviani in Illyrico annis 36/35 a.Chr.n.), totus ille tractus in provinciam Illyricum constitutus est. Post rebellionem duorum Batonum (annis 6–9 p.Chr.n.) pristinum Illyricum in duas provincias diviserunt: Pannoniam et Illyricum, cuius pars Dalmatia erat. <center> [[File:Ancient balkans 4thcentury.png|800px |alt=Tabula totius Illyrici Romani saeculo IV |Tabula totius Illyrici Romani in saeculo IV]] </center> Regio mediaevalis Carantaniae, in qua quoque Chroati inter Dravam superiorem et Muram in Austria meridionali hodierna in chartis et documentis memorantur,<ref>Otto I in diplomate anni 954 formulam “in pago Crouuati” adhibet; Otto II anno 979 scribit “pago Chruuat”, et similia. Cf. Gluhak, 1990.</ref> aetate Romana provincia Noricum fuit, numquam Illyricum; solummodo reformatione Diocletiani Noricum in praefecturam Illyrici adscriptum est, sed ea partitio administrativa nomina ipsarum provinciarum minime mutavit. Quare plane excludendum est eos ''Chroatos Carantaniae'', qui sub nominibus ''Crowati'' etc. testantur, Porphyrogeniti Chroatos fuisse qui “in Illyricum” venerint.<ref>S. Antoljak, Lj. Hauptmann et B. Grafenauer putaverunt Porphyrogenitum vocabulo “Illyrici” ipsam Carantaniam intellexisse, quasi pars Chroatorum a Dalmatiae Chroatis secessisset atque ad septentrionem migrasset. Nos autem tali interpretationi non assentimur.</ref> Hic statuimus vocabulum “Illyricum” apud Porphyrogenitum intellegendum esse illud Illyricum quod ad meridiem veteris provinciae Romanae Dalmatiae (sensu strictiore) situm est, id est regiones ad meridiem fluminis Narentae, illum verum et antiquum Illyricum, ubi ''Illyrii propriae dicti'' habitabant. Hoc territorium saeculo IV administrative ''Praevalitana'' appellabatur, atque in aevo medio ''Dioclia'' imperatoris Porphyrogeniti (saec. X) et ''Doclea'' Gregorii Barsensis (saec. XII) vocabatur, quod hodie ''Res Publica Montis Nigri'' est. Ex relatione de situ geographicο archontiarum Slavicarum (quattuor earum ad meridiem ipsius Chroatiae positarum) in capite XXX apparet Chroatos in provinciam Dalmatiae advenisse atque quattuor illis principatibus dominatum imposuisse: Diocliae, Tribuniae, Zachumliae et Paganiae (Neretvanorum). Tertia vero pars Chroatorum, ut in eodem capite dicitur, ''Pannoniae'' potita est, id est illius partis Pannoniae inter Dravam et Savam sitae, quae est Chroatia septentrionalis hodierna, aetate Romana nomine Pannoniae Saviae nota. Sunt etiam nonnulli interpretes qui putent Porphyrogenitum, aut scriptorem qui caput XXX composuit vel auxit, vocabulo Illyrici significare regiones hodiernae Liciae aut fortasse interiores Bosnae et Hercegovinae, cum in capite XXX — quod notandum est — terra Bosna (a flumine Bosna dicta) omnino non commemoratur. At nos hic existimamus scriptorem capitis XXX, ex indiciis geographicis archontiarum Slavicarum, territorium veteris Bosnae strictiore sensu (secundum cursum ipsius fluminis Bosnae) fortasse ut partem Serbiae intellexisse, cum eam nullo nomine designet neque omnino in hoc capite memorare videatur. Porphyrogenitus enim affirmat Chroatiam ad Serbiam accedere apud Cetinam et Hlivnum, in montibus, quod significare potest Chroatiam et Serbiam fortasse ad septentrionem Narentae confinis fuisse, circumvectis principatibus Neretvanorum et Zachumliae. Regio hodiernae Liciae vix ullo modo pro Illyrico Porphyrogeniti haberi potest, cum totus ille tractus post rebellionem Delmatorum et Pannonum in provinciam Dalmatiae cum Liburnia inclusus sit. Quapropter hic concludimus unum tantum Illyricum fuisse, praeter Dalmatiae et Pannoniae dominationem, quod Chroati obtinere potuerint: nempe Praevalitanam aetatis sero‑Romanae, quam Gregorius Barsensis, id est Presbyter Diocliae, nomine “Croatiae rubeae” designat. == 7. De administrando imperio: Caput XXXI (loca ad Albam Chroatiam et ad migrationem Chroatorum pertinentia) == ''Chroatae, qui nunc Dalmatiam incolunt, oriundi sunt ex Chroatis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur. Hi trans Turcos (Ungaros) sunt, prope Franciam habitant, finitimi Slavinis, id est Serbis inbaptizatis. ''Isti Chroatae confugerunt ad imperatorem Heraclium priusquam idem facerent Serbi, eo tempore quo Avari Romanos inde expulerunt. ''Cum Romani eodem tempore ab Avaris depulsi essent, terrae eorum vacuae manebant. Iussu igitur imperatoris Heraclii isti Chroatae, arreptis armis, Avaros inde expulerunt atque, secundum imperatoris ordinationem, in terra Avarorum consederunt, in qua nunc habitant. ''Eo tempore Chroatae habebant archontem patrem Porgae. Imperator autem Heraclius misit ex urbe Roma sacerdotes, ex quibus fecit archiepiscopum, episcopos, presbyteros et diaconos, atque Chroatas baptizavit. ''Isti Chroatae habebant illo tempore archontem Porgam. ''Magna Chroatia, quae etiam Alba appellatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. ''Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Turcis (Ungaris) et Pechenegis assidue depraedatur. ''Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. ''A terra eorum ad mare sunt triginta dierum itinera; mare autem quod triginta dierum itinere distat, vocatur Mare Nigrum. Ad Chroatas spectat etiam locus in '''capite XXXII''', cui titulus est “'''De Serbis et terra quam nunc incolunt”''', ubi legitur: [[File:Sorbian Polity under Dervan.jpg|center|400px|alt=Karta sorbskog političkog prostora pod Dervanom|''Mappa ditionis Dervani ducis Sorabum (saec. VII).'' ]] ''Serbi, qui nunc eam terram incolunt, oriundi sunt ex Serbis inbaptizatis, qui etiam Albi vocantur, qui domi sunt trans Turcos (Ungaros), in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia, illa inbaptizata et Alba dicta. == 8. Analysis et interpretatio capitis XXXI == In hoc capite situs Chroatiae Albae ita definitur: trans Ungariam (quae eo tempore primae dimidiae saeculi X etiam Slovaciam complectebatur), prope Franciam, finitima Serbis inbaptizatis. Chroatia Alba a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur, et mare ad quod descendunt triginta dierum itinere distat. Ex capite XXXII discimus Serbos Albos domi esse trans Ungaros, in regione quae Boiki appellatur, ubi Franciae fines contingunt, sicut et Magna Chroatia. Quid igitur de situ Chroatiae Albae ex his omnibus colligi potest? Chroati Albi finitimi erant Serbis Albis inbaptizatis. Initio adtendebamus ad interpretationem secundum quam regio Boiki prope Ungariam ad Boikos Ucrainae referri posset, qui hodie in limitibus Ucrainae ad Slovaciam et Ungariam habitant, sicut olim putavit historicus Vjekoslav Klaić. Verumtamen locutio “ubi Franciae fines contingunt” (quae ad tempus compositionis DAI, circa annum 950, pertinet) nos ab tali expositione removit. Nam Franciae regnum, id est Germania regis ac postea imperatoris Ottonis I (936–976), numquam ad Carpatas pervenit neque cum eis confinia habuit; quare nomen Boiki ad Boikos Ucrainae referri non potest. Proinde Boiki Constantini Porphyrogeniti intellegenda est Bohemia, id est regio Cechorum; et notum est Sorabos sive Serbos Lusaticos etiam hodie ad septentrionem Bohemiae consistere. ''“A Chroatis ad mare sunt triginta dierum itinera.” Ultimus de Chroatis Albis locus in capite XXXI ita habet: ''Magna Chroatia, quae etiam Alba vocatur, usque in hodiernum diem inbaptizata est, sicut et finitimi Serbi. Item minus equitum et peditum producit quam Chroatia baptizata, quia a Francis, Ungaris et Pechenegis continenter depraedatur. Nec saginas nec conduras nec naves mercatorias habent, quod mare longe abest. A Chroatis autem ad mare sunt triginta dierum itinera; mare vero quod triginta dierum itinere distat, Pontus Nigrum appellatur.” Mare quod regioni Lipsiensi proximum est Balticum; ad illud autem non plus quam quadringenti chiliometrae sunt. Si ponamus coetum hominum pedibus et equis oneratis mediocriter triginta chiliometra per diem conficere, iter quadringentorum chiliometrorum per tredecim dies absolveretur, quod longe ab illis triginta diebus, quos Porphyrogenitus memorat, abest. At vero iter a triquetro Poloniae, Bohemiae et Slovaciae (ad meridiem et occidentem Cracoviae situm), si cursum Vislae fluminis fere sequatur, ad mare Balticum non excedit octingentos chiliometros; quod, si per triginta chiliometra singulis diebus dividatur, circiter viginti sex dies itineris efficit. Maior tamen est distantia a Cracovia per Dniestrum ad Pontum Euxinum, quae profecto iter fere triginta dierum praebet. Certe nobis hodie paene impossibile est exacte computare quantum temporis iter a Cracovia ad Balticum vel ad Pontum Euxinum primae dimidiae saeculi X occuparet, cum plerique huiusmodi itineris parametri ignoti sint (pericula viae, semitae mercatorum illius aetatis, et cetera). Praeterea, interpretes huius loci in litteris historicis non consentiunt ad quod mare Porphyrogenitus precise referat cum dicit “nigrum” vel “obscurum”: utrum ad Balticum an ad Pontum Euxinum. Lingüista atque etymologus '''Alemko Gluhak''' in libro suo ''De origine nominis Chroati'' (pp. 120–121) censet “mare nigrum”, ad quod triginta dierum iter esse dicitur, revera Balticum mare significare. Nam Byzantini mare, quod nos hodie ''Mare Nigrum'' appellamus, secundum traditionem linguae Graecae ''Pontos Eukseinos'' (''Mare Hospitale'') vocabant. Exsistit autem possibilitas commercii atque transmissionis culturalis, qua ipsum nomen Graecum ''Pontos Eukseinos'', quod olim ''Pontos Akseinos'' (Mare Inhospitale) erat, cuius forma ex voce Iranica ''äxsin'' derivata esse potuerit, postea vero a Graecis in ''Eukseinos'' mutata est.<ref>Vocabulum Osseticum äxsin phonetice [æxˈsin], Avesticum axšaena [axʃaːˈena] profertur; sonus “x” in utroque fricativus velaris surdus est, Croatico /h/ posteriori simillimus.</ref> Etenim Avesticum ''axšaena'', Osseticum ''äxsin''<ref>radix in lingua palaeoslavica: *''sin’j’'', Croatice: sinje, ut in ''sinje more''</ref>, quod Latine ''obscurum'' significat, esse potest origo Graeci ''Akseinos''.<ref>Hoc est exemplum quomodo etymologia ex perceptione phonica nasci possit: nam littera transliterata “x” in omnibus linguis Iranicis ut fricativus velaris surdus pronuntiatur (ut Germanice Bach, Scotice loch, Hispanice j in José), numquam vero ut coniunctio /ks/. Graeci autem, audientes Iranicum axšaena vel äxsin, id ad vocem suam áxeinos (“inhospitale, in externos adversum”) adcommodaverunt atque prorsus cum ea consociaverunt.</ref> Praeterea notandum est Turcos, qui hodie Minorem Asiam incolunt, mare Mediterraneum more tradito Ak denizi (Mare Album) appellare, quod ad occidentem terrae eorum situm est; illud vero mare, quod in septentrione situm est, Kara deniz (Mare Nigrum) vocant. Haec indicant Turcos, sicut alios populos stepparum Eurasiarum (inter quos Scythas et Sarmatas Iranicos), colores ad designandos mundi cardines usurpasse: nigrum = septentrio; album = occidens; caeruleum vel viride = oriens; rubrum = meridies. Ex his igitur sequitur nomen Chroatia Alba “Chroatiam Occidentalem” significare, cum Porphyrogeneti locutio mare nigrum vel obscurum ad Balticum mare referenda sit.<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, Zagreb, 1990, pp. 120–121.</ref> Haec omnia nos ad conclusionem ducunt Chroatiam Albam primae dimidiae saeculi X in circulo gentium Slavicarum occidentalium sitam fuisse, id est in vicinitate Boiki sive Bohemiae, prope Serbos in Germania orientali, inter Ugariam illius temporis (quae Slovaciam et Hungariam complectebatur) et Franciam. Ex his omnibus concluditur Chroatiam Albam in hodierna Polonia meridiana locatam esse. == 9. De differentiis inter capitulum XXX et capitulum XXXI == Communia capitulis XXX et XXXI sunt haec: utrumque commemorat adventum Chroatorum ex Chroatia Alba atque proelium Chroatorum contra Avaros, in quo Chroati Avaros superant. In ceteris autem rebus illa duo testimonia inter se discrepant. In capitulo XXX narratur fabula de quinque fratribus et duabus sororibus, quae in capitulo XXXI non reperitur. In capitulo XXX describitur saevitia Francorum erga Chroatos et bellum Chroatorum contra Francos quod septem annos duravit; in capitulo XXXI vero nulla fit mentio dominationis Francorum super Chroatos in Dalmatia. Tantum dicitur Chroatiam Albam prope Franciam sitam esse atque Francos (Germanos) Chroatiam Albam depraedari. Praeterea, in capitulo XXX dicitur Chroatos in Dalmatia se liberasse a potestate Francorum et accepisse baptismum ex Roma tempore archontis Porini; in capitulo XXXI autem dicitur Chroatos in Dalmatiam venisse iussu imperatoris Heraclii (610–641), quod magni momenti est, cum hoc '''sit unica expressa datatio adventus Chroatorum in fontibus (prima igitur dimidia pars saeculi VII)'''. Item in capitulo XXXI dicitur Chroatos venisse tempore patris Porgae, et tempore ipsius Porgae archontis baptismum ex Roma accepisse. (Duo nomina diversa, sed aliquatenus similia: Porga – Porin.)<ref>Recentior est inclinatio ut in nomine Porin varietas nominis dei Slavici Perun agnoscatur (Polonice: Piorun); cf. Alimov, 2015.</ref> In capitulo XXX saepe memorantur Francia, Franci et rex Otto I; contra, in capitulo XXXI memoratur solum imperator Heraclius eiusque munus, nec Franci ibi apparent, nisi quod Chroatia Alba prope Franciam sita esse dicitur. Nonnulli interpretes existimant capitulum XXX ab alio auctore compositum esse quam capitulum XXXI. Haec sententia de duobus diversis scriptoribus nititur, inter alia, analysi stilistica quae favet opinioni de duobus auctoribus. Saepe etiam dicitur scriptorem capituli XXX aliis fontibus usos esse quam scriptorem capituli XXXI. Tamen, ut iam diximus, fieri potest ut ipse imperator Constantinus duas diversas relationes de Chroatis in archivis suis habuerit, quas, cum eligere non posset, ambas inserere statuerit, eas simpliciter transcribens. Videtur tamen relatio in capitulo XXX esse aliena et transcripta, cum relatio in capitulo XXXI fortasse ab ipso imperatore consuta sit. Capitulum XXXI saepe habetur exemplum apertae propagandae Byzantinae (emphasi posita in munere Heraclii in adventu Chroatorum saeculo VII), cum capitulum XXX putetur repraesentare traditionem popularem Chroaticam de adventu atque memoriam de relationibus cum Francis. In capitulo XXX Franci exhibentur tamquam crudeles occupatores contra quos Chroati pugnant et vincunt; at re vera scimus solum ducem Pannoniae Liudewitum contra Francos pugnavisse, cum dux Dalmatiae et Liburniae Borna socius Francorum fuerit et adversarius Liudewiti Posaviensis. A temporibus Liudewiti usque ad compositionem additionis capituli XXX circiter 130–140 anni fluxerunt (si capitulum XXX, ut quidam putant, scriptum est annis 960, tempore quo rex Chroatiae Stephanus Držislav titulum patricii a Byzantino imperatore accepit).<ref>Alimov 2015</ref> Nihilominus non consentimus cum opinione quod capitulum XXX necessario tradit “puram” traditionem popularem, cum elementa traditionis popularis in utroque capitulo inveniantur.<ref>Margetić 2001, 127-131</ref> In capitulo XXX, ubi Franci saepe memorantur, situs Chroatiae Albae definitur secundum Bagibareiam; in capitulo XXXI situs definitur secundum locum Ungarorum. In capitulo XXX dicitur Chroatos in Chroatia Alba cum Ungaris foedera et amicitias contrahere; capitulum XXXI autem affirmat Ungaros atque Pechenegos Chroatiam Albam depraedari. == 10. Thesis de situ Chroatiae Albae in regione Cechiae orientalis, sive in ducatu Slavnikiano == Secundum traditionem popularem Cechicam, Cechi in terras hodiernas Cechiae a septentrione venerunt, ubi cum Serbis Albis confinia habebant, atque emigraverunt ut dominationem Serbicam evitarent. Una ex illis traditionibus refert protopatrem Cechum origine fuisse Lehum, eumque ex terra Chroatiae venisse, sicut in ''Chronica Dalimiliana'' saeculi XIV scriptum est. (Haud dubie non ex Chroatia Adriatica, sed ex Chroatia Alba septentrionali.) Per saeculum XX historiographia Cechica existimavit nonnullos Chroatos inter coetus fuisse qui ad ethnogenesim populi Cechici contulerunt. <center> [[File:České kmeny.png |thumb|900px |alt=Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus |''Locus Croaticorum gentium in Bohemia saeculo X positus, sed controversus (coloribus caeruleo et flavo signatus), secundum hypothesin de Bohemicis gentibus iam relictam, prout eam interpretatus est Rudolfus Turek anno 1957.'' ]] </center> Secundum fontes Francicos, in Bohemiae territorio parte altera saeculi IX plures duces regnabant (sex duces Bohemici), inter quos primatum tenebat dux Borivoj e stirpe Přemyslidarum, qui christianitatem accepit. Id erat tempus bellorum crebrorum cum Francis (Germanis). ===Theoria, qua ducatus dynastiae Slavnik in Bohemia orientali pro Chroatia Alba habetur=== In historiographia saeculi XX nonnumquam proposita est sententia, ducatus in Bohemia orientali (ad orientem Pragae), cum sedibus in Libice et apud hodiernam Kutna Hora, cuius fines Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' descripsit, fuisse ducatus Chroatiae Albae.<ref>Cosmas Pragensis (1045–1125), sacerdos et primus chronicarius Bohemus, auctor operis historici Chronica Boemorum.</ref> Dux partis orientalis Bohemiae (regio ad orientem Pragae circa Libice et Kutnam Horam) medio saeculo X, secundum fontes historicos, Slavnik vocabatur; unde tota familia dynastia Slavnikovica appellatur. Unus e filiis Slavniki, nomine Vojtjech (Adalbertus), brevi tempore episcopus Pragensis fuit; postea autem anno 997 in missione evangelizationis apud paganos Prutenos ad litus Balticum occisus est. Vojtjech iam anno 999 sanctus canonizatus est. Alter filius Slavniki, Sobjeslav, denarium argenteum cudi iussit in monetaria sui sedis Malin (hodie circa 3 km ad septentrionem‑orientem Kutnae Horae).<ref>Inscriptio nummi argentei Sobjeslavi: Malin civitas.</ref> Praecipuum domicilium familiae Slavnikovicae erat oppidum munitum Libice nad Cedlinou. Mense Septembri anni 995, in festo sancti Venceslai, oppidum oppugnatum est, et omnes ibi inventi trucidati sunt, ut Cosmas Pragensis vividissimo sermone refert. Solus Vojtjech, qui tum in Italia versabatur, et frater eius Sobjeslav, qui in Saxonia erat, mortem effugerunt. Sic familia ducalis Slavnikovica e historia Bohemica evanuit. Cosmas autem in sua ''Chronica Boemorum'' numquam aperte affirmat Slavnikum ortu ex Chroatis Albis fuisse. Quare concludendum est sententias de origine dynastiae Slavnik ex Chroatis Albis sine ullo fundamento in fontibus historicis positis. Redeamus igitur ad quaestionem de situ Chroatiae Albae sive Magnae. Imperator Constantinus Porphyrogenitus, qui opus suum ''De administrando imperio'' circa annum 950 conscripsit, in capite XXXI clare scribit: ''Magna Chroatia, quae et Alba dicitur, necdum usque in hodiernum diem baptizata est. Hinc sequitur ut Bohemia orientalis, id est ducatus Slavniki, pro Chroatia Alba a Porphyrogenito memorata haberi non possit, cum illa regio tempore quo DAI conscriptum est (circa 950) iam christianitatem recepisset. Nam et maiores Slavniki, sicut tota Bohemia, per missionem sanctorum fratrum Solunensium, Constantini (Cyrilli) et Methodii, in Ducatum Magnae Moraviae (863–885) evangelizati sunt; cum Bohemia sub duce suo Bořivoj I (circa 852–889) e stirpe Přemyslidarum vasalla Magnae Moraviae fuisset. Hypothesis saeculis XIX et medio XX exculta, quae nomina atque territoria “gentium Bohemicarum originariarum” retractare conabatur, inter quae etiam sedes Chroatorum in Bohemiam orientalem collocabatur, hodie ob probationum penuriam relicta est. Ad ''Encyclopaediam Academicam Historiae Bohemicae'' (2011) historici Dušan Třeštík conclusit Bohemiam aetatis mediaevalis antiquae repraesentatam fuisse a ducibus localibus singulis, qui saepe coniunctim agebant atque fortasse conventus gentiles celebrabant; sed “''quae in fontibus saeculi X et posterioribus pro nominibus gentium habita sunt (Lučané, Lemuzi, Pšowane, Sedličané, Děčané, Litoměřice, Zličané, Hbané aliique nonnulli) nomina sunt regionum, id est appellationes geographicae. Verum nomen gentis est Chroati, sed ii non in Bohemia sedebant, sed alicubi in Silesia''.”<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in: ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> Itaque locum Chroatiae Albae ulterius quaerere oportet, in regionibus ad septentrionem et orientem Bohemiae sitis. == 11.Documentum de institutione et finibus Episcopatus Pragensis anno 973 == Documenta autem in antiqua Cechia orta nonnullis suis testimoniis utilia indicia praebent de situ Chroatorum Alborum. Sic, verbi gratia, diploma Pragensis anni 1086, quod ad fundationem episcopatus Pragensis anno 973 pertinet, tradit in limite septentrionali episcopatus Pragensis habitasse: ''Psovane, Ghrvvati et altera Chrowati, Slasane ...''<ref>Cosmas Praguensis, ''Chronica Boemorum'', Lib. II., Cap. XXXVII</ref> <center> [[File:Screenshot_iz_Chronica_Boemorum_Lib.II,_Cap.XXXVII.png|800px|alt=Excerptum e Chronica Boemorum, Lib. II, Cap. XXXVII|''Excerptum e Chronica Boemorum (Lib. II, Cap. XXXVII).'' ]] </center> Chroati in hoc diplomate Pragensi memorati (Ghrvvati et altera Chrowati) inter gentes Bohemiae septentrionalis numerantur, una cum Psovanis; reliquae autem gentes Silesiae sunt: Slasane (circa Wratislaviam), Trebowane (Trzebnica), Dedosane (Żagań / Szprotawa) atque Bobrane (ad flumen Bóbr), quae omnes in parte meridionali‑occidentali Poloniae inter Odram et montes Sudetos sitae erant. Milciani vero ad occidentem memorati erant gens Sorabum Lusaticorum circa urbem Budyšin (Bautzen). <center> [[File:BOGUSŁAWSKI(1861)_Das_Siedlungsgebiet_der_Sorben_vom_7._bis_11._Jahrhundert_in_Mitteldeutschland.jpg |thumb|900px |alt=Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum |''Tabula de sedibus Sorabum, Chroatorum alborum et gentium Slavicarum (saec. VII–XI).'' ]] </center> Chroati ex diplomate Pragensi (Ghrvvati et altera Chrowati) in ipsa triquetra finium Bohemiae, Poloniae et Germaniae siti erant. Hoc congruit cum assertione imperatoris Constantini Porphyrogeniti, qui refert Chroatiam Albam et Serbiam Albam ad fines terrae Boiki (Bohemiae) attingere, ubi etiam Francorum terminus erat. In variis codicibus Cosmae Pragensis nomen Chroatorum plurimis formis occurrit: Chrowaci, Chrouuati, Crouati, Crhuati, Hrouati, Chrowati,Ghrouati, Ghrwati, etc., quae omnes ad ethnonymum Slavicum Hrъvati referuntur. '''Ex mentione duarum Chroatorum partium in diplomate Pragensi haec concludi possunt: duae gentes Chroatorum in regione Poloniae meridianae certo exstiterunt. '''Prima pars in confinio Bohemiae et Poloniae, prope Sorabos Lusaticos, habitabat; altera vero orientius sita erat, fortasse in regione Poloniae meridianae circa Cracoviam. Cosmas enim solus auctor est qui duplicem Chroatorum praesentiam in spatio Slavico occidentali aperte confirmat. == 12.Regio Poloniae hodiernae ut area ubi sita erat Chroatia Alba seu Chroatia non baptizata prima parte saeculi X == Dissimile a regione Bohemiae, cuius principes iam exeunte saeculo IX fidem christianam acceperunt, annus officialis baptismi Polonorum habetur 966, cum dux Miesco ex gente Piastica principissam Bohemicam Dubravcam in matrimonium duxit. Conditio nuptiarum, quam ipsa principissa (secundum chronicas Polonicas) imposuit, erat ut dux Miesco baptismum susciperet. Hoc nos ad conclusionem perducit totam regionem Poloniae hodiernae, etiam Poloniam meridionalem atque ducatum Miesconis in Magna Polonia, prima parte saeculi X et adhuc circa annum 950, quo tempore Porphyrogenitus opus suum conscripsit, fuisse non baptizatam. Quapropter haec ipsa regio Poloniae meridionalis et meridio‑occidentalis verisimillimus est locus in quo quaerenda est Porphyrogeniti Chroatia Magna sive Alba. In altera parte saeculi X regio Poloniae meridionalis (Cracovia) atque meridio‑occidentalis (Silesia) politicae independens erat et extra statum Polonicum Piastidarum. Principes Bohemiae per episcopatum Pragensis conabantur potestatem suam ecclesiasticam, atque eo ipso politicam, in eas terras extendere. Cosmas, auctor ''Chronicae Boemorum'', aperte tradit provinciam Cracoviensem ab ipso anno 973, quo episcopatus Pragensis conditus est, ad eandem dioecesim pertinuisse, eiusque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Stir processisse, deinde ad meridiem versus montes Tatra in hodiernam Slovaciam, quae eo tempore pars Hungariae erat. Iurisdictio ecclesiastica episcopatus Pragensis principibus Bohemicis e gente Přemyslidarum diuturnam auctoritatem politicam pollicebatur, necnon facultatem amplificandi statum circa Cracoviam. Hi autem consilia circa annum 990 corruerunt, cum Miesco I Cracoviam et Silesiam armis occupavit, quo facto ambitiones Bohemicas in Polonia meridionali interclusit. Dux Miesco I (960–992) anno 966 baptizatus est, et prima dioecesis in Polonia demum anno 1000 in urbe Gneznensi condita est. Etiam saeculo XIV custodes urbani Cracovienses vocabantur Charwat. Initio saeculi XX milia hominum ex regione Cracoviensi in Civitates Foederatas emigrantium in documentis publicis se professi sunt Albos Chroatos (Anglice: White Croats). Nonnulli investigatores existimant Albos Chroatos latere sub nomine in fontibus tradito Vistulani (Vislani), quod ad plebem in Polonia meridionali circa Cracoviam pertinere videtur, quam memorat Geographus Bavarus.<ref>Janusz Bogacz, Czy jesteśmy Chorwatami? Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Tarnów Regional Museum). Dostupno preko Wayback Machine: https://web.archive.org/web/20110717071759/http://www.muzeum.tarnow.pl/wydawnictwa/czytelnia/artykuly/kroacja.htm</ref> <center> [[File:Polska 960 - 992.png|500px|alt=Polonia tempore Miesconis I.|''Polonia tempore Miesconis I (960–992).'' ]] </center> == 13. Alfredus Magnus (circa 890) et Geographus Bavarus (circa 845). == === Orosius Alfredi Regis<ref>Opus geographico‑historicum, quod hodie titulo Anglico ''King Alfred’s Orosius'' inscribitur, in editione digitali apud Internet Archive legi potest; pagina ad quam referimus est haec: [https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog/page/16/mode/2up King Alfred’s Orosius].</ref> === Rex Anglo‑Saxonicus Alfredus Magnus (849-899) in opere quod Geographiam Europae inscribitur (annis 888–893), Orosio innixus, ita scripsit: <poem> '''Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan; '''and bē eastan Dalamensena sindon Horithi; '''and bē norðan Dalamensena sindon Surpe; '''and bē westan him sindon Sysele. '''Bē norðan Horithi is Mægðaland, '''and bē norðan Mægðalande is Sermende '''oð þā beorgas Riffin. </poem><ref>In sequenti loco exhibetur textus Anglo‑Saxonicus normalizatus, secundum Henricum Sweet, ex editione Londinensi anni 1883. Paulus Orosius, ''King Alfred’s Orosius'', ed. Henry Sweet (London: Published for the Early English Text Society by N. Trübner & Co., 1883). Textus Anglo‑Saxonicus ex codice Lauderdale, cum lectionibus variantibus e codice Cottoniano Tiberius B. I. Exemplar digitalizatum e bibliotheca Universitatis Oxoniensis, Internet Archive, https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog. </ref> In codicibus scriptum est: “''Bē norðan eastan Maroara sindon Dalamensan'';” quod falsum esse videtur, cum Dalamense, sive Slavicē Glomače, non ad septentrionem‑orientem Moraviae sed ad septentrionem‑occidentem sita fuerint, in regione quae hodie Germania orientalis est. Quapropter in editionibus criticis locus emendatus est in: “Bē norðan westan Maroara sindon Dalamensan;”. Interpretatio huius loci talis est: ''<poem> A septentrione et occidente Maroara (Moravienses) sunt Dalamensan; ad orientem Dalamensena sunt Horithi<ref> In diversis codicibus Anglo‑Saxonicis variae formae huius vocabuli occurrunt: Horiti, Horgiti, Horithi, Horoti.</ref>(Chroati); ad septentrionem Dalamensena sunt Surpe (Serbi); ad occidentem eorum sunt Sysele. A septentrione Horithorum est Mægðaland (?) ; et a septentrione Mægðalandi sunt Sermende usque ad montes Riffin.” </poem> Dalamense gens erat populus Slavicus occidentalis, qui etiam Glomače vocabatur, atque regionem hodiernae Saxoniae habitabat, inter flumina Albim et Muldam, circa urbes nunc Meissen, Dresdam, Lommatzsch et Döbeln sitas. Haec regio a Germanis postea ''Daleminzische Gau'' appellabatur. Situs eius ad septentrionem‑occidentem Bohemiae et Moraviae, ad orientem vero Thuringiae pertinet. In textu dicitur Surpe (Serbos) ad septentrionem eorum esse, Horitos autem (Chroatos) ad occidentem. Alio loco scriptum est: '''“be eastan Maroara londe is Wisle lond”''', id est: ad orientem terrae Moraviae est terra Visle, hoc est regio circa flumen Vistulam sita. Ex his apparet Horitos collocatos esse inter Germaniam orientalem ad occidentem et “terram circa Vistulam” ad orientem; quod regioni Poloniae meridiano‑occidentalis respondet. Hoc congruit cum sede cuiusdam coetus Chroatarum in ''Privilegio episcopatus Pragensis'' in Chronica Boemorum, ubi Chroati inter gentes Silesiacas memorantur. Porro Porphyrogenitus quoque ramum occidentalem Chroatarum Alborum ad fines Bohemiae (Boiki), ad vicinitatem Serborum Alborum necnon ad confinia totius ditionis Francicae ponit. Vocabulum Mægðaland, nonnumquam explicatum est ut Mazovia, nonnumquam ut terra fabulosa “puellarum”, cum mægð in lingua Anglo‑Saxonica significet puellam vel virginem. Explicationes traditae vocabulum Riffin ad Riphaeos montes referunt, montes mythicos in extremo septentrione orientali, fortasse ad Uralem. Sermende vulgo interpretantur ut Sarmatae. Ex hoc patet regem Alfredum, post Horitos atque post “terram circa Vistulam”, nullas iam certas notitias de regionibus ulterius ad orientem habuisse: nihil enim sciebat de terris gentium Balticarum neque de spatiis quae nunc Belarusiam, Russiam et Ucrainam continent. Ei locus ille ignotus erat, quem, more geographiae Graeco‑Romanae, Sarmatis (Sarmende) attribuebat usque ad montes Ripheos. Si autem ''Mægðaland'' sit corruptio ''Mazoviae''(Polonice: ''Mazowsze''), non terra fabulosa virginum, a quibus ad septentrionem Sarmatae (''Sermende'') usque ad Riphaeos montes porriguntur, tum Horithi = Chroati meridie Mazoviae collocarentur, in regione Poloniae meridiano‑orientalis. === Cartographus Bavaricus (media saeculi IX) et quaestio de Chroatis Albis in Polonia meridiana === Fons historicus, qui varia genera gentium Slavicarum ad septentrionem atque ad orientem Danubii cum sedibus suis enumerat, nomine ''Cartographus Bavaricus'' (circa annum 845) notus, Chroatos omnino in indice suo non commemorat.<ref>Vide [https://la.wikipedia.org/wiki/Geographus_Bavarus Geographum Bavarum].</ref><ref>De opere ''Geographi Bavari'', quod inscribitur ''Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii ante 850'', vide [https://la.wikisource.org/wiki/Geographus_Bavarus Geographum Bavarum] (Wikisource Latina).</ref> Attamen idem fons, qui hoc titulo designari consuevit, in regionibus Poloniae meridianae ''Vistulanos'' memorat, quorum nomen a flumine Visla (Latine Vistula, Polonice Wisła) deductum est; hi enim circa superiorem Vistulam habitabant, cum principali sede Cracovia. De principe ''Zachumliae'', Michaele nomine, imperator Constantinus Porphyrogenitus circa annum 950 scribit traditionem familiarem principis Michaeli originem stirpis eius ex regionibus circa flumen Vistulam attribuere.<ref>Michael, dux Zachumliae, prima parte saeculi X floruit; erat contemporaneus regis Tomislavi, cuius potestatem supremam verisimiliter agnoscebat, ut ex opere Thomae Archidiaconi discimus, de participatione eius in conventu synodali Spalatensi una cum rege Tomislavo anno 925 commemorata.</ref> Altera gens, quam Cartographus Bavaricus memorat, sunt Lendiani, qui regionem Poloniae meridiano‑orientalis incolebant. Nomen eorum, Lendiani (Polonice Lędzianie), ex voce Slavica antiqua ''lęda'' = Croatice: ''ledina'' deducitur quae significat lētam, terram videlicet incultam, quae ex silvarum excisione et incendio ad culturam parata est. Territorium Lendianorum aestimatur ad orientem fluminis Vislae protendi, circa flumen San, deinde ad Wieprz atque ad Bug.<ref>Agitur de Bugo Occidentali, qui in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit, ubi fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit, atque postea in Poloniam intrat, ubi in Vistulam influit. Exstat etiam Bugus Meridionalis, qui circiter CL chiliometra ad orientem fontis Bugi Occidentalis oritur; hic vero ad meridiem decurrit et in Pontum Euxinum se exonerat.</ref> Nonnulla est possibilitas ut nomen fluminis Bug fontem praebeat nomini unius ex duabus sororibus in capite XXX operis DAI, Buga. Ex fontibus medii aevi noti sunt Buzani ut pars Volinianorum, in confinio Poloniae et Ucrainae.<ref>Vjekoslav Klaić, ''De Chroatia Rubra et Russia Rubra'', in periodico ''Hrvatsko Kolo'', Matica Croatica, Zagrabiae 1927, pp. 127–130.</ref> In Croatia, in regione Licensi, medio aevo extabat Buzka (Bužka) provincia sive Buzani; item in Hercegovina Buzko palus ad meridiem campi Livaniensis. Praeter ''Cartographum Bavaricum'', Lendianos memorat etiam imperator Constantinus Porphyrogenitus sub nomine ''Lendzanenoi''. Historicus Polonus [https://en.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_Lewicki Tadeusz Lewicki] existimavit sub nomine Vistulanorum, quod ab appellatione fluminis Vislae (Polonice Wisła, Latine Vistula) derivatur, re vera latere Chroatos Albos. Sententiam suam confirmavit eo argumento quod fontes externi, ut opus regis Anglo‑Saxonici Alfredi, nomina gentium Slavicarum saepe depravare soliti sunt (uti fit in formis Horiti, Horgiti, Horoti pro Chroatis in Polonia austro‑occidentali), neque mirum esse quod gentes Slavicae in fontibus alienis omnino diversis nominibus (exonymis) appellarentur, <ref>Lewicki, Tadeusz (2006) [1951]. "Najstarije spominjanje Višljana u izvorima (Najdawniejsza wzmianka źródłowa o Wiślanach)" [The earliest mention of the Vistulans in sources]. In Nosić, Milan (ed.). Bijeli Hrvati I [White Croats I] (in Croatian). Maveda. pp. 86–99. ISBN 953-7029-04-2.</ref> sicut gens Glomache, quam Germani Daleminzen sive Dalamense apud regem Alfredum vocaverunt. Alter historicus Polonus, [https://en.wikipedia.org/wiki/Henryk_%C5%81owmia%C5%84ski Henryk Łowmiański] , thesis sustentavit utramque gentem, Vistulanos et Lendianos, ad Chroatos Albos pertinuisse.<ref>Łowmiański, Henryk (2004) [1964]. Nosić, Milan (ed.). Hrvatska pradomovina (Chorwacja Nadwiślańska in Początki Polski) [Croatian ancient homeland] (in Croatian). Translated by Kryżan-Stanojević, Barbara. Maveda. p. 30–31, 51, 57–60, 94, 125–126. OCLC 831099194.</ref> Investigatori Ucrainensis [https://en.wikipedia.org/wiki/Leontii_Voitovych Leontii Voitovych] thesis proposuit Vistulanos re vera inter prima plemina Polonica atque Silesiana fuisse, quae per saecula in terras a Chroatis inhabitas irruptionem atque invasionem fecissent; eosque incursione et colonizatione veterem regionem Chroaticam in duas partes divisisse: occidentalem et orientalem.<ref>Voitovych 2011, p. 29.</ref> Partem occidentalem reliquiae Chroatrum in Polonia austro‑occidentali, a gentibus Silesianis circumdatae, constituerent; partem vero orientalem Chroati in hodierna Ucraina occidentali superstites. Hac hypothesi explicaretur quomodo nomen Chroatrum ex amplis regionibus Poloniae meridianae paulatim depulsum atque evanidum sit. [https://en.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_Lehr-Sp%C5%82awi%C5%84ski Tadeusz Lehr‑Spławiński], argumentis Slavistae Slovaci [https://en.wikipedia.org/wiki/Lubor_Niederle Luboris Niederle] innixus, existimavit Vistulanos esse nomen quod fontes Germanici et alii occidentales praecipue adhibebant, cum fontes orientales — ut Porphyrogenitus necnon itinerarii et geographi Arabici — endonymum antiquius Chroati (apud Porphyrogenitum Hrovatoi / Horvatoi) retinerent; atque olim validam confoederationem gentinum Chroaticam in Polonia meridiana post migrationem partis Chroatrum in Balcanos occidentales dissolutam esse.<ref>Lehr-Spławiński, Tadeusz (1951). "Zagadnienie Chorwatów nadwiślańskich" [The problem of Vistula Croats]. Pamiętnik Słowiański (in Polish). 2: 17–32.</ref> Nonnulli fontes, plerumque indolis legendariae, ut traditiones populares in chronicis Bohemicis (Chronicon Dalimil) aliisque servatae, hoc ipsum narrant: Lechus quidam (Polonus) nomine Čech, ex terra Chroatrum cum familia et fratribus profugisse in regionem quam antea Vandali Germani incolebant. Aliae narrationes tradunt maiores Čechae ex aquilone fugisse sub pressione vicinorum Servorum. Tertiae leges memorant impetum gentium Silesianorum, quorum ethnonymum (Silesiani) vulgo et simpliciter ex eo deducitur quod ad meridiem “descenderent” (silaziti = descendere) in sedes hodiernas, atque ita maiores Čechae ad terras hodiernae Bohemiae migrare coegerint. <ref>In lingua Bohemica antiquiori, saeculis XII–XV, reperitur verbum ''sílaziti / sélaziti''; in dialectis Polonicis veteribus, praesertim Silesianis et Minoripolonicis, occurrunt formae ''sylazić / syłazić / zylazić'', quae formae hodierno Croatico ''silaziti'' valde sunt cognatae. Omnes hae voces a vetere Slavica radice ''sъ‑laziti'' oriuntur; cf. Russice ''слазить'' (slazit’), Ucrainice ''злазити'' (zlaziti). Forma Croatica moderna ''silaziti'' omnium est maxime conservativa, cum structuram praslavicam fere intactam servet.</ref> Quartae denique fabulae commemorant ''Cracum'' quendam, tamquam antiquissimum incolam Bohemiae; nomen eius cum toponymo Cracovia coniungitur.<ref>Vondraček, Češke povjestnice - dodiri s Hrvatima, 2004.</ref> Revera, omnibus fontibus hucusque cognitis perspectis, videtur nomen Chroati, Horvati antiquius quoddam stratum ethnonymicum repraesentare, quod fortasse saeculis V et VI dominans erat, dum in posterioribus saeculis identitatem suam sensim amitteret. Causae debilitatis identitatis nomine Chroatico expressae variae esse possunt: a) migratio maiorum coetuum Chroaticorum ad meridiem et occidentem, versus Adriaticum; b) impetus aliarum gentium Slavicarum ab aquilone, ut gentium Silesianorum et aliorum Polonicorum. === Num Chozirozi apud Cartographum Bavaricum re vera Chroati fuerint? === In indice gentium, quem Cartographus Bavaricus exhibet, nomina plerumque depravata occurrunt; inter ea invenitur etiam gens nomine ''Chozirozi'', cui adscribitur: '''''Chozirozi habent civitates CCL''.<ref>[https://la.wikisource.org/wiki/Geographus_Bavarus Geographus Bavarus]</ref> Haud parva est probabilitas ut sub hoc nomine obscuro atque alibi non attestato Chroati ipsi lateant. Si vocabulum ''Chozirozi'' in syllabas dividamus, obtinemus: ''Cho‑zi‑ro‑zi''; si autem syllabam secundam ‑zi‑, quae etiam in fine vocabuli iteratur, removeamus, forma ''Chorozi'' emergit, quae forma nomini ''Choroti'' valde est cognata. Hoc autem nomen ''Choroti'' inter varias formas apud codices operis Alfredi Magni invenitur (una cum ''Choriti, Chorgiti, Chorithi'').<ref>Vide editionem digitalem operis ''King Alfred’s Orosius'' apud Internet Archive: [https://archive.org/details/kingalfredsoros00sweegoog/page/16/mode/2up].</ref> == 14. ''Lingones'' in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi Spalatensis (circa 1250) == Ex nomine Lendianorum verisimile est derivari etiam vocabulum Hungaricum pro Polono: Lengyel, unde proficiscitur nomen quod in opere ''Historia Salonitana'' Thomae Archidiaconi (circa 1250) invenitur: Lingones, in ea parte ubi Thoma scribit de septem vel octo generosa genera ex regionibus Poloniae, ex illis Lingonibus, in Dalmatiam venisse. Notandum est Thomam Archidiaconum Spalatensem saeculi XIII medio verisimiliter linguam Graecam ignorasse neque opus Constantini Porphyrogeniti (saeculi X) ad manum habuisse; quapropter eius relatio de septem vel octo generosis generibus ex Polonia oriundis testimonium est independens, quod confirmat narrationem de quinque fratribus et duabus sororibus in capite XXX operis ''De Administrando Imperio'' Constantini Porphyrogeniti. Differentia autem praecipua est quod Thoma Archidiaconus adventum illorum septem vel octo generum coniungit cum aetate regis Ostrogothorum Totilae, qui in prima parte saeculi VI vixit, cum Porphyrogenitus in capite XXXI adventum Chroatorum in primam partem saeculi VII datet. Notandum praeterea est quod etiam hodie in Polonia meridionali exstant toponyma quae nomen Chroaticum continent, ut ''Chorwatówka, Chorwatowa'', etc.; in Polonia meridionali invenitur etiam flumen ''Tugaj'', cuius nomen memoriam ''sororis Tugae'' ex capite XXX DAI refert. In Polonia vero orientali-meridionali flumen ''Cetynia'' reperitur, quod ad ''Cetinam'' in Croatia refert, dum hydronymum ''San'' ad flumen ''Sana'' alludit. == 15. Chroati in Nestoris Chronica == Opus ''Historia annalium praeteritorum'', sive ''[[Nestoris Chronica]]'', quod exeunte saeculo XI et ineunte XII a monacho Kioviensi Nestore (+1116) lingua Slavica ecclesiastica conscriptum est, unum ex fontibus gravissimis habetur qui clara testimonia praebent de sedibus magnae gentis Chroatorum in regione quae hodie occidentalis Ucraina est. ''[[Nestoris Chronica]]'', sive Annales, fons praecipuus est ad historiam primam gentium Slavicarum orientalium; attamen idem Chronica simul est una ex fontibus historicis in historiographia Croatica maxime neglectis.<ref> Plurimae chronicae et annales in terris Slavicis conservatae saeculo XII ortum habent. Antiquissima est ''Povest’ vremenych let'' sive ''Nestoris chronica'', Nestoro monacho Kioviensi (mortuo ante annos 1116 vel 1119) adscripta, lingua Slavonica ecclesiastica antiqua conscripta, quae in nonnullis posterioribus exemplaribus et recensionibus servata est. Vetustissima chronica Polonica est ''Gesta principum Polonorum'' (1112–1118), Latine scripta et Gallo Anonymo tributa. Alter scriptor Polonicus post Gallum fuit Wincenty Kadłubek, qui suam ''Chronicam'' (1190–1208) composuit. Prima chronica Bohemica Latine conscripta est ''Chronica Boemorum'', a presbytero Cosma Pragensi (1045–1125) redacta. Inter meridionales Slavos antiquissimum opus conservatum est ''Sclavorum Regnum'', Latine scriptum, vulgo ''Ljetopis popa Dukljanina''. A sacerdote catholico ex urbe Baro (hodie in Montenegro) conscriptum est, qui se ipse nomine “Gregorius presbyter Diocleas” profitetur. Opus plerumque ad medium saeculum XII refertur; nonnulli tamen investigatores censent id circa annos 1170–1190 compositum esse atque a tunc temporis archiepiscopo Barensi scriptum, de quo plura documenta supersunt, inter quae epistulae et testamentum, quo dona monasterio ''S. Chrysogoni'' Iadertino legavit. Ex his Eduardus Peričić (in: ''Sclavorum Regnum Grgura Barskog'', Zagreb, Kršćanska sadašnjost, 1990.) concludit Gregorium archiepiscopum Diocleae et Barensis ortu Iadertinum fuisse, ibique in dicto monasterio vitam finivisse. Historici existimant hoc opus fide dignum esse tantum pro rebus a saeculo X incipientibus; quae vero ad priora saecula pertinent aut ficticia aut semi‑legendaria habentur, sicut celeberrima narratio de magno conventu in campo Duvaniensi sub rege Svetopeleco exeunte saeculo IX secundum ipsius operis chronologiam. Opus praeterea incipit indice mythico regum Gothicorum, qui ab saeculo V regiones Balcanicas occidentales tenuisse dicuntur; quodam autem loco Goti simpliciter in Slavos transformantur. Influentia ''Sclavorum Regni'' magna fuit in chronicis a saeculo XIII usque ad initium saeculi XVII. Videtur hoc opus cognovisse etiam Thomam Archidiaconum Spalatensem (saeculi XIII medii), qui initia praesentiae Slavicae in Dalmatia et Illyrico cum rege Gothorum Totila (saeculi VI prima parte) coniunxit; qui tamen, ut constat, Slavos ex Polonia deducere non potuit, cum in Italia natus, vixerit et mortuus sit. Praestantissimus chronicus Venetiarum saeculi XIV, Andreas Dandolo, opus ''Sclavorum Regnum'' quoque cognovisse videtur, quod ex mentione Chroatiae Albae et Rubrae apparet. Notandum est vocabula “Chroatia Alba” et “Chroatia Rubra” (in ''Sclavorum Regno'' et postea apud alios scriptores occurrentia) ad divisionem territorialem Chroatiae Adriaticae pertinere, non ad veterem “Chroatiam Albam” in regionibus Poloniae. Denique opus ''Sclavorum Regnum'' magnum habuit momentum in opere Mavri Orbinii Ragusini, qui magnum librum historicum ''Il Regno de gli Sclavi'', ideis panslavisticis imbutum, Italice conscripsit et anno 1601 edidit. </ref> Ex historicis Croatis notioribus solus Vjekoslavus Klaić ''Nestoris Chronicam'' diligentius tractavit, quod eius articuli in commentario ''Hrvatsko Kolo'' annis 1927 editis testantur. Ex recentioribus historicis Croatis Neven Budak ''Nestoris Chronicam'' tantum obiter memorat in uno ex libris suis recentioribus. Denique, ''[[Nestoris Chronica]]'' necdum in linguam Croaticam conversa est, nec exstat editio critica huius fontis historici. In hoc opere exponitur historia rerum gestarum in regionibus quas gentes Slavicae orientales incolebant: a sinu Finnico, lacu Ilmen et Novogardia ad septentrionem, per vallem fluminis Dnepr usque ad Pontum Euxinum. Pars historica Chronicae eventus a saeculo IX deinceps persequitur in regione ubi vasta civitas Slavica sub ducibus dynastiae Rurik, origine Scandinavis, formari coepit. Haec civitas centrum suum principale habebat in urbe Kiovia ad Dneprum, venam quasi vitalem illius partis Europae, atque in historiographia nota facta est nomine Russia Kioviensis. Nestor enumerat gentes Slavicas quae in illis amplissimis regionibus habitabant. Inter octo gentes quae territorium Ucrainae hodiernae incolebant, etiam Chroatos memorat. Chroati in regione Ucrainae tribus vicibus in opere Nestoris commemorantur: in parte generali capitis IX, ubi dicit… ''[...] vivebant igitur concordes '''et Polani et Severi et Radimici et Vjatici et Chorvati.''' (2) Dulebi vero habitabant secundum Bugum, ubi nunc Volinienses habitant; Uglici et Tiverci secundum Danastrim habitantes Danubium adtingebant; bis enim memoratur, ad bella pertinens: in capite XXI de expeditione ducis Kioviensis Olegi in Graecos et Constantinopolim annorum 904–907, ita scriptum est: ''(2) Anno 6415. Igore Kioviae relicto, Oleg magna cum multitudine Varaegorum, Tiudorum, Crivitioruin, Merorum, Polanorum, Severorum, Drevlanorum, '''Radimitiorum, Chorvatorum, Duliborum, Tivertiorum''', de quibus supra mentio est facta quique omnes Scythia magna appellantur, in Graecos profectus est, hos omnes Oleg partim in equis, partim in navibus, quarum duo millia erant, secum duxit; ubi Constantinopolim advectus est, Graeci fretum urbemque clauserunt. In capite XLV de bellis ducis Kioviensis Vladimiri scriptum est: ''Anno 6501. '''Vladimir contra Chorvatos''' profectus est; cum e '''bello Chorvatico''' reversus esset, Pecenegi ex altera Sulae ripa venerunt. De his rebus historicus Vjekoslavus Klaić scripsit: ''Haec tria loca in annalibus Nestoris aperte testantur iam multo ante annum 862, deinde per totum saeculum decimum, gentem quandam Slavonicam Chroatorum vixisse; eamque gentem saeculo X magis minusve sub potestate principum Russicorum Kioviensium fuisse, donec sanctus Vladimirus anno 993 bellum Chroaticum in eos movit. Nestor Chroatos plerumque ante Dulebos (Volinianos), post Radimicos memorat; unde colligitur eos habitasse in vicinia Duleborum sive Volinianorum, id est in parte occidentali hodiernae Ucrainae circa fontes fluminis Bug et superiorem cursum Dniestri, in regione urbium Leopolis, Rohatyn, Halicia et Ternopolia. <center> [[File:East Slavic tribes peoples 8th 9th century.jpg|frame|600px|alt=Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX|''Tabula de tribubus Slavicis orientalibus saeculis VIII–IX.'']] </center> Tabula tribuum Slavicorum orientalium saeculorum VIII–IX. == 16. Archaeologica investigationes in Ucraina occidentali == Opera archaeologorum Ucrainensium ab annis 1960 incohata, atque praesertim per decennia recentiora, in regione superioris Podnestrovia, id est ad ripas Tyratis (circa Dniestrum), reliquias complurium habitationum et castellorum detexerunt, quae ad periodum a saeculo VI usque ad saeculum X pertinent. Effossa archaeologica in Ucraina occidentali annis 1981–1995 facta loca urbium primorum medii aevi in regione trans‑Carpathiae et Podolia occidentali patefecerunt, quae ad saecula IX–XI sunt relata. Agitur de oppidis munitis variarum dimensionum: 65% eorum superficiem circiter 0,2 hectariorum habebant; 20% circiter 2 hectaria; et circiter 15% superficiem plus quam 2 hectaria. In regione Prikarpatiae et Podolia occidentali plus quam XXXV urbes repertae sunt, quarum maiores in locis hodie notis ut Plisnesk, Stilsko, Terebovlia, Halicius, Revno, Leopolis, Lukovišče, Rokitne, atque in regione Roztočia sitae erant. Ex his urbibus tantum XII usque ad saeculum XIV supervixerunt.<ref>Cf. Korčinskij, Orest: Bijeli Hrvati i problem formiranja države u Prikarpatju, in: Bijeli Hrvati I, Rijeka 2006 (Latine: De Chroatis Albis et quaestione formationis civitatis in Prikarpatia).</ref> UNESCO in opere tutelae hereditatis culturalis atque historicae ''Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine'' memorat inventa duorum magnorum “oppidorum”, quorum reliquiae repertae sunt apud vicos hodiernos Pidhoroddya (Latine: Subcastellum) ) et Lykovyšče prope urbem hodiernam Rohatyn, quae ad periodum inter saecula VI–VIII sunt relata, atque cum Chroatis coniunguntur.<ref>Warsaw-Kiew 2011 https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1424.pdf</ref> Chroatis tribuuntur duo “goroda” (Ucrainice horody) insolitarum dimensionum, in quibus decem milia hominum habitare potuerunt: Plisnesk, amplitudine circiter 450 hectariorum, cum arce et centro cultus pagani, omnibus circumdatum septem lineis defensionis longis et complexis necnon pluribus minoribus vicis in vicinia; inventi sunt etiam plus quam CXLII tumuli (kurgani) qui utrumque genus sepulturae continent: et cremationes et inhumationes. Locus Plisnesk situs est prope vicum Pidhirtsi, atque ab anno 2015 ut “Reservatum historicum et culturalis” (Ancient Plisnesk) conservatur.<ref>https://www.exarc.org/oam/ancient-plisnesk</ref> Locus Stilsko<ref>https://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=60576</ref>, amplitudine 250 hectariorum, cum arce 15 hectariorum, lineis defensionis decem chiliometrorum longitudinis, situs est ad flumen Kolodnica, tributarium Tyratis (Dniestri). Ibi reperti sunt rari exempla architecturae religiosa Slavicae prae‑christianae; quidam coniungunt inventum sacellum cum deo fortasse nomine Hors, qui in quibusdam scriptis mediaevalibus memoratur. Usque ad annum 2008 in regione Stilsko repertae sunt reliquiae et vestigia plus quam L vicorum aperti generis (sine munitionibus), qui ad periodum inter saecula VIII–X referuntur; item inventi sunt circa CC tumuli (kurgani). Archaeologi et historici ex his inventis existimant in ea parte Ucrainae ortum esse seriem urbium‑civitatum, similium polis antiquae Graeciae aliisque locis, unde de Chroatis in illa regione loquuntur tamquam de proto‑natione polycentrica, quae in unam maiorem rem publicam non coaluit. Praeterea ad constitutionem cuiusdam unitariae civitatis Chroaticae in Podnestrovia perveniri non potuit, quod multi loci cinere operti inventi sunt cum manifestis vestigiis magni incendii, quod ad finem saeculi X refertur atque coniungitur cum eventu apud Nestoris chronicon memorato ut “expeditio Chroatica” ducis Volodimeri anno 993. Eodem tempore, exeunte saeculo X et ineunte XI, Stilsko et Plisnesk desinere coeperunt exsistere. Attamen meminisse oportet hoc tempus esse frequentium bellorum: post mortem ducis Volodimeri (1015) illam regionem Boleslaus Chrobry (992 - 1025), dux Poloniae, invasit atque adiunxit. <ref>Boleslaus Chrobry ab anno 992 usque ad 1025 Poloniae dux fuit, atque anno 1025 coronatus est rex Poloniae, sed eodem anno obiit.</ref> Post hanc autem destructionis aetatem, per saeculum XI in nonnullis locis iterum apparuerunt habitationes quae paulatim creverunt in centra regionalia, sicut iam memoratum Halicium (Galicium), ex quo postea, aetate Austro‑Hungarica, totus ille tractus nomen Galicia accepit. == 17. Chroati in Ucraina (Russia Kioviensi) et Albichroati in Polonia meridiana — duae gentes separatae atque distinctae? == Hic concludi potest atque ex fontibus scriptis (Chronicon Nestoris exeunte saeculo XI et ineunte XII compositum) itemque ex archaeologicis testimoniis praebere de exsistentia gentis nomine Chroatorum in Ucraina per medium aevum antiquum, verisimiliter iam a saeculo VI usque ad eorum inclusionem in Ducatum Russiae Kioviensis saeculo X. Confirmationem additicam praebet relatio statistica de incolis Russiae imperialis anno 1861 confecta, in qua legitur in regione Volhinia 17 228 homines se ad gentem Horvatorum pertinere professos esse.<ref>Gluhak 1990. pag. 145; Incertum est utrum hic numerus ad solos viros pertineat an etiam feminas et pueros includat.</ref> Documentum quod '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' anno 1086 confectum est pars est operis Chronica Boemorum (lib.II, capit.XXXVII), a presbytero et historico '''Cosma Pragensi''' exeunte saeculo XI et ineunte XII conscripti. In hoc privilegio refertur de '''fundatione episcopatus Pragensis anno 973 facta''' atque describuntur fines eiusdem ex tempore fundationis, enumeratis omnibus regionibus limitaneis ac gentibus in finibus Episcopatus Pragensis habitantibus. A parte occidentali incipiens, ad septentrionem procedit, deinde ad orientem, ubi affirmatur episcopatum complecti totam regionem ac provinciam circa urbem Cracoviam, atque protendi ad flumina Bug et Stir ad orientem; postea ad meridiem versus Hungaros declinare, ad vertices montium Tatra pervenire, inde Moraviam includere, ac demum ad meridiem cum Bavaria confinia habere (hodierna Austria Inferior, quae illo tempore pars Bavariae erat). '''''Privilegium Episcopatus Pragensis''''' documentum est quod, independenter a opere ''De administrando imperio'' Constantini Porphyrogeniti, '''confirmat exsistentiam duarum coetuum Chroatorum (Chruuati et altera Chrowati) ad septentrionem Bohemiae in altera parte saeculi X.''' Chroati in “''Privilegio Episcopatus Pragensis''” memorantur post Psouanos, gentem in septentrionali parte Bohemiae, et in consortio gentium Silesiacarum: Slasanorum (Silesianorum), Boboranorum — gentis circa flumen Bobor (''Bóbr'') in Polonia meridionali-occidentali, Trebowanorum; item commemorantur Milciani, una ex gentibus ''Serborum Lusaticorum'', in hodierna Germania orientali ad triplicem finium contactum Germaniae, Poloniae et Bohemiae. Locus Chroatorum, quos ''Privilegium Episcopatus Pragensis'' memorat describens fines episcopatus ex anno 973, magna ex parte '''congruit cum descriptione Porphyrogeneti''' (circa annum 950) de situ Chroatiae Albae in capitulis XXX, XXXI et XXXII: '''iuxta terram Boiki (Bohemiam), ubi vicini sunt Albii sive non baptizati Serbi, atque ubi fines attingunt Franciam (Germaniam).''' ''Privilegium'' duas Chroatorum gentes (Chruuati/Ghrwati et altera Chrowati) memorat inter Psovanos et Slasanos positis, quod implicare videtur has duas Chroatorum partes sibi invicem proximas fuisse. Verumtamen id, quod simul commemorantur, fortasse ex ratione mnemotechnica conscriptionis ortum habuit: cum de coetibus eiusdem nominis ageretur, scriptor eos coniunxit, quia ita facilius meminisse poterat. Haud improbabile est inter utramque gentem Chroatorum alia quoque tribus interposita fuisse. Ita aperitur facultas ut hi “altera Chrowati” orientem versus collocentur, in Polonia meridionali circa superiorem Vistulam et Cracoviam, vel in regione meridionali Poloniae prope triplicem finium contactum Poloniae, Slovaciae et Bohemiae. Talis collocatio huius secundae partis Chroatorum in Polonia meridionali congrueret cum iis quae Porphyrogenitus refert, ubi in capite XXX dicit Albichroatos cum Hungaris amicitia et compaternitate coniunctos esse, atque in capite XXXI eos a Francis, Hungaris et Pecenegis depraedari. Constat nomades et equestris gentes, quales Hungari et Pecenegi, celeribus ac repentinis incursibus etiam loca satis remota petivisse: meminisse licet ingentes Hungarorum irruptiones in Italiam septentrionalem, ubi exercitum imperiale deleverunt, item in Germaniam (proelium apud Augustam Vindelicorum anno 955) atque usque in Franciam et Burgundiam. Similem equestris impetus rationem, cum direptione et vastatione coniunctam, eo tempore Pecenegi adhibebant. Haud dubium est Pecenegos in quibusdam excursionibus Poloniam meridionalem circa Cracoviam attingere potuisse; attamen primi, qui eis obviam fierent, fuissent Chroati in Ucraina occidentali circa superiorem Dniestrum. Si Bagibareia in capite XXX De administrando imperio pro Bavaria accipitur (ubi dicitur Albichroatos ultra Bagibareiam habitare), atque si consideretur quod medio saeculo X tota Austria necnon Slovenia sub potestate Bavariae politica erat, tum ex prospectu physico e civitatibus Dalmatiae — verbi gratia ex Iadera — ubi informator Porphyrogeneti de Chroatis habitare potuerit, Chroatia Alba re vera ultra Bavariam sita videbatur. Ex prospectu autem et situ spectantis Constantinopoli, Chroatia Alba ultra Hungariam posita erat, ut in capite XXXI de Chroatis scribitur, praesertim cum meminerimus Slovaciam hodiernam eo tempore sub ditione Hungarorum fuisse, et fines inter Poloniam meridionalem et Slovaciam montium Tatra iuga constituere. Omnia quae Porphyrogenitus tradit, una cum testimoniis ''Privilegii Pragensis'', eo ducunt ut Albichroati memorati in amplis regionibus Poloniae meridianae atque meridiano-occidentalis habitasse videantur. Item indicia ostendunt non de uno coetu Chroatorum monolithico agi, sed de pluribus coetibus inter se distinctis. In documentis publicis gubernii Civitatum Foederatarum, ''United States Congress Joint Immigration Commission'' anno 1911 editis, legitur de milibus immigrantium Polonicorum ibidem natorum circa Cracoviam identitatem ethnicam saepius declarare nomine Bielochrovat (“White Croats”). '''Existimamus vocabulum “Albichroati” proprie ad eos Chroatos pertinere qui in Polonia meridionali habitabant, occidentalius collocati quam Chroati Ucrainae. In regionibus ad meridiem Cracoviae situs est numerus hydronymorum et toponymorum vocabulum “albus” continens: flumen ''Biała'', urbs ''Bielsko‑Biała'', aliaque. Accedit quoque sententia de coloribus, qui in quibusdam culturis ad designationem partium mundi adhibentur: albus in culturis nomadum Eurasiae cum parte occidentali coniungitur, niger cum septentrione, ruber cum meridie, caeruleus vel viridis cum oriente. Haec ratio apud gentes Turcicas observata est, sed etiam in scriptis Sinensibus: oriens = viridis vel caerulea (arbor, ver), septentrio = niger (aqua, hiems), occidens = albus (metallum, autumnus), meridies = ruber (ignis et sol). Neque in mundo Slavico praetermittendum est exemplum nominis ''Belarus'', quod ad litteram significat ''Albarussia'', id est ''Russiam Albam'', quod quoque confirmat rectitudinem sententiae de designatione partium mundi per colores. Praeterea in lingua Polonica hodierna pro parte mundi “septentrione” non adhibetur vocabulum commune Slavicum (sever / sjever), sed “północ”, quod ad litteram “media nox” significat, id est cum tenebris et obscuritate, nigra colore, coniungitur. Item verbum pro meridie in lingua Polonica est “południe”, ad litteram “media dies”, quod calorem, lucem atque denique colorem rubrum suggerit. In his exemplis — praesertim ''Bjelohrvati'' sive ''Albichroatorum'' et hodiernae ''Belarus'' sive ''Albarussiae'' — adiectivum “albus” ut signum spatiale‑semanticum orientationis intra orbem Slavicum fungitur, "occidentem" designans. Quamvis Nestor in sua chronica ''Povest’ vremenyh let'' Chroatos in finibus hodiernae Ucrainae clare memoret, eos tamen epithetis “albos” non designat. Attamen uno in loco vocabulum Albichroati adhibet, sed tum eos una cum Serbis et Chorutanis (Karantanis) in eodem coetu recenset: “''Post multos vero annos consederunt Slaveni circa Danubium, ubi nunc est terra Hungarorum et Bulgarorum. Ex his Slavenis diffusi sunt per terras […]. Hi sunt ipsi Slaveni: Chroati albi, Serbi et Chorutani.''” Manifestum est agi de coetibus extra spatium historicum ''Russiae Kioviensis'' sitis, id est ad occidentem eius locatis. Haec distinctio confirmat Chroatos ad Dniestrum, ab Haliciensi regione usque in Podoliam, ut entitatem Slavicam localem perceptos esse, cum nomen ''Albichroati'' ad eas partes spectaret quae occidentalius positae erant — in Polonia meridiana et meridiano‑occidentali: ''Chruuati et altera Chrowati'' ex ''Privilegio Pragensi'', quod Cosmas Pragensis in ''Chronica Boemorum'' (Lib. II, Cap. XXXVII) tradit. Iam antea, in capite de Bohemia, commemoravimus historicos Bohemos recentiores existimare Chroatos in ''Privilegio Pragensi'' memoratos verisimiliter in finibus Silesiae historicae, in Polonia meridiano‑occidentali, habitasse.<ref>Dušan Třeštík, «České kmeny», in ''Akademická encyklopedie českých dějin'', Historický ústav Academiae Scientiarum Reipublicae Bohemicae, Pragae 2011, pp. 69–70.</ref> == 18. Adiectum: Avaricum Khaganatum et adventus Chroatorum == '''''Contextus chronologicus et historicus de prima sedimentatione Chroatorum in Dalmatia'' Circa annum 567 nova unda Asiatica in regiones Pannonicas irrupit: Avari. <ref>Menander Protector, Excerpta de legationibus.</ref> Eorum ruina et interitus gradatim facta sunt. Bella Francica sub Carolo Magno annis 791–796 potestatem Avarorum deleverunt, ut in Annalibus Regni Francorum atque in epistulis Caroli Magni describitur.<ref>Annales Regni Francorum, a. 791–796.</ref> Ex his fontibus discimus '''ducem Woinomirum Sclavum''' cum suis primum ad principalia Avarorum “anulos” pervenisse. Ille praecipua munimenta Avarica occupavit. Ex documentis Francicis intellegitur hoc factum esse antequam exercitus Francicus maior spatium inter Danubium et Tissam attingeret. Francis nuntium audientibus, iter suum acceleraverunt, metuentes ne Woinomirus, quamvis socius et vassallus Francorum, aurum argentumque ex anulis Avaricis direptis sibi occultaret. Post cladem militarem, Avari superstites fidem suam Carolo Magno dederunt, et iteratis legationibus petebant ut Franci eis novas possessiones in occidente concederent. Causa erat quod, post deletionem potentiae militaris, gentes Slavicae circumvicinae eos invadere coeperant atque exstinguere cupiebant. Qui heri domini fuerant, hodie odium subire coeperunt. Quaestio Avarici Khaganatus cum nonnullis quaestionibus fundamentalibus historiae Chroaticae arcte coniungitur. Secundum opus ''De administrando imperio'', circa annum 950 a Constantino Porphyrogenneto conscriptum, societas Chroatorum in provinciam Dalmatiae pervenit tempore Heraclii imperatoris (610–641). Haec est sola notitia explicita in fontibus historicis de tempore migrationis Chroatorum in regiones Dinaricas et Adriaticas. Porphyrogennetos scribit Heraclium Chroatos invitasse ut in Dalmatia advenirent, Avaros expellerent, atque ita civitatibus maritimis et insulis Adriaticis, quae adhuc Romanis habitabantur, auxilium ferrent. Chroatos contra Avaros aliquamdiu pugnasse in Dalmatia (provincia Romana multo amplior quam Dalmatia hodierna, partes magnas Bosniae et Hercegovinae complectens), et tandem vicisse: quosdam Avaros occidisse, alios potestatem Chroaticam agnovisse. Memorandum est narrationem Porphyrogenneti de adventu Chroatorum congruere cum aliis eventibus eiusdem aetatis, etiam ad Khaganatum Avaricum pertinentibus. In regionibus ad occidentem Avarorum, circa annum 622, gentes Slavicae sub ductu Samonis seriem felicium expeditionum contra Avaros inceperunt.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 48–50.</ref> Eodem tempore societas Slavica Samonis quotannis incursiones in terras Francorum faciebat, Thuringiam et Saxoniam depraedans. In proelio ''Vogastisburgensi'', Slavi sub Samone totum exercitum regium Francorum deleverunt, ex variis regionibus Francicis congregatum: ex Alemannia, Suevia, Saxonia et Francia propria.<ref>Fredegarius, Chronicon, IV, 68.</ref> Anno 626, Avari ad orientem conversi sunt et magnum impetum in Constantinopolim facere conati sunt, Slavicis vassallis et Persis cooperantibus. Conatus urbem imperialem occupandi in cladem desiit.<ref>Chronicon Paschale, a. 626.</ref> Paulo post Baianus khaganus mortuus est, et potestas Avarorum post annum 630 diminuta est.<ref>Theophylactus Simocatta, Historiae.</ref> Hoc ipso tempore Porphyrogennetos adventum Chroatorum in Dalmatia ex septentrione collocat, tempore Heraclii (610–641).<ref>Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, c. 31.</ref> Itaque in eodem ambitu chronologico invenimus: * cladem Avaro‑Slavico‑Persicam apud Constantinopolim (626), * ortum regni Slavici Samonis in occidente et clades Avaricas in Moravia, Bohemia et regionibus vicinis, * defectionem Serborum sub Dervano ad societatem Samonis, * mortem Baiani khagani, * adventum Chroatorum in Dalmatia (in capitulis XXX et XXXI DAI descriptum, quae duas relationes praebent, sed conveniunt in eo quod Croati adversus Avaros venerunt). Annis 1970, alii historici Croatici (Lujo Margetić, Nada Klaić) theoriam alternativam proposuerunt de tempore quo Chroati in Dalmatia apparuerunt. Secundum eorum opinionem, Chroati qui ethnonymon '''Hrvati''' attulerunt non prima parte saeculi VII (ut in ''DAI'' cap. XXXI), sed in extremo saeculo VIII, bellis Franco‑Avaricis gerentibus, socii et vassalli Francorum, venerunt. Hoc sensu dux Woinomirus, in documentis Francicis memoratus ut victor principalis Avarici “anuli”, unus ex ducibus Croatorum fuisse putatur. Historici Austriaci Karlus Kronstein<ref>Karlus Kronstein, Die Slawen und die Awaren, Vindobonae, 1936.</ref> et Walterus Pohl<ref>Walterus Pohl, Die Awaren. Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822, Vindobonae, 1988 (editio altera 1996).</ref> putaverunt Chroatos fuisse nomen ordinis militaris limitanei intra Avaricum Khaganatum, qui fines khaganatus custodiebat. Constat Chroatos apparere “prope” fines Avarici imperii (Ucraina occidentalis, Polonia meridionalis, Carantania in Austria meridionali, Dalmatia), sed extra lineas interiores eiusdem imperii. Lingüista Alemko Gluhak in libro suo ''Porijeklo imena Hrvat'' (''De origine nominis Chroati'') affirmavit illud gentium nomen (ex septem, secundum fabulam origo gentis in DAI, cap. 30) quod Chroati vocabatur, consedisse in regione a monte Velebitio meridiano, a flumine Zrmania usque ad flumen Cetinam, deinde ad Campum Duvani (antiquum Delminium, sedes veterum Delmatarum).<ref>Alemko Gluhak, Porijeklo imena Hrvat, 1990, pp. 222–223.</ref> Hoc spatium, universim spectatum, complectitur partes hodiernae Dalmatiae septentrionalis et mediae atque Hercegovinae occidentalis. Constat prima centra regni Chroatici mediaevalis sita fuisse in regione ab urbe Nona (Croatice: Nin), prope Iadram (Croatice: Zadar), ad litus maris, usque ad Cninam in interioribus, tum ad Clissam (Croatice: Klis) et Solinum (antiqua Salona) haud longe ab Spalato. Regio est saxosa, ubi catenae montium parallelae secundum litus Adriaticum se extendunt, et inter hos montium scopulos parvae valles fertiles iacent. Maxima area terrae arabilis sunt Ravni Kotari, post Nonae (Nin) et Iadri (Zadar) fines, in interioribus regionibus. <center> [[File:Eastern Adriatic 1089.svg|700px|alt=Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089|Tabula regionis Adriaticae orientalis anno 1089]] </center> Unum e primis sedibus civitatis Chroatorum ad litus maris Hadriatici fuit oppidum Nin (antiqua Aenona, mediaevalis Nona), XVII chiliometris ad septentrionem et occidentem ab Iadera situm. Primum fuit habitatio gentis Liburnorum, atque ab saeculo I municipii Romani dignitatem obtinuit. Medio saeculo IX ibi condita est episcopatus Nonensis (863/867), in quo tunc sedebat »episcopus Chroatorum«, cui iurisdictio super totam civitatem Chroatorum tributa est. Episcopatus anno 928 abolitus est, anno 1075 restitutus, denique anno 1828 omnino sublatus. Omnes monumenti epigraphici, qui hucusque in territorio Chroatiae ad saeculum IX pertinentes reperti sunt, Latine scripti sunt. '''Lingua Latina fuit sermo officialis (cancellariae et liturgiae) civitatis Chroatorum usque ad annum 1847, cum Senatus Chroaticus decreto suo sermonem Chroaticum in usum publicum introduxit.''' == 19. Adiectum: Etymologia ethnonymi Chroatus (''Hrvat'') == Plurimi linguistae, qui per ultimum saeculum quaestionem originis nominis ''Chroatus'' sive ''Croatus'' , Croatice:''Hrvat'' (plur. ''Hrvati'') tractaverunt, consentiunt hoc nomen non esse Slavicae originis. In eodem tempore maxima auctoritas in circulis linguisticis tributa est sententiae qua radices nominis ''Hrvat'' in circulo Indo‑Iranico subfamiliae Indoeuropaeae quaerendae sunt. Id praecipue factum est ob inventum duarum tabularum lapidearum repertarum medio saeculo XIX in excavationibus reliquiarum urbis Graeco‑Sarmaticae '''Tanais''', ad ostium fluminis Don (antiqui: Tanais) in Mare Azoviense (antiquum: Maeotis Palus) sitae,<ref>Tabulas inscriptionibus Graecis inscriptas detexit philologus classicus et historicus Russicus Pavel Mihajlovič Leontjev anno 1853.</ref>quibus nomen ''Hrvat'' ab initio saeculi XX saepius cum ramo Iranico linguarum Indo‑Iranicarum coniungi coepit. [[File:Ancient Greek Colonies of N Black Sea.png|center|800px]] ===19.1 Tabulae Tanaiticae === Agitur de duabus tabulis marmoreis inscriptiones Graecas longiores continentes, quae secundum indicia intra ipsum textum circa annum CC (200) p. Chr. n. sunt positae. Tabulae nomina regis urbis Tanais et civium publicas functiones gerentium enumerant. Notandum est has inscriptiones publicas esse, non sepulcrales.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Dimidia pars nominum Graeca est, altera vero pars ad linguas Iranicas pertinet, ut nomina ''Farnarak, Ardarak, Meuak, Nauak, Niblobor, Sandarz'', etc. Inter haec nomina investigatores moverunt nomina propria '''''Horoathos''''' et '''''Horouathos''''' (Χορούαθ[ος], Χορόαθος), quae cum ethnonymo moderno ''Hrvati'' comparata sunt. Primus relationem inter nomina ''Horouathos'' et ''Horoathos'' et ethnonymum ''Chroatus'' (Croatice:''Hrvat'', in lingua Russica forma:Хорват: Horvát) proposuit linguista Russicus '''Alexander L. Pogodin''' anno MCMII (1902). Huius coniunctionis fautores fuerunt multi historici et linguistae Europaei, inter quos František Dvornik, Max Vasmer, Oleg N. Trubačev. ===TABULA TANAITICA A=== '''Tabula A''' maior est et antiquior inscriptio, ad annos 175–211 p. Chr. n. referenda, quae ad tempus pertinet quo Tiberius Iulius Sauromates II (175–211) regnum Bosporanum rexit. Tabula marmorea, 0.92 m × 0.73 m × 0.09 m metiens, verisimile est graviter laesa fuisse etiam ante excavationem. Triginta duo versus ex triginta fragmentis servati sunt. In inscriptione publica memorantur rex, synodus sive coetus devotionalis, praefectura eiusdem coetus, atque sodales ordinarii, numero paulo infra quadraginta. Versus quartus finitur mentione patris synodi, Horoúathi (Χορούαθος), qui versu quinto nominatim iterum occurrit; inter alios etiam vir ignotus, qui dicitur filius Horoáthi (Χοροάθου), commemoratur. Inscriptio fine clauditur data, ex qua servata est tantum appellatio mensis Graeco‑Macedonici, qui Iulio aut Augusto respondet. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae A<ref>CIRB 1277, cf. IosPE II 445; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 173–211 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/184019</ref> == <poem> 1    Θεῷ Ὑψί̣σ̣τῳ.                    ἀγαθῆι τύχηι. βασιλεύοντος βασιλέως ∙ Τιβ(ερίου) ∙ Ἰουλ(ίου) ∙ Σαυρομάτου φιλοκαίσαρ[ος κα]ὶ φιλο[ρ]ωμαίου, εὐσεβοῦς, ἡ σύνοδος ἡ περὶ ∙ ἱ[ερέα Ἰού]λ̣ιον̣ Ῥ̣αλ̣χάδου καὶ πατέρα σ[υ]νόδου 5 '''Χορούαθ̣'''[ον — —]ο[— —] καὶ συναγωγὸν Ἀρδά[ρα]κον [Σ]υ̣νεγδήμ̣[ου καὶ φιλ]ά̣γ[αθ]ον Δίαι[ο]ν̣ Κ̣ε̣ρ̣δ̣ω̣ν̣άκο̣υ̣? καὶ [π]αραφιλάγαθο̣[ν — — —]ιον Φοργαβάκ̣[ου] καὶ [νεα]ν̣ισ- [κ]ά̣ρχην Δημήτ̣[ριον Ἀπο]λ̣λωνίου καὶ γυμ[ν]ασιά[ρχην] Βα- [σι]λείδ̣ην Θεον̣[είκ]ο[υ καὶ Ἄ]τ̣τα̣ν Ἡρακλείδου φίλο̣[ν]? τ̣ῆ̣ς 10 [συ]ν̣όδου [καὶ] οἱ λο̣[ιπο]ὶ [θια]σῖτ̣αι· Ἀρδά̣ρα̣κος Ζια̣- [— —]ου, Δη[μήτ]ριος [— — —]ου, Λείμανος Φίδ̣α̣, [Μί]δαχ̣ο̣ς? [— — —]άνου, Ἀ[σκ]ληπιάδης  Οὐαλε̣[ρ]ί̣ου, [․․]γ?όδαν[ο]ς [Δημητ?]ρίου, [Μ]ενέστρατος Λυκίσ[κο]υ [— — —]ικάχο[υ], Διό̣φαντ[ος] Δείου, Πόπλ[ιο]ς 15 [— — — —]δα, Ἡρακλείδ[ης] Ἐπιγόνου, Ἰα̣ρ̣δο- [— — — — Δ]η̣μητρίου, Ἀ[φ]ροδείσιος  Χρυσέ- [ρωτος, Φαλ]δά[ρα]νος Ἀπολλωνίου, Φίλιπ- [πος — — — —]ν̣ο[υ], Καλοῦς Ἀθηνίου, Κόφαρνος [— — — — — — — — — Τ]ρ̣ύφων Ἀνδρομ[έν]ους, 20 ο̣[— — — — — —] '''Χοροάθου''', Θεότειμος  Ψυχα- ρίων̣[ος, — —]δίβαλος Φαρ[νάκου], Ε̣ὔιος Ῥό- δων[ος, Ἡρα]κλείδης Ἄττ̣[α, — — — — Ἀρισ]- τοδ[ήμου, Σ]ύ̣μ̣μ̣αχος Σα[— — — — — — — —] κος [— — — — — — — — — — — — — — — —] 25 φιλο[— — — — — — — — — — — — — — — —] ορανσ̣[— — — Ζωρθῖ?]ν̣ος  Βε[λλικοῦ? — — —] Ῥ̣α̣δάμ̣[ειστος? — —] Φαδινά[μου — — — — —] Μύ̣ρ̣[ων? — — — — —] Μαστοῦ̣ [— — — — —] πο[— — — — — — — —]ος Ἀρδα[ράκου? — — —] 30 Φιδ[α— — — — — — —]νος̣ Χαρί[των — — — Ἀ]- ράθι[— — — — — — — — — — — — — — — — —]                                     vacat 32  ἐν τ[ῶι — — ἔτει καὶ μη]νὶ Λῴ̣[ωι — — — — —] </poem> ===TABULA TANAITICA B=== Tabula B minor est inscriptio, mensuris 1,053 m × 0,71 m × 0,08 m, ad annum CC p. Chr. n. relata (517 secundum computationem temporis Bosporanam). Haec inscriptio recentior est, quod apparet ex mentione Tiberii Iulii Rhescuporis III, filii Sauromatis II. Minus detrimenti accepit: in quattuor partes fracta est et satis bene legi potest. In ea incisæ sunt viginti lineæ litteris Graecis capitalibus monumentalibus. In lineis VI, VII, VIII et IX commemorantur, una cum nominibus patrum, quattuor principes civitatis Tanaeitis eo tempore quo hoc monumentum erectum est (Hofarno, Babos, Niblobor, Horoathos). Monumentum positum est ob renovationem fori centralis urbis Tanaeitis. == Textus Graecus Tabulae Tanaiticae B<ref>CIRB 1245; cf. IosPE II 430; textus Graecus ex editione digitali PHI (Packard Humanities Institute), Tanais, 220 p. Chr. n., adhibito loco: https://epigraphy.packhum.org/text/183985 .</ref> == <poem> 1  ἀγαθῆι  τύχηι. ἐπὶ βασιλεῖ Ῥησκουπόριδι, υἱῷ μεγάλου βασιλέως Σαυρομάτου, κα̣[ὶ] Ζήνων Φάννεως πρεσβευτῇ βα- 5 σιλέως Ῥησκουπόριδος #⁵⁶ καὶ Χο- φάρνου Σα̣νδαρζίου #⁵⁶ Βάβος Βαιο- ράσπου #⁵⁶ Νιβλόβωρος Δοσυμοξάρ- θου #⁵⁶ '''Χορόαθος''' Σανδαρζίου ἄρχον- τες Ταναειτῶν #⁵⁶ Χόφραζμος Φοργα- 10 βά̣κου, Βασιλείδης Θεονείκου ἑλ- ληνάρχης ἐξαρτίσας τὴν ἀγορὰν̣ ἐκ τῶν ἰδίων ἀναλωμάτων ἀπεκα- τέστησ̣α̣ τῇ πόλει καὶ τοῖς ἐμπό- ρ̣ο̣ι̣ς̣ δ̣ιὰ ἐπιμελητῶν Ζήνωνα Φά[ν]- 15 [ν]ε̣ως #⁵⁶ Φαρνόξαρθος Ταυρέου, Φαλδάρανος Ἀπολλωνίου καὶ [ἀρ]χιτεκτόνων Διοφάντου Νε- οπόλου κα[ὶ] Αὐρηλίου Ἀντωνε[ί]- νου, Ναύακος Μευάκου. 20    ἐν τῷ ζ̣ιφʹ. </poem> [[File:Horovathos.jpg|thumb|center|800px|Nomen Χοροάθος in Tabula Tanaitica B]] === De tabulis Tanaiticis: historia receptionis et aestimatio hodierna === Per magnam partem saeculi XX, cum Chroatia pars Iugoslaviae esset, historici Chroatici tabulas Tanaiticas aut tacebant aut exemplum negativum proponebant, dicentes similitudinem onomasticam casu fortuito ortam esse, non argumentum ad originem gentis deducendam.<ref>Ante Škegro: [https://hrcak.srce.hr/22484 Two Public Inscriptions from the Greek Colony of Tanais at the Mouth of the Don River on the Sea of Azov, Review of Croatian History 1/1 (2005), 9–28.]</ref> Hodie tabulae Tanaiticae in studiis linguisticis cautissime tantum ut possibile '''testimonium ad etymologiam ethnonymi''' illustrandam accipiuntur, nullo modo autem ut argumentum ad originem biologicam (geneticam) gentis Chroaticae ex Sarmatis Iranophonis deducendam.<ref>Heršak, Emil; Nikšić, Boris (2007), [Hrvatska etnogeneza: pregled komponentnih etapa i interpretacija (s naglaskom na euroazijske/nomadske sadržaje), Migration and Ethnic Themes 23 (3).]</ref> Necesse est distinguere inter originem nominis ''Hrvat'' et originem ipsius populi Chroatici, cum omnis gens per processus ethnogeneticos complures et saeculares formetur, in quibus elementa genetica, linguistica et civilizatoria inter se miscentur. === 19.2 Contextus historicus translationis nominis Sarmatici ''Horvata'' in Slavicas communitates inter Borysthenem et Tyrum === Chroati lingua sua indubitanter ad gentes Slavicas pertinent, et plerumque maior pars minoritatem linguistice absorbet. Nota sunt exempla Bulgarorum Turcicorum in Bulgaria, Francorum Germanicorum in Gallia, qui nomen suum maiori populo reliquerunt, sed linguam eius paulatim acceperunt; item Normanni Scandinavi in Gallia septentrionali, qui intra unum saeculum linguam Francogallicam receperunt eamque postea in Britanniam Anglosaxonicam transtulerunt. His analogiis congruit opinio secundum quam quaedam cohors Sarmatica nomine ''Horvata'' vel ''Horoata'' ex regionibus circa Maeotidem Paludem et flumen Don (antiqui: Tanais) '''ad occidentem migravit, fortasse sub impetu Hunnorum''', una cum multis coetibus Sarmaticis, inter quos Alani eminentissimi erant. '''Formam *''Horvata'' reconstruere conatus sum ex voce ''Horvat'' (forma nominativi singularis), quae in orbe Slavico latissime diffunditur atque inscriptionibus Tanaidis ut forma ''Horouathos'' confirmatur. Ablato suffixo Graeco ‑os obtinetur ''Horvat[h]'', cui, secundum leges morphologicas Sarmaticas, suffixum ''‑ta‑'' adiungitur, ut in ''Sarmata'' et ''Sauromata'', unde provenit forma ''Horvata''. Structura radicum ''Sar‑m‑ata'' et ''Hor‑v‑ata'' congruit, cum suffixum Scytho‑Sarmaticum ''‑ta‑'', quod est suffixum pluralitatis Sarmaticae, etiam in Ossetico ut ''‑tä'' exsistat. Quare probabilis videtur forma antiqui ethnonymi Sarmatici ''Horvata'' sive ''Horoata''. Hi Sarmatae, qui ''Horvata'' vocabantur, in regione quae nunc Ucraina est cum gentibus Slavicis consederunt atque eis nomen suum tradiderunt. Hac theoria explicatur ortus Hrvati ut coetuum Slavicorum nomen Sarmaticum ferentium. Ex ''Horvata'' Ucrainae partes se separaverunt atque ulterius ad occidentem profectae sunt, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae considentes; quod confirmatur ''Privilegium Episcopatus Pragensis saeculi XI'', necnon traditionibus de adventu ''Hrvati'' ex partibus Poloniae ad Adriaticum, quae apud Constantinum Porphyrogenitum reperiuntur, sed etiam apud alios chronistas, ut in opere Thomae Archidiaconi ''Historia Salonitana'', ubi narratur septem vel octo genealogias ex regione Poloniae in Dalmatiam se collocasse. Europa antiquae serae et medii aevi prioris regio erat mobilitatis demographicae insignis. Coetus sine finibus politicis stabilibus, sine identitatibus territorialibus firmis, saepe sine consilio diuturno movebantur, necessitatibus, periculis et occasionibus subito ortis respondentibus. Incursus alicuius gentis transeuntis aut fama de bonis condicionibus in regione ignota eos in motum ponere poterat. Notae sunt historiae de itineribus Ostrogothorum et Visigothorum, de Rugicis Germanicis, de bello Odacri contra Rugicos cum exercitu Alanorum, de migrationibus Vandalorum et Alanorum usque in Africam septentrionalem, de fato Herulorum, de itineribus Langobardorum qui terras multarum gentium transierunt, inter quas ''Anthib'', de pugna cum “Amazonibus”, etc. == 20. Reconstructiones linguisticae et hypotheseon de etymologia ethnonymi Chroati == Ad rationem identitariam autoperceptionis gentis magni momenti est ''mythus originis'' sive ''fabula fundationis''. In hoc autem capite quaestionibus ethnogeneseos Chroatorum non tractabimus, neque duabus eius partibus principalibus: parte historico‑identitaria nec parte genetico‑biologica. Hic enim solummodo de etymologia nominis Chroati agimus, id est de origine ipsius vocabuli, non de origine gentis. Hoc praecipue monendum est, cum etiam historici professione haud raro in errorem incidant confundendi varias theses de origine gentis cum thesibus de origine nominis. '''Reconstructio linguistica''' per se ipsa non est probatio. Ea enim repraesentat praesumptionem, id est coniecturam in certis regulis ac formis linguisticis fundatam. Quam ob rem quamlibet huiusmodi reconstructionem rectissime hypothesin appellare oportet. '''Hypothesis''' praesumptionem significat quae mutari potest; in regularitatibus quidem nititur, sed probatione directa caret. '''Thesis''', contra, sententiam designat quam auctor quidam tuetur; haec sententia etiam falsa esse potest, sed ut “positio” quaedam formata est. Hoc vocabulum adhibetur cum ostendere volumus aliquem interpretationem quandam defendisse. '''Theoria, sensu stricte scientifico''' (in sensu stricto), systema explicationis probationibus confirmatum denotat. Cum reconstructiones linguisticae probationes directas non habeant, expositiones quae ex eis praecipue oriuntur nullo modo vocabulo theoriae scientificae contineri possunt. Antequam varias hypotheses de etymologia ethnonymi Chroati lectori proponamus, necessarium ducimus hanc terminologiam supra memoratam explanare, quae in litteris linguisticis et historiographicis saepius occurrit. Id facimus ex cautela critica, cum non pauci auctores hypotheses suas in reconstructionibus fundatas fere ut veritatem scientificam indubitatam exhibeant, id est ut “argumentum irrefragabile” thesis quam tuentur. Talis ratio methodologica — proclivitas scilicet ut hypothesis pro veritate definitiva proponatur — omnino erronea est. === 20.1 Etymologiae ethnonymi Chroati ex linguis Iranicis === Maximus Vasmer, celeberrimus linguista Germanicus et slavista, primum proposuit etymologiam ex veteri Iranico ''(fšu)-haurvata'' = “pastor”, secundum formam Avesticam ''haurvaiti'' = “pascit”; postea autem derivationem suadebat ex veteri Iranico ''hu‑urvatha'' = “amicus”. Stephanus Krizin Sakač, historicus Croaticus e Societate Iesu, nomen Chroati cum veteri Iranico ''Harahvaiti'' coniunxit, quod tempore dynastiae Achaemenidarum (Cyri Senioris et Darii), sed etiam in antiquioribus textibus Avesticis, regionem designabat partim in territorio hodierni Afganistaniae sitam. <ref>Sakač: ''O kavkasko-iranskom podrijetlu Hrvata''(''De origine Caucasico‑Iranica Croatorum''), in: ''Hrvati do stoljeća VII.'' (''Croati usque ad saeculum VII''), Zagrabiae 2000.</ref> Haec regio in scriptis Avesticis ''Harahvaiti'' appellabatur, in veteri Persico ''Harahuvatis'', quod postea in Graecum translatum est ut ''Arakhosia/Arachosia''. Hoc nomen respondet Sanscritico ''sarasvati'', quod significat “aquarum copia abundans”. Regio est in valle fluminis ''Hilmend'', in parte meridiana Afganistaniae hodiernae (V. Oranskij 1988: 127). Alemko Gluhak, linguista etymologus Croaticus, affirmat formam Harahvaiti secundum regulas linguisticas solum formas dare posse: * ''*Xorъšedi, *Xorъšedja'', vel fortasse ''*Xъrošedi'', quae non congruunt cum forma reconstructa paleoslavica: * ''*Xъrvat(in)ъ''.<ref>Gluhak 1990: 296–299</ref> P. Tedesco nomen Chroat ex Iranico ''huravant'' = “solaris” derivare conatus est. Alemko Gluhak (1990), in opere ''Porijeklo imena Hrvat'' (Latine: ''De origine nominis Chroatus'') , ad hypothesin etymologicam Olegii N. Trubačev se inclinavit. In primis Trubačevi hypothesibus annorum 1960, proponebat nomen a veteri Iranico ''*harvata'' vel ''*haurvata'' ortum esse, quod cum nominibus ''Sarmatai'' et ''Sauromatai'' comparabat, ubi suffixum Sarmaticum‑Scythicum pluralis ''‑ta'' inveniebat, quod etiam in Ossetico forma ''‑tä'' exstat. Deinde formam *haurvata cum voce Avestica ''haurvatat'' = “integritas, totalitas, sanitas” comparavit. Postea, annis 1980, Trubačev alias etymologias proposuit: nomen Chroati ex Iranico adiectivo ''*har‑va(n)t‑'' ortum esse, quod significat “feminei, ii quibus feminae sunt”, idque coniungebat cum matriarchatu, qui secundum eum in regionibus circa Pontum Euxinum et Caucasum olim exstitisse putabatur, cum mulieribus bellatricibus apud Sarmatas quas iam Herodotus memorat, atque cum Amazonibus fabularum Graecarum (Trubačev 1981: 151). Trubačev praeterea etymologiam nominis quod Graeci ''Sarmatai'' scribebant ita explicat: id a forma Indo‑Arica ''*sar‑ma(n)t'' = “ii quibus feminae sunt, feminei” derivari; pars prior nominis est Indo‑Aricum ''*sar‑'' = “mulier”, quod in linguis Iranicis dat ''*har‑''. Secundum Trubačevum et Gluhakum, qui hanc hypothesin sequitur, hoc confirmatur etiam locutione in litteris Graecis reperta: ''Sarmatai Gynaikokratoumenoi'' = “Sarmatae quibus feminae imperant”. In regione Sinda, prope Mare Azoviense, inter gentes Iranicas aetate Romana etiam quaedam coetus Indo‑Arici habitabant, ubi reperta sunt nomina feminea Graece scripta: ''Saria'' (sar = mulier) et ''Maiosara''. Regina Sindica Bospori vocabatur ''Kamasaryē'', quod explicatur ut ''*kama‑sar'' = “mulier amata”. Apud modernos Ossetas servatus est vetus epos de gente heroica ''Narta''; unus e personis centralibus est ''Satana'', mater sapientissima gentis, educatrix iuvenum heroum (Abaev 1965: 84; 1979: 39–40). Praeter Ossetas, qui habentur posteri Sarmaticorum Alanorum, epos ''Nartarum'' pars est traditionis aliorum populorum Caucasicorum: Adigeorum, Kabardinorum, Abazorum, Tschetschenorum, etc. Putatur nucleum huius carminis ad tempora Scythica pertinere. Oleg N. Trubačev concludit nomen Chroati primitus ab aliqua gente Iranice loquente portatum esse, quae postea slavicizata sit (Gluhak 1990: 305). Linguista Ranko Matasović ethnonymum ''Hrvat'' e radice Iranica derivari putat, quamquam plures origines Iranicae proponuntur nec ulla omnino certa est. Inter eas probabilissima videtur esse forma Ossetica (Alanicā) *''xurvæt'', significatione “custos”, quae legibus phonologicis et morphologicis cum forma Slavica congruit.<ref>Ranko Matasović, "Ime Hrvata", in: Jezik 66 (2019), 81–97.</ref> === 20.2 Aliae hypotheses de etymologia ethnonymi Chroatus (Hrvat) === Praeter varias hypotheses Iranicas et reconstructiones etymologicas nominis ''Hrvat'', iam inde a media aetate comparuerunt aliae quoque interpretationes. Imperator Constantinus VII Porphyrogenitus, in opere suo ''De administrando imperio'' medio saeculo X conscripto, primam talem etymologiam proposuit, ubi nomen Chrobatoi (lege: Hrovatoi) deducebat a voce Graeca ''khōra/chōra'' = “terra”, videlicet per formam alternativam Chorbatoi (lege: Horvatoi), cum expositione quod “Chroati in lingua Slavonica interpretantur eos qui multas terras possident” .<ref>Gluhak 1990 : 294</ref> Thomas Archidiaconus (saec. XIII) Spalatensis, in opere ''Historia Salonitana'', protulit opinionem nomen Chroatae pertinere ad nomen incolarum insulae Curictae, quod, ut aiebat, antiquitus fuisse ''Curetes'' vel ''Curibantes''. Historicus Croaticus Georgius Rattkay (saec. XVII) putavit nomen ''Hrvat'' cum verbo Croatico ''hrvati se'' = "colluctari" coniungi.<ref>Baro nobilis Georgius Rattkay (1612–1666) primam historiam systematicam regni Croatiae composuit: ''Memoria regum et banorum Dalmatiae, Croatiae et Slavoniae'', Vindobonae, 1652.</ref> Hae interpretationes antiquiores plerumque aestimari possunt ut ingeniosae sed “popularis” indolis, non vero scientificae. Missionarius Hungaricus Timon (saec. XVIII) nomen Hrvat deducebat ab appellatione ducis Bulgarici ''Kuvrat''. Tales conatus derivandi nomen Hrvat a nomine Kuvrati iterum in saeculo XX apparuerunt. Saeculo XIX ortae sunt multae aliae etymologiae: K. Zeuss putavit nomen ex vocabulo Germanico ''haru'' = “gladius” derivari putavit (quod in Polonico, ut aiebat, exstitisset ''karwat'' = “gladius brevis”, cum revera in Polonico saec. XIV nota sit vocabulum ''charwat'' significans “custodem urbanum” Cracoviae). S. Mikucki coniunxit nomen ''Hrvat'' cum radice Sanscritica ''śarv-'' = “ferire”. P. J. Šafařik comparavit ''Hrvat'' cum formis ''xr'b't'', ''xrib't'', ''xrib'', quia Rutheni et Ucraini montes Carpaticos vocant ''Horby'', id est ''Chrby'', unde secundum eius interpretationem nomen ''Hrvati'' cum nomine Carpatum cohaereret. F. von Miklosich deducebat nomen ex ''hruv/hr’v'' = “saltatio”. L. Geitler proposuit nexum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” et ''śarvuotas'' = “loricatus”. F. A. Braun in nomine ''Harvate'' vidit formam Germanicam nominis Carpatum: ''Harfaða fjöll''. R. Much coniunxit nomen ''Hrvat'' cum forma Germanica ''hruvat'' = “cornutus”.<ref>De etymologiis saec. XIX vide: Šišić 1990 : 236–238.</ref> A. Brückner nomen comparavit cum Slovaco ''charvati se'' = “resistere”, idque cum radice Slavonica ''*sk’rv- / x’rv-'' coniunxit, quod iterum cum Lituanico ''śarvas'' = “lorica” comparavit. Otto Kronsteiner nomen ''Hrvat'' per linguas Tataricas et Baschkiricas ad vocem Turcicam ''xərvata'' = “milites liberi” referebat, quod cum magno influxu Avarorum in ethnogenesin Croaticam coniungere conabatur. Attamen nulla harum etymologiarum, sive linguistice sive historice, satis probabilis iudicari potest. === 20.3 Etymologia nominum quinque fratrum et duarum sororum (''DAI'', cap. XXX) === == 21. De distributione cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna == Aestate anni MMXX investigationem per rete perfeci de existentia et distributione cognominis ''Horvat'' in Foederatione Russica atque in regionibus finitimis. Inquisitionem institui inspectione registrorum cognominum in indicibus telephonicis publicis. Cognomen ''Horvat'' in Foederatione Russica circiter ducentos quinquaginta homines in talibus registris repertos praebuit. Ex conspectu distributionis cognominis ''Horvat'' in tabula geographica Foederationis Russicae hunc ordinem geographicae dispersionis observavi: praeter paucos homines in regionibus urbium maximarum, ut Moscuae et Vladivostoki, plerique alii hoc cognomine inscripti collocati erant in spatio geographico inter Pontum Euxinum et Mare Caspium (directione occidente‑oriente), cum maxima frequentia in septentrione circa urbem Casani ad Volgam in Tatarstania, et cum altera maxima frequentia in meridie, in regione Reipublicae Kabardinensis in Caucaso. '''Quod ad distributionem cognominis ex ethnonymo derivati attinet, regula observata est quae docet cognomina ex nomine gentis dominantis vel indigeni in ipsa regione illius gentis raro exsistere; maxima vero frequentia talium cognominum plerumque invenitur in regionibus et terris finitimis. Haec regula in ipsa Croatia confirmatur: in ora Adriatica cognomen Horvat fere nusquam occurrit in regione pristinae Croatiae, in Dalmatia, Liburnia et in occidentalibus partibus Bosniae et Hercegovinae; contra vero in Croatia septentrionali, in terris mediaevalis Slavoniae, ubi multi profugi ex parte meridiana Croatiae (a Turcis Osmanlis fugientes) se receperunt, cognomen ''Horvat'' frequentissimum est. Praeterea, praeter Slavoniam veterem, cognomen Horvat est frequentissimum in Slovenia hodierna, deinde in Hungaria atque in aliis regionibus vicinis, quo Croatae saeculis XV et XVI migraverunt hostibus Osmanlis effugientes. His rebus ad distributionem cognominis Horvat in Foederatione Russica hodierna relatis, quaestionem ponere licet: quos inde exitus colligere possumus? Emanat conclusio cognomen ''Horvat'' hodie frequentissimum esse in regionibus quae margines, peripherias et vicinitates terrarum antiquorum Sarmatarum et Alanorum repraesentant, scilicet — ut supra dictum est — in regione Tatarstaniae ad Volgam in septentrione (cuius centrum est urbs Casania) et in regione Reipublicae Kabardinensis in meridie. Ipsa distributio cognominis ''Horvat'' in his regionibus, cum quadam “vacuitate” in medio, casu tribui non potest. '''Agitur enim de cognomine ex ethnonymo quodam Sarmatico derivato, verisimiliter ex forma ''Horvata'' (nominativo plurali in linguis Sarmaticis). ===21.1 De regno Alaniae aetate media et de Ossetibus hodiernis === Praeterea notum est regnum Alaniae aetate media situm fuisse in spatio inter Pontum Euxinum ad occidentem, Mare Caspium ad orientem et Caucasum ad meridiem. Quare non est mirum cognomen Sarmaticum ''Horvat'' frequentissimum apparere in regionibus vicinis illi territorio. Regnum Alaniae et militariter et demographice magna ex parte deletum est tempore incursioni Mongolicae saeculo XIII. Osseti hodierni habentur posteri Alanorum, quod lingua hodierna Ossetica demonstrat, quae ad ramum linguarum Iranicarum orientalium pertinet atque multa archaica elementa servat, praesertim in phonologia et morphologia. Propter haec conservativa et archaica proprietates lingua Ossetica hodierna una est ex proximis cognatis linguae Avesticae antiquae, qua conscriptae sunt sacrae litterae Avesta, fundamentum religionis Zoroastrianae (propheta Zarathustra). Notandum est linguam Avesticam ad ramum Iranicum orientalem pertinere, dum lingua Persica antiqua ad ramum Iranicum occidentalem refertur. Item memorare oportet nomina Osseti et Osseticus esse exonyma internationaliter recepta, ex lingua Georgiana derivata, ad post‑Alanicos loquentes designandos. Nomina autem propria quibus Osseti se ipsos et linguam suam appellant sunt Iron et Digor. === 21.2 De investigationibus geneticis Ossetorum === Recentissima investigationes geneticae ostendunt Ossetos hodiernos esse posteros Alanorum antiquorum praecipue per lineas femineas (mtDNA), cum lineae masculae (Y‑chromosoma) magna ex parte ad haplogrupos masculos Caucasi indigenos hodie pertineant. Quod, collatum cum inventis archaeogeneticis e.g. ex urbe Tanaide ad Tanaim, id est, ex tempore ante incursionem Mongolicam (saec. XIII) et ante incursionem Hunnicam (circa annum CCCLXX p.Chr.n.), suadet magnam partem originariae populationis Sarmatico‑Alanicae masculinae evanuisse: sive migratione sive cladibus bellicis. Verum tamen videtur feminas Alanicas satis autonomia et constantia praeditas fuisse — fortasse exemplo Amazonum Sarmaticarum — ut identitatem Sarmaticam per traditiones et linguam servarent. Agitur hic de una ex quaestionibus maxime curiosis in archaeogenetica Iranica: de discontinuitate linearum mascularum et de continuitate linearum feminearum apud Alanos. Hoc congruit cum studiis recentissimis (2019–2024), quae demonstrant Ossetos hodiernos per lineas femineas (mtDNA) continuitatem ostendere cum populis sepulcrorum Sarmaticorum et Alanorum seriorum (haplogrupis H, U, J, T cum eisdem subcladibus), cum conservatione frequentiarum, unde sequitur lineas femineas Osseticas hodiernas praecipue Alanicas esse. Contra vero lineae masculae (Y‑DNA) rupturam manifestam exhibent: Osseti hodierni habent haplogrupos masculos Caucasi indigenos, scilicet G2a, J2, R1b‑L23 Caucasicam, I2c, E1b Caucasicam; cum Alani et Sarmatae antiqui habuerint praecipue R1a‑Z93, R1b‑Z2103, Q1b, J2a, G2a, sed in subcladibus aliis quam haplogrupi Caucasici hodierni. <ref> Ad historiam geneticam Sarmatarum, Alanorum atque Ossetorum hodiernorum illustrandam consulantur hi labores scientifici: Boulygina et al., ''The Genetic Legacy of the Alans'' (Journal of Human Genetics, 2014); Kushniarevich et al., ''Genome-wide analysis of medieval Alans'' (Nature Scientific Reports, 2018); Khokhlov et al., ''Ancient DNA from Tanais'' (Archaeological and Anthropological Sciences, 2019); Wang et al., ''Ancient DNA from the North Caucasus'' (Current Biology, 2020); Lazaridis et al., ''The Genetic History of the Caucasus'' (Cell, 2023); Balanovsky et al., ''The Genetic Structure of Modern Ossetians'' (American Journal of Physical Anthropology, 2012). </ref> == 22. Conclusiones == <div style="text-align:center;"> [[File:Europe relief map showing the historical distribution of ethnic groups named Croats (9th–10th century).jpg |thumb |650px |alt=Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos. |Tabula Europae ostendens situm communitatum nomine “Chroati” appellatarum saeculis IX et X, secundum fontes historicos.]] </div> In hoc opere haec praecipue monere volumus: quamquam in chartis historicis saeculi undevicesimi atque circa annum 1900 Chroatia Alba pertinaciter in occidentali Ucraina collocatur, fontes historici — praesertim Chronicon Nestoris (saeculo XI exeunte / XII ineunte) — talem collocationem non sustinent. Nestor Kioviensis Chroatos, qui in Russia Kioviensi (hodierna Ucraina) habitabant, numquam “Albos” appellat, sed simpliciter Chroatos, Hr’vate, etc. Unico autem loco, ubi nomen “Chroati Albi” profert, eos cum “Serbis et Horutanis” coniungit, id est cum gentibus extra fines Ducatus Russiae Kioviensis positis. '''Conclusio 1: Chroati in regione veteris Russiae Kioviensis (hodierna Ucraina) non sunt “Chroati Albi”, sed Chroati tantum. Opus “De administrando imperio” Constantini VII Porphyrogeneti duas narrationes de Chroatis et de terra unde venerunt continet, in capitulis XXX et XXXI. Terram illam Porphyrogenetus aperte “Chroatiam Albam sive Magnam” nominat, eamque usque ad tempus quo opus conscribebat (circa annum 950) non fuisse christianam affirmat. Hoc testimonium regionem Bohemiae excludit, cum Bohemia iam saeculo IX exeunte per Moraviam christianitatem recepisset, atque saeculo X ineunte pro terra christiana haberetur. Quare collocatio Porphyrogeneti “Chroatiae Albae” in terris ad septentrionem et orientem Bohemiae quaerenda est. Praeterea, data capitulorum XXX, XXXI et XXXII locum Chroatiae Albae delineant: ab occidente Franci eos invadunt; ad fines Boiki (= Bohemia = Čechia) cum Serbis Albis sive non christianis et cum Francis confinia habent. Haec descriptio Chroatas Albas in hodiernam Poloniam meridio‑occidentalem, ad triquetrum Bohemiae, Poloniae et Germaniae, collocat.<ref>Propter rerum gestarum vicissitudines, fines Poloniae hodiernae, anno 1945 constituti, motum civitatis Germanicae versus orientem territorialiter sustulerunt; quare fines Poloniae hodiernae magna ex parte cum statu inter civitates exeunte saeculo X congruunt.</ref> Porphyrogenetus etiam scribit Chroati Albi cum Ungaris vicinos esse: in uno loco dicit Ungaros eos oppugnare, in alio vero cum eis in affinitate et amicitia vivere. Id verum esse potest tantum de Chroatis qui in immediato vicinatu Hungariae saeculo X ineunte et medio habitabant, quod maxime ad Poloniam meridianam spectat, ad tractus qui hodie cum Slovacia terminantur, cum Ungari post adventum in Pannoniam etiam Slovaciam tenuerint, quae tum “Hungaria Septentrionalis” vocabatur. Denique Porphyrogenetus refert Chroatas Albas ab oriente a Pečenegis oppugnari et spoliari. Hoc testimonium maxime ad Chroatas in Ucraina occidentali spectare potest, minus ad Chroatas in Polonia meridiana, et minime ad Chroatas in Polonia meridio‑occidentali, qui cum Francis, Serbis Albis (Lusaticis) et Bohemis confinia habebant. Ex hac geographia Porphyrogeneti apparet “Chroatiam Albam” amplum spatium esse inter Germaniam (Franciam) ad occidentem, Hungariam/Slovaciam ad meridiem et Ucraine occidentales ad orientem situm. '''Conclusio 2: Porphyrogeneti nomen “Chroatia Alba” ad regiones hodiernae Poloniae meridio‑occidentalis et meridianae spectat. Mentio autem Pečenegorum, qui Chroatiam Albam ab oriente oppugnare dicuntur, indicat Porphyrogenetum non solum Chroatas in Polonia meridiana atque meridio‑occidentali, sed etiam eos in Ucraina occidentali, id est in veteri Ducatu Russiae Kioviensis, ad notionem Chroatiae Albae pertinere existimasse. Narratio de Chroatis etiam in legendis Bohemicis occurrit, quae vitam sancti Venceslai (lat. Wenceslaus) referunt, quem anno 935 frater eius germanus, Boleslaus I Crudelis (Bohemice: Boleslav I. Ukrutný, † 967), interfecit. Mater eorum, Drahomira (Dragomira), metu perculsa post caedem filii “ad Chroatos” sive “in terram Chroatorum” confugisse memoratur. Chronicae Bohemicae, sicut Chronicon Dalimili saeculi XIV, originem ipsius gentis Bohemicae ex terra Chroatorum (''Charvaty'') deducere conabantur; quod non ad Chroatiam Adriaticam spectat, sed ad Chroatiam in regionibus hodiernae Poloniae sitam, in vicinitate Serborum Lusaticorum in Germania orientali. Documentum Bohemicum gravissimum, quod duas ipsas Chroatorum coetus inter alia Slavica tribus commemorat, est ''Pivilegium de fundatione episcopatus Pragensis'', quod Cosmas Pragensis in sua Chronica Boemorum (saeculo XII ineunte) tradidit. Ipse textus Pivilegii, saeculo XI exeunte conscriptus, fines episcopatus tempore fundationis anno 973 describit. In eo refertur ad quas gentes, flumina et urbes fines Pragensis episcopatus pertineant. Ita legitur fines ad septentrionem usque ad: “… ''Psouane, Chruati et altera Chrowati, Zlasane…''”. Graphia in variis codicibus et editionibus Cosmae diversa est: alibi invenitur "''Ghrvvati et altera Chrowati''"; alibi pro ''Zlasane'' legitur ''Slazane'', etc. Ex hoc Pivilegio apparet duas Chroatorum coetus ad septentrionem Bohemiae vixisse, in ambitu tribuum Silesiacarum Poloniae (Slasane/Zlasane = Silesiani). Quamquam textus eos iuxta memorat, parum verisimile est eos fuisse immediatos vicinos. Quod eo magis confirmatur, cum ''Pivilegium'' dicat episcopatum Pragensis anno 973 complecti etiam urbem Cracoviam totamque provinciam Cracoviensem in Polonia meridiana, atque fines ad orientem usque ad flumina Bug et Strij protendi.<ref>Bugus, qui Occidentalis Bugus appellatur, flumen est quod in Ucraina occidentali oritur, deinde ad septentrionem fluit atque hodie parte cursus sui fines inter Poloniam et Bielorussiam efficit; postea vero ad occidentem vergit, in Podlasia Polonica et deinde in Mazovia decurrens, ubi septentrione Varsoviae in Vistulam influit. Stryj flumen est in Ucraina occidentali quod in Carpathiis Silvestribus oritur, prope fines hodiernos Poloniae et Ucrainae apud vicum Užok fluit atque in Dniestrum (Tyras) se exonerat. Superior autem cursus Stryj nonnihil prope fines Poloniae et prope fontem fluminis San in Polonia austrorientali transit, et circiter sexaginta chiliometris ad occidentem a superiore cursu Stryj fines Slovaciae reperiuntur. Itaque Stryj flumen in Ucraina occidentali situm est, prope fines Poloniae et Slovaciae.</ref> Nonnulli existimant nomen fluminis quod iuxta Bug memoratur non esse Strij, sed Styr, flumen quod per regiones Voliniae circa urbem Rivne fluit. Nos autem censemus talem interpretationem fines episcopatus nimis in orientem protrahere, in territorium quod tum sub potestate Russiae Kioviensis erat, quae eo tempore necdum christianitatem publice receperat. Nam propagatio et receptio christianitatis in medio aevo initio a principibus et ordinibus superioribus ad inferiores ordines societatis descendebat. '''Conclusio 3: Ex ''Pivilegio fundationis episcopatus Pragensis'' discimus duas coetus Chroatorum in hodierna Polonia meridiana vixisse: unum ad septentrionem Bohemiae, inter tribus Silesiacas ad orientem et Serbos Lusaticos ad occidentem; alterum vero coetum Chroatorum verisimiliter in regionibus ad meridiem vel meridio‑orientem Cracoviae habitasse. Cosmas Pragensis in descriptione finium episcopatus Pragensis ad annum 973 etiam memorat Cracovam civitatem cum omnibus regionibus ad praedictam urbem pertinentibus ad meridiem cum Hungaris confinare. Meminisse autem oportet montes Beskidas et Tatrae ad meridiem Cracoviae sitos esse, ubi etiam ''Babia Gora'' eminens reperitur, quae fortasse Porphyrogeneti ''Bagibareia'' fuisse potest. Porphyrogenetus praeterea scribit principem Zachumliae saeculi X ineuntis, Michaelem, originem familiae suae ex regionibus circa Vistulam deducere. Toma Archidiaconus Spalatensis, quamquam saeculo XIII medio scribit, independenter a Porphyrogeneto, memorat adventum septem vel octo generum nobiliorum ex regionibus Poloniae. '''Conclusio 4: Christianitas in Poloniam anno 966 publice pervenit, cum dux Poloniae Mieszko I (960–992) baptizatus est, ut matrimonium cum principissa Bohemica Dubravka contrahere posset. Mieszko origine fuit dux regionis quae “Magna Polonia” appellatur, in parte Poloniae media‑occidentali sita (urbes primariae: Gneznensis, postea Posnania). Regiones autem Poloniae meridianae circa Cracoviam, necnon partes Silesiae meridio‑occidentales, Poloniae adiunctae sunt usque ad annum 990, quod fuit effectus expeditionum Mieszkonis. Hoc est confirmatio addita quod regio Poloniae circa annum 950, cum Porphyrogenetus opus suum ''De administrando imperio'' conscribebat, adhuc pagana erat et non christiana. Quare regiones Poloniae meridianae et meridio‑occidentales sunt locus ubi Chroatia Alba collocari potuit. Ex Chroatia Alba Chroati, in societate cum aliis Slavonicis gentibus, ad meridiem migraverunt per Bohemiam in Austriam meridionalem hodiernam (mediaevalem Carantaniam), ubi multa toponyma Slavica reperiuntur, inter quae Crowati, Chrouatti, etc., etiam pro regionibus amplioribus, sicut area latior circa Klagenfurtum. Testimonium toponymiae Slavicae et nominum ad Chroatos pertinentium invenitur in appellatione pagi maioris (pagus Chruuati) in regione circa Klagenfurtum, quod confirmatur in pluribus documentis imperatorum Ottonis I, II, III saeculi X, quae in tabulis geographicis Germaniae fideliter expressa sunt. Ob migrationes ad occidentem et meridiem ex Chroatia Alba (Polonia), quaedam loca a Chroatibus frequentius habitata sunt, alibi vero pauca tantum vici Chroatorum exstiterunt, ut videtur in regionibus circa Lipsiam et Hallam in Germania orientali. '''Conclusio 5: Chroatia Alba, in regionibus hodiernae Poloniae meridianae et meridio‑occidentalis sita, pars fuit amplioris spatii habitationis coetuum nomine Horvat /Hrovat /Harvat /Hrvat insignium. Chroati Albi ex Polonia meridiana in minoribus coetibus inter Slavos Germaniae orientalis migraverunt, in regiones circa Lipsiam et Halleam; minores partes Chroatrum, ut toponymia confirmat, etiam in territorio Bohemiae permanserunt, quae in itinere eorum ad meridiem sita erat. Item, pars Chroatorum in migratione ad meridiem in Karantania Austriaca remansit. Maximus autem et orientalissimus coetus Chroatorum sunt Chroati in Ucraina, quos non “Chroatos Albas”, sed simpliciter Chroatos appellare oportet, ut fontes testantur. Ergo, non igitur de uno continuo territorio agitur, sed de coetibus Chroatorum in magno spatio dispersistis, intermixtis cum aliis Slavonicis gentibus, quod fuit effectus migrationum. Toponyma cum nomine Chroatus (''Hrvat'') etiam in regionibus vicinis reperiuntur: in Slovenia, Serbia (Hrtkovci), aliis locis Balcanicis, usque ad Graeciam. '''Conclusio 6: Iter et directio migrationis Chroatorum. Imago generalis migrationum Chroatorum, quae ex his investigationibus emergit, talis est: ex Ucraina Chroati ad occidentem migraverunt per Poloniam meridionalem (Chroatia Alba) usque ad Bohemiam, atque inde per Austriam meridionalem (Carantania/Koruška) usque ad litora Adriatica. '''Conclusio 7: Illi Chroati qui in septentrione, in “Magna” vel “Alba Chroatia”, permanserunt, tempore in processu ethnogeneseos pars nationum ibi viventium facti sunt: imprimis Polonorum. Hodie reliquiae loquentium Slavice in regione Austriae Koruškae (antiqua Carantania) se declarant ut pars minoritatis nationalis Slovenicae, quod non est mirum, cum Slovenia eis per plus quam mille annos vitae et evolutionis proximum et linguisticum et geographicum spatium fuerit, cui physice immediate adhaerebant. Quamquam incolae antiquae Carantaniae ad varias Slavicas gentes pertinere videntur, Chroati inter Slavos Karantaniae sunt una ex coetibus documentis optime testatis. Chroati in Ucraina paulatim non assimilati sunt, sed transformati, in iis regionibus ubi habitabant, cum de magnis coetibus Chroatorum ageretur, circa magna oppida mediaevalia congregatis. '''Conclusio 8: Identitas nominalis Chroatorum in Ucraina per tempora mutata est: a regionali identitate Galiča/Haličizne saeculis XII et XIII, cum illa loca Lavovi/Lvivi et Galiči ad gradum regni elevata sunt post dissolutionem Russiae Kioviensis et post atque inter incursiones Mongolicas (quae non erant eventus unici, ut interdum putatur), usque ad formationem separatae identitatis “rutenae” sive “rusinicae” apud Ucrainenses occidentales in Podnestrovlio superiore, circa montes Carpathos atque in Podolia.<ref> Anno 1253 Danijel Romanovič, princeps Galiciae et Volhiniae, coronatus est a papa Innocentio IV., quo facto Ducatus Galiciae‑Volhinensis ad dignitatem Regni Ruteniae evectus est. Cf. ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Daniel Romanovich”, accessum die 21 Oct. 2026; vide etiam ''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Roman Mstislavich”. </ref> Identitas Ucrainensium occidentalium Rutenae sive Rusiči sive Rusini iterum subdividitur in: Lemki, Boiki et Hutsuli. = = == Notae == <references/> == Notae == <references/> [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Geographia]] rjfzt118uzzfe4x4h60nnixuhkqgynz 102 87657 285596 2026-10-25T16:40:58Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio scriptoris: Albertus Wiiuk Koialowicz 285596 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |IndicisNomen=Koialowicz, Albertus Wiiuk |Alias=ruthenice '''Альбэрт Віюк-Каяловіч''', Albaruthenice '''Альберт Віюк-Каяловіч''' vel '''Альбэрт Каяловіч''', polonice '''Wojciech Wijuk Kojałowicz''' vel '''Albert Wijuk Kojałowicz''', Lituanice '''Albertas Vijūkas-Kojalavičius''' |Munera=historicus et theologus e Societate Iesu Lituanicus |Natio=Lituania }} == Opera == * ''[[Historiae Lituanae]]'' (Dantisci 1650, Antverpiae 1669) 4ag60fyfua7mi585i5c7shd12tlbjjx 106 87658 285597 2026-10-25T16:41:01Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio indicis: Historiae Lituanae pars prior 285597 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Historiae Lituanae pars prior: de rebus Lituanorum ante susceptam Christianam religionem |Language=la |Volume=Pars prior |Author=[[Scriptor:Albertus Wiiuk Koialowicz|Albertus Wiiuk Koialowicz]] |Translator= |Editor= |Illustrator= |Publisher=Georgius Försterus |Address=Dantisci |Year=1650 |Source=[[:File:Historiae Lituanae pars prior altera; Auctore P. Alberto Wiiuk Koialowicz, Soc. Iesu S.Th.D De rebus Lituanorum ante susceptam Christianam religionem (IA bub gb IzoJsxeS108C 2).pdf|Commons]] |Image= |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Remarks=De rebus Lituanorum ante susceptam Christianam religionem, conjunctionemque magni Lituaniae Ducatus cum Regno Poloniae, libri novem. |Header= |Footer= }} [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Saeculi septimi decimi opera]] bx0rya4gj276zf38lo0752xnuvxvynr 0 87659 285598 2026-10-25T16:41:04Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio operis: Historiae Lituanae 285598 wikitext text/x-wiki {{Titulus |Scriptor=Albertus Wiiuk Koialowicz |OperaeTitulus=Historiae Lituanae |SubTitulus=de rebus Lituanorum ante susceptam Christianam religionem, conjunctionemque magni Lituaniae Ducatus cum Regno Poloniae |Liber=Historiae Lituanae pars prior altera; Auctore P. Alberto Wiiuk Koialowicz, Soc. Iesu S.Th.D De rebus Lituanorum ante susceptam Christianam religionem (IA bub gb IzoJsxeS108C 2).pdf |Annus=1650 |Editio=Dantisci, sumptibus Georgii Försteri, 1650 |Genera=Historia |Fons=[[:Liber:Historiae Lituanae pars prior altera; Auctore P. Alberto Wiiuk Koialowicz, Soc. Iesu S.Th.D De rebus Lituanorum ante susceptam Christianam religionem (IA bub gb IzoJsxeS108C 2).pdf|libri index]] }} '''''Historiae Lituanae''''' est opus historicum de origine, gestis et religione ducum ac populi Magni Ducatus Lituaniae, a patre Alberto Wiiuk Koialowicz e Societate Iesu conscriptum. Opus constat duabus partibus: * '''Pars prior''': ''De rebus Lituanorum ante susceptam Christianam religionem, conjunctionemque Magni Lituaniae Ducatus cum Regno Poloniae libri novem'', Dantisci sumptibus Georgii Försteri anno 1650 impressa. ** Index et paginae: [[:Liber:Historiae Lituanae pars prior altera; Auctore P. Alberto Wiiuk Koialowicz, Soc. Iesu S.Th.D De rebus Lituanorum ante susceptam Christianam religionem (IA bub gb IzoJsxeS108C 2).pdf]] * '''Pars altera''': ''A conjunctione Magni Ducatus cum Regno Poloniae ad unionem eorum dominatu Sigismundi Augusti'', Antverpiae apud Iacobum Meursium anno 1669 edita. == Nexus externi == * [[:File:Historiae Lituanae pars prior altera; Auctore P. Alberto Wiiuk Koialowicz, Soc. Iesu S.Th.D De rebus Lituanorum ante susceptam Christianam religionem (IA bub gb IzoJsxeS108C 2).pdf|Scannum fasciculi in Vicimedia Communibus]] * [https://archive.org/details/bub_gb_IzoJsxeS108C_2 Exemplar in Internet Archive] s0ujh7xshjcf0dbbpwixl1pyfnowzee 102 87660 285602 2026-10-25T17:39:38Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio scriptoris: Mathias Dogiel 285602 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |IndicisNomen=Dogiel, Mathias |Alias=ruthenice '''Мацей Догель''', Albaruthenice '''Мацей Догель''', polonice '''Maciej Dogiel''', Lituanice '''Motiejus Dogelis''' |Munera=presbyter Scholarum Piarum, historicus et iuris consultus Lituanicus |Natio=Lituania }} == Opera == * ''[[Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae]]'' (Vilnae 1758–1764) mjcw6kkkkiwkdr06wgrz8xd3mv64j79 106 87661 285603 2026-10-25T17:39:40Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio indicis: Codex diplomaticus Tomus 1 285603 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae. Tomus I |Language=la |Volume=Tomus I |Author=[[Scriptor:Mathias Dogiel|Mathias Dogiel]] |Translator= |Editor= |Illustrator= |Publisher=Ex typographia regia & reipublicae collegii Scholarum Piarum |Address=Vilnae |Year=1758 |Source=[[:File:Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae. T. 1 (IA codex-diplomaticus-1).pdf|Commons]] |Image= |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Remarks=In quo pacta, foedera, tractatus pacis, mutuae amicitiae, subsidiorum, induciarum, commerciorum [...] exhibentur. |Header= |Footer= }} [[Categoria:Documenta historica]] [[Categoria:Saeculi duodevicesimi opera]] p9iovh2ocu6lacgfau8zc27e0daq1d2 106 87662 285604 2026-10-25T17:39:45Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio indicis: Codex diplomaticus Tomus 4 285604 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae. Tomus IV |Language=la |Volume=Tomus IV |Author=[[Scriptor:Mathias Dogiel|Mathias Dogiel]] |Translator= |Editor= |Illustrator= |Publisher=Ex typographia regia & reipublicae collegii Scholarum Piarum |Address=Vilnae |Year=1764 |Source=[[:File:Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae. T. 4 (IA codex-diplomaticus-4).pdf|Commons]] |Image= |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Remarks=In quo pacta, foedera, tractatus pacis, mutuae amicitiae, subsidiorum, induciarum, commerciorum [...] exhibentur. |Header= |Footer= }} [[Categoria:Documenta historica]] [[Categoria:Saeculi duodevicesimi opera]] 272hfvs2tnl909e04wxtyfnpjokup53 0 87663 285605 2026-10-25T17:39:48Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio operis: Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae 285605 wikitext text/x-wiki {{Titulus |Scriptor=Mathias Dogiel |OperaeTitulus=Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae |SubTitulus=in quo pacta, foedera, tractatus pacis, mutuae amicitiae, subsidiorum, induciarum, commerciorum, nec non conventiones, pactiones, concordata, transactiones, declarationes, statuta, ordinationes, bullae, decreta, edicta, rescripta, sententiae arbitrales, infeudationes [...] nunc primum ex archivis publicis eruta ac in lucem protracta exhibentur |Annus=1758 |Editio=Vilnae, Ex typographia regia & reipublicae collegii Scholarum Piarum, 1758–1764 |Genera=Historia, Ius |Fons=Typographia Scholarum Piarum Vilnensis }} '''''Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae''''' est magnum corpus fontium iuris gentium et historicae diplomaticae, a presbytero Scholarum Piarum [[Scriptor:Mathias Dogiel|Mathia Dogiel]] (1715–1760) collectum atque Vilnae editum. Ex quinque tomis praevisis tantum tres tomi in lucem editi sunt (tomi 1, 4 et 5): * '''Tomus I''' (Vilnae 1758): ''Pacta, foedera et tractatus cum variis regnis et gentibus (Gallia, Suecia, Dania, etc.)'' ** Index et scannum: [[:Liber:Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae. T. 1 (IA codex-diplomaticus-1).pdf]] * '''Tomus IV''' (Vilnae 1764): ''Res et tractatus ad Magnum Ducatum Lituaniae et Regnum Poloniae spectantes'' ** Index et scannum: [[:Liber:Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae. T. 4 (IA codex-diplomaticus-4).pdf]] * '''Tomus V''' (Vilnae 1759): ''Tractatus cum Imperio Romano-Germanico et statibus Germaniae''. == Nexus externi == * [[:File:Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae. T. 1 (IA codex-diplomaticus-1).pdf|Tomus 1 in Vicimedia Communibus]] * [[:File:Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae. T. 4 (IA codex-diplomaticus-4).pdf|Tomus 4 in Vicimedia Communibus]] oux3yi6641vd3or9ortqezo2qddrm66 102 87664 285606 2026-10-25T17:53:33Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio scriptoris: Joannes Lasicius 285606 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |IndicisNomen=Lasicius, Joannes |Alias=polonice '''Jan Łasicki''', ruthenice/Albaruthenice '''Ян Ласіцкі''', Lituanice '''Jonas Lasickis''' |Munera=historicus, theologus et scriptor Polonus |Natio=Polonus }} == Opera == * ''[[De diis Samagitarum]]'' (Basileae 1615) rvkldacnukgl22mnhv03l9t8yz4lu0b 106 87665 285607 2026-10-25T17:53:36Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio indicis: De Diis Samagitarum libellus 285607 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=De Diis Samagitarum caeterorumque Sarmatarum et falsorum Christianorum libellus |Language=la |Volume= |Author=[[Scriptor:Joannes Lasicius|Joannes Lasicius]] |Translator= |Editor=[[d:Q71663|Wilhelm Mannhardt]] |Illustrator= |Publisher=J. Bacmeister |Address=Mitaviae |Year=1868 |Source=[[:File:De Diis Samagitarum libellus (IA dediissamagitar00manngoog).pdf|Commons]] |Image= |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Remarks=Separatabdruck aus dem Magazin der lettisch-literärischen Gesellschaft, B. XIV, St. I, S. 82-143. Editio princeps Basileae anno 1615 impressa. |Header= |Footer= }} [[Categoria:Mythologia]] [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Saeculi septimi decimi opera]] tmkn8mh6ifs5d2h2ypan1dxoww4o7d6 0 87666 285608 2026-10-25T17:53:39Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio operis: De diis Samagitarum 285608 wikitext text/x-wiki {{Titulus |Scriptor=Joannes Lasicius |OperaeTitulus=De diis Samagitarum |SubTitulus=caeterorumque Sarmatarum et falsorum Christianorum libellus |Liber=De Diis Samagitarum libellus (IA dediissamagitar00manngoog).pdf |Annus=1615 |Editio=Basileae, Officina Oporiniana, 1615; recensuit Wilhelm Mannhardt, Mitaviae et Rigae 1868 |Recensor=Wilhelm Mannhardt |Genera=Mythologia, Historia |Fons=[[:Liber:De Diis Samagitarum libellus (IA dediissamagitar00manngoog).pdf|libri index]] }} '''''De Diis Samagitarum caeterorumque Sarmatarum et falsorum Christianorum libellus''''' est opusculum a [[Scriptor:Joannes Lasicius|Ioanne Lasicio]] circa annum 1582 conscriptum atque Basileae anno 1615 posthumo publicatum, in quo ritus, consuetudines et antiqui dii Samagitarum (Žemaičių) ac Lithuanorum describuntur. Anno 1868 a Guilielmo Mannhardt (Wilhelm Mannhardt) e fontibus veteribus denuo recensitum et Mitaviae atque Rigae editum est. * Index et scannum editionis 1868: [[:Liber:De Diis Samagitarum libellus (IA dediissamagitar00manngoog).pdf]] == Nexus externi == * [[:File:De Diis Samagitarum libellus (IA dediissamagitar00manngoog).pdf|Scannum in Vicimedia Communibus]] * [https://archive.org/details/dediissamagitar00manngoog Exemplar in Internet Archive] d6uf50p0k8qhiahvr0hata9kasvxqcq 102 87667 285609 2026-10-25T18:12:26Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio scriptoris: Michalo Lituanus 285609 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |IndicisNomen=Lituanus, Michalo |Nomen=Michalo Lituanus |Natio=Lituania |Munera=legatus, publicista et scriptor Lituanicus |Tempus=saeculum XVI |Alias=ruthenice '''Михалонъ Литвинъ''', Albaruthenice '''Міхалон Літвін''', Lituanice '''Mykolas Lietuvis''', polonice '''Michalon Litwin''' }} == Opera == * ''[[De moribus Tartarorum, Lituanorum et Moschorum]]'' (Basileae 1615) [[Categoria:Scriptores Lituaniae]] [[Categoria:Scriptores saeculi XVI]] g68i8wis5njtfs1dl3yfxjuh8xm4bmm 106 87668 285610 2026-10-25T18:12:29Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio indicis: De moribus Tartarorum, Lituanorum et Moschorum 285610 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=De Moribus Tartarorum, Lituanorum Et Moschorum, Fragmina X. multiplici Historia referta |Language=la |Volume= |Author=[[Scriptor:Michalo Lituanus|Michalo Lituanus]] |Translator= |Editor=Johann Jacob Grasser |Illustrator= |Publisher=Johann Jacob Genath |Address=Basileae |Year=1615 |Source=[[:File:Michalo Lituanus - De moribus Tartarorum, Lituanorum et Moschorum (1615).pdf|Commons]] |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Remarks=Michalonis Lituani De Moribus Tartarorum, Lituanorum Et Moschorum, Fragmina X. multiplici Historia referta. Et, Johan. Lasicii Poloni De Diis Samagitarum, Caeterorumq. Sarmatarum, Et Falsorum Christianorum, Item De Religione Armeniorum. Et de initio Regiminis Stephani Batorii. |Header= |Footer= }} [[Categoria:Historia]] [[Categoria:Saeculi septimi decimi opera]] quttmal84ywla2s4poql38w60grxe8r 0 87669 285611 2026-10-25T18:12:32Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio paginae operis: De moribus Tartarorum, Lituanorum et Moschorum 285611 wikitext text/x-wiki {{Titulus |Titulus=De moribus Tartarorum, Lituanorum et Moschorum |Auctor=[[Scriptor:Michalo Lituanus|Michalo Lituanus]] |Annus=1615 |Liber=Michalo Lituanus - De moribus Tartarorum, Lituanorum et Moschorum (1615).pdf |Editio=Basileae, 1615 }} '''''Michalonis Lituani De Moribus Tartarorum, Lituanorum Et Moschorum, Fragmina X. multiplici Historia referta''''' est opusculum historicum et publicisticum a legato ac scriptore Magni Ducatus Lituaniae Michalone Lituano (circa annum 1550) lingua Latina conscriptum, primum Basileae anno 1615 a Iohanne Iacobo Grassero in lucem editum. == Editiones == * [[Liber:Michalo Lituanus - De moribus Tartarorum, Lituanorum et Moschorum (1615).pdf|Editio princeps: Basileae, 1615]] (apud Iohannem Iacobum Genathum). [[Categoria:1615]] [[Categoria:Libri saeculi XVII]] [[Categoria:Scriptores Lituaniae]] fjtwl9rkshazu9jny026cf45nfxocwz 102 87670 285612 2026-10-25T18:24:08Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio scriptoris: Casimirus Siemienowicz 285612 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |IndicisNomen=Siemienowicz, Casimirus |Nomen=Casimirus Siemienowicz |Natio=Lituania |Munera=ingeniarius militaris et artis tormentariae peritus Lituanicus |Tempus=circa 1600 – post 1651 |Alias=ruthenice '''Казимиръ Семеновичъ''', Albaruthenice '''Казімір Семяновіч''', polonice '''Kazimierz Siemienowicz''', Lituanice '''Kazimieras Semenavičius''', Latine '''Casimirus Siemienowicz''' }} == Opera == * ''[[Artis magnae artilleriae pars prima]]'' (Amsterodami 1650) [[Categoria:Scriptores Lituaniae]] [[Categoria:Scriptores saeculi XVII]] 2svzn73pch8fclbo0t2n7f19huvwlcu 106 87671 285613 2026-10-25T18:24:11Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio indicis: Artis magnae artilleriae pars prima 285613 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Artis magnae artilleriae pars prima |Language=la |Volume=Pars prima |Author=[[Scriptor:Casimirus Siemienowicz|Casimirus Siemienowicz]] |Translator= |Editor= |Illustrator= |Publisher=Ioannes Ianssonius |Address=Amsterodami |Year=1650 |Source=[[:File:Casimirus Siemienowicz - Artis magnae artilleriae pars prima (1650).pdf|Commons]] |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Remarks=Artis magnae artilleriae pars prima, studio et opera Casimiri Siemienowicz equitis Lithuani olim artilleriae regni Poloniae propraefecti. Amsterodami : apud Ioannem Ianssonium, 1650. |Header= |Footer= }} [[Categoria:Artes]] [[Categoria:Saeculi septimi decimi opera]] 950lxjmppqpn192zgn8w3k9tgw7lp05 0 87672 285614 2026-10-25T18:24:14Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio paginae operis: Artis magnae artilleriae pars prima 285614 wikitext text/x-wiki {{Titulus |Titulus=Artis magnae artilleriae pars prima |Auctor=[[Scriptor:Casimirus Siemienowicz|Casimirus Siemienowicz]] |Annus=1650 |Liber=Casimirus Siemienowicz - Artis magnae artilleriae pars prima (1650).pdf |Editio=Amsterodami, 1650 }} '''''Artis magnae artilleriae pars prima''''' est praeclarus tractatus de arte tormentaria, pyrotechnica et missilibus a Casimiro Siemienowicz equite Lithuano et artis tormentariae propraefecto lingua Latina conscriptus, Amsterodami anno 1650 apud Ioannem Ianssonium in lucem editus. Opus primas in historia descriptiones missilium multistadii comprehendit. == Editiones == * [[Liber:Casimirus Siemienowicz - Artis magnae artilleriae pars prima (1650).pdf|Editio princeps: Amsterodami, 1650]] (apud Ioannem Ianssonium). [[Categoria:1650]] [[Categoria:Libri saeculi XVII]] [[Categoria:Scriptores Lituaniae]] 5kf9o2i80zg1g3ejr0j9yu8lpv3nh7c 102 87673 285615 2026-10-25T18:27:55Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio scriptoris: Laurentius Boierus 285615 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |IndicisNomen=Boierus, Laurentius |Nomen=Laurentius Boierus |Natio=Lituania |Munera=poeta et theologus e Societate Iesu Lituanicus Suecicae originis |Tempus=circa 1563 – 1619 |Alias=Albaruthenice '''Лаўрэнцій Боер''' vel '''Лаўрын Боер''', Lituanice '''Laurencijus Bojeris''', polonice '''Wawrzyniec Boyer''', Suecice '''Laurentius Boierus''' }} == Opera == * ''[[Carolomachia]]'' (Vilnae 1606) [[Categoria:Scriptores Lituaniae]] [[Categoria:Scriptores saeculi XVII]] bxlue1q2xf4siw2z2h7s7gm0koa9wa4 106 87674 285616 2026-10-25T18:27:57Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio indicis: Carolomachia 285616 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Carolomachia |Language=la |Volume= |Author=[[Scriptor:Laurentius Boierus|Laurentius Boierus]] |Translator= |Editor= |Illustrator= |Publisher=Typis Academicis S.I. |Address=Vilnae |Year=1606 |Source=[[:File:Laurentius Boierus - Carolomachia (1606).pdf|Commons]] |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Remarks=Carolomachia, qua felix victoria ope Divina, auspiciis serenissimi et poten. Sigismundi III, Poloniae et Sveciae regis, magni Lithvaniae ducis [...] per [...] Ioannem Carolum Chodkiewicium [...] de Carolo duce Sudermanniae [...] prope Kirchholmum [...] 27 Septemb. anno 1605 reportata [...] enarratur. |Header= |Footer= }} [[Categoria:Poësis]] [[Categoria:Saeculi septimi decimi opera]] cqa43xggyj083gg7jz1ooonpc8dnr6a 0 87675 285617 2026-10-25T18:28:00Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio paginae operis: Carolomachia 285617 wikitext text/x-wiki {{Titulus |Titulus=Carolomachia |Auctor=[[Scriptor:Laurentius Boierus|Laurentius Boierus]] |Annus=1606 |Liber=Laurentius Boierus - Carolomachia (1606).pdf |Editio=Vilnae, 1606 }} '''''Carolomachia''''' est poëma epicum hexametricum a Laurentio Boiero e Societate Iesu lingua Latina compositum, Vilnae anno 1606 in typographia Academiae Vilnensis editum. Poëma victoriam Iohannis Caroli Chodkiewicii ducis exercitus Magni Ducatus Lituaniae in pugna ad Kirchholmum anno 1605 de copiis Suecicis Caroli ducis Sudermanniae reportatam celebrat. == Editiones == * [[Liber:Laurentius Boierus - Carolomachia (1606).pdf|Editio princeps: Vilnae, 1606]] (typis Academicis S.I.). [[Categoria:1606]] [[Categoria:Libri saeculi XVII]] [[Categoria:Scriptores Lituaniae]] 0mybe4wdvnwsv3ftzfwliud4h5vmnni 285640 285617 2026-10-26T11:06:27Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Emendatio parametri formulae Titulus (OperaeTitulus et Scriptor) 285640 wikitext text/x-wiki {{Titulus |OperaeTitulus=Carolomachia |Scriptor=[[Scriptor:Laurentius Boierus|Laurentius Boierus]] |Annus=1606 |Liber=Laurentius Boierus - Carolomachia (1606).pdf |Editio=Vilnae, 1606 }} '''''Carolomachia''''' est poëma epicum hexametricum a Laurentio Boiero e Societate Iesu lingua Latina compositum, Vilnae anno 1606 in typographia Academiae Vilnensis editum. Poëma victoriam Iohannis Caroli Chodkiewicii ducis exercitus Magni Ducatus Lituaniae in pugna ad Kirchholmum anno 1605 de copiis Suecicis Caroli ducis Sudermanniae reportatam celebrat. == Editiones == * [[Liber:Laurentius Boierus - Carolomachia (1606).pdf|Editio princeps: Vilnae, 1606]] (typis Academicis S.I.). [[Categoria:1606]] [[Categoria:Libri saeculi XVII]] [[Categoria:Scriptores Lituaniae]] s7kolwtnbml6tlihs23t9ljnke1uipe 285641 285640 2026-10-26T11:28:10Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Corrigere formam Scriptor ad purum nomen et OperaeTitulus 285641 wikitext text/x-wiki {{Titulus |OperaeTitulus=Carolomachia |Scriptor=Laurentius Boierus |Annus=1606 |Liber=Laurentius Boierus - Carolomachia (1606).pdf |Editio=Vilnae, 1606 }} '''''Carolomachia''''' est poëma epicum hexametricum a Laurentio Boiero e Societate Iesu lingua Latina compositum, Vilnae anno 1606 in typographia Academiae Vilnensis editum. Poëma victoriam Iohannis Caroli Chodkiewicii ducis exercitus Magni Ducatus Lituaniae in pugna ad Kirchholmum anno 1605 de copiis Suecicis Caroli ducis Sudermanniae reportatam celebrat. == Editiones == * [[Liber:Laurentius Boierus - Carolomachia (1606).pdf|Editio princeps: Vilnae, 1606]] (typis Academicis S.I.). [[Categoria:1606]] [[Categoria:Libri saeculi XVII]] [[Categoria:Scriptores Lituaniae]] lhdtxi1jk499127izrk4f2jgg49xl60 106 87676 285619 2026-10-25T18:28:13Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio indicis: Radivilias 285619 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Title=Radivilias, sive De vita, et rebus praeclarissime gestis immortalis memoriae, illustrissimi principis Domini Nicolai Radivili, Georgii filii, ducis in Dubinki ac Bierze, palatini Vilnensis etc. |Language=la |Volume= |Author=[[Scriptor:Ioannes Radvanus|Ioannes Radvanus]] |Translator= |Editor= |Illustrator= |Publisher=Ioannes Czetvertinski / Typis Academicis |Address=Vilnae |Year=1592 |Source=[[:File:Ioannes Radvanus - Radivilias (1592).pdf|Commons]] |Image=1 |Progress=X |Pages=<pagelist /> |Remarks=Radivilias, sive De vita, et rebus praeclarissime gestis immortalis memoriae, illustrissimi principis Domini Nicolai Radivili, Georgii filii, ducis in Dubinki ac Bierze, palatini Vilnensis etc. libri quatuor; authore Ioanne Radvano Litvano. |Header= |Footer= }} [[Categoria:Poësis]] [[Categoria:Saeculi sexti decimi opera]] d6kzyw54to0l9n185tdu5q7ak668lpg 0 87677 285620 2026-10-25T18:28:17Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Creatio paginae operis: Radivilias 285620 wikitext text/x-wiki {{Titulus |Titulus=Radivilias |Auctor=[[Scriptor:Ioannes Radvanus|Ioannes Radvanus]] |Annus=1592 |Liber=Ioannes Radvanus - Radivilias (1592).pdf |Editio=Vilnae, 1592 }} '''''Radivilias, sive De vita, et rebus praeclarissime gestis immortalis memoriae, illustrissimi principis Domini Nicolai Radivili, Georgii filii, ducis in Dubinki ac Bierze, palatini Vilnensis etc. libri quatuor''''' est poëma epicum heroicum a poeta humanista Ioanne Radvano lingua Latina compositum, Vilnae anno 1592 editum. Epos nationale Magni Ducatus Lituaniae habetur, vitam et res gestas Nicolai Radivili «Rufi» Magni Ducatus Lituaniae cancellarii et archistrategi (in primis victoriam ad Ulam anno 1564) enarrans. == Editiones == * [[Liber:Ioannes Radvanus - Radivilias (1592).pdf|Editio princeps: Vilnae, 1592]] (apud Ioannem Czetvertinski / typis Academicis). [[Categoria:1592]] [[Categoria:Libri saeculi XVI]] [[Categoria:Scriptores Lituaniae]] sfx4gds233r3grclk4oznah4xhsl0t4 104 87678 285621 2026-10-25T18:29:04Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Transscriptio paginae tituli 285621 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Чаховіч Уладзіслаў" /></noinclude> <div style="text-align:center;"> <span style="font-size:140%; font-weight:bold;">MICHALONIS</span><br /> <span style="font-size:140%; font-weight:bold;">LITVANI</span><br /> <span style="font-size:120%; font-weight:bold;">DE MORIBVS</span><br /> <span style="font-size:120%; font-weight:bold;">TARTARORVM,</span><br /> <span style="font-size:110%; font-weight:bold;">LITVANORVM ET</span><br /> <span style="font-size:110%; font-weight:bold;">MOSCHORVM,</span><br /> <span style="font-size:100%; font-weight:bold;">FRAGMINA X.</span><br /> ''multiplici Historia referta:''<br /><br /> <span style="font-size:90%; font-weight:bold;">ET,</span><br /> <span style="font-size:110%; font-weight:bold;">IOHAN. LASICII POLONI</span><br /> ''DE DIIS SAMAGITARVM, CAETERORVMQVE SARMATARVM, ET FALSIS CHRISTIANORVM, ITEM DE RELIGIONE ARMENIORVM.''<br /> ''Et de initio Regiminis Stephani Batorii, Regis Poloniae, &c.''<br /><br /> Omnia nunc primum edita, cum Gratia & Priuilegio ad quadriennium.<br /><br /> ''BASILEAE,''<br /> Apud Ioannem Iacobum Genathium.<br /> ANNO M. DC. XV. </div><noinclude></noinclude> q6lb2qs10h7rpyyiwwww6e7swbubckr 104 87679 285622 2026-10-25T18:29:07Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Transscriptio paginae tituli 285622 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Чаховіч Уладзіслаў" /></noinclude> <div style="text-align:center;"> <span style="font-size:160%; font-weight:bold;">CAROLOMACHIA,</span><br /><br /> <span style="font-size:100%;">QVA</span><br /> ''FELIX VICTORIA''<br /> OPE DIVINA,<br /> ''Auspiciis Serenissimi et Potentissimi''<br /> <span style="font-size:120%; font-weight:bold;">SIGISMVNDI III.</span><br /> POLONIAE ET SVECIAE REGIS,<br /> Magni Lithvaniae Ducis, &c. &c.<br /> ''PER''<br /> ILLVSTRISSIMVM ET EXCELLENTISSIMVM DOMINVM,<br /> <span style="font-size:120%; font-weight:bold;">D. IOANNEM CAROLVM CHODKIEWICIVM,</span><br /> Comitem in Szklow et Mysza, Palatinensem Samogitiae, Archistrategum M. D. L. supremum, etc. etc.<br /> ''DE CAROLO DVCE SVDERMANNIAE''<br /> Regni Sveciae Praedone,<br /> ''PROPE KIRCHHOLMVM''<br /> in Livonia 27. Septemb. Anno 1605. reportata,<br /> ''NARRATVR ET ENARRATVR.''<br /><br /> ''VILNAE''<br /> Typis Academicis S. I.<br /> Anno Domini 1606. </div><noinclude></noinclude> 8z9icq5znzft1vjbzsru0shw06ps9nf 104 87680 285623 2026-10-25T18:29:10Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Transscriptio paginae tituli 285623 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Чаховіч Уладзіслаў" /></noinclude> <div style="text-align:center;"> <span style="font-size:160%; font-weight:bold;">RADIVILIAS,</span><br /><br /> <span style="font-size:100%;">SIVE</span><br /> ''DE VITA, ET REBVS PRAECLARISSIME GESTIS''<br /> IMMORTALIS MEMORIAE,<br /> ILLVSTRISSIMI PRINCIPIS DOMINI<br /> <span style="font-size:130%; font-weight:bold;">NICOLAI RADIVILI,</span><br /> GEORGII FILII,<br /> ''Ducis in Dubinki ac Bierze, Palatini Vilnensis, Magni Ducatus Lithvaniae Cancellarii, et Archistrategi etc. etc.''<br /><br /> <span style="font-size:110%; font-weight:bold;">LIBRI QVATVOR.</span><br /><br /> ''Authore''<br /> <span style="font-size:120%; font-weight:bold;">IOANNE RADVANO</span><br /> ''Lithvano.''<br /><br /> VILNAE<br /> ''Ex Officina Ioannis Czetvertinski.''<br /> ANNO M. D. XCII. </div><noinclude></noinclude> bsc2k49ivmh055paj9mcu7yz9gh4olb 104 87681 285624 2026-10-25T18:29:12Z Чаховіч Уладзіслаў 8458 Transscriptio paginae tituli 285624 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Чаховіч Уладзіслаў" /></noinclude> <div style="text-align:center;"> <span style="font-size:120%; font-weight:bold;">CASIMIRI SIEMIENOWICZ</span><br /> EQUITIS LITVANI<br /> ''Olim Artilleriae Regni Poloniae Propraefecti''<br /><br /> <span style="font-size:160%; font-weight:bold;">ARTIS MAGNAE</span><br /> <span style="font-size:160%; font-weight:bold;">ARTILLERIAE</span><br /> <span style="font-size:120%; font-weight:bold;">PARS PRIMA.</span><br /><br /> ''Studio et Opera''<br /> Auctore ipso conscripta et edita.<br /><br /> AMSTERODAMI,<br /> Apud Ioannem Ianssonium.<br /> ANNO M. DC. L. </div><noinclude></noinclude> t1jrywsm8jhkfhdqsaoo6liuh6jv1yc 0 87682 285625 2026-10-25T18:30:05Z Demetrius Talpa 13304 nova 285625 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Iosephus Exoniensis |OperaeTitulus= Ylias |OperaeWikiPagina |Annus= Saeculo XII |SubTitulus=De bello Troiano |Genera= Carmina epica |Liber= |Editio= L. Gompf, 1970 |Fons= MusaMediaevalis }} ==Liber I== <poem> Yliadum lacrimas concessaque Pergama fatis, Prelia bina ducum, bis adactam cladibus urbem In cineres querimur flemusque, quod Herculis ira, Hesiones raptus, Helene fuga fregerit arces, {{Versus|5}}Impulerit Frigios, Danaas exciverit urbes. Vtquid ab antiquo vatum proscripta tumultu, Veri sacra fides, longum silvescis in evum? An, quia spreta lates mundoque infensa priori, Nos etiam noscenda fugis? Mecum, inclita, mecum {{Versus|10}}Exorere et vultum ruga leviore resumens Plebeam dignare tubam sterilisque vetustas Erubeat, dum culta venis, dum libera frontem Exeris! En aures blandas, en pectus amicum Mulces vulgarem levius passura cachinnum. {{Versus|15}}Si nostris nil dulce novum, nil utile visum, Quod teneri pariunt anni, si secula tantum Aurea Saturni memorant et nulla recentis Gracia virtutis, aude tamen ardua, pubes! Mento canescant alii, nos mente; capillo, {{Versus|20}}Nos animo; facie, nos pectore. Tempora certe Virtutem non prima negant, non ultima donant; Cumque duplex etas varios contendat in usus, Hec viget, illa iacet, hec pullulat, illa fatiscit. Meoniumne senem mirer Latiumne Maronem {{Versus|25}}An vatem Frigium, Martem cui certior index Explicuit presens oculus, quem fabula nescit? Hunc ubi combiberit avide spes ardua mentis, Quos superos in vota vocem? Mens conscia veri Proscripsit longe ludentem ficta poetam. {{Versus|30}}Quin te Cicropii mentita licentia pagi Et ledant figmenta, pater, quo presule floret Cantia et in priscas respirat libera leges. In numerum iam crescit honos, te tercia poscit Infula: iam meminit Wigornia, Cantia discit, {{Versus|35}}Romanus meditatur apex et naufraga Petri Ductorem in mediis expectat cimba procellis. Tu tamen occiduo degis contentus ovili Tercius a Thoma Thomasque secundus et alter Sol oriens, rebus successor, moribus heres. {{Versus|40}}Felices, quos non trahit ambitus! Ardua nactus Non in se descendit honos; non ceca potestas, Quid possit Fortuna, videt; non perfida sentit Prosperitas flevisse humilem, qui ridet in altis. Parcite sacrilega superos incessere preda, {{Versus|45}}Parcite! Venales quisquis venatur honores, Vnde ruat, tabulata struit. Premit ultio noxas Tunc gravior, cum tarda venit; tunc plena timoris, Cum terrore caret; blanda nil sevius ira, Cum floret miseri felix iniuria voti. {{Versus|50}}At tu dissimilis longe, cui fronte serena Sanguinis egregii lucrum pacemque litata Emptam anima pater ille pius, pius ille sacerdos In curam venisse velit, cui cederet ipse Prorsus vel proprias letus sociaret habenas. {{Versus|55}}Hactenus hec, tuque, oro, tuo da, maxime, vati Ire iter inceptum Troiamque aperire iacentem! Te sacre assument acies divinaque bella Tunc dignum maiore tuba, tunc pectore toto Nitar et inmensum mecum spargere per orbem. {{Versus|60}}Luserat omnifice quondam sollertia cure Ignotas molita rates, aurique cupido Audendi transgressa modum trans equora misit, Qui raperent thalamos, spoliarent templa metallis. Siccine mortalis finem metitur hiatus? {{Versus|65}}Egeste sic Ditis opes, quas ambitus audax, Quas predo pallens Stigiis extorquet ab antris, Sufficiunt? Cui iam satis est, quod regna, quod urbes Ipsaque quod pateant rapiendis Tartara gazis? Itur in ignotos fluctus ultroque procellis {{Versus|70}}Insultare iuvat et soli vivere fato. Esonides primus undas assumpsit in usus Frixeam rapturus ovem, cui laudis alumpnus Alcides socias indulsit in ardua vires, Hiis Peleus Thelamonque duces, hiis cetera pubes {{Versus|75}}Emathie. Casus pelagi coniurat in omnes Pars mirata ratem, pars fame prona petende, Pars mundum visura novum gentesque remotas. Ergo sequi docilis, quas nondum noverat, undas Thetios in gremium migrat prerepta Diane {{Versus|80}}Pinus et e ramis remos habet inque profundum Ornatu contenta rudi - plus robore, cultu Fisa minus - paucis exul peregrinat in armis. Nondum seva deos ponto obiectare natantes Relligio, non fluxa sinu tumuere superbo {{Versus|85}}Carbasa. Delicias dat fastiditior usus Exornatque suum novitas operosa periclum. Prima inopem pinus cultum, quo stabat in Hemo, Detulit in sirtes. Auctor ratis Argus et Argo Navis erat, sed uterque rudis. Nil illa superbe, {{Versus|90}}Non auro superos lesit, non rupibus aurum. Stat dubius novos hospes aque reditumque fugamque Ludentis pelagi miratur et equora visu Metitur patrieque pium consultat amorem Virtuti nutu facili cessurus et undis. {{Versus|95}}Sed rapit aura ratem. Quonam, quo naufraga tendis, Quo? Populos in fata trahis. Tene angue vel armis Patrandum fastidit opus? Scio, tedia tollis, Delicias leti queris. Nunc utere saxo, Terra potens, atque iniecte Simplegadis ictu {{Versus|100}}Nulla prius consumpta refer! Ferat ipsa cruentum, Quod peperit, fatum primaque superbiat ira! Fata obstant, hominum predatrix Atropos arcet. Plus superi quam vota queunt; trabes Thessala divos Presentes, quos fecit, habet. Contemptus in antris {{Versus|105}}Ypotades, in aquis Triton, in carcere Chorus Hac rate prerepta summos senuisset in annos. Quippe deum genitore metu mens ceca creavit Ditem umbris, celo superos et numina ponto. Vix pelagi sensere minas, iamque "Eole!" clamant, {{Versus|110}}"Eole tuque, dato mulces qui cerula sceptro, Vndarum Neptune potens, date numen ituris! Si reduces, meritis nomen sacrabitur aris." Mox certant in vota dei gaudentque vocati: Hic faciles proclinat aquas, hic evocat antro {{Versus|115}}Qui vela impregnet Zephirum, qui purget abacta Nube diem. Cursu tandem producta sereno Labitur in portus Frigios ratis, improba pubes Emicat et vetita certant tellure potiri. Fama nocens subitum Segea in regna tumultum {{Versus|120}}Spargit et insidias populo regique minatur, Dardana si coeant peregrine ad litora classes. Plebs excita furit nec abest, qui Laomedontem Intentet Danais, ultro ni litore cedant. O superis invisa manus! Sic pignora celi {{Versus|125}}Crescentesque deos in sirtes cogis? An unam Extimeas gens tanta ratem? Sed, ceca, quid horres? Huc hospes, non hostis adest, cui monstra potenti Debentur frangenda manu. Reverere Tonantem Vel saltem cognosce hominem! Si pendimus equum, {{Versus|130}}Si rerum iustis metimur partibus usum, Omne homini commune solum. Sed iura perosus Publica sacrilegis naturam barbarus ausis Contrahit et proprios Frigiam phariseat in usus. O Asie pollentis opes, o Pergama nulli {{Versus|135}}Tranquillo cessura deo! Nil dura sororum Licia, nil superi peccant, gens incola fatum Ipsa facit, celo Frigius parcente meretur Exilium, gladios, incendia. Pellitur Argo Armatumque Iovem mediis exorat in undis. {{Versus|140}}At Danai flagrant animis poscentibus arma, Quo rapit ira sequi gladioque ultore pudendam Excusare fugam. Contra prudentia, turbe Rara comes, raro Frigiam cum milite pendit. Excipit ancipites docti tuba Nestoris aures {{Versus|145}}Suspensosque regit irataque pectora mulcet: "O qui magnanimo domuistis remige fluctus, Qui freta, qui ventos primi libastis et astra Iratum didicistis iter non nota secuti: Discite dura pati! Sola est, que conterit hostem {{Versus|150}}Virtutesque regit, patientia; sola triumphis Militat innocuis et honeste consulit ire Est tempus quando, locus est ubi. Ledimur omnes, Ledimur inmeriti patimurque indigna priores, Vt causa meliore frui superisque secundis {{Versus|155}}Marte dato liceat. Non hec iniuria nobis, Sed Danais facta est. Veniet, qui probra suorum Ense pio redimat". Sic fatur et accipit omnes Delinita Thetis gremiumque exponit ituris. Iam fluctus emensa vagos in Phasidis undas {{Versus|160}}Declinat Pegasea ratis pelagoque relicto Pauperiore sinu, sed liberiore potita Multa prius metuenda tulit, dum litore in alto Discordes agerent undarum prelia motus. Improbus audaci suspendit gurgite pontum {{Versus|165}}Phasis et obnitens castigat in arva ruentem Cessuram miseratus humum. Furit ille feroxque Potandas incestat aquas bilemque refundit In vada blanda suam dedignaturque teneri. Ipsa etiam clausisque Nothis celoque sereno {{Versus|170}}Continuas hiemes portus angustia volvit, Nec spacio laxum languet mare; crescit harena Consumptura rates tellus que occulta vadosas In cumulum suspendit aquas mentita profundum. Fluctuat ambiguus Tiphis, prope litora spectat, {{Versus|175}}Suspectam formidat humum discitque timere, Quo tutum sperabat iter. Timor elicit artem: Consultura vadum medias minor alnus in undas Pellitur et conto metitur iudice pontum. Litoris insidie postquam patuere, coacto {{Versus|180}}Inter utrumque solum decurrens limite puppis Arva petita premit fractasque offendit harenas. Quid memorem Esonide duras incumbere leges Oete imperio, quid semina iacta, quid hostes Terrigenas Martisque boves sevique draconis {{Versus|185}}Excubias? Ignis virtuti cedit et ensis Eripiturque emptum summo discrimine vellus. Neptunum sensisse putes, fugientibus equor Altius intumuit fractique in litora fluctus Intonuere simul: "Procul, o procul ite profani! {{Versus|190}}Non licet in sanctum cum preda tendere pontum". Has Nothus haut passus causas instare timoris Preripuit voces nec iter concessit in aures. Navigat auricomo spoliatis vellere Colchis Predo potens. Culpemne ratem, que prima per undas {{Versus|195}}Ad facinus molita vias atque Atropon auxit, An causa potiore probem? Sine remigis usu Non nosset Memphis Romam, non Indus Hiberum, Non Scita Cicropiden, non nostra Britannia Gallum. Primus ab excubiis montes proreta Pelasgos {{Versus|200}}Anticipat salvere iubens, at cetera pubes Remorum assurgit studio victrixque carina Thessalicis reddit, quos in freta duxerat, arvis. Quis varios memoret plausus, quis gaudia vulgi? Si parcus meminisse velim, vel nolle fateri {{Versus|205}}Vel seriem non nosse putent; si prodigus, auris Fastidita neget faciles ad singula nutus. Pelea miratur reducem Larissa Pilonque Nestor habet, Thelamone suo Salamina superbit, Leda Therapneis et fratribus Orithyia {{Versus|210}}Ysmariis laudatque suum Calidonia mater Oeniden, nondum tantum soror, Orphea Traces, Archades Admetum, Talaumque et Thesea et Ydam Antheumque urbes varie, sua menia quemque. At Peloponensum cum preda divite Iason {{Versus|215}}Occupat. Insigni lascivit regia cultu Victorique suo gratas plebs obvia voces Elicit et vero dispensant gaudia vultu. Solus inexplicita Pelias sub fronte serena Invidia egrescit, sese causatur, in omnes {{Versus|220}}Vota deos consumpta gemit Martemque lacessit, Qui gratis domitos tulerit defervere tauros. Eluctata diu rapidis impulsibus ira In verbum singultat atrox questusque superbos: "O superi, quo thura meant? O fata, quis error {{Versus|225}}Imperat? O hominum casus, paucosne reservat, Vt multos Fortuna premat? Iam sentio, traxi Invito mea regna deo. Cape, maxime, tandem Quorum fastidit usus regnare negantem, Que longo emisti voto, tumeasque relictis, {{Versus|230}}Non raptis! Tenui certe non sponte deorum Hiisque velim regnis emptum vicisse Tonantem. Me mage, si qua fides, votorum offensa lacessit Quam sceptri iactura mei. Voluine sub Arcton Proscripsisse virum? Regnat. Fregisse? Superbit. {{Versus|235}}Extinxisse? Viget. Titulos minuisse? Triumphat. Ergo deos dita ingratos, da thura Tonanti: Cum dederis, sperata neget donisque retentis Rideat elusum. Melius Fortuna pianda est, Que pacem, que fulmen habet, que prima tirannis {{Versus|240}}Imperium partita tribus concessit, abegit, Mutato lusit celo rursusque iubebit, Quos fecit reges, mecum migrare sub umbras Et Iove proscripto Saturni leniet iras". Sic fatur diroque animam depascitur estu. {{Versus|245}}Has tamen, has cordis rugas, hec prelia mentis Frontis oliva domat faciesque dolosa sophistam Mendicat vultum et blandos mitescit in usus. Gaudia prima ducum sollempni mensa tumultu Excipit. At celi predo terreque marisque, {{Versus|250}}Ambitus, acceptas venatur regibus escas: Iuno liram volucrum languescere sentit; alumpnos Equoris emungi Thetis dolet; aspera Phebe Indignata sui numerum rarescere civis Excubat ultoremque humeris accommodat arcum, {{Versus|255}}Venantes venata viros predamque petentes In predam petit et lucos vigilantius ambit. Ergo thoros conviva premit donumque dearum Interpres blandus hilarat deus humida siccis Mire concilians. Comptos discreta clientes {{Versus|260}}Cura agit, hii Cererem cumulant, hii fercula mutant, Illi hilares iterant calices. At rege superbo Emeritum libante merum mensalibus herent Submissique haustum Bachi regalis adorant. Has mense genialis opes, hec ocia cure {{Versus|265}}Dapsilis, hoc grati certamen dulce laboris Incolumi virtus delibat sobria gustu. Non ignava gravi peperere oblivia menti Delicie, non in sompnos elanguit ira Amphitrioniade. Troiam bis terque resumens {{Versus|270}}Se vultu reserat animumque hiis asperat egrum: "Ergo Iovem meritus cunali Marte parentem Celestes docui mecum vagire dracones Prevenique minas? Pudet heu, vir, victor, adultus Barbaricis cessi non viso milite, iussus. {{Versus|275}}Ergo minis frangendus eram? Proh fata pudenda! Proh crimen superum! Fato Iunonior omni Nescio quis fame meritum scidit. Arma tenebam Nec deerant hostes. I nunc et prisca revolvens Privignum mirare tuum, Iovis inclita coniunx! {{Versus|280}}Vicisti, fateor, fugi; victoria summa Alciden fugisse fuit. Rursusne severum Dignere artificem nostris Euristea penis? Si Lernam edomui, si Cerberus ore trifauci In scopulos, Dodona, tuos achonita refudit, {{Versus|285}}Si gravis Antheus gratam suspensus harenam Dedidicit mirante Rea, si cetera mundi Monstra triumphali potui consumere dextra, In Frigios - dicamne viros? - humanaque bella Depotuisse pudet. Sed cur clare acta revolvo? {{Versus|290}}Degeneri gravius accedit gloria facto. Quin potius, seris gladius quid conferat ausis, Monstrorum domitor, reminiscere! Pergama penas Pendant et meritis periuros perde ruinis, Sic Phebo liquidoque Iovi ducture triumphum, {{Versus|295}}Sic tibi, sic Danais! Docilesque instare Pelasgos, Non fugisse sciant, qui, cum potuere minari, Et potuere pati"! Tacitis sic questibus iram Exacuens summos animum procudit in ausus. Haut secus exilium grate dequestus harene {{Versus|300}}Armenti princeps lunatum robur in ornos Asperat obiectas et se premensus in hostem Ocia dura gerit et prelia pulcra figurat Fronte furens pulsasque pudet non frangere silvas. Inde thoro meliore redit veteremque repulsam {{Versus|305}}Excusans victor regnat lauroque superbit. Vix primos belli motus libraverat heros, Et iam Fama loquax rapiens ex aure potentum, Quod serat in vulgus, pavidas quod spargat in urbes, Prelia mota canit. Illamne nocentis Averni {{Versus|310}}Progeniem celine rear, que murmura rerum Occulta extenebrat redditque latentia luci? Immo quis e supera contendat pace creatam Turbatricem hominum, que sancta silentia regum In mundi perfert aures et plebis in ora {{Versus|315}}Dissipat archanum cure furata silentis! Haut mora, non iussi lituis, non ere vocati Conspirant ad bella viri; sed et arma tumultu Plebs rapit et vibrans, quos non bene noverat, enses Ingenue irasci discit multumque minatur, {{Versus|320}}Sed factura parum. Terit hic in frena iugales Non longum mansurus eques; rapta ille superbit Casside, at impatiens captos decrescere visus; Hii suras riguisse stupent; hii pondere victi In clipeos nutant; pars barbara regna lacessit {{Versus|325}}Litigiis audax et citra prelia fortis, Obiecto secura freto. Gemit anxia matrum Turba nec infaustis solatia mesta querelis Ire negant lacrime, lacrimis certatur et omnem Excessisse putat flendi parcissima lectum. {{Versus|330}}Hec inter medios enses timet, illa Caribdim Incurrit; pietas numquam secura quiescit. Mens o prona virum! Non hec suspiria virtus Infracta admittit, non dant complexibus artus, Oscula non iterant, ne vel sic bella morentur, {{Versus|335}}Vix memores dixisse "vale". Mulcetur alumpnus Fatorum Alcides et spe meliore superbis Assidet inceptis. Fremitu navalia fervent Egeosque sinus ter quino remige frangit Lecta cohors totidemque movet per cerula pinus. {{Versus|340}}At Nothus incumbens humeris puppique sequaci Ducit inoffensam Simoontis in hostia classem. Puppibus emigrat primus Thelamone secundo Larisse pollentis honos, cui cerula nupsit Nereis amplexus non aspernata minores {{Versus|345}}Mortalemque thorum, quo principe gloria spirat Mirmidonum, quem tota suis obnoxia fatis Dorica castra canunt. Danais hic debet Achillem, Aiacem Thelamon, equale in Pergama fulmen. Dividit ergo acies equi libraminis instar {{Versus|350}}Alcides: pars in Frigios armata penates Iam dictos sortita duces, pars cura relicte Classis disponit cum Nestore parsque secuta Amphitrioniaden sociis partitur utrisque Excubias hinc inde suas. Sic agmine trino {{Versus|355}}Consulitur bello. Patriumque armaverat orbem Principis edictum Frigii, ruit omnis in arma Barbaries; flammisque rates consumere fisus Et Danaos sparsurus aquis ad litora Martem Dux migrare iubet, paretur et ocius omnes {{Versus|360}}Fluctibus insiliunt. Solite nil tale timere Nereides visa arma stupent horrentque tumultum. Hii telis instant, alii face: pectora telum, Fax puppes iniecta petit; cunabula Mavors Cypridis infestat armis et Lennius igne. {{Versus|365}}Tunc primum bellis rubuit mare; sanguinis illas Murex hausit opes, quas nondum oblitus in annos Presentes meminit regumque expendit in usum. Scilleos nova preda canes ad funera mesti Gurgitis invitat, coeunt latrantibus undis {{Versus|370}}Monstra sinus Siculi, dehinc hausto nectare diro In freta sparguntur similem venantia potum. At fremitu accepto Nereus excussus ab antris Mutatis horrescit aquis fontique relapsus Nascentem explorat Vrnam visoque meatu, {{Versus|375}}Quem genitrix Natura dedit, securior exit: "Immo agite, inmisso bellum consumite ponto, Dii si qui undarum, rapteque Athlante repulso Evolvantur aque! Fatis iniuria prima Excusanda fuit, an et hos impune furores {{Versus|380}}Ferre iuvat? Misero complutus sanguine pontus Spumat et incensum fumat mare. Scilla Caribdim Excitat et nostris pinguescunt monstra ruinis. Si neutros superesse ratum, si iudice causa Elicitis penas, Frigios periuria mergent, {{Versus|385}}Exemplum sceleris Danaos. Que iam mora, segnes? Pronius in facinus tardis ultoribus itur". Ardua iam trepidis murorum septa catervis Yliace cinxere manus. Stat Dardana pubes Pro iugulis armata suis; nec enim invida regni {{Versus|390}}Ambitio ludit pugnas, sed et ira mineque Et non extorti per vulnera cruda furores Bella cient hinc inde odiis flammata superbis. Primus in adversos librata cuspide muros Torquet equum Peleus fractaque accenditur hasta. {{Versus|395}}"Hac", ait, "hospiciis aditus et in hospita tecta Pulsanti reseranda manu. Nos urbe fruamur, Portu alii". Dixit cunctique instare Pelasgi, Ceu belli tunc causa recens nec tempore longo Ira minor. Minus accendant in prelia mentes {{Versus|400}}Iussa, tube, promissa, preces. Asperrima cernas Bella geri. Non precipites telluris hiatus, Non undas timuere viri, sibi quisque videri Dux aliis milesque sibi. Pars cratibus instat Continuas molita vias vallemque profundam {{Versus|405}}Molibus iniectis vincunt, pars aspera clivi Impaciens hesisse subit. Iam copia muri, Iam silices laxare licet, sed desuper urgent Dardanide, incussasque trabes et saxea volvunt Fragmina pars iaculis audax, pars aspera flammis {{Versus|410}}Flagrantes invergit aquas. Septum arbore Dimmus Affectabat iter fixoque in menia vultu Heserat; hunc latices decalvavere profusi Fulmineique imbres, nudum spoliatur utroque Crine caput penetratque fluens in viscera vulnus. {{Versus|415}}At testudineo Thelamon defensus amictu Occultum furatur iter silicumque tenorem Ere domat iamque in preceps pendente ruina Cedit et effracta tandem prior urbe potitur. Interea flammis populari vela parantem {{Versus|420}}Percellit vox dira ducem: "Cui, strenue ductor Dardanidum, cui bella geris? Civesne perosus Monstripari pacem pelagi sancire laboras An pavidis profugisque instas et, ne qua superstes Sit fuga, consumis classes? Propioribus ausis {{Versus|425}}Intendere manus hostes, huc lumina flecte Atque urbem miserare tuam!" Vix credulus heret Laomedon cernitque tamen iam Pergama rumpi, Stare hostes, nutare Friges. Rapit ocius agmen Attonitum bellique rudis non colligit alas, {{Versus|430}}Sed sparsis properat signis. Quem prepete gaudens Excipit occursu Tirynthius "Hiis"que ait "olim, Cum premerent portus optataque litora fessi, Exilem telluris opem tenuemque negasti, Seve, moram spreta pacis cum fronde Minerva. {{Versus|435}}Sume vices: rediit hostis, qui venerat hospes". Sic fatur strictoque ducem transverberat ense Thoracisque moras clipeique umbramina raptim Dissipat atque animam tot defensoribus usam Elicit et Stigios iubet irrupisse penates. {{Versus|440}}Fit fuga Dardanidum mactato principe. At hostis Civiles predatur opes, pars cedibus iras Innumeris explere sitit. Vox regia tandem Castigat rapidos Danao grassante tumultus: "Parcite, victores Danai, compescite dextras! {{Versus|445}}Labe pari peccat, pariter crudelis uterque, Qui cunctis parcit et nulli. Nobilis ire est Citra iram punire reos. Iam copia regni, Vrbs cecidit, cessit hostis; cesoque tiranno Vt miseris faciles Graiorum exempla secuti {{Versus|450}}Esse Friges discant, damus ultro rura colono, Castra viris, pontum nautis et civibus urbem. At pereat, dira si quis de stirpe superstes, Hanc quoniam delere iuvat". Sic fatur et ecce Amphitus, Ysiphilus, Volcontus et inclita vultu {{Versus|455}}Hesione sevis vincti post terga cathenis Traduntur ducibus. Hii dira in funera rapti, Hec, Thelamon, tibi preda datur, quod Pergama victor, Quod prior effractam facilem das hostibus urbem. Ilicet Argolici preda Hesioneque potiti {{Versus|460}}Incumbunt pelago laurumque, insigne triumphi, Puppibus exponunt penetrantque ad sidera plausu. Hiis aberat Priamus aliam servatus in iram Fatorum casusque alios. Cui Marte secundo Eoos populata Friges victoria leta {{Versus|465}}Faverat et reduci comites plausere triumphi. Dura hominum Lachesis! Sors perfida! Luditur anceps Imperium: Priamus natales ampliat agros, Troia ruit; sceptroque novus dum queritur orbis, Sceptri nutat honos; faustos in regna meatus {{Versus|470}}Fata dabant, reduci sed dira, sed aspera donis Invidit Fortuna suis, que, cum ardua donet, Gustatos graviore favos ulciscitur ira. Iamque, urbis trepido conspectum pectore ductor Hauserat, occurrit luctus visumque salutat {{Versus|475}}E muris manuum plausus lacrimabilis. Horror Aggreditur turbatque ducem totamque pererrat Infelix planctus aciem. Stant undique cives Solanturque suam Priamo spirante ruinam. Ille autem, licet interno compluta dolore {{Versus|480}}Corda gemant, vultu lacrimas castigat adultas, Vt saltem speret ducis ad solatia vulgus. Nam summe miser est, cui nec sperare relictum est. Nec mora, diffusam spaciis maioribus urbem Integrat, at potior constructio barbara Grecam {{Versus|485}}Excludit themesin. Medicati vulnera muri Respirant meliore manu, contentaque moles In senum patuisse aditum et, qua saxa recedunt, Continuant valve duplices: hec cardine laxo Alternos pandit aditus, hec robur acernum {{Versus|490}}Pectine ferrato tacitos suspendit in usus. Iamque arces cecidisse iuvat, iam machina maior Et lucro iactura fuit. Muralia primas Propulsura manus pinnarum culmine denso Conspicuos tollunt apices, nec menia munit {{Versus|495}}Rarior excubias turris factura secundas. Celsior in superas contendens vertice nubes Ylios equaret gemini discrimina mundi. Si spacio contenta suo minus improba celo Parceret atque alium iam non presumeret orbem! {{Versus|500}}Si Flegram conferre velis, si virginis arces Assirie, feret hec potius discrimina lingue, Tela Iovis. Nulli spaciosior ethere tractus Contigit aut tantum paciens indulsit Olimpus. Pene pares totam turres sparguntur in urbem {{Versus|505}}Ciclopum fasse studium, civisque superbus Celsa petens fastidit humum. Surgentia passim Exalant piceas incensa piralia flammas. Ingenti Vcalegon consumens aera tecto Arduus alta tenet, Anthenor menibus equis {{Versus|510}}Certat. At inconstans nunc maior, nunc minor equis Anchises parcit pedibus gressumque perosus E speculis videt urbis opes plaususque viarum. Haut procul incumbens urbi mediantibus arvis Ydeus consurgit apex. Vetus incola montis, {{Versus|515}}Silva, viret: vernat abies procera, cupressus Flebilis, interpres laurus, vaga pinus, oliva Concilians, cornus venatrix, fraxinus audax, Stat comitis paciens ulmus numquamque senescens Cantatrix buxus. Paulo proclivius arvum {{Versus|520}}Ebria vitis habet et dedignata latere Cancricolam poscit Phebum. Vicinus aristas Pregnantes fecundat ager. Non plura Falernus Vina bibit, non tot pascit Campania messes. Proxima rura rigans alio peregrinat ab orbe {{Versus|525}}Visurus Troiam Simois longoque meatu Emeruisse velit, ut per tot regna, tot urbes Exeat equoreas tandem Troianus in undas. Dumque indefesso miratur Pergama visu, Lapsurum suspendit iter fluviumque moratur {{Versus|530}}Tardior et totam complecti destinat urbem. Suspensis infensus aquis violentior instat Nereus atque amnem cogens procul ire minorem Proximus accedit urbi. Contendere credas, Quis propior, sic alternis concurritur undis, {{Versus|535}}Sic crebras iterant voces, sic iurgia miscent. Vndique siderei maiestas conflua mundi Yliacum dignata solum iuga, menia, pontum Vestit et astrifero dat respiramina collo. Ydeos Cibele colles colit, ipsa superbis {{Versus|540}}Regnatura iugis reliquos tibi, Delia, saltus Donat et Ydeis pensat venatibus orbem. Pampineum te, Bache, nemus, te spicea cingit Silva, Ceres. Neptunus aquas, navalia Phebus, Arces Pallas habet et habetur Pallade fatum. {{Versus|545}}Est sacer urbe locus media modicumque laborat In cumulum pigmeus apex, quem surgere plene, Quem plane residere neges. Hic celsa superbi Fulgurat ara Iovis non sceptro et fulmine nudi, Non qualem Tirius, non qualem predicat Indus. </poem> ==Liber II== <poem> Iam floret Priamus populoso pignore felix, Felix coniugio, felix natalibus arvis, Si superi, si fata sinant, si stare beatis Permissum. Videt Allecto, quas fregerat, arces {{Versus|5}}Fortuna meliore frui; videt, ardet et ydris Irascens circumque genas et tempora crebris "Mene", inquit, "reginam Herebi mundique potentem Atque - utinam! - celi, regnum mortale lacesset Eternum? Pudet heu, lascivit Troia superstes {{Versus|10}}Post Danaos, quibus usa fui. Nostrisne triumphis Contendit vincique negat? Ruat ocius ergo A cunis concessa mihi"! Sic questa quietem Invidet exiguam Priamo raptumque sororis Servilemque colum et lacrimas obiectat inultas. {{Versus|15}}O hominum superumque pater! Si numina curas, Cur hominem plectis? Miserene quod incola terre, Despicitur? Certe lacrimis noctique dedisti Proscriptas a luce animas. Pater optime, tandem Flectere, redde polo reduces vel funera saltem {{Versus|20}}Exilii tutare tui! Cur impia sevit Allecto in miseros? Cur Pergama dia fatigat Tot superis confisa suis? Tolle, inclita, tolle, Virgo, moras nec passa premi, quas incolis, arces Gorgone pretenta Stigias perstringe Medusas! {{Versus|25}}En aras, en thura sibi communia poscunt Nutrices scelerum Furie noctisque tirannos Exorare iubent. Celum intra menia clausum, Concives habuisse deos haut linquet inultum Thesiphone regique suo cultore negato, {{Versus|30}}Quam dedit, invidiam Frigius luet. Ecce profundis Curarum Furiis vigilique impulsa dolore Mens Priamum in diversa trahit, nunc Marte reposcit Hesionen, nunc bella timet. Sentencia tandem Certior inniti precibus, temptare Pelasgos {{Versus|35}}Blandiciis. Voce hac legatum Anthenora demum Instruit et parvo claudit mandata libello: "Hactenus, invicti gens imperiosa Pelasgi, Libertas Asie nullis concussa vigebat Casibus. Invidit solitum Fortuna favorem {{Versus|40}}Et rerum decrevit apex. Verum Hercule vinci Turpe minus tantoque leves auctore ruine. Nunc, quia conciliat humiles favor, exuo regem, In miseras descendo preces. Sic India Bachum, Sic Cyrum Cresus, Thamirim sic, Cyre, rogabas. {{Versus|45}}At si Parca, prior qua ceperat ire, mearet, Ipse orandus eram geminumque impensus in usum Aut pacem regerem iudex aut prelia princeps. Proh superi, que dira orbem deludit Herinis! Exieram miles, tractabam prelia ductor, {{Versus|50}}Victor eram. Sed quid Eoo blanda triumpho, Si mestos leto reditus, Fortuna, parabas? Heccine post tantos michi debita pompa labores? Sic merui tibi, Troia, dari? Que leta parabas Cum redii! Seva illa dies semperque gemenda, {{Versus|55}}Qua reduci primum patrie mestissima clades Visa, audita simul! Melius, quem fecimus, hostis, Aut cui factus eram, vitam hanc tot tristia passam Rupisset gladio. Sceptrone et culmine regni Dulce frui sic, sic fratrum patrisque perempti, {{Versus|60}}Sic rapte memor Hesiones? Miserescite, magni Mirmidonum proceres! Cesum lugere parentem, Exhaustam vidisse domum lapsosque penates Sit satis, Hesionen lacrimis solacia tantis Reddite! Parva quidem posco, sed muneris instar {{Versus|65}}Maioris: vite pariter pariterque saluti Exanimem dabitis". Sic postquam questus, et ipsi Et, cui carta datur, tepidus fluit imber in ora. Anthenor Zephiris blandum spondentibus equor Haurit iter rapiensque ducis mandata per undas {{Versus|70}}Magnesii fines, Sparten pretervolat altam Fatidicamque Pilon. Paucis ubi tracta diebus Ocia dequestus cedit; non Pelea magnum, Tindaridas geminos, Piliam flexere senectam Verba ducis. Leti tandem Thelamonis ad urbem {{Versus|75}}Flectit iter Lachesisque fugam vestigat in omnes. Regia celsa nitet complutaque murice multo Purpura Sidonios dispergit in atria luxus Sollempnem confessa diem, qua iungit herilem Iuno thorum. Leto cuncti convivia plausu {{Versus|80}}Concelebrant, populoque suo certamina prima Ventripotens ponit genius, cenare decorum Et mensas variare iuvat. Nec pocula desunt Fecundam factura sitim, repetisse voluptas, Et vites conferre libet. Civiliter ipsi {{Versus|85}}Indulgent proceres ciathis; bibulique clientes "Heus, Hymenee!" sonant et in aurea pocula fusi Invitant sese; pateris plebs mixta - Britanni Certatura siti longique potentior haustus - Plebeos gaudet calices et sobria vina {{Versus|90}}Regali mutasse mero, redimitque voluptas Rara moras nec cessat hians, dum pectore victo Lingua fluat, crescant lichni, vestigia nutent. Cetera multiplici lascivit curia plausu; Pars sistris, pars grata liris, pars ore canoro {{Versus|95}}Nativas ostentat opes contentaque nervis Arterie non artis opem, non carmina nervi Ad vocis mendicat opus. Se quelibet ornat Musa libens, qua voce placet, qua dote superbit. Non tamen indulgent studiis communibus omnes, {{Versus|100}}Etatum parium similis concordia, narrat Cum sene canicies, ludit cum pube iuventus. At moduli alternat libamina prima choraules Previus et dociles hoc explicat ore choreas: "Plaudite, concives, Salamine ditis alumpni, {{Versus|105}}Plaudite! Victori nubit Priameia nostro Hesione". Clamant una "Feliciter"! omnes Congeminantque iterum "Feliciter"! Ille canoros Concilians in plectra modos hiis exit in aures: "Quid gentis Danae proavos, quid prisca stupemus {{Versus|110}}Prelia? Miremur pocius, quem protulit etas, Qua fruimur, rerum patrem mundique patronum Amphitrioniaden, axis quem laudat uterque; Cuius opem sevos debellatura Gigantes Astra petunt geminoque armari fulmine poscunt. {{Versus|115}}Hunc non Iuno ferox, non accusator iniquus, Non labor exhausit. Redolent cunabula primum Vix orte virtutis opus; Nemeus adultos Expavit terror humeros; Erimanthus abacto Respiravit apro; victricis victima clave {{Versus|120}}Absolvit Creten taurus; dux flebat Hiberus, Dampnatis quas Cacus opes absconderat antris; Non angues Lerne reduces, non Cerberus ingens, Non Laphite domuere virum; vigilata draconi Poma tulit; pestem Libicam libravit in auras {{Versus|125}}Edocuitque hostem nocituris artibus astra, Qui quondam geometer erat; Achelous in armis, Nessus in effugio nimis exarsisse queruntur; Otrisios mactavit equos, revocavit ab armis Ypoliten domuitque fero Stymphalidas arcu. {{Versus|130}}Nec solum tibi se tellus, sed sidera debent; Vector eras et vector eris. Da, maxime, felix Auspicium, letum tribuas nubentibus omen Et prosit cecinisse tibi! Si iusseris, ibunt Monstra procul, ridebit Hymen Iunoque favebit {{Versus|135}}Iam tua. Sic Hebe pariat Saturnia celo Et nostro nova nupta duci"! Plaudentia rursus Tecta sonant festoque favet plebs leta tumultu. Sola tamen duro turbat convivia vultu Hesione. Spernit plausus oditque faventes {{Versus|140}}Nil titulis permota suis, non dote superba, Non cultus mirata novos. Sibi rapta videri, Mesta queri et, quociens sibi plaudit regia, nomen Regine captiva pavet nec libera fidit, Sed iussa in thalamos timide ventura coactos. {{Versus|145}}Cumque aliis modulentur aves, que coniuga fata Exhilarant meliore lira, sibi credula fingit Noctivagas ululasse striges, bubone sinistro Tecta premi Stigioque satas Acheronte sorores Funestas gessisse faces, heu, ceca futuri, {{Versus|150}}Quam sevum patriis paritura nepotibus hostem. Quin eciam oblatos calices, oblata recusat Cimbia, nunc tacito perfundit pocula luctu Et lacrimas bibit ipsa suas segnique morantes Crescentesque cibos gustu ieiuna fatigat. {{Versus|155}}Tristior interea Frigius delabitur hospes In portus, Salamina, tuos ramoque verendus Palladio celsas subit arces. Cetera nosse Curia cunctatur, concivem sola Frigemque Agnoscit nova nupta virum pudibundaque vultum {{Versus|160}}Flectit et orantem miratur talibus illum: "Inclita sceptrigeri proles Iovis et minus uno In natum perducte gradu, reverende Pelasgis Iusticia belloque potens, tibi supplicat omnis Cum duce Troia suo, Thelamon. Miserescite, cives {{Versus|165}}Tuque prior, non tot terraque marique labores Incassum fluxisse sinas! Post aspera multa Huc tandem, huc veni. Cerno, quam querere iussus, Hesionen cerno. Non hec commercia certe Iuno probat; victore suo captiva fruetur, {{Versus|170}}Flens hilari, famulans domino vel barbara Greco? Redde magis! Tot vestra nurus Europa superbas, Tot celebres habet illa faces, melioribus ortam Quere aliam fatis! Hec edita sidere diro In raptus dampnata fuit facilisque vel omni {{Versus|175}}Preda venit semperque suis rapienda minatur. Noverat Argolicas Alcides, noverat alter Cum Polluce error, novit cum Nestore Peleus. Cum levis assensu facili tibi preda daretur Hesione meque haut fines trusisset in istos {{Versus|180}}Infelix Priamus, si quid de gente superstes Cognata patrie pensaret dampna ruine. Hanc tibi, non superis animam debere fatetur, Quam sibi servatam gaudet". "Sibi? Sed: Thelamoni, Dic pocius!" subicit Thelamon invitaque flentis {{Versus|185}}Oscula predatur et "In hos" ait "ire lacertos Emerui gladio". Sic interfatur et illud Dirceum memorat: "Teneo longumque tenebo". Pulsus abit Frigius relegensque, quod hauserat, equor In patrios delatus agros iter explicat omne {{Versus|190}}Civibus, Hesiones thalamos et nulla Pelasgos Iura sequi, bellumque hortatur. At eger iniqua Suspicione Paris "Ne credite, ludimur" inquit, "Dardanide! Miror hilarem; sibi commodus uni Non sperata refert, non quod commune decorum, {{Versus|195}}Molitus speciale bonum. Male publica curat, Qui sua pluris habet gelidoque haut utitur ense. Saucia proximitas, michi classem ac vela parate! Ibo, ibo. Non me, pavidus quas obicit Hector, Terruerint sirtes, non arma adversa vel hostes, {{Versus|200}}Non aditus in regna graves. Michi numen ab alto Indulget dictatque vias spemque addit ituro. Mira quidem, sed vera - duces, advertite! - pandam: Desertura virum flebat Pallantias ortum Processisse diem, sed iam maturior estus {{Versus|205}}Solverat algentes lacrimas; me dulce trahebat Certamen nemorum, populari lustra, fugaces Indagare feras facilique instare Moloso. Ocius exciti, qui casse vel ore vel aure - Fraude, sono, sensu - ludentes prelia casse {{Versus|210}}Fallunt, ore cient, vestigant aure, simulque Invadunt saltus. Me nutu numinis error Devius in spacium seductius, in nemus altum Egit venarique dedit secreta dearum. Ydei regina sinus, dignissima Phebo {{Versus|215}}Laurus, inoffenso frondosum vertice crinem Explicat et nemoris proscripta plebe minoris Sola viret nullique suas communicat umbras. Cetera Cirrhaeam veneratur silva iuventam Celsum submittens apicem longeque reducta {{Versus|220}}Maiorem temere poscentes aera frondes Castigat metuitque sacris occurrere ramis. Huc deus aut casus, certe gratissimus error Pertulit ereptum sociis. Hac letus in umbra Mirabar laurum vivacis lege iuvente {{Versus|225}}Nil Iove mutato passam, mirabar et Eurum Murmure adulantem foliis et frondibus auram Secretum spirare suum, cum languida sensim Fur oculi sompnus invitans ocia blandum Pectoris elusit studium curasque fefellit. {{Versus|230}}Sic caput herboso proiectum cespite fultus Delicias hausi superum, nec frivola suetus In plebem lusisse sopor, sed sompnia regum Dignatus subiit. Magni mox nupta Tonantis Et Venus et Pallas sese languentibus ultro {{Versus|235}}Ingessere oculis. Quarum que maxima, fando Vix bene maturam visa est solvisse quietem: "Venimus in saltus Frigios, o Dardane, veni Magni nupta Iovis, venit Mavortia Pallas, Venit blanda Venus. Gratare! En noster alumpnus, {{Versus|240}}Quod dare Parca neget, timeat promittere votum, Sideree libram forme, dedit. Ipsa Tonantis Vnica, que trini dispenso federa regni, Cui parent unde Neptuni, Tartara Ditis, Astra Iovis, non, si laudor censore caduco, {{Versus|245}}Indignor, non grata minus reditura Tonanti, Si nostro dubius hesit mortalis in ore; Quod longum est, mirantis erit, neu forte putetur Mendax, quem debet famulatrix Fama favorem. Quod rarum superis, nudos en aspice vultus! {{Versus|250}}Talis in amplexus venio Iovis. Ergo quis ausus Pallada Gorgoneam bellatricemque Medusam Hiis conferre genis! Non sic pudor exulat omnis, Vt populi terror, vulgi fuga, baiula leti, Quo terret, placuisse velit. Vis, Dira, doceri? {{Versus|255}}"Diva" tamen dictura fui! Non hic opus ense, Angues tolle tuos, armatos exue vultus, Da facilem visu faciem, frontem exere, cedat Cassis et inclusum sine respirare cerastam! Detege, quod galea horrendum, quod parma pudendum {{Versus|260}}Occulit, atque aude preconia vera mereri! Hicne nitor calibis, hoc aurum hostile decoris Extorquebit opem? Nescis, sevissima, nescis? In calibe horror inest, in casside fulminat aurum, In capulo crudescit ebur; sic docta minaces {{Versus|265}}Delicias affert et vult placuisse Minerva! Tune Iovem mentita patrem? Qua pelice nostra In luctus audente suos? "Sed matre carere Creditur": O superum pudor! Hincne animosa superbit Solius meminisse viri dicique virago {{Versus|270}}Emeruit? Certe superos invisa fatigat, Mortales consumit. "At est Mavortia", dicunt: Ergo mares vorat. "At Pallas": Sit, sed quia pallet Vel quia Pallanti iugulum scidit. Hinc color, inde Dextra nocens nomen alterno iure meretur. {{Versus|275}}Tuque - sed o facinus! - tune, inquam, prodiga sexus, Femina plus, quam iura sinant, et mollior equo, Tune ergo, Venus, ausa venis in premia forme? An nescis, cui iura petis communia? Sed quis Credet: Tot Iuno similes habet? Vnica quondam {{Versus|280}}Et nullis equanda fui. Cum provida mundum Digereret Natura suum, sine coniuge coniunx Stabat et in florem vultu crescente severum Stabat adhuc, cum sic mater Natura: "Quid heres, Celi heres? Quod poscis, habes; hec sanguine iuncta, {{Versus|285}}Iunctior amplexu, soror est, coniunx erit. Vna E numero selecta tibi, una, sed unica, cuius Nec similem memoret tellus nec sidera norint, Absque pari parit illa tibi". Sic fata negantem In fratris cupidi dedit oscula. Conscius ille {{Versus|290}}Optati sceptrum tribuit commune sorori. Ergo eat et vultus nostros Erycina lacessat, Nuptum ivi selecta Iovi, sed fallitur. Isset Diva Paphi pocius? Quid ni! Ortus nacta serenos Concrevit spumante freto cesisque pudendis. {{Versus|295}}Hec patrem factura Iovem tibi, bellice Mavors, Et populo pareret; hac anceps etheris heres Aurea degeneri violaret regna metallo, Quique nec indicio Phebi nec vindice textu Securam potuit noctemque fidemque mereri, {{Versus|300}}Lennius, ultum iret alieni probra pudoris Lenius et proprios non suspiraret amores. Vt Frigium sileam, quis vulgatissima nescit Furta dee? "Sed blanda, sed alma, sed aurea": Nectit Blanda dolos, alit alma malum, petit aurea donum. {{Versus|305}}Olim, nam memini, certandi sola potestas Cum Iove nostra fuit. Vbi tunc Venus? Illane venit Tercia? Vbi Pallas? An quarta, ut iussa, veniret? Tiresia certe steterat sub iudice Iuno. Sed taceo. Tu, Frix, pocior tu disce mereri {{Versus|310}}Iunonem, que sceptra ferat, que commodet aurum! Tot mundus miratur opes, tot regna comete Dispensant: Que sceptra velis, quas, elige, terras, Quicquid agas, quocumque fluat sententia. Nosti Iunonem placuisse Iovi; Iunonie iudex, {{Versus|315}}Censorem ne sperne Iovem"! Sic alta profando Regine multum meminit vultumque superbum Vocibus ingessit contempta fronte precantis. Prodit in aspectum Pallas fandique secundas Nacta vices, proprie fidens et conscia cause {{Versus|320}}Irriguo sacras haurit de pectore voces: "Magna parens superum - nec enim nego, magna Tonantis Nupta, nec invideo - meritum, Frix inclite, nostrum, Si quod erat, carpsit. Testor freta, testor Olimpum, Testor humum. Non armatas in prelia lingue {{Versus|325}}Credideram venisse deas, hac parte loquacem Erubeo sexum, minus hic quam femina possum, Martem alium didici. Victoria feda, ubi victus Plus laudis victore feret, nostrisque triumphis Hic haut notus honos. Sed quo regina decoro {{Versus|330}}Effatu tendit? Dea sit, cedo, immo dearum Maxima. Non dextre sortiri sceptra potentis Partirive Iovem certatim venimus. Illa, Illa habeat, que se ostentat. Nos gloria saltem, Cum titulis opus est, ornat minor et, quia cogor {{Versus|335}}In laudes ire, haut omni sine dote Minerva. Si gena, si generis auctor, si denique mores Querendi, in curis regnat pudor, a Iove sanguis, Censori facies oculo patet. Heccine forma, Hoc genus, hic mentis cultus? Si coniuga dive {{Versus|340}}Gaudia, nuptarum dotes et pignora iactant, Virginitas me sola iuvat nil passa pudendum, Non lesura thoros, non deprensura maritos. Macte Paris, mea bella viri, mea pensa puelle Et mea laurigeri meditantur carmina vates. {{Versus|345}}Sic populis utrisque fruor, sic grata per omnes. Sed quid ego hec, quid ad hec subnectere plura laborem? Moribus indignum, fateor, studiisque pudicis Ostentare suum; proprie nam venditor artis Detitulat titulos, quos ingerit. At quia presens {{Versus|350}}Viribus et viciis armatur causa, Minervam Accipe plus tacite meritam quam voce secutam! Cum vetus efflueret in regnum mobile mundus Terrarumque notas ultrix detergeret unda, Emersit cum sole Fides; mox cetera dudum {{Versus|355}}Nacta fugam virtus terris offensa profanis Iam mundo meliore redit: Prudentia numquam Velox, indulgens Pietas, Patientia victrix, Strenua Simplicitas, hylaris Pudor, Ardor Agendi Sobrius et nullo nutans Constantia casu; {{Versus|360}}Non vaga Pax aberat, rerum Concordia custos, Iusticie rectique tenor. Sine vindice stabant Visure populos et Deucaliona sorores Poscebantque ducem; nec enim secura meandi Copia nec prorsus Furiis in Tartara pulsis {{Versus|365}}Cessavere metus. Tandem genitura Minervam Contremuit frons celsa Iovis totusque rotatu Intonuit maiore polus, nec letior umquam Lux superis. Hoc patre fluens, hoc edita partu Divum pandit iter, Diras et monstra relegat {{Versus|370}}Virtutum custos, virtutum previa Pallas. Hec illa est, quam Iuno notat, quam, Dardane, cernis, Marte Minerva potens, hec, cuius dextra minacem Exhausit Flegram. Vidi - dicamne? Sed omnes Novimus; Encheladi consumpsit flamma Ciclopes, {{Versus|375}}Centimanus pharetras centum Niobesque sagittas Sprevit, hanelanti iam maior Marte Typhoeus Celum poscebat. Vbi tunc Mavortia Iuno? Iuvisset numero saltem propiorque stetisset Pro sceptris armata suis! Iam pene supernos {{Versus|380}}Persephone thalamos Ditem complexa tenebat, Cum tandem exiliens trepidis Saturnia stratis Exclamat: "Pallas, Pallas, proh fata, moraris? Pellimur"! Accessi. Sensit valuisse Medusam Gorgoneamque deam, sensit, quod fulminat aurum {{Versus|385}}Plus splendore potens, cum celum, sceptra, penates Reddidimus trepide. Sit nunc ingrata, sit hostis, Nostrum est, quod regnat, nostrum, quod cum Iove sompno Securo fruitur. At, curam imbellis Olimpi Cum subii, tunc diva fui, tunc dicta virago. {{Versus|390}}Vos, superi, testor, quantis sudaverit ausis Hoc caput, hoc pectus nostrum", ac ostendit utrumque Celum suspiciens. "Pudor hic, hic cassidis horror Et parme, quem Iuno notat. Genuitne cerastas Iupiter? Advertat, cuius convicia tractat, {{Versus|395}}Diva memor parcatque suis! Parit illa potentem Vulcanum pariatque velim; non, quod pede molli Militat, invideo, nectitve quod arte catenas". Sic fatur Veneremque obliquo figit ocello Atque iterat: "Res o vatum dignissima risu! {{Versus|400}}En generat voces, evolvit nomina, nugas Pieridum et nostras dignatur noscere frondes. Sed male vel didicit, meminit vel mollius equo. Vera voce fluit a "polleo" Pallas et alti Splendorem meriti vix gloria nominis equat. {{Versus|405}}Macte Paris - quid enim numerandis improba veris Effluo et in titulos suspiro prodiga? - lesi Forte deos, exempla sequor veniamque coactus Error habet. Nosti Iunonem indigna locutam, Sed taceo. Promsi - fateor doleoque - superba, {{Versus|410}}Vera tamen. Sed molle decus formeque triumphum Non hac mente peto, viles ut solvar in usus Vulgaresque iocos. Hac fronte, hoc oris honore Venatrix hominum vernet Venus! O fuga morum! Diis utinam libranda forem! Nunc Cypris in omnes {{Versus|415}}Bella ciet victrixque placet mundumque superbit Imperiis cessisse suis. Heu, rara securis Aurea, rarus amor morum! Quippe ardua frangit Virus dulce, pie sirtes, amentia supplex, Molle malum, morbus hylaris. Sic vendicat orbem {{Versus|420}}Exicium venale Venus, sic exit in omnes Teligerum complexa suum exemplumque datura Vulcano Martique parit. Moderantior olim, Mortali contenta iugo non astra coegit In numerum laqueumque suum, non fulmine blando {{Versus|425}}Fulminis auctorem fregit, non Cinthius ignes Maiores miratus erat, non cura Tridentis In mediis fervebat aquis, sed nomine vero Bachus Liber erat. Pudet, Egeonis alumpna Sera ultrix superos vexat celumque reposcit {{Versus|430}}Cum patrio proiecta gelu cumque exule mentu ... Erubeo ulteriora loqui. Me strenua certe Omnipotensque Venus temptabat flectere. Cessit, Sensi etenim; mecumque utinam deprenderet orbis, Quam fallax et blanda venit! Nil hoste polito {{Versus|435}}Sevius. Omnifico vultu mentita favorem Amplexum in planctus solvit, defederat urbes, Arces frangit et in subitum rapit omnia Martem. Cum ventum in cedes, cedit; cum prelia fervent, Frigescit. Tunc arma iuvant, tunc Pallas in usu {{Versus|440}}Et Venus in probris. Commercia turpia: molles Exacuit, duros emasculat et rapit orbem In predam, cui preda venit. Sic mutuus error Invenit alterni solacia digna pudoris. Non cogo in certos numerosum Prothea vultus, {{Versus|445}}Non Venerem semper variam moresque pererro Implicitos. Satis est, ali quo si cognita nutu Non trahat incautum prorsus. Sed voce monentis, Exemplum cui mundus erit, quis dicat egere? Maxime Priamidum, nostra est si gloria, quicquid {{Versus|450}}Mars audet, quod Clio docet, quod tractat Aragne, Si tibi mixta manus et partitura Minervam, Si tutoris egent artes et in arce triumphat Palladium, forme titulum si virgo meretur, Annue et Yliacum, iudex, ne despice fatum"! {{Versus|455}}Desierat vultuque animum vocemque secuto In girum flectens aciem sedet. Emicat axe Ydalio provecta Venus tandemque profatur Mesta parum, sed blanda oculis et fronte serena: "Heu, quibus exilium populis positura relinquar {{Versus|460}}Libera Saturni proles? Cui grata vel equa, Si superis invisa vagor, si transfuga celi Fata sequor? Vos, o, spirat quibus orbe secundo Indefessa fides, quos non livescere certum est: Si pia, si facilis, si nulli dura Dyone, {{Versus|465}}Pendite, quis causam casus premat, unde tumultus, Vnde mine! Cum prima meos lux extulit ortus, Fovi hominem duros tenere solata labores Et casus miserata graves. Sic publica grati Templa michi struxere viri, sic thura merebar. {{Versus|470}}Hinc ire, hinc odii cause. Miserescite saltem Vos, quibus exul agor! Celi rea deprecor orbem, Quem colui; vestram, populi, defendite civem! Flos iuvenum, spes nostra Paris, non vexo locutas, Non incuso, deas; quis enim vel carpere possit {{Versus|475}}Vel sacros equare modos? At - si qua fatendi Libertas veri - nosti, puer inclite, nosti, Que rerum series, steterit quo cardine causa, Quam bene rem sermo digesserit. Indice vultu, Eloquio frontis, oculo censore secanda {{Versus|480}}Lis erat. Vnde igitur armata licentia fandi Infremuit? Si dura minus reverensque pudoris, Et Iove progenita et virgo Tritonia credi Posset. "At emeruit Musarum maxima dici": Non nego, fingit enim nullique hac arte secunda {{Versus|485}}Falsigraphos commenta docet, docet auribus uti Mollibus et cecos per frivola ducere sensus; Cumque per ambages nugis pomposa venustis Phillidas, Ysiphilas et prelia nostra retractet, Lucratur sacram venalis fabula laurum. {{Versus|490}}At, si miliciam fingendi feda facultas Hanc habitura fuit, saltem discrimen habendum, In quam, quid, qua re! Nec enim, si nata cerebro Nostri plena Iovis, gelide nil improba fando Virginis elidit titulum doctissima virgo. {{Versus|495}}Illa virum titulos raptis mendicet ab armis, Sit sese contenta Venus. Tumide illa minetur, Nos humiles facilesque pati. Rorantia tabo Signa ferat victrix, nostri sine cede triumphi. An, quia nature non obluctata, fatigor? {{Versus|500}}Anchise si blanda fui, sexumne fefelli? Si peperi, cui facta nocens? Meus astra Cupido, Eneas Frigiam vester colit, heccine culpa? Hoc Venus exicium superis molitur et orbi? Hiis homines, hiis dono deos! Ergo innuba Pallas {{Versus|505}}Sic merite mores Veneris notet? Illane grata, Grata viris, quos Marte vorat? Placanda puellis, Quarum fastidit sexum? Diis digna serenis, Quos resides timidosque vocat? Sic exit in omnes, Sic telis placitura suis, sic omnibus equa. {{Versus|510}}"At virgo est": Negat Aglauros, negat anguis opertus. Sed taceo. "At facie pollet": Consulta reclamat Vnda tumorque gene. "Gladiis at strenua sumptis": Non proprium, quod fingit, habet. Mentita potestas Leta brevi, probrosa diu; post pauca serena {{Versus|515}}Spuria perpetuo sordescit gloria luctu. Quondam certa fides bella imperiosa deorum Non una confecta manu, laurusque per omnes Dicta dari. "At victrix Persee Gorgonis umbra Extorsit titulos palmamque imbellis Olimpi": {{Versus|520}}Sic de se meminit Pallas. Sic credere oportet, Crede, Paris! Res digna fide tradendaque fastis: Plus Iove, plus Phebo, potuit plus femina Marte, Marte utinamque meo! Nec enim tibi, Iuno, nepotes Invideo - si digna tamen - nec turpe Minervam {{Versus|525}}Vt socium numerare genus. Tot freta Dyone Vindicibus potuit, saltem si fata tulissent, Serpentum non esse parens miserique per urbem Exulis explicito raperet vestigia giro Hermione Martis. Vidi, vidi ipsa nefande {{Versus|530}}Cesum, quem peperit, populum". Sic fata madentem Inclinat vultum rursusque accensa profatur: "De fatis nil lesa queror, metuenda deorum Invidia est. Blando Semele conceperat astro, Plena deo, paritura deum, denusque tumebat {{Versus|535}}Mensis, cum vultum Iuno mentita severum Accedit, persuadet, abit. Quid credula, simplex, Inscia iurato premitur Iove? Sic tua longis, Cadme, fides perspecta viis, sic annuus error Emeruit? Cum rapta soror viduamque parares {{Versus|540}}Iunonem sancire Iovi, te luctibus ecce Munerat inque tuos flammis armatur alumpnos. Gaudeat, en quali deitas rugosa triumpho Molitur titulos! Tremula dum militat hasta, Altricis mentita fidem. Nam cetera nullus {{Versus|545}}Confinxisse labor; faciles ad tempora cani, Ad faciem veniunt ruge; fallenda senectus, Non fingenda fuit. O si ad certamina forme Illa potens Beroe staret socianda Dyone! Incuteret celebrem simulatrix simia risum. {{Versus|550}}Stulte, quid Europen genero Iove queris, Agenor? Illa rapi meruit, raptorem excusat egestas Et thalami pocioris amor. Sibi maxima debet, Quod tociens vidua est, coniunx Iovis. Alite fausto Nupsisset stabilique thoro, si prima tulissent {{Versus|555}}Federa plus forme, lingue minus. Improba, turpis, Garrula legitimi mores incestat amantis. "At soror est coniunxque Iovis": Bene cessit in uno, Coniugis offensam redimit soror. "Ardua regnat": At patris in solio fruiturque "iugalibus" astris {{Versus|560}}Stirpis, non thalami merito. Fuit aureus olim Ille senex, quo nata feror, fuit unicus heres, Necdum sortilegam mundus nutabat in urnam, Cum pia Saturni proles, equanda Minerve Vel saltem non exul erat. Regnoque tirannis {{Versus|565}}Concedente tribus triplicem processit in orbem Communis regina Venus; quod cum Iove Iuno, Cum Iove cum Tritone fuit cum Dite Dyone; Non mea sideribus famulis contenta potestas, Tartara solatur, mulcet freta. Vos, pia ponti {{Versus|570}}Turba, dee, vestre scelus excusate sororis, Si scelus hinc traxisse genus; teque, optima vindex, Imperiosa Thetis, celum Iunone fugata Posce tuom raptasque faces! Iam pelice pulsa, Iam non sollicito venies paritura Tonanti, {{Versus|575}}Fatis nulla fides. Precium Saturnia forme Perdet, opes perdet. Non huc emptura decorem Venisset, si pulcra domi. Male, Dardane, mores Consuluit dare promta tuos. Non flectitur auro, Qui titulum paritatis habet. Victricibus olim {{Versus|580}}Armentis impensa fides librantis habene Non vendit nutum, veteris non immemor equi. Illane, blande Paris, vultu victore fruetur, Cui gemit Hesione, sanguis cui fluxit avitus, Alcide que tela sui libravit in arces, {{Versus|585}}Bellica virgo, tuas? Vbi tunc que prelia iactas, Fatum ubi? Plus actum est rapto Frige; pocula nate Eripuit thalamumque dee sic molliter ultus Aspera, miscet adhuc superis dotatus Olimpo. Flos Asie, veneranda deum regumque propago, {{Versus|590}}Non meus instabiles labor est aut gloria versus Texere, non trepidas pensis urgere puellas, Nec mecum Phebus, mecum certavit Aragne; Hos Pallas tibi pacta pedes, hec stamina nectat. Plurima dii - fateor - faciles et summa pacisci {{Versus|595}}Et dare; sed quid opes, quid regna, quid arma potenti Adiciunt, cuius sceptrum pars amplior orbis, Cuius opes Frigie, cuius gens Dardana vires? At si solanda est thalami regalis egestas, Si vires, si sceptra nichil sine coniugis usu, {{Versus|600}}Munus habe Veneris, munus, quo Sparta superbit, Munus, quod Iuno dici velit, esse Minerva! Quid moror? Internam propius rimare Dyonem, Res agitur tractanda palam, iam pectora nuda Pandimus: Hac facie Phebo duce metior astra, {{Versus|605}}Hoc vultu produco diem. Formose, merenti Gratare et similem, iudex, ne despice vultum"! Sic effata genas rapto depromit amictu Nuda humeros, exerta sinus totoque diescit Ore. Pudet divas Veneri cessisse triumphum. {{Versus|610}}Consulite, ultores Frigii, Venus excitat egros. Hac constant michi visa fide, vel sompnia certe Pondus habent. Hec fata sequor. Parete Dyone, Que civi lacrimas, risus que terminet hosti"! </poem> ==Liber III== <poem> Solvuntur vario consulta silentia plausu, Ydalium Peana canunt plebs, aula, senatus. Hic fatis vovet, ille deis, una omnibus una Voce animoque frequens plaudit Venus. Altus ubique {{Versus|5}}Sanguis obit, sacris ultro cessantia cedunt Arva, coronato luget spoliata marito Inachis et raptos gemebunda reposcit alumpnos. Illustres superis epulas molita potestas Sacrificis bibulos lictoribus instruit ignes {{Versus|10}}Totaque thuricremis Panchaia spirat in aris Venales emptura deos. At pauper acerra Principe digna Deo nostro placitura Tonanti Mente litat pura, votis exorat honestis. Celsior explicitas rapturus in ardua flammas {{Versus|15}}Regius exstruitur congestis floribus ignis Perstringitque aciem. Procul hiis exspirat ab aris Hostia dira, cruor; Veneri, quod dulce, propinat Ductor, Aristeos latices, Melibea fluenta, Ycareos haustus, fracti Phenicis odores. {{Versus|20}}Fronde comas nexe sanctoque astare parenti Yliades iusse spumantia lacte serenis Cimbia devolvunt flammis, rex ipse ministrans Ybleam delibat opem sic ante precatus: "Diva potens hominum, divum imperiosa voluptas, {{Versus|25}}Vera deum soboles, nostri Tritonis alumpna, Alma Venus! Seu te convivam Thetios urna Poscit seu nectar superum seu forte papaver Elisium, flecte hec teneros ad dona iugales, Hos dignare favos! Nec enim mactante securi {{Versus|30}}Grata minus pia sacra tibi. Si digna litamus, Exorata veni pariterque haustura recumbe! Celsa licet caleant centeno thure Cithera, Ydalium modulos nectat nemus, ardua Cypri In flores crescant varios: incensa Cithera, {{Versus|35}}Ydalias volucres, Cypri thima Pergama vincent. Hiis meritis, hiis, si qua tamen, veneranda Dyone, Adde fidem visis, sponsi memor adde favorem, Solatam solare domum! Non improbus oro, Vt tuus Inachias iudex predetur alumpnas; {{Versus|40}}Hesione contentus eat. Tritonia certe Non neget hosque velit melior Saturnia raptus. Olim Asie - sed quid vulgata ac flenda revolvo? - Claruit imperium, formidandusque Pelasgis Frix erat; inversa est vetus alea. Respice, diva, {{Versus|45}}Eneadas miserare tuos"! Sic fatus in ignes Ybleas inclinat opes, ieiunaque spirans Nidor odorifero solatur sidera fumo. Iam votis sacrisque modus, iam fessa reclinat Flamma apices, alios Helenus prorumpit in estus {{Versus|50}}Bachantemque deum flagranti pectore nactus Vocales tripodum Furias angustat in usus Orsus ita: "Heu Frigii, gens non premensa futurum! Quo noster spoliator abit? Quenam illa carina, Que Troiam mersura redit, iam litora tangit? {{Versus|55}}Ite duces contra"! Sic interrupta profatus Plus dubios urit, pleno tamen arguit ore Deiphebum, cui summa fides et sola medendi Copia, iussa sequi Veneris, raptum ire Lacenas, Auctores sperare deos. "Quenam ista nefanda {{Versus|60}}Spes?", inquit. "Superumne fides celique potestas Incestum dispenset iter, predantibus assit? Macte Paris, sceleris alios molire ministros Et sompnum tibi finge novum! Non fallere norunt, Qui falli nequeunt". Orantem haut sustinet ultra {{Versus|65}}Troilus, utque animo preceps bellique sititor Et gladii consultor erat, "Timidissime fratrum, Vade" ait "o tenebris antri dampnate loquacis, Vade, inquam, et quociens visum tibi fallere plebem, Finge deum! Nobis alius iam constat Apollo. {{Versus|70}}Ibit Alexander. Non, si Cumana senectus Aut aries Libicus aut Chaonis obstrepat ales, Iussum flectet iter. Ibit miseramque reducet, Quod nolles, tamen Hesionen". Conclamat herilem Preceps ad nutum plebes; excire tumultus, {{Versus|75}}Quos nequeat sopire, potens nec mensa futurum Audet, cum presens metuat nichil. Omnibus arma, Arma animis mentique frequens illabitur Argo Laomedonque iacens et inulte dedecus urbis, Conclamantque iterum: "Quonam usque, o libera pubes {{Versus|80}}Dardanio cognata Iovi, patiemur inultum Tot iugulos rubuisse senum, tot colla parentum Argea nutasse manu? Non impia sanxit Atropos hoc etiam nostris incumbere fatis, Vltorem non posse dari. Si numinis iram {{Versus|85}}Troia merens sensit, penas quoque iudice Phebo Dira Micenee debent convivia mense. Ite, duces, Venus hec, hec certior augur Apollo Bella iubet fratrumque exhausta funditus urbe Poscit inoffensos Frigio ductore meatus. {{Versus|90}}Vnde metus, metus unde, viri? Concessit in ignes Indutus Nessum Tirynthius, ecce timoris Causa prior cessit. Spirat par Herculis Hector, Ecce animos gens nostra dabit. Si prima Pelasgis Laurea, fas Frigibus palmam sperare secundam {{Versus|95}}Et nostros rediisse deos. Vos, inclita saltem Pignora, cesorum iugulos lugete parentum! Vos, quibus uberior lacrimas iniuria nectit, Vos pietas armata vocat". Sic voce precantur Intenduntque manus, egras cum Panthus in aures {{Versus|100}}Fatorum monitus priscos serit et, quod ab ipsis Extorsit genitor aditis Euforbius, index In medium pandit proles: "Lapsura sub Argis Pergama, si Frigias Helene conscendat in urbes". Hiis iam facta fides ducibus vulgique tumultus {{Versus|105}}Flectitur. O quanto priscis nova mollius urgent! Plus superi constant Pantho memorante futura Quam dicente Heleno. Priami tamen egra lacessit Consilia Hesione; superos premit, audit et audet Dux falli fatisque favet, cum fata recuset, {{Versus|110}}Atque ita: "Dic" inquit, "alio dic ordine fata, Anthenor, memora iam facta! Necesse per actum Constat, venturum mutabile transit. Habemus Iam cunctis graviora minis: perfusa cruore Pergama, nuptarum lacrimas, lamenta parentum. {{Versus|115}}Tu quoque visa refer, Frigie repetitor alumpne, Atque ea, que passus obiter, tot cladibus adde! Hiis saltem cedat bachantis fabula fani Et moneat potiora fides. Prius esse negabit Vnda fluens, ignis urens, spirabilis aer, {{Versus|120}}Quam dictet facienda furor". Sic fatur, at ille "Ergo" ait "o cives, iterum testanda laborum Historia. An lapsa est necdum vetus? Indice questu Non opus est, ubi regna dolos et bella loquuntur. Vidimus emeritis fecundam civibus urbem {{Versus|125}}Atque alium regnare ducem, nondum Ylios Argis Cesserat. Hasne vices velox oblivio transit Inmemor? Et longi precidit tedia luctus Inpaciens languere diu. Quin, inclita pubes, Si iuvat inviso mentes absolvere questu, {{Versus|130}}Armata decurre manu! Fortuna sequenda est, Dum preclarum aliquid dolor indecoctus hanelat. Nil grande et longum; segnem timor obruit iram. Heretis, quia fana vetant? Hec scilicet angit Cura deos evi tacitos vexare recessus {{Versus|135}}Et rerum librare vices. Stant fixa tenore Fata suo. Certam miseris si Parca ruinam Indixit Frigibus, moriendum Marte; triumphum Si pepigit, meritum minuit victoria segnis. O falli faciles! Si fas depromere verum, {{Versus|140}}Deprendi insidias superum. Lerneus Apollo Nostras vexat aves et, que metuenda minatur Dardanidis, timet ipse suis. Sic ficta locutus Accinctos ad bella Friges prevertere temptat. Vos contra cunctis potiora eventa futuris {{Versus|145}}Pendite: Donatos Tirynthius induit ignes, Eacide senuere duo nullique timendus Aut puer aut virgo est, quem fata minantur, Achilles. Ipse, viri, vidi ipse viros et menia, vidi Vrbes, sed gelidos nil excitat. Ite, potentes, {{Versus|150}}Et iugulos aptate iugo spretoque triumpho Reddite fatidicis victores hostibus enses"! Hiis virtus accensa viris, procul omnis abacta Relligio. Cedit Helenus vittasque minaces Abicit et lacrimis incusat fata secutis. {{Versus|155}}Dux cepti legitur pastor Paris, advena quondam Regni, nunc regis heres; nec profuit urbi Fatalem dampnasse facem, cum lederet ardens Pregnantem sompnus Cisseida; pullulat alte Flamma vetus revehuntque fidem presagia plenam. {{Versus|160}}It fati imperio Danaum rapturus alumpnam Dardanus et blande debellaturus Achivos Prevelat fraudes. Cesas non induit alnos Pinnarum suspecta strues, numerosa vagatur Tranquillo classis cultu; regalis olivam {{Versus|165}}Pretendit pinus tandemque erepta furori Semimaris Galli non adversante Cibebe Miratur similes bachari ad litora voces. Hanc decor insignit, qualem progressior usus Post longum lucratur opus: Tabulata superbis {{Versus|170}}Preradiant inscripta notis, vestitur herili Prora Tiro puppisque Tago, nitor erigit Indus Antempnam spargitque in transtra cupressus odorem Vela regens. Certant venti, quis lintea tendat Purpureos discincta sinus, at lene fluentes {{Versus|175}}Arcessit Zephiros puppi prescripta Dyone. Instabat iam dicta dies, qua classis in altas Propulsum poscebat aquas, cum lecta iuventus Priamiden sortita ducem per litora ferri Discursu rapido, qualisque abeuntibus ardor, {{Versus|180}}Certatim fremere et varios miscere tumultus. Haut mora, succincto Nabatheos agmine ducens Hector in arma Friges comites per cerula fratri Ire iubet, certantque rates stipare secuti Peonide duce Deiphebo, quin ipse Dyones {{Versus|185}}Spes Anchisiades cum Polidamante secundo Iungit opes. Iamque effractas rapiebat harenas In pelagus classis humerosque manusque secuta, Cum tandem exclamans aditis Cassandra relictis Fata aperit turbatque Friges. At seva morantes {{Versus|190}}Impellit Lachesis pinus uncosque tenaces Rumpit et intento percellit flamine vela. Vltimus in socias fatalis predo carinas Provehitur multum Priamo frustraque rogatus, Ne quicquam temere, victori supplicet hosti, {{Versus|195}}Hesione contentus eat; sin reddere raptam Velle negent, bellum intentet. Sic format iturum Venturosque Friges accepto interprete spondet. Vix in conspectum Paridi patuere Cithera, Cum patrias permensus aquas ad Nestora casu {{Versus|200}}Atrides molitus iter, Simoontide pinu Perspecta secum volvit, qui, quo, unde; stupentque Alternis reges figentes lumina velis. En, qua fata fide rerum discrimina nectant: Hostis adest, Menelaus abest geminosque Lacones {{Versus|205}}Hermione sibi nacta duces Agamennonis urbem Visum ierat matrem cupide visura secundam; Plebs quoque Iunoni celebrem confluxerat Argos Ludificum ductura diem, pontusque vacabat Et tellus exuta viris. Sic omnia casus {{Versus|210}}Expediit ventura potens victrixque Dyone. Prodit in abruptum pretentis insula saxis Mirtigere sacrata dee, pars ima recessu Abditiore iacens refugos falcatur in arcus Depressos furata sinus. Huc litore blando {{Versus|215}}Freta Frigum pubes puppes agit. Ipse propinquas Sanguine sacrifico Latoidos irrigat aras Princeps et larga cumulat promissa securi. Ergo Citheriacas preceps it fama per urbes Priamiden venisse Parim, plebs undique portus {{Versus|220}}Occursu complet. At pollens ore Lacena Ignotos visura viros ad litora gressus Dirigit acclinemque freto defertur Heleam. Postquam Helenes Paridi patuit presentia, classem Deserit ac forme fidens et conscius oris {{Versus|225}}Huc illuc gressum librans, qua Tindaris ibat, Indefessa vagis incessibus ocia texit Certantesque offert vultus, incendia nutrit Mutua captatumque brevi lucratur amorem. Quippe nec ad cursum preceps nec segnior equo {{Versus|230}}Librato gestu formam iuvat, auctus in armos, In caput erectus. Tenero delibat harenam Incessu figitque oculo mirante Lacenam Oblitosque gradus sistit; suspectus haberi Mox metuens transfert celeres ad cetera visus, {{Versus|235}}Ceu stupeat, quicquid spectat. Moderantius illa Obliquos vultus et non ridentia plene Ora gerit totasque velit cum pectore nudo Ostentare genas, sed castigator adultos Comprimit excessus animi pudor, egraque mixtus {{Versus|240}}Pulsat corda metus. Sentit Paris, ardet et audet, Promissorque ingens facilis presagia prede Ducit Amor. Dum signa iuvant, dum nutus oberrat, Interpres cordisque vagi presentior index Leno oculus taciti garrit preludia voti. {{Versus|245}}Vt vero explicitas peregrini Tindaris auri Blandicias hausit complutaque murice vela Conspexit, quid agat, heret, prebere rogatas Prompta manus cogique volens. At turba precandi Stipatrix iuveni fas invidet. Inclite predo, {{Versus|250}}Ne propera! Dabit illa manus, manus aurea vincet. Plus opibus, minus ore potes. Cicerone secundo Non opus est, ubi fantur opes. Quin ipsa rapinis Blanditur Fortuna tuis: urbs, aura, Lacena, Nuda, favens, facilis ceptum iuvat. Vrbis Helea {{Versus|255}}Nomen. In hanc pelagus undis declivibus actum Proxima litoreis delambit tecta procellis Et medias impingit aquas clauditque profundo. Hic Latonigenis cognatas struxerat aras Prisca fides. Iubet hic noctem regina propinquam {{Versus|260}}Excubiis hilarare sacris, templum ipsa superbum Prima petit solitoque deos implorat honore. Res cupido perlata Frigi, temeraria sancit Consilia indulgetque aditus in vota secundos Pollicito maiore Venus. Rapere haut mora nuptam {{Versus|265}}Victor et imbelles populari destinat aras. Tantaque precipitem pulsat lascivia mentem, Vix noctem exspectat suspenso vespere credens Zelotipum Titana suis livere secundis. Fregerat hesperias radiis languentibus undas {{Versus|270}}Phebus et astrorum medio poscebat in alto Nauta diem; tellus, aer, mare celsa remenso Consopita deo, strepitu defuncta silebant Vndique et in teneros nutabant ocia sompnos. At Paris obsequio noctis presentius audet {{Versus|275}}Inpaciens differre deos, Veneremque secutus Primus ad inbelles thiasos et debile vulgus Armatum maturat iter, ludentia turbat Fana ferox. Non, hospes, Hymen, non coniuga sacra, Hospicii non obstat honos, non ultor iniqui {{Versus|280}}Asperior tutela deus? Temere omnia preceps Aspernata Venus, nil respectura decorum In facinus votumque ruit. Rapit ergo Lacenam Tendentemque manus et leta fronte vocantem Dardanus aut rapitur potius. Gratare tropheis, {{Versus|285}}Predo, tuis, agnosce deos! Post aspera multa Excidium lucratus abis revehisque parenti, Quas nollet peperisse, faces. Heu, perdite, nescis, Quas tecum clades, quantos fugiente tumultus Classe refers. Tuque, Herculea corruptior unda, {{Versus|290}}Bellorophonteo flagrantior igne, sereno Certa minus, thalamos linquis, Ledea, iugales Et spreto tociens iterum querenda marito Numquam rapta fugis. Nunc, o Lilibea vorago, Latratus Siculi, Libicus tenor et, quod in omni {{Versus|295}}Sevit triste mari, mixtis huc confluat undis, Has infestet aquas primosque ultrice procella Amplexus medium solvat mare! Multa nocentes Mutat, si vetitis velox occurrerit ausis. Postquam exempta quies et mesto pulsa fragore {{Versus|300}}Inscia turbatas hausere silentia voces, Aure prius mensi, fremitus ubi et unde tumultus, Armati cognata petunt oracula cives. Hic tritas stridere liras, hic pocula cernunt Effuso calcata deo, funalia lucem {{Versus|305}}Ponere et effracto lacrimari lampada vitro. Mirati, qua clade nova iocunda sileret Relligio, que causa pios inopina tumultus Flexerit, advertunt alias ad litora lites Et toto sonuisse mari: "Quo, perfide leno, {{Versus|310}}Hospicii temerator, abis? Sic digna rependis, Regales predate thoros"? Hiis nobile vulgus Excitum arma fremit raptaque superstite turba Invadunt Frigios. Illi nec pandere vela Molirique fugam cessant nec iungere bello {{Versus|315}}Dignantur dextras contempta paupere pugna. Sola tamen tumidos pertemptat gloria captis Iniectare manus, proprium cum quisque tropheum Ostentare paret aut cive aut virgine rapta. Ecce redit Paphie meritus virgulta corone {{Versus|320}}Victrices vinctura comas Tenedoque potitus Iam minus audentem solatur predo Lacenam, Iam tandem patrie memorem. Sed gnarus adulter Pollicitis fluxum meche sancire favorem Et fictos lenire metus, ebur aggerat Indum, {{Versus|325}}Thura Sabea, Mide fluvios et vellera Serum. Ac mundi maioris opes, quodque educat aer Iocundum, pontus clarum vel fertile tellus, Hec faciles emere thoros, domuere rebelles Amplexus, pepigere fidem. Non iam oscula reddit, {{Versus|330}}Non reddenda negat Helene, sed pectore toto Incumbens gremium solvit, premit ore, latentem Furatur Venerem, iamque exspirante Dyone Conscia secretos testatur purpura rores. Proh scelus! An tantis potuisti, pessima, votis {{Versus|335}}Indulsisse moras exspectabatque voluptas Emptorem? O teneri miranda potentia sexus! Precipitem in lucrum suspendit femina luxum Nec nisi conducto dignatur gaudia risu. Res hilarat vulgata Friges, Priamoque sereni {{Versus|340}}Clarescunt vultus, rugas rarescere sentit Infelix, animi morbus dolor, improba paulum Cedit hiems mentis, voto dux augure sperat Reddendam Hesionen, Helenam si reddat Achivis. Nondum Segeas portu digressus harenas {{Versus|345}}Dardanus attigerat, meritos mentita triumphos Obvia pompa subit. Pars curru vecta superbo Aerium suspendit iter, pars cetera casum Haut metuens gressu vestigia paupere texit Obsequio contenta pedum, et - que cura novorum! - {{Versus|350}}Inachiam visura nurum plebs currit hanela Contemptrix opere, nutricis et immemor artis Nec lucri meminit, predam dum spectet amenam. At cui sublimes humeros proceraque colla Invidit natura brevis, vel desuper altis {{Versus|355}}Incumbit tectis vel recto calce fatigat Articulos humilesque gradus suspendit in altum. Hoc populo dederat vulgati fama decoris Certamen mirandi Helenam. Subit illa pudice Ora gerens, oculis nusquam vaga, voce faventi {{Versus|360}}Spectantum pudibunda parum mixtoque nitore Sidereas neutrata genas. At regia vates Vt venisse Parim certo Cassandra relatu Audit et adductam monstrum fatale Lacenam, Ad tripodas questura fugit ramosque loquaces {{Versus|365}}Ore premit poscensque deum non irrita longum Fatis plena redit. Claretque interprete vultu Extorti vindicta dei, furiosa potestas Imbelles vexat artus. Cervice rotata, Crine umbrante humeros, oculis spargentibus ignem {{Versus|370}}Et facie perdente fidem nunc livida vitrum, Nunc flammata facem superat, nunc pallida buxum. Tali se mediis procerum tot milibus infert Ore furens tremulosque gradus vix ebria figit Atque ita Tindaridem cernens: "Tune illa iuvenca, {{Versus|375}}Que saltus ingressa novos presepe paternum Incesta liquisse fuga taurumque iugalem Diceris et nostros petis importuna maritos? Ite, viri, dens "ite" iubet, pontoque vel igne Maternas abolete faces, ne dira sequatur, {{Versus|380}}Quam cecini, clades"! Sic paucis questa quiescit, Expediuntque deum suspiria longa relictum. Hiis hilares herent animi, totusque faventum Sopitur fremitus. Favissent agmina vatis Imperio! Motas reverentia principis iras {{Versus|385}}Obruit indignisque datur Cassandra catenis. Rex Helenam lenit inopinaque probra gementis Solatur blandus suspiria; vatis hanelas Excusat Furias celeresque ad iurgia voces Et vicio capitis solitos sevire tumultus. {{Versus|390}}Nec mora, sollempni lascivit regia cultu Imperiis ornata ducis tedasque pudendas Tollit adulter Hymen. Melius caligo profunda Pollutum mersisset opus! Quid nomine sacro Incestum phalerare iuvat? Pretendit operta {{Versus|395}}Bracteolam caries, agnum lupus, ulcera bissum, Sed Famam fraus nulla latet. Non una deorum Esse potest; nam prima fidem dum federa debent, Alterius non uxor erit, sed preda cubilis. Interea Graium preceps perlabitur orbem {{Versus|400}}Luctus et Europe dotatas nomine terras Armato rumore quatit. Leduntur in uno Vna omnes, seu quod populos iniuria regum Acrius incendit, seu regnis prelia livor Inducit, seu quisque suas presumit in iras, {{Versus|405}}Quod fieri sibi triste potest; quod flere peractum Quodque pati potuere, gemunt. Hinc omnibus idem, Idem animus similes scelerum precidere motus Et thalamos sancire metu. Ruit ocius ergo Nec iussa exspectat populus, belli ardor inerti {{Versus|410}}Nascitur, augetur forti, sic prelia vulgus Precipit. At viduos it solatura penates Clara ducum series, Malee quos erigit umbo, Quos Larissa fovet, quos cetera Grecia nutrit. Enumerem facilesque fide dictante meatus {{Versus|415}}Vltrices Danaum certo sequar ordine vires, Que loca, qui reges, pelagus quot quisque fatiget Classibus? At celebres hac novi parte Camenas Fraudari titulis auresque offendere molles. Pauca tamen studio non egrescente faventum {{Versus|420}}Succincte dixisse velim numerique sigillo Iuratas signare rates: Fert bella bis una, Bis centum et decies centum, quas undique raptas Cicropii vocat unda sinus et Apollinis equor. Huc acies, huc arma meant, hinc bellica classis {{Versus|425}}Ordiri disponit iter, sic culmen herile Imperii iussit, statuit consulta potestas. Ast ubi gesta Frigum geminos vulgata Lacones Concussere, fremunt ambo, dolor excitat ambos, Ambos ira quatit. Non sic orbata leones {{Versus|430}}Lustra indignati lugent, non fulminis ales Sic gemit elinguis inopina silentia nidi. Haut mora, conscendunt classem Lesboque relicta, Dum preceps animus et nil decoctius audet Ira recens, nullos exspectatura sequentes {{Versus|435}}Haurit iter fluidum pietas memor. Alta tenebat Castor, et Yliacas iam iam poscebat harenas Excidium latura ratis. Nox obviat atra Defensura Friges armatique aeris ira Instrepit et geminis expugnat vela procellis. {{Versus|440}}O pietas, qua nulla Deum presentius ambit Virtus! O mitis fraterni candor amoris! Sola hec in geminos cessit discordia fratres, Discordes habuisse metus; hic illius, ille Huius fata timet, quotiensque illabitur equor {{Versus|445}}Invergitque latus puppis subitura profundum, Equoris occursum certatim vertice prono Anticipare parant et sic proclamat uterque: "In me, dira Thetis, in me, sevissime Triton, Has intende minas, tantos molire tumultus; {{Versus|450}}Hunc serves, huic parce, precor". Tandem acrius aucto Incumbente Notho nil iam sperante carina Ledei iuvenes nexis per colla lacertis Nata simul simili deponunt corpora fato. Desine, Cicropii funesta licentia pagi, {{Versus|455}}Incestos generare deos! Non fabula celum, Sed virtus non ficta dabit. Quos cecus ab alto Mersit in ima furor, in summos erigis axes Et similes Iovis esse iubes. Quos ignis in auras, In scopulos sparsit fluctus, mentiris adeptos {{Versus|460}}Sidera gentilisque preces deludis acerre. Tindaridis, quos hausit hiems, dans Attica celum Fabula Castoreos casus Pollucis in ortum Fingit et alterni redimit dispendia fati. At neutrum testata deum feralis utrique {{Versus|465}}Atropos iniecit laqueum, quo fortibus egros, Quo sontes placidis, inopes quo regibus equat. Sola tamen Fatis Ledeum Lesbos amorem Concessisse negat raptosque secuta Lacones, Quos nec apud Frigios, mediis nec repperit undis, {{Versus|470}} Credidit esse deos sterilique reversa favore Diis urbes auxit, thure aras, marmore templa. Sic Britonum ridenda fides et credulus error Arturum exspectat exspectabitque perenne. </poem> ==Liber IV== <poem> Postquam Migdonias bellatrix Fama per urbes Armorum vulgavit opus, concussa minaci Barbaries motu trepidis coniurat in arma Viribus, et totos Priamo Mars excitat ortus. {{Versus|5}}Primus opes Frigibus Zelia tradente sequaces Commodat Amphion, socium cui Pandarus arcum, Consortem Adrastus gladium rapit. Hospes iturum Instruit Amphimacum Colofonia, ducit alumpnam In bellum Liciam socio Sarpedone Glaucus. {{Versus|10}}Marticole Traces Xantippum, Mennona Mauri, Peonide Phorcum, sequitur Cizonia Remum. Euphemus et Capesus et, quorum nomina longum Equato sermone sequi, stipare cohortes Certant et sese numero vel robore vincunt. {{Versus|15}}Dat Ganges Arabem, Sirium largitur Orontes, Dat Sciticos Tanais geminoque obnoxia mundo Ripa duplex bellis populum partitur utrumque Nacta ducem geminum. Migratque in prelia, quicquid Prima dies, orbis oriens, cunabula Phebi {{Versus|20}}Gentis alunt, quicquid Asie dispendia, quicquid Hermus aquis Taurusque iugis includit, et omnis Yliacos legio tendit munire penates. Hos inter fremitus certantumque ardua regum Robora pugnaces iactantius armat alumpnos {{Versus|25}}Troia potens nulloque locum sperante priorem Indigene vires cognataque celsius arma Consurgunt. Toto sed Troilus agmine princeps Pulmineusque Hector; par bellis impetus, equa Vulgi tempestas; titulis precellere certant, {{Versus|30}}Et dubia alterno contendit fama favore. Cetera fraterni Martis numerosa potestas, Ductu queque suo discretis fulminat ausis, Vt quot Priamidas tot iurent Hectoras esse, Quot Troes tot, macte, pares tibi, Troile, dicant. {{Versus|35}}Nunc utinam, quo quisque animo, quo fulserit ore, Quis membris inscriptus honos, quis pectora motus Extulerit, meminisse queam, vultusque peremptos Suscitet eloquii virtus, oculisque sepulti Pectoribus vivant scripto precone tiranni! {{Versus|40}}Sic olim positos populis mirantibus offert Elinguis pictura viros, sic culta profatur Carta duces, oculis hec blandior, auribus illa. Celsa duci Priamo late surgentibus armis Effulcit roseum cervix caput, ardua scribunt {{Versus|45}}Membra virum, blandoque genas terrore minaces Regius ornat honos. Placide vox nuncia mentis Nil tumidum, nil triste sonat propiorque precanti Mollibus imperiis famulantes instruit aures. Hector magnanimum librato culmine pectus {{Versus|50}}Erigit, intorto candet coma crispa capillo Succinctum complexa caput blandeque recisos Furatur vox blesa sonos. Pernicia membra Mens placida in cives, faciem lanugo serenam Induit. At visus acies obliqua cadentes {{Versus|55}}In geminas spargit partes semperque supina Occiduo stabilem contristat lumine vultum. Ore pares patremque genis vultuque secuti Priamide gemini, studio certante Minervam Partiti colit hic artes, hic arma fatigat; {{Versus|60}}Deiphebum Mavors, Helenum demulcet Apollo. Troilus in spacium surgentes explicat artus, Mente Gigas, etate puer nullique secundus Audendo virtutis opus, mixtoque vigore Gratior illustres insignit gloria vultus. {{Versus|65}}Imperii cupidus, habiles prolatus in armos Siderea vernat acie Paris, ore serenus, Eloquio lenis, pede preceps, strenuus armis, Vertice flavescens; frontemque auctura superbam Prereserat tonsura genas in summa recurrens {{Versus|70}}Tempora, neve vagans forme furetur honorem Cesaries, utramque comam sua detinet auris. Crine minax, vultu placidus, sermone serenus, Affatu facilis, oculo nigrante venustus Consiliisque pius stabiles libratur in artus {{Versus|75}}Eneas fusis humeris et lumine grandi. Anthenor tenui productus corpore, sura Succincta, motu facili, quo nemo suorum Insidias vel nosse prior vel nectere maior. Regius incendit Hecubam decor, ardua pingit {{Versus|80}}Gloria, nec partu species effeta frequenti Marcida vectoris uteri dispendia sentit. Mens victrix nil molle monet, nil debile dictat; Sonti difficilis, at miti blanda rigorem Exuit, afflictis clemens et civibus equa. {{Versus|85}}Forma, modus, pietas, sensus, pudor auctius ornant Andromachen erectam humeris visuque serenam. Non membris egressa modum, non ceca futuri, Fulta gena tereti, suspecto crine cruorem Mentitur flagratque acie Cassandra micanti. {{Versus|90}}Yliadum populo victore Polixena vultu Preradiat, solique decus speciale meretur Lactea membrorum series, ridentis ocelli Blandicie, pede fulta brevi procera venustas Poplitis erecto librans vestigia gressu. {{Versus|95}}Articulos non equat ebur, non lilia colli Ardua, non rutilum pavonis fimbria crinem. Ipsa humilis, simplex, facilis nil turget herile, Nil varium fingens, numquam frustrata petentes. Martius ornat honos Agamennona, fusa vigorem {{Versus|100}}Celsaque membra vovent, voltu precone potestas Enitet et regem species armata profatur. Mixta virum phalerant cirro candente: decora Virtus, nobilitas dives, facundia prudens. Gratior equato Menelaum forma venustat {{Versus|105}}Fulta statu; virusque come geniale rubentis Mens domat, ipse actu mentitos indice crines Arguit, acceptus noto gratusque merenti. Audax, munificus, hilaris, pius equat Achilles Vultu Phebum, animo Gradivum, Pelea membris. {{Versus|110}}In pectus laterum laxatur culmen, in arctos Crispatur cirros coma mirtea, crinis in armos Deprimitur, poplesque gradus consurgit in altos. Actorides acie grandi vernaque, decoris Artubus, alloquio leni, cui cura iuvare {{Versus|115}}Muneribus, constare sibi, disponere cunctis. Vox teneris discincta iocis, mens ardua, fusi Artus Locrensis titulos Aiacis opimant. Aiacem Thelamone satum coma pulla venustat In torquem collecta levem, modulata serenis {{Versus|120}}Lingua sonis, mens fraudis hebes, sed strenua bellis. Ore hilaris modiceque humiles collectus in armos Dux Ithacus, prudens consultum pendere, gnarus Obliquare dolos, doctus captare loquendo. Voce ferox, animo preceps, fervente cerebro {{Versus|125}}Audentique ira validos quadratur in artus Titides plenisque meretur Tidea factis, Sic animo, sic ore fero, sic fulminat armis. Nestora magnificat morum prudentia custos, Consilii librata fides et sobria dandi {{Versus|130}}Gloria; porrectoque humeris senioque nitenti Nasi grata minus brevitas incurva sedentis. Phillacides vernante gena, candente capillo, Alite mobilior, Scitica torrentior aura, Ardua nulla timens, animum non viribus equans {{Versus|135}}Nil grave, nil durum censet, nil linquit inausum. Ore virum fassus indignantique minaces Suspendens cervice genas livore superbo Obliquat socios Pirrus, scribuntque ferocem Ardua membra, teres oculus, proiectior alvus. {{Versus|140}}Texendis vox egra sonis teneroque laborans Eloquio lingua blesos frustratur hiatus. Naupliaden tenui progressum corpore, lenem, Magnanimum prudens animi moderatur honestas. Arduus in fastum, pingues demersus in artus {{Versus|145}}Crispanti vestit humeros Polidarius umbra. Cesaries ceu iussa iacens, patientia suplex, Vis temere ausa nichil pietasque Machaona pingunt. Impia precipitem natura Meriona mergit Invidie cinctum stimulis cureque tenacis {{Versus|150}}Defessum excubiis. Teretes cumulatur in artus Carnea massa tumens, animique ebullit Herinis In caput, in corpus reliquum: Livescit inustum Sanguineis pectus maculis, gena disputat idris Indicio peiore virens, et mentis hanelas {{Versus|155}}Accusant Furias flammati incendia crinis. In medium librata statum Briseis heriles Promit in affectum vultus. Nodatur in equos Flavicies crinita sinus, umbreque minoris Delicias oculus iunctos suspendit in arcus. {{Versus|160}}Divicius forme certant insignia morum, Sobria simplicitas, comis pudor, arida numquam Poscenti pietas et fandi gracia lenis. Tindaridis geminis geminum nichil, unicus ambos Oris honos ambit; similis flavescit utrique {{Versus|165}}Crinis, par hilares augescit visus in orbes; Equus membra modus, concordes pectora motus Conciliant spirantque unum gena, lumina, mores. Sola pares variis presumunt nomina formas Distinxisse notis, at victor vindice vultu {{Versus|170}}Eludit dubios error vocumque repugnans Discidio alterno confundit nomine nomen. Inclita cognatos equat Spartana Lacones Vultu, crine, genis; socie cunabula stirpis Par oris testatur honos. At plenius haurit {{Versus|175}}Sidereum Ledea Iovem totosque per artus Lactea materni spirant mendacia cigni. Nativum frons fundit ebur, caput exerit aurum Equatis crinale comis, gena candida bissum Equat, dextra nivem, dens lilia, colla ligustrum. {{Versus|180}}Auris inexpleto crispata volumine, visus Excubitor nasusque vagi venator odoris Alternum poscunt titulo certante triumphum. Productum modice mentum candescit et alta, Lenius ut pressis insidant basia labris, {{Versus|185}}Parcius in roseum consurgunt ora tumorem. Fundit apex humeros, pressum tegit ubera pectus, Ilia succingit levitas tractusque lacertos. Pes brevis incessu terram libante supino Lascivum suspendit iter crurumque decora {{Versus|190}}Mobilitas compto libramine ponderat artus. Sola superciliis labes interflua raris Audaci macula tenues discriminat arcus. Haut minus insignes latebras secretius ornat Vitalesque colit thalamos et digerit urbem {{Versus|195}}Interior natura suam. Cor principe motu Libratum disponit opus, modulamina lingue Limat pulmo loquax, modico dispensat hiatu Splen risum, facili fel castigatius ira Vritur. At teneri titillat mollius equo {{Versus|200}}Pruritus iecoris meriteque insignia fame Mergens nativi titulos incestat amoris. Hoc monstrum non ales edax, non labile saxum, Non axis torquens, non mendax vicerit unda; Cum bene fracta tepet moriturque sepulta libido, {{Versus|205}}Respirant plenis incendia pristina fibris. Sic Helenen totam pars unica mergit et ipsum Excitat in cladem regnis certantibus orbem. Iam Pandionios collato robore portus Argive tenuere rates spaciumque negabat {{Versus|210}}Terra viris, velis aer et puppibus equor, Cum tandem licitos poscebant bella meatus Et iussas libare vias. At Delphica missus Fata exoratum refugasque evolvere Parcas Actoride socio Phebum prelibat Achilles. {{Versus|215}}Mira fides! Quos precipites in prelia traxit Impetus atque omnis nocuit mora, sponte quietis Pigrescunt votis placideque oracula poscunt; Egra dolor differt suspiria, gloria palmam, Ira minas; herent suspensis agmina bellis {{Versus|220}}Expectatque antri veniam Mars ipse loquacis. O variis delusa modis nox credula cure Gentilis! Risu an lacrimis an flente cachinno Egipti portenta querar? Memphitica sulcos Relligio vestit, in cortice marcet, in hortis {{Versus|225}}Crescit, nunc terra serpens, nunc aera sulcans. Plus errant responsa tamen, plus spiritus ille, Quem misere poscunt anime, quem nomine pulchro Presumunt censere deum. At non mugit in antro, Quem suus auctorem mundus sonat. Ista priorum {{Versus|230}}Noxia simplicitas in nostros defluit annos Incestatque fidem. Nam ceu Balearicus augur Gentiles distinguit aves vel voce vel alis Vel gustu vario venturis omina ducens, Ridentem sic odit anus presaga soporem, {{Versus|235}}Sic oris vacui casum timet, augure plausu Pierie volucris aut indice nunciat aure Hospitibus numerum discessurisve recessum. Multa quidem captata diu fortuna secuta Expedit, insidiansque hostis male credula fallit {{Versus|240}}Pectora, ut in fatuum declinent pronius usum. At melius, ne labe levi mens casta labaret, Augurium nescisse fuit, veterumque sepulti Cessassent ritus, quorum decreta secuti Graiugene summis oracula Delphica votis {{Versus|245}}Implorant! Prior Eacides lictoribus aras Ambit et has donis tandem sollempnibus emptas Inachidis voces pandit venalis Apollo: "Vincitis, ultores Danai, grave Marte bilustri Heret opus, decimum sequitur victoria bellum". {{Versus|250}}Talibus Eacides fatis excitus in omnes Secretum tripodum socios partitur. Et ecce Testorides Calchas mediis congressus in antris Concordesque deos et consona fata revolvit. Hic patrie et propriis scitatum oracula regnis {{Versus|255}}Venerat, hosque aditis monitus effudit ab isdem Numen idem: "Non, o superis gratissime vates, Vana petis. Dabitur patriis clementior aer Sulcis, ieiuni populator Sirius anni Occidet et plenis pinguescent messibus agri. {{Versus|260}}Tolle moras, te bella vocant, pete Cicropis urbem, Vltrices dispone acies! Tibi bellica cedet Turba manu, Mopsus oculis et pectore Nestor. Sera quidem sevisque virum mercanda ruinis Inachidas lustro ditabit palma secundo". {{Versus|265}}Ergo hilares socias iungunt in federa dextras Eacides Calchasque pares. Quippe altus utrique Gentis honos, regni equus apex; at maior Achilli Spirat amor belli, Calchas tranquillior extis Evolvisse deos et celi nosse meatus. {{Versus|270}}Tres unit iurata fides, consortia prima Tercius auget amor nec, iam partitus amicum, Invidet Actorides, sed pontum letior haurit Et reducem torquet socio Calchante carinam. Vt tripodum vulgata fides per castra, per urbem, {{Versus|275}}Per puppes certo iam claruit indice, cunctos Bella iuvant, cunctis iam pulchrum vincere, tardum Marte frui. Munit eques armis, nauta cherucis, Civis messe rates. Pauci, quos debile pectus, Mens plebea, iacens animus nescire triumphos {{Versus|280}}Iussit et abiecti mersit caligine fati, Aut acies metuunt aut lente vincere dampnant Longa decennalis mensi dispendia belli, Cum casus varii cedant, cum prelia nulli, Sanguine cum multo paucorum gloria vincat. {{Versus|285}}Hos tamen, hos etiam regum reverentia flectit Et passura pares consors vicinia motus. Ergo animos hebetes mendax audacia frontis Dissimulat clamorque minax despumat in ausus. Haut mora, corripiunt classes hiis pendula pandit {{Versus|290}}Dextra sinus, cervix alios defixa fatigat In fluctus latura rates, hii robore textas Edificant in transtra vias, mordacis habene Nexibus indulgent alii laxantque carinas, Cum subito egressos inopino turbine turbat {{Versus|295}}Nimborum pincerna Nothus noxque imbribus haustis Ebria tela, viros, puppes humentibus umbris Involvit cogitque ipsos dubitare magistros. Errat ceca freti classis solitosque procella Egressus obiecta negat, fluitantia pinum {{Versus|300}}Percellunt mediam repetito verbere vela. Primus ut a prora surgentes conspicit imbres Testorides frustraque duces contendere, divos Presago iubet ore sequi, nolentibus Austris Cedere et armatos ordiri ex Aulide cursus. {{Versus|305}}Parent Eolios nutus vatemque secuti Graiugene et flexis repetentes Aulida proris Montivage Phebes pacem implorantibus aris Conciliant largoque exorant thure meatum. Ilicet irato bibule Thaumantidos arcu {{Versus|310}}Ceruleum mutante iubar veroque sereno In risum redeunte polo detersa meretur Iuno Iovem atque hilari solatur flentia vultu Nubila, proscriptoque Notho lenique susurro Dante vias maiora petit suspiria classis. {{Versus|315}}Ergo deum nutu libratis flatibus usa Euboicas numerosa ratis descendit in undas Consumptura fretum; totum sub puppibus equor Ire stupet. Certat perplexis navita remis, Quis prior, et iunctis confligunt ictibus era. {{Versus|320}}Sic geminas miratus Athos Xerseius umbras Ignotum velis texit mare, sic tua silve, Voce potens Orpheu, modulantia plectra secute Bistonios longis clausere amplexibus agros. Dum mediis spaciantur aquis securaque fandi {{Versus|325}}Ocia sopitus pelagi non invidet estus, Iasonium relegens Philotetes previus equor "Has", inquit, "passi sirtes, hiis hesimus undis, Hos Cianes tulimus scopulos Frixea secuti Vellera. Lenniacis domus hec, Tracensibus illa, {{Versus|330}}Hec Paros, hec Naxos". Sic cuncta rogantibus heros Explicat agnoscens veteris vestigia cursus Esoniasque vias; sic, que subeunda, magistrat, Que vitanda, docet. Cum tandem hostilis harene Allapsi gremio, sevis clangoribus urunt {{Versus|335}}Aera et iratis impingunt litora tonsis. Protinus effuso per castra, per arva tumultu Litoreas populantur opes et proxima ponto Menia Dardanii titulo male tuta tiranni. Tandem congestis spoliis et divite preda {{Versus|340}}Consumunt inopes flamma victrice penates Ac classes repetunt et, quas fecere, favillas Illabi mediis gaudent per cerula velis. Prima tulit Tenedos graviores militis iras, Non solas dequesta faces non rapta metalli {{Versus|345}}Pondera, sed prorsus gladii consumpta furore Exspirasse gemit. Iugulum puer ensibus affert Inberbem tremulumque senex et tiro comantem. Hic ducibus strepitu sedet expectare sepulto Yliaci responsa ducis. Calidonius heros {{Versus|350}}Decreto procerum socio legatus Vlixe Deligitur, qui dicta ferat, qui pace sequestra Res Danaum, Sparte spolium raptamque reposcat. Interea Eaciden stimulantibus excitat ausis Impaciens languere animus, furor intima pulsat {{Versus|355}}Martius et residem mens arguit effera dextram. Consorti studio similis preconia fame Telephus affectans it iuncto robore Mesos Predaturus agros. Venientia bella Caicus Horret et in voces cantu stridente remissas {{Versus|360}}Plangit alumpnus olor; peregrinum Naiades hostem Non ause vidisse timent tutasque sub undis Venantur latebras; pecudum lascivia cessat Iam studiosa minus et floris et amnis et umbre. Quippe ferox urbes, fluvios et pabula turbat {{Versus|365}}Eacides. Rapitur, quicquid vel dulce vel usu Egregium vel Marte iuvans vel pace decorum. Cultores iuga questa boves fugiente colono Decisum mirantur opus, mirantur abactum Septa gregem. Quacumque vagum fert impetus hostem, {{Versus|370}}Castra, case, sulci, silve testantur Achillem. At Teutras, postquam bella increbrescere sentit, Civiles miseratus opes et numina ruris In predam cessisse novam, parat arma, cohortes Excitat et totis occurrit viribus hosti. {{Versus|375}}Eacides oblata nove preconia palme Letatus variis intentas raptibus alas Colligit hostilemque addens in verba cachinnum "Sistite" ait "defensor adest" nec plura; feroxque Fertur in obiectum nimbis torrentior hostem {{Versus|380}}Ense metens medios prostratamque impete primo Calcat equo victore aciem. Res plena stupore Turba fugit solusque fugat. Sic igne trisulco Tota pavet percussa domus, pars etheris iram Sentit, at in cunctos spargit sua fulmina terror. {{Versus|385}}Haut aliter dire furiis exterrita dextre Barbaries dat terga viro. Fugientia primus Indice deprendit curru vestigia regis Eacides, quippe eris apex radiantis inertes Accusat latebras. O noxia gloria rerum! {{Versus|390}}Tuta inopes fatis adimit fuga, notus in auro Dux timet et vite discrimina ditia gestans, Cum vellet latuisse, perit. Iam seva cruores Hasta alios haustura fuit primusque tepebat Mucro, cum parma repetitum Telephus ictum {{Versus|395}}Depulit obiecta dextramque elusit inanem. Missilis innocui mixta pudor asperat ira Eaciden, frendit atque ignescentia torquens Lumina "Tune meos" ait "ausus fallere nisus Et steriles cassare minas?" Sic fatus in ipsum {{Versus|400}}Vibrasset iaculum, timido cum Telephus ore "Heu parce!" exclamat. "Procul hec, fortissime gentis Mirmidonum, avertant superi probra! Tune bis ullum Percuties? Hostem quisquis vel sensit Achillem, Sufficiat cecidisse semel; tua fulmina passus {{Versus|405}}Alterius non mortis eget. Cur torva minaris? Non tegimus, meruitque tamen. Scis ipse tumultus Et Diomedei furias gregis: Atra nefandi Septa ducis longis hominum saciata ruinis Herculea cecidere manu, stratoque tiranno {{Versus|410}}Tutior in patriam reducem Teutranta regressus Post crebras acies et equorum bella recepit. Ipse triumphanti satus Hercule Mesa subisse Regna ducisque hospes blandos coluisse penates Gratulor ac memini gratus. Sed dicere longum, {{Versus|415}}Que mecum gessit patris memor. Hinc michi lapsum Erigere et gladios tutari cura timentem. At tardum venisse pudet. Quin Martia magnum Si manus Eaciden, ut non sensura fatiget Membra, trahit facilique animo nova suadet Herinis {{Versus|420}}Vltra velle nichil, nil citra posse ferendum, Cedimus hosque artus gelidos, hec reddimus exta Victrici calcanda rote". Sic fatus in altum Sublato clipeo, pavide tamen, ultima questum Fata ducem monstrat: Friget cruor oraque pallent {{Versus|425}}Eluctante anima. Tandem miseratur Achilles Agnoscitque manum. Sic multis sera furorem Temperat et penis tandem saciata supremis Illaudata feros differt clementia motus. At Teutras, ubi dira egris insidere fibris {{Versus|430}}Altius et certam minitantia vulnera mortem Sentit, "Habe Mesos" inquit; "te, Telephe, noster Poscit honos. Quis enim propior, quis dignior heres? Me tuus Alcides Tracensi urgente tiranno Edomitis absolvit equis sceptrique quietem {{Versus|435}}Sanxit et armatos in pacem reddidit annos. Hiis meritis tibi regna damus, que perfida fati Ira negat predata michi. Te lenius astrum In senium serosque dies et summa reservet Tempora regno hilarem!" Vix hec, et frigida fessis {{Versus|440}}Atropos inserpit labris, turbata rigescunt Lumina, hebent sensus vivoque exuta calore Membra gelu letale subit, mens libera tandem Evolat et socios redit inspectura Triones. Telephus, ut vacuos spiranti sanguine vultus {{Versus|445}}Conspicit, effuso miseranda in vulnera fletu Funus herile struit. Quicquid vel mulcet odore Vel virtute ligat nervos artusque fluentes Continet, aggeritur busto. Compescit hiantem Dextra premens ictum, fluxum domat arcta cruorem {{Versus|450}}Fascia et obstrusos frustra negat ire meatus. Regia conspicuis moles inscripta figuris Exceptura ducem, senis effulta columpnis Tollitur. Electro vernat basis, arduus auro Ardet apex radioque stilus candescit eburno. {{Versus|455}}Hiis excepta silex artus clausura verendos Iaspide vestitur. Gemme, quas litoris Indi Dives harena gerit, aurum, quod parturit Hermus, In varias vivunt species, ditique decorum Materie contendit opus. Quod nobile ductor, {{Versus|460}}Quod clarum gessit, ars explicat, ardua pandit Moles et totum reserat sculptura tirannum: Prima ducis facies nascenti vagit in ere Sidoniis velata togis, cunalis in altum Surgit honos, trepide circum nutrixque parensque {{Versus|465}}Alterno teneros demulcent ubere fletus. Proxima lascivis inhians discursibus etas Nunc labente pila, nunc se volvente fatigat Buxo, nunc arcu; credas curvata coire Cornua et excussam nervo stridere sagittam. {{Versus|470}}Tercia magnanimi loquitur primordia regis Accingens pictura virum. Regale verendas Accendit diadema comas, sublime sedentem Fulcit ebur sceptroque manus radiante superbit. Ipse nova vultum pictus lanugine regni {{Versus|475}}Maturum dispensat opus belloque togaque Alternus - rerum vario poscente meatu - Commodat aut fremitus armis aut ocia paci. In serum perducta senem pars ultima canos Colligit, et raris sulcantur tempora rugis {{Versus|480}}Progressos testata dies. Procul exitus evi, Mors longe, et Lachesi stamen vitale ministrat Nondum fessa soror. At Fato maior Herinis Precipitat festina ducem. Tres ere propinquo Herent: irata Pelides fronte, precanti {{Versus|485}}Telephus, exanimi Teutras. Pallere videres Ora, genas, aurumque mori; cruor altus in auras Exilit et minio rorant tabulata fluenti. Hec super exiguo breviter collecta sigillo Fata viri, quis regis honos, quis funeris auctor, {{Versus|490}}Quod fatum, que causa, patentque hoc singula scripto: "Dux Teutras, Mesis decus arvis, passus Achillem Ense necem sensit sceptri defensor aviti". Postquam busta ducis nigro deplanxit honore Fida manus mestaque ulutatum voce quievit {{Versus|495}}Supremo iam fine "Vale!", redeuntia ducit Agmina Pelides, urbes invitus amicas Telephus et socios recturus linquitur agros. Ipse quidem plus pace acies, minus ocia bellis Poscat et armate malit discrimina vite {{Versus|500}}Spe palme, at populi dilecto principe nudi Merentes vicere preces, ut regis iniret Excubias molemque datam; monet ipse futuri Providus Eacides cultis insidere regnis, In sulcos laxare solum, producere fruges {{Versus|505}}Et missa socias solari messe cohortes. Sic paribus vincent titulis, cum ad prelia donet Ille dies ipsique manus. Hec fatus Achilles Ad Danaos maturat iter. Sed venerat ante Dux Ithacus bellum referens pacemque negatam {{Versus|510}}Nunciat. Egrescunt indignanturque Pelasgi, Bella petunt, hesisse dolent et frondibus hostes Palladiis temptasse pudet. Iam libera Marti Laxat frena Furor, stimulat Bellona volentes, Mars cogit dubios. Ingens per castra furentis {{Versus|515}}Interpres animi clamor tonat, arma capessunt, Arma fremunt, augent lituique tubeque tumultum Et responsuris invitant vocibus Eccho. Isset in Yliacos classis Pelopeia portus Non expectata venia ducis, at nocituras {{Versus|520}}Nox nectit vicina moras humilemque soporat Decrepitus Titana dies et hanela sub undas Admittunt radios Athlantia litora fessos. </poem> ==Liber V== <poem> Ardua iam medium pulsans Latonia celum Noctivagos librabat equos sompnoque profundo Exarmata quies facilem spondebat ituris Portum suadebatque dolos. Dux ipse Pelasgis {{Versus|5}}Nocturnum disponit iter: Non verbere pontus Erigitur, non voce sonat, iussosque silere Sulcat inoffensos tacito sub remige fluctus Incessum furata ratis. Sic cede suorum Exigua innocuum lucrari forte triumphum {{Versus|10}}Graiugenis, Fortuna, dabas, at Martia Naupli Proles erubuit, fraudes et furta negavit. Vltimus hic Danaum ter dena classe secutus Signa ducum longaque exustus febre moratas Inachidis excusat opes seque obice morbi {{Versus|15}}Tentum, quam primum licuit, venisse fatetur. Hanc ipsa ad vocem facies facit, aspera passo Coniurat pallor et vultu teste merentur Verba fidem. At sospes animus nulloque dolore Fractior imbelles artus nervosque negantes {{Versus|20}}Erigit et Martem manifestum suadet Achivis. Ocius audentem virtus animatur in iram Iamque dolis vicisse negant. Sua quemlibet angit Gloria; qui iaculis longe, qui cominus ense, Qui pede, qui curru fidit vel classe, mereri {{Versus|25}}Promptior, agnosci petit, expectatque videntem Percussura manus et, si quid nobile possit, In tenebras sepelire pudet. Sic Martia pubes Mutatis heret animis longique soporis Inpaciens noctem vigiles expendit in usus, {{Versus|30}}In sompnum non fracta levem seseque vicissim Excitat. Hii tensos librant in bella lacertos Intenduntque gradus, pugiles pars plurima vultus Exertat, partem vestis furatur aena In summos perducta pedes. At denique iussi {{Versus|35}}Armantur pariter galea caput, egide pectus, Ense latus, pharetris humeros et stipite dextras. Hiis instructa fremit in lucem turba morantem Vix passura diem; noctis dispendia dampnant Et venerem, Titone, tuam, cum previa Phebi {{Versus|40}}Amplexu gelido et sterili tardetur amore. Vota virum valuisse putes, intensior orbem Spiritus astriferum torquet semperque negatis Elidens modulis stupidas novos impetus aures Phebeum maturat iter. Sensere Pelasgi, {{Versus|45}}Sensit et ipse ducum princeps Argeus Atrides Adventare diem. Mox nectens ordine puppes In mediis alnosque breves et vela minora Claudit aquis, at turrigeras pelagique potentes Et bellare avidas primos exponit in ictus. {{Versus|50}}Cumque metu predone animi perculsa labarent Agmina et horrorem presens instantia Martis Incuteret, dux orsa movet, quis integrat iras, Spem sancit, firmat animos et roborat ausus: "Vltores Danai, non nectere verba necesse {{Versus|55}}Et longas cumulare preces, sese excitat ultro Virtus; at quisquis pavidus, timor obstruit aures Et precibus mens tarda negat. Quin, aspera rerum Ni longum meminisse foret, sibi publica bellum Causa daret; patimur cuncti, nec sola maritos {{Versus|60}}Vrit hiems. Taceo veniales hospitis ausus Et castum predonis opus nec numina lesa Conqueror, at solus in nostras sufficit iras Laomedontee pacis rigor. Heccine regum Et pietas et clara fides? O barbara vere {{Versus|65}}Sevicia exemploque carens et cognita nulli Asperitas! Quisnam nude clausisset harene Hospicium miseris, quos obvia Scilla, secuta Tellus et socio fregit Thetis hospita fluctu! At Peleus Thelamonque illic genitusque Tonante {{Versus|70}}Amphitrioniades et, quos habuisse superstes Grecia gaudet avos; minus haut tamen ausa profana Barbaries sprevitque deos generosque deorum. Dii melius! Nec se lenta Tirynthius ira Et superos ultus paucis in bella secutis {{Versus|75}}Accessit, vicit, rediit. "Bellum Hercule nullo Nunc erit": Et nullum sensit prior hostis Achillem. Quodsi gentiles animos cognoscere certum Certantesque ausus, dignetur nemo priorem, Erubeat sibi quisque parem! Quare, inclita pubes, {{Versus|80}}Tende per imbellem gladiis ultoribus hostem, Tende age! Iuro deos, facilem sine Marte triumphum Ignavumque queror. Quid virtus alta, quid arma Bellica? Terga dabunt omnes et pectora nullus. Periurumne, viri, penas solvisse tirannum {{Versus|85}}Sufficiat? Cecidit non exorabilis hostis, Incestus superest hospes, violentior ille, Hic peior. Gladios igitur nec tela recondat Debita, terrarum quisquis commercia, quisquis Integrare thoros castosque impune sopores {{Versus|90}}Iungere securus curat. Quid plura? Voluntas Omnis in effectum causas habet. Ite volentes, Ite duces! Arces nulle, nulla arma morentur Et, quos ter quina fregit Tirynthius alno, Innumera calcate manu"! Sic fatur, et ortum {{Versus|95}}Nox aperit proscripta diem, periuraque labi Pergama visuros vigiles properantior axes Sol rapit, ipsi etiam lentas causantur habenas Quadriiugi volvique rogant intensius orbem. Mira fides! Ortus velox et vespera nulla, {{Versus|100}}Luciferique sui Solis rota prevenit ignes. Vtque hilaris grato lux omine firmet Achivos, Non oriens Titana rubor, non pallor Eous Inficit, at pura qualique in luce superbit, Cum sine nube dies et se contractior umbra {{Versus|105}}Colligit in conum, tali pater ore serenos Orditur cursus. Miratur Achaea iuventus, Duxque iterum: "Superisue manus ac tela negemus, Inachide? Vocat ecce deus, Sol letus hanelis Instat equis, Neptunus aquas ac pervia mollit {{Versus|110}}Cerula. Credo equidem, vires augentibus ipsis Laumedonteo poscunt ex hoste triumphum. Sed moror". Exclamant Danai totoque resultat Vox animosa freto. Non sic insibilat Auster Frondibus hibernis, non tanto verna fragore {{Versus|115}}Fulmina precipitant montes, non flumina cautes. Senserat Yliace custos Tritonidis Astur Adventare rates celerique incerta per urbem Discursu rapiens vestigia nunciat "Arma!", "Arma"! iterat. "Quonam usque, viri, torpebitis?" inquit. {{Versus|120}}"Ecce hostes, vidi ratibus tectum mare, iamque Litus habent". Querulas tollit plebs credula voces Ac pueri lacrimis matres et voce secuti Contendunt gemitusque equant acuuntque tumultum. Hector, ut Europam totis adnare carinis {{Versus|125}}Audiit, extimuit paulum; mox mente reducta Colligit in vires animum seseque, quod ardens Ausa fugam virtus peregrino pulsa timore Cesserit, incusat. Rapit ilicet arma nec agmen Expectat solusque effracto cardine, solus {{Versus|130}}Evolat. Exiliunt pariter longeque secuti Stipantur Frigii. Senos diffibulat urbem Murus in egressus, at vix iter unda meantum Expedit angustum tot milibus. Arva secundis Troilus anticipat spaciis; hos tercius acer {{Versus|135}}Equat Alexander; reliquos fert impetus idem, Sed minor aut pedibus virtus aut curribus ardor. Primus ut Argolicos tonsis certantibus Hector Densius allabi cernit, "Quonam impetus?" inquit. "Sistite, Tantalide; mediis concurrimus undis; {{Versus|140}}Tutores habet unda suos". Sic fatus hanelos In fluctus admittit equos propiusque minantem Phillacide puppim torta transverberat hasta Affigitque Licum clavo paucisque cachinnum Asperat: "I pelago tutus, non te equor et Eurus {{Versus|145}}Excutient, stabili pinum moderabere dextra, Phasiacas dum queris oves". Turbantur Achivi, Intendunt animos Frigii. Ferit astra tumultus Dissonus, ast Eccho dedignans barbara Grecum Frangit inexpletas irato murmure voces. {{Versus|150}}Ocius Ysiphides vacuas rectoris habenas Intuitus subit ipse et toto robore pinum Precipitat; volat illa et sese infringit harenis Irate similis ac sicco naufraga portu Explicat Hemonidas. Mox cum periura teneret {{Versus|155}}Litora et invisas primus calcaret harenas Prothesilaus, ait: "Iter hac, hac ibimus" inquit, "O socii. Non tota Frigum, quam poscimus, Yde; Communes partimur agros". Hec fatus in enses Irruit et, qua acies instat densissima, durum {{Versus|160}}Extorquet violentus iter. Tres litoris Indi, Quinque Arabes, septem Nabathee gentis alumpnos Consumit victrice manu. Dabat obvia Phorbas Pectora et intenta veniebat turbidus hasta, At ferus Ysiphides preciso stipite ferrum {{Versus|165}}Decutit ac maculis ruptis et casside fracta Pectore dividuo perducit in ilia telum. Stabat in occursu pelagi Caldeus Orontes, Dumque rates inhibere parat suspensus in ictum, Fallit harena pedes et inanes excipit ausus {{Versus|170}}Precipitem mersura Thetis. Premit Inacha pubes Desuper. Ille pavens in giros brachia spargit Et mediis se librat aquis; nunc exerit ultro, Nunc caput inmergit pelago varioque timore Aut longos haustus aut tela prementia vitat. {{Versus|175}}Tandem, dum fluctus gravior rimatur opacos, Incidit in puppes frontemque infigitur uncis. Acrius incumbunt Frigii, contra ira furentes Et pudor Argolicos armat; nunc litora perdunt, Nunc dubiam lucrantur humum; bibit unda cruorem {{Versus|180}}Alternum, at Frigio Grecus sociare superbit. Emicat immodicus animi metuensque priorem Solus in extremum iamiam proruperat agmen Turbidus Ysiphides. Populum vaga turba secutum, Non unam sevire manum creditque pavetque, {{Versus|185}}Ceu Mars ipse premat. Acies prevectus utrasque Liquerat ardebatque arces calcare relicti Contemptor belli, sed hanelo fervidus Hector Obicitur. "Quonam usque? Hic terminus" inquit et ensem Nudat atrox conumque nichil tutante pyropo {{Versus|190}}In pectus consedit ebur. Mox intonat orsis: "Quisquis es, i felix reliquisque superbior umbris, Hectorea mactate manu!" Ruit unicus ille, Laodamia, tuus, fideque oblitus amantis Non timidas in bella preces, non mollia iussa {{Versus|195}}Pertulerat, primos teneri respectus amoris Cessit ad armorum fremitus. At nescia fati Hemonis absentem suspirat mesta maritum Et non sensuros vultus premit oscula figens Cerea difficilesque deos in vota fatigat. {{Versus|200}}Nequicquam! Iacet ille quidem lapsusque iugales Impedit et curru non agnoscente fatiscit. Hunc ubi precipitem volvi videre Pelasgi, Pennificat formido gradus stimulatque volentes Ire pedes, cunctis iter est ad litora longum {{Versus|205}}Et tardum repetisse rates. At fulminis instar Prosilit Eacides et formidabile frendens "Proh pudor, Inachide! Vixdum presensimus hostes, Et iam terga damus" inquit silveque trabalis Robur, in obliquas que carbasa porrigit auras, {{Versus|210}}Corripit atque iterat: "Nunc, o, nunc nemo sequatur, Solus eam, vincam solus". Fugit ilicet omnis Turba Frigum, non arva modo, non litora nudant, Sed quicquid pontum Frigiasque interiacet arces, Accessu vacuo Danais patet. Vltimus Hector {{Versus|215}}Tamquam instans cedit indignatusque moranti Arva legit gressu; cogit moderantius ipse Eacides flectitque gradum, et quia neuter in armis Dissimilem sperat, herent audentque paventque Alternoque truces obliquant lumine vultus. {{Versus|220}}Ilicet in patulos acies diffunditur agros Argolica et, quo castra situ, quo milite tuta, Qui teneant portus, belli moderator Atrides Digerit. Ille iterum raptis ad classica turmis Orditur pugnas, iamque emula prodit in arva {{Versus|225}}Bellatura cohors. Contra - sic impetus urget - Non defensuri properant Friges atque ope spreta, Quam turres murique dabant, sese hostibus ultro Dardanidum pubes equat bellumque lacessit Ipsa prior nulli iam responsura vocanti. {{Versus|230}}Vt sibi disticiis acies vicina propinquis Et campo propiore stetit, non ignibus Ethna Ruptis, non geminis Ysmos lacerata procellis, Non sic Ypotades antris fremit. Omnibus ausus Auget et accendit iras fragor, improba nullum {{Versus|235}}Frustratur belli virtus. Auriga iugales Seque pedes stimulat. Iam dextras undique miscent Et querit sibi quisque parem, sepe impare pugna Aut uni plures aut pluribus obviat unus, Aspera iam cunctis calet ira, bipennibus enses {{Versus|240}}Contendunt, haste iaculis glandesque sagittis. Ecce Meneciades, Chironis cura secunda, Alter amor, similemque animis indutus Achillem Prosilit in medios. Stabant tres pectore iuncto Aptabantque manus in vulnera, prevenit ausus {{Versus|245}}Impactis Patroclus equis umbone Diarcem, Ysiphilum curru proturbans, Yphiton ense. Hector in obliquas revocato lumine turmas Indignans cecidisse Friges ruit impiger hastam Fulmineam quatiens iuvenemque in terga supinum {{Versus|250}}Vectori collidit equo. Consuta regenti Membra refert sonipes, at festinantior instat Priamides prensoque iugo violentus in auras Contorquet plenum galea caput. Ipsa supremis Vox nondum defuncta sonis exile susurrat: {{Versus|255}}"Vltor ubi, Eacide?" Tandem super agmina longe Labitur in Dorilam cassis. Reliquoque potitus Corpore Priamides, spoliis auroque superbus Isset, at audentem contra ire Meriona preceps Persequitur. "Tuque et vita spoliabere et armis, {{Versus|260}}Quisquis es" exclamat. Cumque huic post vulnera multa Incubuisset ovans rapturus opima, Menestes Advolat et socias animo indignante ruinas Hectoreum ferit ense femur. Fremit inscius ille Nec dolor in sensum vires habet, at iuga spectans {{Versus|265}}Crurum tincta notis, dubius tamen unde, suusne Fluxerit an cedis Danae cruor, emicat axe Infensus poscitque faces atque hoste repulso Igne rates populante premit. Subit obvius Aiax Iam tandem erumpens et apertis Hectora campis {{Versus|270}}Irato mucrone petit. Trux ridet Herinis Cognatum lucrata nefas, at concita cecos Errores aperit Pietas nec passa furentes Communes declarat avos. Illi arma facesque Sponte relicturi galeas ad mutua laxant {{Versus|275}}Oscula mutatisque petunt tentoria parmis. Interea stragis socie concessa sepulchris Pax erat. Eacides cesum lugere sodalem, Hemonii Ysiphiden, te Creta paterna, Merion, Quisque suos. Iamque in geminos processerat annos {{Versus|280}}Fedus, at in tanta, populus quam sanxit uterque, Pace alia Inachios turbat discordia reges Et regni dubium culmen quatit. Altera semper Iura premens Livor et nil insigne Cupido In socios cessisse ferens coguntque premuntque {{Versus|285}}Naupliadam. Ille queri, cecis quod nutet habenis Imperium, quod non tantis inscitia curis Plistinia accedat, quod bellis segnior usus Quodque alio miles egeat duce. Singula texens Obliquat proprium meriti decus, arma, paratus, {{Versus|290}}Excubias, consulta, fidem. Sic anxius ambit Imperium. Cecus nimium, cui sola iubendi Gloria; et innumere veniant cum principe pestes. Dissensu vario certat favor; hiis nova semper Grata magis veterisque iugi fastidia tolli {{Versus|295}}Clamant, ast aliis notos mutasse molestum Et longum didicisse novos; sententia nondum Certa ducum. Redeunt enses, et pace sepulta Arma iterum rapiunt, congestis undique signis Collidit Bellona viros. Hinc Troilus audax {{Versus|300}}Fulmineusque Hector et formidandus in armis Eneas, proles contra suspecta Tonanti Eacides, gemini Atride, Calidonis alumpnus Certantes acuunt iras. Sic Auster in Arcton Irruit, in Zephiros Eurus, sic Eolus armat {{Versus|305}}Hibernas acies Ethneaque fulmina vincit. Hector continuo tres fundit Marte, Boetem Saxis, Archilocum gladio, Prothenora telo. Indignata ducum virtus coit omnis in unum, Vnum omnes contisque premunt gladiisque lacessunt {{Versus|310}}Et, quicquid cupidis Mars usu, Mulciber arte Ingessit fatis, cumulant: tortoris Hiberi Iactus, insidias Parthi, libramina Daci. Ille, velut Siculis insurgens umbo procellis Saxeus, inmoto figit vestigia gressu {{Versus|315}}Instantesque premit atque iras ridet inanes. Parte alia Paridem Frigios in bella vocantem Infestat Menelaus agens paucisque profatus Increpat: "Agnoscisne, hospes? Reminiscere tandem Spartanos coluisse lares! Ad mutua veni {{Versus|320}}Hospicia, heus age, redde vices! Duc Pergama tecum, Si qua domi rapienda tibi! Quonam usque moraris? Iunge manus! Num terga paras?" Ille arte Cidonum Fretus Itirea delibat cuspide frontem Principis atque addit: "I nunc, accedo petitis {{Versus|325}}Sic; Helenam visure, veni!" Crudescit in iram Plistinides; non sic frendunt rapta ubera tigres Hircane Sciticique sues Maurique leones. Astiterat socias Aiax Locrensis in iras Hortaturque ducem; Iovis igne citatius ambo {{Versus|330}}Obiectam spargunt turbam mediosque per enses Accelerant. Prior alipedes Menelaus ituros Anticipat prensisque iubis "Simul ibimus" inquit, "Sed iam Troia procul". Dixitque et stare negantes In frenos impingit equos. Pallere videres {{Versus|335}}Priamiden. Cum iam celeres moderatus habenas, Hector adest parmamque comes Cithereius heros Obicit ereptumque hosti Troiamque reductum Restituit thalamis et bellis mollibus aptat. Macte Paris, sic terga paras, sic prelia linquis {{Versus|340}}Atque hostes, ignave, tuos? At Martius Hector Fraternas acies et bella vicaria tractans Vulnerat, interimit, fugat indefessaque mutat Spicula ubique potens et ad omnes integer ictus. Labitur Horcomenes iaculo, sude Scedius, ense {{Versus|345}}Elpenor, Dorius conto, Polixenus arcu. Hiis addens saxo Palamenem, Epistrophon axe Protritum septem mortes manus explicat una. Hauserat Amphimacus Phlegie latus, at ferienti Successisse timens victor dat terga. Fugacem {{Versus|350}}Eneas oculis et harundinis arte secutus Traicit et fixe "Moriere" immurmurat auri. Haut minus Eacides dextra stomachante Phyleum Ypolitumque metit et fatis Euphemus isdem Asteriusque ruit; teque, o Xantippe, Menesti {{Versus|355}}Titides socium leto dedit; atque ita cedes Alternant hinc inde pares et funera librant. Rarior Argolicas ferro populante catervas Agmina laxabat miles sociosque superstes Querebat iam turba suos, cum tempore rapto {{Versus|360}}Imperiale tonans acies Agamenno labantes Increpat, hortatur, iubet, instruit atque obit omnes Ebalio sublimis equo citiusque futuras Spondet opes; nec enim Mesas armare cohortes Telephus et plenas Danais dare differet alnos. {{Versus|365}}Haut mora, precipitem faciles repetisse tumultum Ictibus indulgent omnes; iam querere longum, Quem feriant, tardumque dari. Manus omnis in hostem Fulminat et nulli furit irrita. Gaudia Martis Horrida deliciasque truces effervere passim {{Versus|370}}Aspiceres. Fluit huic in vultus pulchra genarum Rapta dies, mento hic linguaque et nare recisa Informes aperit rictus; hiis auris adempta, Hiis manus, hiis nutat humerus. Pars viscera lapsa Sustentat retinente manu, pars poplite ceso {{Versus|375}}Labitur, at manibus nitens sese eripit hosti. Hinc capitum largus stagnat cruor, inde relicti In cumulum surgunt trunci currusque retardant. Ipse nec hibernis nivibus nec grandine verna Nec riguo pastus Simois Thaumantidos arcu {{Versus|380}}Maiores miratur aquas et sanguine rapto Dissimilis redit in pelagus. Venientia Triton Funera et expallens horret Thetis, omnia lustrat, Omnibus incumbit centenaque milia volvit Et non inventum tociens lucratur Achillem. {{Versus|385}}Presserat occiduum Phebus iubar, astra vicissim Aere deterso lucemque stupentibus umbris Sidereum pepigere diem, consulta vocati Argolide tenuere duces. Iamque ibat Vlixes Titide sociante gradus Priamoque ferebat {{Versus|390}}Vota ducum vulgique preces, videt Inacha longe Arma Dolon creditque dolos. Mox acer ab ipsis Desilit excubiis et "Quo properabitis?" inquit. "State, viri, contra! Pacemne huc fertis an arma?" Illi Palladia legatos arbore pandunt {{Versus|395}}Exorantque aditus. Iam regis copia, iam res Edita, iam redeunt. Tres suspenduntur in annos Dextris bella datis. At federa Martius Hector Incusat pacisque moras, fractisque novandas Inachidis tanto coniectat tempore vires. {{Versus|400}}Incutiunt alias cunctis belli ocia curas; Hii muris, illi castris, utrique sepulchris Invigilant. Vix flore solum laxaverat estas Tercia, desueti rabida in discrimina campi Prosiliunt hinc inde duces. Rotat efferus ensem {{Versus|405}}Hector, et ingentes animos Fortuna ministrat Supremos speculata dies, obitusque decoros Factis illustrat insignibus. Antiphus ante, Post Philibus clausere virum, libratur utrique Fraxinus et medium suspendunt Hectora. At ille {{Versus|410}}Obliquam revocans hastam sic excipit ambos, Lugeat ut primus oculos cerebrumque secundus. Euforbum premit Eacides, dumque ille recedens Hastile incussum dextra obnitente retardat, In turbam offendit sociumque Licaona preceps {{Versus|415}}Obruit. Insequitur victor prolapsaque transit Pectora consortes mittens ad Tartara manes. Troilus Ydeam rapiens per prelia clavam Mirmidonas septem solo consumit in ictu; Atque alios septem, si septem forte fuissent, {{Versus|420}}Proturbasset agens; ipsumque ardebat Achillem Ferre manus contra. Sed tot centena cadentum Milia, tam varios gemitus, tam dissona fata Indoluit Phebus celeresque inmersit habenas Mestior et subitis conterruit agmina stellis. {{Versus|425}}Nox erat, et longo defessum Marte iacebat Andromache complexa virum; cumque aspera belli Quesisset, gens utra prior, que nomina regum, Qui vultus, quid Dardanide, quid gesserit ipse Egregium, passusne metus, sopita marito {{Versus|430}}Incubat; et primi nebula cessante soporis In veras matura quies purgata figuras Dira movet: Stabat thalamis iunctissima laurus Secretos amplexa lares; inimica securis Hanc a stirpe metit, rorantes sanguine rami {{Versus|435}}In stratum geniale cadunt. Plura ingerit horrens Monstra sopor: Iacet interdum sine coniuge toto Fusa thoro, nudos rursus videt oris hiatus Sanguineos fedare sinus. Tandem egra soporem Rumpit et horrendis iterat clamoribus: "Hector, {{Versus|440}}Hector, ubi?", timidaque manu scrutata cubile Ingeminat: "Meus, hicne meus?" Lenire pavores Ille et adhuc segnes paulatim demere sompnos Ceperat. Illa fidem visis nunc credula donat, Nunc negat, amissumque putans complexa maritum {{Versus|445}}Omnia certa timet et nil tamen ausa fateri Armatum prohibere parat. Muliebribus ille Nil monitis motus timidi presagia sexus Spernit et impatiens bellantibus acer abesse Poscit equos. Tunc vero amens, tunc anxia vocem {{Versus|450}}Tollit et occursus omnes rogat; exit et intrat Incerta ac parvum matris lamenta stupentem Astianacta trahens calcandum in limine patri Obicit. Induerat galeam curruque sedebat Celsior, Andromache Priamo prenuntia clamat: {{Versus|455}}"Heu, morimur, succurre, pater!" Vix principe iussus Tandem heret patiturque moras moderante catervas Mennone. Sed nusquam Frigia sub casside viso Hectore mens Danais maior, fiducia maior, Maior in arma manus maiorque licentia, campi {{Versus|460}}Audaces proferre gradus iam Pergama iuxta, Et fugiunt Friges. Exclamant matresque senesque, Quis pulcrum vel triste fuit de menibus arma Conspicere, et miseris quatiunt ululatibus urbem. Hector in Andromachen oculorum fulmina torquens {{Versus|465}}"Ergo iterum prohibebis?" ait stimulisque iugales Precipitat. Non sic Ossea per ardua Mavors Armigero Terrore ruit mucrone Gelonos Fracturus vel falce Getas vel cuspide Traces. Illum ubi fraxineum rapientem in prelia telum {{Versus|470}}Agnovere duces, dant ilico terga retroque Suadet iter custos anime timor. At ferus Hector Anticipat celeri fugientia pectora cursu In terga irasci spernens teloque trabali Idomenea petit. Cui strage Leontius equa {{Versus|475}}Concidit, at Stelenus fugiens atque Yphidus instans Spiranti certam referunt in vulnere mortem. Vltimus Hectoreum Polibetes senserat ensem Altius impressum iugulo; nec defuit augens Supremam Fortuna manum, transegerat armos {{Versus|480}}Armaque, et in geminos discreto corpore truncos Solus inoffensus clipeus restabat. Et illum Dum victor mutare parat levamque superbus Argolica Iunone onerat, fremit acrius illa Marte suo facibusque Iovis, sic pronus in iram {{Versus|485}}Sexus, sic priscus suadet dolor. Excitat ergo Eaciden; non ille quidem certamina tanto Temptasset conferre viro, sed Iuno negantem Sollicitat, stimulat Pallas pariterque precantes Prebent hec animos, hec iras, utraque vires. {{Versus|490}}Postquam perventum propius fisusque dearum Robore fulmineum preceps nudaverat ensem Eacides, trepidi cedunt hinc inde manipli, Ipsaque sponte herent retro data prelia regum In campi maioris opus. Mox sevus utrimque {{Versus|495}}Clamor, utrimque metus; cupiunt vidisse furentes Et vidisse timent. Facibus confligere iactis Fulmina bina putes. Prior occupat Hector Achillem Fraxineamque trabem vibrat; volat illa femurque - Heu, humili nimis acta manu, nimis invida ceptis {{Versus|500}}Letiferis! - hostile ferit. Pudor aggerat iram Frustrateque manus ac stricto dedecus haste Purgasset gladio, cum vulneris acrior ira Eacides ensem librat divumque suaque Proturbat virtute virum. Vix Martia tandem {{Versus|505}}Indignante anima gelidos mens deserit artus. Extemplo turbata Frigum laxatur inerti Turba fuga. Trepidis violentior instat Achilles Ac dextra maiore furit, mactantur in ipsis Milia bellantum portis. Titonius heros {{Versus|510}}Obliquum pectus et respectantia terga Obicit Eacide leditque ac leditur ipse. Seraque vix tenebris dirimit nox bella secutis. Heu heu, quam tenui nutant mortalia filo! Nil homini fixum. Fortune munera blande {{Versus|515}}Insidias, non dona reor, semperque timebis Sirenum turbe similis sub sole sereno Nubem, sub risu lacrimas, sub melle venenum. Si tibi res, fallit casus; si forma, senectus; Si vires, morbus; si nomen grande, litura {{Versus|520}}Postera; et in nullis fati constantia donis. Ipse etiam has inter tenui virtute procellas Fretus homo aut languet moriens aut mortuus aret; Horum si neutrum, certe mortalis et imos Fraudatura dies medios metit Atropos annos. {{Versus|525}}Occidit, heu, spes una Frigum, Mavortius Hector Occidit; eternos cui si natura dedisset Artus, ipse suos iaculandos Iupiter ignes Ocia tracturus ultro mandasset. At illum Imperiis sensere suis obsistere Parce, {{Versus|530}}Sensere et viridis crescentia fila iuvente Collata rupere manu tutore perempto Facture Frigiam licito maiore ruinam. Tantus in Hectoreas audax excreverat iras Tercius Henricus noster, quo rege Britannus {{Versus|535}}Maior, quo duce Normannus, quo Francus alumpno Risit; et in bellis gens Martia nacta priorem Non illi invidit Bellonam ut Pallada nobis. </poem> ==Liber VI== <poem> Segnior explicitis merentia signa catervis Troia movet. Rorant clipei, cristeque gravantur Luctibus, angustum crebris singultibus aurum Rumpitur, arma nocent. Toto nil agmine letum, {{Versus|5}}Dulce nichil. Signa ipsa minus pregnantia vento Mentitas laxant animas morituraque tardis Flatibus inclinant faciles languere dracones. At sonipes animi non argumenta superbi Iratas iterat voces, non pulvere rapto {{Versus|10}}Multiplicat suspensa levi vestigia giro, Sed fremit incertum, sed tota immergitur arvis Vngula submittitque equitem aurigamque perosus Avertit collo venientia frena reflexo. Stridentem litui gemitum, stridentia reddunt {{Versus|15}}Iussa tube, nullique sonant non triste tumultus. Talis in adversas trahitur duce Mennone turmas Mesta Frigum pubes - poscunt remeare negantque. Venturusque Hector semper post terga videtur -, Qualiter, Yblei mellita pericula reges {{Versus|20}}Si signis iniere datis, labente tiranno Alterutro viduos dant agmina stridula questus Et subitum vix nacta ducem metuentia vibrant Spicula et imbelli remeant in prelia rostro. Iamque Argiva phalanx letis iactantior armis {{Versus|25}}Prodierat tollitque animos celeremque triumphum Hectore deiecto sperat. Dux digerit arma Naupliades voti compos curasque timendas Induit et duro fruitur miserandus honore. Atrides regis insignia ponit et ultro {{Versus|30}}Exuit imperium; nec enim venisse fatetur Iure ducis fierique satis, si principe quovis Freta cohors redeat post diruta Pergama victrix: "Nil refert, quis, ubi, quando, sed qualiter et quid Factum. Durabunt actus et transiet actor". {{Versus|35}}Hiis addit se iure frui potiore Micenis Et stabilem regnare domi. Nec signa priora Sic ambire cupit, ut fesso pectore malit Et vigiles lunas et duros ducere soles. Martius Eacides mutatas solus habenas {{Versus|40}}Arguit. At rapto Palamedes Marte superbus Vincere contendit titulis regemque mereri. Ergo iterum coeunt acies, properatur utrimque Et medius decrescit ager. Rapit agmina iuncta Sarpedon Liciosque enses et turbine primo {{Versus|45}}Hostibus invehitur. Qualis vexilla Gigantum Centimanus Briareus Flegreo in vertice tollens Imbelles risit Iovis ignes, tela Diane, Martis equos, Phebi pharetras et Palladis angues, Haut minor insurgens heros Iove patre superbus {{Versus|50}}Iunonem Argolicam congressaque signa deorum Spernit atrox. Quacumque vagos raptatur in hostes, Milia multa manu proturbat, milia multa Axe supervecto. Fulmen sevire paternum Credas et tonitrus curru stridente minores. {{Versus|55}}Occidit infelix Gobius nec letior illo Triptolomus suetusque feras incessere telis Menalius Cormas. Quartus tot funera Perses Vltus obit. Laevos misso Sarpedonis armos Transierat iaculo, sed vix tamen ille coactus {{Versus|60}}Tandem vertit iter vultuque in terga reiecto Ad cunctos heret gressus semperque redire Ardet non posse indignans pulsatque vetantes; At iam caligat acies sparsoque cruore Deficiunt quamvis victuro vulnere vires. {{Versus|65}}Interea Mesas properat laturus aristas Demophoon Zagamasque, et te, Thesida, volentem Tercia cura vocat. Danaas hebetaverat iras Belligere messis vinique audacis egestas Et vires depasta fames. Pax arma soporat {{Versus|70}}Inque annum iurata fides. Vtrique cohorti Vtraque castra patent; fas civi Graia videre Carbasa, fas hosti Frigios lustrare penates. Dum sic alternos aditus, alterna pererrant Menia, natarum sacra comitante caterva {{Versus|75}}Hectoreos manes Timbree in limine porte Placat uterque parens. Cinis annuus, umbra laborans Solantes epulas lamentaque festa reposcit Et tumuli lugubre decus. Stant crine soluto Yliades, hec questa virum, natum altera, fratrem {{Versus|80}}Multe, nunc pariter lugent, nunc singula plangunt. Cumque aliis in pallorem candore sepulto Febricitent vultus, sola ore Polixena floret Sospite et in faciem nil audent nubila mentis. Hanc videt, hanc optat et acuto Cypridis auro {{Versus|85}}Saucius Eacides subitos suspirat amores. Vtque usu maiore venus producta tenellos Spondeo stabilit animos pede, sic nova voti Causa pares stimulos similesque immobilis ignes Haurit et in thalamos periturum emollit Achillem. {{Versus|90}}Ergo nec armorum meminit nec prelia curat Iamque redire velit patriosque reducere cetus Et totam turbare aciem, si regia detur Virgo sibi consorsque tori preciumque recessus. Instruit hiis Friga Sergestum, cui proxima in omne {{Versus|95}}Archanum regale fides, pacemque futuram Asserit et totum cogendum in federa Martem, Si reduces sua Mirmidones precepta sequantur. Audierat Priamus, remeat Sergestus. Achilli Pacta placent, sed bella nocent, facilique repulsa {{Versus|100}}Crescit amor. Lex hec: Virgo, si publica cessent Arma, viro patrias nuptum tradetur in horas. Haut mora, communes reditus monet et grave frustra Discrimen passos queritur nec iudicat equum Vnius in thalamum et muliebria prelia tantos {{Versus|105}}Coniurasse duces Spartanaque dampna medendo Et populum et reges longis consumere bellis. Grata quies vulgo Martisque remissius ardens Dignatur consulta furor, sibi crastina quisque Vela parat. Sed mox arrepto tempore Parce {{Versus|110}}Maturant cum messe rates, quas donat Achivis Telephus infensusque tamen, quod signa sequantur Altera ductoresque novos Agamennone pulso. Vixdum contigerant portus, mutata tumultu Agmina crudescunt alio gladiosque reposcunt. {{Versus|115}}Torserat astrivagum pacta in vestigia Phebum Annua mobilitas bis senos mensa labores, Et iam mixte acies. Solus non prodit in arma Eacides, solus non militat obice belli Vota herere dolens. Alios in prelia cogit {{Versus|120}}Naupliades faustumque suis comitantibus omen Impete Deiphebum primo petit, utraque iacto Tempora transadigit iaculo funusque secundum Dat Frigio lugere duci. Rotat obvia tela Sarpedon, quantaque cruor virtute relictus {{Versus|125}}Sufficit in vulnus, vires expendit in ictum Prodigus instandi; nec iuncta potentia fati Prorsus abest, clipeum transit levumque cruentat Obliquo mucrone latus. Felicior ensis Naupliade casuque manum meliore secutus {{Versus|130}}Iratis flendum superis Sarpedona fundit. Hiis hilaris multoque aliis iactantior "Ecce, Ecce" iterat, "quantos dextra victrice Gigantes Ense palam sterno! Quid plus testabitur ausum Flegra Iovem, Libicus Alciden, Thesea Minos? {{Versus|135}}Talis eat Danaum princeps -". Vix ista - nec ista Fas plenis iactasse sonis -, venit ecce sagitta In iugulum stridens; Paris hanc excussit in auras Assiriis melior equaturusque Gelonos. Dux ruit, et tenues iactatrix gloria fructus {{Versus|140}}Cum luctu lucrata perit, cunctique iacentem Mixtis confodiunt hastis. At rege perempto Non se turba regit, ceso duce tota sequentum Debilis egrescit virtus, arma ipsa videntur Posse minus. Sic, si ruptis moderator habenis {{Versus|145}}Deciderit, turbantur equi leviora stupentes Imperia et, subita iam libertate potiti Ceu timeant, incerta vago vestigia cursu Precipitant. Lege hac fugiunt, hoc ordine fusi Graiugene. Iam castra procul, iam litora longe, {{Versus|150}}Seque terunt vicibus, et qui prior, esse supremus Atque hosti propior metuit. Mox pectore nudo Terga tegunt armantque fugam, sed nulla tueri Tela queunt, classes nulle, munimina nulla: Incendunt, sternunt, perimunt face carbasa, contis {{Versus|155}}Arces, ense viros. Strages vulgatur, Achilles Dissimulat, sed tot tedas, tot tela secundus Sustinet Eacides et defensore laborat Iam fessus clipeo. Tandem miseratur hanelum Altius attollens pontum Thetis et venienti {{Versus|160}}Occurrit Phebo radios mersura morantes. Postera vix umbras lux solverat, undique in iras Surgunt armatoque acclinia tela cubili Corripiunt; pars in clipeos cervice recepta Non madidum mucronis ebur, non cassidis umbram {{Versus|165}}Solverat, ast ipsis audax sopor incidit armis. It tuba preceptrix Frigiis, it tibia Graiis Et litis litui testes, at prompta vocantes Anticipat virtus modulos. Crudescit utrimque Pugna ferox, instant ceduntque, minantur et horrent {{Versus|170}}Alternansque vices Fortuna brevesque triumphos Exiguasque fugas populis permutat utrisque. Vrget eques pedites, ille inclinatur in ictum Arduus, hii tollunt humiles in vulnera dextras. Ibat Abas, dumque aurigam turbare Melampum {{Versus|175}}Sublato mucrone parat, sensisse putares Cornipedes, suspensa truces in pectora surgunt Implicitumque terunt pedibus stratumque relinquunt. Letior eventu fisusque Melampus equorum Auxilio per et arma virum perque ora superbo {{Versus|180}}Fervidus axe volat calcandaque corpora querens Non vacuam dignatur humum. Tandem Anxuris hasta Dictei ruit incurvus propriisque fatiscit Interceptus equis, clamantemque ore supino "Parcite!" nil miserans surdi rota proterit axis. {{Versus|185}}Anceps pugna ducum, palmeque incerta fluebant Bella diu, donec medios prorupit in hostes Troilus horrificisque comes victoria signis, Qualis Pelleus, qualis Calidonius exul Fulmineas habuere manus, prior ille, secutus {{Versus|190}}Alter, at hic superat utroque potentior ambos, Vtque omnes claudam titulos brevis, Hectore maior. Mirati cedunt Danai, graviore procella Corda pavent secura prius pluresque renasci Hectoras attoniti censent, sic Troilus ardens {{Versus|195}}Fraternas renovat cedes. Insignia dextre Victricis sensisse dolor, vidisse voluptas. Eminus Alcestem Niseum, cominus Ydam, Hunc iaculis, hunc ense metit. Tantoque sub hoste Nulli turpe mori; pars, tamquam occumbere certet, {{Versus|200}}Inflictis gaudet iaculis et morte superbit. Exierant Ithacus, Titides, Nestor Achillem Flectere - is in tantis unus te, Troile, dignus - Sed steriles rediere preces. Stat linquere fixum Bella duci validaque ipsos ratione rogantes {{Versus|205}}Arguit ac bellum pendit, quod causa pudori, Congressus dampnis et commoda nulla triumphis. Facta fides ducibus, hortantur fedus, at obstat, Cui thalami propior spirat dolor, obstat Herinis, Obstat Parca tenax, fatoque potentior omni {{Versus|210}}Bella refert Danais scrutatus numina Calchas. Haut mora, prosiliunt ductore Agamennone leti Ebalide. Contra non segnius equor hanelis Priamides transmittit equis, vectore superbus Magnanimo sulcos suspendit in aere currus {{Versus|215}}Et raro defigit agros; it tardior anguis Triptolomi, Veneris ales, panthera Liei. Pulvere crescit ager putrique in nube sepultam Pretexit caligo diem nec civibus hostes Internosse datum, donec revocante serenum {{Versus|220}}Cuspide sanguineos campus consedit in imbres. Straverat Alcidamas Tenerum Leuconta trabalem Eminus intorquens hastam missamque secutus Extrahere ardebat, ut teli laude madentis Aut formidandus Frigiis aut gratus Achivis {{Versus|225}}Iret ovans; at glandiflua preventus habena Occidit et iuncto solatur funere Teucrum. Transigit Euripilum iaculabilis hasta Menalce Occiduas ingressa comas levumque per orbem Exit et excussum defert in cuspide lumen. {{Versus|230}}Lernea Licidam transfigit harundine Glaucus, Qua cervix conexa humeris; iugulo illa patenti Insidians galee clipeique intervenit horas. Herculeis imbuta vadis duplicique fatigat Morte animam; furit hinc virus, cruor inde secutus {{Versus|235}}Missile et inciso tandem de stamine certant. Tersilocum Cromius, Xerses Creteona, Nisus Fundit Atim; iacet hic iaculo, iacet ille bipenni, Tercius intento districtus palpitat arcu. Rethea Resus agit, Libidam proturbat Achonteus, {{Versus|240}}Stemona sternit Yon, Tessandrum vulnerat Argus, Mactat Acronta Pholus, Pholon Ebalus, Ebalon Actor, Actora Thiodamas et Thiodamanta Licheus. Eminet asperior dextra maiore lacessens Troilus Argolicos et, quamquam Anthenoris ensem, {{Versus|245}}Enee iaculum, predonis tela tremiscant, Hic tamen, hic vincit et laudes obruit omnes Omnisque in proprios lucratur facta triumphos. Miratur Bellona virum stimulatque furentem Parcius et docilem gaudet vicisse magistram. {{Versus|250}}Ipse alias discit iras maioraque Mavors Prelia, et exemplum divus mortale secutus, Dum Sciticis instat, visos reminiscitur ausus. Ibat fulmineo Frigios mucrone fatigans Fervidus Vmbrasides; huic nudo Troilus ense {{Versus|255}}Disputat et mortem, menti qua cella secunda, Attonito concludit atrox; frustra ille laborat Solvere, cum nequeat fatale necesse refelli. Mox premit Ascalaphum; ruit ille in terga nec hastam Expectat fallitque manum, sed fraxinus ictum {{Versus|260}}Sicca redire negans reperit figitque iugalem Implicitum domino; trahitur retinentibus ille Scansilibus potoque perit in sanguine mersus. Contentus cecidisse virum premit agmina victor Cetera Priamides et terna tricuspide clava {{Versus|265}}Funera continuat; fossos gemit Astilus armos, Pectus Ytis vacuamque excussis ilibus alvum Antiphates. Sed, seva licet, tamen inguine numquam Inferius grassata manus tumidusque superbit Poplitibus cesis humilem infamare triumphum. {{Versus|270}}Iam magis ardentem tenues consumere pugnas In populum tedet, vulgari tela cruore Immensus violare pudor, nec paupere fraudat Plebem anima. Furit in iugulos regumque ducumque Acrior et, qua acies stipat gemmata, cohortes {{Versus|275}}Irruit Atridasque ambos, sed dispare telo, Sauciat, hunc iaculis, illum sude; tercius ensem Vulnificum passus plangit Calidonis alumpnus. Hos quoque fudisset - sic numquam debilis ira, Sic presens semper virtus -, at turba profundo {{Versus|280}}Interiecta gravem frustratur vulnere dextram. Ipsa etiam ceu nulla deis, sic rara tirannis Atropos inque animas inopes audacia maior. Nutabant Danai iamque hiis spes nulla triumphi, Nulla fuge. Fati fraudes, commenta deorum {{Versus|285}}Et falsum Calchanta dolent reditusque susurrant, Si nullus post terga metus. Mox Nestor et ipse Peliden Agamenno rogant, negat ille suosque Mirmidonas in bella tamen concedit agendos. Hos ubi conspexit rapido prodire tumultu {{Versus|290}}Troilus, "Huc tendamus!" ait; "quenam hec nova pubes? Quis novus hic pulvis? An et hos huc destinat Argos Nunc primum et totas properat consumere vires? At superi melius, deerant, quos perdere possem Et Stigio mactare Iovi, gladiusque timebat {{Versus|295}}Ocia. Faxo igitur, post fulmina Dardana discant Vtilius latuisse domi". Sic fatue Yparcum, Ductorem cunei, qua flammeus umbo coruscat, Robore fraxineo figit teloque moranti Precipitem proturbat equo. Celer ille receptis {{Versus|300}}Gressibus abiectaque hasta clipeoque relicto Acrius instantem fugit hostem in castra recedens Argolica; illic ante ipsum mactatus Achillem Concidit et fuso tentoria sanguine signat. Frendit atrox, quantumque ingens dabat ira, lacertum {{Versus|305}}Erigit Eacides ac toto robore nisus Iam responsuros parat ictus. Venerat ante Lancea Priamide laevosque invaserat armos Hostis, at innocuum fallit Tritonia telum. Sentit et adversos incusat Palladis astus {{Versus|310}}Troilus. At iaculo melior fortuna secundo; Ledit enim libatque humeros et morte petita Invenit indignans vulnus sine funere cuspis. Tercia maiorem cornus potura cruorem Rapta manu, venit ecce abies et stridula certos {{Versus|315}}Molitur iactus. Celsos presagus in armos Erigitur sonipes - dubium, defendere temptet An timeat - gaudetque tamen percussus herilem Anticipare necem. Flexo tunc poplite fusum Invitus proculcat herum fatumque ruentis, {{Versus|320}}Heu, iuvat. Ille quidem nolit, sed dum gravis urget, Occupat Eacides et iam surgentia ferro Colla metit; longeque licet decurrere visa Cesa viri cervix, truncus manet, ipsaque nondum Exarmata manus bellum factura movetur. {{Versus|325}}Quos casus, que fata querar, quos, Troile, divos? Troile, cuius opem gemit Ylios orba sepultam, Troile, cui merite spirant preconia fame, Troile, quem solum dignatur laudibus Argos, Macte, iaces; quique ante Frigi spes publica vite, {{Versus|330}}Vix unum obsesse tutorem Mennona mortis Stratus habes. Funus lacerum spoliare parabat Eacides, prohibet Mennon misereque parenti Pignoris egregii lugendos destinat artus. Ipse aliis lacrimas, sibi bella, aliisque tumultus {{Versus|335}}Femineos, sibi tela vovet raptaque superbum Cuspide victorem vindex premit. Inguina telo, Pectora libarat gladio, respexit Achilles Atque indignatus furialibus intonat orsis: "Et te fata vocant, Stigia prior hospes in alno {{Versus|340}}Expectat, Stigias pariter transnabitis undas". Dixit, et Eoo iam dudum viscera regi Fraxineo perfossa stilo; niger emicat alte Sanguis, et exustos mulcet Stix frigida manes. Fit fuga Persarum fuso duce; sevior instat {{Versus|345}}Mirmidonum princeps, sic mens acceptaque suadent Vulnera. Iam trepidos longum quesisse tirannos, In vulgi iugulum nolens furit, impetus iram Mutat et ultricem cogit plebescere dextram. Ergo fugat pavidos, audentes fundit, inertes {{Versus|350}}Proculcat redimitque brevi longa ocia bello. Viderat Yliacos fremere in certamina campos Iupiter et, quamquam tardati pulvere visus, Arma tamen cernit Vulcania, cernit in hostes Sevire Eaciden. Gaudet, cum talia spectet, {{Versus|355}}Nupturam pepulisse Thetin; pallore minori Flegreos montes Flegreaque tela timeret. Ipsa virum strages numerat natoque superbit Inmemor, heu, fati mater - sic gloria vincit - Caraque suspendit mirantes prelia fluctus. {{Versus|360}}Quippe videre iuvat et fas sperare triumphum, Cum manus una fuget fugiatque exercitus omnis. Haut aliter, cum canet ager, cum messis adulta, Cedunt estivo fugientia iugera vento. Vltimus effracti tardatus vulnere currus {{Versus|365}}Cardine iam clauso socios poscebat Iollas Ingressum. Periere preces, en Pelias hasta Transactum affigit foribus porteque maritat. Tandem, castra licet longe paucique sequantur, Vrbs iuxta, cedit vix exorante Minerva. {{Versus|370}}Crastina luctificos mesto themone iugales Vix Aurora movet; numquam tam prodiga roris, Tam large saciavit agros; stupet ebria tellus Hos imbres non passa prius, sic ubere fletu Natum questa parens. Huic adgemit axis uterque, {{Versus|375}}Lux pallens, lacere nubes et saucia celi Forma, nec Ydalio spirat decor integer astro. Titonum superesse piget poscensque sepulchrum Odit victuram per secula longa cicadam. Legerat in tumulos Nabathee messis odores {{Versus|380}}Ambitiosa parens natoque suprema parabat Funera. Mox volucrum famulantibus astitit alis Exequias factura phalanx; avis unica Phenix Et Progne non una venit, cavat Ardea rostro Marmoreos fossore sinus, Lucinia planat, {{Versus|385}}Psitacus inscribit apices, Philomena precatur, Plangit Olor, Turtur tinnit. Iunonius ales Lustrales sparsurus aquas properabat, at omni Dura Frigi motas revocat Saturnia pennas. Forte Iovi referens Telchinum tela redibat {{Versus|390}}Rex avium, at viso cunctatur funere, fulmen Deponens aliasque faces incensaque thura Corripit et sacris solatur odoribus aras. Iam flamme sopita fames, iam plena soluto Vrna viro, redeunt volucres mulcentque parentem {{Versus|395}}Annua Mennonio pacte sollempnia busto. Parte alia natis flendos instaurat honores Infelix Hecuba, heu, quantos enixa dolores! Iam tumulos numerare licet, iam tercia plangit Funera. Sic Niobe geminis orbata pharetris, {{Versus|400}}Quem peperit, populum flevit; nec parcior ira Iunonis, gravis huic Saturnia, Delius illi. Aruerant lacrime deploratusque sepulchri Iam tacitus, iam siccus honos. At solus in altas Maternus crescit curas dolor, excitat egrum {{Versus|405}}Anxietas animum, fraudesque in vota ministras Vltor habet gemitus. Stabant radiantia Phebo Templa suburbano, nomenque auctura tegebat Lanugo Timbrea deum circumque supraque Vmbrabat dominas foliis orantibus aras. {{Versus|410}}Huc Hecuba in facinus audax invitat Achillem Coniugii factura fidem. Venit ille, sed arma, Sed comites nulli, solum sibi Nestore natum Iungit vix gladio cingi memor; omnia linquit, Dum miser optatos properat visurus amores. {{Versus|415}}Quin vetat insidias credi fraudesque timeri Ipse locus templique fides. At matris adulter Dardanus imperio post lesa cubilia sevum Nil reputans pacemque deum delubraque turbans Occulit armatas post ipsa altaria turbas. {{Versus|420}}Vix fallunt animi presagia; venerat heros Martius inque ipso trepidos ter limine gressus Fixit, ter rediit atque alternante pavore Erecte sedere come, ter prescia fati Effigies lacrimata dei, stupet ipse timorem {{Versus|425}}Et timuisse negat. Ruit ecce invisa iuventus Voce minax dextraque ferox mediumque coronant Armata statione virum. Prior occupat acer Priamides: "Ne flecte gradum! Sponsene petite Amplexus habiturus abis? Venit ecce, sed illam {{Versus|430}}Ornatu studiosa parens iussisque moratur Mollibus et trepidam prime docet oscula noctis". Dixerat et gladium vibrans ac vulnera preceps Prima petens "Nunc, nunc" addit "nunc, si qua iacentum Gracia, si quis amor lapsis, hoc sanguine, cives, {{Versus|435}}Expectant Frigii suprema piacula manes". Ille quid, unde animi vel quo fuga? Turpe precari, Et venie spes nulla tamen. Mox veste lacertum Multiplici munit ac rapta cuspide, quantum Nuda potest virtus et vis obsessa, repugnat {{Versus|440}}Et populum manus una metit. Nec segnior ira Antilochi, premit, instat, agit, laudisque supreme Ambitus et preceps dat desperatio vires. Sic quercus geminas certat pagana bipennis Centena truncare manu, vix vulnere multo {{Versus|445}}Exhauste tandem nutant lapsasque sequuntur Inmense pariter nemorumque virumque ruine. Haut secus heroes perstant nec vincere pronum Teucris, mille licet mortes hinc inde fatigent Nec iam vulneribus pateat locus, improba donec {{Versus|450}}Ipsa virum virtus fractos consumpserat enses. Mox Friges incumbunt propius prolapsaque nondum Congestis clipeis casura cadavera fisi, Quos nequeunt armis, armorum pondere vincunt. Vidit et ultorem Phebus curvaverat arcum, {{Versus|455}}Tela dabat Pallas, vetuit pater igne sagittis Obvius intentis et pacem fulmine sanxit. Gaudet Alexander, faveant ceu numina factis Et placeat fraus illa deis, avibusque ferisque, Proh scelus, extorres artus et funera nuda {{Versus|460}}Proiecisset atrox, melior ni iusta moneret Frater et infandas Helenus compesceret iras. Heu, quas lugendi facies, quos undique vultus Communis Danaum dolor induit! Inde querele, Hinc lacrime, cum bina ducum cervice redirent {{Versus|465}}Funera mortalique rogo duo numina belli Relligio permissa daret. Nec separe luctu Mirmidones Piliive dolent, certamine pulchro Fletur, et equanti iam iam latet agmine Nestor. Sic, si destituat superum pater, orba querantur {{Versus|470}}Sidera et ignoto contendant numina fletu. Vincendi iam nulla fides, non fata nec ipsi Spem prestant superi, perstant tamen ire deosque Consultare libet, redeantne an prelia firment. Sed redeant pocius, nec enim fiducia bellis {{Versus|475}}Eacide fuso. Calchas it, querit et audit, Audit Achillea vincendum prole Pelasgis. Pirrus erat, quem fata dabant; hunc Scyrius hospes Servat, feminei quondam nutritor Achillis. Nec mora, decreto procerum Menelaus ituras {{Versus|480}}Disponit classes. Novique et dicere pronum, Quas remo lassavit aquas: quos legerit olim Portus, que freta, quas urbes Calidonia virtus Dulichiis adiuta dolis, cum puppe propinqua Te, Delos, te, celsa Samos, te, Bachica Naxos, {{Versus|485}}Raderat; at residem rursus Bellona fatigat Armato modulanda stilo. Produxerat ardens Migdonios in bella Paris iamque agmine toto Maximus innumeris fratres equare triumphis Destinat, augescunt animi maiorque videtur {{Versus|490}}Ipse sibi. Laxat arcus et tela superbit Spargere; morte alia, maioribus utitur armis: Nunc gladii pugiles, longo nunc fraxinus ictu Fulminat, hii propius audent, hec eminus urget. Hac non arte citat contum Scita, gesa Sicamber, {{Versus|495}}Pila Ligur, iaculum Medus Persesque sarissas. Ense Thoanta, Lamum telo, sude Dorcea fundit; Ora Thoas plangit, Lamus inguina, pectora Dorceus; Hunc Pilos, hunc Pleuron, illum misere Celene. Parte furens alia cognatos impiger hostes {{Versus|500}}Turbabat Thelamone satus septena choruscans Terga boum. Hasta viro quercus iaculabilis uni, Vnam passa manum. Non ferrea suta superbum Velavere latus, sive has bellare proterva Non tulit ira moras, seu lato pectoris orbe {{Versus|505}}Se totum latuisse ratus. Sic sevit inermis, Sic premit armatos. Maturat fata cadentum Terror et ignavis mors est vidisse furentem. Hunc Paris intuitus paulum heret, an ense sequatur An iaculo. Tandem Cortinia tela resumens, {{Versus|510}}Hic quia certa manus et numquam surda volenti, Coriton viduat arcu pharetramque sagittis; Arcum leva premit, intendit dextera nervum, Vtraque suspendit telum, insidensque sagitte Ductor in angustum visus coit. Ibat harundo {{Versus|515}}Hinc pennis pectus tangens, hinc cuspide levam, Iamque emensa fugam, lateri insidiata sinistro Ipsa morte madet. Sed iuncti frigora leti Ira ardens nescit, donec fuso hoste furentis Vltrix tempestas animi saciata quiescit. {{Versus|520}}Sic dextros in vota deos alternaque fata Felices habuere manus. Felicior illa, Que cedis scelerumque faces bellique tirannum Abstulit et mechos dedit ire in Tartara manes. Vade, nocens, quo noxa trahit! Te sexta meretur {{Versus|525}}Tenaree spelunca domus. Si quartus amores Tractus habet quintusque viros, at adultera vitant Funera et incesto congressos Marte tirannos. Te plaga sulphureas Titanum amplexa cathenas, Demerso clausura sinu nox ultima et ima {{Versus|530}}Poscit humus. Tibi Stix odium Phlegetonque vapores, Cochitus lacrimas, Acheron lamenta propinet! Te portu procul ire Charon et limine cogat Cerberus; at, tandem cum iam transmissus abibis, Occurrant Herebi pestes, mors omnis in unum {{Versus|535}}Acceleret iurata caput! Tibi Tantalus undas, Yxion radios, saxum remeabile reddat Sisiphus ac Ticius volucres! Hec gaudia sumas, Dum mare sorbet aquas, imbres dem nunciat Yris! Postquam Helenen trepidas exurens nuncius aures {{Versus|540}}Perculit, ingenti longum suspensa dolore Vox pariter lacrimeque herent fugitivaque fallit Mens subitam mentita necem. Vix rore medenti Frigidus in sensum remeat dolor. Ilicet ori Et laceris irata comis circumspicit enses {{Versus|545}}Et causas iam mortis habet taciteque volutat, Cuius furetur gladium, quem tela precetur Ipsa sua moritura manu. Sensere furentem Yliades nimiumque ausos lenire dolores Aggresse vicibus; dux blandior ipse gementi, {{Versus|550}}Quod spretis numquam Frigus optasset Achivos. Finis erat lacrimis pariterque exhausta latebat In noctem progressa dies, at fervidus ira Titides quamvis fractos et in ipsa fugatos Menia turbat adhuc hostes clausosque lacessit {{Versus|555}}Nocturna statione Friges. Non thessara sortem Elicit excubiis, ultro vigilantibus instant Ignibus et nullo pulsantur pectora mento. Vix emersa dies, redit armis impetus, urbem Invadunt, tormenta rotant; dat vinea vires {{Versus|560}}Et silices balista vomens, testudo viatrix Subdola fossoremque aries suspensus in ictum. At Friges instantes prohibent nunc grandine saxi, Nunc ferri nimbo, nunc sparse fulmine flamme. Nulla tamen pavidis nudo fiducia Marte {{Versus|565}}Campestres iterare manus seque urbe tuentur, Virgineas donec Priamo peltata bipennes Penthesilea movet. Hec integrat arma, cohortes Firmat bellatrixque viris dat femina vires. Panduntur porte, refugosque in castra Pelasgos {{Versus|570}}Pellit agens, iugulis gladios, incendia velis Destinat. Excutiens Titides unus utrumque Clarius in nullis expressit Tidea bellis. Ecce Neoptolomus dena subit hostia pinu Egeas permensus aquas. Quis prelia fatis {{Versus|575}}Fortunam miscere neget? Dant fata Pelasgis Pirrum, dat Sciticas Frigiis Fortuna catervas. Prodierant in bella pares, stetit inde Pelasgum In cuneos collecta acies, hinc virgine mixta Troia frequens. Vtrimque dei, sua quisque choruscat {{Versus|580}}Numina; Palladie pacem mentitur olive Cicropidum clipeus, gentili Marte minatur Bistonidum cassis; Mars undique et undique Iuno, Plurima fraxineo nunc verberat aera peplo, Nunc sedet in parmis, capitum nunc surgit in arces. {{Versus|585}}At Frix Ydea Cibele Ydaliaque superbit Cypride, fulminei Tirias pars alitis alas Incestat Ganimede suo. Sic ire decorum Certantes, sic dulce viris confligere divos. Eminet horrificas rapiens post terga secures {{Versus|590}}Virginei regina chori. Non prodiga cultus Cura trahit, non forma iuvat; frons aspera, vestis Decolor insertumque armis irascitur aurum. Si risum, si verba notes, si lumina, pendas Nil leve, nil fractum, latet omni femina facto. {{Versus|595}}Obvius ultrices accendit in arma cohortes Mirmidonasque suos curru prevectus hanelo Pirrus; non ducibus miles, non ultor Atridis, Sed sibi bella gerit; meritosque offensus in hostes Arma patris patris ultor habet, sed tanta recusant {{Versus|600}}Pondera crescentes humeri maioraque cassis Colla petit breviorque manus vix colligit hastam. Prima Miceneum dextra flagrante Menethum Penthesilea petit. Dabat hic convicia cunctis, Ore leo, sed corde lepus, frendensque stupebat, {{Versus|605}}Cum pavide et nullis use Pelopeides armis, Femineas audire tubas. At frigore nescit Nativo geminum crudescere vulgus et axem Sarmaticum generare animis gentilibus iram. Tunc sic increpitans "Pudeat, Mars inclite!" dixit, {{Versus|610}}"En tua signa gerit et nostra effeminat arma Staminibus vix apta manus. Nunc stabitis, Hercle, Periure turres; calathos et plena puelle Pensa rotant sparguntque colos. Hoc milite Troia. Hiis fidit telis. At non patiemur Achivi; {{Versus|615}}Etsi turpe viris timidas calcare puellas, Ibo tamen contra". Sic ille, at virgo loquacem Tarda sequi sexum, velox ad prelia solo Respondet iaculo. Fatum miserabile! Lapsum Hasta solo figit, pendent vestigia, preceps {{Versus|620}}Ire laborat equus, cuspis vetat atque ita carptim Infelix diro laniant certamine corpus. Haut minus Adrastum Pirrus premit; ille deorum Proles, mortali vitam sed reddidit hosti. Mox alias utrimque manus dextrasque minores {{Versus|625}}Accendunt exempla ducum. Quis singula pandat? Si fluctus Siculos, Libice si messis aristas, Ybleas si secter apes, tot vulnera, tantas Haut tamen expediam cedes; numquam ante Machaon Pluribus aut tantis eguit Polidarius herbis. {{Versus|630}}Iamque humiles populata manus concurrere binos Molitur Fortuna duces, nec longa morati Arma parant parentque alacres. Audentibus olim Accessum non turba dabat, nunc largior usus Camporum numerusque minor. Prior aspera Pirrum {{Versus|635}}Penthesilea premit. Mars hunc, hanc implet Enyo Ad sexum non tarda suum; Tritonia neutri, Neutri Iuno favet, Pirrum nec vincere malint. In spacium iam crescit ager, porrectus utrique Contus, utrique ensis, admissos calce fatigant {{Versus|640}}Cornipedes. Primas perdit sed fraxinus iras; Pars clipeis inmersa sedet, pars spargitur arvis, Partem dextra tenet. Mox certior ense propinquo Crudescit ferri rabies. Prima erigit ictum Virgo, sed raptis obliquo vulnere cristis {{Versus|645}}In clipeum descendit ebur medioque retentum Vix perfert umbone moras, dumque elicit ensem Altius impressum, levam mucrone papillam Transadigit Pirrus. Sic imperiosa virago Degladiata ruit. Tanta et reverentia sexus, {{Versus|650}}Sidonias in crura togas sinuosaque texta Colligit et multum fatis irata fatiscit. Fit fuga Dardanidum, turbantur Amazones, eger Ad sexum facilis rediit timor, undique terror Palantumque metus. Discors ignavia pugnat {{Versus|655}}Preceptura fugam, nulli succurrere lapsis Fratribus aut natos mens respexisse vocantes. Pars iam nacta urbem, Danao pars preda sequenti Linquitur, at pauci, cum certa pericula cernant, In pectus redeunt et fata decora merentur. {{Versus|660}}Venerat extremi revoluto stamine pensi Fatorum promissa dies, decimusque rotabat Speratum Titana labor. Presagia mille, Mille mali micuere mine, metuenda comete Sanguineis cecinere comis, ac Phebus uterque {{Versus|665}}Nunc duplex, nunc nullus erat. Non crebrior umquam Ira Iovis, non plura novis portenta figuris Visa prius; silicum lacrimis, sudore deorum, Latrantum gemitu partuque in monstra soluto Venturi iam clara fides. Accendit Achivos {{Versus|670}}Testorides panditque deos. Illi undique muris Insultant, qua terra patet; pars nectere classes Destinat et cunctos urbis temptare recessus. At Frigii reditus Ledeos pace pacisci Et tandem longis hortantur federa bellis. {{Versus|675}}Suadet idem Anthenor, suadet facundior illo Polidamas, suadet leni mitissimus ore Dux Anchisiades. Reges cecidisse queruntur Et raras superesse manus: "Nec sola gemiscit Ylios aut Frigii fines, at quicquid Ydaspen {{Versus|680}}Gemmiferum Sciticique interiacet equoris algas, Belli dampna dolet, nec par Fortuna Pelasgis: Pugnat Achilleides, consultat Nestor, Vlixes Fallit et Atridas ultrix exasperat ira". Haut tulit Amphimacus, pacem negat, arma reposcit, {{Versus|685}}Edicit laxare fores Frigibusque triumphum Destinat aut pulchro victuram funere famam. Ipse equaturus fratres, verum Hectore maior, Si cedat puer et pugiles vir surgat in annos. Quin, Priamo licet in senium deiectior etas {{Versus|690}}Algentesque negent onerari casside cani, In sene non marcet princeps, in principe vernat Miles et imbelles audent certamina ruge. At ducis offendit ausus cogitque timere Mobilitas suspecta Frigum: Bellum auctor agendum {{Versus|695}}Iusserat Anthenor, nunc suadet federa; Sparten Eneas populatum ierat, nunc reddere predam Censet et hostilem cupiat meruisse favorem. Ergo dolis cassare dolos et tollere fraudem Fraude parat formatque artes hoc ordine ductor: {{Versus|700}}Fingere sacra vovet festeque ad federa mense Invitare duces: "Dumque una pocula tractant, Irruat Amphimacus, armatis acer inermes Occupet insidiis! Sic tuti libera Martis Copia, et herebit nullis victoria causis". {{Versus|705}}Interea questique diu bellumque perosi In fedus coiere Friges, iuratur in usum Perfidie periura fides Anthenore dirum Parturiente nefas; huius consulta secuti Vcalegon atque Amphidamas nec iustior ipso {{Versus|710}}Polidamante Dolon, patrieque in dampna ruentis Impius et tantis Eneas consonus ausis. Nuncius Argolicis prodendas indicat arces Polidamas pacemque in pactum fraudis habendam Iuratis poscit tacitumque in menia furto {{Versus|715}}Spondet iter Danais. Nestor timet, heret Vlixes, Furta negat Pirrus. Illos incerta morantur Pollicita et falli metuunt, hic vincere certus Nocturnis refugit bellis fedasse triumphum. Res turbat suspecta duces Frigioque retento {{Versus|720}}Traditur Inachio legati cura Sinoni, Promissis an danda fides. Petit ille penates Yliacos dubiosque Anchisa teste timores Solvit et acceptas iurante Anthenore voces. Ergo fidem ducibus testati numina pangunt {{Versus|725}}Inachide letique iubent sua seque suosque In nullos nutare metus; dona insuper addunt Et firmant promissa datis nec Pergama tantum, Innumeras Asie spondent cum civibus urbes. Hiis hilaris Frix certus abit, quaque hostis in urbem {{Versus|730}}Captet iter, quando veniat, que signa movendi Militis, et cauto dispensat singula nutu. Porta latens tacitosque dolis furata meatus Inscriptum Pegasi tollit caput, hac iter Argis, Huc iussi venere duces. Sol merserat axem, {{Versus|735}}Venturis hoc tempus erat. Fax igne sereno Visa viris, hec signa dabat. Sic milite iuncto Securi dubiique meant. Frix indice flamma Pandit iter laxatque fores. O dira nocentum Consilia! O cunctis incognita crimina fastis! {{Versus|740}}Florebant Asie fines, florebat opimis Troia suis et rege potens et milite tuta, Nec superos nec fata timens. Victoria Graium Mentito Clacante brevi cessisset, at hostis Indigena et, qua nil gravius, privata nocendi {{Versus|745}}Copia Testoriden vatem facit; invidet ipse, Ipse urbem civis aperit. Non cardo susurrat, Non clipei, non tela sonant, scit turba silere, Omnia clam clarumque nichil. Prior urbe potitus, Impatiens sevire dolis et vincere furto {{Versus|750}}Exclamat Pirrus: "Nunc obvia tela parate, Ite, Friges, contra! Quonam usque in sompnia torpor? Nil tuti superest, postes laxamus et ecce Irruimus Danai. Si quos concurrere mecum Ira trahit, non egregium dampnabitur umbris {{Versus|755}}Martis opus, facient ignes spectacula vestri". Fatur et incendit rapta face Pergama primus Ipse sibi patuisse volens. Pars cetera ferro Certatim flammaque furit; populator oberrat Ignis et in medios gladii venere sopores. {{Versus|760}}Nox fera, nox vere nox noxia, turbida, tristis, Insidiosa, ferox, tragicis ululanda conturnis Aut satira rodenda gravi, tu sola triumphas Tantorum nisus steriles lucrata dierum! Si michi Carpacias linguis equare figuras {{Versus|765}}Detur et innumero crescant michi pectora Phebo, Non tamen expediam cedes, incendia, luctus, Quos Frigiis nox una parit. Pars ignibus enses, Pars gladiis vitant ignes, casuque gemendo Incurrit fatum fati fuga. Sola timetur, {{Versus|770}}Que prior in sensum mors germinat. Vtraque passis Funera fas multis geminos conferre dolores. Dira mali facies evoque ignota priori! Hinc sompnus, vigil inde odium, nulloque rebelles Obiectante manus ferienti copia dextre {{Versus|775}}Delegisse necem, iugulumne an pectus an ora Occupet aut cunctos in vulnera computet artus. At quibus in mensas noctis productior usus Aut verbis vigilata quies, vulgante tumultu Vrbe frui Danaos ac visis ignibus arma {{Versus|780}}Defensura parant, sed flammis undique septi Prereptum mirantur iter frustraque parantes Incensos exire lares, asperrima questi Funera, consumptis pariter moriuntur in armis. Expediam cedes et singula fata revolvam? {{Versus|785}}Sed tenebris latuere manus, sed nocte perempti, Sed premit umbratam nocturna inscicia Musam. Fugerat amplexus aras et templa Tonantis Infelix Priamus, nec enim fiducia dextre. Cesserat ira metu, magno tamen arduus ore {{Versus|790}}Non prece, non lacrimis, non vultu suplice regem Dedecorat. Cui Pirrus atrox: "Reddisne Pelasgis Spartanas, reddisne nurus? An prelia mavis Et nondum bellare times? Cur stringis eburnos, Dis invise, deos? Lesisti numina sponte, {{Versus|795}}Cogor. In exemplum cecidit pater hostia Phebo Tuque Iovi". Dixit, indignatusque iacentis Cede frui trepidum prensis a vertice canis Erigit in vulnus gladiumque in viscera condit. Non longum luctata manus, levis ire sub umbras {{Versus|800}}Vita hebes; ipse tamen membrorum pondere ferrum Permissus cecidisse iuvat tandemque dierum Plenus obit, felix senio letusque iuventa, Si stabili Fortuna fide, si fixa maneret. Post Zephiros plus ledit hiems, post gaudia luctus; {{Versus|805}}Vnde nichil melius, quam nil habuisse secundum. Postquam Hecube iam certa mali vulgata recentis Fama, rapit gressus et nil cunctata per enses Audet iter lacerisque comis et pectore ceso It querens et questa virum. "Quisnam" inquit "Achivi, {{Versus|810}}Lugendos misere senis artus reddet? An illum Predam avibus predamque feris sparsistis ademptum Querendumque michi?" Cedunt turbata furenti Agmina dantque viam. Regi illa instrata reperto "Heu, meus" ingeminat, longo post tempore muta {{Versus|815}}"Heu" iterat repetitque "meus", sic sepe diuque In voces dissuta breves. Vix denique questus Continuos nectit et sic exorsa profatur: "Quos gemitus, que digna satis lamenta rependes, In lacrimas famulate dolor? Non arguo luctus, {{Versus|820}}Defecere gene fletuque exhausta profundo Lumina caligant, acies hebet. Insita dudum Plaga, sed elingues siluere huc usque dolores. O celum, o superi, quibus irritata peperci Femineis nil ausa modis, quo crimine tantis {{Versus|825}}In penas dampnata malis? Si digna necari, Cur vixi? Heu, miseris longo nil tristius evo. Num thalamos partusne querar? Sevissima nupsi, Infelix peperi. Potuit dicione serena Iste frui, mecum Parce nupsere nocentes {{Versus|830}}Et pariter stetit ira deum. Quin pignore multo In partus fecunda fui fatoque sinistro Et coniunx et mater eram; nunc orba creatis, Nuda viro gemino didici contendere planctu, Claudendis lassata genis et funere multo. {{Versus|835}}At te, care Hector, te tuta superstite dudum, Troile, Troia stetit; nec enim Paris, impia nostri Fax uteri, memorandus erit". Sic fatur et ignes - Quos Phetontee nequeant equare faville, Quosque neget tibi Roma, Nero - miratur et addit: {{Versus|840}}"Hasne faces peperi? Peperine, et fulmina cessant? Hec uteri fetura mei, nec solvit hiatum Terra vorax? Peste hac tumui, parcuntque minaces Deucalionis aque? Vos, o, quos impia lesi, Vos pocius, quibus hec peperi lamenta, nocentem {{Versus|845}}Certatim laniate, Friges! Sed serior ira; Tunc tempus, cum sompnus erat. Tuque, inclite coniunx, Tu thalami tumulique comes, tecum ibo sub umbras. Me miseram, desuntne hostes? Vbi bella furentum, Pirrus ubi? Date tela, viri; date tela! Seniles {{Versus|850}}Sufficient in fata manus. Discamne vereri Argolicas captiva nurus?" Sic fatur, et omnes In luctum Danaos pietas extorta resolvit. Et iam rorificas noctis nudaverat umbras, Sed nondum detersa dies; ultro ipse latebat {{Versus|855}}Phebus, et eversis, que struxit, menibus hostem Ingemuisse putes. Preda omnis in arce Minerve Congeritur noctisque lucrum; Troieque iacentis Metiri iam fata licet, tot ditia spectes Arma, deos, cultus, gemmas, ebur, era nec umquam {{Versus|860}}Pluribus intumuit victrix Fortuna tropheis. Postquam iusta ducum suffecit copia vulgo, Spesque avidas tribuens vicit manus, undique letos Conclamant reditus. Tandemque, sed exule bello, In sese natura redit. Dat tempora vates, {{Versus|865}}Dat lucem, qua vela parent. Suntque ocia Graiis Interea lustrare vago fumantia gressu Pergama. Pars odiis nondum furiisque peractis Retheos spoliat colles latura cupressum Funeribus, laurum sacris et puppibus alnum. {{Versus|870}}Iam votis tumulisque modus, classisque novata Equoreum sulcabat iter, rotat obvius ecce Auster aquas, geminasque hiemes, et flamina et imbres, Tempestas inopina movet. Monet augur ituros Nondum placatis iterare piacula divis. {{Versus|875}}Iussa duces obeunt. Memorique Polixena Pirro Non inventa subit, frendit Frigiosque lacessit Efferus. Hanc thalamis Hecuba tradente paternis Dux Anchisiades absconderat. O scelus ingens! Redditur invisis infelix preda Pelasgis. {{Versus|880}}At, licet haut equas, servata virgine penas Exul agi iussus Eneas pendit et usus Puppe bis undena, quas predo duxerat alnos Dardanus, exilii comites habet. Vrbe potitur Anthenor regnique decus rex lectus adauget {{Versus|885}}Astrictus sociis in federa leta Gabinis. Hunc tamen extorto cupiens evertere sceptro Menalias mendicat opes, Dircea pererrat Opida digressis audax bellare Pelasgis Eneas. Sed cassa novi molimina belli {{Versus|890}}Questus in Adriacas exul delabitur undas. Hic urbi Corchira nove, quam struxerat ipse, Nomen, et exiguo regnat contentus agello Romanis olim promissus menibus auctor. At regina gemens et numquam credita Teucris {{Versus|895}}Cermisium Cassandra petit comitemque secutus Andromachen Helenus. Sic Ylios unica dampno Vbere regna, urbes populis et gentibus implet. Iamque Phoronei post diruta Pergama reges Egeum tenuere fretum spoliisque superbi {{Versus|900}}Yliacis nulla cursus turbante procella Concordes secuere vias, cum carcere fracto Effreni fremuere Nothi celique tumultus Dispulit aut pelago puppes aut fluctibus hausit. At vaga Locrorum classis dum turbine fertur, {{Versus|905}}In scopulos proiecta perit; quin fulmine quassa Regia, qua vectus Aiax, ratis; ipse profundis Corporis obsequio frustra libratur in undis. Mox ubi victores audit remeare Pelasgos Aiax Naupliades, titulos Palamede perempto {{Versus|910}}Fraternos abiisse dolens, livore maligno Saucius Argolicas ad bella nefanda puellas Provocat et sceleris causas molitus iniqui "Heu, misere, quid sacra" inquit "quid vota tot annis Deplorata iuvant servataque iura maritis {{Versus|915}}Et numquam temerata fides? Rediere, sed ecce Fama nurus Frigias simul adventare, premetque Barbara servicio thalamos captiva priores. Immo age, Lenniadum memores audete, Pelasge, Par factum causis paribus! Trepidatis inertes, {{Versus|920}}Imperat indigenis pelex regina puellis". Vix hec, et subitos vulgavit fama tumultus Argolicos venisse duces. O rara deorum In finem perducta fides! Sis tempore longo Faustus, sis quovis maior, quid, stulte, superbis? {{Versus|925}}Vltima felices etas facit. En habet Argos Nil bellis questus, nil equore passus Atrides; Victorem coniunx iugulum secat, audet adulter Insidiis mactare ducem. Tristisque reverso Egiale Diomede suo non oscula, risus, {{Versus|930}}Blandicias, sed bella movet. Similesque tumultus Molite Argolides alie vel fraude maritos Excipiunt vel Marte negant venientibus urbes. Ergo, ubi Graiugene pulsi civilibus armis Cessere exiliis et devenere Corinthum, {{Versus|935}}Singula collatis ultum convicia bellis Ire parant. Prohibet Nestor pacemque suorum Consultu pociore petit; prece flectere cives, Non armis temptare monet, ne publica dampna Et regno pariat lis intestina ruinam. {{Versus|940}}Sic dampnis bellum nullis civile soporat Maiestas dignata preces et Marte sepulto Femineas non passa tubas. Pietasque fidesque In dominos antiqua redit, sua cuilibet ultro Regna patent. Patriamque Samon delatus Vlixes, {{Versus|945}}Sirenum modulos, Siculum mare, Monicha passus Hospicia, Antiphatis mensas et pocula Circes, Dulichios tandem fines tenet inque pudicas Penelopes post multa redit connubia tedas. At fati presaga quies horrendaque visa {{Versus|950}}Thelegoni gladios cognataque tela minantur. Sic Circes despector obit, sic victima nati, Sed senio validus, Asie sed victor opime. Postquam Tindaridem patrias remeasse Micenas Claruit, occurrit densis Europa catervis {{Versus|955}}Plistiniam mirata nurum flagrantque videre Eversorem Asie vultum. Quin ipsa superbit Accendisse duces, lacerasse in prelia mundum, Infamem forme titulum lucrata pudende. Hactenus Yliace questus lamenta ruine {{Versus|960}}Confusa explicui veteris compendia veri, Etsi quando auctor, rarus tamen. Altera sacre Tendo fila lire. Plectro maiore canenda Antiochi nunc bella vocant, nunc dicere votum Christicolas acies et nostre signa Sibille, {{Versus|965}}Que virtus, que dona Crucis. Nec fundit hanela Hos michi Cirrha pedes, animi fidentis hiatum Celsior e celo venit impleturus Apollo. Tu quoque, magne pater, nostri fiducia cepti Altera, et in pelago pandes michi vela secundo. {{Versus|970}}Hoc tibi ludit opus, succedet serior etas, Seria succedent aures meritura pudicas. Si tuus in nostros candor consenserit ausus, Haut metuam culicis stimulos fucique susurrum. Vive, liber, liberque vige! Sed, si qua nocebunt, {{Versus|975}}Disce libens livore nichil sublimius esse! Cum tibi mordaces obliquent leva cachinnos Murmura, cum cupiant linguis lacerare profanis, Sis utinam invidia dignus, que summa lacessit, Quam pascit presens extremaque terminat etas! </poem> dlzo5py2o0sau5l13k88iug9c9629rh 104 87683 285627 2026-10-25T20:54:36Z EnaldoSS 18086 /* Incerta */ 285627 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="EnaldoSS" />{{rh||{{sc|de Facvltatibvs Simplicivm Lib. IV.}}|53}}</noinclude><section begin="II"/>{{pt|cit|producit}}, qu{{ae}} lacteum trahens {{s}}uccum, ab oculis prorumpentibus, è trunci internodiis natis, hoc liquore egregie intume{{s}}cit. Terra minime glebo{{s}}a aut irrigua, ut canna {{s}}accharifera gaudet, {{s}}ed {{s}}icca potius, {{s}}itiente {{et}} monto{{s}}a, atque in tuberculos, qua{{s}}i à talpis, ege{{s}}ta. Adeo humiditatis omnis inimica e{{s}}t, ut {{ae}}{{s}}tivis dumtaxat men{{s}}ibus, terr{{ae}} committi velit, idque locis apricis ac minime umbro{{s}}is. Quod, {{s}}icuti in hac, ita in quavis plantatione ob{{s}}ervandum, quia guttatim ex arboribus de{{s}}tillans aqua perquam noxia habeatur. Cum adeo acclive {{et}} areno{{s}}um {{s}}olum requiratur, malunt incol{{ae}} den{{s}}i{{s}}{{s}}ima demoliri nemora, demolita exurere, eaque arvis {{et}} {{s}}egetibus (''Chocas'' Lu{{s}}itanis) de{{s}}tinare. Tres hujus plant{{ae}} trunci, frondibus {{s}}poliati, figura propemodum pyramidali, haud profunde {{s}}imul terr{{ae}} grumis, trium circiter pedum inter {{s}}e di{{s}}tantia, in{{s}}eruntur, prominente{{s}}que ad palm{{ae}} altitudinem, {{s}}uperius {{s}}e invicem amplectuntur. Qui foliis licet denudati, novis tamen ilico ve{{s}}tiuntur, nec quicquam radix inde detrimenti patitur, modo caulis integer {{et}} ill{{ae}}{{s}}us maneat. Dignitate {{et}} mole excellit ''Mandihoca'', {{s}}i anni terr{{ae}}que temperies {{s}}icca fuerit: tunc enim qu{{ae}}libet radix {{s}}e{{s}}quipedem, vel duos, interdum etiam tres pedes longa evadit, cra{{s}}{{s}}itiem habens brachii vel etiam cruris humani, quando {{s}}atis adoleverit. Ratio habenda ut ager à zizaniis, qu{{ae}} valde {{s}}uppullulant, ter quaterve repurgetur, donec plant{{ae}} adoleverint, ad octo nimirum vel decem men{{s}}ium {{s}}patium. Maturitatem a{{s}}{{s}}ecut{{ae}} radices, quod annuo circiter à plantatione {{s}}patio fieri {{s}}olet, ad tertium vix {{s}}ub terra durant; altero tamen plerumque anno pars illarum putre{{s}}cit {{et}} corrumpitur: ideo ad {{s}}ummum linquuntur annuo {{s}}pacio, {{et}} de novo per taleas plantantur. Ingruente nimi{{ae}} humiditatis nece{{s}}{{s}}itate, ex{{s}}cindi {{s}}tatim po{{s}}tulat, {{s}}ex men{{s}}ibus ante ju{{s}}t{{ae}} maturitatis tempus. ''Mandiba'' qu{{ae}} vocatur ''Mandiibumana'' omnium citi{{s}}{{s}}ime cre{{s}}cit {{et}} mature{{s}}cit, atque optima inde conficitur farina. H{{ae}}c planta maxime gaudet {{s}}olo areno{{s}}o {{et}} magis ambu{{s}}to quam reliqu{{ae}}. Primaria omnium, inque quotidiano u{{s}}u {{et}} lucro, producitur quidem promi{{s}}cue in quavis terra, vocaturque ''Mandiibparati''. [[File:|center|500px]] E terra evul{{s}}{{ae}} radices, vix per triduum durant, etiam{{s}}i fideliter horreis recondantur. Mundat{{ae}}, {{et}} à cortice, quem tenui{{s}}{{s}}imum habent, liberat{{ae}}, mol{{ae}} tru{{s}}atili, cujus Iconem hîc daturi {{s}}umus, à duobus hominibus circumact{{ae}}, admoventur, ferriq; cu{{s}}pide conteruntur; {{et}} contu{{s}}arum radicum farinam excipit alveus. Alii radendi modi pedetentim exoleverunt, ob majores labores {{et}} {{s}}umtus. Pauperibus tamen u{{s}}us Scobin{{ae}} manualis {{s}}upere{{s}}t, qu{{ae}} ab Indigenis ''Tapiti'' nuncupatur. Ra{{s}}ura deinceps torculari vel pr{{ae}}lo {{s}}ubjicitur, quo magna vi humor ille {{s}}uperfluus {{et}} noxius exprimitur, ut {{s}}icca atque ab{{s}}que ulla humiditate maneat. Mox cribro, ''Vrupeba'' dicto percolatur. Exinde planefacto fictili aut {{ae}}neo injicitur, in quo {{s}}ub{{s}}tructo igne circumagitatur tanti{{s}}per donec coquatur. Semicocta vero {{et}} adhuc mollis e{{s}}culenta e{{s}}t, {{et}} vocatur ''Farinha relada'', quod e{{s}}t farina cocta non ex{{s}}iccata. Reliquum quod {{s}}upere{{s}}t {{et}} re{{s}}ervare volunt, {{s}}upra majorem vel minorem ignem pro arbitrio mi{{s}}cent, atque exacte {{s}}iccant. Farina enim h{{ae}}c quo plus ex{{s}}iccata {{et}} excocta, eo durabilior e{{s}}t. Optime tamen {{s}}iccata {{et}} fideliter ab aëre defen{{s}}a, ultra annum vix {{s}}ervari pote{{s}}t: nam {{s}}i vel levi{{s}}{{s}}ima uligo eam infecerit, corrumpitur, unde non parvam militum {{s}}tragem in ca{{s}}tris exortam vidi. Quapropter no{{s}}tri, Barbaros imitati, eam in bolos, quos vocant ''Bejus'', pa{{s}}tillos {{et}} liba cogunt, {{s}}uperque craticulos modico igne induratam in penu aliquandiu recondunt. Ex hoc frutice expre{{s}}{{s}}o manat liquor ''Manipuera'' Barbaris dictus, qui va{{s}}i infu{{s}}us po{{s}}t duas horas fundo adh{{ae}}re{{s}}cit: ex quo alia fit farina, melior priori, ac majori affluentia floris,<noinclude>{{rh||''G 3''|quam}}</noinclude> g9x7v6bkk7ep60yk9qmxq72mayeoxvk 104 87684 285628 2026-10-26T02:41:50Z KAROL CHURA 33232 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'to? Non aliter heres condemnari debebit, quam si caveatur ei adversus debitorem defensum iri. Item agente debitore nihil amplius heres praestare debet, quam ut eum adversus creditorem defendat. '''5.''' ULPIANUS ''libro XXIII. ad Sabinum'' .- Si quis reum habeat et fideiussorem, et reo liberationem <ref>libertatem, Hal.</ref> leget, Iulianus ibidem scripsit, reum per acceptilationem liberandum, alioquin si fideiussorem coeperit convenire, al... 285628 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="KAROL CHURA" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>to? Non aliter heres condemnari debebit, quam si caveatur ei adversus debitorem defensum iri. Item agente debitore nihil amplius heres praestare debet, quam ut eum adversus creditorem defendat. '''5.''' ULPIANUS ''libro XXIII. ad Sabinum'' .- Si quis reum habeat et fideiussorem, et reo liberationem <ref>libertatem, Hal.</ref> leget, Iulianus ibidem scripsit, reum per acceptilationem liberandum, alioquin si fideiussorem coeperit convenire, alia ratione reus convenitur. Quid tamen, si donationis causa fideiussor intervenit, nec habet adversus reum regressum, vel quid, si ad fideiussorem pecunia pervenerit, et ipse reum dederit vice sua, ipseque fideiusserit? pacto est reus liberandus. Atquin solemus dicere, pacti exceptionem fideiussori ssori dandam, quae competit; sed quum alia sit mens legantis, alia paciscentis, nequaquam hoc dicimus . § 1.-Quodsi fideiussori sit liberatio legata, sine dubio, ut et Iulianus scripsit, pacto erit fideiussor liberandus; sed et hic puto interdum acceptilatione liberandum, si vel reus ipse vere fuit, aut in eam rem socius reus . § 2.-Idem Iulianus eodem libro scripsit, si filius-familias debitor fuerit, et patri eius fuerit liberatio relicta, patrem pacto liberandum esse, ne etiam filius liberetur; et parvi, inquit, refert, si sit aliquid in peculio die legati cedente, nec ne; securitatem enim pater per hoc legatum consequitur, maxime, inquit, quum rei iudicandae tempus circa peculium spectetur. Huic patri similem facit Iulianus maritum, cui uxor post divortium liberationem dotis legavit; nam et hunc, licet die legati cedente solvendo non sit, legatarium esse, et utrumque, ait, solutum repetere non posse. Sed est verius, quod Marcellus notat, patrem petere posse; nondum enim erat debitor, quum solveret; maritum non posse, quod debitum solvit, patrem enim etsi quis debitorem existimaverit, attamen loco esse conditionalis debitoris, quem solutum repetere posse non ambigitur. § 3. Sed si damnatus sit heres filium liberare, non adiicit Iulianus, utrum acceptilatione filius , an pacto sit liberandus. Sed videtur hoc sentire, quasi acceptilatione debeat liberari; quae res patri quoque proderit. Quod obtinendum est, nisi evidenter approbetur, contrarium sensisse testatorem, id est, ne filius inquietetur, non, ne pater; tunc enim acceptilatione eum non liberandum, sed pacto. § 4.-Idem Iulianus scripsit, si pro filio pater fideiusserit, eique liberatio sit legata, eum pacto liberandum, quasi fideiussorem, non quasi patrem, et ideo de peculio posse conveniri; hoc ita demum putat, si duntaxat quasi fideiussorem <ref>non quasi patrem, inserta la Vulg.</ref> eum voluit testator liberari; ceterum si et quasi patrem , et de peculio erit liberandus.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> c4wsgc8rcnhy1chq7aa0anuoajyx4me 104 87685 285629 2026-10-26T03:06:02Z KAROL CHURA 33232 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens ''''6.''' IAVOLENUS ''libro VI. Epistolarum.-'' Post emancipationem vero filii eatenus pater actionem habebit, quatenus aliquid ex peculio, aut in rem verso praestiturus est; id enim legatorum nomine ad patrem pertinebit, quod eius intererit. § 1. Illud quaeri potest, an eo quoque nomine pater ex testamento agere possit, ut etiam filius actione liberetur. Quibusdam eousque extendi actionem placebat, quia patris interesse videatur, si peculium... 285629 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="KAROL CHURA" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>'''6.''' IAVOLENUS ''libro VI. Epistolarum.-'' Post emancipationem vero filii eatenus pater actionem habebit, quatenus aliquid ex peculio, aut in rem verso praestiturus est; id enim legatorum nomine ad patrem pertinebit, quod eius intererit. § 1. Illud quaeri potest, an eo quoque nomine pater ex testamento agere possit, ut etiam filius actione liberetur. Quibusdam eousque extendi actionem placebat, quia patris interesse videatur, si peculium filio post emancipationem concessisset, integrum ius eius permanere. Ego contra sentio; nihil quidquam amplius patri praestandum ex eiusmodi scriptura testamenti puto, quam ut nihil ex eo, quod praestiturus heredi fuerit, praestet. '''7.''' ULPIANUS ''libro XXIII. ad Sabinum .-'' Non solum autem, quod debetur, remitti potest, verum etiam pars eius, vel pars obligationis, ut est apud Iulianum tractatum libro trigesimo tertio <ref>secundo, Hal.</ref> Digestorum. § 1.-Si is, qui stipulatus Stichum, aut decem, damnaverit heredem, Stichum non petere, legatum valere constat; sed quid contineat, videamus. Et Iulianus scribit , actionem ex testamento in hoc esse videri, ut debitor accepto liberetur; quae res utique debitorem et in decem liberabit, quia acceptilatio solutioni comparatur; et quemadmodum si Stichum solvisset debitor, liberaretur, ita et acceptilatione Stichi liberari. § 2. Sed si debitorem <ref>in, inserta la Vulg.</ref> decem damnatus sit heres <ref>in, inserta la Vulg.</ref> viginti liberare, idem Iulianus scripsit libro trigesimo tertio, nihilominus esse liberandum decem; nam et si ei viginti accepto ferantur, in decem liberabitur. § 3. Sed si duobus heredibus institutis, alterum ex his damnaverit creditori solvere, valet legatum propter coheredem, eumque ex testamento acturum , ut creditori solvatur. § 4.-Liberatio autem debitori legata ita demum effectum habet, si non fuerit exactum id a debitore, dum vivat testator ; ceterum , si exactum est, evanescit legatum . § 5.-Unde quaerit Iulianus, si ab impuberis gerit, quod debetur, an evanescat legatum. Et quum constet, pupillum in his, quae a substituto relinquuntur, personam sustinere eius, a quo sub conditione legatur, consequens est, substitutum actione ex testamento teneri, si pupillus a debitore exegerit. § 6.- Idemque est, et si pupillus non exegerit, sed solummodo litem sit contestatus, teneri <ref>enim, insertan Hal. Vulg.</ref> eum, ut remittat actionem. § 7. Nam et si debitori liberatio sub conditione legata fuisset, et vel lis fuisset contestata, vel etiam exactum pendente conditione, ex testamento actio maneret liberatione relicta.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> dewpu2zfwc196r1q4j855d7wx6p42il 104 87686 285630 2026-10-26T03:19:33Z KAROL CHURA 33232 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens '8. POMPONIUS libro VI. ad Sabinum . - Non solum nostrum debitorem, sed et heredis , et cuiuslibet alterius, ut liberetur, legare possumus. § 1. Potest heres damnari, ut ad certum tempus non petat a debitore; sed sine dubio nec liberare eum intra id tempus debebit, et si debitor decesserit, ab herede eius intra id tempus peti non poterit. § 2.-Illud videndum est, an eius temporis, intra quod petere heres vetitus sit, vel usuras, vel poenas p... 285630 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="KAROL CHURA" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>8. POMPONIUS libro VI. ad Sabinum . - Non solum nostrum debitorem, sed et heredis , et cuiuslibet alterius, ut liberetur, legare possumus. § 1. Potest heres damnari, ut ad certum tempus non petat a debitore; sed sine dubio nec liberare eum intra id tempus debebit, et si debitor decesserit, ab herede eius intra id tempus peti non poterit. § 2.-Illud videndum est, an eius temporis, intra quod petere heres vetitus sit, vel usuras, vel poenas petere possit. Et Priscus Neratius existimabat, committere eum adversus testamentum, si petiisset; quod verum est. § 3. Tale legatum: «heres meus a solo Lucio Titio ne petito», ad heredem Lucii Titii non transit, si nihil vivo Lucio Titio adversus testamentum ab herede, eo, quod ab co exigere debitum tentavit, sit commissum; quoties enim cohaeret personae id, quod legatur, veluti personalis servitus, ad heredem eius non transit, si non cohaeret, transit. § 4. Si verba liberationis in rem sint collata, pro co est, quasi heres ab eo debitore heredequeeius petere petitus sit, ut adiectio heredis perinde nihil valeat, atque non esset valitura, ipsius debitoris persona non comprehensa. § 5.- Is , qui reddere rationes iussus sit, non videtur satisfacere, si reliquum reddat non editis rationibus. § 6. Si heres vetitus sit agere cum eo, qui negotia defuncti gesserit, non videtur obligatio ei praelegata, quae dolo, vel ex fraude eius, qui negotia gesserit, commissa sit; et testator id videtur sensisse; ideo si heres negotiorum gestorum egisset, agens procurator ex testamento ind incerti, doli mali exceptione excludi potest. § 7. Et ei liberatio recte legatur, apud quem deposuero, vel cui commodavero pignorive dedero, vel ei, quem ex furtiva causa mihi dare oportet. '''9.''' ULPIANUS ''libro XXIV. ad Sabinum.-'' Si quis rationes exigere vetetur, ut est saepissime rescriptum, non impeditur reliquas exigere, quas quis ipse <ref>Hal.; se, por ipse , el códice Fl.</ref> reliquavit, et si quid dolo fecit, qui rationes gessit. Quodsi quis et haec velit remittere, ita debet legare: «damnas esto heres meus , quid-quid ab eo exegerit illa vel illa actione <ref>ratione, Ilal. </ref>, id ei restituere, vel actionem ei remittere». '''10.''' IULIANUS ''libro XXXIII. Digestorum.-'' Si damnatus heres fuerit , a fideiussore quidem non petere, quod autem reus debet, Titio dare, pacisci debet, ne a fideiussore petat, et adversus reum actiones suas praestare legatario, quemadmodum damnatus heres, ne a reo petat, et damnatus dare, quod fideiussor debet, et reo acceptum facere, et legatario litis aestimationem sufferre cogatur. '''11.''' IDEM ''libro XXXVI. Digestorum.-'' Si debi-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 4rgvx5use1xml55iallfx4czm00o4uu 285631 285630 2026-10-26T03:20:16Z KAROL CHURA 33232 285631 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="KAROL CHURA" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>'''8.''' POMPONIUS ''libro VI. ad Sabinum . -'' Non solum nostrum debitorem, sed et heredis , et cuiuslibet alterius, ut liberetur, legare possumus. § 1. Potest heres damnari, ut ad certum tempus non petat a debitore; sed sine dubio nec liberare eum intra id tempus debebit, et si debitor decesserit, ab herede eius intra id tempus peti non poterit. § 2.-Illud videndum est, an eius temporis, intra quod petere heres vetitus sit, vel usuras, vel poenas petere possit. Et Priscus Neratius existimabat, committere eum adversus testamentum, si petiisset; quod verum est. § 3. Tale legatum: «heres meus a solo Lucio Titio ne petito», ad heredem Lucii Titii non transit, si nihil vivo Lucio Titio adversus testamentum ab herede, eo, quod ab co exigere debitum tentavit, sit commissum; quoties enim cohaeret personae id, quod legatur, veluti personalis servitus, ad heredem eius non transit, si non cohaeret, transit. § 4. Si verba liberationis in rem sint collata, pro co est, quasi heres ab eo debitore heredequeeius petere petitus sit, ut adiectio heredis perinde nihil valeat, atque non esset valitura, ipsius debitoris persona non comprehensa. § 5.- Is , qui reddere rationes iussus sit, non videtur satisfacere, si reliquum reddat non editis rationibus. § 6. Si heres vetitus sit agere cum eo, qui negotia defuncti gesserit, non videtur obligatio ei praelegata, quae dolo, vel ex fraude eius, qui negotia gesserit, commissa sit; et testator id videtur sensisse; ideo si heres negotiorum gestorum egisset, agens procurator ex testamento ind incerti, doli mali exceptione excludi potest. § 7. Et ei liberatio recte legatur, apud quem deposuero, vel cui commodavero pignorive dedero, vel ei, quem ex furtiva causa mihi dare oportet. '''9.''' ULPIANUS ''libro XXIV. ad Sabinum.-'' Si quis rationes exigere vetetur, ut est saepissime rescriptum, non impeditur reliquas exigere, quas quis ipse <ref>Hal.; se, por ipse , el códice Fl.</ref> reliquavit, et si quid dolo fecit, qui rationes gessit. Quodsi quis et haec velit remittere, ita debet legare: «damnas esto heres meus , quid-quid ab eo exegerit illa vel illa actione <ref>ratione, Ilal. </ref>, id ei restituere, vel actionem ei remittere». '''10.''' IULIANUS ''libro XXXIII. Digestorum.-'' Si damnatus heres fuerit , a fideiussore quidem non petere, quod autem reus debet, Titio dare, pacisci debet, ne a fideiussore petat, et adversus reum actiones suas praestare legatario, quemadmodum damnatus heres, ne a reo petat, et damnatus dare, quod fideiussor debet, et reo acceptum facere, et legatario litis aestimationem sufferre cogatur. '''11.''' IDEM ''libro XXXVI. Digestorum.-'' Si debi-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> sk5rx1o3hnlo1t5f0i3h6zuzmsef9th 104 87687 285632 2026-10-26T09:51:33Z EnaldoSS 18086 /* Emendata */ 285632 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="EnaldoSS" />{{rh|54|{{sc|Gvilielmi Pisonis}}|}}</noinclude><section begin="II"/>quam cremorem de ''Tipioca'' vocant. Ex aqua farin{{ae}} in fundo {{s}}ub{{s}}idente, bolos quoque conficiunt, ''Tipioceto'' dictos, optimi {{s}}aporis. Tum Gummi quoddam {{s}}eu potius amylum ex ea fit, atque eidem u{{s}}ui in{{s}}ervit. Hic liquor ''Manipuera'', quod dulcis {{s}}it {{s}}aporis, ab animalibus avidi{{s}}{{s}}ime hau{{s}}tus, vi quadam venenata ea {{s}}tatim ex{{s}}tinguit: ex radice tamen non expre{{s}}{{s}}us (quod mirum) c{{ae}}tera animantia, excepto homine, nutrit. Pr{{ae}}terea è radice à Sole ex{{s}}iccata, alia farina {{et}} pollens albicans, imo {{et}} panis {{s}}iligineus {{et}} bi{{s}}coctus, qualis è tritico (cui {{et}} {{s}}imillimus e{{s}}t) pin{{s}}itur. Hoc alimentum integrum {{et}} non comminutum pro jumentis {{et}} pecoribus, quibus in pabulum cedit, re{{s}}ervatur. A vermibus {{et}} integris formicarum cohortibus, h{{ae}}c planta mi{{s}}ere {{s}}olet infe{{s}}tari, magno agricolarum incommodo, non {{s}}olum folia atque caulem, {{s}}ed ip{{s}}am quoque radicem depopulantur, ferarum greges {{et}} animalia dome{{s}}tica. Ip{{s}}i Bra{{s}}iliani, {{AE}}thiopes, {{et}} no{{s}}tratium non pauci, hujus plant{{ae}} folia amant, adeo ut contu{{s}}a, cocta {{et}} probe condita pro cibis {{et}} lactucis apponant, atque in ma{{s}}{{s}}am efformata, ''Manicoba'' nuncupant Bra{{s}}iliani. Porro radix h{{ae}}c quatuor aut quinque dierum {{s}}pacio in aqua macerata {{et}} emollita, ''Mandiopiba'' dicitur, qu{{ae}} a{{s}}{{s}}ata, maxime ab agre{{s}}tiori Indorum {{et}} Barbarorum multitudine expetitur {{et}} manducatur. E {{s}}edimento hujus con{{s}}i{{s}}tenti{{ae}}, farina mollis not{{ae}}que melioris conficitur, quam Bra{{s}}iliani ''Vipeba''; Lu{{s}}itani, ''Farinha fre{{s}}ca'' cognominant. Ex ''Mandihoca'' contu{{s}}a, butyro {{et}} {{s}}accharo, in{{s}}ignes fiunt boli vel pa{{s}}t{{ae}}, ad edendum optim{{ae}}. Pultis denique genus pr{{ae}}parant ex ''Mandiopeba'', quod nomen accepit ''Mingau-petinga''. Mandihoca illa mollis, illis ''Puba'', igni impo{{s}}ita ex{{s}}iccatur, ex{{s}}iccata appellatur ''Carima''. Ex hac Angolen{{s}}es panem optim{{ae}} not{{ae}} conficiunt, quem ''Mu{{s}}am'' vel ''Angu'', interdum ''Enfonde'' appellant. Omnium autem pr{{ae}}{{s}}tanti{{s}}{{s}}imum pultis genus condiunt, quod vocant ''Mingau de Carima'', cui aromatum loco momentum piperis Bra{{s}}ilien{{s}}is, {{et}} floris Nhambi admi{{s}}cent: quod optimi cum {{s}}it {{s}}aporis, {{s}}anitatique conducat, frequens illis in prandiis e{{s}}{{s}}e {{s}}olet; nec {{s}}uaviter {{s}}e vivere exi{{s}}timant ni{{s}}i hoc alimento utantur. Sanis {{ae}}que atque {{ae}}gris eju{{s}}modi pultes, emul{{s}}iones, atque adeo pti{{s}}anas {{s}}aluberrimas inde confectas exhibent. ''Tipioca'' {{s}}iquidem {{et}} ''Carima'' pota, vel {{s}}yrupi {{s}}pecie cum aqua florum auriacorum {{et}} pauxillo {{s}}acchari exhibita, antidoti loco plerumque e{{s}}t. Ego quanti dignitates ''Tipioca'' {{et}} ''Carima'' faciam, in de{{s}}criptione morborum Endemiorum {{s}}atis explicavi. ''Tipioca'' enim, {{s}}i multa lotione def{{oe}}cata atque ex{{s}}iccata, probe ab omni humiditate re{{s}}ervetur, Tabidis {{et}} Dy{{s}}entericis ex arte propinata, medetur. Febricitantes, animo deficientes, veneno infectos re{{s}}tituit. Pr{{ae}}ter h{{ae}}c, violento exercitio fractis vires recuperat, {{s}}udore{{s}}que immodicos compe{{s}}cit, Pti{{s}}ana illius {{s}}implex. Qua{{s}}cunque h{{ae}}morrhagias, imprimis ex vulnere inflictas, tum intus a{{s}}{{s}}umta, tum empla{{s}}tri forma applicata, cohibet. Ex ''Macaxera'' optimum fit vinum, {{s}}erum lactis {{s}}apore referens. ''Mandihoca'' ra{{s}}a, vulneribus {{et}} ulceribus antiquis impo{{s}}ita, ea mundificat, atque attemperat. ''Manipuera'' cocta cra{{s}}{{s}}e{{s}}cit pultis in modum, alimentoque convenienti exi{{s}}tit. Quod {{s}}i oryzam {{et}} Saccharum, cum aqua de{{s}}tillata ex floribus aurantiorum {{s}}uperinfundas, con{{s}}erv{{ae}} grati{{s}}{{s}}im{{ae}} formam induet, mutatoque nomine ''Marmelada de Mandihoca'' appellatur. Po{{s}}tremo illa {{s}}pecies ''Macaxera'', pr{{ae}}terquam quod vicem farin{{ae}} pr{{ae}}dict{{ae}} {{s}}uppleat, igne etiam a{{s}}{{s}}ata, ab{{s}}que ulla alia pr{{ae}}paratione, comeditur, ac ''Macapera'' appellatur. A c{{ae}}teris radicibus ab{{s}}tinendum e{{s}}t, quod pr{{ae}}{{s}}ens {{s}}int venenum. Dantur enim qu{{ae}}dam, quas citius combu{{s}}feris, quam ut virus {{s}}uum deponant, {{et}} ad edendum idone{{ae}} reddantur. Quin ip{{s}}i Bra{{s}}iliani olim minus exercitati, in {{s}}eparatione alimento{{s}}i {{et}} veneno{{s}}i, multoties mortem oppetierunt: nunc eruditiores facti; non {{s}}olum illis pr{{ae}}cipuo exi{{s}}tit vit{{ae}} {{s}}u{{s}}tentaculo, {{s}}ed omnibus Lu{{s}}itanis {{et}} no{{s}}tratibus. Idque pani triticeo pr{{ae}}ferre non verentur, licet minoris habeatur nutrimenti. {{AE}}thiopes {{et}} Bra{{s}}iliani inter edendum pugnos farin{{ae}} plenos in os injiciunt, ut manu quoque longius ab ore remota, vix tamen mica pereat. Raro aut parum inter prandendum potu utuntur, quod farina aquam nimis imbibat, {{et}} {{s}}tomachum inflet. Cum aratrum eju{{s}}que u{{s}}us hîc ignoretur, {{et}} improbi ac multi jugi laboris t{{ae}}dia declinent, facilem hanc {{et}} nimis {{ae}}rumno{{s}}am agriculturam, tam vit{{ae}} ac rei familiari tuend{{ae}}, quam {{ae}}ri corradendo, egregie adhuc amplectuntur. Quippe unius dumtaxat mancipii indu{{s}}tria {{et}} labore, centum tuberculos, aliquando unius diei decur{{s}}u ab{{s}}olvunt. Hujus autem farin{{ae}} una, qu{{ae}} viginti cantharos no{{s}}trates continet, aut {{s}}e{{s}}qui ''Alkeira'', hoc e{{s}}t, modius unus aut {{s}}e{{s}}qui, homini robu{{s}}to {{et}} laborio{{s}}o, in men{{s}}em integrum plerumque {{s}}ufficit. Quem modium {{s}}ex aut {{s}}eptem aut ad {{s}}ummum octo {{s}}olidis comparaveris. H{{ae}}c {{s}}unt qu{{ae}} u{{s}}u {{et}} {{s}}edula in hanc radicem inqui{{s}}itione, à ru{{s}}ticis {{et}} hortorum cultoribus re{{s}}ci{{s}}cere potui; qu{{ae}} fu{{s}}ius {{et}} explicatius per{{s}}equi volui, quod h{{ae}}c planta ubique<noinclude> fre-</noinclude><noinclude>{{rh|||quens}}</noinclude> 3km9zniblxuw57jaybz1ubd0wdcf4xk 104 87688 285634 2026-10-26T10:07:29Z EnaldoSS 18086 /* Emendata */ 285634 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="EnaldoSS" />{{rh|56|{{sc|Gvilielmi Pisonis}}|}}</noinclude><section begin="III"/>{{pt|pas|ve{{s}}pas}} melliferas {{et}} non melliferas, pluraque alia in{{s}}ecta {{s}}imilia, de quibus in In{{s}}ectorum Hi{{s}}toria dicetur, qu{{ae}} nimis quam multa Bra{{s}}ilia nutrit, viatoribus {{et}} armentis infe{{s}}ti{{s}}{{s}}ima, nunc pr{{ae}}tereo. Indu{{s}}tria atque u{{s}}us pr{{ae}}{{s}}tantia, c{{ae}}teris omnibus in{{s}}ectis alatis, pr{{ae}}cellunt facile Apes mellificantes, quarum duodecim ad minimum genera ob{{s}}ervantur, ut {{s}}unt ''Amanacay-miri, Amanacayneu, Aibu, Mumbuca, Pixuna, Vrutuetra, Tubuna, Tuiuba, Eirucu, Eixu, Cubiara, Curupireira'', quarum ultima ''Curupireira'' à Bra{{s}}ilien{{s}}ibus contemnitur. Qu{{ae}} autem inter illas omnes merito ob{{s}}ervand{{ae}}, {{s}}unt poti{{s}}{{s}}imum h{{ae}} {{s}}equentes. Primo ''Eiririeu'', grandiores, non pungentes, qu{{ae}} bonum faciunt mel, licet non quotidiani u{{s}}us. In concavitatibus arborum nidificant, è quibus veluti alveariis Bra{{s}}iliani arte {{et}} dolo mel eliciunt per ductus aliquos ut foras emanet. Deinde ''Eixu'' {{et}} ''Copÿ'' apes minores, nigricantes, exterius in cortice nidum affabre con{{s}}tructum componunt in{{s}}tar alvearii, favis ex arte {{et}} concinne di{{s}}po{{s}}itis, ac propoli {{et}} cera candida ve{{s}}titis, è quibus optimum mel colligitur, {{s}}ed minore quantitate, {{et}} quia in{{s}}igniter aculeo appropinquantes infe{{s}}tant, minus expetitum. Denique apes ''Munbuca'' flav{{ae}} {{et}} exigu{{ae}} in arboribus nidificant: optimum hoc mel, de quo poti{{s}}{{s}}imum ago, {{et}} {{s}}aluberrimum producentes, quod ab Indigenis arbores proceras con{{s}}cendentibus, ad Europ{{ae}}os incolas, magna quantitate, exiguoque pretio affertur. Maxima autem copia hujus reperitur in In{{s}}ula Maranhon, cum multa cera nigra, ubi copio{{s}}ius colligitur, va{{s}}i{{s}}que integris completis, {{ae}}{{s}}tate, cum flores Silve{{s}}tres maxime vire{{s}}cere {{s}}olent, {{s}}ervatur. Inter ho{{s}}ce flores reperitur unicus in arbore ''Tapuraiba'' flos, quem po{{s}}tquam apes gu{{s}}tarunt, mel amarum conficiunt, {{s}}icut de apibus in Syria Ab{{s}}inthio in{{s}}identibus te{{s}}tantur Authores. Qualitate {{et}} dignitate, nihil hercle hoc Europ{{ae}}o melli concedit, in {{s}}ecundo gradu calidum, con{{s}}i{{s}}tentia admodum fluida, clara {{et}} tenui, odore {{s}}uavi quidem, {{s}}ed Silve{{s}}tri, nec nimia aut ingrata dulcedine, nau{{s}}eam parit, {{s}}ed grati{{s}}{{s}}imo acore, oxymelis in{{s}}tar, palatum afficit. Ab{{s}}ter{{s}}oria qualitate, partiumque tenuitate, tantum {{s}}tomachum, vi{{s}}co{{s}}is humoribus ob{{s}}itum ab{{s}}tergit, quantum calidâ, languidum con{{s}}ortat. Inte{{s}}tina imprimis {{et}} renes, {{s}}ive {{s}}uperius, {{s}}ive inferius exhibitum à cruditatibus vindicat, atque urinas promovet. Tum {{et}} infantibus ad ab{{s}}tergenda {{et}} demulcenda vi{{s}}cera, à reliquiis variolarum {{et}} morbillorum ob{{s}}ita, {{s}}ummopere prode{{s}}t. Simplex vel compo{{s}}itum (ut in capite de Mulierum morbis dictum e{{s}}t) uteri intemperiei frigid{{ae}} {{s}}ummum adfert {{s}}olatium. Long{{ae}} durationis {{et}} magn{{ae}} dignitatis vinum quoddam inde confici {{s}}olet, forti{{s}}{{s}}imum quidem {{et}} admodum ab{{s}}tergens. Sin temperatius placeat, hydromel vel mul{{s}}um ex aqua fontana, {{s}}ine coctione rori nocturno exponitur. Pharmaca denique non {{s}}olum, {{s}}ed {{et}} cibos potu{{s}}que quotidianos ingreditur decantatum hoc trium apum mel, {{s}}icut in Tractatu de aëre, aquis {{et}} locis dictum e{{s}}t: meritoque de illo idem pr{{ae}}dicare licet quod Plinius lib. {{sc|xxii}}. cap. 24. te{{s}}tatur. Mellis naturam talem e{{s}}{{s}}e, qu{{ae}} corpora putre{{s}}cere non {{s}}inat: tum, multos ex{{s}}titi{{s}}{{s}}e qui {{s}}enectam longam mul{{s}}i tantum nutritu toleraverunt. Hac tantum adhibita cautione, ne bilio{{s}}is, hepatis, renum {{et}} {{s}}tomachi ardore laborantibus, ni{{s}}i {{s}}umme dilutum exhibeatur. Cera ejus, qu{{ae}} nigricans e{{s}}t, Europ{{ae}}{{ae}} po{{s}}tponenda quidem, {{s}}ed ad empla{{s}}tra emollientia {{et}} digerentia, contra mala è frigore nata, utili{{s}}{{s}}ima habetur. <section end="III"/> {{dhr}} <section begin="IV"/>{{c|{{sc|Cap. IV.}}}} {{c|{{larger|''De Copaiba.'' }}}} {{Is|P}}Rovinci{{ae}} Bra{{s}}ili{{ae}} varia Bal{{s}}ama producunt, quorum facile princeps e{{s}}t quod vocant de ''Copaiba'', à nomine arboris è qua emanat. ''Copaiba'' autem arbor e{{s}}t {{s}}ilve{{s}}tris {{et}} procera, cortice cinereo, qu{{ae}} {{s}}uperius in ramos di{{s}}pe{{s}}citur. Folia habet {{s}}emipedem longa, majora quoque {{et}} minora, duo {{s}}ibi invicem oppo{{s}}ita, in extremitate autem duo conjuncta: oblonga, acuminata, nervo {{et}} venis paulum rufe{{s}}centibus, {{s}}uperius viridiora, inferius dilutiora. In extremitate ramorum majorum multi ramuli conge{{s}}ti {{s}}unt, quibus folia frondium figura in{{s}}ident; ubi {{et}} flores ena{{s}}cuntur; quos {{s}}equuntur fructus bacc{{ae}} lauri magnitudine {{et}} figura, initio virides, po{{s}}t maturitatem nigri, cum pauci{{s}}{{s}}ima carne, {{s}}ubdulcis {{s}}aporis, à qua nigra cutis facile {{s}}eparatur, qu{{ae}} cra{{s}}{{s}}ior e{{s}}t, ut in pruni {{s}}ilve{{s}}tris fructu: lapidem continet ovalem, durum, qui nucleum album in {{s}}e habet farinacei {{s}}aporis, {{s}}ed non edulem. Fructus, qui men{{s}}e Aprili mature{{s}}cit, comeditur à Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, qui {{s}}uccum ex{{s}}ugunt {{et}} ex{{s}}puunt cutem. Simi{{ae}} valde illis fructibus delectantur. Has ip{{s}}e men{{s}}e Junio collegi baccas, {{et}} mox {{s}}emigerminatas, mandavi terr{{ae}}, l{{ae}}teque provenerunt. Pinguis autem {{et}} odoriferus ille liquor, quo<noinclude>{{rh|||va{{s}}ta}}</noinclude> ifx7mng53edok7d076dqamiepn0jnor 104 87689 285635 2026-10-26T10:16:45Z EnaldoSS 18086 /* Emendata */ 285635 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="EnaldoSS" />{{rh||{{sc|de Facvltatibvs Simplicivm Lib. IV.}}|57}}</noinclude><section begin="IV"/>va{{s}}ta h{{ae}}c arbor abundat, ab inci{{s}}o cortice ad medullam u{{s}}que, luna plena, tanta quantitate de{{s}}tillat, ut {{s}}pacio trium horarum, ad duodecim libras olei effundat. Sin nihil forte profluat, {{s}}tatim vulnus cera aut argilla obturandum e{{s}}t, ne quid effluere po{{s}}{{s}}it, {{et}} duabus po{{s}}t hebdomadis cum f{{oe}}nore moram compen{{s}}a{{s}}{{s}}e videbis. Non adeo frequens in Pr{{ae}}fectura Parnambucen{{s}}i h{{ae}}c arbor, quam quidem in In{{s}}ula Maranhon, ubi valde luxuriat, unde quoque copio{{s}}e illius bal{{s}}amum ad nos affertur. Non autem {{s}}olum mirifica pollet vi mundificandi {{et}} con{{s}}olidandi, {{et}} ad qu{{ae}}vis vulnera prima intentione re{{s}}tituenda, mor{{s}}u{{s}}que {{s}}erpentum curandos {{et}} cicatrices tollendas: {{s}}ed {{et}} ab omnibus pariter incolis {{et}} à me interne exhibitum, in{{s}}ignem pr{{ae}}bere utilitatem, ob{{s}}ervatum fuit. Tam {{s}}uavis tamen odoris, {{s}}icut Maffeus vult, non e{{s}}t. Calidum in {{s}}ecundo gradu, cra{{s}}{{s}}um, valdeque pingue {{et}} re{{s}}ino{{s}}um. Pectori, ad {{s}}tomachum languidum, ventri ad colicos frigidos cruciatus, illitum conducit: guttul{{ae}} aliquot convenienter exhibit{{ae}} per os, robur addunt vi{{s}}ceribus, illi{{s}}que tonum reddunt: fluxiones muliebres, cur{{s}}us ventris {{et}} gonorrheas quoque {{s}}i{{s}}tunt. In anum per cly{{s}}teres, in penem per Syringam cum Saccharo ex aqua plantaginis, vel oleo ro{{s}}arum di{{s}}{{s}}olutum, adver{{s}}us eadem mala pro{{s}}pero {{s}}ucce{{s}}{{s}}u injicitur. <section end="IV"/> {{dhr}} <section begin="V"/>{{c|{{sc|Cap. V.}}}} {{c|{{larger|''De Cabureiba.'' }}}} {{Is|D}}Uas arborum ''Cabureiba'' {{s}}pecies, non in habitata Bra{{s}}ilia, {{s}}ed in remoti{{s}}{{s}}imis de{{s}}ertis trans immen{{s}}a illa montium juga, vidi. Utraque e{{s}}t excel{{s}}i{{s}}{{s}}ima, va{{s}}ti{{s}}{{s}}ima {{et}} odorifera, {{s}}ed cortice {{et}} ligno differentes. Altera rube{{s}}centis e{{s}}t coloris, odoreque Cedro Bra{{s}}ilien{{s}}i, qu{{ae}} Incolis ''Acajacatinga'' dicitur, non di{{s}}{{s}}imilis. Altera, de qua nos in pr{{ae}}{{s}}enti agimus, folio e{{s}}t exiguo, in{{s}}tar Myrti, cortice cinereo, digitum cra{{s}}{{s}}o, tenui membrana miniati coloris, exterius cooperto, {{s}}ub qua flavus liquor, quo totus cortex turgere {{s}}olet, latitat, qui vetus gratiorem {{s}}pirat odorem quam {{s}}i recens {{s}}it, fitque con{{s}}i{{s}}tenti{{ae}} cra{{s}}{{s}}ioris {{et}} coloris punicei. Revire{{s}}cente arbore circa Februarium {{et}} Martium, luna plena, ex l{{ae}}{{s}}o cortice, pendulis va{{s}}culis, excipitur hoc Bal{{s}}amum fragranti{{s}}{{s}}imum {{et}} pr{{ae}}{{s}}tanti{{s}}{{s}}imum ''Cabureicica'' dictum. {{AE}}des non {{s}}olum, {{s}}ed Lucos integros grati{{s}}{{s}}imo odore, Peruviano perquam {{s}}imili, inficit. Sub{{s}}tantia e{{s}}t compacta {{et}} tenaci, {{s}}ed calefactum {{s}}equaci {{et}} ductili. Circa fluvium poti{{s}}{{s}}imum Ieneiro {{et}} in di{{s}}trictu divi Vincentii {{et}} Spiritus Sancti, quam in Parnambucen{{s}}i, crebrius reperitur, licet non adeo magna quantitate inde ad nos deferatur. Ad internos {{et}} externos affectus non inferiori gaudet qualitate quam ''Copaiba''. Calidum {{et}} {{s}}iccum e{{s}}t in {{s}}ecundo gradu di{{s}}{{s}}olvens, digerens {{et}} confortans. Aliquot illius guttul{{ae}} per os jejunis exhibit{{ae}}, A{{s}}thmati pro{{s}}unt: intemperiem quoque ventriculi, vi{{s}}cerum languores inveteratos corrigit: tepidum pectori {{et}} hypochondriis illitum, eorum oppilationes {{et}} frigiditates tollit. Irrigatione {{et}} frictione capitis {{et}} cervicis ex panno rubro, corroborat cerebrum {{et}} pr{{ae}}{{s}}ervat à Paraly{{s}}i {{et}} {{s}}pa{{s}}mo; imo debilitatum omne nervorum genus in pri{{s}}tinum vigorem re{{s}}titui{{s}}{{s}}e, {{s}}{{ae}}pi{{s}}{{s}}ime hic {{s}}umus experti. C{{ae}}terum Lu{{s}}itani {{ae}}que ac Bra{{s}}iliani adver{{s}}us vulnera {{et}} mor{{s}}us venenatorum animalium ine{{s}}{{s}}e illi virtutem quandam {{s}}ingularem te{{s}}tantur, ad quam animalia, in{{s}}tinctu {{s}}olo naturali confugientia, corticemque deterentia, parti l{{ae}}{{s}}{{ae}}, pr{{ae}}{{s}}enti{{s}}{{s}}imum inveniant remedium. Qu{{ae}} omnia in ca{{s}}tris {{et}} No{{s}}ocomio no{{s}}tro, tum imprimis militibus ictis à feris atque Barbaris, mecum per de{{s}}erta peregrinantibus, comprobavi. Quippe {{s}}olo hoc eximio Bal{{s}}amo recenter ex ip{{s}}is corticibus collecto, vulneratos {{et}} luxatos re{{s}}titui. Iconem videre e{{s}}t G. Marcgr. p. 137, Cap. 14. l. 3. <section end="V"/> {{dhr}} <section begin="VI"/>{{c|{{sc|Cap. VI.}}}} {{c|{{larger|''De Acaju arbore {{et}} illius fructu.'' }}}} {{Is|Q}}Uantum lenta {{s}}olent inter viburna Cupre{{s}}{{s}}i, tantum inter c{{ae}}teras Bra{{s}}ili{{ae}} arbores eminet ''Acayaiba'', divino beneficio harum regionum incolis conce{{s}}{{s}}a. Qu{{ae}} ut a{{s}}pectu pulcherrima, ita multifaria virtute celebrati{{s}}{{s}}ima. Ac quamvis umbro{{s}}a {{et}} patula, rami{{s}}que proceris {{s}}pecio{{s}}a, non tamen adeo in altum ex{{s}}urgit; {{s}}ed cum revera malus {{s}}it, variis {{et}} {{s}}inuo{{s}}is flexibus {{s}}e{{s}}e incurvat, ramis humum ver{{s}}us dependentibus. E{{s}}t duri{{s}}{{s}}imo ligno à naupegis valde expetito, ac Gummi optimo turgente, quod {{s}}ua {{s}}ponte {{ae}}{{s}}tivis men{{s}}ibus erumpit, ob facultatem, pellucidum colorem, fragrantemque odorem Arabico vix cedens. Arbor h{{ae}}c nu{{s}}quam locorum, quam areno{{s}}is {{et}} {{s}}itientibus reperitur. Foliis e{{s}}t, {{s}}i nervos, {{s}}i<noinclude> figu-</noinclude><noinclude>{{rh||''H''|ram}}</noinclude> ew8ky3l4kjhcyu4zurfavo5uq21q8ca 104 87690 285636 2026-10-26T10:22:48Z EnaldoSS 18086 /* Incerta */ 285636 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="EnaldoSS" />{{rh|58|{{sc|Gvilielmi Pisonis}}|}}</noinclude><section begin="VI"/>{{pt|ram|figuram}} {{s}}pectes, juglandi {{s}}imilibus, {{s}}ed fragrantioribus, nec aromaticum odorem deponentibus ni{{s}}i di{{s}}tillatione forti. Multo autem magis odorifera illa folia, qu{{ae}} verno tempore Bra{{s}}ilien{{s}}i pullulant, {{et}} hinc quidem pulchrè {{et}} {{s}}aturè rubicantia pa{{s}}{{s}}im in {{s}}ilvis videas, annuaque folia tamquam inutilia detrudunt, circa hibernum tempus. Mox flos prorumpit pulcherrimus, variegatus, ro{{s}}aceoque {{s}}ubinde colore; adeo odoriferus, imprimis mane (quod Sol de die vires multas attrahat {{et}} herbarum arborumque flores vehementer afficiat) ut totis tribus men{{s}}ibus Septembri, Octobri {{et}} Novembri, integras {{s}}ilvas repleat {{et}} viatorem mirifice oblectet. In Alembico per ignem communicant aliquem odorem aqu{{ae}}, minus tamen fortem aut gratum. [[File:|center|400px]] Circa Decembrem pomifera h{{ae}}c arbor incipit deflore{{s}}cere, ca{{s}}taneamque pha{{s}}eoli forma ac cineritii coloris è {{s}}ummitate pomi producit, oleo adeo mordaci {{et}} cau{{s}}tico, inter duos cortices, ut contrectanti valde noxium habeatur, quamobrem non ni{{s}}i inter erodentia numeratur. Calidum e{{s}}t à tertio ad quartum gradum, nec ni{{s}}i cancro{{s}}is {{et}} malignis ulceribus, vitio{{s}}a carne laborantibus, adhibetur. Lychenes quoque, Scabiem, pedum vermiculos, ''Bichos'' dictos, aliaque cutis vitia expugnat. Mature{{s}}cente autem ca{{s}}tanea ip{{s}}a cum oleo intus contento {{s}}en{{s}}im mite{{s}}cit, ac vim {{s}}uam maxima ex parte deponit; quod principio quidem au{{s}}terum {{et}} acidum, dentibus ac palato ingratum {{et}} noxium, mox à Sole excoctum {{et}} matutino rore turgidum, no{{s}}tris Europ{{ae}}is grati{{s}}{{s}}imum, {{et}} in deliciis e{{s}}{{s}}e {{s}}olet. Bra{{s}}ilianis vero non minus quam Arcadibus olim Quercus, pomum hoc, tum glans ei adh{{ae}}re{{s}}cens {{et}} {{s}}uperinna{{s}}cens, à tot jam {{s}}eculis, vit{{ae}} {{s}}olatio fuerunt. Bella, qu{{ae}} frequentia inter illos excitari {{s}}olent, ex parte hujus fructus amore geruntur. Victores enim ca{{s}}tris po{{s}}itis loci expugnati po{{s}}{{s}}e{{s}}{{s}}ores tamdiu manent, donec omnem arboris fructum depa{{s}}ti fuerint. {{AE}}tatem exinde {{s}}uo more dimetiuntur, nam {{s}}emel in anno dumtaxat celebris hic fructus provenit, idque men{{s}}ibus Decembri, Januario {{et}} Februario, tunc enim deficit {{s}}ub latitudine Parnambucen{{s}}is Pr{{ae}}fectur{{ae}}; quia me{{s}}{{s}}is {{et}} vindemi{{ae}} tempora pro {{s}}itu regionis mutari {{s}}olent. Pomum modicè refrigerat {{et}} fauces con{{s}}tringit: ventriculo gratum, {{s}}i maturum, {{s}}in minus, {{et}} immaturum in{{s}}tar Limoniorum {{s}}ucci, corro{{s}}ivum e{{s}}t ac mordaci acore infe{{s}}tum.<noinclude> Fi-</noinclude><noinclude>{{rh|||gura}}</noinclude> fjxw05v8zhoq94ss6b1j1cwaklo2cdh 104 87691 285637 2026-10-26T10:30:08Z EnaldoSS 18086 /* Incerta */ 285637 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="EnaldoSS" />{{rh||{{sc|de Facvltatibvs Simplicivm Lib. IV.}}|59}}</noinclude><section begin="VI"/>{{pt|gura|Figura}} e{{s}}t oblonga {{et}} turbinata, pyrum, haud malum diceres: odore grato {{et}} fragrante, colore qua Soli obvertitur, ro{{s}}aceo, c{{ae}}tera croceo {{et}} ad aureum vergente. Sub{{s}}tantia intus {{s}}pongio{{s}}a e{{s}}t {{et}} multo {{s}}aporo{{s}}o liquore tumens, {{s}}ed acinis {{et}} {{s}}eminum cellulis carens. Crudum {{ae}}que cupidè ac coctum {{et}} pr{{ae}}paratum, expetitur. Saccharo quoque conditur à Lu{{s}}itanis {{et}} no{{s}}tris. Vinum quod ex hoc malo ab Indigenis exprimitur, in{{s}}igne e{{s}}t; nec dubium quin diu perdurare, {{et}} complures in annos, ubi deferbuerit, firmum {{et}} floridum {{s}}ervari po{{s}}{{s}}it. Vetus citius inebriat quam recens, non {{s}}ecus ac {{s}}icera Europ{{ae}}a; licet ad{{s}}tringat, urinas tamen egregie movet, ut in me {{et}} aliis comperi. Aquam quoque de{{s}}tillatitiam, optimumque acetum inde elici {{et}} componi videmus, quod urceolis exceptum, vicem aceti {{s}}upplere {{s}}olet. Ca{{s}}tane{{ae}} autem {{s}}eu glandes pingues {{et}} {{s}}ecundo gradu calid{{ae}}, renis leporum figuram {{ae}}mulantur. Crud{{ae}} ac recentes, {{s}}i cum vino {{et}} momento {{s}}alis manducentur, juglandes gu{{s}}tu referunt, {{s}}in a{{s}}{{s}}atas aut {{s}}accharo conditas comederis, multo {{s}}uaviores, {{et}} durabiliores comperies; quapropter quoque pro deliciis inter bellaria apponuntur. Incol{{ae}} arboris gummi redactum in pulverem, ex liquore convenienti propinant mulieribus ob{{s}}tructione men{{s}}truorum laborantibus. H{{ae}}c de ''Acajú'' arborum Bra{{s}}ili{{ae}} facile principe, dicta {{s}}ufficiant. Utinam {{ae}}que copio{{s}}e in de{{s}}ertis {{et}} remotis Bra{{s}}ili{{ae}} montibus {{et}} {{s}}ilvis à natura e{{s}}{{s}}et collocata, {{s}}icuti in locis mari vicinioribus. <section end="VI"/> {{dhr}} <section begin="VII"/>{{c|{{sc|Cap. VII.}}}} {{c|{{larger|''De Icicariba, {{et}} illius Re{{s}}ina Icica.'' }}}} {{Is|I}}N areno{{s}}is {{et}} eff{{ae}}tis nemoribus excel{{s}}a reperitur arbor gummifera, qu{{ae}} à Barbaris ''Icicariba'' appellatur à lachryma quam fundit, qu{{ae}} ip{{s}}is ''Icica'', Lu{{s}}itanis ''Almaciga'' dicitur. Arbor h{{ae}}c {{FI |file= |tsize=300px |float=left |margin-right=0.3em |margin-top=0.3em |margin-bottom=0.3em}} Fagi in modum cre{{s}}cit, caudice non ita cra{{s}}{{s}}o, cortice glabro {{et}} gry{{s}}eo. Folia fert in ramulis, duo {{s}}emper {{s}}ibi invicem oppo{{s}}ita {{et}} tertium {{s}}olitarium in fine. Sunt autem pyri foliis {{s}}imilia, oblonga, anterius acuminata, cra{{s}}{{s}}a in{{s}}tar pergameni, l{{ae}}te viridia {{et}} {{s}}plendentia, nervo {{s}}ecundum longitudinem, {{et}} venis oblique di{{s}}currentibus. In ramulis ad foliorum exortum copio{{s}}i prona{{s}}cuntur flo{{s}}culi, racematim {{s}}eu verticillatim po{{s}}iti {{s}}ive conge{{s}}ti, parvuli, quatuor foliolis viridibus con{{s}}tantes, {{s}}tellul{{ae}} pene figura: Foliola autem illa in ambitu lineola alba {{s}}unt circumdata, {{et}} in medio ex{{s}}tant {{s}}taminula aliquot flave{{s}}centia. Po{{s}}t florem {{s}}equitur fructus, figura {{et}} magnitudine Oliv{{ae}}, colore autem mali granati, intus habens pulpam odoriferam, uti {{et}} lachryma e{{s}}t arboris. Cortex exterior {{s}}i manu vel paulum mulceatur, in{{s}}ignem mox odorem de {{s}}e fundit. Cortex hujus Arboris altè vulneratus, plenilunio imprimis, {{s}}tatim, nonnumquam po{{s}}tridie, aut tertio po{{s}}t die gummi {{s}}eu re{{s}}inam fundit odorati{{s}}{{s}}imam (odoris in{{s}}tar Anethi recentis contu{{s}}i) pr{{ae}}{{s}}tanti{{s}}{{s}}imamque, colore albicante {{et}} vire{{s}}cente. E{{s}}t gummi Elemni plane {{s}}imile, quod tamen no{{s}}tro officinarum, utpote recentius, odore, {{et}} qualitate efficacius. Calidum e{{s}}t ad tertium gradum, primum molle, mox indure{{s}}cens, pr{{ae}}cipuè frigefactum. In omni topico, {{s}}ive {{s}}implex, {{s}}ive compo{{s}}itum, ad vulnera aperta {{et}} ad interiora mala, ex frigore poti{{s}}{{s}}imum nata, adeo expetitum, ut profanum habeatur illud aut ignora{{s}}{{s}}e aut non applicui{{s}}{{s}}e. Hoc cum, partim ru{{s}}ticorum indulgentia ad me allatum, in quotidiano u{{s}}u e{{s}}{{s}}et, vix ulli umquam empla{{s}}tro {{s}}tomachali, vel cerato corroboranti adeo {{s}}um fi{{s}}us, quam huic. Vi{{s}}cera enim roborare, flatus di{{s}}{{s}}ipare {{et}} doloribus feliciter mederi aliquoties {{s}}um expertus; ita ut in frequentori praxi hoc pr{{ae}} c{{ae}}teris commendare, reliqui{{s}}que omnibus pr{{ae}}ferre voluerim. Po{{s}}tremo, ut hoc quoque adjiciam, capitis vulnera, licet gravi{{s}}{{s}}ima, {{s}}anat, ac prima intentione re{{s}}tituit; cujus rei veritas facili experimento eluce{{s}}cit.<noinclude>{{rh||''H 2''|{{sc|Cap.}}}}</noinclude> 1ge5jjtu2l2glx684owssngnkp0bugo 104 87692 285638 2026-10-26T10:40:17Z EnaldoSS 18086 /* Incerta */ 285638 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="EnaldoSS" />{{rh|60|{{sc|Gvilielmi Pisonis}}|}}</noinclude>{{dhr}} <section begin="VIII"/>{{c|{{sc|Cap. VIII.}}}} {{c|{{larger|''De Ietaiba arbore {{et}} illius lachryma.'' }}}} {{Is|R}}Ariora quidem aromata {{et}} bal{{s}}ama, pro {{s}}ua fertilitate, hic Bra{{s}}ili{{ae}} tractus profert, quod re{{s}}ci{{s}}cere potui, qu{{ae}} tamen gummi {{et}} lachrymarum copia compen{{s}}at. Inter h{{ae}}c {{FI |file= |tsize=300px |float=right |margin-left=0.3em |margin-top=0.3em |margin-bottom=0.3em}} perpetuo virore con{{s}}picua nemora, pr{{ae}}{{s}}ertim in Parayb{{ae}} di{{s}}trictu, {{s}}pi{{s}}{{s}}am {{et}} {{s}}pecio{{s}}am producunt Arborem ''Ietaiba'', ligno duro, albo, cortice lento, punctulis ex albo flave{{s}}centibus variegato, {{et}} hinc inde clypeiformibus maculis, ex albo {{s}}ubflave{{s}}centibus. In ramis continet folia directe oppo{{s}}ita, figura parva, {{s}}ed oblonga, viridia, ad tactum l{{ae}}via, nervo {{s}}ecundum longitudinem {{et}} venulis transver{{s}}is, eleganter inferius con{{s}}picuis, pr{{ae}}dita. Fabas producit magnas, miniati coloris, quibus farina alba edulis, juxta tria lapidea grana, digitalis longitudinis continetur: è quibus vi fractis prodeunt nuclei molles, oblongi {{et}} miniato colore nigre{{s}}centes, admodum odoriferi, optimique {{s}}aporis, amygdalis Europ{{ae}}is minime inferiores, quibus animalia non tantum, {{s}}ed peregrinantes {{s}}{{ae}}pe {{s}}e {{s}}u{{s}}tentant. Ex ip{{s}}a autem arbore lachryma {{s}}eu re{{s}}ina de{{s}}tillat pellucida {{et}} nunc albicans, nunc flavens, {{s}}uccino fit maxime {{s}}imilis colore {{et}} duritie (Bra{{s}}ilianis ''Ietaicica'', Lu{{s}}itanis ''anime'' vocatur) {{et}} prunis impo{{s}}ita {{s}}uavi{{s}}{{s}}imum pr{{ae}}bet {{s}}uffitum; facillim{{ae}} autem e{{s}}t con{{s}}umtionis. Hoc gummi per meatus corticis interiores decidere certi{{s}}{{s}}imum e{{s}}t; illud enim, tellure effo{{s}}{{s}}a, {{s}}ub arboris trunco {{et}} radice occultatum extrahere {{s}}olent. Quod poti{{s}}{{s}}imum fit {{s}}ub finem {{ae}}{{s}}tatis men{{s}}e Februario. Monardes ex vulnerata arbore, in Nova Hi{{s}}pania, colligi te{{s}}tatur, haud aliter quam Ma{{s}}tiche aut Thus. Eo non {{s}}olum Medici, {{s}}ed {{et}} vulgus familiariter utuntur, pr{{ae}}cipuè in capitis illo affectu tollendo, qui ip{{s}}is ''Chabequos'' dicitur, quem Cephaleam vel Hemicraniam recte dixeris. Solus autem illius {{s}}uffitus ad roborandum non {{s}}olum caput, {{s}}ed {{et}} reliquas corporis partes frigore affectas, valet. Calida e{{s}}t {{et}} {{s}}icca in {{s}}ecundo gradu. C{{ae}}terum vi quadam aromatica {{et}} peculiari {{s}}uo calore hoc gummi pr{{ae}}{{s}}tare ac partibus nervo{{s}}is illitum, vel empla{{s}}tri forma applicatum, prode{{s}}{{s}}e aliquoties {{s}}um expertus. Folia arboris contu{{s}}a lumbricos enecare, {{s}}i exhibeantur, con{{s}}tanter affirmant. Interior corticis {{s}}ub{{s}}tantia ra{{s}}a {{et}} aqu{{ae}} impo{{s}}ita, contra ventriculi vento{{s}}itates, ad potiuncul{{ae}} formam pr{{ae}}paratur, alvumque {{s}}imul movet. <section end="VIII"/> {{dhr}} <section begin="IX"/>{{c|{{sc|Cap. IX.}}}} {{c|{{larger|''De Caopia arbore eju{{s}}que facultatibus.'' }}}} {{Is|H}}Umilis ac tenera h{{ae}}c arbu{{s}}cula guttifera, à Lu{{s}}itanis ''Pao de Lacra'' appellatur, quod gummi {{s}}eu gutta qu{{ae}}dam vi{{s}}co{{s}}a ex cortice ejus defluat. Pa{{s}}{{s}}im {{et}} è quovis terr{{ae}} genere<noinclude> pro-</noinclude><noinclude>{{rh|||germi-}}</noinclude> 5px7int4m9wf7ym7qfy9lyp2qqvkkce 104 87693 285639 2026-10-26T10:45:56Z EnaldoSS 18086 /* Incerta */ 285639 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="EnaldoSS" />{{rh||{{sc|de Facvltatibvs Simplicivm Lib. IV.}}|61}}</noinclude><section begin="IX"/>{{pt|germinat|progerminat}}. Ligno e{{s}}t lento, cortice è cinereo rufe{{s}}cente: di{{s}}pe{{s}}citur in multos ramos. Folia habet {{s}}olida, inferiori parte ex viridi qua{{s}}i rufe{{s}}centia {{et}} a{{s}}pera, {{s}}uperna dilute viridia {{et}} {{s}}plendentia. Florum in umbellas conge{{s}}torum rudimenta {{s}}unt globuli brunni, magnitudine lentis, qui {{s}}ucce{{s}}{{s}}u temporis protrudunt flores quinque foliolis con{{s}}tantes, exterius ex viridi flave{{s}}centis coloris, interius tomento albo ve{{s}}titis, {{et}} {{s}}taminulis luteis {{s}}ubtilibus repletos. Po{{s}}t flores proveniunt bacc{{ae}}, primo virides, magnitudine cera{{s}}i, rotund{{ae}}, qu{{ae}} di{{s}}{{s}}ect{{ae}} ex molli, quo teguntur, cortice, {{s}}ucci multum eleganter flavi ex{{s}}udant: intra corticem autem continetur pulpa alba con{{s}}tans meris cylindris juxta {{s}}e po{{s}}itis, qui {{s}}ibi invicem coh{{ae}}rent. In extremitatibus ramorum, qui florum rudimenta aut flores {{s}}u{{s}}tinent, {{s}}emper duo {{FI |file= |tsize=300px |float=left |margin-right=0.3em |margin-top=0.3em |margin-bottom=0.3em}} foliola acuminata brunni coloris compacta {{s}}unt invicem, qua{{s}}i {{s}}emiglutinata e{{s}}{{s}}ent, {{et}} ha{{s}}tam {{s}}ive venabulum referunt: h{{ae}}c decerpta ex pediculo croceum humorem emittunt. Florent h{{ae}} arbores poti{{s}}{{s}}imum men{{s}}e Novembri {{et}} Decembri: Ianuario {{et}} Februario bacc{{ae}} {{s}}unt matur{{ae}}. Si cortex medius hujus arboris incidatur, pr{{ae}}{{s}}ertim quando florere incipit, {{et}} linquatur per unum atque alterum diem, ex{{s}}udat lachryma croceo rubra, egregia, coagulaturque; qu{{ae}} initio mollis, po{{s}}tea indure{{s}}cit. Convenit colore {{et}} con{{s}}i{{s}}tentia cum ''Ghitaremi'' {{s}}ive ''Gutta gamba'', {{et}} eodem fere modo purgat; e{{s}}t è flavo paulo ruffioris coloris, quam illud, nimirum {{s}}iccatum, nam molle croceum: tingit colore luteo {{s}}ive aureo paulo {{s}}aturatius. Di{{s}}{{s}}olvi pote{{s}}t eodem modo in {{s}}piritu vini, {{et}} tincturam facit croceam. Nonnumquam ignes luculenti {{s}}truuntur juxta arborem, quorum pote{{s}}tate cortex dehi{{s}}cit, majoremque fundit lachrym{{ae}} copiam, qu{{ae}} in ma{{s}}{{s}}am coacta in u{{s}}um Medicinalem {{s}}ervatur. Quod à me primum tentatum, optime {{s}}ucce{{s}}{{s}}it, à nemine autem antea factitatum, Indigen{{ae}} {{et}} Lu{{s}}itani te{{s}}tantur. Olim affrictu hujus re{{s}}in{{ae}} in aqua di{{s}}{{s}}olut{{ae}}, impetiginem tollebant. Licet autem tant{{ae}} efficaci{{ae}} non {{s}}it, quam gutta Cambides (quod an in{{s}}it{{ae}} tarditati, an pr{{ae}}parandi modo {{s}}it imputandum, dubito) tamen à drachma dimidiata ad drachmam unam, per integram noctem in aceto {{s}}quillitico, aut {{s}}piritu vini macerata, {{et}} ex vino propinata, ventrem {{s}}olvit, fortiterque per inferiora exonerat. Meo tamen judicio rectius faciunt, qui dilutum ex aceto pr{{ae}}dicto, in pillulas accedente {{s}}timulo conglobant, quam qui potiones ex illa conficiunt, quod ob tenacitatem difficillime {{s}}olvatur. <section end="IX"/> {{dhr}} <section begin="X"/>{{c|{{sc|Cap. X.}}}} {{c|{{larger|''De Palmis, earumque variis {{s}}peciebus.'' }}}} {{Is|P}}Lurima Palmarum genera producit Bra{{s}}ilia, quarum qu{{ae}}dam {{s}}ponte {{s}}ua cre{{s}}cunt, qu{{ae}}dam incolarum indu{{s}}tria terr{{ae}} in{{s}}eruntur, inque {{s}}pecio{{s}}am altitudinem ex{{s}}urgunt. Inter {{s}}ilve{{s}}tres frequenti{{s}}{{s}}ima e{{s}}t ''Pindova'', eximia {{et}} procera arbor, den{{s}}i{{s}}{{s}}ima nemora conficiens. Palma autem mas {{et}} f{{oe}}mina dactylifera; tum imprimis ''Cocero'', non procul à littore in pr{{ae}}diis Belgarum {{et}} Lu{{s}}itanorum excolitur, tamque ad ornatum, quam u{{s}}um<noinclude> edu-</noinclude><noinclude>{{rh||''H 3''|catur,}}</noinclude> tqtc1rsj2mjn5ddszqttn4pjh9lfwqz