Википедия
lezwiki
https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD
MediaWiki 1.47.0-wmf.1
first-letter
Медиа
Служебная
Веревирд авун
Уртах
Уртахдин веревирд авун
Википедия
Википедия веревирд авун
Файл
Файл веревирд авун
MediaWiki
MediaWiki веревирд авун
Шаблон
Шаблон веревирд авун
Справка
Обсуждение справки
Категория
Категория веревирд авун
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Кьвевар
0
362
98283
97983
2026-05-10T21:33:49Z
InternetArchiveBot
8697
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
98283
wikitext
text/x-wiki
{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Кьвевар
|статус= Шегьер
|вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Дербент}}
|ЯШЧдин статус =
|уьлкве = Урусат
|lat_dir = |lat_deg =42 |lat_min =04 |lat_sec =09
|lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =17 |lon_sec =45
|CoordAddon =
|CoordScale =
|герб =Coat of Arms of Derbent (Dagestan) (1843).png
|пайдах =
|гербдин гьал =
|пайдахдин гьал =
|гербдин гьяркьуьвал = 100
|пайдахдин гьяркьуьвал =
|гьукуматдин картадин алцум =
|региондин картадин алцум =
|райондин картадин алцум = 0
|региондин жуьре = Федерациядин субъект
|регион = Дагъустан
|регион таблицада = Дагъустан
|райондин жуьре = Муниципал район
|район = Дербент район
|район таблицада =
|C в регион = нет
|жемятдин жуьре =
|жемят =
|жемят таблицада =
|къенепатан паюнар =
|кьилин жуьре = Шегьердин мэр
|кьил = Агьмед Къулиев<ref>[https://derbent.ru/press-tsentr/novosti/321588/ Ахмед Кулиев избран главой Дербента]</ref>
|бине эцигай тарих = [[438 йис]]уз
|статус йисалай = шегьердин статус <br>[[1840 йис]]уз къачуна
|майдан =69,63<ref>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi Подсчитано по базе данных муниципальных образований РФ на 2008 год]</ref>
|виликан тӀварар = Баб-аль-Абваб, Чора Паак
|кьакьанвилин жуьре =
|ЯШЧдин кьакьанвал = 490
|климат = юкьван дережадин, чими, субтропиквилин зур кьурагь гьава хас я.<ref name=autogenerated1>[http://www.derbent.biz/viewstatic.php?vs=klimat Климат Дербента]</ref>
|официал чӀал =
|агьалияр = {{агьалияр|Дербент|тс}}
|сиягьдиз къачур йис = {{агьалияр|Дербент|г}}
|къалинвал = 1615,2
|агломерация =
|миллетар = [[лезгияр]] (32,62 %), <br> [[азербайжанар]] (31,74 %), <br> [[табасаранар]] (15,45 %), <br> [[даргияр]] (5,53 %), <br> [[урусар]] (5,02 %)<ref name="Даг2002">[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html Этносостав населения Дагестана. 2002]</ref>
|динар = [[сунияр|суни]], [[шийи]] - [[мусурманар]], [[христианвал]], [[иудаизм]]
|чпи-чпиз гузвай тӀвар =
|сятдин чӀул = UTC+4
|DST =
|телефондин код = +7 87240
|почтунин индекс =
|почтайрин индексар = 368600
|автомобилдин код = 05
|идентификатордин жуьре = Код ОКАТО
|цифрадин идентификатор = 82 410
|Commons-ра категория =
|сайт = http://www.derbent.org/
|сайтдин чӀал =
}}
'''Кьвевар''' ва я '''Дербент''' ({{lang-fa|دربند}} Дарбанд — «гуьтӀуь варар», {{lang-ru|Дербент}}, {{lang-tab|Дербенд, Шагьур, Цали}}, [[Агъул чӀал|агъул]]. ''Цал, Дербенд'' {{lang-av|Дербенд}}, {{lang-dar|Чулли (кайт.), Чяли (акуш.) — «пару, цал»}}<ref>{{книга|заглавие=Русско-даргинский словарь|ответственный=Составитель Исаев М.-Ш. А., под общей редакцией Джидалаева Н. С.|место=Махачкала|издательство=Дагучпедгиз|год=1988|страница=261}}</ref>, {{lang-az|Дәрбәнд}}, {{lang-lbe|Дарбант, Чурул — «къванцин»}},) — [[Дагъустан Республикадин]] [[Дербент район]]да авай [[шегьер]]. Райондин администрациядин юкь ва чӀехивилел гьалтайла Республикадин кьилин шегьер тир [[Магьачкъала]]дилай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала. [[Урусат Федерация]]дин виридалайни кьибле пата авай шегьер язва.
Дербент — къенин йикъалди «уьмуьр гьалзавай» дуьньядин виридалайни дегь чӀаван шегьеррикай сад яз гьисабзава, Урусат Федерациядин виридалай дегь шегьер я.<ref>[http://www.idksn.ru/book8.php КСН ИЗДАТЕЛЬСКИЙ ДОМ — проект «Гордость Отчизны» — Дербент — дуьньядин виридалайни дегь шегьеррикай сад я] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091005024129/http://www.idksn.ru/book8.php |date=2009-10-05 }}</ref> Сифте инсанар уьмуьр гьалзавай чкаяр ина чи э.в. 4 агъзур йисан эхирда — сифте [[кишпирдин девир]]да арадал атанвайди я. Шегьердин виликан «Каспийдин варар» тӀвар чи э.в. [[VI виш йис]]уз талукь я, ам грециядин тӀвар — ван авай географ [[Милетви Гекатей|Милетви Гекатея]] вичин тарихдин ктабра гъизва.
Гилан Дербент шегьер чи эрадин [[438 йис]]уз, кӀунтӀал эцигнавай [[фарсар]]ин къеле ва адакай [[Каспий гьуьл]]уьз физвай кьве къванцин цлар хьиз бине кьунвай. И къенин йикъалди амукьнавай цлари [[Къавкъаз]]дин суваринни [[Каспий гьуьл]]уьн арада физвай 3 километрдин ара агалзавай ва шегьер кеферни кьибле патарай хуьзвай сергьятар тир.<ref name="Osn438">[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=603797 Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия]</ref><ref name="BSE">[http://bse.sci-lib.com/article023722.html Значение слова «Дербент» в Большой Советской Энциклопедии]</ref>
== Этимология ==
'''Дербент''' гаф «''гуьтӀуь вар''» мана гузвай [[фарс чӀал]]ан «''дар банд''» гафарикай туькӀуьр хьайиди я.
'''Баб-аль-Абваб''' — фад — фад куьруь '''аль-Баб''' формадани къалурзавайди я, им Кьвевар шегьердин [[араб чӀал]]ал тарихдин тӀвар я. Араб чӀалай гафба — гаф таржума авуназ хьуй «''Кьилин варар''», «''ЧӀехи варар''», «''Варарин варар''» манаяр гузва. И тӀвар, [[Европа]]дизни [[Азия]]диз физвай савдагарвилин рекьера алай стратегиядин чӀехи метлеб авай пункт яз, шегьерди [[Юкьван виш йисар]]ин сифте кьилера къугъвазвай рольдиз килигна ганвайди я.
== География ==
Шегьер [[Каспий гьуьл]]уьн рагъакӀдай кьере, [[Рубас вацӀ]]ун сивин кефер пата, [[ЧӀехи Къавкъаз]]дин сувар Каспий гьуьлуьв виридалай мукьув агатна, арада 3 километрин [[кьулувал]]дин зул тунвай чкадал алайди я. Гьа зул кӀевирна, шегьерди Дербентдин ва я илимда лугьузвайвал [[Каспийдин рехъ]] арадал гъанвай. Дегь заманада Дербент шегьерди ва Каспий рекьи чӀехи роль къугъвазвай, ам [[РагъэкъечӀдай Европа]] ва [[Вилик патан Азия]] сад садахъ гилигзавай, стратегиядин виридалайни метлеб авай ва топографиядал гьалтайра къулай чкадал алайди тир.
=== Климат ===
Дербент шегьердиз юкьван гьалдилай субтропикдин зур кьурагь гьалдиз элячӀзавай климатдин жуьре хас я. Климатдиз чӀехи таъсир [[Каспий гьуьл]]уь гузва, гьавиляй ина зул яргъи ва чими, ва гатфар энгел кваз алукьзава. Кьуьд хъуьтуьл, йисан къене жив вирини вири кьве гьефте амукьзава, адет яз виридалайни мекьи варз февраль язва. Гадни яргъи ва зегьем квайди я.
Дербентдин юкьван гьисабдалди йисан температура +13,3 °C, юкьван гьисабдалди вацранди +3,1 °C, июль вацран юкьван гьисабдалди температура +24,7 °C (максимум +41 °C тир). Йисан къене чими бередин яргъивал — 270 югъ я. Юкьван гьисабдалди йисан къваларин кьадар йиса 260 мм я. Виридалайни чӀимел варз — октябрь я. Юкьван гьисабдалди йисан гьавадин ламувал — 69,5 %, гарарин юкьван йигинвал — 6,0 м/с.
{{Чкайрин климат
|Город_род=Кьвевардин
|Чешме=<ref>{{cite web
| url = http://climatebase.ru/station/37470/
| title = Derbent climate
| archiveurl = http://www.webcitation.org/69g2txMLc
| archivedate = 2012-08-05
}}</ref><ref>{{cite web|url=http://data.oceaninfo.info/atlas/Kasp/2_watertemp_station_97025_1.html|title=ЕСИМО|archiveurl=http://www.webcitation.org/69g2ueffv|archivedate=2012-08-05}}</ref>
| Янв_юкь=2.7 | Янв_юкь_къвал=13.1
| Фев_юкь=2.7 | Фев_юкь_къвал=21.2
| Мар_юкь=5.0 | Мар_юкь_къвал=19.3
| Апр_юкь=10.2 | Апр_юкь_къвал=12.0
| Май_юкь=16.1 | Май_юкь_къвал=16.0
| Июн_юкь=21.4 | Июн_юкь_къвал=17.4
| Июл_юкь=24.7 | Июл_юкь_къвал=33.7
| Авг_юкь=24.2 | Авг_юкь_къвал=16.2
| Сен_юкь=20.0 | Сен_юкь_къвал=26.0
| Окт_юкь=13.8 | Окт_юкь_къвал=34.3
| Ноя_юкь=9.2 | Ноя_юкь_къвал=17.9
| Дек_юкь=5.3 | Дек_юкь_къвал=29.4
| Йис_юкь=13.2 | Йис_юкь_къвал=256.5
| Янв_юкь_мин=0.6 | Янв_юкь_макс=5.0
| Фев_юкь_мин=−0.2 | Фев_юкь_макс=4.3
| Мар_юкь_мин=2.8 | Мар_юкь_макс=7.5
| Апр_юкь_мин=7.4 | Апр_юкь_макс=13.2
| Май_юкь_мин=12.7 | Май_юкь_макс=19.4
| Июн_юкь_мин=17.7 | Июн_юкь_макс=24.6
| Июл_юкь_мин=21.3 | Июл_юкь_макс=27.9
| Авг_юкь_мин=20.7 | Авг_юкь_макс=27.5
| Сен_юкь_мин=16.6 | Сен_юкь_макс=23.3
| Окт_юкь_мин=10.9 | Окт_юкь_макс=16.7
| Ноя_юкь_мин=6.7 | Ноя_юкь_макс=11.6
| Дек_юкь_мин=3.1 | Дек_юкь_макс=7.7
| Йис_юкь_мин=10.3 | Йис_юкь_макс=16.0
| Янв_а_макс=17.0 | Янв_а_мин=−14
| Фев_а_макс=25.0 | Фев_а_мин=−10.9
| Мар_а_макс=18.0 | Мар_а_мин=−14
| Апр_а_макс=24.0 | Апр_а_мин=0.1
| Май_а_макс=31.0 | Май_а_мин=1.9
| Июн_а_макс=41.0 | Июн_а_мин=10.0
| Июл_а_макс=38.0 | Июл_а_мин=12.9
| Авг_а_макс=40.0 | Авг_а_мин=9.0
| Сен_а_макс=34.0 | Сен_а_мин=6.0
| Окт_а_макс=27.0 | Окт_а_мин=−1
| Ноя_а_макс=23.4 | Ноя_а_мин=−3.9
| Дек_а_макс=19.0 | Дек_а_мин=−12
| Йис_а_макс=41.0 | Йис_а_мин=−14
| Янв_яд = 4.1
| Фев_яд = 3.2
| Мар_яд = 4.9
| Апр_яд = 9.7
| Май_яд = 15.2
| Июн_яд = 21.1
| Июл_яд = 24.8
| Авг_яд = 25.4
| Сен_яд = 22.0
| Окт_яд = 16.9
| Ноя_яд = 11.3
| Дек_яд = 6.6
| Йис_яд = 13.8
|}}
== Тарих ==
=== Дегь девир ===
[[Къавкъаздин ЧӀехи рехъ|Къавкъаздин ЧӀехи рекьин]] чӀехи метлеб, ам [[скифар|скифри]], [[сарамтар|сарматри]], [[аланар|аланри]], [[гуннар|гуннри]], [[хазарар|хазарри]] дяведалди къачунин къастарин кьилин себеб тир. Ада тарихдин къати вакъиаяр, вигьинарни чукӀурунар, агъуз аватунинни абад хьунини девирар эхи авуна. ИнлайтӀуз [[ЧӀехи Пекдин рехъ|ЧӀехи Пекдин рекьин]] чӀехи метлеб авай чка физвай ва Дербент, РагъакӀидай патаннини РагъэкъечӀдай патан, Кьибле патаннини Кефер патан цивилизацияяр сад — садахъ гилигзавай рекьерин хев тир.
«Дербентдин рекькай» (яни Къавкъаздин ЧӀехи рекьикай) чи. э. в [[V виш йис]]уз сифте малуматар гъанвайбурукай садлагьайди Дегь Грециядин тариххъан [[Геродот]] тир. [[Селевкидрин Империя]]дин шегьердиз зурба марагъ къалурнавай, абурун шегьердиз садлагьай экспедиция чи. э. в. 290—281 йисара кьиле тухванвай. Чи. э. в. 66-65 йисара, кьилин къаст Дербент шегьер кьун яз, [[Лукулл]]а ва [[Помпей|Помпея]] шегьердиз дявевилин атунар кьилиз акъуднай.
Са бязи кирамрин (авторрин) малумариз килигна, «Диауана» тӀвар алаз [[Къавкъаз Албания]]дик акатнавай береда Дербентдин шегьердин тарихда метлеб авай факт, христианвал кьабулун тир.<ref>{{книга
|автор = William Hazlitt.
|заглавие = The classical gazetteer: a dictionary of ancient geography, sacred and profane
|ссылка = http://books.google.az/books?id=xHADAAAAQAAJ&pg=PA135&dq=Diauna+Derbend&hl=ru&sa=X&ei=Xmk5T4LyKoKZhQfa_NnxAQ&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q=Diauna%20Derbend&f=false
|ответственный =
|место =
|издательство = Whittaker
|год = 1851
|том =
|страниц = 378
|страницы = 135
|isbn =
}}</ref> Шегьер Алпандин кеферпатан форпост хьиз къуллугъзавай.<ref>{{книга
|автор = Т. И. Макарова, С. А. Плетнева.
|заглавие = Крым, Северо-Восточное Причерноморье и Закавказье в эпоху средневековья, IV-XIII века
|ссылка =
|ответственный =
|место =
|издательство = Наука
|год = 2003
|том =
|страниц = 532
|страницы = 354
|isbn =
}} <blockquote>Среди городов Кавказской Албании заметно выделяется Дербент, северный форпост страны (табл. 168: 7).</blockquote></ref> [[V виш йис]]ан кьведлагьай зур паюна алпандин [[Ваче II]] пачагьди вахтуналди яз Дербент шегьердикай Алпандин [[зороастризм]] диндин аксиниз женгинин даях авунвай. [[V виш йис]]алай шегьердин вилик финин ва [[Виликпатан Азия]] санай масаниз куьч хьунин тегьерда уьмуьр гьалзавай [[туьрк халкьар|туьрк]] тайифайрикай, [[хазарар|хазар]] ва [[гуннар|гунн]] халкьарикай хуьн патал къелеяр, кьантӀар ва масабур расна кӀеви авунин процессар активдаказ гатӀумзава. Шегьер кӀеви авунин крарилай гъейри, къуншивал ийизвай вагьши куьчери халкьар ислягьвилелди секинарурин алахъунар ара датӀана кьиле физвай.
Дербентдин зарб камаралди чӀехи жезвай къуватди ва девлетри патав гвай муькуь къуват авай гькуматрин дикъет чӀугвазвай. ГьакӀ, [[552 йис]]уз хазаррин шегьердиз вигьин жезва. Баладикай хуьн патал патриархдин тахт Чола (Дербент) шегьердай Партав (гилан [[Барда]]) шегьердиз акъудзава. Тарихъан [[Бруцкус, Юлий Давидович|Д. Ю. Бруцкуса]] гузвай малуматрив кьурвал, а береда чувудрин са пай [[Персия]]дай Дербент шегьердиз куьч жезва.
[[626 йис]]уз рагъакӀидай патан туьрквер Дербент шегьердайтӀуз [[Кьибле Къавкъаз]]диз къуватдалди гьахьзава. Дербент шегьердин туьркверин паталай штурм, эрмени тариххъан [[Мовсес Каганкатваци]]ди вири бегьемдиз къалурзава:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''Алпандин князьрикай тир фарс [[сердер]] Гайшагьаз, зурба Дербент шегьер хуьзвай кьегьалрин ва, фарсарин пачагьри виридалайни хъсан архитекторар кӀватӀна уьлкве такьатдай аватай гьалдиз гъана эцигай цлан кьилел къаравулар хьиз акъвазнавай кьушунрин кьилел атайбур вичин вилералди акунай… Абурун винел звер кваз чукурзавай акахьай яргъи чӀулав чӀарар алай папар хьтин, мурдар, кфир, чин гьяркьуь ксарин кӀеретӀар акурла, шегьердин эгьлийрик зурзун акатнавай; кьетӀендаказ, чпин кьилел хар хьиз къванвай ва ягь квадарнавай вагьши жанавурар хьиз абурун винел фена вилик акатай дишегьлияр, кьуьзекарни аялар майданрани куьчейра регьим авайчирвилелди тукӀвазвай, кьур чка ядай ва къуват авай варварар акурла. Абурун вилери, итимрикайни папарикай иербурузни, играмибурузни садазни инсаф ийзвачир; кьулухъди румар гунин алакьунар авачир зайиф ва начагъ ксарни секин тазвачир; абуруз, тукӀванвай дидейрин гарданар кьуна шехьзавай аялар акурла язух къвезвачир, аксина абуру папарин хурарай иви нек хьиз ацазвай. Кьурагь нацӀарик акатзавай цӀай хьиз, абуру чпин гъуьгъуьна вагьши гьайванринни нуькӀверин зулумар туна, кӀвалерин са ракӀариз гьахьна муькуь ракӀарай экъечӀзавай<ref>{{книга
|автор = Гумилёв, Л. Н.
|заглавие = Древние тюрки
|издательство = Айрис-пресс
|год = 2009
|страницы = 214
|isbn = 978-5-8112-3742-5
}}</ref>.. ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote>
=== Арабрин гьукумдик квай девир ===
[[Файл:81ArabAbbasidPeriod750-885.gif|thumb|400px|Дербент [[Армениядин эмират]]дик ква. Арабри гьукум гьалзавай девир, [[750 йис|750]] — [[885 йис]]ар]].
Шегьердин вилик финин цӀийи этап, иниз [[арабар|арабрин]] атунихъ галаз алакъа аваз я. [[642 йис|642]] ва я [[643 йис]]уз арабрин садлагьай кьушунар Дербентдин ваварив агакьайла, шегьердин сасанидрин сердер Шахрбараз (Шахрияр) тир<ref>{{cite news | title=ХАЗАРИЯ И НАРОДЫ КАВКАЗА И ВОСТОЧНОЙ ЕВРОПЫ| author=А.П.Новосельцев|publisher=Gumilevica | url=http://gumilevica.kulichki.net/NAP/nap0151.htm| date=12 Апреля 2008 | lang=ru}}</ref>. [[651 йис]]уз арабри Дербент къачунвай, амма абурун позиция акьванни кӀеви тушир. Чпи кьунвай чка абуру [[733 йис|733]] — [[734 йис]]ара [[Маслама ибн Абд аль-Малик]]а гьукум гьалзавай чӀавуз кӀеви авунвай. Халиф Умара шегьердин регьбервал, [[652 йис|652]] ва я [[653 йис]]алди къеледин комендантвилин везифадал алай Абд ар-Рахман ибн Раби’адиз вуганвай<ref name="Новосльцев">{{cite news | title=ХАЗАРСКОЕ ГОСУДАРСТВО. ОСНОВНЫЕ ЭТАПЫ ЕГО РАЗВИТИЯ| author=А.П.Новосельцев|publisher=Gumilevica | url=http://gumilevica.kulichki.net/NAP/nap0141.htm| date=12 Апреля 2008 | lang=ru}}</ref>. Гьа а чӀавалай шегьердин эгьлийрик ислам дин кутунин процессар активдаказ гатӀумнавай. А чӀавуз дербентда садлагьай Жуьмя мискӀин эцигнавай.
Дербент арабрин паталай къачурдилай кьулухъ, шегьер Арабрин [[Халифат]]дин [[Къавкъаз]]да даяхдин кьилин пунктдиз ва виридалайни чӀехи метлеб авай дявевилин, политикадин ва идеологиядин юкьваз элкъвезва. Ина дараматар эцигунин жуьреба — жуьре метлеб авай кӀвалахар кьиле тухузвай. Дербентдикай, гъилин устӀарвилин кеспият (хъенчӀин къапарин устӀарвал, шуьшедин затӀар расун, металл расун, [[заргарвал]], къванер расун, дараматар эцигунин кар, хрунин устӀарвал, гамар хрунин устӀарвал, [[чар]], [[запун]] ва [[пек]] гьасилун) ва хуьруьн майишат (лежбервал, бахчахъанвал, [[заферан]], [[ругъунар]], [[памбаг]], [[куш]] расун ва мсб.) вилик фенвай, Къавкъаздин юкьван виш йисарин виридалайни чӀехи шегьер жезва. Юкьван виш йисарин Дербент — им Каспий гьуьлуьн кьере алай виридалайни чӀехи порт, [[РагъэкъечӀдай пад|РагъэкъечӀдай]] патанни [[РагъакӀидай пад|РагъакӀидай]] патан ва [[Кьибле пад|Кьибле]] патанни [[Кефер пад|Кефер]] патан уьлквейрин арадинни халкьарин арадин транзитдин савдавилин юкь тир. Шегьерди Муьква РагъэкъечӀдай, Юкьван РагъэкъечӀдай патарин ва РагъэкъечӀдай Европадин вилаятринни шегьеррин гзафбурухъ галаз савдавилин кӀеви алакъаяр хуьзвай. Им юкьван виш йисарин кирамри ва чинал акъуднавай археологиядин жагъурунри шагьидвал ийизва. Иниз [[Хазария]]дай, [[Русь]]дай, [[Волгадин Булгария]]дай, [[Джурджан]]дай, [[Табаристан]]дай, [[Дейлем]]дай, [[Хорасан]]дай, [[Хорезм]]дай, [[Индия]]дай ва маса чкайрай савдавилин карванар ва гимияр къвезвай.
=== Дербентдин эмиратдин кьилин шегьер ===
Халифат терг хьайи чӀавуз, [[869 йис]]уз Дербентдин эгьлийри чпин эмирдин везивадал, гуьгъуьнлай [[Хашемидар]] династиядин бине кутур кас хьайи, Хашим ибн Сурак тайин авунвай.
=== Селжукрилай сефевидрал кьван ===
=== Урусатдинни Персиядин арада ===
=== Хронология ===
* Чи э. в. тахминан [[V виш йис|V]] — [[IV виш йис]]ара Дербент шегьер алай чкадал [[массагетар|массагетрин]] куьчери тайифайрин пуна алай.
* Чи э. в. тахминан [[2 виш йис]]ара гьа пуна алай чкадал, антик ва юкьван виш йисарин чешмейра [[Чола (шегьер)|Чола]] тӀвар алаз малум тир шегьер эцигнавай.
* Чи э. в. [[I виш йис]]ан эхирдай эгечӀна Чола — маскутрин (массагетрин) тайифайрин садвалдин, тарихдин чешмейра фад-фад Маскутрин Пачагьвал лугьузвай (Муьшкуьр (пачагьвал)|Муьшкуьр), кьилин шегьер тир.
* Чи э. 1 виш йисалай эгечӀна Чола шегьер Мускутрин вири пачагьвал хьиз [[Алпан (гьукумат)|Алпандин]] пачагьрин вассалвилин аслувилик акатзава.
* Чи э. [[VI виш йис]]уз сасанидрин шагь [[Кавад]]а, массагетар Сасанидрин гьукумдик муьтӀуьгъанра Чола шегьер цӀийи кьилелай туьхкӀуьрунин ва кӀеви авунин кӀвалахрал эгечӀнавай.
* Чи э. VI виш йисуз сасанидрин шагь [[Хосров Ануширван]]а Чола къеледин цӀийи кьелелай туьхкӀуьрунин кӀвалахар вири куьтягьйдалай кьулухъ адаз цӀийи Дербент тӀвар ганвай. Къеледи Дагъустандин суваринни [[Каспий гьуьл]]уьн юкьва авай гуьтӀуь рехъ хуьзвай, шегьердин тӀварцӀи гьа им къалурни ийизва: фарс чӀалал «дер бенд» — «гуьтӀуь хев» мана гузва.
* Чи э. VI виш йисан девирда [[Персия]]да авай [[чувудар|чувудрин]] са пай Дербентдиз куьч хьана ацукьзава. И регионда садлагьай монотеистар тир чувудрин жемият арадал атанвай.
* [[630 йис|630]]-й йисара Дербент [[хазарар|хазарри]] къачунвай.
* [[Алпан (гьукумат)|Алпандин]] зурба князь тир Жаваншир гьукумдик квай чӀавуз, Дербент шегьер вири (Муьшкуьр (пачагьвал)|Муьшкуьр) вилаятдихъ галаз Алпандихъ гилиг хьанвай.
* [[652 йис]]алай Дербент [[Арабрин Халифат]]дик акатзава. Шегьерда мискӀинар эцигзавай, иниз 24 агъзур сирийвияр куьчарна ацукьарнавай, шегьер мягьлейриз (кварталриз/магалриз) пай хьанвай, ва эгьлийрин чӀехи пай [[Ислам]]диз элкъуьрнавай.
* [[730 йис]]уз хазарри иудаизм кьабулнавай (мумкин я Дербентдин чувудрин таъсирдик).
* [[VIII виш йис]]уз Дербент — халифан сердердин резиденция авай, Къавкъаздин чӀехи дявевилинни — политикадин юкь тир. [[X виш йис]]уз Халифат чкӀайдилай кьулухъ, Дербент асул тушир эмиратдин юкь жезва.
* [[IX виш йис]]алай эгечӀна Дербент Ширваншагьрин гьукуматдин эсердик акатзава.
* [[1071 йис]]уз шегьер [[туьрк-селжукар|туьрк-селжукри]] дяведалди къачунвай.
* [[XII виш йис]]алай эгечӀна Дербент, [[Азербайжандин Атабекар|Азербайжандин Атабекрин]] гъилибан тир [[Ширваншагьрин гьукумат]]дик акатзава.
* [[XIII виш йис]]уз Дербент, вири Ширваншагьрин гьукуматдихъ галаз [[монголар]] паталай къачунвайди тир.
* XVI виш йисуз — XVIII виш йисан сифте кьилера Дербент Сефевидрин [[Иран]]дик акатзава.
* 1722 йисан 23 августдиз — 6 сентябрьдиз — [[Петр I]] Дербента авай.
* [[1743 йис]]алай эгечӀна Дербент — Сефевидринни Афшаррин гьукуматдин [[Дербент ханвал]]дин юкь ва [[Надир-Шагь]]ан резиденция я.
* [[XVIII виш йис]]уз Надир-шагь кьейидилай кьулухъ, Дербентдин хана вичин аслутуширвал малумарнавай.
* XVIII виш йисуз [[Фатали хан]]а Дербент шегьер ханвалдихъ галаз санал [[Къубадин ханвал]]дихъ гилигнавай.
* [[1796 йис]]уз шегьер урусрин кьушунрин паталай дяведалди къачунвайди тир. (Кил. [[Дербентдин штурм]]).
* [[1806 йис]]уз [[Тарки]]дин шамхал Мехти-II Дербентдин ханни хьанвай<ref>Доного Х.-М. Сверкающий газават. Имам Гази Мухаммад. Махачкала. 2007. С 168</ref>.
* [[1813 йис]]уз Дербент [[Урусатдин империя]]дихъ гилиг хьанвай.
* [[1840 йис]]алай Дербент — уезддин, [[1846 йис]]алайни — посаддин шегьер хьанвай.
<!--
* С 1840-х гг. переживал быстрый экономический подъём, связанный, в частности, с выращиванием [[марена|марены]] — растения, из которого получали дешёвый краситель. В 19 в. были развиты также [[садоводство]], [[виноградарство]] и рыбный промысел.
* В [[1898]] через Дербент прошла железная дорога Петровск-Порт (ныне [[Махачкала]]) — [[Баку]].
* С 70-х годов 20-го века — массовая [[Алия (репатриация в Израиль)|репатриация]] [[горские евреи|Евреев]] Дербента в государство [[Израиль]].-->
== Агьалияр ==
=== Кьадар ===
Кьвевар шегьердин агьалийрин кьадар, адан къваларив галай хуьрерай куьч хьана шегьерда ацукьзавайбурун куьмекдалди зарб камаралди гзаф жезва.
{{ Агьалияр | Дербент |Столбцов=11}}
{{ Агьалияр | Дербент | график }}
=== Миллетар ===
XV—XVI виш йисарин Дербент гьакъиндай [[Василий Владимирович Бартольд|В. В. Бартольда]] чирзава:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> И вахтунда Дербент араб шегьер хьиз ваъ, туьрк шегьер хьиз къалурзавайди я. Венециядин тийижир савдагарди малумарзава хьи, [[XVI виш йис]]ан сифте кьилера шегьердинэгьлияр «я черкесс ва я туьрк чӀалал рахазвай». Масанай атанвай [[туьрквер]]и Дербентдин [[арабар|араб]] агьалияр шегьердай гьикӀ ва гьи чӀавуз чуькьвена акъудуникай чаз са малуматарни авач. Аквадай гьалара, и процессдин, [[Персия]]дин кефердинни — рагъакӀидай патан вилаятра ва [[Азербайжан]]да Селжукрин династия заманадилай физвай къвез — къвез жезвай туьркизациядихъ галаз алакъа ава. Амма Сейф ад-дина ас-Суламиди малумарзава хьи, [[VI виш йис|VI]] — [[XII виш йис]]ара Дербентда туьркверин ваъ, арабрин кьадар виниз тир.<ref>{{книга
|автор = [[Бартольд, Василий Владимирович|Бартольд В. В. ]]
|заглавие = Сочинения
|том = 3
|издательство = Изд-во восточной литературы
|год = 1977
|страницы = 427
|isbn =
}}</ref></blockquote>
[[1638 йис]]уз Кьвевардиз атай немец сиягьатхъан [[Адам Олеарий|Адам Олеариян]] малуматриз килигна, шегьердин миллетрин состав гуьгъуьнин тир: вини пата аюрумлу (яни [[айрумар]]) ва койдурша тайифайри уьмуьр гьалзавай, юкьван пата [[фарсар]] ацукьнавай, ва «Юнан Шахер» (Грекрин шегьер) тӀвар алай агъа пад — [[грекар|грекри]] кьунвай.<ref>{{книга
|автор = [[Гаджиева, Сакинат Шихамедовна|Гаджиева С. Ш.]]
|заглавие = Дагестанские терекеменцы: XIX - начало XX в
|том =
|издательство = Наука
|год = 1990
|страницы = 17
|isbn = 5-02-016761-4
}}</ref>
Урус тарихъан [[Семён Михайлович Броневский|С. М. Броневскийди]] гузвай малуматрив кьурвал, Дербентда:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[1796 йис]]уз 2 189 кӀвалер, са пул расдай кӀвал, 450 туьквенар, 15 мискӀинар, 6 караван — сараяр, 30 пекдин фабрикаяр, 113 памбаг парчадин фабрикаяр, 50 жуьреба жуьре устӀарвилин туьквенар, агьалийрин кьадар тӀимил гзаф алаз 10 агъзур тир, авай са тӀимил [[эрменияр|эрменийрилай]] гъейри, вирида [[фарс чӀал]]ал рахазва ва кхьизва, амам гьакӀан халкьдин арада чӀуру татар нугъатдикай менфят къачузва.<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Bronevskij/text4.phtml С. М. Броневский. Историческия выписки] о сношениях России с Персиею, Грузиею и вообще с горскими народами, в Кавказе обитающими, со времен Ивана Васильевича доныне.</ref></blockquote>
[[1860 йис|1860]] — [[1870 йис]]ара Кьвевардин агьалийрик [[суван чувудар]]ни [[урусар]] алава хьанвай, амма цӀапарин кьадар виридалай гзаф яз амукьнавай. [[XIX виш йис]]ан эхирда — [[XX виш йис]]ан сифте кьилера акъуднавай [[Брокгауздинни Эфронан Энциклопедиядин гафарган]]да ганвай малуматриз килигна:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0">[[1888 йис]]уз Дербент шегьердин агьалийрин кьадар 14 185 кас тир, [[1891 йис]]уз — 15 265 кас; абурукай мусурманар (чара — чара хилер) — 10 243 кас, чувудар — 2490, православиядин христианар — 1 319, эрмени — григорианар — 875, католикар — 201 ва люцеранар — 16 кас. [[1886 йис]]ан малуматрай аквазвайвал, миллетрин векилрин кьадардал гьалтайла виридалай виниз тирбур цӀапар — 8 697 тир, ахпа чувудар — 1 830, урусар — 620 ва эрменияр — 371.<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Дербент, город Дагестанской области}}</ref> </blockquote>
[[1897 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, шегьерда 14 649 кас уьмуьр гьалзавай, абурукай цӀапар — 9 767 кас, чувудар — 2 181 кас, урусар — 1092 кас.<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=588 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. город Дербент]</ref>
<center>'''Урусатдин ва СССР-дин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Кьвевар шегьердин миллетрин состав.'''</center>
{| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;"
|- style="background: #E9E9E9"
|-
|'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''Йис'''
| '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''1897<ref>{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kaytagotabasaran1897.html|title=КАЙТАГО-ТАБАСАРАНСКИЙ ОКРУГ (1897 г.)|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6831optsx|archivedate=2012-05-30}}</ref>'''
| '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''1959<ref>{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/derbent59.html|title=ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1959 г.)|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6831pw6qP|archivedate=2012-05-30}}</ref>'''
| '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''1970<ref>{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/derbgorsovet70.html|title=ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1970 г.)|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6831qZS3E|archivedate=2012-05-30}}</ref>'''
| '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''1979<ref>{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/derbent79.html|title=ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1979 г.)|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6831rGySn|archivedate=2012-05-30}}</ref>'''
| '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''1989<ref>{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/derbent89.html|title=ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1989 г.)|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6831ruOLm|archivedate=2012-05-30}}</ref>'''
| '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''2002<ref name="Этно-Кавказ">{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html|title=НАСЕЛЕНИЕ ДАГЕСТАНА|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6831sa59D|archivedate=2012-05-30}}</ref>'''
| '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''2010<ref name="Даг2010">{{cite web|url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar|title=НАСЕЛЕНИЕ ПО НАЦИОНАЛЬНОСТИ И ВЛАДЕНИЮ РУССКИМ ЯЗЫКОМ ПО ГОРОДСКИМ ОКРУГАМ И МУНИЦИПАЛЬНЫМ РАЙОНАМ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН|publisher=http://dagstat.gks.ru/}}</ref>'''
|-
|'''[[лезгияр]]'''
|133 (0,9 %)
|{{гзаф хьун1}}4589 (9,7 %)
|{{гзаф хьун1}}6477 (11,4 %)
|{{гзаф хьун1}}11 013 (16,3 %)
|{{гзаф хьун1}}16 993 (21,8 %)
|{{гзаф хьун1}}34 955 (34,6 %)
|{{гзаф хьун1}}41 588 (34,5 %)
|-
|'''[[азербайжанар|цӀапар]]'''
|9767 (66,7 %)
|{{гзаф хьун1}}11 190 (23,6 %)
|{{гзаф хьун1}}14 381 (25,3 %)
|{{гзаф хьун1}}17 875 (26,5 %)
|{{гзаф хьун1}}21 600 (27,7 %)
|{{гзаф хьун1}}27 264 (26,5 %)
|{{гзаф хьун1}}32 123 (26,0 %)
|-
|'''[[табасаранар]]'''
| малумат авач
|{{гзаф хьун1}}1522 (3,2 %)
|{{гзаф хьун1}}3296 (5,8 %)
|{{гзаф хьун1}}6183 (9,2 %)
|{{гзаф хьун1}}8776 (11,3 %)
|{{гзаф хьун1}}16 706 (16,6 %)
|{{гзаф хьун1}}20 539 (17,2 %)
|-
|'''[[агъулар]]'''
| малумат авач
|{{гзаф хьун1}}30 (0,1 %)
|{{гзаф хьун1}}62 (0,1 %)
|{{гзаф хьун1}}492 (0,7 %)
|{{гзаф хьун1}}1147 (1,5 %)
|{{гзаф хьун1}}4 956 (4,9 %)
|{{гзаф хьун1}}7 275 (7,9 %)
|-
|'''[[даргияр]]'''
|95 (0,6 %)
|{{гзаф хьун1}}1591 (3,4 %)
|{{гзаф хьун1}}2340 (4,1 %)
|{{гзаф хьун1}}2835 (4,2 %)
|{{гзаф хьун1}}3242 (4,2 %)
|{{гзаф хьун1}}5 082 (5,4 %)
|{{гзаф хьун1}}5 139 (5,2 %)
|-
|'''[[урусар]]'''
|1004 (6,9 %)
|{{гзаф хьун1}}12 310 (26,0 %)
|{{тӀимил хьун1}}11 284 (19,8 %)
|{{тӀимил хьун1}}10 404 (15,4 %)
|{{тӀимил хьун1}}7 644 (9,8 %)
|{{тӀимил хьун1}}5 073 (5,0 %)
|{{тӀимил хьун1}}4 450 (3,5 %)
|-
|'''[[эрменияр]]'''
| 621 (4,2 %)
| малумат авач
| малумат авач
| малумат авач
| малумат авач
| малумат авач
| 1367 (1,2 %)
|-
|'''[[чувудар]] / [[суван чувудар]]'''
|2181 (14,9 %)
|{{гзаф хьун1}}11 705 (24,7 %)
|{{тӀимил хьун1}}10 139 (17,8 %)
|{{гзаф хьун1}}12 918 (19,2 %)
|{{гзаф хьун1}}13 119 (16,9 %)
|{{тӀимил хьун1}}2038 (2,0 %)
|{{тӀимил хьун1}}1345 (1,1 %)
|-
|'''[[рутулар]]'''
| малумат авач
|8 (0,1 %)
|8 (0,1 %)
|{{гзаф хьун1}}236 (0,4 %)
|{{гзаф хьун1}}392 (0,5 %)
|{{гзаф хьун1}}916 (0,8 %)
|{{гзаф хьун1}}2 921 (2,8 %)
|-
|'''масабур'''
|848 (5,8 %)
|4373 (9,2 %)
|8882 (15,6 %)
|5466 (81 %)
|4938 (6,3 %)
|4041 (4,0 %)
|1100 (0,6 %)
|-
|'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" |'''вири'''
|'''14 649''' (100 %)
|'''47 318''' (100 %)
|'''56 869''' (100 %)
|'''67 422''' (100 %)
|'''77 851''' (100 %)
|'''101 031''' (100 %)
|'''119 200''' (100 %)
|}
== Къенепатан паюнар ==
=== Куьчеяр ===
Кьвевар шегьердин куьчейрин сиягь ва абурун индексар<ref>[http://www.bankgorodov.ru/place/inform.php?id=185889 Банк Городов сайтун Кьвевар шегьердикай официал малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130322094337/http://www.bankgorodov.ru/place/inform.php?id=185889 |date=2013-03-22 }}</ref>.
<div style="height:210px; overflow:auto; border:thin grey solid; padding:4px;">
* 1 Линия ул. 368608
* 1 Магал ул. 368608
* 2 Линия ул. 368608
* 2 Магал ул. 368608
* 25 лет Октября пер. 368608
* 3 Интернационала ул. 368608
* 3 Линия ул. 368608
* 3 Магал ул. 368608
* 345 Даг. Стрелковой Дивизии ул. 368608
* 4 Линия ул. 368608
* 4 Магал ул. 368608
* 5 Линия ул. 368608
* 5 Магал ул. 368608
* 6 Линия ул. 368608
* 6 Магал ул. 368608
* 7 Линия ул. 368608
* 7 Магал ул. 368608
* 8 Магал ул. 368608
* 9 Магал ул. 368608
* А.Богатырева ул. 368608
* А.Дюма ул. 368608
* А.Зейналова ул. 368608
* А.Исмаилова ул. 368608
* А.Никитина ул. 368608
* А.Рыбникова ул. 368608
* А.Эрлиха ул. 368608
* Абрикосовая ул. 368608
* Аваин-Булаг ул. 368608
* Автовокзальная ул. 368608
* Агасиева пр-кт. 368608
* Аграрная ул. 368608
* Азиз-Аскерова ул. 368608
* Азиза Гильядова ул. 368608
* Айдынбекова ул. 368608
* Арендаторов ул. 368608
* Асфальтобетонный з-д ул. 368608
* Аэропортная ул. 368608
* Б.Кулиева пер. 368608
* Базовая ул. 368608
* Береговая ул. 368608
* Березовая ул. 368608
* Бестужева-Марлинского ул. 368608
* В.Бешенцева ул. 368608
* В.Громаковского ул. 368608
* В.Ленина ул. 368608
* В.Сенченко ул. 368608
* В.Чапаева пер. 368608
* Вавилова ул. 368608
* Ветеранов ул. 368608
* Винзаводская ул. 368608
* Виноградная ул. 368608
* Военный городок ул. 368607
* Вокзальная ул. 368608
* Восточная ул. 368608
* Г.Давыдовой ул. 368608
* Г.Далгата ул. 368608
* Г.Казимова ул. 368608
* Г.Саидова ул. 368608
* Г.Ханмамедова ул. 368608
* Г.Цадасы ул. 368608
* Гаджиева пер. 368608
* Газовый пер. 368608
* Гарибальди ул. 368608
* Генерала Араблинского ул. 368608
* Генерала Гайдарова ул. 368608
* Генерала Насирова ул. 368608
* Генерала Садыкова ул. 368608
* Генерала Саидова проезд. 368608
* Генерала Сеидова ул. 368608
* Генриха Гасанова ул. 368608
* Гончарова ул. 368608
* Горка ул. 368608
* Горсовхозная ул. 368608
* Готфрида Гасанова ул. 368608
* Градостроительная ул. 368608
* Гранатовая ул. 368608
* Графа Воронцова ул. 368608
* Грибоедова ул. 368608
* Гумри ул. 368608
* Гуручай ул. 368608
* Гырхлар-Капы ул. 368608
* Д.Атаева ул. 368608
* Д.Ашурова ул. 368608
* Дахадаева ул. 368608
* Дачников ул. 368608
* Даш-Гапы ул. 368608
* Деде-Коркут ул. 368608
* Дьякова ул. 368608
* Ермолова ул. 368608
* Ж.Верна ул. 368608
* Железнодорожная ул. 368608
* З.Космодемьянской ул. 368608
* З.Тагиева ул. 368608
* Заводская ул. 368608
* Загородная ул. 368608
* Зеленая ул. 368608
* Зональная ул. 368608
* И.Гайдарова ул. 368608
* И.Казака ул. 368608
* И.Маскина ул. 368608
* Имама Кули-Бека ул. 368608
* Имама Шамиля ул. 368608
* К.Мамедбекова ул. 368608
* К.Маркса пер. 368608
* Казбекова ул. 368608
* Кази-Бека ул. 368608
* Кази-Магомедова ул. 368608
* Канделаки ул. 368608
* Караева ул. 368608
* Карьерная ул. 368608
* Кобякова ул. 368608
* Ковровая ул. 368608
* Коллективная ул. 368608
* Колхозная ул. 368608
* Комарова ул. 368608
* Коммунаров ул. 368608
* Комсомольский пер. 368608
* Коркмасова ул. 368608
* Короткий пер. 368608
* Котрова ул. 368608
* Крайний пер. 368608
* Красная Заря ул. 368608
* Красноармейский 1-й пер. 368608
* Красноармейский 2-й пер. 368608
* Красноармейский 3-й пер. 368608
* Красноармейский 4-й пер. 368608
* Красноармейский пер. 368608
* Крепостная ул. 368608
* Л.Толстого пер. 368608
* Локомотивная ул. 368608
* Луговая ул. 368608
* М.Аликперли ул. 368608
* М.Ахундова ул. 368608
* М.Горького ул. 368608
* М.Далгата ул. 368608
* М.Казим-Бека ул. 368608
* М.Лермонтова ул. 368608
* М.Ломоносова ул. 368608
* М.Манарова ул. 368608
* М.Рзаева ул. 368608
* М.Сурмача ул. 368608
* М.Физули ул. 368608
* М.Ярагского ул. 368608
* Мамедбекова ул. 368608
* Марко Поло ул. 368608
* Мататова ул. 368608
* Махачкалинская ул. 368608
* Маяка ул. 368608
* Мира ул. 368608
* Молодежная ул. 368608
* Морская ул. 368608
* Н.Гоголя ул. 368608
* Н.Калуцкого ул. 368608
* Н.Крупской ул. 368608
* Н.Нариманова ул. 368608
* Н.Некрасова ул. 368608
* Н.Самурского ул. 368608
* Набережная 2-я ул. 368608
* Набережная 3-я ул. 368608
* Нагорная 2-я ул. 368608
* Нагорная 4-я ул. 368608
* Нагорная 5-я ул. 368608
* Наклонная ул. 368608
* Нанейшвили ул. 368608
* Насосная ул. 368608
* Низами-Гянджеви ул. 368608
* Огородная ул. 368608
* Озерная ул. 368608
* Окружная ул. 368608
* Октябрьский проезд. 368608
* Орджоникидзе ул. 368608
* Оросительная ул. 368608
* Оскара ул. 368608
* Парниковая ул. 368608
* Патриса Лумумбы ул. 368608
* Персиковая ул. 368608
* Петра Первого ул. 368608
* Пилотная ул. 368608
* Пинхаскала ул. 368608
* Пирогова ул. 368608
* Подгорная ул. 368608
* Полевой пер. 368608
* Прикаспийская ул. 368608
* Приморская ул. 368608
* Продольная 1-я ул. 368608
* Продольная 2-я ул. 368608
* Проектная ул. 368608
* Проселочная ул. 368608
* Пугина ул. 368608
* Путейская ул. 368608
* Пушкина ул. 368608
* Рамазанова ул. 368608
* Расулбекова ул. 368608
* Речная ул. 368608
* Рзаева пер. 368608
* Родниковая ул. 368608
* Рыбацкая ул. 368608
* Рыбзавод-54 ул. 368608
* Рыбникова ул. 368608
* С.Вургуна ул. 368608
* С.Габиева ул. 368608
* С.Дрожжина ул. 368608
* С.Есенина ул. 368608
* С.Кирова ул. 368608
* С.Стальского ул. 368608
* Сабновинская ул. 368608
* Садовая ул. 368608
* Салаватова ул. 368608
* Сальмана ул. 368608
* Самурского ул. 368608
* Свободы пл. 368608
* Свободы ул. 368608
* Связистов ул. 368608
* Северная ул. 368608
* Сквозной пер. 368608
* Советская ул. 368608
* Спортивная ул. 368608
* Средний пер. 368608
* Степной пер. 368608
* Строительная ул. 368608
* Стуруа ул. 368608
* Сухая Речка ул. 368608
* Таги-Заде ул. 368608
* Талыбова ул. 368608
* Тахо-Годи ул. 368608
* Тоннельная ул. 368607
* Транспортная ул. 368608
* Трасса Ростов-Баку ул. 368608
* У.Буйнакского ул. 368608
* У.Умурдинова ул. 368608
* Урожайная ул. 368608
* Урта-Капы ул. 368608
* Ф.Алиевой ул. 368608
* Ф.Достоевского ул. 368608
* Фабричная ул. 368608
* Фаталихана ул. 368608
* Фермерская ул. 368608
* Х.Авшалумова ул. 368608
* Х.Ануширвана ул. 368608
* Х.Тагиева ул. 368608
* Хазарская ул. 368608
* Хизроева ул. 368608
* Хуторской туп. 368608
* Цветочная ул. 368608
* Ш.Абрамова ул. 368608
* Ш.Алиева ул. 368608
* Шахбазова ул. 368608
* Шеболдаева ул. 368608
* Шекспира ул. 368608
* Шелапугина ул. 368608
* Штормовая ул. 368608
* Шуан ул. 368608
* Эмирова ул. 368608
* Энергетиков ул. 368608
* Ю.Гагарина ул. 368608
* Южная ул. 368608
* Юзбекова ул. 368608
* Я.Маркуса ул. 368608
* Я.Свердлова ул. 368608х
* Яблочная ул. 368608
</div>
== ИнфратуькӀуьрунар ==
=== Мугьманханаяр ===
'''Мугьманхана «Волна»''' <br>
Мугьманхана Волна Дербент шегьерда авайди я. <br>
Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., Ленина, 89 <br>
'''Мугьманхана «Европа»''' <br>
Мугьманхана Европа Дербент шегьерда авайди я.<br>
Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., 3-го Интернационала, 23 А<br>
'''Мугьманхана «Гостиный Двор»'''<br>
Мугьманхана Каспий гьуьлуьн кьера алайди я. Адак вичин жуьреба — жуьре цин аттракционар авай пляж, хуьнуьхуьник квай парковка, кафе, парикмахерская, иервилин салон, парталар чуьхуьдай чка ква.<br>
Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., Рыбзавод, 54<br>
=== Заводарни фабрикаяр ===
=== Массайрин алакъадин такьатар ===
Къенин юкъуз Дербентда шегьердиз ва райондиз трансляция ийизвай 5 телекомпания кӀвалахзава:
* шегьердин телерадиокомпания '''«РЕН-Дербент»''' (шегьер кьунва),
* телеканал '''«Каспий»''' (шегьер ва район кьунва),
* телерадиокомпания '''«Рубас»''' (шегьер ва район кьунва),
* телерадиокомпания '''«АРС»''' (шегьер кьунва),
* телекомпания '''«Самур»''' (шегьер кьунва).
Дербентда гьафтеда кьведра шегьердин жемиятдинни — политикадин са газета акъатзава '''«Дербентские новости»''' (''Дербентдин хабарар''). Кьве гьар гьафтедин газетар акъатзава, амма абурун кьведни республикадин изданиеяр я ва миллетрин чӀаларал акъатзавайди я.
* '''«Ватан»''' — республикадин жемиятдинни — политикадин газета. Гьафтеда садра А3 форматдин 8 зуларал, [[1991 йис]]алай [[тат чӀал|тат]] ва [[урус чӀал]]арал басмадай акъатзава. Газетадин бине кутурбур Депутатрин КӀватӀал ва Дагъустан Республикадин Гьукумат я.
* '''«Дербенд»''' — республикадин жемиятдинни — политикадин газета. Гьафтеда садра А3 форматдин 8 зуларал, [[1920 йис]]алай [[азербайжан чӀал]]ал акъатзава.
Газетадин бине кутурбур Депутатрин КӀватӀал ва Дагъустан Республикадин Гьукумат я.
== Килигуниз лайихвал авай чкаяр ==
== ТӀвар — ван авай дербентэгьлияр ==
* [[Абрамов, Шетиель Семёнович]] — Совет Союздин кьегьал<ref>{{cite web|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=5685|title=Абрамов Шетиель Семёнович|publisher=[[Герои страны (интернет-сайт)|Герои страны]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/67zNx63mS|archivedate=2012-05-28}}</ref>.
* [[Адам, Йекутиэль|Йекутиэль Адам]] — [[Израильдин Хуьнуьхин Армия]]дин генерал-майор, [[Тель-Авив]] шегьерда [[суван чувудар|суван чувудрин]] хзанда дидедиз хайиди я.<ref>[http://www.stmegi.com/Common_Public/NewsPost.aspx?pst=181&p=10&c=15&so=2 Йекутиэль Адам — убитый генерал с Кавказа]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Адан буба Якутиэл Рабаев Дербент шегьердин эгьли тир.
* [[Алиев, Шамсулла Фейзулла оглы]] — Совет Союздин кьегьал<ref>{{cite web|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=4420|title=Алиев Шамсулла Фейзулла оглы|publisher=[[Герои страны (интернет-сайт)|Герои страны]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/6832ADngT|archivedate=2012-05-30}}</ref>.
* [[Бахшиев, Миши Юсупович]] — совет бередин [[суван чувуд]] зари<ref>{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/big/102/017_bolshaya-sovetskaya.htm|title=Бахшиев Миши Юсупович|publisher=БСЭ|archiveurl=http://www.webcitation.org/6832IYJAY|archivedate=2012-05-30}}</ref>.
* [[Гайдаров, Наум Касьянович]] — генерал-майор, [[Къавкъаздин дяве]]да ва [[Юкьван Азия]]диз финра иштирак авур кас.
* [[Гасанов, Генрих Алиевич]] — гимияр туькӀуьрзавайди, гимийрин бугъадин котёлар, бугъадин генераторар ва гьуьлуьн гимийрин атомдин мотор — реакторар туькӀуьрнавай кьилин конструктор, контр-адмирал, Социалиствилин Зегьметдин Кьегьал ([[1970 йис]]).
* [[Гасанов, Готфрид Алиевич]] — лезги композитор, Дагъустандин АССР — дин лайихвилер авай кархъан ([[1943 йис]]), РСФСР — дин харусенятдин лайихвилер авай кархъан ([[1960 йис]]); дагъустандин садлагьай операдин кирам<ref>{{книга
|автор = Г. Б. Бернандт, А Должанский.
|заглавие = Советские композиторы: краткий биографический справочник
|том =
|ссылка = http://books.google.com/books?ei=dEzbTsygI8SM8gOWy-30Bg&ct=result&hl=ru&id=6Y1NAAAAMAAJ&dq=%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%84+%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%8B+%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82&q=.#search_anchor
|издательство = Советский композитор
|год = 1957
|страницы = 135
|isbn =
}}</ref>.
* [[Гут, Фортунат Фердинандович]] — сибирдин тӀвар — ван авай дараматар эцигзавайди ва архитектор.
* [[Дадашев, Манувах Мардахаевич]] (1912—1943) — [[суван чувуд]] зари.
* [[Давыдова, Гюльбоор Шауловна]] (1892—1983) — Кагановичан тӀварунихъ галай колхоздин ципицӀхъан. ЦипицӀрин чӀехи бегьерар цунин паталай [[1966 йис]]уз Социалиствилин Зегьметдин Кьегьалвилин тӀварунихъ лайих хьанвай. Гюльбоор Давыдовадин тӀварунихъ галай Агроферма ава.<ref>[http://jtimes.ru/juhuro/person/231-2010-10-26-06-55-32 Гюльбоор Шауловна Давыдова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021113900/http://jtimes.ru/juhuro/person/231-2010-10-26-06-55-32 |date=2013-10-21 }}</ref><ref>http://даг05.рф/stati/stati-o-dagestane/derbent-g/derbent.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130192321/http://xn--05-6kcmd.xn--p1ai/stati/stati-o-dagestane/derbent-g/derbent.html |date=2012-11-30 }}</ref>
* [[Жасмин (манидар)|Жасмин]] — манидар, [[Дагъустан республика]]дин лайихвилер авай артистка.
* [[Зейналлы, Асеф Зейналабдин оглы]] — азербайжанви композитор ва муаллим, азербайжандин музыкада романсрин бине эцигай кас.<ref>{{книга
|автор = Г. Б. Бернандт, А Должанский.
|заглавие = Советские композиторы: краткий биографический справочник
|том =
|ссылка = http://books.google.com/books?ei=dEzbTsygI8SM8gOWy-30Bg&ct=result&hl=ru&id=6Y1NAAAAMAAJ&dq=%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%84+%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%8B+%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82&q=.#search_anchor
|издательство = Советский композитор
|год = 1957
|страницы = 225
|isbn =
}}</ref>.
* [[Изгияев, Сергей Давидович]] (1922—1972) — совет бередин [[суван чувуд]] зари, драматург ва таржума ийидай кас.
* [[Керимов, Сулейман Абусаидович]] — лезги бизнесмен, миллиардер, «[[Нафта-Москва]]» компаниядин, «Анжи» футболдин командадин иеси<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/lib/14172983/|title=Керимов, Сулейман|publisher=Лентапедия|archiveurl=http://www.webcitation.org/6832JxEy4|archivedate=2012-05-30}}</ref>.
* [[Мамедова, Шафига Гашим кызы]] — азербайджанви театрдин ва кинодин актриса, Азербайжандин ССР — дин лайихвилер авай артистка ([[1974 йис]]), Азербайжандин ССР Халкьдин артистка ([[1982 йис]]).
* [[Маммус ал-Лакзи]] — лезги тариххъан, пара кьадарда хадисар чидай кас, Баб ал-Абваб (Дербент) шегьердин виридалайни нуфуз авай шейхрикай сад, [[Хашимидар]] кландин кӀвале къуллугъзавай тариххъан, «Дербентдинни Ширвандин тарих» хроникадин кирам<ref>{{книга
|автор = Г. Б. Бернандт, А Должанский.
|заглавие = Ислам на территории бывшей Российской империи: Энциклопедический словарь
|том = 1
|издательство = «Восточная литература» РАН
|год = 2006
|страницы = 240
|isbn = 5-02-018420-9
}}</ref>.
* [[Мататов, Ехиил Рувинович]] — Дагъустандин АССР — дин юстициядин халкьдин комиссар<ref>{{cite news | title=Мататов Ехиил Рувинович|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991| url=http://knowbysight.info/MMM/12079.asp| lang=ru}}</ref>.
* [[Мишиев, Ягутил Израилович]] — Дагъустан Республикадин ва Урусат Федерациядин лайихвилер авай муаллим, публицист, Дербент шегьердин тарихдикай улубрин кирам.
* [[Мушаилов, Мушаил Ханухович]] (1941—2007) — [[суван чувуд]] чӀугвар, [[СССР]] — динни [[Израиль]]дин чӀугваррин Союздин член.
* [[Расулбеков, Гусейн Джумшудович]] — артиллериядин генерал-лейтенант, Бакудин ПВО округдин зенитдинни — ракетайрин кьушунрин командир; Азербайжандин ССР — дин алакъайрин министр (1975—1984).
* [[Садыхов, Неджмеддин Гусейн оглы]] — генерал-лейтенант, Азербайжандин генштабдин начальник.
* [[Сараджев, Константин Соломонович]] — совет бередин дирижёр, муаллим, музыкадин кархъан, Армениядин ССР — дин халкьдин артист (1945), Зегьметдин Кьегьал (1921)<ref>{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/big/099/659_bolshaya-sovetskaya.htm|title=Сараджев Константин Соломонович|publisher=БСЭ|archiveurl=http://www.webcitation.org/6832SR8IV|archivedate=2012-05-30}}</ref>.
* [[Соломонов, Альберт Романович]] — израильдин футболдин тренер.
* [[Ханмагомедов, Айдын Асадуллаевич]] — урус чӀалан зари — новатор.
* [[Ханмагомедов, Риад Айдынович]] — [[777 (газета)|«777» газетадин]] кьилин — редактор, [[пазлспорт]] спортдин жуьредай, [[кроссворд]]ар туькӀуьрунинни гьялунин ва [[судоку]] гьялунин жуьрерай [[Урусат]]дин, [[Украина]]дин ва [[Белорусия]]дин гзафбаран чемпион.
* [[Цвайгенбаум, Исраил Иосифович]] — советдин, урусатдин ва америкадин чӀугвар.
* [[Эльдаров, Омар Гасан оглы]] — скульптор-монументалист, Азербайжандин ССР — дин харусенятдин лайихвилер авай кархъан ([[1962 йис]]), Азербайжандин ССР — дин халкьдин чӀугвар ([[1982 йис]])<ref>{{cite web|url=http://www.rah.ru/content/ru/main_menu_ru/section-academy_today/section-composition/person-2004-12-11-22-17-00.html|title=ЭЛЬДАРОВ Омар Гасанович|publisher=«Российская академия художеств»|archiveurl=http://www.webcitation.org/6832TekOE|archivedate=2012-05-30}}</ref>.
* [[Юсуфов, Игорь Ханукович]] — Урусатдин энергетикадин министр(2001—2004)<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/lib/14164170/|title=Юсуфов, Игорь|publisher=Лентапедия|archiveurl=http://www.webcitation.org/6832WLGlp|archivedate=2012-05-30}}</ref>.
=== Дербентдин спортсменар ===
* [[Агамирза Алимирзоев]] ([[тӀамаяр]]) — [[урус тӀамаяр]] къугъунин жуьредай вилерив акунин алакьунда проблемаяр авай инвалидрин арада хьайи Урусасдин чемпионатда кишпирдин призёр, [[2009 йис]]уз урус тӀамаяр къугъунда [[Дагъустан Республика]]дин чемпионатда гимишдин призёр, 2010 йисуз Дагъустандин Кубокдин гъалиб<ref>[http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/28/107761/ Агамирза Алимирзоев стал обладателем Кубка Дагестана по русским шашкам]</ref>, [[2010 йис]]уз Кьибле Осетия Республикадин [[Блиц (шахматар)|блиц]] къугъунин чемпионатдин кишпирдин призёр. Урусатдин спортдин устӀарриз кандидат.
* [[Эрзи Бабаева]] ([[армрестлинг]]) — [[2009 йис]]уз Урусатда студентар арадин чемпионка. [[Дербентдин медицинадин училище]] командадин капитан. Адан тренер [[Джавид Мирзакулиев]] я<ref>[http://sport.rambler.ru/news/armwrestling/571383711.html Дагестанская студентка привезла «золото» с молодежного первенства России по армрестлингу]</ref>.
* [[Камал Хан-Магомедов]] ([[дзюдо]]) — [[Каир]]да, [[Алматы]]да ва [[Апиа]]да [[2010 йис]]ан Дуьньядин кубокдин пуд этаприн гъалиб.<ref>[http://dagstadion.narod.ru/art112.html Третья победа на Кубке мира]</ref> Халкьарарадин классдин спортдин устӀар, Урусатда дзюдо спортдин жуьредин кӀватӀалдин член.
== Стха шегьерар ва партнёрар ==
;Стха шегьерар
* {{Азербайжандин пайдах}} [[Генже]]
* {{Урусатдин пайдах}} [[Кронштадт]]
* {{Урусатдин пайдах}} [[Псков]]
* {{Израильдин пайдах}} [[Хадера]]
* {{АСШ-дин пайдах}} [[Якима (город)|Якима]]<ref>{{cite web | url = http://derbent.ru/city/pobratimy/ | title = Города-побратимы | author = | publisher = Кьвевардин официал сайт | date = 2016 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref>
;Шегьерар-партнёрар
* {{Урусатдин пайдах}} [[Владимир (шегьер)|Владимир]]
* {{Урусатдин пайдах}} [[Карачаевск]] ([[Къабарда-Балкъар]])
* {{Урусатдин пайдах}} [[Кисловодск]]
* {{Урусатдин пайдах}} [[Краснодар]]
* {{Урусатдин пайдах}} [[Можайск]]
* {{Урусатдин пайдах}} [[Муром]]
* {{Азербайжандин пайдах}} [[Нариман район]] ([[Баку]])
* {{Урусатдин пайдах}} [[Нарткала]] (Къабарда-Балкъар)
* {{Урусатдин пайдах}} [[Урван район]] (Къабарда-Балкъар)
* {{Урусатдин пайдах}} [[Чебоксарар]]
* {{Урусатдин пайдах}} [[Черкесск]]<ref>{{cite web | url = http://minnaz.e-dag.ru/externallinks/7 | title = Города-Побратимы | author = | publisher = Министерство по национальной политике Республики Дагестан | date = 2016-02-09 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref>
== Литература ==
* ''А. А. Кудрявцев''. История города Дербента. М., 1906.
* ''А. А. Кудрявцев''. Древний Дербент. Монография. М.: Наука, 1982.
* ''А. А. Кудрявцев''. Великий город на Каспии. Дербент в эпоху феодализма. Монография. Махачкала: Дагкнигоиздат, 1982.
* ''А. А. Кудрявцев''. Дербенту — 5000 лет. Монография. М., 1989.
* ''А. А. Кудрявцев''. Феодальный Дербент. Монография. М., 1993.
* ''З. У. Махмудова''. Дербент в XIX — начале XX века. Этническая мозаичность города на «вечном перекрестке». М., Три квадрата, 2006, 157 с.
* ''Е. А. Пахомов''. Краткий курс истории Азербайджана с экскурсом о ширваншахах XI—XIV вв. Баку, 1923
* ''Е. А. Пахомов''. О Дербентском княжестве XII—XIII вв. Баку, 1930
* ''[[Бартольд, Василий Владимирович|В. В. Бартольд]]''. Дербент // Бартольд. Сочинения, 2, 419—430
* ''V. Minorsky''. History of Sharvan and Darband in the 10th—11th centuries. Cambridge, 1958
== Шикилар ==
<gallery>
Файл:Derbent wall.jpg|Кьвевар
Файл:Derbent winter.jpg|Нарынкъала
Файл:Dagestan naryn-kala.jpg|Кьвевар
Файл:RR5514-0006R 10 рублей биметалл 2002 Древние города России Дербент реверс.png|Урусатдин цӀуд манат «Дербент» я
</gallery>
== Баянар ==
{{Баянар}}
== ЭлячӀунар ==
* {{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/Дербент/БСЭ/Дербент/|заглавие=Дербент}}
* [http://www.derbent.org Дербент шегьердин официал сайт]
* [http://www.dernt.ru Дербентдин Бизнес-портал]
* [http://wars175x.narod.ru/ltr_raan/mmr_bakun.html 1796 йисуз Дербент элкъуьрна кьуникай ва къачуникай Бакунина Варвара Ивановнди рикӀел хкизва]
* ''А. К. Аликберов''. [http://islamica.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_publications&Itemid=75&pub=249 Баб ал-абваб]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999.
{{Къецепатан элячӀунар}}
{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}
{{Дагъустан}}
[[Категория:Дагъустандин шегьерар]]
gebah46trsuue9vm1pha4qpavmvsm02