Астана

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lez">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>lezwiki</dbname>
    <base>https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Служебная</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Веревирд авун</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Уртах</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Уртахдин веревирд авун</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия веревирд авун</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл веревирд авун</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki веревирд авун</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблон веревирд авун</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Справка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Обсуждение справки</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория веревирд авун</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Астана</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81</id>
    <revision>
      <id>98279</id>
      <parentid>98115</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:32:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5838" sha1="1nwmutg3f5u9xa0d8k6wtmsopg504qu" xml:space="preserve">{{ЯШЧ
| статус = Кьилин шегьер
| тӀвар = Астана
| тамам тӀвар = {{lang-kz|Astana}}
| пайдах = New flag of Astana.svg
| герб = Emblem of Nur-Sultan.svg
| региондин карта =&lt;div style=&quot;position: relative; width: 300px;&quot;&gt;
[[Файл:Astana in Kazakhstan.svg|300px]]
| координатар = {{coord|51|08|00.00|N|71|26|00.00|E|type:city(584800)_region:KZ|display=title,inline|name=Астана}}
| уьлкве = Къазакъстан
| райондин жуьре =[[Къазакъстандин административ паюн|Республикадин метлебдин шегьер]]
| район =Астана
| регион =
| кьенепатан паюнар = 4 районар
| кьилин жуьре = Аким:
| кьил = [[Бахыт Турлыханович Султанов|Бахыт Султанов]]
| бине эцигай тарих =[[1830 йис]]
| садлагьай тӀвар кьун = [[1832 йис]]
| виликан тӀварар = ''Акмолинск (1830—1961),&lt;br&gt;Целиноград (1961—1992),&lt;br&gt;Акмола (1992—1997),&lt;br&gt;Астана (1997—2019)&lt;br&gt;Нур-СултӀан (2019—2022)''
| статус йисалай = 1862
| майдан = 797,33
| ЯШЧ кьакьанвал = 347
| гьава = континенталдин
| агьали = ↗ 1 078 362
| сиягьдиз кьачур йис = 2019
| агьалидин къалинвал = 1299
| агломерация = 1 200 000
| халкьар = [[къазакъар]] — 78,18 %&lt;br&gt;[[урусар]] — 13,41 %&lt;br&gt;[[украинар]] — 1,38 %
| динар =[[ислам|мусурманар]], [[хашпара дин|христианар]] ва мас.
| сятдин чӀул = [[UTC+6]]
| телефондин код = +7 7172
| почтунин индекс = 010000
| автомобилдин код =Z, 01
| сайт = http://astana.gov.kz/ru/
| commonscat =Astana
}}
'''Астана''' ({{lang-kz|Астана, Astana}}&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.akorda.kz/ru/o-pereimenovanii-goroda-nur-sultana-stolicy-respubliki-kazahstan-v-gorod-astanu-stolicu-respubliki-kazahstan-1782457|title=  Къазакъстандин меркез тир Нур-СултӀан шегьердиз Астана тӀвар гуникай малумат — Къазакъстан Республикадин Президентдин официал сайт|website=Akorda.kz|access-date=2022-09-17}}&lt;/ref&gt;) — [[Къазакъстан]]дин кьилин шегьер я.

Шегьердин кьил (әкімі) — Бакъит СултӀанов я&lt;ref&gt;[https://www.zakon.kz/4936533-bahyt-sultanov-naznachen-akimom-astany.html Закон. KZ — Бакъит СултӀанов Астанадин аким яз тайинарна]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Акмолинскдин бине 1830-лагьай йисуз кутунва. Шегьердин статус адаз 1862-лагьай йисан 26-лагьай сентябрдиз гана. 1997-лагьай йисуз иниз гьукуматдин меркез акъудна. 2017-лагьай йисан июндин вацра Астанадин агьалийрин кьадар 1 миллиондихъ агакьна.

Вичин тарихдин адан тӀвар са шумудра дегиш хьана — Акмолинск (1830—1961), Целиноград (1961—1992), Акмола (1992—1997), Астана (1997—2019), Нурсултан (2019 — а.чӀ.).
Агьалийрин кьадар — 1 056 742 кас (2018)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT279753] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190408043501/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT279753 |date=2019-04-08 }}&lt;/ref&gt;, и къалурзавай лишандал гьалтайла им уьлкведин кьведлагьай шегьер я ([[Алма-Ата]]далай гуьгъуьниз).

2019-лагьай йисан 20-мартдиз, [[НурсултӀан Абишан хва Назарбаев|НурсултӀан Назарбаев]] Къазакъстандин президент къуллугъдай экъечӀунилай гуьгъуьниз&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6234286 - ТАСС НурсултӀан Назарбаев вичин къуллугъдай экъечӀна]&lt;/ref&gt;, уьлкведин парламентди Астанадиз НурсултӀан тӀвар гуникай законопроект кьабулнава&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6238253 ТАСС — Къазкъстандин парламентди Астанадиз НурсултӀан тӀвар гуникай законопроект кьабулнава]&lt;/ref&gt;.

2022-лагьй йисан 17-лагьай сентябрдиз шегьердиз мад Астана тӀвар хкана&lt;ref&gt;[https://radiosputnik.ria.ru/20220919/astana-1817758578.html Радио Sputnik — Къазакъстандин меркездикай мад Астана хьана]&lt;/ref&gt;.

== География ==
Ада уьлкведин кефердин пата, Ишим вацӀун къерехрал чка кьунва. Шегьер 4 райондиз чара жезва.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://astana.gov.kz/ Официал сайт]{{ref-kz}}{{ref-ru}}{{ref-en}}
{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Азиядин уьлквейрин кьилин шегьерар]]
[[Категория:Европадин уьлквейрин кьилин шегьерар]]
[[Категория:Къазакъстандин шегьерар]]</text>
      <sha1>1nwmutg3f5u9xa0d8k6wtmsopg504qu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нигерия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3501</id>
    <revision>
      <id>98282</id>
      <parentid>96287</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T00:06:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12072" sha1="bh27knrxz2l2ewqs494jyh7wrz7yr56" xml:space="preserve">{{Гьукумат
| тӀвар = Нигерия
| официал тӀвар = Федератив Республика Нигерия
| тамам тӀвар = {{lang-en|Federal Republic of Nigeria}}
| пайдах = Flag of Nigeria.svg
| герб = Coat of arms of Nigeria.svg
| карта = Nigeria (orthographic projection).svg
| гимн = Unity and Faith, Peace and Progress
| кьилин шегьер = [[Абуджа]]
| шегьерар = [[Лагос]], [[Кано (шегьер)|Кано]], [[Ибадан]]
| аслутуширвал = [[1 октябрь]] [[1960 йис|1960]]
| аслутуширвал девирда = [[ЧӀехибритания]]
| чӀал = [[Инглис чӀал|Инглис]], регионал чӀалар
| гьукуматдин дин = 12 штатардиз: [[ислам]]
| идара авунин тегьер = [[Президентдин республика]]
| кьил = [[Мохаммаду Бухари]] (президент)
| майдан = 923 768
| цин кьадар = 1,4
| чилдин чка = 31
| халкь = ↗203 008 216
| халкьдин чка = 7
| агьалидин чуькьуьнвал = 219,7
| пул = [[Нигериядин найра]] (₦) (NGN)
| КъВБ = 1,169
| КъВБдин чка = 24
| агьалийрин са касдал къвезвай КъВБ = 5 967
| ИПВИ = ▲ 0,532
| ИПВИ чка = 157
| интернет-домен = [[.ng]]
| телефондин код = +234
| сятдин чӀул = +1
}}

'''Нигерия''', '''Федератив Республика Нигерия''' ({{lang-en|Federal Republic of Nigeria}}) — рагъакӀидай патан [[африка]]да авай гьукумат. Агьалидин кьадардиз килигна африкадин уьлквейрин арада садлагьай чкадал ала.

Агьалидин кьадар — 198 млн кьван кас. Гьакъикъи гьисаб 200 миллиондилайни гзаф хьун мумкин я. Са бязи малуматрив кьурвал Нигерия 2050-й йисалди агьалийрин кьадардиз килигна дуьньядин виридалайни гзаф авай пуд уьлквейрин сиягьдиз аватда. Садхьанвай Миллетрин Тешкилатдин прогноздалди Нигериядин агьалийрин кьадар 2050-й йисуз 411 миллион жеда.

== ТӀвар ==
Негириядин тамам тӀварар:
&lt;poem&gt;
Federal Republic of Nigeria — [[инглис чӀал]]
Republic ndi Naigeria — [[игбо чӀал]]
Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà — [[йоруба чӀал]]
Jam-huriyar Taraiyar Nijeriya — [[гьауса чӀал]]
Republik Federaal bu Niiseriya — [[фула чӀал]]
&lt;/poem&gt;

== Провинцияр ==
Нигерия — [[федератив республика]]; 36 штатарни ({{lang-en|state}}) 1 федерал кьилин шегьер ({{lang-en|Federal Capital Territory}}) акатзава.

{| class=&quot;standard&quot;
! Нигериядин штатар
|-
| [[Файл:Nigeria political.png|500px|border|right|Нигериядин штатар]]
|-
| style=&quot;padding:0; border:none;&quot; |
|}
[[Файл:Abuja gate.jpg|thumb|right|300px|[[Абуджа]], кьилин шегьер]]
[[Файл:Lagos Island.jpg|thumb|right|300px|[[Лагос]], нигериядин чӀехи шегьер]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!width=&quot;20&quot;| №
! Штат
! Кьилин хуьр
! Майдан,&lt;br /&gt; км²
! Агьалияр,&lt;br /&gt;(2006), ксар.
! Къалинвал,&lt;br /&gt;ксар./км²
|-
| 1
| [[Абия (штат)|Абия]]
| [[Умуагьия]]
| align=&quot;right&quot; | 6 320
| align=&quot;right&quot; | 2 833 999
| align=&quot;right&quot; | 448,42
|-
| 2
| [[Адамава (штат)|Адамава]]
| [[Йола (Нигерия)|Йола]]
| align=&quot;right&quot; | 36 917
| align=&quot;right&quot; | 3 168 101
| align=&quot;right&quot; | 85,82
|-
| 3
| [[Аква-Ибом]]
| [[Уйо]]
| align=&quot;right&quot; | 7 081
| align=&quot;right&quot; | 3 920 208
| align=&quot;right&quot; | 553,62
|-
| 4
| [[Анамбра]]
| [[Авка]]
| align=&quot;right&quot; | 4 844
| align=&quot;right&quot; | 4 182 032
| align=&quot;right&quot; | 863,34
|-
| 5
| [[Байелса]]
| [[Йенагоа]]
| align=&quot;right&quot; | 10 773
| align=&quot;right&quot; | 1 703 358
| align=&quot;right&quot; | 158,11
|-
| 6
| [[Баучи (штат)|Баучи]]
| [[Баучи]]
| align=&quot;right&quot; | 45 837
| align=&quot;right&quot; | 4 676 465
| align=&quot;right&quot; | 102,02
|-
| 7
| [[Бенуэ (штат)|Бенуэ]]
| [[Макурди]]
| align=&quot;right&quot; | 34 059
| align=&quot;right&quot; | 4 219 244
| align=&quot;right&quot; | 123,88
|-
| 8
| [[Борно (штат)|Борно]]
| [[Майдугури]]
| align=&quot;right&quot; | 70 898
| align=&quot;right&quot; | 4 151 193
| align=&quot;right&quot; | 58,55
|-
| 9
| [[Гомбе]]
| [[Гомбе (шегьер)|Гомбе]]
| align=&quot;right&quot; | 18 768
| align=&quot;right&quot; | 2 353 879
| align=&quot;right&quot; | 125,42
|-
| 10
| [[Делта (штат)|Делта]]
| [[Асаба]]
| align=&quot;right&quot; | 17 698
| align=&quot;right&quot; | 4 098 391
| align=&quot;right&quot; | 231,57
|-
| 11
| [[Замфара (штат)|Замфара]]
| [[Гусо]]
| align=&quot;right&quot; | 39 762
| align=&quot;right&quot; | 3 259 846
| align=&quot;right&quot; | 81,98
|-
| 12
| [[Джигава]]
| [[Дуце]]
| align=&quot;right&quot; | 23 154
| align=&quot;right&quot; | 4 348 649
| align=&quot;right&quot; | 187,81
|-
| 13
| [[Имо]]
| [[Оверри]]
| align=&quot;right&quot; | 5 530
| align=&quot;right&quot; | 3 934 899
| align=&quot;right&quot; | 711,55
|-
| 14
| [[Йобе]]
| [[Даматуру]]
| align=&quot;right&quot; | 45 502
| align=&quot;right&quot; | 2 321 591
| align=&quot;right&quot; | 51,02
|-
| 15
| [[Кадуна (штат)|Кадуна]]
| [[Кадуна]]
| align=&quot;right&quot; | 46 053
| align=&quot;right&quot; | 6 066 562
| align=&quot;right&quot; | 131,73
|-
| 16
| [[Кано (штат)|Кано]]
| [[Кано (Нигерия)|Кано]]
| align=&quot;right&quot; | 20 131
| align=&quot;right&quot; | 9 383 682
| align=&quot;right&quot; | 466,13
|-
| 17
| [[Кацина]]
| [[Кацина (шегьер)|Кацина]]
| align=&quot;right&quot; | 24 192
| align=&quot;right&quot; | 5 792 578
| align=&quot;right&quot; | 239,44
|-
| 18
| [[Квара]]
| [[Илорин]]
| align=&quot;right&quot; | 36 825
| align=&quot;right&quot; | 2 371 089
| align=&quot;right&quot; | 64,39
|-
| 19
| [[Кебби]]
| [[Бирнин-Кебби]]
| align=&quot;right&quot; | 36 800
| align=&quot;right&quot; | 3 238 628
| align=&quot;right&quot; | 88,01
|-
| 20
| [[Коги (Нигерия)|Коги]]
| [[Локоджа]]
| align=&quot;right&quot; | 29 833
| align=&quot;right&quot; | 3 278 487
| align=&quot;right&quot; | 109,89
|-
| 21
| [[Кросс-Ривер]]
| [[Калабар]]
| align=&quot;right&quot; | 20 156
| align=&quot;right&quot; | 2 888 966
| align=&quot;right&quot; | 143,33
|-
| 22
| [[Лагос (штат)|Лагос]]
| [[Лагос]]
| align=&quot;right&quot; | 3 345
| align=&quot;right&quot; | 9 013 534
| align=&quot;right&quot; | 2694,63
|-
| 23
| [[Насарава]]
| [[Лафиа]]
| align=&quot;right&quot; | 27 117
| align=&quot;right&quot; | 1 863 275
| align=&quot;right&quot; | 68,71
|-
| 24
| [[Нигер (штат)|Нигер]]
| [[Минна]]
| align=&quot;right&quot; | 76 363
| align=&quot;right&quot; | 3 950 249
| align=&quot;right&quot; | 51,73
|-
| 25
| [[Огун (штат)|Огун]]
| [[Абеокута]]
| align=&quot;right&quot; | 16 762
| align=&quot;right&quot; | 3 728 098
| align=&quot;right&quot; | 222,41
|-
| 26
| [[Ойо (штат)|Ойо]]
| [[Ибадан]]
| align=&quot;right&quot; | 28 454
| align=&quot;right&quot; | 5 591 589
| align=&quot;right&quot; | 196,51
|-
| 27
| [[Ондо (штат)|Ондо]]
| [[Акуре]]
| align=&quot;right&quot; | 14 606
| align=&quot;right&quot; | 3 441 024
| align=&quot;right&quot; | 235,59
|-
| 28
| [[Осун]]
| [[Ошогбо]]
| align=&quot;right&quot; | 9 251
| align=&quot;right&quot; | 3 423 535
| align=&quot;right&quot; | 370,07
|-
| 29
| [[Плато (штат)|Плато]]
| [[Джос]]
| align=&quot;right&quot; | 30 913
| align=&quot;right&quot; | 3 178 712
| align=&quot;right&quot; | 102,83
|-
| 30
| [[Риверс (штат)|Риверс]]
| [[Порт-Харкорт]]
| align=&quot;right&quot; | 11 077
| align=&quot;right&quot; | 5 185 400
| align=&quot;right&quot; | 468,12
|-
| 31
| [[Сокото (штат)|Сокото]]
| [[Сокото (город)|Сокото]]
| align=&quot;right&quot; | 25 973
| align=&quot;right&quot; | 3 696 999
| align=&quot;right&quot; | 142,34
|-
| 32
| [[Тараба]]
| [[Джалинго]]
| align=&quot;right&quot; | 54 473
| align=&quot;right&quot; | 2 300 736
| align=&quot;right&quot; | 42,24
|-
| 33
| [[Эбоньи]]
| [[Абакалики]]
| align=&quot;right&quot; | 5 670
| align=&quot;right&quot; | 2 173 501
| align=&quot;right&quot; | 383,33
|-
| 34
| [[Эдо (штат)|Эдо]]
| [[Бенин-Сити]]
| align=&quot;right&quot; | 17 802
| align=&quot;right&quot; | 3 218 332
| align=&quot;right&quot; | 180,78
|-
| 35
| [[Экити]]
| [[Адо-Экити]]
| align=&quot;right&quot; | 6 353
| align=&quot;right&quot; | 2 384 212
| align=&quot;right&quot; | 375,29
|-
| 36
| [[Энугу (штат)|Энугу]]
| [[Энугу]]
| align=&quot;right&quot; | 7 161
| align=&quot;right&quot; | 3 257 298
| align=&quot;right&quot; | 454,87
|-
| 37
| [[Федерал кьилин шегьердин ччил (Нигерия)|Федерал кьилин &lt;br /&gt; шегьердин ччил]]
| [[Абуджа]]
| align=&quot;right&quot; | 7 315
| align=&quot;right&quot; | 1 405 201
| align=&quot;right&quot; | 192,10
|- style=&quot;background: #CCC;&quot;
|  || Вири ||   || 923 768 || 140 003 542 || 151,56
|}

== Нигериядин чӀехи шегьерар ==
[[Файл:Nigeria sm02.gif|thumb|right|300px|Нигериядин шегьерар]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-----
|colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; | '''Нигериядин шегьерар'''
|-----
|rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; | '''№''' || rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; | '''Шегьер''' || colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; | '''Агьалияр'''
|-----
|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; | '''{{comment|[[1991 йис]]|Сиягьдиз къачур йис}}''' || align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#98FB98&quot; | '''{{comment|[[2010 йис]]|Къимет}}'''
|-----
|align=right | 1. || [[Лагос]] || align=right | 5 195 247 || align=right | 9 968 455
|-----
|align=right | 2. || [[Ибадан]] || align=right | 1 835 300 || align=right | 5 175 223
|-----
|align=right | 3. || [[Бенин-Сити]] || align=right | 762 719 || align=right | 2 406 697
|-----
|align=right | 4. || [[Кано (шегьер)|Кано]] || align=right | 2 166 554 || align=right | 2 376 372
|-----
|align=right | 5. || [[Порт-Харкорт]] || align=right | 703 421 || align=right | 2 100 711
|-----
|align=right | 6. || [[Кадуна]] || align=right | 993 642 || align=right | 2 061 175 
|-----
|align=right | 7. || [[Аба (шегьер)|Аба]] || align=right | 500 183 || align=right | 1 597 296
|-----
|align=right | 8. || [[Абуджа]] || align=right | 107 069 || align=right | 1 352 679
|-----
|align=right | 9. || [[Майдугури]] || align=right | 618 278 || align=right | 1 126 195
|-----
|align=right | 10. || [[Илорин]] || align=right | 532 089 || align=right | 1 084 681
|-----
|align=right | 11. || [[Варри]] || align=right | 363 382 || align=right | 933 762
|-----
|align=right | 12. || [[Онича]] || align=right | 350 280 || align=right | 910 778
|}

== Ксар ==

=== Дин ===

== Экономика ==

== Шикилар ==
&lt;gallery perrow=3 widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:Nigeria linguistic 1979.jpg|Нигериядин чӀалардин карта
Файл:Sukur Adamawa Nigeria.jpg|[[Сукур]]
Файл:Templo Osun3.jpg|[[Осун-Осогбо]] пак тир гъвечӀи там
Файл:Wole Soyinka in 2018.jpg|[[Воле Шойинка]]
Файл:1 nwankwo kanu 2017 (edited).jpg|[[Нванкво Кану]]
Файл:John Obi Mikel-Nigeria.jpg|[[Джон Оби Микел]]
&lt;/gallery&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [https://statehouse.gov.ng/ Гьукуматдин сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200821030034/https://statehouse.gov.ng/ |date=2020-08-21 }}{{ref-en}}
* [https://nigeriaunmission.org/ Permanent Mission of Nigeria to the United Nations]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}}
* {{commons|Nigeria}}
{{Къецепатан элячӀунар}}

{{Африкадин гьукуматар}}
{{1000}}

[[Категория:Нигерия|*]]</text>
      <sha1>bh27knrxz2l2ewqs494jyh7wrz7yr56</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Къазах район</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13758</id>
    <revision>
      <id>98277</id>
      <parentid>98188</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9614" sha1="i7ozo4hlomv5190swcxkr3j0q93zb1t" xml:space="preserve">{{Администрациядин тек
|тӀвар = Къазах район
|тамам тӀвар ={{lang-az|Qazaxı rayonu}}
|карта = Qazakh District in Azerbaijan 2021.svg
|уьлкве = Азербайжан
|административ паюн =22 муниципалитетар
|кьилин шегьер = [[Къазах]]
|шегьерар =
|кьилин жуьре = Кьил
|кьил =Ражаб Бабашов
|майдан =701
|официал чӀал = азербайжан чӀал
|агьалияр =98 932
|къалинвал =141,13
|сятдин чӀул = +4:00
|ISO =AZ-QAZ
|телефондин код =+994 2229
|почтунин индекс =AZ 3500
|сайт =http://www.qazax-ih.gov.az/
|commonscat =
}}
'''Къазах район''' ({{lang-az|Qazaxı rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я.

Майдан — 701 км². Агьалияр — 98 932 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 141,13 кас/км².

Административ юкь — [[Къазах]] я.

== Тарих ==
1480-лагьай йисариз [[Гуржистан]]дин кьибледин патан сергьятра ([[Акстафа вацӀ|Акстафани]] [[Дебед вацӀ]]арин къерехрал) туьрк тайифар ацукьна&lt;ref name=&quot;Н. Г. Волкова&quot;&gt;«Утверждение русского владычества на Кавказе», т. XII. Тифлис, 1901, стр. 26. Цит. по изд.: ''Волкова Н. Г.''. «Этнические процессы в Закавказье в XIX—XX веках», Кавказский Этнографический сборник, IV часть, Институт Этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР, Москва, Наука, 1969.&lt;/ref&gt;.

Гуьгъуьнлай [[Къазах султӀанат]] арадал акъатна, ам [[Картли-Кахетия пачагьвал|Картли-Кахети пачагьвилихъ]] (ам 1801 йисан 12 сентябрдин [[I Александр]]ан манифестдалди гилигна) галаз [[Урусатдин империя|Урусатдик]] акатна&lt;ref&gt;[[Полное собрание законов Российской империи]], собрание 1-е, т. XXVI, ст. 20007&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кавказское наместничество&quot;&gt;{{cite web |url = http://ia-centr.ru/archive/public_detailsab99.html?id=177 |title = Мустафаева С. О. Некоторые аспекты административно-территориальных реформ на Южном Кавказе в XIX—XX вв. Информационно-аналитический центр по изучению общественно-политических процессов на постсоветском пространстве. 29.10.2006 г. |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080527001942/http://www.ia-centr.ru/archive/public_detailsab99.html?id=177 |archivedate = 2008-05-27 }}&lt;/ref&gt;.

[[Борчали султӀанат|Борчали]], Къазах ва [[Шамшадил султӀанат|Шамшадильское]] султӀанатар [[Гуржи губерния]]дик акатзавай [[Азербайжанар|татаррин]] дистанцияр хьана&lt;ref&gt;''Мильман А. Ш.'' Политический строй Азербайджана в XIX—начале XX веков (административный аппарат и суд, формы и методы колониального управления). — Баку, 1966, с. 72&lt;/ref&gt;.

1840 йисуз виликан Къазах дистанция, гила [[Елизаветполь уезд]]дин ибаратдик ва Къазах участок тӀвар алаз, [[Гуржи-Имерети губерния]]дик акатна&lt;ref&gt;Полное собрание законов Российской империи, собрание 2-е, т. XV, ст. 13368&lt;/ref&gt;. Указом от [[14 декабря]] [[1846 год]]а&lt;ref&gt;Полное собрание законов Российской империи, собрание 2-е, т. XXI, ст. 20701&lt;/ref&gt;.

1846 йисан 14 декабрдин къарардалди&lt;ref&gt;Полное собрание законов Российской империи, собрание 2-е, т. XXI, ст. 20701&lt;/ref&gt; Елизаветполь уездик квай Къазах участок цӀийи [[ТӀифлис губерния]]дик акатна. 1867 йисан 9-лагьай декабрдин «О преобразовании управления Кавказского и Закавказского края» къарардалди [[Елизаветполь губерния]] туькӀуьрна, адан ибаратдик Къазах участокдин чкадал [[Къазах уезд]] акатна&lt;ref&gt;Полное собрание законов Российской империи, собрание 2-е, т. XLII, ст. 45260&lt;/ref&gt;.

1930 йисан 8 августдиз Къазах район арадал гъанва, 1939 йисан 24 январдиз адан са пай цӀийи кьилелай туькӀуьрнавай [[Агъстафа район]]дин ибаратдик кутуна&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=24 |isbn= |ref=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}&lt;/ref&gt;.

== География ==
Районди Азербайжандин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунва. Район кефердинни рагъакӀидай патахъ [[Гуржистан]]дихъ, кьибледин ва кьиблединни рагъакӀидай патахъ [[Эрменистан]]дихъ галаз сергьятдал ала. [[Эрменистандин ССР|Армянской ССР]] территориядал чка кьунвай виликан [[Азербайжандин ССР]]-дин анклавар [[Бархударлы]], [[Вини Аскипара]] ва [[Софулу]], ва гьакӀни сергьятдал алай [[Агъа Аскипара]], [[Баганис-Айрум]] ва [[Къызылгьажилы (Къазах район)|Къызылгьажилы]] хуьрер [[1990-й йисар]]ин сифтекьиляй гьакъикъи Эрменистандин контролдик ква.

Районда «четин» рельеф ава. Райондин территориядай тӀуз Агстафачай, Джогазчай, Инджасу вацӀар физва. [[Кура (вацӀ)|Кура]] вацӀун къерехдин патав кьакьанвал — гьуьлуьн дережадилай 100 метр я, рагъакӀидай пата 1000 метрдив агакьзава. Виридалайни кьакьан чка — Одундагъ сув (1316 метр). Районда субтропикрин, кьурагь климат ава, юкьван гьалдин кьуьд ва чими гад ава&lt;ref name=&quot;АНЭ-1&quot;&gt;{{книга|часть = Qazax rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;.

== Агьалияр ==
Йисариз килигна Къазах райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Ethnic composition of Azerbaijan 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm Ethnic composition of Azerbaijan 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207161726/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm |date=2012-02-07 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;АНЭ-1&quot;/&gt;.
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1999 йис|1999]]'''
|'''[[2009 йис|2009]]'''
|'''[[2021 йис|2021]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|81 015
|{{гзаф хьун1}} 89 377
|{{гзаф хьун1}} 98 932
|}

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.qazax-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}}

{{Azerbaijan-geo-stub}}
{{Азербайжандин административ паюн}}

[[Категория:Азербайжандин районар]]</text>
      <sha1>i7ozo4hlomv5190swcxkr3j0q93zb1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Къах район</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13759</id>
    <revision>
      <id>98278</id>
      <parentid>98189</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>98278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6428" sha1="4ppzdmds6w1w2pxqqha600ghlmb4ix8" xml:space="preserve">{{Администрациядин тек
|тӀвар = Къах район
|тамам тӀвар ={{lang-az|Qax rayonu}}
|карта = Qakh District in Azerbaijan 2021.svg
|уьлкве = Азербайжан
|административ паюн =53 муниципалитетар
|кьилин шегьер = [[Къах]]
|шегьерар =
|кьилин жуьре = Кьил
|кьил =Муса Шакилиев
|майдан =1 494
|официал чӀал = азербайжан чӀал
|агьалияр =56 900
|къалинвал =38,09
|сятдин чӀул = +4:00
|ISO =AZ-QAX
|телефондин код =+994 24
|почтунин индекс =AZ 3400
|сайт =http://www.qax-ih.gov.az/
|commonscat =
}}
'''Къах район''' ({{lang-az|Qax rayonu}}) — [[Азербайжан]]да авай район я.

Майдан — 1 494 км². Агьалияр — 56 900 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 38,09 кас/км².

Административ юкь — [[Къах]] я.

Къах район	[[Шеки-Закаталадин экономикадин район]]дин ибаратдик акатзава.

== Тарих ==
Археологиядин эгъуьнриз килигна, райондин территориядал инсанар [[Кура-Араксдин меденият|энеолитдин]], бронзадин ва сифтегьан ракьун виш йисан девирда яшамишиз ацукьна. Алатай вахтара Къах райондин территория Къавкъаздин Албаниядин ибаратдик квай тир. Гуьгъуьнлай Къах (Къахи) Кахети-Херетидин пачагьвилин пай тир, ахпа — сад тир Гуржистандин пачагьвилин пай тир. Шекидиз ва Ширвандиз XIII-лагьай виш йисуз [[Хулагуид]]ар гьахь авурайдалай кьулухъ регионда монголрин куьчеривилин тайифаяр ацукьна. 1562-лагьай йисуз Персиядин шагь [[I Тахьмасиб]]ан къарардалди Къахда Илису султӀанат туькӀуьрна. 1803-лагьай йисуз Илису султӀанат [[Урусатдин империя]]дик кутуна. 1930-лагьай йисуз Къах район туькӀуьрна&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Энциклопедический словарь топонимики Азербайджана |оригинал=Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti |ссылка=http://www.lib.az/users/1/upload/files/Azerbaycan_toponimlerinin_ensiklopedik_lugeti.pdf |ответственный=под ред. Р. Алиевой |место=Баку |издательство=Шарк-Гарб |год=2007 |томов=2 |том=1 |страниц= |страницы=24 |isbn= |ref=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|заглавие = Административное деление Азербайджанской ССР на 1 января 1977 года|ссылка = http://elibrary.bsu.az/yenii/ebookspdf/az_ssri.pdf|место = Баку|издательство = Азернешр|год = 1979|страницы = 6}}&lt;/ref&gt;.

== География ==
Районди Азербайжандин кефердин пата чка кьунва. Район кефердин рагъэкъечӀдай патахъ [[Дагъустан]]дихъ ([[Урусат]]), рагъакӀидай патахъ [[Гуржистан]]дихъ, кефердин патахъ [[Закатала район]]дихъ, рагъэкъечӀдай патахъ [[Шеки район]]дихъ, кьибледин патахъ [[Евлах район|Евлах]] ва [[Самух район]]рихъ галаз сергьятдал ала.

Райондин кьибледин пата кьурагь субтропикрин климат ава, юкьван пата — чими ва ламу субтропикрин, суварра — къайи. Юкьван гьалдин йисан къваларин кьадар: кьибледин пата — 300 мм, кефердин пата — 1600 мм. Райондин территорияда Илису гьукуматдин заповедник ава&lt;ref name=&quot;АНЭ-1&quot;&gt;{{книга|часть = Qax rayonu|заглавие = [[Азербайджанская национальная энциклопедия|Azərbaycan Milli Ensiklopediyası]]|том = I|место = Bakı|год = 2009|издательство = Azərbaycan Milli Ensiklopediyası|ответственный = [[Керимов, Махмуд Керим оглы|M. K. Kərimov]]}}{{ref-az}}&lt;/ref&gt;. Заповедник чилерин чӀехи пай Агъчай хуьрел гьалтзава.

== Агьалияр ==
Йисариз килигна Къах райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Ethnic composition of Azerbaijan 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm Ethnic composition of Azerbaijan 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207161726/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm |date=2012-02-07 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачун. 2009, Баку.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;АНЭ-1&quot;/&gt;.
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1999 йис|1999]]'''
|'''[[2009 йис|2009]]'''
|'''[[2020 йис|2020]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|51 161
|{{гзаф хьун1}} 53 259
|{{гзаф хьун1}} 56 900
|}

1999-лагьай йисан малуматриз килигна, Къах районда 2 612 [[ЦӀахурар|цӀахур]] яшамишзавай тир, 2009-лагьай йисуз — анжах 1 008.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.qax-ih.gov.az/ Официал сайт]{{ref-az}}
{{Къецепатан элячӀунар}}
{{Azerbaijan-geo-stub}}

{{Азербайжандин административ паюн}}
[[Категория:Азербайжандин районар]]</text>
      <sha1>4ppzdmds6w1w2pxqqha600ghlmb4ix8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФиникӀий кхьинвал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17333</id>
    <revision>
      <id>98280</id>
      <parentid>98166</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T21:22:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MadImAtana</username>
        <id>12809</id>
      </contributor>
      <origin>98280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3209" sha1="00zm3ik873mv2czkht86z97tzj9ek2i" xml:space="preserve">[[Файл:Phoenician alphabet.svg|мини]]
'''ФиникӀий кхьинвал''' – виридалай цӀуру кхьинвилерикай сад я. Ам туькӀуьрнайтир чи эрадилай вилик Х-й вишйисан мукьвара, адаз килигна туькӀуьр хьана [[алфавит]]динни алфавит тушир пара кхьинвилер, гьибуран юкьва ава къенини латин кхьинвал, кирил кхьинвал, грек кхьинвал, араб, арамей, чувуд кхьинвилерни, жеди индиядин кхьинвилер. Абур туькӀуьр хьанва финикӀийрин кхьинвилерикай (гьакӀ, грек алфавит кьиляй грек чӀал патал къачунвай финикӀий кхьинвал тир, ахпа ам муькуь хьанва вишйисарин къене, грек чӀал къени къалурун патал) 

ФиникӀий кхьинвилер консонант принципдал алайтир – ахъа ванар къалур жезвачир, ахъа тушир ванариз гьарфарин лишанар авай. Ахъа ванар кӀелзай касди вичи кьатӀунзайтир, патав гвай гафариз килигна. Семит мецера гафарин дувулар ахъа тушир ванарикай язу, ахъа ванарини а дувул гьи ятӀани са гъавурдихъ элкъуьрзава. Гафунин кьилин гъавур гузайбур ахъа тушир гьарфар я, ахъа ванарин гьарфарини дувулдикай туькӀуьр жедай гъавур къалурзава (финикӀий чӀалахъ галаз са хизандавай араб меце икӀ я: КТБ→аКТаБу ''за кхьизва/за кхьиз тазва (муькуьдал илисзва ада кхьидайвал такӀанз ятӀани)'', маКТаБу ''ктабарин стол, ктабхана'' — вири са КТБ дувулдикай я, гъавур са тӀимил муькуь ийизвабур ахъа ванар я). Кхьин жезвай финикӀий гьарфар эрчӀи патахъай чапла патахъ.

Вад кхьинвал финикӏийдилай дегь я: угарит (400 йисал дегь я), протоханааней (600 йисал дегь я), протосинай, библ (кьведни 800 йисаз мукьва чӏавал цӏурубур я), кьиблепатан арабиадин (100 йисал). Алфавит-абжад хьтин мад кьве кхьинвал авайтир цӏуру чӏавара - цӏуруфарс кӏун-кхьинни мероитдин кхьинвал. Абур кьведни кӏвалахда амукьнач пара чӏавал, квахьна. &lt;ref&gt;Дирингер, Дэвид. Алфавит. — М.: Издательство Иностранной Литературы, 1963.&lt;/ref&gt;.


=== Туькӏуьруникай теорияр ===</text>
      <sha1>00zm3ik873mv2czkht86z97tzj9ek2i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>98281</id>
      <parentid>98280</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T21:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MadImAtana</username>
        <id>12809</id>
      </contributor>
      <origin>98281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3244" sha1="aw5rq9cxnpr2up2mttbwobqazdh7y99" xml:space="preserve">[[Файл:Phoenician alphabet.svg|мини]]
'''ФиникӀий кхьинвал''' – виридалай цӀуру кхьинвилерикай сад я. Ам туькӀуьрнайтир чи эрадилай вилик Х-й вишйисан мукьвара, адаз килигна туькӀуьр хьана [[алфавит]]динни алфавит тушир пара кхьинвилер, гьибуран юкьва ава къенини латин кхьинвал, кирил кхьинвал, грек кхьинвал, араб, арамей, чувуд кхьинвилерни, жеди индиядин кхьинвилер. Абур туькӀуьр хьанва финикӀийрин кхьинвилерикай (гьакӀ, грек алфавит кьиляй грек чӀал патал къачунвай финикӀий кхьинвал тир, ахпа ам муькуь хьанва вишйисарин къене, грек чӀал къени къалурун патал) 

ФиникӀий кхьинвилер консонант принципдал алайтир – ахъа ванар къалур жезвачир, ахъа тушир ванариз гьарфарин лишанар авай. Ахъа ванар кӀелзай касди вичи кьатӀунзайтир, патав гвай гафариз килигна. Семит мецера гафарин дувулар ахъа тушир ванарикай язу, ахъа ванарини а дувул гьи ятӀани са гъавурдихъ элкъуьрзава. Гафунин кьилин гъавур гузайбур ахъа тушир гьарфар я, ахъа ванарин гьарфарини дувулдикай туькӀуьр жедай гъавур къалурзава (финикӀий чӀалахъ галаз са хизандавай араб меце икӀ я: КТБ→аКТаБу ''за кхьизва/за кхьиз тазва (муькуьдал илисзва ада кхьидайвал такӀанз ятӀани)'', маКТаБу ''ктабарин стол, ктабхана'' — вири са КТБ дувулдикай я, гъавур са тӀимил муькуь ийизвабур ахъа ванар я). Кхьин жезвай финикӀий гьарфар эрчӀи патахъай чапла патахъ.

Вад кхьинвал финикӏийдилай дегь я: угарит (400 йисал дегь я), протоханааней (600 йисал дегь я), протосинай, библ (кьведни 800 йисаз мукьва чӏавал цӏурубур я), кьиблепатан арабиадин (100 йисал). Алфавит-абжад хьтин мад кьве кхьинвал авайтир цӏуру чӏавара - цӏуруфарс кӏун-кхьинни мероитдин кхьинвал. Абур кьведни кӏвалахда амукьнач пара чӏавал, квахьна. &lt;ref&gt;Дирингер, Дэвид. Алфавит. — М.: Издательство Иностранной Литературы, 1963.&lt;/ref&gt;.


== Туькӏуьруникай теорияр ==

== Баянар ==
{{Баянар}}</text>
      <sha1>aw5rq9cxnpr2up2mttbwobqazdh7y99</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>