Википедия
lbewiki
https://lbe.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B3%D1%8C%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%BB%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%BD
MediaWiki 1.47.0-wmf.8
first-letter
Медиа
Къуллугъирал лажин
Ихтилат
Гьуртту хьума
Гьуртту хьуминнал ихтилат
Википедия
Википедиялиясса ихтилат
Сурат
Суратраясса ихтилат
MediaWiki
MediaWikiлиясса ихтилат
Шаблон
Шаблондалиясса ихтилат
Кумаг
Кумаграясса ихтилат
Категория
Категориялиясса ихтилат
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Аьлиев Махӏад Исмяиллул арс
0
1664
55451
55072
2026-06-27T21:14:28Z
Таёжный лес
7550
55451
wikitext
text/x-wiki
{{инсан}}
'''Махӏад Аьлиев Исмяиллул арс''' ([[Иниша]]тусса, [[1922]]—[[1983]] шш; {{маз+ru|Магад Исмаилович Алиев}}) — [[2-мур дунияллул дяъви#Лакрал авиатортал Хъун дяъвилий|лакрал авиатор]] Хъун дяъвилий.
Щалла дяъви гьан бувссар лехлай. Лехлай ивкӏссар хьхьувай бомбарду бичай [[У-2]] [[самолет]]рай. Дурссар 360 аьралул леххаву. Талай ивкӏссар Украиннал 3-мур фронтрай ва Кьиблалийми аьралуннал группалуву. Гьуртту хьуссар [[Кривой Рог]] — [[Никополь]] щуттавух кьутӏавриву, [[Одесса]], [[Булгъария]], [[Руминия]], [[Югославия]], [[Венгрия]], [[Австрия]] мурахас бавриву. Аьлиевлун дуркссар Ятӏул Ттугълил ва Ятӏул Цӏукул орденну ва аьралул медаллу.
== Биография ==
Аьлиев Махӏад Исмяиллул арс увну ур [[1922]] шинал Инишав хъузалал кулпатраву. [[1939]] шинал къуртал бувну бур Гъумучиял дянивмур школа. Аьралул къуллугърайн увцуну ур [[1940]] шинал августрай. Гьан увну ур дуклан Ульяновскаллал леххултрал училищалувун. [[1942]] шинал га къуртал бувну, хьуну ур лехху-инструктор, яла пилот-лехху.
Лехлай ивкӏун ур Махӏад Аьлиев [[У-2]] самолетрай. Дяъвилул шиннардий цин «небесный тихоход» тӏисса цӏа дирзсса самолет ишла дайссар диркӏссар хьхьувай бомбарду бичлан. Циярда заманалуха лархьхьусса, амма анаварсса духьувкун, хьхьурай лагьну лехлан нигьа дусайсса нимицнал самолетирттахьхьун къадирияйсса диркӏссар, мукунна къадирияйсса диркӏссар зенит-ттупал куллардахьхьунгу. Мукун хархавар бакъа дурккун, бивчуну бомбардугу, лихъайсса диркӏссар.
Аьлиевлун янсаврал кьанкь хьхьичӏра-хьхьичӏ рирщуну дур [[Волгоград|Сталинградралу]]. Шикку [[Германиялул фашизм|фашист]] ацӏан циван къаави, цила багьайкун агума авттуссар. Сталинградралу Паулюслул ттуршазара чув усса аьрал «къаправун» бакьаврил (яъни щаллуну вивласаврил) Буттал кӏанттул цӏанийсса Хъунмасса дяъвилул ишру мархлуцӏакул баххана багьан бувссар.
[[1943]] шинал мартрай Аьлиев ва ганал гьалмахтал бомбарду бичлан бивкӏун бур душманнайн Харьковралу. Щищалнияргу чӏявуну Аьлиев леххайсса ивкӏун ур Николай Воликлущал. Дяъвилул хъунмур чӏун гайннал архӏал гьан дурну дур.
Махӏадлул кулпат Сакинат буслай бур пилот Аьлиевлуяту «адигай» шаврил хавар, яъни Махӏад Аьлиевлуйн цала гьалмахчу М.Швидкийл макьалалий «адигай» учинсса савав ци хьуну диркӏссарив. «Сталинградралу, [[Харьков]]ралу, [[Никопол]]лай талай ивкӏсса Махӏад цакуну аьралул леххавурттай тӏайла къауклан ивкӏун ур, — тӏий, буслай бур га. — Ххал барча, командованиелун Аьлиев ци миллатрал уссарив къабувчӏлай бивкӏун. Га диркӏссар „аьйблувун багьми миллатру“ бикӏлил ватандалияту бизан бай чӏун. Ахирданийгу, га я адигай, я мичиххич акъашиву, зунттал Дагъусттаннавасса лаккучу ушиву кӏул хьувкун, лехлан ивтун ур цӏунилгу».
Билаят фашистурацӏа марцӏ буллалисса жула аьрал бувккун бур Урчӏа зуманицӏухмур Украиннайн. Талатавуртту дарчуну дур Кривой Рог шагьрулуцӏух. Аьлиевлул экипажрал дурсса ххишалану чӏярусса леххавурттал (миннул сияхӏ пилотнал кулпатрал аякьалий ябуллалисса леххавурттал луттирай лях гьан къадурну чирчуну дур) ккаккан дуллай дур талатавурттал къизгъиншиву. Шикку Аьлиевлул самолет дуртунгу дур. Щаллусса барз бувну ганал Украиннал шагьнал лачӏал хъуруннаву лаикӏлай. Шагьнал лачӏал ххасал увнугу ур га ккашил ивчӏансса. Ахиргу, украин хъудугьул кумаг бувну бур ганан партизаннащал дахӏаву дан, гайнналгу га уккан увну ур жуламинначӏан.
Цӏунилгу леххавуртту, цӏунилгу гьавалул талатавуртту, бомбарду бичавуртту. Аьралуннал Кьиблалулмур группалуву Аьлиевлул [[У-2]], яла [[По-2]] [[самолет]]ру, хӏурхӏа-хӏаллих душманнал къинттуллухун духхавай, цала даву давай, душманнал техника ва базарду пӏякьа тӏутӏи буллай диркӏун дур. Фашистал экьи бивчуну, совет билаятрал кьатӏув бивхьукун, Аьлиев гьуртту хьуну ур Руминия, Булгъария, Венгрия мурахас бавриву. Лагъартуннайн кӏура даен дурсса [[Европа]]нал хӏукуматирттайсса талатавурттал сурат хьхьичӏ дацӏан даншиврул гьар Махӏад Аьлиевлул ва Николай Воликлул [[Будапешт]]райн дурсса аьралул леххавурттал сияхӏрах бургаву. Леххавурттал регистрациялул луттирал ккаккан буллай бур ми дуллай щаллусса барз бувшиву: 24.12.1944, 29.12.1944, 30.12.1944, 31.12.1944, 01.01.1945. 14.01.1945, 16.01.1945, 20.01.1945.
Бомбарду бичавуртту дакъа, Аьлиевлун цаймигу масъалартту биттур бан багьайсса бивкӏун бур. Масалдаран, цал га гьан увну ур зунттал Югославиянавун тиккусса ватан тархъан дай аьралуннал бакӏчи Иосиф Броз Тито зунттавату уцин. Анжагъ У-2 ва По-2 самолетру диркӏссар биза бансса манзил чӏивисса зунттал мюрщи бизанттай ликкангу, леххангу бюхъайсса. Леххултрал хьхьичӏ бивхьусса масъала биттур бувну бур. «Цинявгу билаятирттай кьамул байвав жу ххарину, амма Веналий куннасса дазгахӏ (хъун тяхъашиву, дялахъру) чучӏав дакъая» — тӏий, ппу буслан икӏайва, тӏар, виричунал арс Ибрагьиннул.
Амма дяъвилул шиннардил кӏушиврул, ищавурттал цала къадурну къадиртун дур. Махъсса шиннардий Аьлиев бюхъай-шай буллай ивкӏун ур цала яруннин чани оьккину зия хьуну бушиву. Ганан самолет ликкан дангу, леххан дангу захӏмат къашайсса бивкӏун бур, ми давуртту ганал биттур дайсса диркӏун дур, яру лавкьуну. Амма цал-цал яру къянцӏа хъанай, хьхьичӏсса затру кӏи-кӏирану чӏалан дикӏайсса диркӏун дур. Микку Николай Волик ивкӏун ур ганал цамаща цал кӏану бугьан къашайсса уртакь, муксса бивкӏун бурхха гай бавкьуну зий, гай кӏиннан дакъа му диял дакъашиву ашкарану диркӏуннарагу дакъар.
Ахиргу, багьну бур Аьлиевлун операция бан. Операция бувну бур машгьурсса Филатовлул цала. Аьлиевлул дяъвилул гьалмахчу бивкӏун бур цӏанихсса аьралуннал бакӏчи, Хъун штабрал начальник Алексей Антоновлул уссил-ссил душ. Москавлив иявривун Махӏад тӏайлана адресрай ганил шавай лавгун ур. Самолет ччурччуну, кӏусса щаву дирну махъ, ганин леххавуртту кьаритан багьну бивкӏун бур. Махӏад Аьлиевлун нуз тӏиртӏукун, ганал, ттун пулан аьркинну бур, увкуну бур. Му нарахха, куну бур ганилгу. Жагьилсса, бакӏрал ххуйсса хъамитайпа къарийн кӏура бавну лявкъуну бур. Ци ликкан буллай бурив ххал барартал дяъвилул инсантуран, куну пикри хьуну бур Махӏадлун. Ганил кумаг бувну бур Аьлиевлун Филатовлул клиникалувун агьан.
Дяъви къуртал хьуну махъ, аьралул къуллугърай Аьлиевлул хъунмасса хӏал бувну бакъар. Хъунама лейтенант гьан увну ур ВВС-рал леххаврил тактикалул школалийн лавайми хӏаписартурал курсирдайн. Лехлайгу ивкӏун ур. Амма [[1947]] шинал янил чаннал тагьар сававрай къуллугъ кьабитан багьну бур.
Га зана хьуну ур ватандалийн. Шикку га лащу-щаллу хьуну ур. Къуртал бувну юрист институт. Зий ивкӏун ур [[МВД]]-лий. Фронтрал дустуран га хъама къаитайсса ивкӏун ур. Гай ганачӏан Махӏачкъалалив бучӏайсса бивкӏун бур.
Ахиратравун лавгун ур га оьрмулул 61 шинаву. Махӏад Аьлиев ивкӏун ур уздансса, лазилавкьусса, пахру бакъасса, иминсса инсан. Дяъвилул иширттая буслан ганан къаххирасса бивкӏун бур. Так нажагьлий, дяъвилиясса кинордай нимиц карашталну ва ахӏмакьталну ккаккан буллалийни, ганал рязи акъашиву ялун личин дитайсса диркӏун дур. Мадарасса фронтал дустал бувкӏун бур личӏи-личӏисса совет шагьрурдаяту, га ивкӏукун, уччин. Дустуран ва гьалмахтуран га салахӏ изайсса ивкӏун ур дакӏ марцӏшиврухлу.
== Бувчӏин баву ==
{{бувчӏин баву}}
== Литература ==
* ''Сулейман Ахмедович Мусаев''. «Лакцы-авиаторы в Великой Отечественной войне» — Таус, 2006. — 200 с. — ISBN 5-903011-01-2.{{ref-ru}}
== Ссылкарду ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17900723/ Память народа. ''Алиев Магад Исмаилович'']{{ref-ru}}
* [https://dagpravda.ru/arhiv/k-70-letiju-pobedy/ekipazh-nebesnogo-tihohoda/ Дагестанская правда. ''Экипаж «небесного тихохода»'']{{ref-ru}}
* [https://ilchi.info/wp-content/uploads/sites/11/sites/11/2025/05/ilchi_17_2025_int.pdf Илчи № 17 (2283), 7 май 2025 ш. ''Инишиялгу гъан дурссар Ххувшаву'']
{{Абурсса макьала|Тарих}}
[[Категория:Лакрал авиатортал Хъун дяъвилий]]
hajj8jlh3mflutjzo0vobw2kqbdo0ma
Чукӏун
0
5621
55452
37026
2026-06-27T22:50:11Z
Таёжный лес
7550
Таёжный лес переименовал страницу [[Чукна]] в [[Чукӏун]]
37026
wikitext
text/x-wiki
{{сельсовет Курклинский}}
'''{{PAGENAME}}''' ({{маз+ru|Чукна}}) — …
== Чил ==
* {{ОСАМОЛР-НП}}
{{Лакрал райондалул щархъурду}}
{{Лакрал щархъурду}}
{{кьурхь}}
gnp0k16n83sidrlp20djrbe894jwerc
Шахува
0
5645
55455
38472
2026-06-27T22:54:09Z
Таёжный лес
7550
Перенаправление на [[Шахьуйми]]
55455
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Шахьуйми]]
2ugf55h9whovliu5imvv5g40m2pi4wz
ЧукӀун
0
6301
55454
17837
2026-06-27T22:50:25Z
Таёжный лес
7550
Перенаправление на [[Чукӏун]]
55454
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Чукӏун]]
hr08m0yjurk8q7qtjap434odk13jg4z
Шахьуйми
0
6306
55456
17117
2026-06-27T22:56:23Z
Таёжный лес
7550
55456
wikitext
text/x-wiki
{{сельсовет Кундынский}}
{{УК}}
'''{{PAGENAME}}''' ({{маз+ru|Шахува}}) — лакрал [[шяравалу]]р.
== Чил ==
* {{ОСАМОЛР-НП}}
{{Лакрал райондалул щархъурду}}
{{Лакрал щархъурду}}
{{кьурхь}}
[[Категория:Лакрал шяравалу]]
4o1dlbrcl351nld6k8uykhbboo9uxjc
Шаблон:Potd/2026-06-28
10
18777
55450
2026-06-27T19:24:41Z
Frhdkazan
4445
Новая страница: «Max Giesinger - 2021-09-12 - Mannheim - Sven Mandel - 1D X MK II - 0229 - B70I3683 (re-developed).jpg»
55450
wikitext
text/x-wiki
Max Giesinger - 2021-09-12 - Mannheim - Sven Mandel - 1D X MK II - 0229 - B70I3683 (re-developed).jpg
8f8chlzlxw95n2pdzqi31wiwufjbmkh
Чукна
0
18778
55453
2026-06-27T22:50:11Z
Таёжный лес
7550
Таёжный лес переименовал страницу [[Чукна]] в [[Чукӏун]]
55453
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Чукӏун]]
hr08m0yjurk8q7qtjap434odk13jg4z