Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 5314 98697 90522 2026-06-28T15:28:24Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98697 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Ниж |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |lat_dir = |lat_deg =40 |lat_min =58|lat_sec =42 |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =40|lon_sec =09 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =0 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Шеки-Закаталадин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Кьвепеле район‎ |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = 100 км² |агьалияр = 5 744 |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[удияр]], [[азербайжанар]], [[лезгияр]] |динар = [[христианар]], [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 16076 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = |автомобилдин код = |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = Nij, Azerbaijan |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Ниж''' ([[уди чӀал|уди.]] ''НыъжӀ, НиъжӀ'') — [[Азербайжан]] республикадин [[Кьвепеле район]]да авай чӀехи шегьервилин хуьр (посёлок). Агьалийрин кьадардал гьалтайла районда кьудлагьай чкадал ала. == География == Хуьр [[Кьвепеле район]]дин рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир [[Кьвепеле]] шегьердилай кьиблединни - рагъакӀдай патахъ 40 км яргъал чка кьунва. Хуьруьн майдан тахминан 100 км² я, вири патарай цанвай чилери кьунва. Емишдин тарар цанвай кӀвалин кьилив гвай чилер авай дараматрив эцигна ацӀанва. Ниж «шакка» (эхир, кьил) лугьудай '''мягьлейрикай''' ибарат я: Фалчулу, Манджулу, Агъдаьлаьки, Маьликли, Фаьримли, Малбел, Ваьзири, Даьлаькли, Джирмаьлаь, Дарамаьлаь, Даьрабагъ, Къожаьбаьли, ПуьцӀуьли, Йалгашлы ва Абдаллы. Абдаллы ва Йалгашлы мягьлейра азербайжанари уьмуьр гьалзава. == Агьалияр == [[2009 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьруьн агьалияр 5 744 агъзур касди туькӀуьрзавай.<ref>[http://www.azstat.org/region/az/005_3.xls Кьвепеле район/ Азербайжан Республикадин гьукуматдин статистикадин комитет.]</ref> Бязи малуматрив кьурвал, алай чӀавуз хуьре 7000-дилай пара касди уьмуьр гьалзава. Агьалийрин чӀехи пай [[удияр]] я. {|class="wikitable" !style="background:#E6E6FA"|Халкь!!style="background:#E6E6FA"|Кьадар, 1970 йис. !!style="background:#E6E6FA"|Пай %,1970 йис. !!style="background:#E6E6FA"|Кьадар, 1979 йис. !!style="background:#E6E6FA"|Пай %,1979 йис. |- |style="background:#F5F5F5|Вири||6 071||100 %||5 914||100 % |- |style="background:#F5F5F5"|[[Удияр]]||4 495||74 %||4 528||76.6 % |- |style="background:#F5F5F5"|[[Азербайжанар]]||1 156||19 %||1 109||18.8 % |- |style="background:#F5F5F5"|[[Эрменияр]]||259||4.3 %||137||2.3 % |- |style="background:#F5F5F5"|[[Лезгияр]]||88||1.4 %||82||1.4 % |- |style="background:#F5F5F5"|[[Урусарни украинар]]||32||0.5 %||18||0.3 % |- |style="background:#F5F5F5"|[[Чувудар]]||5||0.1 %||8||0.1 % |-class="sortbottom" |} [[2012 йис]]ан малуматриз килигна агьалийрин 50 % удинри, 40 % азербайжанри, 10 % лезгийри туькӀуьрзава.<ref name="Dağlar arxasında üç xalq: Nic kəndinin dinc sakinləri...">Tərəfsiz (Parlament) Jurnalistlər Birliyinin bir media layihəsi—"Modern.az" internet portalı: [http://modern.az/articles/21274/1/ Dağlar arxasında üç xalq: Nic kəndinin dinc sakinləri...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220002634/http://modern.az/articles/21274/1/ |date=2012-02-20 }}---yayınlanma tarixi: 17.02.2012</ref> ==ИнфратуькӀуьрун== [[1854 йис]]уз хуьре садлагьай удинрин мектеб эцигнавай, ана кӀвалахзавай муаллимар хуьруьнви [[удинар]] тир. КӀелунар давамариз абур [[Москва]]диз, [[Гори]]диз (ругьани семинария), [[Тбилиси]]диз (комерциядин кьулан мектеб) физвай. [[1931 йис|1931]] — [[1933 йис]]ара мектебра кӀелунар хайи [[удин чӀал]]ал тухузвай, амма [[1937 йис]]алай цӀапдал тухуз гатӀумнавай. Гила хуьре 5 кьулан мектебар кардик ква, абурукай пуда (школы № 1, 2, 5) кӀелунар удин чӀалал тухузва, ва кьве (школы № 3, 4) мектебда — цӀап чӀалал. ==ТӀвар - ван авай ксар== * [[Кечаари, Георгий Аветисович]] — удинни азербайжан чӀаларал эсерар кхьизвай кхьираг, халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурдай кас, жемиятдин кархъанни алим. ==Суьретар== <gallery perrow="6"> Image:Otel Dyuma.JPG|'''Ял ядай - кӀвал «Дуйма»''' Image:Duyma.JPG|'''Ял ядай - кӀвал «Дуйма»''' Image:Duyma3.JPG|'''Ял ядай - кӀвал «Дуйма»''' Image:Vandam Chay.JPG|'''Вандам вацӀ''' Image:Vandam Chay2.JPG|'''Вандам вацӀ''' </gallery> ==ГьакӀни килиг== * [[Удинар]] == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://geonames.nga.mil/ggmagaz/detaillinksearch.asp?G_NAME='32FA8814F5D93774E0440003BA962ED3'&Diacritics=DC Vəndam: Azerbaijan] {{ref-en}} {{Кьвепеле райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Кьвепеле райондин хуьрер]] mg4xg5cugf1sxn0b34y8di1e5wt9qr0 0 6049 98704 93898 2026-06-29T10:58:59Z ~2026-37174-80 13003 /* */ 98704 wikitext text/x-wiki '''Лезги эдебият''' — лезги халкьдин эдебият. == Тарих == [[2000 йис]]уз Я. Яралиева мад са кьери чирна — жагъурун кьилиз акъудна: алимди гьеле [[1908 йис]]уз Крит кьураматдилай жагъай чепедин чархунал авунвай кхьинар (абур тахминан цӀийи аямдилай 1700 йисан вилик шикилралди атӀанва) сифте яз кӀелна ва лезги чӀалаз мукьва Къавкъаздин са чӀалал авунвайди тайинарна<ref>«Дагъустандин гьахъвал», 2000 йисан 17-май</ref>. Ихьтин къиметлу чирна — жагъурунри чи халкь [[Мукьвал РагъэкъечӀдай пад|Мукьвал РагъэкъечӀдай патан]] дегь халкьарихъ галаз яшайишдин, культурадин, литературадин ва маса жигьетрай галкӀанвайди успатарзава. Муькуь патахъай, чаз малум тирвал, лезги зарийрин ва алимрин эсерар гьеле дегь заманра РагъэкъечӀдай патан халкьариз малум тир. Абурукай хейлинбур, А. Шихсаидова ва М. Ярагьмедова тестикьарзавайвал, [[Иран]]дин, [[Туьркия]]дин, [[Азербайжан]]ди, [[Гуржистан]]дин, [[Эрменистан]]дин ва маса гьукуматрин архиврани фондара, ирссагьибриз хабар авачиз, ама. Ихьтин зарийрик винидихъ тӀварар кьунвай Алпандин, [[Ширван]]дин ва [[Муьшкуьр]]дин зарияр, гуьгъуьнин виш йисара уьмуьр гьалнавай [[Кьурагьви Маруф]], [[Лезги Хва]] ва масабур акатзава. Чи литературани алпан ва лезги чӀаларал арадал атана вилик фенвайди я. Тарихдин вакъиайрин ва гьаларин таъсирдик алатай виш йисара гзаф лезги зарийри чпин эсерар [[фарс чӀал|фарс]], [[араб чӀал|араб]], [[туьрк чӀал|туьрк]] ва [[азербайжан чӀал]]арал теснифна. И карди къунши халкьарин арада авай алакъаяр мадни мукьва авуна ва вилик фенвай литературайрин тежрибадикай менфят къачудай мумкинвал гана: лезги литература, РагъэкъечӀдай патан литературадин са хел яз, кӀвенкӀве аваз хьана. Лезги литературадин кьилин темаяр бинедилай халкьдин уьмуьрдихъ ва тӀебиатдихъ галаз галкӀанвайди тир. Зарийри фикир-фагьумзавай, гекъигзавай, чпин гьиссер ахъайзавай: арадал уьмуьрдикай, тӀебиатдикай ва муьгьуьббатдикай теснифнавай эсерар, философиядин шиирар атана. [[VII виш йис]]ан зари [[Давдакь]]ан «ЧӀехи шарвал Жаваншир кьейила авур ишел» эсердай гьа девирдин уьмуьрдин шикилар, адетар, дуьнья кьатӀун ва шаирдин устадвилин дережа аквазва. Алатай виш йисара лезги литература, жинсериз пай тахьана, яни лирикадин, эпосдин ва драмадин лишанар квай эсеррин кӀватӀал яз, вилик фена. Михьи гьикаятдин ва драмадин эсерар анжах [[XX виш йис]]ан сифте кьилера арадал атана. ЯтӀани абуруз жанррин жуьреба-жуьревал хас тир: чав [[VII виш йис]]алай Давдакьан ясдин чӀални Дасхуьруьнви Моисеян тарихдинни гьикаятдин эсер, XII виш йисай Мехсети-Хануман гъезеларни рубаияр, Ширванви Хаганидинни Генжеви Низамидин поэмаяр агакьнава. Лезги литературадиз фарс, араб, туьрк ва маса литературайрин жанрар къвезвай ва цӀийи накьвадал милли лишанар кваз экъечӀавай. Къецепатан чӀаларин ва литературайрин таъсирдиз килиг тавуна, лезги зарийри чпин эсерар дидедин чӀалал теснифзавай, и карни къвердавай къуватлу жезвай. Чав агакьнавай делилрай аквазвайвал, [[XIV виш йис]]уз [[Куьре Мелик]]а, [[XV виш йис]]уз [[Миграгъ Къемер]]а, [[XVI виш йис]]уз [[Мискин Вели]]ди, [[XVII виш йис]]уз [[Лезги Къадир]]а, [[XVIII виш йис]]уз [[Кьуьчхуьр Саид]]а ва маса зарийри дидедин чӀалал лап иер эсерар теснифна, литература халкьдин руьгьдин игьтияжриз мукьва авуна. И адалатвал авай рехъ [[XIX виш йис]]уз [[Етим Эмин]]а давамарна, адан шиират чӀехи дережадив агакьна. [[XIX виш йис]]уз Лезгистан [[Урусат]]дик акатна, чи халкьдин культурадиз, литературадиз урус ва Европадин культуради, литературади таъсир ийиз гатӀумна. И кар [[XX виш йис]]уз мадни къуватлу хьана. [[XX виш йис]]уз лезги литература, винидихъ къейд авурвал, йигин камаралди вилик фена: ам вири жинсерин ва жанрайрин эсерар авай, тамам, агакьанвай литературадиз элкъвена; са жерге алакьунар авай зарийри: [[СтӀал Сулейман]]а, [[Хуьруьг Тагьир]]а, [[Алибег - Фетягьов]]а, [[Къияс Межидов]]а, [[Забит Ризванова]], [[Межид Гьажиева]], [[Алирза Саидов]]а, [[Байрам Салимов]]а, [[Жамидин]]а, [[Ибрагьим Гьуьсейнов]]а, [[Азиз Алем]]а, [[Ханбиче Хаметова]]ди ва масабуру лезги ва [[Дагъустан]]дин литературайра лайихвилер авай чка кьунва. [[XX виш йис]]ан 90 — й йисарин ва [[XXI виш йис]]ан сифте кьилерин литература уьлкведа жемиятдинни-политикадин туькӀуьрун масакӀа жезвай, демократиядиз рехъ ганвай ва социализм гужуналди капитализмдалди эверзавай, халкьарик къалабулух акатнавай шартӀара вилик физва. Ихьтин шартӀара, тӀебии кар яз, лезги зарийри туькӀуьрзавай эсерриз халкьдин кьисмет чӀуру патахъ гьялзавай месэлайри: советрин халкьарин гьукумат — СССР чукӀуни, лезги халкь, адавай хабарни кьун тавуна, кьве чкадал пай авуни, халкьдин мал-девлет тараш авуни, инсанар бейкар хьуни ва кесибвиле гьатуни гзаф таъсирзава. Хайи ватандикай ва халкьдикай кьегьалвилин эсерар, уьлкведа кьиле физвай ахлакь авачир гьерекатрикай сатирадин эсерар кхьинилай гъейри, лезги зарийри жемиятдинни-политикадин гьерекатрани иштиракзава. [[1989 йис]]уз лезги халкьдин «[[Садвал]]» гьерекат арадал атун ва адан кӀвалах 3. Ризванованни И. Шерифован, Б. Салимованни М. Меликмамедован, Ф. Нагъиеванни А. Мурсалан, А. Магьмудованни X. Хаметовадин тӀварарихъ галаз алакъалу я. Лезги халкь сад хъувунин ва Лезгистан Республика тешкилунин мураддихъ ялзавай зарийрин са кӀеретӀди [[1990 йис]]ан 27 октябрдиз [[Магьачкъала]]да тарихда сифте яз лезги кхьирагрин съезд кӀватӀна ва ЛКС — Лезги кхьирагрин садвал туькӀуьрна. Кьибле Дагъустандин районра ва шегьерра вичин отделенияр авай эсерар туькӀуьрдай союзди зарийриз куьмекар гузва, милли литература ва харусенят пропаганда ийизва, «Шарвили» газет акъудзава, [[Азербайжан]]да уьмуьр гьалзавай лезги зарийрихъ галаз алакъаяр хуьзва. Милли литература вилик финиз гьам гьукуматдин газетри ва журналри («Лезги газет», «Самур», «Кард», «Дагъустандин дишегьли» ва мсб.), гьамни аслу тушир газетрини журналри («Садвал», «РикӀин гаф», «Шарвили», «Самур», «Алпан», «Лезгистан», «Ватан» ва мсб.) чӀехи куьмек гузва. Милли чӀаларин, литературайрин ва искусстводин гьакъиндай гьукуматдин къайгъударвал зайиф хьанвай ва базардин алакъаяр арадал хканвай девирда аслу тушир газетар ва журналар акъуд жезмач, гьукуматдинбурни кьериз-цӀаруз акъатзава, ктабханаярни лап четин гьалда ава: Дагучпедгиз агал хъувуна, Дагкнигоиздатдиз пулдин такьатар бес кьадар ахъайзавач. Ихьтин шартӀара зарияр чпин эсерар хсуси такьатралди ва къаюмрин куьмекдалди акъудуниз мажбур жезва, ихьтин мумкинвални виридахъ авач. Амма литературадин гьерекат акъвазнавач, акси яз, йигин хьанва: уьлкведа ва дуьньяда кьиле физвай вакъиайри цӀийи-цӀийи эсерар арадал гъизва. Лезги зарийриз милли культурадихъ, литературадихъ, чӀалахъ ва тарихдихъ авай майилар мадни хци ва къуватлу хьанва, абуру халкьдин азадвилихъ ва садвилихъ ялзава. Нетижада и темайрай цӀудралди шиирар, манияр, гимнияр ва поэмаяр, «Шарвили» эпос басмадай акъатна, кӀелзавайбурув агакьна. Абурун кьилин кьегьалар лезги халкьдин кьегьал рухваяр: [[Шарвили]], [[Гьажи Давуд]], [[Ярагъ Мегьамед]] ва масабур я. Лезги шииратдин дережа хкаж хьунин, адан агалкьунрин гьакъиндай чи алакьунар авай зарийриз: [[Жамидин]]аз «Ам ваз чидач» улубдай, [[Арбен Къардаш|А. Къардашеваз]] «Ватандин гум» улубдай республикадин премияр ва [[Байрам Салимов|Б. Салимоваз]] «Дагъустандин халкьдин зари» тӀвар гуни, [[2000 йис]]алай [[Ахцегь]]а «Шарвили» эпосдин сувар тухуни шагьидвалзава. Шииратдихъ хьиз, темайрин, эцигзавай месэлайрин ва жанрайрин жигьетрай агалкьунар гьикаятдихъ ва драмадихъни ава. 90 — й йисара лезги гьикаят цӀийи жанрайрин эсерри: [[Абдулбари Магьмудов|А. Магьмудован]] «Веси» тӀвар алай детективдин повестди (1990), [[Муьзеффер Низаман хва Меликмамедов|М. Меликмамедован]] «[[Лезги тӀвар алатӀа]]. . .» эсседи (1991), [[Фейруз Беделов|Ф. Беделован]] «Миф» романди (1993), [[Агьед Агъаев|А. Агъаеван]] «Пад хьайи рать» (1993) ва [[Гьаким Къурбан|Гь. Къурбанан]] «Ирид чин алай хуьр» (1997) сатирадин романри девлетлу авуна. Лезги литература маса чӀаларални вилик физва: бязи зарийри чпин эсерар урус ([[Сфи-Буба]], [[Марлен Каиди|М. Каиди]], [[Зуьгьре Акимова|3. Акимова]], [[Заира Аминова|3. Аминова]], [[Ярмет Эфендиев|Я. Эфендиев]] ва мсб.), азербайжан ([[Келентер Келентеров|К. Келентеров]], [[Тажидин Агъавердиев|Т. Агъавердиев]], [[Керимрин Седакъет Къайинбеган руш|С. Керимова]] ва мсб.) ва туьрк ([[Нажмудин Самури|Н. Самури]] ва М. Эсер) чӀаларал теснифзава. Лезги чӀалал чпин эсерар, вилик виш йисара хьиз, маса миллетрин векилрини ([[Камалдин Агьмедов|К. Агьмедова]] ва мсб.) кхьизва. 2000—2001 йисара чав са шумуд заридин сад лагьай улубар: [[Мукаил Агьмедов|М. Агьмедован]] «Камбар булах», [[Абдул Ашурагъаев|А. Ашурагъаеван]] «Илгьамдин лепеяр», [[Абдурагьман Межидов|А. Межидован]] «Вафалувал», СтӀал Сулейманан райондин зарийрин эсеррин кӀватӀал «Куьредин ярар» ва мсб. агакьна. Анжах гьайиф чӀугуналди лагьана кӀанда: литература пропаганда авунин ва маса гунин къайдаяр базардинбуруз элкъуьрун себеб яз, цӀийи улубар районрин, хуьрерин туьквенриз ва библиотекайриз хквезмач, гьавиляй абур милли литературадал рикӀ алайбурув четиндаказ агакьзава. Литературадиз зарийрин цӀийи несилар къвезва. Абур гьазурун милли мектебра тешкилнавай литературадин кӀватӀалра, [[1993 йис]]уз [[Магьачкъала]]да ахъайнавай «Жегьил литератор» махсус мектебда, [[Дагъустандин гьукуматдин университет]]ра кьиле физва. Милли литература вилик финиз таржумачийрин кӀвалахди араб, азербажан, туьрк, урус, фарс, Дагъустандин халкьарин ва маса чӀаларай лезги чӀалаз, лезги чӀалай уьлкведин ва къецепатан чӀалариз литературадин, тарихдин ва илимдин эсерар элкъуьруни, дуьньядин литературадин лап иер эсерар лезги чӀалал акъудуниз чӀехи куьмек гузва. Ихьтин кӀвалахар дегь заманра гатӀум хьанвай: месела, алпан зари ва алим [[Дасхуьруьнви Моисей|Дасхуьруьнви Моисеян]] «Алпанрин тарих» ктаб эрмени чӀалаз, арабрин, персерин, грекрин, эрменийрин зарийрин эсерар алпан ва лезги чӀалариз элкъуьрнай. Таржумадаррин гьамиша виле акьан тийидай, амма чӀехи метлеб авай кӀвалах къвердавай къати хьана ва чи йикъарани давам жезва. XIX—XI виш йисара и кар урус чӀалахъ галаз гзаф алакъалу хьана: [[1892 йис]]уз [[Башир Султанова]] лезги халкьдин махар ва мисалар сифте яз урус чӀалаз таржума авуна ва [[Тифлис]]да басмадай акъудна; [[1929 йис]]уз Али Гьасанова вичин буба [[Алкьвадар Гьасан]]ан «[[Дагъустандин эсер]]» улуб азербайжан чӀалай урус чӀалаз элкъуьрна, [[Магьачкъала]]да басмадай акъудна. Советрин девирдин йисара урусрин машгьур писателрин: А. Пушкинанни Ю. Лермонтован, Л. Толстоянни М. Горькиидин, М. Шолохованни В. Маяковскийдин ва мсб., виликан СССР-дин халкьарин литературайрин векилрин: Дж. Джабаеван, У. Батираян, И. Къазакьан, Магьмудан, Р. Гьамзатован, А. Абу — Бакаран ва мсб. са жерге эсерар лезги чӀалаз элкъуьрна, кьилди улубар, антологияр ва кӀватӀалар яз акъудна. Абур таржума авунин карда тӀвар-ван авай зарийри: Алибег Фетягьова, Зияудин Эфендиева, Алирза Саидова, Межид Гьажиева ва мсб., алимри: Мегьамед Гьажиева, Гьажи Аликберова, Надир Абдулжамалова ва мсб. иштиракна, чпин алакьунар къалурна. [[XX виш йис]]ан 80-90-й йисара лезги таржумадаррин кӀеретӀ мадни къалин хьана. Ш. Юсуфова урус чӀалай лезги чӀалаз Г. Лезгинцеван «Дагъларай тир инсан» роман, А. Къардашева лезги чӀалай урус чӀалаз Е. Эминанни С. Сулейманан шиирар, Р. Ризванова лезги чӀалай урус чӀалаз 3. Ризванован повестар ва «Шарвили» эпос элкъуьрна. Алай девирдин четин шартӀаризни килиг тавуна, алимри ва критикри лезги литература чирна — жагъурун, литературадин илим вилик тухун давамарзава. И жигьетдай Р. Кельбеханова С. Сулеймана, X. Тагьира ва А. Фетягьова туькӀуьрнавай эсеррикай кхьей пуд улуб (1995), Гь. Гашарован «Лезги литература: тарих ва алай девир» тӀвар алай чӀехи монография (1998), Къ. Акимован «Лезгийрин милли гьикаят» (1998) ва маса чирна — жагъурунар къалуриз жеда. Литературадин илимда кьилди зарийрин уьмуьрдин ва туькӀуьрнавай эсеррин рекьерин чирна — жагъурунар давам жезва. Литературадин илимдиз жегьил алимарни гьахьзава: Т. Гьажимурадовади Етим Эмина туькӀуьрай эсеррикай, С. Бедирханова азербажан чӀалал теснифай лезги зарийри туькӀуьрай эсеррикай, М. Кельбехановади Ибрагьим Гьуьсейнова туькӀуьрай эсеррикай агалкьунралди кандидатвилин диссертацияр хвена. А. Мирзебегован сад лагьай илимдин улуб «Алкьвадар Гьасана азербайжан чӀалал туькӀуьрай эсерар» (1999) ва Фейзудин Нагъиеван «СтӀал Сулеймана туькӀуьрай эсерар: текстологиядин месэлаяр» (2001) метлеб авай чирна — жагъурунар хьанва. Лезги литературадин чӀалан месэлаяр ва кьилди зарийрин (Е. Эминан, С. Сулейманан ва мсб.) эсеррин чӀал тӀвар-ван авай алимри: Р. И. Гьайдарова, А. Г. Гуьлмегьамедова, ва мсб. активдаказ чирна — жагъурзава. Лезги литература фадлай халкьдин руьгьдин игьтияждиз, руьгьдин хазинадиз элкъвенва. Ихьтин, гьар са патахъай тамам ва дегьне литература гъвечӀи ва чӀехи яшарин кӀелзавайбурув агакьарун патал, винидихъ тӀварар кьунвай хьтин улубрилай гъейри, гьар са заридикай куьрелди эхтилатарзавай куьмекчи улуб-справочникни фадлай герекзава. Куьмекчи улубдихъ игьтияж авайди а кардай малум жезва хьи, лезги литература, кьилди учебный предмет яз, Дагъустандин ва Азербайжандин мектебра, юкьван пешекар училищейра, колледжра ва университетра чирзава, амма аялар, студентар ва муаллимар патал куьмекчи улубар авач. == Литература == * [[Гьаким Къурбан|Акимов Къ. Х.]] «Лезги зарияр»: куьмекчи ктаб. — Магьачкъала, 200I. — 160 ч. * http://podelise.ru/docs/70570/index-2807-1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920145203/http://podelise.ru/docs/70570/index-2807-1.html |date=2016-09-20 }} * http://podelise.ru/docs/70570/index-2808-1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922080723/http://podelise.ru/docs/70570/index-2808-1.html |date=2016-09-22 }} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lezgichal.ru/zariyar Зарияр] * [http://lezgichal.ru/shiirar Лезги зарийрин шиирар] * [http://lezgichal.ru/sharvili "Шарвили" эпос] [[Категория:Лезги эдебият]] [[Категория:Лезги халкьдин махар]] m8ojuljhi4kiozhfp7u8owykftxzdm9 0 6309 98699 97505 2026-06-28T16:40:43Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98699 wikitext text/x-wiki {{ЧӀал2 |тӀвар = Табасаран чӀал |вичин тӀвар = Табасаран чӀал |уьлквеяр = {{Урусатдин пайдах|20px}} [[Урусат]] |регионар = |карта = Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар лез.svg |картадин алцум =295 |къул = 13-й номердив къейднавай рангуналди табасаран чӀал гегьенш хьанвай чкаяр къалурнава |официал чӀал = {{Дагъустандин пайдах|20px}} Дагъустан |Къайдада твазвай тешкилат = |рахазвайбурун кьадар = 126 136 кас <ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref> |рейтинг = |статус = |терг хьана = |категория = [[Евразиядин чӀалар]] |классификация = * [[Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар]] :* [[Нах-дагъустан чӀалар]]ин хзан ::* [[Лезги чӀалар]]ин хел ::: |квай чӀалар = |кхьинар = [[кирилл]] |ГОСТ 7.75–97 = таб 635 |ISO1 = — |ISO2 = — |ISO3 = tab }} '''Табасаран чӀал''' — [[Табасаранар|табасаран]] халкьдин хайи [[чӀал]]. И чӀалал кьиблединни — рагъэкъечӀдай патан [[Дагъустан]]да уьмуьр гьалзавай 126 136-дав агакьна агьалияр рахазва. [[Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар]]ин агъа хзандин [[нах-дагъустан чӀалар]]ин группадин [[лезги чӀалар]]ин хилек акатзава <ref>Ханмагомедов Б.-Г. К. Табасаранский язык // Языки мира: Кавказские языки. — М., 1999. «Табасаранский язык относится к лезгинской группе дагестанских языков».</ref>. Табасаран чӀалаз виридалайни мукьва чӀалар [[лезги чӀал|лезги]] ва, иллаки [[агъул чӀал]]ар я. Эхиримжидахъ галаз ада [[лезги чӀалар]]ин хзандин рагъэкъечӀдай патан лезги чӀаларин хел туькӀуьрзава. Табасаран чӀал, [[чиппева чӀал|чиппева]], [[хайда чӀал|хайда]], [[Эскимос-алеут чӀалар|эскимос]] ва [[китай чӀал|китай]] чӀаларихъ галаз са сиягьда, [[Гиннессан рекордрин улуб]]диз дуьньядин виридалайни четин чӀал хьиз кутунвайди я <ref>[http://www.speakrus.ru/articles/guinlang.htm Книга рекордов Гиннесса. Языковые рекорды. Самые сложные языки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825095510/http://www.speakrus.ru/articles/guinlang.htm |date=2011-08-25 }}</ref>. ЧӀалаз кьетӀен жуьредин ва фикир гуниз лайих тир падежрин система талукь я: 48 кьван падежар ава, абурукай 40 чка къалурзавай падежар я. Табасаран чӀалал «[[Табасарандин нурар]]», «[[Аку хяд]]» ''(Экуь гъед)'', «Ас-Салам», «Табасарандин сес» ''(Табасарандин ван)'' газетар акъатзава. ==Табасаран чӀалал рахазвайбурун кьадар ва чӀалан ареал== [[2010 йис]]уз тухвай Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[Урусат]]да табасаран чӀалал рахазвайбурун кьадар 126 136 кас тир. Им вири табасаранрин 84 % пай я. [[Дагъустан]]да табасаранрин хуьрер: '''[[Табасаран район]]да''' (82,6 %): Арак, ЦӀийи Лидже, Цухдыг, Лидже, Аркит, Рущуль, Ушниг, Бурганкент, Хюряк, Кюряг, Гуми, Афна, Сикух, Гувлиг, Сертиль, Ханак, Гурик, Ляхе, Дагни, Гисик, Гюгряг, Куваг, Гюхряг, Джульджаг, Юргулиг, Кулиф, Джульджиниф, Ергюняг, Хархни, Гасик, Дюбек, Хустиль, Гурхунь, Ерси, Зиль, Куркак, Джугдиль, Вечрик, Сика, Сиртич, Тинит, Туруф, Фиргил, Тураг, Ничрас, Халаг, Джули, Бухнаг, Хапил, Татиль, Хараг, Кужник, Шиле, Улуз, Чурдаф, Кюрек, Урзиг, Хурик, Ханаг, Ругудж, Пилиг, Цантиль, Хучни, Акка, Цуртиль, Ягдыг, Чулат. '''[[Хив район]]да''' (57,25 %): [[Арчуг]], [[Атрик]], [[Агъа Ярагъ (Хив район)|Агъа-Ярагъ]], [[Вертил]], [[Вини-Ярагъ]], [[Гарик]], [[Зилдик]], [[Зирдаг]], [[Гъвандик]], [[Кувиг]], [[Кулик]], [[Лака]], [[Ляхля]], [[Межгуьл]], [[Урга]], [[Уртил]], [[Фурдаг]], [[Хвереж (Хив район)|Хвереж]], [[Хурсатил]], [[Цудук]], [[Чере]], [[Чувек]]. '''[[Дербент район]]да''' (10,7%): [[Вавилово (Дагъустан)|Вавилово]], [[Дуьзлер]], [[Дагъустандин ЦӀаяр]] Ина табасаранар маса халкьарихъ галаз акахьай хуьрер къалурнавач. ==Тарих== ===Куьруь очерк=== [[1890 йис|1890]] - [[1907 йис]]ара акъатай [[Брокгаузанни Ефронаг Энциклопедиядин гафарган]]да къейд авурвал: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''ТӀимил чирна-жагъурнавай рагъэкъечӀдай патан суван группадин чӀаларик, [[Кьиблепатан Дагъустан]]да, [[Рубас вацӀ]]ун дугуна гегьенш хьанвай табасаран чӀални акатзава. Кефер патай и чӀал [[къайтагъ чӀал]]ахъ галаз, кьибле патай [[лезги чӀал]]ахъ галаз, рагъакӀидай патай [[агъул чӀал]]ахъ галаз (садбурун фикирдай агъул чӀал табасаран чӀалаз, муькуьбурунни лезги чӀалаз ухшар тир) ва рагъэкъечӀдай патайни, табасаранринни [[Каспи гьуьл]]уьн арада уьмуьр гьалзавай туьрк тайифайрин чӀаларихъ галаз са сергьятра авай. Эхиримжибурухъ галаз кӀеви алакъайра хьунин нетижада табасаранри чпиз азербайжан нугъат къачуна ва къвез - къвез чпин хайи чӀал квадарзава. Табасаран чӀалан чирна-жагъурун [[Услар Пётр Карлович|П. К. Услар]]ан эхиримжи зегьметрикай сад тир. Чан аламаз адавай и кӀвалах кьилиз акъудиз агакьнавачир. Усларан зегьмет [[Л. П. Загурский]]ди давам авунай, амма адавайни и кар куьтягьна эхирдиз акъудиз агакьнавачир <ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Кавказские языки}}</ref>. ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Табасаран чӀал П. К. Услара чирна-жагъурнавай эхиримжи чӀал тир. Ада ам чириз [[1870 йис]]уз эгечӀнавай, Услара къейд авунай хьи, «дагъустандин вири чӀаларин арадай заз виридалайни чӀехи четинвилер ганвайди табасаран чӀал тир». ЧӀал чирна-жагъуруниз чӀехи манийвилер гъанвай кар, Усларавай табасаран чӀал виже къведай дережада чизвай кас (информант) яргъал вахтунда жагъуриз тахьун тир. [[1871 йис]]ан сентябрьда ада Шифнераз ихьтин чар ракъурнай: «Саки са йис я за табасаран чӀал чириз, амма грамматикадикай са жизви кьванни чирвилер авай кас жагъуриз ва абуруз сифте кьилин грамматика гъавурда тваз тежезвайвиляй, за абур чара авачиз датӀана дегишарзава». [[Табасаран]]да чӀалакай малуматар кӀватӀунин кӀвалахар, азербайжан агьалияр авай [[Ерси]] хуьре кьиле тухузвай, гьиниз маса хуьрерай информантар эверзавай. Табасаран чӀалан материалар Услара я Дагъустандин вилаятдин администрациядин юкь тир [[Темир-Хан-Шура]] шегьерда, ва я асул гьисабдалди [[Твер губерния]]дин [[ЦӀуру Курово]] хуьре авай вичин несилдин мулкуна расзавай, гьиниз ам кӀватӀай материалар кьуна гад акъудиз физвай. Кьилин чар ва алфавит басма авунвайтӀани, [[1875 йис]]уз Усларан рагьметдиз финин себебдалди табасаран чӀалакай монография куьтягь тавуна амукьнай. Рагьметлудан руша табасаран чӀалан грамматикадикай гъилив кхьинар, лингвистикадин ва лингвистикадиз талукь тушир вири материалар ва гьатта дахдин чурна чарарни академик [[Шифнер Антон Антонович|Шифнераз]] ракъурнай. Амма [[1879 йис]]уз рагьметдиз фейи Шифнеравайни Усларан эхиримжи монографиядал алахъиз хьанвачир, ва ам 100 йисалай гзаф дуьньядиз акъат тавуна амукьнай. Анжах [[1953 йис|1953]] - [[1954 йис|1954]] йисара Дагъустан чирзавай алим [[Магометов Александр Амарович|А. А. Магометова]] Усларан грамматикадин кхьинар вичин гъилелди цӀийи кьилелай кхьин хъувуна [[Тбилиси]] шегьерда табасаран чӀалан грамматика басмадай акъудна [[1979 йис]]уз баянарни алаваяр кваз дуьньядиз малумарнай. [[1905 йис]]уз немецви лингвист ва этнограф [[Адольф Дирр]]а «Табасаран чӀалан грамматикадин очерк» улуб басмадай акъуднай. [[1930 йис]]уз, вичелай кьулухъ «Диалектологиядин очерк ва табасаран чӀалан гафарган» улуб тунвай [[Генко Анатолий Несторович|А. Н. Генко]]ди табасаран чӀалан нугъатар чирна-жагъурнай <ref name="Языки народов СССР"/>. Табасаран чӀалан виридалайни зурба специалист, филологиядин илимрин доктор, ДНЦ РАН чӀалан, литературадин ва харусенятдин институтдин профессор, ДАССР-дин илимдин лайихвилер авай кӀвалахдар — [[Бейдуллагь Гьажи-Къурбанович Ханмагомедов]] тир (1927 - 1999). И лингвистдин зегьметрин сиягьдик 4 бинедин монографияяр, цӀудралди мектебдин улубар, маса чӀаларин поэззияррай пара кьадарда таржумаяр, Табасаранни - урус, Урусни - табасаран, табасаран чӀалан Орфографиядин ва Терминологиядин гафарганар ква. Адавай вичин эхиримжи кӀвалах тир «Табасаран - лезги - урус гафарган» кьилиз акъудиз агакьнавачир. [[«777» газета]]дин шеф-редактор, Бейдуллагь Гьажи-Къурбановичан хтул тир Риад Ханмагомедова Раиса Ханмагомедовадихъ галаз чпин хайи чӀалал [[кроссворд]]ар ва табасаран чӀалал сифте яз акъатнавай [[сканворд]] басмадиз акъуднай <ref>[http://diogen.h1.ru/crossword/cross.html Табасаранские кроссворды]</ref>. ===Табасаран нугъат лезги чӀалавай гьикӀ къакъатнатӀа=== Лезги чӀалалай алатайла, кьвед лагьай чка табасаран чӀала кьазва. Алай чӀавуз чпин кьадар 100 агъзурдалай виниз тир табасаранвийрин чӀал машгьур алимрикай М. Гьажиева, М. Ихилова, А. Гуьлмегьамедова кхьизвайвал, агъул ва рутул чӀаларни галаз лезги чӀалаз лап мукьва чӀаларикай я. Гьа инал суалдиз куьрелди жаваб гуз жеда: табасаранвияр лезгийриз лап мукьва тирвиляй, кьадардал гьалтайла генани чӀехи лезги халкьарикай я лугьуз чавай къакъудиз кӀанзава. Амма и ниятди кьил кьун мумкин туш, вучиз лагьайтӀа як кӀарабдивай къакъудиз кӀанзавай ксариз Табасарандин, табасаранвийрин ва абурун чӀалан патахъай дегьне чирвилер авач. Табасарандин тӀвар тарихдин чешмейра кьилди [[V виш йис]]алай гьатнаватӀани, табасаранвийри лезги чӀал геждалди хвенай. Табасаран нугъат лезги чӀалавай къакъатунин ва кьилди чӀал арадиз атунин процесс [[агъул чӀал|агъул]], [[рутул чӀал|рутул]] ва [[цӀахур чӀал|цӀахур]] чӀалара хьиз, лап явашдиз кьиле фенай. Месела, агъулрин тӀвар этник группа хьиз тарихдин чешмейра [[XVIII виш йис]]ан сифте кьилера гьатнава. Гуьгъуьнай арадиз атай агъул жемиятдин тарихни XVIII-XIX виш йисарихъ галаз алакъалу я. Им акӀ лагьай чӀал я хьи, гьеле [[XVIII виш йис]]ал къведалди агъулрин нугъат лезги чӀалавай къакъатнавачир ва абурухъ кьилдин чӀал авачир. [[1253 йис]]уз Франциядин корол [[IX Людовик]]а монголрин [[Мангъу хан]]дин кьилив ракъурай Вилгьелм Рубрука лезгияр, агъулар, рутулар ва цӀахурар са халкь тирди къалурнай ва кхьенай <ref>А. Н. Генко. Арабский язык и кавказоведение//Труды второй сессии арабистов. М.-Л. 1941. ч.1б</ref>: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''[[ЦӀахур]] лезгийрин уьлкведин кьилин шегьер я.” ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Къазвиниди хьиз, Бакувидини [[Шиназ]]дин агьалийринни (рутулрин) [[ЦӀахур]]дин агьалийрин (цӀахуррин) арада этник тафават ава лугьузвач ва абур вири лезгияр тирди малумарзава. Абурун чӀаларни кьилди чӀалар хьиз и малуматрилай кьве виш йисалайни виниз вахтар алатайла арадиз атана. М. Ихилова кхьизвайвал: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''XV виш йисал къведалди цӀахурарни рутулар гьеле лезги этник гьаларикай чара хьанвачир ва лезгийрихъ галаз санал, са халкь хьиз амай.''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Чи фикирдалди, табасаран нугъат лезги чӀалавай генани геж къакъатна, вучиз лагьайтӀа икьван гагьди са XV виш йисуз ваъ, гьатта XVI-XVIII виш йисарани табасаран чӀалалди кхьенвай затӀни жагъанвач. Муькуь патахъай, Семен Броневскийди кӀватӀнавай документрин бинедаллаз чапнавай "Кавказцы. 17501820" улубда (ИПК ПО. "Адыгея", 1991) кхьенвайвал, [[XVIII виш йис]]уз Табасарандин агьалияр кьиляй-кьилиз лезги чӀалалди рахазвай. Гьавиляй гзаф йисара Кьиблепатан Табасарандин наибвиле кӀвалахай, [[XIX виш йис]]ан тӀвар-ван авай лезги алим [[Алкьвадар Гьасан]]а вичин «Асари Дагъустан» улубда кхьенай хьи, табасаран чӀалалай гъейри амай вири лезги чӀаларалди везинлу шиирарни иер манияр теснифнава. КӀвенкӀве "Табасаран" топонимдихъ авсиятда са бязи фикирар ава. Дагъустандин алимрикай В. Гьажиева и этноним гьикӀ арадиз атанватӀа тайинариз хьанвач лугьузва. М. Р. Гьасанова гъиле са делилни авачиз, гьакӀ гимандалди Къавказдин Албаниядин 26 халкьдикай сад табасаранвияр я лугьузва <ref>Гасанов М.Р. Из истории Табасарана XVIII - нач. XIX вв. Махачкала, 1978. ч. 8.</ref>. Дегь чешмейра, гьабурукай яз, Гекатей Милетскидин, Геродотан, Дионисиян, Стефан Византийскийдин, Помпоний Мелан ва масадбурун малуматра Албанияда уьмуьр гьалнай къадалай гзаф тайифайрин тӀварар гьатнава. Амма абурун арада табасаранвийрин тӀвар авач. Дегь лезги улубра - Алупан улубдани 31 лезги тайифадин арада кьилди "табасаран" тӀвар алай тайифа авайди къалурнавач. Сифте яз анжах [[V виш йис]]уз кхьенвай Ф. Бузацдан "Арминидин тарих" улубда табасаранвийрин тӀвар "таваспор" хьиз гьатнава. Гуьгъуьнлай Табасараццин тӀвар араб тарихдаррин улубра дуьшуьш жезва. Ал-Истагьриди Лезгандинни Дербентдин арада Табасаран вилаят авайди къалурзава <ref>Ал-Истахри. Книга путей и государств. Пер. Н. А. Караулова. СМОМПК. Тифлис. 1901. Вып. 29. ч. 17.</ref>. Араб тарихдаррал къведалди Фавстос Бузандан, Егишедин, Моисей КьакьанкъатвацӀвидин улубра вилаятдин тӀвар "Таваспор" хьиз кхьенва. XII виш йисан кирам Йакъут ал-Гьамавиди араб авторрин [[X виш йис]]аз талукь малуматар делил яз къачуна Лезгандинни Дербентдин арада Табасараншагь тӀвар алай уьлкве авайди къалурнава. Ада Табасараншагьдин агьалиярни Лезганшагьдин агьалияр хьиз къуватлу ва кьадардал гьалтайла пара тирди къейд авунва. Амма Лезгандин агьалияр Табасарандин агьалийрилай генани пара тирди ва абурухъ генани чӀехи чилер авайди къалурнава <ref>Иакут, I. ч. 438 (араб. текст). Русск. пер.: СМОМПК, вып. 29.</ref>. Тарихдин чешмейрай аквазвайвал, лезги пачагьвалриз Лезганшагь, Лараншагь, Филаншагь, Табасараншагь хьтин тӀварар гайиди Ирандин шагь Хосров I Ануширван (531-579 йй.) я. Бязи чешмейра [[VI виш йис]]ан эхирра [[Рубас вацӀ]]ун кьере, Лезгандинни Дербентдин арада Таваспоран тӀвар алай пачагьвал арадиз атайди къалурнава. [[XIV виш йис]]ан эхирра Табасаран феодал гьакимди - майсумди идара ийизвай уьлкве тир. Тарихда кьегьал ксар хьиз гел тунвай табасаранвийри чпин нугъат лезги чӀалавай къакъатайдалай гуьгъуьниз чӀалан къайгъу чӀугунач. ИкӀ тирди Гьасан Алкьвадарвидин "Асари Дагъустан", гьакӀ урус чӀалални чап хьанвай П. К. Усларан "Табасаран чӀал" (Тбилиси, 1979), Л. И. Жиркован "Табасаран чӀал: Грамматика ва текстар" (М. -Л. 1948), Б.Г.-К Ханмагомедован "Табасаран чӀалан синтаксисдиз талукь очеркар" (Магьачкъала, 1970) тӀварар алай улубар ва табасаран чӀалаз талукьарнавай маса чешмеяр кӀелдайла генани хъсандиз кьатӀуниз жеда. Гьасан Алкьвадарвиди лезги чӀаларикай икӀ кхьенва <ref>Гьасан эфенди Алкъадари. Асари Дагъустан (урус чӀалалди) Магьачкъала, 1994.ч.38</ref>: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] '' "Лезгийри чпин чӀалар вилик тухузва, а чӀаларал манияр теснифзава, а чӀалар мецей хьайитӀани чириз алахъзава ва икӀ герек тирвал чпин чӀаларин къайгъу чӀугвазва. Анжах абурукай тек са табасаранвийри чпин чӀалаз (кабкан чӀалаз) къайгъу къалурзавач ва гьисаба кьазвач. Абуру чпин чӀалалди махар ва манияр туькӀуьрзавач, халкьдин чӀехи пай хайи чӀал кваз такьуна, куьре ва туьрк чӀаларалди рахазва. Гьатта абурун дишегьлийрини мехъерик ва тазиятдик чпин чӀалалди шад ва гъам квай манияр лугьудач, чпин гьиссер акатайвал рахазвай туьрк чӀалалди ва куьре чӀалалди ахъайда. Амма ихьтин гьалариз килиг тавуна лугьуз жеда хьи, кабкан чӀални маса лезги чӀалар хьиз, махар ва манияр туькӀуьрун патал кутугай чӀал я. Гьавиляй ихьтин гьалар акур, винидихъ вичин тӀвар кьур генералди (барон П.К.Услара - М.М.) табасаранвияр айибнай." ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Кьвед лагьай жаваб Семен Броневскийди, Гьасан Алкьадарвиди, табасаранви авторри чпи, месела, Б.Ханмагомедова, М.Къурбанова ва масадбуру кхьизвайвал, табасаранвияр дегь диде чӀалалди - лезги чӀалалди рахун я. Къени абур табасаран чӀалалди, гьакӀни лезги чӀалалди рахазва. Гьавиляй табасаранви алим Мегьамед Къурбанова кхьенва <ref>М.Курбанов. Поэтическое наследие дореволюционного Табасарана. Махачкала. 1986. ч. 68</ref>: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] '' "Виш йисарин мукьвавилин алакъайрин нетижа я хьи, кьибле ва вини Табасарандин вири яшар авай агьалийриз лезги чӀал чизва." ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Пуд лагьай жаваб чи чӀаларин лугьуз тежедай кьван мукьвавал я. Амма тарих тирвал маса лезги чӀалар хьиз, табасаран чӀалан кьилелни чӀехи мусибатар атана. [[1959 йис]]уз Табасаранда хьайи машгьур этнограф Л. Лаврова вичин "Этнография Кавказа" (Ленинград, 1982) улубда кхьенай хьи, маса чӀалари къвердавай табасаран чӀал арадай акъудзава. М. М. Ихилова и месэладин гьакъиндай ихьтин малумат ганва <ref>Ихилов М.М. Народности лезгинской группы. Махачкала, 1967. ч. 2б</ref>: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] '' "[[Дербент]]дин къвалав гвай Табасарандин агьалийрин са паюни ([[Ерси]], [[Зиль]], [[Гимейди]], [[Мугарты]], [[Дарваг]] хуьрер ва мсб.) чпин хайи чӀал фадлай дегишарнава. Тарихдинни этнографиядин делилри субутзавайвал, и хуьрерин агьалияр табасаранвияр тир. Гзаф топонимрин тӀварар (хуьрер, тӀулар, сурар ва мсб.) табасаран чӀалан гафарикай арадиз атанвайбур я. Алай вахтунда Табасарандин и чилерал уьмуьр гьалзавай агьалияр азербайжанвийрихъ галаз ассимиляция хьанва ва [[азербайжан чӀал]]ан кьетӀен жуьредин нугъатдалди рахазва." ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Алимди къейд ийизвайвал, чпин диде чӀал - лезги чӀал хвеначиртӀа, абур мадни пара ассимиляция хьунухь мумкин тир. Лезги чӀал табасаранвияр паталди къалхан хьана. Исятдани табасаран чӀалан лексикадин чӀехи пай лезги гафари туькӀуьрзава <ref>М.Е. Алексеев, С.Х. Шихалиева. Табасаранский язык. М., 2003. ч. 113</ref>. Гзаф лезги гафарикай авайвал менфят къачузва. Месела: ''"чӀал"'', ''"кӀвал"'', ''"къуд"'', ''"кьайи"'', ''"кьакьан"'', ''"хьел"'', ''"тавхана"'', ''"буьркьуь"'', ''"гел"'', ''"вах"'', ''"рикӀ"'', ''"ван"'', ''"гаф"'', ''"кьун"'', ''"гатфар"'', ''"цӀйи"'', ''"лалакӀ"'', ''"цӀару"'', ''"хизан"'', ''"ичӀи"'', ''"цӀар"'', ''"гапур"'', ''"кас"'', ''"зун"'', ''"вун"'', ''"усал"'', ''"кӀан"'', ''"хвар"'', ''"хар"'', ''"тӀвар"'', ''"югь"'', ''"хьар"'', ''"афар"'', ''"масан"'', ''"накь"'', ''"кьул"'', ''"кавха"'', ''"гардан"'', ''"кьван"'', ''"бицӀи"'', ''"цӀай"'', ''"чӀур"'' ва икӀ мад. Бязи гафар лезги гафарихъ галаз дувул сад яз, дибда са кьве фонемдин дегишвал аваз лугьузва. Месела: ''"цав-цав"'', ''"цан-цен"'', ''"цӀегь-цӀегь"'', ''"рагь-ригь"'', ''"варз-ваз"'', ''"вири-вари"'', ''"вил-ул"'', ''"муг-мукь"'', ''"кӀараб-кӀураб"'', ''"сад-саб"'', ''"тар-гьар"'', ''"валчагь-валжагь"'', ''"чил-жил"'', ''"чам-жам"'', ''"квар-гварм"'', ''"апай-абай"'', ''"лиф-луф"'', ''"гум-кум"'', ''"ич-вич"'', ''"яру-уьру"'', ''"мирг-мирш"'', ''"гьуьл-гьюл"'', ''"югь-йигь"'', ''"ишел-ишил"'', ''"йикь-йикӀ"'', ''"циф-диф"'', ''"чуьнгуьр-чюнгюр"'', ''"кал-кӀал"'', ''"яц-оц"'', ''"кӀани-ккуни"'', ''"руш-риш"'', ''"кьулай-гьулай"'', ''"мичӀи-мучӀу"'', ''"гъуд-гъурд"'', ''"кьуьд-кьуӀрд"'', ''"гад-хьад"'', ''"чӀем-ччим"'', ''"регъ-раӀгъ"'', ''"китӀиз-утӀуз"'', ''"карч-кӀарч"'', ''"цӀуцӀул-цӀурцӀул"'' ва икӀ мад. Гьа инал лагьана кӀанда хьи, табасаранвийри ихьтин гафарин чӀехи пай чи бязи лезги нугъатра авайвал лугьузва. Месела: ''"вари"'', ''"ул"'', ''"кӀураб"'', ''"луф"'', ''"гвар"'', ''"йигъ"'', ''"абай"'', ''"цӀигь"'', ''"мяъли"'', ''"ифи"'', ''"йикӀ"'', ''"цен"'', ''"кӀал"'', ''"кум"'' ва мсб. Исятда табасаранвийри менфят къачузвай гзаф умуми формулаярни лезги чӀала авай хьиз лугьузва. Месела: ''"кӀани яр"'' - ''"ккуни яр"'', ''"ирид етим"'' - ''"ургур етим"'', ''"ирид гьуьлер"'' - ''"ургур гьюлер"'', ''"ирид чилер"'' - ''"ургур жилер"'', ''"магьидин кӀараб"'' - ''"магьдин кӀураб"'', ''"вили цавар"'' - ''"укӀу завар"'', ''"лацу лифер"'' - ''"лизи луфар"'', ''"бегьерлу йис"'' - ''"бегьерлу йис"'', ''"ризкьи бул хьурай"'' - ''"ризкь бул ибшричвуз"'', ''"къветре вилер"'' - ''"къюдра улар"'', ''"чан дидедин"'' - ''"жан дадайин"'', ''"я руш"'' - ''"яв риш"'', ''"жейрандиз ухшар"'' - ''"жейрандиз ухшар"'', ''"вири дуьнья"'' - ''"вари дюнья"'', ''"са геренда"'' - ''"саб геренди"'', ''"цӀийи мани"'' - ''"цӀийи мяъли"'', ''"масан вах"'' - ''"масан вах"'', ''"са чан"'' - ''"саб жан"'', ''"залум дуьнья"'' - ''"залум дюнья"'' ва икӀ мад. ТӀапӀас тайифадикай рахадайла лагьана кӀанца хьи, адан тӀвар алай сихилар Къуба патан лезги хуьрера исятдани дуьшуьш жезва. Месела, [[Манкъулидхуьр]]е "тӀапӀасар", [[Хъимил]]а "тӀапӀас", [[Куьснет]]а "тӀпӀасан" тӀварар алай сихилар ава. Гьа и делилрини "Табасаран" топоним тайифадин тӀвар тир "тӀапӀас"дикай арадиз атанвай "ТӀапӀасан" гафунихъ галаз алакъалу тирди субутзава. Лезги чӀалан цӀийи гаф арадиз гъизвай "-ан" формантдин куьмекдалди туькӀуьр хьанвай и гафуни тӀапӀас тайифадиз махсус чка, чил къалурзава. Гьа икӀ, лезгийри гзафвилин кьадарда кардик кутунвай "тӀапӀасарин" гаф тарихдин чешмейра "Табасаран" хьиз гьатна. Аквазвайвал, "тӀапӀасар", "таваспорар", "табасаранар" гафара са акьван фонетикадин дегишвилерни кьиле фенвач ва абурун диб сад я. Амма актив тушиз и тайифадин тӀвар [[V виш йис]]ал къведалди тарихдин чешмейра гьатнач. Кьиблепатан Дагъустандин ва Азербайжандин маса лезги хуьрерай чи амай тайифайрин тӀварарни жагъуриз жеда. Са гафуналди, бязи ксар гьикьван чи тарихдиз кьец гуз алахъайтӀани, чун алпанар тирди субутзавай Къавкъаздин Албаниядин дегь тайифайрин тӀварар къедалди чи чӀала амазма. Ихьтин делилар садни кьвед туш. Гьи патахъай вил вегьейтӀани, делилри табасаранвияр лезгияр, абурун чӀал вилик лезги чӀал тирди субутзава. ==Нугъатар== Гилан табасаран чӀала пуд асул нугъатар ава: нитрих, сувак, гали (этег), абурун виридак хуьрерин рахунрин группаяр акатзава. Табасаран чӀалан литературадин чӀал нитрих нугъатдин фонетикадинни - грамматикадин системадал бинеламиш хьанва. '''Табасаран чӀалан нугъатар:''' * Нитрих нугъат: ** дырчи рахун (субдиалект) ** калук рахун (субдиалект) ** нитрик рахун (субдиалект) ** аркит (субдиалект) * Сувак нугъат: ** гумгум (хурикский) рахун (субдиалект) ** хирга рахун (субдиалект) ** чуркула рахун (субдиалект) ** сувак рахун (субдиалект) ** кухрик рахун (субдиалект) * Гали нугъат: ** этег рахун (субдиалект) ** дюбек (тивканский) рахун (субдиалект) ** аркит рахун (субдиалект) ==Алфавит== Табасаран чӀалан алфавит сифте яз [[1928 йис]]уз, латин графикадин бинедал алаз туькӀуьрнай. И алфавитдикай садлагьай улуб [[1931 йис]]уз акъатнавай. Алфавитдин садлагьай версияда кьилин гьарфар авачир, абур [[1933 йис]]уз кутунвай. [[1938 йис]]уз, [[СССР]]-дин халкьарин вири алфавитар хьиз табасаран алафавитни кирилл гьарфариз элячӀнавай. Гуьгъуьнлай алфавит са шумудра дегишвилер ттуна цӀийикӀа туькӀуьрнавай. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Аь аь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъ гъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гь гь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ГӀ гӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Джв джв | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Жв жв | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Жъ жъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Къ къ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Кь кь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | КӀ кӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ПӀ пӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ТӀ тӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Уь уь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хъ хъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хь хь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ХӀ хӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЦӀ цӀ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Чв чв | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Чъ чъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЧӀ чӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЧӀв чӀв | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Шв шв | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӏ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ' |} ==Лингвистикадин характеристика== ===Лексика=== Табасаран чӀалан лексика, сифте нубатда, дегь лезги чӀалай (алпан чӀалай, дегь дагъустандин чӀаларай) виниз акъатзавай диб-чӀалан гафарикай ва вич табасаран чӀалан тарихдин къене арадал атанай цӀийи гафарикай ибарат я. ЧӀалан лексика туькӀуьруниз чӀехи куьмек къеце патан чӀаларай атай гафари гузва. Чара чӀаларай къачур гафарин виридалайни цӀуру къатар — [[фарс чӀал|фарси]] ва [[араб чӀал|араб]] чӀаларай къачур гафар я. Фарс чӀалай табасаран чӀалаз дяведин, кӀвалин, хуьруьн майишатдин, савдавилин лексикаяр, араб чӀалайни — диндин, илимдин ва философиядин саки вири терминология акатна <ref name="Языки народов СССР">{{книга |автор = |заглавие = Языки народов СССР: в 5-ти томах. Иберийско-кавказские языки |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |место =М |том =4 |год = 1967 |страницы = 545-559 |isbn = }}</ref>. Табасаран чӀала авай и гафарин саки вири лезги чӀалани ава. Табасаран чӀалак зурба кьадарда азербайжан гафар ква. Им, эхиримжи виш йисан къене чӀала арадал атанвай цӀийи ва виридалайни чӀехи къат я. Малум тирвал [[1930 йис]]уз Кьибле Дагъустанда [[урус чӀал]] виниз жедалди, лезги халкьарик акатзавай халкьар (агъулар, лезгияр, табасаранар, цӀахурар ва мсб.) сад-садахъ галаз азербайжан чӀалалди рахазвай. А чӀавуз азербайжан чӀал, гила урус чӀал хьиз, де-факто гьукуматдин чӀал хьиз физвай. Мектебра тарсар туьрк чӀалал тухузвай. Табасаран чӀалак пара кьадарда туьркни азербайжан гафар акатуниз чӀехи роль и кьве халкьарин сад-садахъ галаз кӀеви алакъайра хьуни къугъванвай. [[Табасаран район]]дин рагъэкъечӀдай пата ва [[Дербент район]]да уьмуьр гьалзавай табасаранрин чӀала авай азербайжан гафарин кьадар критик дережадив агакьзава. И тегьерда цӀудралди табасаран хуьрер терг хьана азербайжан хуьрериз элкъвенва. Месела: [[Ерси]], [[Зиль]], [[Гимейди]], [[Мугарты]], [[Дарваг]] хуьрер ва мсб. Гьатта гила ахьтин хуьрерин жегьил эгьлийри чеб са мус ятӀа табасаранар тирди кьатӀузвач. ЦӀап чӀала табасаран чӀалаз гузвай чӀуру таъсирдикай гьеле Совет береда чӀалан алим А. А. Магометова вичин кӀвалахра кхьенай <ref>Институт этнографии имени Н.Н. Миклухо-Маклая Кавказский этнографический сборник. — Изд-во Академии наук СССР, 1989. — Т. 9. — С. 113-114.</ref>: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] '' «Табасаран чӀални къати таъсирдик акатна. Сифте нубатда им, азербайжан чӀалай табасаран чӀалаз атанвай пара кьадарда гафар хуьзвай чӀалан лексикада ашкара жезва. ЦӀап чӀалай къачур гафари табасаран чӀалан бинедин гафар гагь-гагь чуькьвена арадай акъудзава.» ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> Табасаранри азербайжан чӀалай къачунвай ''-лу'' ва ''-суз'' суффиксрин куьмекдалди туькӀуьр хьанвай гафарикай лап гегьеншдиз менфят къачузва. И суффиксар тек са вич азербайжан гафарихъ ваъ, гьатта бинедин табасаран гафарихъни гилиг жезва, месела: ''“адлу”'' (тӀвар-ван авай) ''“адсуз”'' (тӀвар-ван авачирди), ''“жилсуз”'' (чил авачирди). ГьакӀни азербайжан чӀалай са шумуд паярикай ибарат тир глаголар къачунвайди я, месела: ''“ишлетмиш апӀуб”'' (кардик кутун, менфят къачун), ''“бахиш апӀуб”'' (пишкешун, бигъиш авун), ''“тебрик апӀуб”'' (мубарак авун), ''“къаршулимиш апӀуб”'' (вилик экъечӀун) ва мсб. == Литература == * Алексеев М. Е., Шихалиева С. Х. Табасаранский язык. — М.: Academia, 2003. ISBN 5-87444-196-4 * [[Магометов, Александр Амарович|Магометов А. А.]] Табасаранский язык: Исследование и тексты. — Тбилиси, 1965. * Народы Кавказа. Т. 1. — М., 1960. * Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. VII. [[Табасаранский язык]]. Тбилиси, 1979. — 1072 с. === Гафарганар === * ''Гаджиев А.'' Русско-табасаранский школьный словарь. Махачкала: Дагучепдгиз, 1957. * {{книга | автор = [[Генко, Анатолий Несторович|Генко А. Н.]] | часть = | ссылка часть = | заглавие = Табасаранско-русский словарь | оригинал = | ссылка = | викитека = | ответственный = Под общей редакцией д-ра филол. наук, проф. [[Алексеев, Михаил Егорович|М. Е. Алексеева]]; [[Институт языкознания РАН]] | издание = | место = М. | издательство = Academia | год = 2005 | том = | страницы = | столбцы = | страниц = 332 | серия = Справочники. Энциклопедии. Словари | isbn = 5-87444-167-0 | тираж = 800 | ref = }} (в пер.) (подготовлен в 1930-х гг.) * ''Ханмагомедов Б. Г.-К., Шалбузов К. Т.'' Табасаранско-русский словарь. — М.: Наука, 2001. 477 с. ISBN 5-02-022620-3. Включает грамматический очерк табасаранского языка, сост. К. К. Курбановым&nbsp;(с. 395—476). == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.eki.ee/books/redbook/tabasarans.shtml Entry in the Red Book of the Peoples of the Russian Empire] * [http://english.in.ua/useful.php?id=13 Языковые рекорды из Книги рекордов Гиннесса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806112041/http://english.in.ua/useful.php?id=13 |date=2013-08-06 }} * [http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/texte/caucasica/tabasar/raghnt.htm Sample text] * [http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/didact/caucasus/nekklaut.htm#tabas The consonant system of Tabasaran] * [http://languageserver.uni-graz.at/ls/desc?id=31&type=r Description at Languages of the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218115836/http://languageserver.uni-graz.at/ls/desc?id=31&type=r |date=2019-12-18 }} * [http://rosettaproject.org/archive/tab/view?searchterm=Tabassaran Entry at the Rosetta Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927193107/http://rosettaproject.org/archive/tab/view?searchterm=Tabassaran |date=2007-09-27 }} * [http://www.mirrabot.com/work/work_36914.html Тема: Нитрикский диалект табасаранского языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191118021330/http://www.mirrabot.com/work/work_36914.html |date=2019-11-18 }} {{Нах-Дагъустан чӀалар}} {{Урусатдин гьукуматдин чӀалар}} [[Категория:Дагъустандин чӀалар]] [[Категория:Табасаранар]] [[Категория:Лезги чӀалар]] [[Категория:Нах-дагъустан чӀалар]] tcdfftcz5lrr2iqr4829p116nb0q1b3 0 7800 98700 98690 2026-06-28T16:54:21Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98700 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=ТлибишоT |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат | lat_deg 42 = 42|lat_min = 33|lat_sec = 30 | lon_deg 4 6 = 46|lon_min = 18|lon_sec = 04 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум 0 =0 |региондин картадин алцум 300=300 |райондин картадин алцум 3 00 =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = Муниципал район |район = Ахвах район |район таблицада = Ахвах район{{!}}Ахвах |C в регион = нет |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Тлибишо хуьруьнсовет|«Тлибишо»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |майдан = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |виликан тӀварар =Хлипиши |агьалияр 9 41 = {{гзаф хьун1}} 941 |сиягьдиз къачур йис 2010= 2010 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[багулалар]], [[каратаяр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул + 3 = +3 |DST = |телефондин код +787260= +7 87260 |почтунин индекс = |почтайрин индексар 3 68993 = 368993 |автомобилдин код 05 = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор 82205855001= 82 205 855 001 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=42.560003&lon=46.300764&z=15&m=b www.wikimapia.org] }} Wikipedia.Org '''Тлибишо''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Тлибишо хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[Ахвах район]]дин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 13 км яргъал, [[Ахвах вацӀ]]ал ала. ==Тарих== [[XIX виш йис]]уз Тлибишо хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир. ==Агьалияр== Йисариз килигна Тлибишо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- |'''Йис''' '''1886'''|'''[[1886 йис|1886]]''' '''2002'''|'''[[2002 йис|2002]]''' 2010|'''[[2010 йис|2010]]''' -|- |'''Агьалияр''' 287<ref>[http://www.Ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Hacez|287 <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Население Каратинского наибства в 1886 году]</ref> 838 |{{гзаф хьун1}} 838 <ref>[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]</ref> 941|{{гзаф хьун1}} 941 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f08 |} [[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 941 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[багулалар]] ва [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан [[Урусатдин Империя]]дин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 287 касди уьмуьр гьалзавай, абурукай 183 (63.8 %) — каратаяр, 104 (36.2 %) — багулалар тир. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Ахвах райондин хуьрер]] [[Категория:Багалулрин хуьрер]] s9gi3kquw3p71klvgpnxyn1oxerfalq 98702 98700 2026-06-29T02:04:59Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98702 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=ТлибишоT |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат | lat_deg 42 = 42|lat_min = 33|lat_sec = 30 | lon_deg 4 6 = 46|lon_min = 18|lon_sec = 04 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум 0 =0 |региондин картадин алцум 300=300 |райондин картадин алцум 3 00 =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = Муниципал район |район = Ахвах район |район таблицада = Ахвах район{{!}}Ахвах |C в регион = нет |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Тлибишо хуьруьнсовет|«Тлибишо»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |майдан = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |виликан тӀварар =Хлипиши |агьалияр 9 41 = {{гзаф хьун1}} 941 |сиягьдиз къачур йис 2010= 2010 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[багулалар]], [[каратаяр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул + 3 = +3 |DST = |телефондин код +787260= +7 87260 |почтунин индекс = |почтайрин индексар 3 68993 = 368993 |автомобилдин код 05 = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор 82205855001= 82 205 855 001 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=42.560003&lon=46.300764&z=15&m=b www.wikimapia.org] }} Wikipedia.Org '''Тлибишо''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Тлибишо хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[Ахвах район]]дин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 13 км яргъал, [[Ахвах вацӀ]]ал ала. ==Тарих== [[XIX виш йис]]уз Тлибишо хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир. ==Агьалияр== Йисариз килигна Тлибишо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- |'''Йис''' '''1886'''|'''[[1886 йис|1886]]''' '''2002'''|'''[[2002 йис|2002]]''' 2010|'''[[2010 йис|2010]]''' -|- |'''Агьалияр''' 287<ref>[http://www.Ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Hacez|287 <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Население Каратинского наибства в 1886 году]</ref> 838 |{{гзаф хьун1}} 838 <ref>[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]</ref> 941|{{гзаф хьун1}} 941 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f08 |} [[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 941 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[багулалар]] ва [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан [[Урусатдин Империя]]дин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 287 касди уьмуьр гьалзавай, абурукай 183 (63.8 %) — каратаяр, 104 (36.2 %) — багулалар тир. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Ахвах райондин хуьрер]] [[Категория:Багалулрин хуьрер]] 9u38rq2oxygiba4nef41pzm0e4yidqx 98703 98702 2026-06-29T10:57:23Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98703 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=ТлибишоT |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат | lat_deg 42 = 42|lat_min = 33|lat_sec = 30 | lon_deg 4 6 = 46|lon_min = 18|lon_sec = 04 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум 0 =0 |региондин картадин алцум 300=300 |райондин картадин алцум 3 00 =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = Муниципал район |район = Ахвах район |район таблицада = Ахвах район{{!}}Ахвах |C в регион = нет |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Тлибишо хуьруьнсовет|«Тлибишо»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |майдан = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |виликан тӀварар =Хлипиши |агьалияр 9 41 = {{гзаф хьун1}} 941 |сиягьдиз къачур йис 2010= 2010 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[багулалар]], [[каратаяр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул + 3 = +3 |DST = |телефондин код +787260= +7 87260 |почтунин индекс = |почтайрин индексар 3 68993 = 368993 |автомобилдин код 05 = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор 82205855001= 82 205 855 001 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=42.560003&lon=46.300764&z=15&m=b www.wikimapia.org] }} Wikipedia.Org '''Тлибишо''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Тлибишо хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[Ахвах район]]дин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 13 км яргъал, [[Ахвах вацӀ]]ал ала. ==Тарих== [[XIX виш йис]]уз Тлибишо хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир. ==Агьалияр== Йисариз килигна Тлибишо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- |'''Йис''' '''1886'''|'''[[1886 йис|1886]]''' '''2002'''|'''[[2002 йис|2002]]''' 2010|'''[[2010 йис|2010]]''' -|- |'''Агьалияр''' 287<ref>[http://www.Ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Hacez|287 <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Население Каратинского наибства в 1886 году]</ref> 838 |{{гзаф хьун1}} 838 <ref>[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]</ref> 941|{{гзаф хьун1}} 941 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f08 |} [[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 941 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[багулалар]] ва [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан [[Урусатдин Империя]]дин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 287 касди уьмуьр гьалзавай, абурукай 183 (63.8 %) — каратаяр, 104 (36.2 %) — багулалар тир. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Ахвах райондин хуьрер]] [[Категория:Багалулрин хуьрер]] d7tyjgruuoi42tuv3jjcjwaklzz906c 0 12878 98698 90634 2026-06-28T15:58:25Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98698 wikitext text/x-wiki {{Административ тек |тӀвар = Рача-Лечхумини Агъа Сванетия |тамам тӀвар ={{lang-ka|რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი}} |пайдах =Flag of None.svg |пайдахдин кьадар = 125px |герб =Coats of arms of None.svg |гербдин кьадар = 90px |карта = Рача-Лечхуми и Квемо-Сванети на административной карте Грузии.png |уьлкве = Гуржистан |административ паюн =4 [[Грузиядин муниципалитетар|муниципалитетар]] |кьилин шегьер = [[Амбролаури]] |шегьерар = |кьилин жуьре = [[Губернатор]] |кьил =Арчил Джапаридзе |майдан =4 568 |ччилдин чка = 8 |чӀал = [[гуржи чӀал|гуржи]] |агьалияр =32 089 |агьалийрин чка =11 |агьалидин чуькьуьнвал =7 |сятдин чӀул = [[UTC+4:00]] |ISO =GE-RL |телефондин код = |автомобилдин код = |сайт =http://rls.gov.ge/ |commonscat = }} '''Рача-Лечхумини Агъа Сванетия''' ва я '''Рача-Лечхумини Квемо-Сванети''' вилаят ({{lang-ka|რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი}}) — [[Гуржистан]]да авай край я. Майдан — 4 568 км². Агьалияр — 32 089 кас (2014). Агьалидин чуькьуьнвал — 7 кас/км². Административ юкь — [[Амбролаури]] я. Гуржистандин суван, пара миллетар авай вилаят я. Кьве Рачадин, са Лечхумидинни са Сванетидин муниципалитетрикай кӀватӀнавайди я. Вилаятдин рагъэкъечӀдай патан кьатӀ Кьибле Осетиядик гва. == География == [[Файл:Ambrolauri_(Photo_A._Muhranoff,_2011).jpg|thumb|Амбролаури]] Вилаятди Гуржистандин кеферпата чка кьунва. Кефер патай [[Россия]]дихъ галаз сергьят пайзава. И регион кьуд муниципалитетдал пай авунвайди я: Амбролаури (гьам региондин кьилин шегьерни я), Лентехи, Онини Загери. Они муниципалитетдин рагъэкъечӀдай пай Тбилисидин гъилик квачиз Кьибле Осетиядиг гва. Вилаятдин рагъакӀидай пата Гуржистандин виридалайни чӀехи вацӀарикай сада, [[Риони]]ди кьил къачузава. Анин сувара пара кьветӀер ава. [[ЧӀехи Къавкъаздин цӀиргъ]]енал гьамишан муркӀар ала.<ref>[http://travelgeorgia.ru/35/ Рача-Лечхуми]</ref> Велаятдилай кьибле патахъ [[Имеретия]] гала. РагъакӀидай патахъ [[Самегрело-Вини Сванетия]] гала. == Агьалияр == Вилаятда гуржи халкьдин пара жуьре миллетар яшамиш жезва: [[рачаяр]], [[лечхумияр]], [[сванар]]ни [[хевсурар]]. Гьабурулай гъейри Онида [[осетинар]]ни [[чувудар]] ава. Агьалийрин къалинвал пара тӀимил я.<ref>[https://www.tourister.ru/world/asia/georgia/region/svaneti Рача-Лечхумини Квемо Сванети] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814085529/https://www.tourister.ru/world/asia/georgia/region/svaneti |date=2020-08-14 }}</ref> 2014 йисуз ина 32 089 кас гьисабнавай. Виридалайни пара кас Онида аватӀани (2656 кас), чӀехи шегьер Амбролаури я, 2047 кас авай. И региондин агьалийрин чӀехи пай адан къерехра яшамиш жезвайди я — ана камар ава. Кьулан пата вири суваралди ацӀанвайвили кас ахьтин авач. == Тарих == XIX вишйисан кьилелди Агъа Сванетия Мегрелия меликвилик акатзавай. Рача-Лечхуми [[Имеретия|Имеретидин]] пачагьвилик квайди тир. Гьабур кваз абур 1803ни 1804 йисара [[Россиядин империя]]дик акатна. 1840 йисуз Рача-Лечхуми Гуржистандинни Имеретиядин губернидик квай. Агъа Сванетия гьа [[Менгрелия|Мегрелидин]] меликвилик кмай. 1846 йисуз гьабур кьведни цӀийиз туькӀуьрнавай [[Кутаисси]]дин губернидик кутунвай. Цагери муниципалитетда пара къелеяр ава — Исундери, Сосилей, Мури, Дадиани, Квацихени Минда. == Экономика == Тарихвилелди Рача регионда чехирдин изуьмар экъечӀ авуналди тӀвар-ван аваз я. == Баянар == {{баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://rls.gov.ge/ Официал сайт]{{ref-ka}} {{Georgia-geo-stub}} {{Гуржистандин административ паюн}} [[Категория:Гуржистандин краяр]] exfct76k73wolm3flwvdb307jrrlzud 0 12900 98695 93871 2026-06-28T14:02:49Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98695 wikitext text/x-wiki {{Кас |пеше=гьукуматдин крархъан }} '''Къарибрин Анатолий Шамсутдинан хва''' — [[Урусат]]дин гьукуматдин крархъан, [[Дагъустан]] Республикадин Гьакиматдин кьилин садлагьай эвез я. == Уьмуьрдин рехъ == 1955-лагьай йисан 2-лагьай июндиз [[Магьачкъала]] шегьерда дидедиз хьана. [[Лезгияр|Лезги]] я. Адан буба [[Къарибрин Шамсутдин Ибрагьиман хва]] — Дагъустандин АССР-дин Гьукуматдин хатасузвилин комитетдин кьилин эвез, полковник тир<ref>[http://www.cgard.ru/af/index.php?act=unit&fund=4526&opis=389472&unit=454851 Дагъустан Республикадин гьукуматдин юкьван архив] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231013020744/http://www.cgard.ru/af/index.php?act=unit&fund=4526&opis=389472&unit=454851 |date=2023-10-13 }}</ref>. 1976-лагьай йисуз [[Дагъустандин гьукуматдин университет]]дин чара уьлквейрин чӀаларин факултет акьалтӀарна<ref>[http://fia.dgu.ru/Page.aspx?menuid=68 Чара уьлквейрин чӀаларин факултет — акьалтӀарнавайбур]</ref>. 1983 — 1991-лагьай йисарин арада — Виришурайрин ленинан жегьилрин коммунизмдин галкӀдин Дагъустандин обкомдин секретарвиле, садлагьай секретарвиле кӀвалахна. 1991 — 1992-лагьай йисарин арада — Дагъустандин демократик жегьилрин галкӀдин кьил тир. 1992 — 1994-лагьай йисарин арада — Жегьилрин дегишарунин юкьван (Магьачкъала) директор тир. 1994 — 1998-лагьай йисарин арада — Жегьилринни туризмдин рекьяй Дагъустандин гьакиматдин комитетдин кьилин эвез тир. 1998 — 2002-лагьай йисарин арада — Дагъустандин премиер-министрдин секретариатдин чӀехиди тир. 2002 — 2006-лагьай йисарин арада — Дагъустандин жегьилринни туризмдин рекьяй министрдин эвез тир. 2006 — 2008-лагьай йисарин арада — Дагъустандин медениятдинни туризмдин рекьяй министрдин садлагьай эвез тир. 2008 — 2013-лагьай йисарин арада — Дагъустандин туризмдин рекьяй агентстводин кьил тир. 2013-лагьай йисан 6-лагьай февралдиз ам Дагъустан Республикадин гьакиматдин садлагьай вице-премиердин къуллугъдал тайинарна<ref>[http://president.e-dag.ru/dokumenty/ukazy/ukaz_prezidenta_rd_ot_6_02_2013g__%E2%84%96_19_o_karibove_a_sh__ А. Ш. Къарибовакай Дагъустан Республикадин президентдин № 19 алай указ]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2018-лагьай йисан 5-7-лагьай февралдиз ам Дагъустандин садлагьай вице-премиердин везифаяр бегьемардайди тир<ref>[http://www.interfax.ru/russia/598628 И. О. председателя Правительства Республики Дагестан назначен Анатолий Карибов]</ref>. 2018-лагьай йисан 7-лагьай февралдилай гуьгъуьниз Анатолий Къарибов — Дагъустандин садлагьай вице-премиер я<ref>[https://kavtoday.ru/50351 Анатолий Карибов назначен первым вице-премьером правительства Дагестана]</ref>. == Баянар == {{Баянар}} [[Категория:Дагъустандин гьукуматдин университет акьалтӀарнавайбур]] 7iw6ny3zkplpx8qf88d8kxgjgzr8nfj 0 13659 98701 94599 2026-06-28T17:37:12Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98701 wikitext text/x-wiki {{Кас}} '''Хасбулат Нухбекан хва Аскар-Сариджа''' (1900 йисуз, [[Ахцегь]] — 1982 йисуз, [[Москва]]) — [[Дагъустан]]дин скульптурадин устадвилин бине эцигай кас<ref>[https://www.ais-aica.ru/q-q/239-2011-01-21-10-03-12/--2011110/2577-2011-12-29-08-21-25.html Ассоциация искусствоведов — Светские и советские начала в изобразительном искусстве Дагестана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011214743/https://www.ais-aica.ru/q-q/239-2011-01-21-10-03-12/--2011110/2577-2011-12-29-08-21-25.html |date=2020-10-11 }}</ref>, ССРГ-дин Художникрин кӀватӀалдин член, Къазакъстандин ССР-дин устадвалрин деятель (1961), Дагъустандин Халкьдин художник. == Уьмуьрдин рехъ == Хасбулат Аскар-Сариджа 1900 йисуз Дагъустандин областдин [[Ахцегь]] хуьре дидедиз хьана<ref>[http://www.cgard.ru/af/index.php?act=fund&fund=5759 Центральный государственный архив Республики Дагестан — Хас Булат Аскар-Сарыджа Народный художник Дагестана, заслуженный деятель искусств Казахской ССР]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Абурун хзанда гзаф аялар авай. Бубади алахъна аялрин яратмишунин алакьунар вилик тухузвай. Художник жедалди, ада сифте [[Армавир]]дин музыкадин мектеб, ахпа Москвадин консерватория фортопианодин классдай кӀелна куьтягьна, халкьарин макьамар алахъна дигишар ийиз хьана ва концертар гана<ref>[https://flnka.ru/digest-analytics/14525-hasbulat-askar-sarydzha-pervyj-master-plasticheskoj-formy.html ФЛНКА —Хасбулат Аскар-Сарыджа: первый мастер пластической формы]</ref>. 1919 йисуз [[Буйнакск|Темир-хан-Шурада]] М. А. Джемалахъ галаз шикилар чӀугадай курсариз физ хьана. 1922 йисуз Хасбулат таниш хьана гуржийрин скульптордихъ Я.Николадзедихъ. Гьаналай кьулухъ ада вичин уьмуьр скульптурадин устадвилихъ галкӀуриз гьялна. 1923 йисуз ам [[Ленинграддин вини дережадин художестводинни техникадин институт|Ленинграддин художестводин институтдин]] скульптурны факультетдик экечӀна. Адан муаллим тир А. Т. Матвеев 20-лагьай вишйисанда виридаз чизвай скульптурадин устӀар. 1927 йисуз Хасбулата институт лап хъсандиз кӀелна куьтягьайдалай кьулухъ, жегьил скульптор кӀелун давамарун патал [[Италия]]диз ракъурна<ref>[https://proza.ru/2020/08/17/1684 Проза.ру — Хасбулат Аскар-Сарыджа — лезгинский скульптор]</ref>. Италияда ада Европадин устадвилин памятникар ахтармишиз чирна, машгьур тир болгарски скульптордин Н. Николаеван мастерскойда кӀвалахна. 1928 йисуз Италиядай хтайдалай кьулухъ Хасбулата Дагъустанда лап еке скульптураяр ийиз эгечӀна, мектебра шикил чӀугадай тарсар гузва. Дагъустандин краеведческий музейдин директор яз кӀвалахна. 1982 йисуз Москвада Хасбулат Аскар-Сарыджа кьена. == Яратмишунар == * «Гуниб хуьдай эхиримжи кас» — художественны композиция * Имам Шамилан скульптура (1942 йис,Москва,Третьякован тӀварунихъ галай галерея) * Магьачкъалада Магьач Дахадаеваз — революционердиз ва сифтегьан Дагъустандин военкомдиз вокзалдин вилик эцигнавай памятник . * Сергокалада даркьу халкьдин 19 лагьай вишйисан шаир Омарла Батыраяз эцигнавай кишпирдин бюст. * Дагъустандин халкьдин шаир лезги СтӀал Сулейманаз (1869—1937)эцигнавай кишпирдин бюст. * Дагъустандин халкьдин шаир авар Гьемзет ЦӀадасадиз (1877—1951)эцигнавай кишпирдин бюст * Ярагърикай тир шейх Эфенди Мухьаммадан скульптурадин шикил * Казахски ССРдин Алма-Ата шегьерда эцигнавай казахрин революционер Амангельды Имановаз балкӀандал алай памятник * Монголияда Сухэ-Батор балкӀандал алай статуя * Лениназ эцигнавай памятникар -Рыбинск шегьерда (7 ноябр 1957) ва Северодвинскида. * Хайи хуьре Ахцегьа аялрин художествойрин мектебдин вилик адан бюст эцигнава == Пишкешар == * Орден «Лайихлувилин Лишан»(кьве сеферда) * Дагъустандин АССРдин устадвилин лайихлу кас (1943) * Дагъустандин АССРдин халкьдин художник * Казахрин ССРдин устадвилин лайихлу кас (1961) * Гьемзет ЦӀадасадин тӀварунихъ галай Республикадин премиядин лауреат * Казахстандин Верховны Советдин Лайихлу чар. == Эдебият == * З. А. Гейбатова-Шолохова «Хасбулат Аскар-Сариджа: уьумуьр ва яратмишунар» (Магьачкъала, «Юпитер», 2000). == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Ахцегьа дидедиз хьанвайбур]] [[Категория:Ленинграддин вини дережадин художестводинни техникадин институт акьалтӀарнавайбур]] gh3int5l5hww02xrnazyp7m0040iguq 0 13660 98696 90379 2026-06-28T14:51:03Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98696 wikitext text/x-wiki {{Кас}} '''Мегьемед-Вели Букаран хва Букаррин''' (1920 йисуз, [[Ахцегь]] — [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|ССРГ]]) — [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|Советрин]] гьукуматдин ва политикадин деятель. [[Магьачкъала]]дин шегьердин исполкомдин председатель (1970—1972), экономикадин илимрин кандидат, [[Дагъустан]]дин лайихлу экономист. Миллетдай [[Лезгияр|лезги]]<ref>{{Cite web|url=https://proza.ru/2020/08/23/473|title=Магомед-Вели Букаров - Заслуженный экономист дасср (Али Албанви) / Проза.ру|website=proza.ru|accessdate=2020-08-24}}</ref>. == Уьмуьрдин рехъ == Мегьемед-Вели Букаров 1920 йисуз Самурдин округдин [[Ахцегь]]рин хуьре дидедиз хьана. Дагъустандин механикадин техникум ва ЦК КПСС-дихъ галай [[Лап вини дережадин партиядин мектеб]] кӀелна куьтягьна. Техникум куьтягьайдалай кьулухъ ада № 128 заводда машинар туькӀуьрдай конструктор яз кӀвалахна . 1943 — 1945 йисарин къене Советски армиядин жергейра аваз [[Ватандин чӀехи дяве]]да иштираквал авуна<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1536176046/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3Db302ccc712328249ed7f87e894fa7745%26last_name%3D%D0%91%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%B4%26middle_name%3D%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1 Память народа]</ref>. 1948 йисуз [[Ахцегь район]]дин исполкомдин секретарь яз кӀвалахна<ref>[http://www.cgard.ru/af/index.php?act=unit&fund=4526&opis=397636&unit=452768 Букаров Магомед- Вели Букарович - Секретарь Ахтынского райисполкома]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1950 йисуз КПСС-дин обкомда кӀвалахна. 1952 йисалай эгечӀна [[Каспийск]]идин горисполкомдин сад лагьай секретарь яз, ахпа [[Мегьарамдхуьр]]уьн партиядин райкомдин секретарь яз кӀвалахна. Гуьгъуьнлай ам [[Кьасумхуьр]]уьн колхозрин ва совхозрин управлениядин кьиле эцигна. 1966—1970 йисарин арада Дагъустандин Республикадин Верховны Советдин Президиумдин председательдин куьмекчи тир. 1970 йисан декабрдалай башламишна 1972 йисан июлдал кьван М-В. Букарова Магьачкъаладин горисполкомдин председательдин чка кьуна. 1972—1975 йисара ада емишрин ва емишар цана агакьардай совхозрин трестин кьиле акъвазна. 1975—1981 йисара — «Мегьарамдхуьр» совхоздин директор. == Пишкешар == * Зегьметдин Яру Пайдахдин Орден * Орден «Лайихлувилин Лишан» * Вад жуьреба-жуьре медалар. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Лап вини дережадин партиядин мектеб акьалтӀарнавайбур]] 3eazc9w749y3rxz6s2kffwfjs2gooo8 0 14759 98694 85469 2026-06-28T13:15:27Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98694 wikitext text/x-wiki {{Административ тек |тӀвар = Кудымкар район |тамам тӀвар ={{lang-ru|Кудымкарский район}} |пайдах =Flag of Kudymkarsky rayon (Perm krai).png |пайдахдин кьадар = 125px |герб =Coat of Arms of Kudymkarsky rayon (Perm krai) (2010).png |гербдин кьадар = 90px |карта = Location of Kudymkar Region (Perm Kray).svg |уьлкве = Урусат |региондин жуьре = [[Урусатдин административ паюн|Урусатдин субъект]]: |регион = [[Пермдин край]]дин <br> [[Коми-Пермяк округ]] |административ паюн = |кьилин шегьер = [[Кудымкар]] |шегьерар = |кьилин жуьре = Райондин кьил |кьил =Валерий Анатольевич Климов |майдан =4 734 |ччилдин чка = |чӀал = [[урус чӀал|урус]] |агьалияр ={{ агьалияр | Кудымкарский район| тс }} |агьалийрин чка = |агьалидин чуькьуьнвал =4,62 |сятдин чӀул = [[UTC+5:00]] |телефондин код = +7 342 |автомобилдин код = 59, 81, 159 |сайт =http://admkudymok.ru/ |commonscat = }} '''Кудымкар район''' ({{lang-ru|Кудымкарский район}}) — [[Урусат|Урусат Федерациядин]] [[Коми-Пермяк округ]]да [[Пермдин край]]да авай район я. Майдан — 4 734 км². Агьалияр — {{ агьалияр |Кудымкарский район| тс }} кас. Административ юкь — [[Кудымкар]]. == География == Районди Пермдин крайдин рагъакӀидайпата чка кьунва. == Агьалияр == {{ Агьалияр |Кудымкарский район| Столбцов=9 }} {{ Агьалияр |Кудымкарский район| график }} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://admkudymok.ru/ Официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211230124709/http://admkudymok.ru/ |date=2021-12-30 }}{{ref-ru}} {{Russia-geo-stub}} {{Пермдин край}} [[Категория:Пермдин крайдин районар]] [[Категория:Коми-Пермяк округ]] e9f0mv8sdnaab0ox2m61lwn0yt5h9ap