Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 6501 98768 98649 2026-07-07T09:50:00Z ~2026-38491-87 13023 /* Амукьиникай */ 98768 wikitext text/x-wiki {{Кас |тӀвар = Имам Гьажи Дауд |тамам тӀвар = |шикил = |кьадар = |къул = |хьайила ганвай тӀвар = |лакӀабар = |дидедиз хьайи чӀав = |дидедиз хьайи чка = [[Дедели (Хъачмаз)|Т1ит1ел]] хуьр, Муьшкуьр |кьиникьин чӀав = |кьиникьин чка =Гелиболу, Усманият |гьукумат = |пеше = |карьера = |буба = Мухьаммад Чпир |диде = <!-- Мать--> |гъуьл = <!-- Супруг--> |паб = <!-- Супруга --> |мукьвади = <!-- Родственники, родные --> '''Гадаяр:'''<br>Мухьаммад<br>ТIагьир<br>Сулейман<br>Абдулкарим<br>'''Рушар:'''<br>Зайнаб<br>Пекер |пишкешар = <!-- Награды--> |сайт = |жуьреба-жуьре = |commonscat = }} '''Гьажи Дауд Муьшкуьрви''' — [[Лезгияр|Лезги]] имам, [[Ислам|Исламдин]] алим, 1710-йисалай Ширвандин амир<ref name="Bakihanov">[https://drevlit.ru/texts/b/b_bakihanov4.php Аббас-Кули-Ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам.]</ref> <ref name="ReferenceB">''Гербер И. Г.'' Описание стран и народов вдоль западного берега Каспийского моря // История, география и этнография Дагестана ХVIII-XIX вв. Архивные материалы. М.: Изд. вост. лит-ры, 1958.</ref>, лезги ччилер санал кӀватӀна Шариат низамдихъ ктвана мухъ туькӀуьрнвай,18 йис имамвал тхванвай кас. Лезгийрин нухан викIегь кьегьал. ==Амукьиникай== Лезгийрин имам Хьажи Дауд 1680<ref>{{Cite web|access-date=2015-10-27|title=История лезгин XVI -XVII вв|url=http://alpan365.ru/xronologiya-istorii-lezgin/istoriya-lezgin-xvi-xvii-vv/|publisher=alpan365.ru|archive-date=2015-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117022858/http://alpan365.ru/xronologiya-istorii-lezgin/istoriya-lezgin-xvi-xvii-vv/|url-status=live}}</ref>-лагьай йисуз Муьшкуьр(Мажгар) мухъан Тlитlел(игилан Дедели)<ref name="gadzhiev">{{книга|часть=Дагестан в первой трети XVIII века|ссылка часть=|автор=[[Гаджиев, Владилен Гадисович|Гаджиев В. Г.]]|заглавие=История Дагестана|ответственный=Отв. ред. [[Гаджиев, Владилен Гадисович|В. Г. Гаджиев]]|ссылка=https://instituteofhistory.ru/library/publications/istoriya-dagestana-t1|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|том=I|страниц=433|страницы=342|isbn=|ref=Гаджиев}}</ref> хуьре дидедиз хьанва. Кцlарин [[Чпир|''чипирар'']] лугьудай [[Сихил|сихилдай]] тир. Эрби чlалал ''الجبيري'' (''Ал-Джибири), لزگی (Ал-Лекзи), مشکوری (Ал-Машкури)'' нисбу алай'''<ref>[https://books.google.com/books?id=p6CfAAAAMAAJ&q=%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF+%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C&dq=%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF+%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi7ip2V8f6LAxUvD1kFHY9cFpMQ6AF6BAgLEAM#%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF%20%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C .مركز اسناد و تاريخ ديپلماسى. جهان ايرانى و توران مجموعه مقالات ISBN 9789643611354, 9643611353. — С. 108. {{Цитата|داود لزگی مشکوری}}]</ref>''', яни сихил - Чипирар, нух - Лезги, мухъ - Муьшкуьр (Мажгар). Гъвечи чlавалай ам [[Къуръан]] чирна хьафиз хьана вичиз хъсан кӀел-кхьинар чирзва<ref>Магомедов, 2013, 30 чар</ref>. Ахпа чlехи хьайила Маккадиз зияратдин патахъагъ фин авуна «гьажи» тӀвар къачуна Исламдин илим чирна «алим» тӀвар къачузва. Хтана Агьлу-Сунна мадраса акъайна шейхвал айизва<ref>''Ф. М. Алиев''. Антииранское выступление и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII века. — Академия наук Азербайджанской ССР. Баку, 1975. — С. 22.</ref>. Маса къачун-гунвилел хъсан девлетлу хьана «бег» тӀвар къачузва. 1711-лагьай йисуз имам хьана 7 йисуз Ширванда Шариятдин низам туькуьрна амирвал айизва<ref name="gadzhiev2">{{книга|часть=Дагестан в первой трети XVIII века|ссылка часть=|автор=[[Гаджиев, Владилен Гадисович|Гаджиев В. Г.]]|заглавие=История Дагестана|ответственный=Отв. ред. [[Гаджиев, Владилен Гадисович|В. Г. Гаджиев]]|ссылка=https://instituteofhistory.ru/library/publications/istoriya-dagestana-t1|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|том=I|страниц=433|страницы=342|isbn=|ref=Гаджиев}}</ref>. Адаз вичин хайи [[Лезги чӀал|Лезги]] чlаллай маса лезгийрин юкьа чlехи тlалабвал авай Кьуркьандин чlал [[Араб чӀал|эрби]] чlални чидай, ва гьакlани [[Туьрк чӀал|мaгъул (туьрк)]]) ва [[Фарси|къажар(фарс)]] чӀаларни чидай.<ref name=":12">{{Книга|ссылка=https://alpan365.ru/dvizhenie-xadzhi-davuda-v-lezginskom-folklore-i-literature/#_ftn5_8394|автор=А.А. Бутаев|заглавие=Народно-освободительное движение на Восточном Кавказе под руководством Хаджи-Давуда Мюшкюр-ского: первая треть XVIII века|год=2006|место=Махачкала|издательство=Мавел|страницы=127}} «Судя по источникам и другим материалам, Хаджи-Давуд был достаточно образованным для своего времени человеком, владевшим, кроме своего родного лезгинского, также и тюркским, арабским и персидским языками»</ref> Адан хъизан: Дах - Чпир Мухьаммад хьажи, Стха - Ахьмад хьажи Хваяр: Мухьаммад, Абдул-Карим, Сулейман ва Т1агьир. Рушар: Зайнаб ва Пекер. == Гъазват == 1711-лагьай йисуз [[Шиияр|шиг1а]] тий [[Иран|Къажарччилин (Иран)]] чаз [[Сунияр|Агьлу Сунна]] тир Лезгийриз гекъи хьайи ч1авуз, Лезги мусурманрин кьиле имам хьана Хьажи Дауд.1722-лагьай йисан 12-декабрдиз Хьажи Даудаз вичин "диндин стха" чизвай [[Яхулар|Яхул]] Сурхайхана маса гузва яни хаинвал айизва.<ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.37.</ref> === К1уьк1е ч1ав === XVIII виш йисан кьилерал шиг1а къажар Иран лугьудай гьукуматдиз мусурман лезги агьлу-сунна нух хьараждал эцигиз к1ан хьана, яни чавай къачунар (ясакъ, налуг) къачуз к1ан хьана. Лезгири юкьа гъулгъула хьана, кьил хкажна чӀехи къарагъунар хьунал к1уф ктуна ин к1валахди. Чпин хазина ацӀурун патал къажаршахдин гьукуматди цӀийи къачунар (хьаражар) туькуьрна. [[Эрменияр|Хачпаш эрмли]] Есаи Хьасан-Джалаляна кхьизва: «1698—1701-лагьай йисара къачунар чӀехи авунвайтӀани, 1702-лагьай йисуз къачунар ц1ийикъаллай хкажна кӀватӀиз к1анзвай, сад-кьвед йисни алатнач, къажаршахди мухъа мад цӀийи къачунар тун патал гужетзва».<ref name="ReferenceE">Есаи Асан Джалалян. Краткая история страны Албанской (1702-1722 гг.). Баку: Элм. 1989.</ref> И кӀвалахар т1имил хьиз,1705—1707-лагьай йисара гъезилпаш-шиг1ари Агьлу-сунна тир Лезгийриз гекъи йикь-зулум гуз къарагъна. Нухан(халкь) рези тахьунвал т1имил-т1имил ч1ехи хьана, кьажарин гьукуматаз гъиле чк1ул гваз гьепIесунрал (кук1унрал) элкъвена. 1707-лагьай йисуз Лезгийрин гъезпашриз (гъезилпаш) гекъи ч1ехи кьилхкажун хьана. Лезгийри Шемахьа — Ширвандин кьилин къала чпин гъилиз къана анин ч1ехид Гьасан-Али метерал эцигна киц хьиз ягъана кьена.<ref>Письма и донесения иезуитов о России. СПб., 1904. С. 106</ref> 1711 йисуз цӀийикъаллай [[Шиияр|шиг1а]] [[Фарси|къажар (фарс, перс)]] ва [[Иран|ц1апаш (гъезилпаш)]] зулумдиз гекъи Лезгийри к1валахар аквазва кьил хкажна. МуьтӀегьвал акъатна, къарагъунар вири лезги чилерал чкӀана, гьакӀни гъил гуз, Ччардай(Билкъан-Закатала) [[ЦӀахурар|лезги-ц1ахурар]], [[аварар]], Шекидай агьлу-сунна [[Азербайжанар|мугъуларни (азербайжанарни)]] къвезва. === Имамвализ рехъ === И ч1авуз Хьажи Даудан лезгийрин имам ва амир, гьак1ани лезгийрин агьлу-сунна мадрасадин алим ва муфти хьиз кьиле жезва. Адавай сад-садаз чара тир жамаатар санал к1ват1ин алакьзва. Вичиз ин к1валахда Аллагь патал стхаяр жагъурун патал Хьажи-Дауд Дагъустандиз физва кумек к1анз Аллагь патал санал ягъири галаз к1ук1ун патал. Гьана ада вичин патахъ са кьадар ч1ехибур гъизва, гьабрун къене ЦӀахурай Али-Султан, Хайдакъай Агьмад-хан ва Яхулрикай Сурхай-хан I. 1711-лагьай йисуз Хьажи-Дауда Ширвандин чӀехи къалаяр тир Шабран ва [[Къуба|Къала (Къуба)]] вилаятрин кьилин къала — [[Худат|Хтар (игилан Худат)]] вичиз гъахчуна<ref>{{Книга|ссылка=https://www.google.ru/books/edition/Взаимоотношения_народов_Южного_Дагестана/rMgiAQAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1|автор=Н.А Магомедов|заглавие=Взаимоотношения народов Южного Дагестана и Азербайджана в XVIII - первой половине XIX в экономический, политический и культурный аспекты|год=2004|место=Махачкала|издательство=Эпоха|страницы=199|страниц=63}}</ref>. Шиг1а тир Къубадавай Султан-Агьмад-хан ва адан вири мукьва-кьилириз жаза гана яни кьена нух зулумдикай къуьтехна. Са адан гъвечӀи хва Гьусейн-Али-хан чанлаз амукьзва. Зулухъ Хьажи-Дауда, вичин диндин-стхайри к1ват1алри галаз сад хьана, Шемахьа элкъуьрна кьуна вичин гъилиз, амма чӀехи шиг1арин гекъивал хьайивиляй элкъуьрна хтана. 1712-лагьай йисан гатфариз Хьажи-Даудан ва Яхул Сурхай-хан санал мадни Шемахьадиз физва. Шемахадин ч1ехид шиг1а Гьасан-хана вичин був (кьушун, кк1унин к1ват1ал) къана къаладай къецихъ экъечӀна Лезгияр къулухъай чкӀуруз к1ан хьана, амма алакьнач. Къаладиз яргъа тушиз хьайи кӀеви кук1уеа сефеви був (кьушунар) кьиле-кьилди лезгирин кӀаник акатна (руг-руг хьана): персерни къизилбашрин буван (кьушундин) са пад гьа кук1ун чкадлай зверна гаатна, муькуь пад кьена, ибрун ч1ехил Гьасанхан вични кьена. Гаатзавайбурун кьулухъ гьатна Лезгияр Шемахьа къаладин къенез гьахьна. Шемаха къачуниникай Петр I-дин 1712-лагьай йисан манифестда икӀ кхьенва: «1712-лагьай йисуз лезгийрин ч1ехид Давуд бег ва яхулрин ч1ехид Сурхай, шахдиз гекъи гъулгъула ктвана гъазват гана, Шемаха къала кьуватдин гъилиз къачуна, гьана зат1ар къачуз гузвай урусарини кьилиз къаз гана абурун 4 миллион рубльдин чпиз гахчуна»<ref>{{Cite web|url=https://runivers.ru/bookreader/book433217/#page/34/mode/1up|title=Исторический очерк Кавказских войн от их начала до присоединения Грузии|access-date=2020-07-08|archive-date=2020-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808091421/https://runivers.ru/bookreader/book433217/#page/34/mode/1up|url-status=live}}</ref>. Шемаха къала къачур чӀавуз, лезгияр сефевириз к1ивирнвай чкайрал фад-фад гьепIесунар айидамаз, чпин гъиле авай къала к1ивирин рик1алай алатнвай. === Сефевияр === Сефевирин ч1ехибуру чпин патай Лезги мусурманриз гекъи к1валахъар чӀугун патал алакьзвай. 1719-йисан эхирда абурувай Гьажи Давуд кьуна, Дербентдин зиндандиз ктуваз хьана, амма ана хвех хьанач, лезгири адаз гъил гана ам анай зверна. Къажарин къен пад чиз, вичин тежрибадалди ам гьар вичин агалкьунриз критик къимет гуз ва дяведин операцияр кӀевиз хъсан гьазуриз чирнвай. И вакъиадикай XVIII виш йисан урус ц1урургъан П. Буткова кхьизва: "Сурхаян виликан гъазватра патав гвай лезги ч1ехид Давуд-бег Дербентдин зиндандай звернай"<ref>{{Cite web|url=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=20&rotate=0&theme=white|title=''П.Г. Бутков.'' Материалы для новой истории Кавказа, с 1722 по 1893 год. Санкт-Петербург: Типография Императорской академии наук, 1869. — С.8.|access-date=2022-02-19|archive-date=2022-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219150444/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=20&rotate=0&theme=white|url-status=live}}</ref>. Гьажи Давудан Сефевириз гекъи тир таблигъатдин вичин нетижа гуз хьана. МуьтӀиь хьайи ч1ехибурук кваз Куьредай, Табасарандай, Самурдай, Цахурдай, Ччарай, Шекидай, ва гьак1ани Бардадай ва маса чкайрай к1ват1алар атана. Шиг1а къажариз гекъи Ширвандин са гьикван ханар акахьна, масал хьиз Къажар Шахдин эмирдалди Кьудкьушан Ибрахьиман мукьва кьелид вири кьенвай, гьамани гьавилай Хьажи Давудан пата хьана. 1720-йисан кьамуг (июнь) вацра Гьажи Давудан кьушунди Шабран элкъуьрна кьуна ва ам ягьуналди (штурмдалди) къачуна. Чиле (июль) вацра Хтар (Худат) къачуна. И агалкьунрилай кьулухъ Гьажи Давуддин патав чпин к1ват1алар гваз Хайдакьан Агьмад-хан ва Яхулдин I Сурхай-хан атана. Пашч (август) вацра абурун сад хьайи кьушунди пуд лагьай сеферда Шемахьа элкъуьрна кьуна, амма ам къачуз абурувай хьанач''<ref>{{Cite web|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Zubov_P_P/text41.htm|title=ЗУБОВ П. П. КАРТИНА КАВКАЗСКОГО КРАЯ ПРИНАДЛЕЖАЩЕГО РОССИИ И СОПРЕДЕЛЬНЫХ ОНОМУ ЗЕМЕЛЬ; ЧАСТЬ IV. 1835.|access-date=2023-06-27|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627010654/https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Zubov_P_P/text41.htm|url-status=live}}</ref>.'' Зулаз Гьажи Давудани Яхул Сурхай-хана Бакудин патаз рехъ кьуна. Амма Бакудин кьиле авай ч1ехид Дергагm-К]ули-хана Бакудилай яргъал тушиз авай «Ивидин кӀунтӀ» (Къанлытепе) лугьудай чкадал хьайи кукӀунив абур тхвана:{{Цитата|XVIII виш йисан 20-йисара сувавириз чпин кьиле авай Давуд-бегани Яхул Сурхай-хана Баку къачуз кӀанзавай, — кхьизва А. Бакиханова, — амма Дергягь-хана абурун кьушунар къаладай зур алцум яргъал авай гъвечӀи суван патав кьуна тхвана. Гьавиляй и чкадиз инсанри гьа и вахтундани Канлытепе лугьузва...|автор=<ref>{{книга |автор = [[Агаян, Цатур Павлович|Агаян Ц. П.]] |заглавие = А. Бакиханов |издательство = Издательство АН Азербайджанской ССР |том = |место = Б. |год = 1948 |страницы = 28 |isbn = }}</ref>.}} === Дербент === Зулун кьана (эхирда) Гьажи Давуда вичин к1ват1алрин (кьушунрин) кӀеретӀар, Къалани (Къубани) Цал (Дербент) къачудай кьилигъ (фикир) гваз, кефер патариз ракъурна. Амма инани Гьажи Давудаз агалкьун хьанач. Чуран (Дербентдин) наиб Имамкъули-бега къала хвена ва вири гьужумар кьулухъ чӀугуна. Са шумуд йикъан къене къала къачуз тахьана гьава мекьи хьайила, Гьажи Давуд, кьуьд мукьва хьунни кьилигъна, элкъуьрна к1ват1ал кьулухъ чӀугуна Муьшкуьрдиз хтана. 1720-йисан кьаниз (эхирдиз) сефевирин чӀехивалин кӀаник авай инсанрин ч1ехи пай абруз гекъи хьана. Къажаррин кьушунарни къизилбашар чпин-чпин къалара к1евиз хьана амуктнвай кч1ез къецик акъатиз. Лап кӀевиз Шемахада, Бакуда ва Дербентда к1евна амукьнавай. Вилик хьайи вахтунилай гекъигайла, къарагъунин кьилер тек са кьезил ва акъвазин гьужумралди акъваззавачир, абуру шахдин гьукумдарвал, шиг1ияр ва къизилбашар авай къалаярни хуьрер чпин гъилик хуьз ва чкайра чпин чӀехивалин кӀиникар туькӀуьриз хьана. === Урусар === Урусатдин Къавкъазда авай чпин-акъудунар(хийир къучунар) чиз Хьажи Давуда I Пётравай са гаф къачуз к1анзвай. 1721-йисан апрель вацралай Гьажи Давуда са шумудра Астраханагь авай урусрин чӀехибуруз кхьунар кхьена ракъурнвай. Астраханин губернатор А. П. Волынскидин патав гвайди И. В. Кикиназ ракъурай кхьуна, Гьажи Давуда урусрин масагунар айизвайбуруз Лезги чилериз атана кӀуьркӀуьм ва ракь гъиз, чнани аюруз лазим тий йепер ва маса зат1ар гудай патакай чӀална. Яни чи юкьа къачун гун хьурай, квезни хъсан я, чазни. Амма абрун къилигъ масад тир, Волынскиди вичин патай Гьажи Давудаз кхьена, ада урусрин чӀехивалин кӀаник акатдай кьиле кьилигъ авани лагьана жузуна, ва гьадлай ахпа ада I Пётраз икӀ кхьена:{{Цитата|Заз аквазвайвал, Давуд-бег (лезги гьукумдар) са кардизни лазим туш, ада заз жаваб гузва хьи, вичин фикир лап гьакъикъатда куь чӀехивализ къуллугъ авун я, амма куьне вичин патав кьушунарни лазим тир кьадардин тупар ракъурун кӀанзава, амма вичи къажараривай къалаяр къахчуда, вичиз лазим тирбур (гьа гьисабдай Дербентни Шемаха) вичиз туна, амайбур куь чӀехивалин к1иник гуда, гьамни Куьр вацӀун а паталай эгечӀна Исфагъандал кьван жеда, им ак1ет1ани адан гъиле садрани жедай туш, гьавиляй вичиз кӀанзава хьи, зегьмет куьн патай хьун, акъудунар (менфят) — вичин...|автор=[[Волынский, Артемий Петрович|А. П. Волынский]] <ref>Соловьёв С.М. История России. Кн.IX. Т.17-18. С.362</ref>.}}Урусат гьукуматди Гьажи Давудаз са гъилни ганач. == Ширвандин имам == 1721-йисан пашч (август) вацран 10-да Гьажи Давуда, Яхул I Сурхай-хан, Ц1ахур Али-Султан, Кьудкъушан Ибрагим, хайдакьар ва маса стха к1ват1алрин кӀеретӀар галаз санал мад Шемахьа вичиз кьуна. Пашч вацран 25-да къала кукӀуналди къачуна.<ref>{{Статья|автор=Абдулгалимов А.Р.|заглавие=СОЮЗНИКИ И СПОДВИЖНИКИ ХАДЖИ – ДАВУДА|год=2017|издание=ВЕСТНИК СОЦИАЛЬНО-ПЕДАГОГИЧЕСКОГО ИНСТИТУТА|номер=2 (22)|страницы=41}}</ref>. Зиндандиз къанвай Гусейн-ханан кбил ат1ана хкадаврзва. Вири шиг1ияр чкурзва<ref name="Иран">{{книга |автор=|заглавие=История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века|том=|место=Л.|издательство=Издательство Ленинградского университета|ответственный=Под ред. Струве В. В.|год=1958|страницы=310|isbn=}}</ref>. Амма [[Христианар|хачпаш]] эрмлияр, [[чувудар]] ва масанай атанвай инсанарик(масала [[Ингилисар|инглисар]]) ктадзвач, ин к1валахъ Есаи Гьасан-Джалаляна ва инглиз чиллер экъвезвай кас Джонас Хенвея хве къазва<ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.33.</ref>. Амма хаинвал авуйбур, девлетлу шиг1ар чуьнуьхарна хвей ва чахъ галаз шиг1ири галаз санал кик1ай 300 урус масагунар айизвайбурун кьенин, им Хенвеяна, Къажарчиле авай урусрин илчи С. Аврамова ва Мугъулчиле (Турция) авай урусрин илчи И. И. Неплюеван лугьузва. Кхьени чрара лугьузва хьи<ref>Соловьёв С. М. История России. Кн. IX. Т.18. С.381</ref>,:{{Цитата|Лезгийрилай ва казикумухрилай кьулухъ, абуру 1721-йисан къене авунвай гьужумри урусрин сурсатар (складар) пуч авуна ва тек са савдагар Евреиноваз вири санлай сад виш ва гьадан паталай пудкъад цӀуд агъзур (170 000) рублдин зарар гана...|автор=Джонас Хенвей<ref>''К.Ф. Валишевский''. Петр Великий. Директмедия, 2016. — С. 402. ISBN 9785447569280, 5447569281.</ref>.}}Урус масагунар айизвайбурун гъилей девлетар хчун патал гзаф масак1авилер ава, масала: чӀехи пай алимри им 1721-йисуз хьайи кар я лугьузва; амма бязибуру, гьа вахтунда амукьнавай Ф. И. Соймонова<ref>Соймонов Ф. И. Описание Каспийского моря и чиненых на оном российских завоеваний, яко часть истории Государя императора Петра Великаго // Ежемесячные сочинения об ученых делах. СПб., 1763, январь. С.31.</ref>, XVIII виш йисан тарихчи И. И. Голикова<ref>Голиков И. И. Деяния Петра Великого, мудрого преобразователя России, собранные из достоверных источников, расположенных по годам. В 6 т. М., 1838. Т.6. С.37-38.</ref>, гьакӀни XIX виш йисан тарихчи Аббас-Кули-ага Бакиханова<ref>Аббас-Кули-Ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам</ref> ва П. Г. Буткова<ref name="Бутков">Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год. СПб.: Тип. Императорской АН, 1869. Ч. 1.</ref> урус масагунарайизвайд 1712-йисуз Шемаха къачур вахтунда чуьнуьх авуна лугьузва. Шемаха кьуникъай тир хабар Сефевидрин кьилин шегьер тир Исфахандал агакьна. Амма Шах Солтан Гьусейна, элдин къарагъунар гегьенш жезвай, гьукумдин ва кьатӀундин упадкадин (аватунин) вахтунда, са кӀеви кхьуни кьабулиз хьанач. Есаи Гьасан-Джалаляна малумзава:{{Цитата|...Гянджадин ва Еревандин гьукумдарри и кардикай шахдиз малум авуна, гекъивал гана, а чпи вири кьушунар гваз Куьр вацӀун къерехда авай агванрин шегьер Партавдиз атана. Ана Еревандин хан вири районрин гьукумдаррини кваз, Гянджадин хан вири девлетлуйрини кваз ва амайбур лап гзаф кьушунралди — 30 000 касдал кьван кӀватӀ хьана. Амма пачагьдин (шахдин) патай кьушунар ва са куьмекни атанач, вучитуькӀни ам Кандагардин чилерал алай кукӀунрив лап алахънавай ва машгъул тир. Ада тек са гафаралди ва кагъазралди абуруз жедай вири серенжамар кьабул ая лагьана эмирзавачир...|автор=Есаи Гасан-Джалалян}}1721-йисан зулдиз Гьажи Давуда Еревандин ва Гянджадин беглербегрин 30 агъзур авай кьушунар Куьр вацӀалай элячӀдай чкадал лап кӀаник кутуна<ref>Тамай А. Восстание 1711—1722 гг. в Азербайджане // Учёные записки Института истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. Махачкала, 1957. Т.3. С.87-88.</ref>:{{Цитата|...тежриба авай гъуьрчехъанар хьиз, секиндиз ва ванциз хьуниз атана, а чӀехи вацӀун а патан къерехдал кӀватӀ хьана ва са йифиз гьакӀ секиндиз а патан къерехдиз элячӀна... Абур (къажарар) т1имил-т1имил гьазур жедалди, ибру (лезгияр), абурал гьужумна, абур лап кӀаник кутуна, абурухъ галтугна, Къарабагъдин суварин кӀаник авай Трду ва Хачен вацӀарин дередиз кьван зверна. ИкӀ, къажарар лап уях хьана ва чпин умудрив алцур хьана, амма лезгияр, абрувай вири девлетар ва сурсатар хчуна, шадвал гваз чпин патариз хтана. Им 1170 (1721)-йисан зулдиз хьайи кар я...|автор=Есаи Гасан-Джалалян}}И агалкьунилай кьулухъ Гьажи Давуда Кавказдин Албаниядин дегь кьилин шегьер тир Барда (Партав) къачуна. Урусаидин патай са куьмекни тагваз, Гьажи Давуда I Сурхай Яхулдин Хан галаз санал, Крымдин хандин куьмекдалди Турциядин султан галаз кагъазар кхьинин кӀвалахар эгечӀна<ref>РГАДА. Ф. Кабинет Петра I. Отд.1. Кн.54. Л.667.</ref><ref>АВПРИ. Ф.89: Сношения России с Турцией. 1722. Д.6. Ч.1. Л.30.</ref>. 1721-йисан мара (сентябрь) вацра Волынскиди I Пётраз икӀ кхьена:{{Цитата|...виридалайни лап кӀевиз кичӀезва ва кьилигъзва (фикирзава) хьи, абуру (Гьажи Давудани Султан Сурхай-хана), лап гьакъикъатда Турциядин чӀехивал кӀанида, заз аквазвайвал, абуруз и кар авун патал дуьз себеб ава...|автор=[[Волынский, Артемий Петрович|А. П. Волынский]]}}Урусрин пачагьди Неплюеваз султандивай Гьажи Давуда<ref>АВПРИ. Ф.89: Сношения России с Турцией. 1722. Д.16. Л.2-3.</ref> вичин чӀехивалин кӀаник татун кӀан ая лагьана эмир гана. I Пётра канцлер Г. И. Головкиназ кхьенвай кагъатдай:{{Цитата|Ч1ехи тир канцлер! И вахтунда чаз Гребнидай Волынскидин кхьун атана, адаз Шемахадай лап дуьз хабар хьанва хьи, кьилхкажунин кьиле авай ч1ехид имам Давуд-бега Турциядин султандин патав кхьун ракъурнава, вич адан чӀехивалин кӀаник кьун патал. Квев куриер Истамбулдиз илчидин патав ракъурун лазим я, ана ада султандив ам вичин кӀаник татун лагьана фикир эциг ая, ада чаз гьикьван зарар ганатӀа малум авуна. 1722-йисан эвелни кьвед (февраль) вацран 22-да. Пётр|автор=[[Пётр I|I Пётр]] <ref>АВПРИ.Ф.89:Сношения России с Турцией.1722.Д.4.</ref><ref name=autogenerated3>Тер-Авакимова С. А. Армяно-русские отношения в период подготовки Персидского похода. Ереван: Изд. АН Арм. ССР. 1980. С.64.</ref>.}}1722-йисан нава (апрель) вацран 21-да Истамбулда авай урусрин илчи Неплюев ЧӀехи везир Ибрагим-пашадин патав атана ва адаз лагьана хьи, къарагънавай лезгийри Шемахада урус савдагаррал гьужумна ва абур пуч авуна, гьавиляй Урусиядин пачагьди шахдивай и кар патал жаваб кӀанзава. ЧӀехи везиради лагьана хьи, гьакъикъатда къарагънавайбуру Турциядин патав куьмек кӀан я лагьана кагъат ракъурнавай. Амма урус илчидин гафариз жаваб яз, ада икӀ лагьана умуд гана:{{Цитата|...куь пачагьдиз вири жаваб ва зарардин пулар агакьдалди, чуна абур хуьдач...|автор=Ибрагим-паша<ref>Соловьёв С. М. История России. Кн.IX. Т.17-18. С.381.</ref>.}}1722-йисан гатфариз Гьажи Давуда Гянджа элкъуьрна кьуна. Шегьердиз куьмек гун патал Урусиядин куьмек гвай Картлидин пачагь Вахтанг VI кьушунар гваз атана. И кар чизмаз, Гьажи Давуда Вахтанг VI-дин кьушунрихъ галаз кукӀуникай вич хуьна ва цӀикьвед лагьай йикъа Гянджа элкъуьрна кьун кьулухъ чӀугуна. Вахтанг VI адан кьулухъ галтугнач, гьатта шахдин патай Гьажи Давудан гьукуматдин кьилин шегьер хьанвай Шемахадиз гьужум ая лагьана са шумуд сеферда эмирар атанватӀани<ref>Ризванов З. Д., Ризванов Р. З. История лезгин. С.20.</ref><ref>Левиатов В. Н. Очерки из истории Азербайджана в XVIII в. Баку: Изд. АН Аз. ССР. 1948. С.74.</ref><ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.35.</ref><ref>Маркова О. П. Россия, Закавказье и международные отношения в XVIII в. М.: Наука, 1966. С.104.</ref>. 1722-йисан тӀул (май) вацран 30-да, 17 йикъан къене элкъуьрна кьунуьлай кьулухъ, Гьажи Давудани Кайтагдин Ахмед-хана Ардебиль къачуна <ref name="Бутков2">Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год. СПб.: Тип. Императорской АН, 1869. Ч. 1.</ref><ref>«Каиме» Бедреддинзаде Али-бея // Известия АН Аз. ССР. Серия: История, философия, право. Баку,1988.№ 3. С.39.</ref><ref>Из донесения лейтенанта А. И. Лопухина Петру I от 31 июля 1722 г. // Русско-дагестанские отношения в XVIII — начале XIX вв.: Сб. док. / Сост. В. Г. Гаджиев, Д-М. С. Габиев, Н. А. Магомедов, Ф. З. Феодаева, Р. С. Шихсаидова. М.: Наука, 1988. С.34.</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/VI/Dag_chron/O_borbe/text.htm|title=О борьбе дагестанцев против иранских завоевателей // Дагестанские исторические сочинения|editor=пер. А. Р. Шихсаидова|website=www.vostlit.info|date=1993|publisher=М: Наука|access-date=2022-01-16|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105170755/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/VI/Dag_chron/O_borbe/text.htm|url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{Книга|ссылка=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B3_%D0%B2_VIII_-_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5_XIX_%D0%B2..pdf|автор=[[Муртазаев, Арсен Омарович|Муртазаев А.О]]|заглавие=Кайтаг в VIII - первой половине XIX в. (Исследование политической истории и роли в системе политических структур Северо-Восточного Кавказа)|ответственный=[[Алиев, Багомед Гадаевич|Б.Г. Алиев]]|год=2015|место=Махачкала|издательство=ИИАЭ ДНЦ РАН|страницы=295—302|страниц=490|archive-date=2022-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316051759/https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B3_%D0%B2_VIII_-_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5_XIX_%D0%B2..pdf}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87._%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_1993.pdf|автор=Шихсаидов А.Р., Айтберов Т.М., Оразаев Г.М.-Р.|заглавие=Дагестанские исторические сочинения|год=1993|место=Москва|издательство=Издательская фирма «Восточная литература»|страницы=198|страниц=302|archive-date=2021-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20211211192741/https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87._%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_1993.pdf}}</ref>. Октябрь вацра Гьажи Давуда, Яхулрин I Сурхай-хана ва Хайдакьдин Агьмад-хана са гьафтедин къене Дербент элкъуьрна кьуна <ref>«Лист» — перевод дербентского наиба к Петру I. 21 октября 1722 г. // РФ ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.1. Оп.1. Д.59. Л.175.</ref><ref>Рамазанов X. X., Шихсаидов А. Р. Очерки истории Южного Дагестана. Махачкала: Институт истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. 1964. С.97.</ref><ref>Русско-дагестанские отношения XVII — первой четверти XVIII вв. С.277.</ref>. Гьажи Давуд виридалайни чӀехи имам яз Ширвандин, Шекидин, Лезгистандин ва Дагъустандин чилерал чӀехивал хвенва <ref>Гаджиев В. Г. Роль России в истории Дагестана. М.: Наука, 1965. С.62</ref><ref>Н. А. Сотавов. Крах «Грозы Вселенной» в Дагестане.</ref><ref>{{Cite web |url=https://lib.herzen.spb.ru/media/magazines/contents/1/34(74)1/khanarslanova_34_74_1_514_520.pdf|title=Б. Б. Ханарсланова. Дагестан и Ширван в русско-иранских, русско-турецких и ирано-турецких отношениях в период вхождения в состав России (1722—1735)|access-date=2018-05-25|archive-date=2018-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525133842/https://lib.herzen.spb.ru/media/magazines/contents/1/34(74)1/khanarslanova_34_74_1_514_520.pdf|url-status=live}}</ref>. == Сурхай-хан ва хаинвалар == Ширванда ва Шекида гьукум гьализ кIанзавай хаин Яхул Сурхай-хан I-а, Таркидин Адиль-Гиреян кумекдалди, 1722-й йисан 12-лагьай декабрдилай Урусатдихъ галаз рахунар айизва<ref>РФ ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.1. Оп.1. Д.387. Л.32.</ref><ref>АВПРИ. Ф.77: Сношения России с Персией. 1723. Д.1. Л.123.</ref><ref>Русско-дагестанские отношения XVII — первой четверти XVIII вв. С.273-274.</ref><ref>Сотавов Н. А. Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких отношениях в XVIII в. М.: Наука, 1991. С. 65.</ref>. 1723-й йисуз ам Хажи Давудахъ галаз дяведал экъечIна, Лезги чилерал чапхунар ийиз хьана<ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.37.</ref>. 1722-1723-й йисарин эхирда, Хьажи Давудан алахъунралди арадал атанвай Лезги имамрин Сефевириз гекъи коалиция, сад-садахъ галаз чIах хьана (чукIуна). ЧIехи имамрикай тек са ЦIахурдин Али-Султана гъил гузва. Коалиция чукIунин шартIара Хажи Давуда маса имамрин вичин патаг чIугваз алахъзавай, бязи вахтунда кичIерар гунив ва чапхунрив эгечIиз. Масала, урус кьушунриз гекъи экъечIун патал рази тахьайвиляй, 1722 ва 1723-й йисара араб тир Табасарандин майсум ва адан резиденция тир Хучни хуьр чукIурна.<ref>РГАДА. Ф.: Коллегия иностранных дел. Сношения России с Персией. 1722. Д.23. Гл.2.</ref><ref>Рамазанов X. X., Шихсаидов А. Р. Очерки истории Южного Дагестана. Махачкала: Институт истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. 1964. С.175.</ref>. == Эхир == 1723-йисан тӀул (май) вацра Гьажи Давуд Турциядин султанди Гянджадиз веревирдриз (кӀвалахрикай кагъазар тухуз) эверна. Гьажи Давуда и эверун кьабулна ва вичин хзанни — кьуд гадани кьве стхани кваз — ва вичин мукьва инсанар галаз анай атана. Амма вичин кьилдин гьукум тухунин фикирри ва чӀехибурув муьтӀиь тахьуни Турциядин гьукумдарар лап кичӀе авуна. Гьавиляй ам Гянджадиз атайла, зинданда туваз хьана, а октябрь вацран 5-да вичин хзанни мукьва инсанар галаз санал Турциядиз гьаладна. Сифтегьан вахтунда ам Родос<ref>{{Статья|ссылка=https://openaccess.firat.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11508/16181/188397.pdf?sequence=1&isAllowed=y|автор=Prof. Dr. Orhan Kiliç, Zeynep Kurt|заглавие=13 Numarali Ve 1727–1730 Tarihli Mühimme Zeyli Defteri (Değerlendirme- Transkripsiyon- Dizin). Yüksek Lisans Tezi. Danişman Hazirlayan|год=2005|язык=тур.|издание=Danişman Hazirlayan|страницы=24—223}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=http://adudspace.adu.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/11607/724/UĞURÜNEN.pdf?sequence=3&isAllowed=n|автор=Uğur Ünen|заглавие=XVIII. Yüzyilda Osmanli İdaresinde Rodos Adasi|год=2013|язык=neh/|издание=Aydin|страницы=68–69}}</ref>, вацӀал яргъал гьукумдиз ракъурна, анай кьулухъ Гелиболудиз<ref>{{Cite web|url=http://www.ekevakademi.org/Makaleler/962607_29%20Yasar%20BAS.pdf|title=Gelbolu‘da vefat etmiş olması muhtemeldir|author=|work=|date=|publisher=|access-date=2015-10-27|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222145428/http://www.ekevakademi.org/Makaleler/962607_29%20Yasar%20BAS.pdf|url-status=live}}</ref> ракъурна. Маса кхьинра малумзавайвал, Гьажи Давуд Кипр вацӀал яргъал гьукумдиз ракъурнавай. Ам 1735—1736-йисарин патав кьена. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lekia.ru/chapter6_2.htm 6.2. ХАДЖИ-ДАУД-БЕК МЮШКЮРСКИЙ И ВОССТАНОВЛЕНИЕ ЛЕЗГИНСКОГО ГОСУДАРСТВА]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://lezgi-yar.ru/news/najden_proekt_pamjatnika_velikomu_khadzhi_davudu/2013-07-05-1493 Найден проект памятника великому Хаджи-Давуду]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://realcaucasus.org/6349 Хаджи-Давуд – герой, имам и полководец]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ansar.ru/history/2013/03/04/38388 Архив Али Каяева и фетва Хаджи-Давуда] * [http://www.kavkazweb.net/forum/topic/42206-khadzhi-davud-miushkiurskii/ Хаджи-Давуд Мюшкюрский] [[Категория:Лезги кьегьалар]] [[Категория:Лезги тарих]] bddiebrptow2gbssbfo8vtu0v0yt7yq 98769 98768 2026-07-07T09:53:02Z ~2026-38491-87 13023 /* Сурхай-хан ва хаинвалар */ 98769 wikitext text/x-wiki {{Кас |тӀвар = Имам Гьажи Дауд |тамам тӀвар = |шикил = |кьадар = |къул = |хьайила ганвай тӀвар = |лакӀабар = |дидедиз хьайи чӀав = |дидедиз хьайи чка = [[Дедели (Хъачмаз)|Т1ит1ел]] хуьр, Муьшкуьр |кьиникьин чӀав = |кьиникьин чка =Гелиболу, Усманият |гьукумат = |пеше = |карьера = |буба = Мухьаммад Чпир |диде = <!-- Мать--> |гъуьл = <!-- Супруг--> |паб = <!-- Супруга --> |мукьвади = <!-- Родственники, родные --> '''Гадаяр:'''<br>Мухьаммад<br>ТIагьир<br>Сулейман<br>Абдулкарим<br>'''Рушар:'''<br>Зайнаб<br>Пекер |пишкешар = <!-- Награды--> |сайт = |жуьреба-жуьре = |commonscat = }} '''Гьажи Дауд Муьшкуьрви''' — [[Лезгияр|Лезги]] имам, [[Ислам|Исламдин]] алим, 1710-йисалай Ширвандин амир<ref name="Bakihanov">[https://drevlit.ru/texts/b/b_bakihanov4.php Аббас-Кули-Ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам.]</ref> <ref name="ReferenceB">''Гербер И. Г.'' Описание стран и народов вдоль западного берега Каспийского моря // История, география и этнография Дагестана ХVIII-XIX вв. Архивные материалы. М.: Изд. вост. лит-ры, 1958.</ref>, лезги ччилер санал кӀватӀна Шариат низамдихъ ктвана мухъ туькӀуьрнвай,18 йис имамвал тхванвай кас. Лезгийрин нухан викIегь кьегьал. ==Амукьиникай== Лезгийрин имам Хьажи Дауд 1680<ref>{{Cite web|access-date=2015-10-27|title=История лезгин XVI -XVII вв|url=http://alpan365.ru/xronologiya-istorii-lezgin/istoriya-lezgin-xvi-xvii-vv/|publisher=alpan365.ru|archive-date=2015-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117022858/http://alpan365.ru/xronologiya-istorii-lezgin/istoriya-lezgin-xvi-xvii-vv/|url-status=live}}</ref>-лагьай йисуз Муьшкуьр(Мажгар) мухъан Тlитlел(игилан Дедели)<ref name="gadzhiev">{{книга|часть=Дагестан в первой трети XVIII века|ссылка часть=|автор=[[Гаджиев, Владилен Гадисович|Гаджиев В. Г.]]|заглавие=История Дагестана|ответственный=Отв. ред. [[Гаджиев, Владилен Гадисович|В. Г. Гаджиев]]|ссылка=https://instituteofhistory.ru/library/publications/istoriya-dagestana-t1|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|том=I|страниц=433|страницы=342|isbn=|ref=Гаджиев}}</ref> хуьре дидедиз хьанва. Кцlарин [[Чпир|''чипирар'']] лугьудай [[Сихил|сихилдай]] тир. Эрби чlалал ''الجبيري'' (''Ал-Джибири), لزگی (Ал-Лекзи), مشکوری (Ал-Машкури)'' нисбу алай'''<ref>[https://books.google.com/books?id=p6CfAAAAMAAJ&q=%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF+%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C&dq=%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF+%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi7ip2V8f6LAxUvD1kFHY9cFpMQ6AF6BAgLEAM#%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF%20%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C .مركز اسناد و تاريخ ديپلماسى. جهان ايرانى و توران مجموعه مقالات ISBN 9789643611354, 9643611353. — С. 108. {{Цитата|داود لزگی مشکوری}}]</ref>''', яни сихил - Чипирар, нух - Лезги, мухъ - Муьшкуьр (Мажгар). Гъвечи чlавалай ам [[Къуръан]] чирна хьафиз хьана вичиз хъсан кӀел-кхьинар чирзва<ref>Магомедов, 2013, 30 чар</ref>. Ахпа чlехи хьайила Маккадиз зияратдин патахъагъ фин авуна «гьажи» тӀвар къачуна Исламдин илим чирна «алим» тӀвар къачузва. Хтана Агьлу-Сунна мадраса акъайна шейхвал айизва<ref>''Ф. М. Алиев''. Антииранское выступление и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII века. — Академия наук Азербайджанской ССР. Баку, 1975. — С. 22.</ref>. Маса къачун-гунвилел хъсан девлетлу хьана «бег» тӀвар къачузва. 1711-лагьай йисуз имам хьана 7 йисуз Ширванда Шариятдин низам туькуьрна амирвал айизва<ref name="gadzhiev2">{{книга|часть=Дагестан в первой трети XVIII века|ссылка часть=|автор=[[Гаджиев, Владилен Гадисович|Гаджиев В. Г.]]|заглавие=История Дагестана|ответственный=Отв. ред. [[Гаджиев, Владилен Гадисович|В. Г. Гаджиев]]|ссылка=https://instituteofhistory.ru/library/publications/istoriya-dagestana-t1|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|том=I|страниц=433|страницы=342|isbn=|ref=Гаджиев}}</ref>. Адаз вичин хайи [[Лезги чӀал|Лезги]] чlаллай маса лезгийрин юкьа чlехи тlалабвал авай Кьуркьандин чlал [[Араб чӀал|эрби]] чlални чидай, ва гьакlани [[Туьрк чӀал|мaгъул (туьрк)]]) ва [[Фарси|къажар(фарс)]] чӀаларни чидай.<ref name=":12">{{Книга|ссылка=https://alpan365.ru/dvizhenie-xadzhi-davuda-v-lezginskom-folklore-i-literature/#_ftn5_8394|автор=А.А. Бутаев|заглавие=Народно-освободительное движение на Восточном Кавказе под руководством Хаджи-Давуда Мюшкюр-ского: первая треть XVIII века|год=2006|место=Махачкала|издательство=Мавел|страницы=127}} «Судя по источникам и другим материалам, Хаджи-Давуд был достаточно образованным для своего времени человеком, владевшим, кроме своего родного лезгинского, также и тюркским, арабским и персидским языками»</ref> Адан хъизан: Дах - Чпир Мухьаммад хьажи, Стха - Ахьмад хьажи Хваяр: Мухьаммад, Абдул-Карим, Сулейман ва Т1агьир. Рушар: Зайнаб ва Пекер. == Гъазват == 1711-лагьай йисуз [[Шиияр|шиг1а]] тий [[Иран|Къажарччилин (Иран)]] чаз [[Сунияр|Агьлу Сунна]] тир Лезгийриз гекъи хьайи ч1авуз, Лезги мусурманрин кьиле имам хьана Хьажи Дауд.1722-лагьай йисан 12-декабрдиз Хьажи Даудаз вичин "диндин стха" чизвай [[Яхулар|Яхул]] Сурхайхана маса гузва яни хаинвал айизва.<ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.37.</ref> === К1уьк1е ч1ав === XVIII виш йисан кьилерал шиг1а къажар Иран лугьудай гьукуматдиз мусурман лезги агьлу-сунна нух хьараждал эцигиз к1ан хьана, яни чавай къачунар (ясакъ, налуг) къачуз к1ан хьана. Лезгири юкьа гъулгъула хьана, кьил хкажна чӀехи къарагъунар хьунал к1уф ктуна ин к1валахди. Чпин хазина ацӀурун патал къажаршахдин гьукуматди цӀийи къачунар (хьаражар) туькуьрна. [[Эрменияр|Хачпаш эрмли]] Есаи Хьасан-Джалаляна кхьизва: «1698—1701-лагьай йисара къачунар чӀехи авунвайтӀани, 1702-лагьай йисуз къачунар ц1ийикъаллай хкажна кӀватӀиз к1анзвай, сад-кьвед йисни алатнач, къажаршахди мухъа мад цӀийи къачунар тун патал гужетзва».<ref name="ReferenceE">Есаи Асан Джалалян. Краткая история страны Албанской (1702-1722 гг.). Баку: Элм. 1989.</ref> И кӀвалахар т1имил хьиз,1705—1707-лагьай йисара гъезилпаш-шиг1ари Агьлу-сунна тир Лезгийриз гекъи йикь-зулум гуз къарагъна. Нухан(халкь) рези тахьунвал т1имил-т1имил ч1ехи хьана, кьажарин гьукуматаз гъиле чк1ул гваз гьепIесунрал (кук1унрал) элкъвена. 1707-лагьай йисуз Лезгийрин гъезпашриз (гъезилпаш) гекъи ч1ехи кьилхкажун хьана. Лезгийри Шемахьа — Ширвандин кьилин къала чпин гъилиз къана анин ч1ехид Гьасан-Али метерал эцигна киц хьиз ягъана кьена.<ref>Письма и донесения иезуитов о России. СПб., 1904. С. 106</ref> 1711 йисуз цӀийикъаллай [[Шиияр|шиг1а]] [[Фарси|къажар (фарс, перс)]] ва [[Иран|ц1апаш (гъезилпаш)]] зулумдиз гекъи Лезгийри к1валахар аквазва кьил хкажна. МуьтӀегьвал акъатна, къарагъунар вири лезги чилерал чкӀана, гьакӀни гъил гуз, Ччардай(Билкъан-Закатала) [[ЦӀахурар|лезги-ц1ахурар]], [[аварар]], Шекидай агьлу-сунна [[Азербайжанар|мугъуларни (азербайжанарни)]] къвезва. === Имамвализ рехъ === И ч1авуз Хьажи Даудан лезгийрин имам ва амир, гьак1ани лезгийрин агьлу-сунна мадрасадин алим ва муфти хьиз кьиле жезва. Адавай сад-садаз чара тир жамаатар санал к1ват1ин алакьзва. Вичиз ин к1валахда Аллагь патал стхаяр жагъурун патал Хьажи-Дауд Дагъустандиз физва кумек к1анз Аллагь патал санал ягъири галаз к1ук1ун патал. Гьана ада вичин патахъ са кьадар ч1ехибур гъизва, гьабрун къене ЦӀахурай Али-Султан, Хайдакъай Агьмад-хан ва Яхулрикай Сурхай-хан I. 1711-лагьай йисуз Хьажи-Дауда Ширвандин чӀехи къалаяр тир Шабран ва [[Къуба|Къала (Къуба)]] вилаятрин кьилин къала — [[Худат|Хтар (игилан Худат)]] вичиз гъахчуна<ref>{{Книга|ссылка=https://www.google.ru/books/edition/Взаимоотношения_народов_Южного_Дагестана/rMgiAQAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1|автор=Н.А Магомедов|заглавие=Взаимоотношения народов Южного Дагестана и Азербайджана в XVIII - первой половине XIX в экономический, политический и культурный аспекты|год=2004|место=Махачкала|издательство=Эпоха|страницы=199|страниц=63}}</ref>. Шиг1а тир Къубадавай Султан-Агьмад-хан ва адан вири мукьва-кьилириз жаза гана яни кьена нух зулумдикай къуьтехна. Са адан гъвечӀи хва Гьусейн-Али-хан чанлаз амукьзва. Зулухъ Хьажи-Дауда, вичин диндин-стхайри к1ват1алри галаз сад хьана, Шемахьа элкъуьрна кьуна вичин гъилиз, амма чӀехи шиг1арин гекъивал хьайивиляй элкъуьрна хтана. 1712-лагьай йисан гатфариз Хьажи-Даудан ва Яхул Сурхай-хан санал мадни Шемахьадиз физва. Шемахадин ч1ехид шиг1а Гьасан-хана вичин був (кьушун, кк1унин к1ват1ал) къана къаладай къецихъ экъечӀна Лезгияр къулухъай чкӀуруз к1ан хьана, амма алакьнач. Къаладиз яргъа тушиз хьайи кӀеви кук1уеа сефеви був (кьушунар) кьиле-кьилди лезгирин кӀаник акатна (руг-руг хьана): персерни къизилбашрин буван (кьушундин) са пад гьа кук1ун чкадлай зверна гаатна, муькуь пад кьена, ибрун ч1ехил Гьасанхан вични кьена. Гаатзавайбурун кьулухъ гьатна Лезгияр Шемахьа къаладин къенез гьахьна. Шемаха къачуниникай Петр I-дин 1712-лагьай йисан манифестда икӀ кхьенва: «1712-лагьай йисуз лезгийрин ч1ехид Давуд бег ва яхулрин ч1ехид Сурхай, шахдиз гекъи гъулгъула ктвана гъазват гана, Шемаха къала кьуватдин гъилиз къачуна, гьана зат1ар къачуз гузвай урусарини кьилиз къаз гана абурун 4 миллион рубльдин чпиз гахчуна»<ref>{{Cite web|url=https://runivers.ru/bookreader/book433217/#page/34/mode/1up|title=Исторический очерк Кавказских войн от их начала до присоединения Грузии|access-date=2020-07-08|archive-date=2020-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808091421/https://runivers.ru/bookreader/book433217/#page/34/mode/1up|url-status=live}}</ref>. Шемаха къала къачур чӀавуз, лезгияр сефевириз к1ивирнвай чкайрал фад-фад гьепIесунар айидамаз, чпин гъиле авай къала к1ивирин рик1алай алатнвай. === Сефевияр === Сефевирин ч1ехибуру чпин патай Лезги мусурманриз гекъи к1валахъар чӀугун патал алакьзвай. 1719-йисан эхирда абурувай Гьажи Давуд кьуна, Дербентдин зиндандиз ктуваз хьана, амма ана хвех хьанач, лезгири адаз гъил гана ам анай зверна. Къажарин къен пад чиз, вичин тежрибадалди ам гьар вичин агалкьунриз критик къимет гуз ва дяведин операцияр кӀевиз хъсан гьазуриз чирнвай. И вакъиадикай XVIII виш йисан урус ц1урургъан П. Буткова кхьизва: "Сурхаян виликан гъазватра патав гвай лезги ч1ехид Давуд-бег Дербентдин зиндандай звернай"<ref>{{Cite web|url=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=20&rotate=0&theme=white|title=''П.Г. Бутков.'' Материалы для новой истории Кавказа, с 1722 по 1893 год. Санкт-Петербург: Типография Императорской академии наук, 1869. — С.8.|access-date=2022-02-19|archive-date=2022-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219150444/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=20&rotate=0&theme=white|url-status=live}}</ref>. Гьажи Давудан Сефевириз гекъи тир таблигъатдин вичин нетижа гуз хьана. МуьтӀиь хьайи ч1ехибурук кваз Куьредай, Табасарандай, Самурдай, Цахурдай, Ччарай, Шекидай, ва гьак1ани Бардадай ва маса чкайрай к1ват1алар атана. Шиг1а къажариз гекъи Ширвандин са гьикван ханар акахьна, масал хьиз Къажар Шахдин эмирдалди Кьудкьушан Ибрахьиман мукьва кьелид вири кьенвай, гьамани гьавилай Хьажи Давудан пата хьана. 1720-йисан кьамуг (июнь) вацра Гьажи Давудан кьушунди Шабран элкъуьрна кьуна ва ам ягьуналди (штурмдалди) къачуна. Чиле (июль) вацра Хтар (Худат) къачуна. И агалкьунрилай кьулухъ Гьажи Давуддин патав чпин к1ват1алар гваз Хайдакьан Агьмад-хан ва Яхулдин I Сурхай-хан атана. Пашч (август) вацра абурун сад хьайи кьушунди пуд лагьай сеферда Шемахьа элкъуьрна кьуна, амма ам къачуз абурувай хьанач''<ref>{{Cite web|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Zubov_P_P/text41.htm|title=ЗУБОВ П. П. КАРТИНА КАВКАЗСКОГО КРАЯ ПРИНАДЛЕЖАЩЕГО РОССИИ И СОПРЕДЕЛЬНЫХ ОНОМУ ЗЕМЕЛЬ; ЧАСТЬ IV. 1835.|access-date=2023-06-27|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627010654/https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Zubov_P_P/text41.htm|url-status=live}}</ref>.'' Зулаз Гьажи Давудани Яхул Сурхай-хана Бакудин патаз рехъ кьуна. Амма Бакудин кьиле авай ч1ехид Дергагm-К]ули-хана Бакудилай яргъал тушиз авай «Ивидин кӀунтӀ» (Къанлытепе) лугьудай чкадал хьайи кукӀунив абур тхвана:{{Цитата|XVIII виш йисан 20-йисара сувавириз чпин кьиле авай Давуд-бегани Яхул Сурхай-хана Баку къачуз кӀанзавай, — кхьизва А. Бакиханова, — амма Дергягь-хана абурун кьушунар къаладай зур алцум яргъал авай гъвечӀи суван патав кьуна тхвана. Гьавиляй и чкадиз инсанри гьа и вахтундани Канлытепе лугьузва...|автор=<ref>{{книга |автор = [[Агаян, Цатур Павлович|Агаян Ц. П.]] |заглавие = А. Бакиханов |издательство = Издательство АН Азербайджанской ССР |том = |место = Б. |год = 1948 |страницы = 28 |isbn = }}</ref>.}} === Дербент === Зулун кьана (эхирда) Гьажи Давуда вичин к1ват1алрин (кьушунрин) кӀеретӀар, Къалани (Къубани) Цал (Дербент) къачудай кьилигъ (фикир) гваз, кефер патариз ракъурна. Амма инани Гьажи Давудаз агалкьун хьанач. Чуран (Дербентдин) наиб Имамкъули-бега къала хвена ва вири гьужумар кьулухъ чӀугуна. Са шумуд йикъан къене къала къачуз тахьана гьава мекьи хьайила, Гьажи Давуд, кьуьд мукьва хьунни кьилигъна, элкъуьрна к1ват1ал кьулухъ чӀугуна Муьшкуьрдиз хтана. 1720-йисан кьаниз (эхирдиз) сефевирин чӀехивалин кӀаник авай инсанрин ч1ехи пай абруз гекъи хьана. Къажаррин кьушунарни къизилбашар чпин-чпин къалара к1евиз хьана амуктнвай кч1ез къецик акъатиз. Лап кӀевиз Шемахада, Бакуда ва Дербентда к1евна амукьнавай. Вилик хьайи вахтунилай гекъигайла, къарагъунин кьилер тек са кьезил ва акъвазин гьужумралди акъваззавачир, абуру шахдин гьукумдарвал, шиг1ияр ва къизилбашар авай къалаярни хуьрер чпин гъилик хуьз ва чкайра чпин чӀехивалин кӀиникар туькӀуьриз хьана. === Урусар === Урусатдин Къавкъазда авай чпин-акъудунар(хийир къучунар) чиз Хьажи Давуда I Пётравай са гаф къачуз к1анзвай. 1721-йисан апрель вацралай Гьажи Давуда са шумудра Астраханагь авай урусрин чӀехибуруз кхьунар кхьена ракъурнвай. Астраханин губернатор А. П. Волынскидин патав гвайди И. В. Кикиназ ракъурай кхьуна, Гьажи Давуда урусрин масагунар айизвайбуруз Лезги чилериз атана кӀуьркӀуьм ва ракь гъиз, чнани аюруз лазим тий йепер ва маса зат1ар гудай патакай чӀална. Яни чи юкьа къачун гун хьурай, квезни хъсан я, чазни. Амма абрун къилигъ масад тир, Волынскиди вичин патай Гьажи Давудаз кхьена, ада урусрин чӀехивалин кӀаник акатдай кьиле кьилигъ авани лагьана жузуна, ва гьадлай ахпа ада I Пётраз икӀ кхьена:{{Цитата|Заз аквазвайвал, Давуд-бег (лезги гьукумдар) са кардизни лазим туш, ада заз жаваб гузва хьи, вичин фикир лап гьакъикъатда куь чӀехивализ къуллугъ авун я, амма куьне вичин патав кьушунарни лазим тир кьадардин тупар ракъурун кӀанзава, амма вичи къажараривай къалаяр къахчуда, вичиз лазим тирбур (гьа гьисабдай Дербентни Шемаха) вичиз туна, амайбур куь чӀехивалин к1иник гуда, гьамни Куьр вацӀун а паталай эгечӀна Исфагъандал кьван жеда, им ак1ет1ани адан гъиле садрани жедай туш, гьавиляй вичиз кӀанзава хьи, зегьмет куьн патай хьун, акъудунар (менфят) — вичин...|автор=[[Волынский, Артемий Петрович|А. П. Волынский]] <ref>Соловьёв С.М. История России. Кн.IX. Т.17-18. С.362</ref>.}}Урусат гьукуматди Гьажи Давудаз са гъилни ганач. == Ширвандин имам == 1721-йисан пашч (август) вацран 10-да Гьажи Давуда, Яхул I Сурхай-хан, Ц1ахур Али-Султан, Кьудкъушан Ибрагим, хайдакьар ва маса стха к1ват1алрин кӀеретӀар галаз санал мад Шемахьа вичиз кьуна. Пашч вацран 25-да къала кукӀуналди къачуна.<ref>{{Статья|автор=Абдулгалимов А.Р.|заглавие=СОЮЗНИКИ И СПОДВИЖНИКИ ХАДЖИ – ДАВУДА|год=2017|издание=ВЕСТНИК СОЦИАЛЬНО-ПЕДАГОГИЧЕСКОГО ИНСТИТУТА|номер=2 (22)|страницы=41}}</ref>. Зиндандиз къанвай Гусейн-ханан кбил ат1ана хкадаврзва. Вири шиг1ияр чкурзва<ref name="Иран">{{книга |автор=|заглавие=История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века|том=|место=Л.|издательство=Издательство Ленинградского университета|ответственный=Под ред. Струве В. В.|год=1958|страницы=310|isbn=}}</ref>. Амма [[Христианар|хачпаш]] эрмлияр, [[чувудар]] ва масанай атанвай инсанарик(масала [[Ингилисар|инглисар]]) ктадзвач, ин к1валахъ Есаи Гьасан-Джалаляна ва инглиз чиллер экъвезвай кас Джонас Хенвея хве къазва<ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.33.</ref>. Амма хаинвал авуйбур, девлетлу шиг1ар чуьнуьхарна хвей ва чахъ галаз шиг1ири галаз санал кик1ай 300 урус масагунар айизвайбурун кьенин, им Хенвеяна, Къажарчиле авай урусрин илчи С. Аврамова ва Мугъулчиле (Турция) авай урусрин илчи И. И. Неплюеван лугьузва. Кхьени чрара лугьузва хьи<ref>Соловьёв С. М. История России. Кн. IX. Т.18. С.381</ref>,:{{Цитата|Лезгийрилай ва казикумухрилай кьулухъ, абуру 1721-йисан къене авунвай гьужумри урусрин сурсатар (складар) пуч авуна ва тек са савдагар Евреиноваз вири санлай сад виш ва гьадан паталай пудкъад цӀуд агъзур (170 000) рублдин зарар гана...|автор=Джонас Хенвей<ref>''К.Ф. Валишевский''. Петр Великий. Директмедия, 2016. — С. 402. ISBN 9785447569280, 5447569281.</ref>.}}Урус масагунар айизвайбурун гъилей девлетар хчун патал гзаф масак1авилер ава, масала: чӀехи пай алимри им 1721-йисуз хьайи кар я лугьузва; амма бязибуру, гьа вахтунда амукьнавай Ф. И. Соймонова<ref>Соймонов Ф. И. Описание Каспийского моря и чиненых на оном российских завоеваний, яко часть истории Государя императора Петра Великаго // Ежемесячные сочинения об ученых делах. СПб., 1763, январь. С.31.</ref>, XVIII виш йисан тарихчи И. И. Голикова<ref>Голиков И. И. Деяния Петра Великого, мудрого преобразователя России, собранные из достоверных источников, расположенных по годам. В 6 т. М., 1838. Т.6. С.37-38.</ref>, гьакӀни XIX виш йисан тарихчи Аббас-Кули-ага Бакиханова<ref>Аббас-Кули-Ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам</ref> ва П. Г. Буткова<ref name="Бутков">Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год. СПб.: Тип. Императорской АН, 1869. Ч. 1.</ref> урус масагунарайизвайд 1712-йисуз Шемаха къачур вахтунда чуьнуьх авуна лугьузва. Шемаха кьуникъай тир хабар Сефевидрин кьилин шегьер тир Исфахандал агакьна. Амма Шах Солтан Гьусейна, элдин къарагъунар гегьенш жезвай, гьукумдин ва кьатӀундин упадкадин (аватунин) вахтунда, са кӀеви кхьуни кьабулиз хьанач. Есаи Гьасан-Джалаляна малумзава:{{Цитата|...Гянджадин ва Еревандин гьукумдарри и кардикай шахдиз малум авуна, гекъивал гана, а чпи вири кьушунар гваз Куьр вацӀун къерехда авай агванрин шегьер Партавдиз атана. Ана Еревандин хан вири районрин гьукумдаррини кваз, Гянджадин хан вири девлетлуйрини кваз ва амайбур лап гзаф кьушунралди — 30 000 касдал кьван кӀватӀ хьана. Амма пачагьдин (шахдин) патай кьушунар ва са куьмекни атанач, вучитуькӀни ам Кандагардин чилерал алай кукӀунрив лап алахънавай ва машгъул тир. Ада тек са гафаралди ва кагъазралди абуруз жедай вири серенжамар кьабул ая лагьана эмирзавачир...|автор=Есаи Гасан-Джалалян}}1721-йисан зулдиз Гьажи Давуда Еревандин ва Гянджадин беглербегрин 30 агъзур авай кьушунар Куьр вацӀалай элячӀдай чкадал лап кӀаник кутуна<ref>Тамай А. Восстание 1711—1722 гг. в Азербайджане // Учёные записки Института истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. Махачкала, 1957. Т.3. С.87-88.</ref>:{{Цитата|...тежриба авай гъуьрчехъанар хьиз, секиндиз ва ванциз хьуниз атана, а чӀехи вацӀун а патан къерехдал кӀватӀ хьана ва са йифиз гьакӀ секиндиз а патан къерехдиз элячӀна... Абур (къажарар) т1имил-т1имил гьазур жедалди, ибру (лезгияр), абурал гьужумна, абур лап кӀаник кутуна, абурухъ галтугна, Къарабагъдин суварин кӀаник авай Трду ва Хачен вацӀарин дередиз кьван зверна. ИкӀ, къажарар лап уях хьана ва чпин умудрив алцур хьана, амма лезгияр, абрувай вири девлетар ва сурсатар хчуна, шадвал гваз чпин патариз хтана. Им 1170 (1721)-йисан зулдиз хьайи кар я...|автор=Есаи Гасан-Джалалян}}И агалкьунилай кьулухъ Гьажи Давуда Кавказдин Албаниядин дегь кьилин шегьер тир Барда (Партав) къачуна. Урусаидин патай са куьмекни тагваз, Гьажи Давуда I Сурхай Яхулдин Хан галаз санал, Крымдин хандин куьмекдалди Турциядин султан галаз кагъазар кхьинин кӀвалахар эгечӀна<ref>РГАДА. Ф. Кабинет Петра I. Отд.1. Кн.54. Л.667.</ref><ref>АВПРИ. Ф.89: Сношения России с Турцией. 1722. Д.6. Ч.1. Л.30.</ref>. 1721-йисан мара (сентябрь) вацра Волынскиди I Пётраз икӀ кхьена:{{Цитата|...виридалайни лап кӀевиз кичӀезва ва кьилигъзва (фикирзава) хьи, абуру (Гьажи Давудани Султан Сурхай-хана), лап гьакъикъатда Турциядин чӀехивал кӀанида, заз аквазвайвал, абуруз и кар авун патал дуьз себеб ава...|автор=[[Волынский, Артемий Петрович|А. П. Волынский]]}}Урусрин пачагьди Неплюеваз султандивай Гьажи Давуда<ref>АВПРИ. Ф.89: Сношения России с Турцией. 1722. Д.16. Л.2-3.</ref> вичин чӀехивалин кӀаник татун кӀан ая лагьана эмир гана. I Пётра канцлер Г. И. Головкиназ кхьенвай кагъатдай:{{Цитата|Ч1ехи тир канцлер! И вахтунда чаз Гребнидай Волынскидин кхьун атана, адаз Шемахадай лап дуьз хабар хьанва хьи, кьилхкажунин кьиле авай ч1ехид имам Давуд-бега Турциядин султандин патав кхьун ракъурнава, вич адан чӀехивалин кӀаник кьун патал. Квев куриер Истамбулдиз илчидин патав ракъурун лазим я, ана ада султандив ам вичин кӀаник татун лагьана фикир эциг ая, ада чаз гьикьван зарар ганатӀа малум авуна. 1722-йисан эвелни кьвед (февраль) вацран 22-да. Пётр|автор=[[Пётр I|I Пётр]] <ref>АВПРИ.Ф.89:Сношения России с Турцией.1722.Д.4.</ref><ref name=autogenerated3>Тер-Авакимова С. А. Армяно-русские отношения в период подготовки Персидского похода. Ереван: Изд. АН Арм. ССР. 1980. С.64.</ref>.}}1722-йисан нава (апрель) вацран 21-да Истамбулда авай урусрин илчи Неплюев ЧӀехи везир Ибрагим-пашадин патав атана ва адаз лагьана хьи, къарагънавай лезгийри Шемахада урус савдагаррал гьужумна ва абур пуч авуна, гьавиляй Урусиядин пачагьди шахдивай и кар патал жаваб кӀанзава. ЧӀехи везиради лагьана хьи, гьакъикъатда къарагънавайбуру Турциядин патав куьмек кӀан я лагьана кагъат ракъурнавай. Амма урус илчидин гафариз жаваб яз, ада икӀ лагьана умуд гана:{{Цитата|...куь пачагьдиз вири жаваб ва зарардин пулар агакьдалди, чуна абур хуьдач...|автор=Ибрагим-паша<ref>Соловьёв С. М. История России. Кн.IX. Т.17-18. С.381.</ref>.}}1722-йисан гатфариз Гьажи Давуда Гянджа элкъуьрна кьуна. Шегьердиз куьмек гун патал Урусиядин куьмек гвай Картлидин пачагь Вахтанг VI кьушунар гваз атана. И кар чизмаз, Гьажи Давуда Вахтанг VI-дин кьушунрихъ галаз кукӀуникай вич хуьна ва цӀикьвед лагьай йикъа Гянджа элкъуьрна кьун кьулухъ чӀугуна. Вахтанг VI адан кьулухъ галтугнач, гьатта шахдин патай Гьажи Давудан гьукуматдин кьилин шегьер хьанвай Шемахадиз гьужум ая лагьана са шумуд сеферда эмирар атанватӀани<ref>Ризванов З. Д., Ризванов Р. З. История лезгин. С.20.</ref><ref>Левиатов В. Н. Очерки из истории Азербайджана в XVIII в. Баку: Изд. АН Аз. ССР. 1948. С.74.</ref><ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.35.</ref><ref>Маркова О. П. Россия, Закавказье и международные отношения в XVIII в. М.: Наука, 1966. С.104.</ref>. 1722-йисан тӀул (май) вацран 30-да, 17 йикъан къене элкъуьрна кьунуьлай кьулухъ, Гьажи Давудани Кайтагдин Ахмед-хана Ардебиль къачуна <ref name="Бутков2">Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год. СПб.: Тип. Императорской АН, 1869. Ч. 1.</ref><ref>«Каиме» Бедреддинзаде Али-бея // Известия АН Аз. ССР. Серия: История, философия, право. Баку,1988.№ 3. С.39.</ref><ref>Из донесения лейтенанта А. И. Лопухина Петру I от 31 июля 1722 г. // Русско-дагестанские отношения в XVIII — начале XIX вв.: Сб. док. / Сост. В. Г. Гаджиев, Д-М. С. Габиев, Н. А. Магомедов, Ф. З. Феодаева, Р. С. Шихсаидова. М.: Наука, 1988. С.34.</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/VI/Dag_chron/O_borbe/text.htm|title=О борьбе дагестанцев против иранских завоевателей // Дагестанские исторические сочинения|editor=пер. А. Р. Шихсаидова|website=www.vostlit.info|date=1993|publisher=М: Наука|access-date=2022-01-16|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105170755/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/VI/Dag_chron/O_borbe/text.htm|url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{Книга|ссылка=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B3_%D0%B2_VIII_-_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5_XIX_%D0%B2..pdf|автор=[[Муртазаев, Арсен Омарович|Муртазаев А.О]]|заглавие=Кайтаг в VIII - первой половине XIX в. (Исследование политической истории и роли в системе политических структур Северо-Восточного Кавказа)|ответственный=[[Алиев, Багомед Гадаевич|Б.Г. Алиев]]|год=2015|место=Махачкала|издательство=ИИАЭ ДНЦ РАН|страницы=295—302|страниц=490|archive-date=2022-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316051759/https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B3_%D0%B2_VIII_-_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5_XIX_%D0%B2..pdf}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87._%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_1993.pdf|автор=Шихсаидов А.Р., Айтберов Т.М., Оразаев Г.М.-Р.|заглавие=Дагестанские исторические сочинения|год=1993|место=Москва|издательство=Издательская фирма «Восточная литература»|страницы=198|страниц=302|archive-date=2021-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20211211192741/https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87._%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_1993.pdf}}</ref>. Октябрь вацра Гьажи Давуда, Яхулрин I Сурхай-хана ва Хайдакьдин Агьмад-хана са гьафтедин къене Дербент элкъуьрна кьуна <ref>«Лист» — перевод дербентского наиба к Петру I. 21 октября 1722 г. // РФ ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.1. Оп.1. Д.59. Л.175.</ref><ref>Рамазанов X. X., Шихсаидов А. Р. Очерки истории Южного Дагестана. Махачкала: Институт истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. 1964. С.97.</ref><ref>Русско-дагестанские отношения XVII — первой четверти XVIII вв. С.277.</ref>. Гьажи Давуд виридалайни чӀехи имам яз Ширвандин, Шекидин, Лезгистандин ва Дагъустандин чилерал чӀехивал хвенва <ref>Гаджиев В. Г. Роль России в истории Дагестана. М.: Наука, 1965. С.62</ref><ref>Н. А. Сотавов. Крах «Грозы Вселенной» в Дагестане.</ref><ref>{{Cite web |url=https://lib.herzen.spb.ru/media/magazines/contents/1/34(74)1/khanarslanova_34_74_1_514_520.pdf|title=Б. Б. Ханарсланова. Дагестан и Ширван в русско-иранских, русско-турецких и ирано-турецких отношениях в период вхождения в состав России (1722—1735)|access-date=2018-05-25|archive-date=2018-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525133842/https://lib.herzen.spb.ru/media/magazines/contents/1/34(74)1/khanarslanova_34_74_1_514_520.pdf|url-status=live}}</ref>. == Сурхай-хан ва хаинвалар == Ширванда ва Шекида гьукум гьализ кIанзавай хаин Яхул Сурхай-хан I-а, Таркидин Адиль-Гиреян кумекдалди, 1722-й йисан 12-лагьай декабрдилай Урусатдихъ галаз рахунар айизва<ref>РФ ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.1. Оп.1. Д.387. Л.32.</ref><ref>АВПРИ. Ф.77: Сношения России с Персией. 1723. Д.1. Л.123.</ref><ref>Русско-дагестанские отношения XVII — первой четверти XVIII вв. С.273-274.</ref><ref>Сотавов Н. А. Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких отношениях в XVIII в. М.: Наука, 1991. С. 65.</ref>. 1723-й йисуз ам Гьажи Давудахъ галаз дяведал экъечIна, Лезги чилерал чапхунар ийиз хьана<ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.37.</ref>. 1722-1723-й йисарин эхирда, Гьажи Давудан алахъунралди арадал атанвай Лезги имамрин Сефевириз гекъи садвал, сад-садахъ галаз чIах хьана (чукIуна). ЧIехи имамрикай тек са ЦIахурдин Али-Султана гъил гузва. Коалиция чукIунин шартIара Гьажи Давуда маса имамрин вичин патаг чIугваз алахъзавай, бязи вахтинда кичIерар гунив ва чапхунрив эгечIиз. Масала, урус кьушунриз гекъи экъечIун патал рази тахьайвиляй, 1722 ва 1723-й йисара араб тир Табасарандин майсум ва адан резиденция тир Хучни хуьр чукIурна.<ref>РГАДА. Ф.: Коллегия иностранных дел. Сношения России с Персией. 1722. Д.23. Гл.2.</ref><ref>Рамазанов X. X., Шихсаидов А. Р. Очерки истории Южного Дагестана. Махачкала: Институт истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. 1964. С.175.</ref>. == Эхир == 1723-йисан тӀул (май) вацра Гьажи Давуд Турциядин султанди Гянджадиз веревирдриз (кӀвалахрикай кагъазар тухуз) эверна. Гьажи Давуда и эверун кьабулна ва вичин хзанни — кьуд гадани кьве стхани кваз — ва вичин мукьва инсанар галаз анай атана. Амма вичин кьилдин гьукум тухунин фикирри ва чӀехибурув муьтӀиь тахьуни Турциядин гьукумдарар лап кичӀе авуна. Гьавиляй ам Гянджадиз атайла, зинданда туваз хьана, а октябрь вацран 5-да вичин хзанни мукьва инсанар галаз санал Турциядиз гьаладна. Сифтегьан вахтунда ам Родос<ref>{{Статья|ссылка=https://openaccess.firat.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11508/16181/188397.pdf?sequence=1&isAllowed=y|автор=Prof. Dr. Orhan Kiliç, Zeynep Kurt|заглавие=13 Numarali Ve 1727–1730 Tarihli Mühimme Zeyli Defteri (Değerlendirme- Transkripsiyon- Dizin). Yüksek Lisans Tezi. Danişman Hazirlayan|год=2005|язык=тур.|издание=Danişman Hazirlayan|страницы=24—223}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=http://adudspace.adu.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/11607/724/UĞURÜNEN.pdf?sequence=3&isAllowed=n|автор=Uğur Ünen|заглавие=XVIII. Yüzyilda Osmanli İdaresinde Rodos Adasi|год=2013|язык=neh/|издание=Aydin|страницы=68–69}}</ref>, вацӀал яргъал гьукумдиз ракъурна, анай кьулухъ Гелиболудиз<ref>{{Cite web|url=http://www.ekevakademi.org/Makaleler/962607_29%20Yasar%20BAS.pdf|title=Gelbolu‘da vefat etmiş olması muhtemeldir|author=|work=|date=|publisher=|access-date=2015-10-27|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222145428/http://www.ekevakademi.org/Makaleler/962607_29%20Yasar%20BAS.pdf|url-status=live}}</ref> ракъурна. Маса кхьинра малумзавайвал, Гьажи Давуд Кипр вацӀал яргъал гьукумдиз ракъурнавай. Ам 1735—1736-йисарин патав кьена. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lekia.ru/chapter6_2.htm 6.2. ХАДЖИ-ДАУД-БЕК МЮШКЮРСКИЙ И ВОССТАНОВЛЕНИЕ ЛЕЗГИНСКОГО ГОСУДАРСТВА]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://lezgi-yar.ru/news/najden_proekt_pamjatnika_velikomu_khadzhi_davudu/2013-07-05-1493 Найден проект памятника великому Хаджи-Давуду]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://realcaucasus.org/6349 Хаджи-Давуд – герой, имам и полководец]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ansar.ru/history/2013/03/04/38388 Архив Али Каяева и фетва Хаджи-Давуда] * [http://www.kavkazweb.net/forum/topic/42206-khadzhi-davud-miushkiurskii/ Хаджи-Давуд Мюшкюрский] [[Категория:Лезги кьегьалар]] [[Категория:Лезги тарих]] o76iaruhmih18dqxxmj3lzl7bzsahs6 98770 98769 2026-07-07T09:55:59Z ~2026-38491-87 13023 /* Эхир */ 98770 wikitext text/x-wiki {{Кас |тӀвар = Имам Гьажи Дауд |тамам тӀвар = |шикил = |кьадар = |къул = |хьайила ганвай тӀвар = |лакӀабар = |дидедиз хьайи чӀав = |дидедиз хьайи чка = [[Дедели (Хъачмаз)|Т1ит1ел]] хуьр, Муьшкуьр |кьиникьин чӀав = |кьиникьин чка =Гелиболу, Усманият |гьукумат = |пеше = |карьера = |буба = Мухьаммад Чпир |диде = <!-- Мать--> |гъуьл = <!-- Супруг--> |паб = <!-- Супруга --> |мукьвади = <!-- Родственники, родные --> '''Гадаяр:'''<br>Мухьаммад<br>ТIагьир<br>Сулейман<br>Абдулкарим<br>'''Рушар:'''<br>Зайнаб<br>Пекер |пишкешар = <!-- Награды--> |сайт = |жуьреба-жуьре = |commonscat = }} '''Гьажи Дауд Муьшкуьрви''' — [[Лезгияр|Лезги]] имам, [[Ислам|Исламдин]] алим, 1710-йисалай Ширвандин амир<ref name="Bakihanov">[https://drevlit.ru/texts/b/b_bakihanov4.php Аббас-Кули-Ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам.]</ref> <ref name="ReferenceB">''Гербер И. Г.'' Описание стран и народов вдоль западного берега Каспийского моря // История, география и этнография Дагестана ХVIII-XIX вв. Архивные материалы. М.: Изд. вост. лит-ры, 1958.</ref>, лезги ччилер санал кӀватӀна Шариат низамдихъ ктвана мухъ туькӀуьрнвай,18 йис имамвал тхванвай кас. Лезгийрин нухан викIегь кьегьал. ==Амукьиникай== Лезгийрин имам Хьажи Дауд 1680<ref>{{Cite web|access-date=2015-10-27|title=История лезгин XVI -XVII вв|url=http://alpan365.ru/xronologiya-istorii-lezgin/istoriya-lezgin-xvi-xvii-vv/|publisher=alpan365.ru|archive-date=2015-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117022858/http://alpan365.ru/xronologiya-istorii-lezgin/istoriya-lezgin-xvi-xvii-vv/|url-status=live}}</ref>-лагьай йисуз Муьшкуьр(Мажгар) мухъан Тlитlел(игилан Дедели)<ref name="gadzhiev">{{книга|часть=Дагестан в первой трети XVIII века|ссылка часть=|автор=[[Гаджиев, Владилен Гадисович|Гаджиев В. Г.]]|заглавие=История Дагестана|ответственный=Отв. ред. [[Гаджиев, Владилен Гадисович|В. Г. Гаджиев]]|ссылка=https://instituteofhistory.ru/library/publications/istoriya-dagestana-t1|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|том=I|страниц=433|страницы=342|isbn=|ref=Гаджиев}}</ref> хуьре дидедиз хьанва. Кцlарин [[Чпир|''чипирар'']] лугьудай [[Сихил|сихилдай]] тир. Эрби чlалал ''الجبيري'' (''Ал-Джибири), لزگی (Ал-Лекзи), مشکوری (Ал-Машкури)'' нисбу алай'''<ref>[https://books.google.com/books?id=p6CfAAAAMAAJ&q=%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF+%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C&dq=%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF+%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi7ip2V8f6LAxUvD1kFHY9cFpMQ6AF6BAgLEAM#%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF%20%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C .مركز اسناد و تاريخ ديپلماسى. جهان ايرانى و توران مجموعه مقالات ISBN 9789643611354, 9643611353. — С. 108. {{Цитата|داود لزگی مشکوری}}]</ref>''', яни сихил - Чипирар, нух - Лезги, мухъ - Муьшкуьр (Мажгар). Гъвечи чlавалай ам [[Къуръан]] чирна хьафиз хьана вичиз хъсан кӀел-кхьинар чирзва<ref>Магомедов, 2013, 30 чар</ref>. Ахпа чlехи хьайила Маккадиз зияратдин патахъагъ фин авуна «гьажи» тӀвар къачуна Исламдин илим чирна «алим» тӀвар къачузва. Хтана Агьлу-Сунна мадраса акъайна шейхвал айизва<ref>''Ф. М. Алиев''. Антииранское выступление и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII века. — Академия наук Азербайджанской ССР. Баку, 1975. — С. 22.</ref>. Маса къачун-гунвилел хъсан девлетлу хьана «бег» тӀвар къачузва. 1711-лагьай йисуз имам хьана 7 йисуз Ширванда Шариятдин низам туькуьрна амирвал айизва<ref name="gadzhiev2">{{книга|часть=Дагестан в первой трети XVIII века|ссылка часть=|автор=[[Гаджиев, Владилен Гадисович|Гаджиев В. Г.]]|заглавие=История Дагестана|ответственный=Отв. ред. [[Гаджиев, Владилен Гадисович|В. Г. Гаджиев]]|ссылка=https://instituteofhistory.ru/library/publications/istoriya-dagestana-t1|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|том=I|страниц=433|страницы=342|isbn=|ref=Гаджиев}}</ref>. Адаз вичин хайи [[Лезги чӀал|Лезги]] чlаллай маса лезгийрин юкьа чlехи тlалабвал авай Кьуркьандин чlал [[Араб чӀал|эрби]] чlални чидай, ва гьакlани [[Туьрк чӀал|мaгъул (туьрк)]]) ва [[Фарси|къажар(фарс)]] чӀаларни чидай.<ref name=":12">{{Книга|ссылка=https://alpan365.ru/dvizhenie-xadzhi-davuda-v-lezginskom-folklore-i-literature/#_ftn5_8394|автор=А.А. Бутаев|заглавие=Народно-освободительное движение на Восточном Кавказе под руководством Хаджи-Давуда Мюшкюр-ского: первая треть XVIII века|год=2006|место=Махачкала|издательство=Мавел|страницы=127}} «Судя по источникам и другим материалам, Хаджи-Давуд был достаточно образованным для своего времени человеком, владевшим, кроме своего родного лезгинского, также и тюркским, арабским и персидским языками»</ref> Адан хъизан: Дах - Чпир Мухьаммад хьажи, Стха - Ахьмад хьажи Хваяр: Мухьаммад, Абдул-Карим, Сулейман ва Т1агьир. Рушар: Зайнаб ва Пекер. == Гъазват == 1711-лагьай йисуз [[Шиияр|шиг1а]] тий [[Иран|Къажарччилин (Иран)]] чаз [[Сунияр|Агьлу Сунна]] тир Лезгийриз гекъи хьайи ч1авуз, Лезги мусурманрин кьиле имам хьана Хьажи Дауд.1722-лагьай йисан 12-декабрдиз Хьажи Даудаз вичин "диндин стха" чизвай [[Яхулар|Яхул]] Сурхайхана маса гузва яни хаинвал айизва.<ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.37.</ref> === К1уьк1е ч1ав === XVIII виш йисан кьилерал шиг1а къажар Иран лугьудай гьукуматдиз мусурман лезги агьлу-сунна нух хьараждал эцигиз к1ан хьана, яни чавай къачунар (ясакъ, налуг) къачуз к1ан хьана. Лезгири юкьа гъулгъула хьана, кьил хкажна чӀехи къарагъунар хьунал к1уф ктуна ин к1валахди. Чпин хазина ацӀурун патал къажаршахдин гьукуматди цӀийи къачунар (хьаражар) туькуьрна. [[Эрменияр|Хачпаш эрмли]] Есаи Хьасан-Джалаляна кхьизва: «1698—1701-лагьай йисара къачунар чӀехи авунвайтӀани, 1702-лагьай йисуз къачунар ц1ийикъаллай хкажна кӀватӀиз к1анзвай, сад-кьвед йисни алатнач, къажаршахди мухъа мад цӀийи къачунар тун патал гужетзва».<ref name="ReferenceE">Есаи Асан Джалалян. Краткая история страны Албанской (1702-1722 гг.). Баку: Элм. 1989.</ref> И кӀвалахар т1имил хьиз,1705—1707-лагьай йисара гъезилпаш-шиг1ари Агьлу-сунна тир Лезгийриз гекъи йикь-зулум гуз къарагъна. Нухан(халкь) рези тахьунвал т1имил-т1имил ч1ехи хьана, кьажарин гьукуматаз гъиле чк1ул гваз гьепIесунрал (кук1унрал) элкъвена. 1707-лагьай йисуз Лезгийрин гъезпашриз (гъезилпаш) гекъи ч1ехи кьилхкажун хьана. Лезгийри Шемахьа — Ширвандин кьилин къала чпин гъилиз къана анин ч1ехид Гьасан-Али метерал эцигна киц хьиз ягъана кьена.<ref>Письма и донесения иезуитов о России. СПб., 1904. С. 106</ref> 1711 йисуз цӀийикъаллай [[Шиияр|шиг1а]] [[Фарси|къажар (фарс, перс)]] ва [[Иран|ц1апаш (гъезилпаш)]] зулумдиз гекъи Лезгийри к1валахар аквазва кьил хкажна. МуьтӀегьвал акъатна, къарагъунар вири лезги чилерал чкӀана, гьакӀни гъил гуз, Ччардай(Билкъан-Закатала) [[ЦӀахурар|лезги-ц1ахурар]], [[аварар]], Шекидай агьлу-сунна [[Азербайжанар|мугъуларни (азербайжанарни)]] къвезва. === Имамвализ рехъ === И ч1авуз Хьажи Даудан лезгийрин имам ва амир, гьак1ани лезгийрин агьлу-сунна мадрасадин алим ва муфти хьиз кьиле жезва. Адавай сад-садаз чара тир жамаатар санал к1ват1ин алакьзва. Вичиз ин к1валахда Аллагь патал стхаяр жагъурун патал Хьажи-Дауд Дагъустандиз физва кумек к1анз Аллагь патал санал ягъири галаз к1ук1ун патал. Гьана ада вичин патахъ са кьадар ч1ехибур гъизва, гьабрун къене ЦӀахурай Али-Султан, Хайдакъай Агьмад-хан ва Яхулрикай Сурхай-хан I. 1711-лагьай йисуз Хьажи-Дауда Ширвандин чӀехи къалаяр тир Шабран ва [[Къуба|Къала (Къуба)]] вилаятрин кьилин къала — [[Худат|Хтар (игилан Худат)]] вичиз гъахчуна<ref>{{Книга|ссылка=https://www.google.ru/books/edition/Взаимоотношения_народов_Южного_Дагестана/rMgiAQAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1|автор=Н.А Магомедов|заглавие=Взаимоотношения народов Южного Дагестана и Азербайджана в XVIII - первой половине XIX в экономический, политический и культурный аспекты|год=2004|место=Махачкала|издательство=Эпоха|страницы=199|страниц=63}}</ref>. Шиг1а тир Къубадавай Султан-Агьмад-хан ва адан вири мукьва-кьилириз жаза гана яни кьена нух зулумдикай къуьтехна. Са адан гъвечӀи хва Гьусейн-Али-хан чанлаз амукьзва. Зулухъ Хьажи-Дауда, вичин диндин-стхайри к1ват1алри галаз сад хьана, Шемахьа элкъуьрна кьуна вичин гъилиз, амма чӀехи шиг1арин гекъивал хьайивиляй элкъуьрна хтана. 1712-лагьай йисан гатфариз Хьажи-Даудан ва Яхул Сурхай-хан санал мадни Шемахьадиз физва. Шемахадин ч1ехид шиг1а Гьасан-хана вичин був (кьушун, кк1унин к1ват1ал) къана къаладай къецихъ экъечӀна Лезгияр къулухъай чкӀуруз к1ан хьана, амма алакьнач. Къаладиз яргъа тушиз хьайи кӀеви кук1уеа сефеви був (кьушунар) кьиле-кьилди лезгирин кӀаник акатна (руг-руг хьана): персерни къизилбашрин буван (кьушундин) са пад гьа кук1ун чкадлай зверна гаатна, муькуь пад кьена, ибрун ч1ехил Гьасанхан вични кьена. Гаатзавайбурун кьулухъ гьатна Лезгияр Шемахьа къаладин къенез гьахьна. Шемаха къачуниникай Петр I-дин 1712-лагьай йисан манифестда икӀ кхьенва: «1712-лагьай йисуз лезгийрин ч1ехид Давуд бег ва яхулрин ч1ехид Сурхай, шахдиз гекъи гъулгъула ктвана гъазват гана, Шемаха къала кьуватдин гъилиз къачуна, гьана зат1ар къачуз гузвай урусарини кьилиз къаз гана абурун 4 миллион рубльдин чпиз гахчуна»<ref>{{Cite web|url=https://runivers.ru/bookreader/book433217/#page/34/mode/1up|title=Исторический очерк Кавказских войн от их начала до присоединения Грузии|access-date=2020-07-08|archive-date=2020-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808091421/https://runivers.ru/bookreader/book433217/#page/34/mode/1up|url-status=live}}</ref>. Шемаха къала къачур чӀавуз, лезгияр сефевириз к1ивирнвай чкайрал фад-фад гьепIесунар айидамаз, чпин гъиле авай къала к1ивирин рик1алай алатнвай. === Сефевияр === Сефевирин ч1ехибуру чпин патай Лезги мусурманриз гекъи к1валахъар чӀугун патал алакьзвай. 1719-йисан эхирда абурувай Гьажи Давуд кьуна, Дербентдин зиндандиз ктуваз хьана, амма ана хвех хьанач, лезгири адаз гъил гана ам анай зверна. Къажарин къен пад чиз, вичин тежрибадалди ам гьар вичин агалкьунриз критик къимет гуз ва дяведин операцияр кӀевиз хъсан гьазуриз чирнвай. И вакъиадикай XVIII виш йисан урус ц1урургъан П. Буткова кхьизва: "Сурхаян виликан гъазватра патав гвай лезги ч1ехид Давуд-бег Дербентдин зиндандай звернай"<ref>{{Cite web|url=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=20&rotate=0&theme=white|title=''П.Г. Бутков.'' Материалы для новой истории Кавказа, с 1722 по 1893 год. Санкт-Петербург: Типография Императорской академии наук, 1869. — С.8.|access-date=2022-02-19|archive-date=2022-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219150444/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=20&rotate=0&theme=white|url-status=live}}</ref>. Гьажи Давудан Сефевириз гекъи тир таблигъатдин вичин нетижа гуз хьана. МуьтӀиь хьайи ч1ехибурук кваз Куьредай, Табасарандай, Самурдай, Цахурдай, Ччарай, Шекидай, ва гьак1ани Бардадай ва маса чкайрай к1ват1алар атана. Шиг1а къажариз гекъи Ширвандин са гьикван ханар акахьна, масал хьиз Къажар Шахдин эмирдалди Кьудкьушан Ибрахьиман мукьва кьелид вири кьенвай, гьамани гьавилай Хьажи Давудан пата хьана. 1720-йисан кьамуг (июнь) вацра Гьажи Давудан кьушунди Шабран элкъуьрна кьуна ва ам ягьуналди (штурмдалди) къачуна. Чиле (июль) вацра Хтар (Худат) къачуна. И агалкьунрилай кьулухъ Гьажи Давуддин патав чпин к1ват1алар гваз Хайдакьан Агьмад-хан ва Яхулдин I Сурхай-хан атана. Пашч (август) вацра абурун сад хьайи кьушунди пуд лагьай сеферда Шемахьа элкъуьрна кьуна, амма ам къачуз абурувай хьанач''<ref>{{Cite web|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Zubov_P_P/text41.htm|title=ЗУБОВ П. П. КАРТИНА КАВКАЗСКОГО КРАЯ ПРИНАДЛЕЖАЩЕГО РОССИИ И СОПРЕДЕЛЬНЫХ ОНОМУ ЗЕМЕЛЬ; ЧАСТЬ IV. 1835.|access-date=2023-06-27|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627010654/https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Zubov_P_P/text41.htm|url-status=live}}</ref>.'' Зулаз Гьажи Давудани Яхул Сурхай-хана Бакудин патаз рехъ кьуна. Амма Бакудин кьиле авай ч1ехид Дергагm-К]ули-хана Бакудилай яргъал тушиз авай «Ивидин кӀунтӀ» (Къанлытепе) лугьудай чкадал хьайи кукӀунив абур тхвана:{{Цитата|XVIII виш йисан 20-йисара сувавириз чпин кьиле авай Давуд-бегани Яхул Сурхай-хана Баку къачуз кӀанзавай, — кхьизва А. Бакиханова, — амма Дергягь-хана абурун кьушунар къаладай зур алцум яргъал авай гъвечӀи суван патав кьуна тхвана. Гьавиляй и чкадиз инсанри гьа и вахтундани Канлытепе лугьузва...|автор=<ref>{{книга |автор = [[Агаян, Цатур Павлович|Агаян Ц. П.]] |заглавие = А. Бакиханов |издательство = Издательство АН Азербайджанской ССР |том = |место = Б. |год = 1948 |страницы = 28 |isbn = }}</ref>.}} === Дербент === Зулун кьана (эхирда) Гьажи Давуда вичин к1ват1алрин (кьушунрин) кӀеретӀар, Къалани (Къубани) Цал (Дербент) къачудай кьилигъ (фикир) гваз, кефер патариз ракъурна. Амма инани Гьажи Давудаз агалкьун хьанач. Чуран (Дербентдин) наиб Имамкъули-бега къала хвена ва вири гьужумар кьулухъ чӀугуна. Са шумуд йикъан къене къала къачуз тахьана гьава мекьи хьайила, Гьажи Давуд, кьуьд мукьва хьунни кьилигъна, элкъуьрна к1ват1ал кьулухъ чӀугуна Муьшкуьрдиз хтана. 1720-йисан кьаниз (эхирдиз) сефевирин чӀехивалин кӀаник авай инсанрин ч1ехи пай абруз гекъи хьана. Къажаррин кьушунарни къизилбашар чпин-чпин къалара к1евиз хьана амуктнвай кч1ез къецик акъатиз. Лап кӀевиз Шемахада, Бакуда ва Дербентда к1евна амукьнавай. Вилик хьайи вахтунилай гекъигайла, къарагъунин кьилер тек са кьезил ва акъвазин гьужумралди акъваззавачир, абуру шахдин гьукумдарвал, шиг1ияр ва къизилбашар авай къалаярни хуьрер чпин гъилик хуьз ва чкайра чпин чӀехивалин кӀиникар туькӀуьриз хьана. === Урусар === Урусатдин Къавкъазда авай чпин-акъудунар(хийир къучунар) чиз Хьажи Давуда I Пётравай са гаф къачуз к1анзвай. 1721-йисан апрель вацралай Гьажи Давуда са шумудра Астраханагь авай урусрин чӀехибуруз кхьунар кхьена ракъурнвай. Астраханин губернатор А. П. Волынскидин патав гвайди И. В. Кикиназ ракъурай кхьуна, Гьажи Давуда урусрин масагунар айизвайбуруз Лезги чилериз атана кӀуьркӀуьм ва ракь гъиз, чнани аюруз лазим тий йепер ва маса зат1ар гудай патакай чӀална. Яни чи юкьа къачун гун хьурай, квезни хъсан я, чазни. Амма абрун къилигъ масад тир, Волынскиди вичин патай Гьажи Давудаз кхьена, ада урусрин чӀехивалин кӀаник акатдай кьиле кьилигъ авани лагьана жузуна, ва гьадлай ахпа ада I Пётраз икӀ кхьена:{{Цитата|Заз аквазвайвал, Давуд-бег (лезги гьукумдар) са кардизни лазим туш, ада заз жаваб гузва хьи, вичин фикир лап гьакъикъатда куь чӀехивализ къуллугъ авун я, амма куьне вичин патав кьушунарни лазим тир кьадардин тупар ракъурун кӀанзава, амма вичи къажараривай къалаяр къахчуда, вичиз лазим тирбур (гьа гьисабдай Дербентни Шемаха) вичиз туна, амайбур куь чӀехивалин к1иник гуда, гьамни Куьр вацӀун а паталай эгечӀна Исфагъандал кьван жеда, им ак1ет1ани адан гъиле садрани жедай туш, гьавиляй вичиз кӀанзава хьи, зегьмет куьн патай хьун, акъудунар (менфят) — вичин...|автор=[[Волынский, Артемий Петрович|А. П. Волынский]] <ref>Соловьёв С.М. История России. Кн.IX. Т.17-18. С.362</ref>.}}Урусат гьукуматди Гьажи Давудаз са гъилни ганач. == Ширвандин имам == 1721-йисан пашч (август) вацран 10-да Гьажи Давуда, Яхул I Сурхай-хан, Ц1ахур Али-Султан, Кьудкъушан Ибрагим, хайдакьар ва маса стха к1ват1алрин кӀеретӀар галаз санал мад Шемахьа вичиз кьуна. Пашч вацран 25-да къала кукӀуналди къачуна.<ref>{{Статья|автор=Абдулгалимов А.Р.|заглавие=СОЮЗНИКИ И СПОДВИЖНИКИ ХАДЖИ – ДАВУДА|год=2017|издание=ВЕСТНИК СОЦИАЛЬНО-ПЕДАГОГИЧЕСКОГО ИНСТИТУТА|номер=2 (22)|страницы=41}}</ref>. Зиндандиз къанвай Гусейн-ханан кбил ат1ана хкадаврзва. Вири шиг1ияр чкурзва<ref name="Иран">{{книга |автор=|заглавие=История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века|том=|место=Л.|издательство=Издательство Ленинградского университета|ответственный=Под ред. Струве В. В.|год=1958|страницы=310|isbn=}}</ref>. Амма [[Христианар|хачпаш]] эрмлияр, [[чувудар]] ва масанай атанвай инсанарик(масала [[Ингилисар|инглисар]]) ктадзвач, ин к1валахъ Есаи Гьасан-Джалаляна ва инглиз чиллер экъвезвай кас Джонас Хенвея хве къазва<ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.33.</ref>. Амма хаинвал авуйбур, девлетлу шиг1ар чуьнуьхарна хвей ва чахъ галаз шиг1ири галаз санал кик1ай 300 урус масагунар айизвайбурун кьенин, им Хенвеяна, Къажарчиле авай урусрин илчи С. Аврамова ва Мугъулчиле (Турция) авай урусрин илчи И. И. Неплюеван лугьузва. Кхьени чрара лугьузва хьи<ref>Соловьёв С. М. История России. Кн. IX. Т.18. С.381</ref>,:{{Цитата|Лезгийрилай ва казикумухрилай кьулухъ, абуру 1721-йисан къене авунвай гьужумри урусрин сурсатар (складар) пуч авуна ва тек са савдагар Евреиноваз вири санлай сад виш ва гьадан паталай пудкъад цӀуд агъзур (170 000) рублдин зарар гана...|автор=Джонас Хенвей<ref>''К.Ф. Валишевский''. Петр Великий. Директмедия, 2016. — С. 402. ISBN 9785447569280, 5447569281.</ref>.}}Урус масагунар айизвайбурун гъилей девлетар хчун патал гзаф масак1авилер ава, масала: чӀехи пай алимри им 1721-йисуз хьайи кар я лугьузва; амма бязибуру, гьа вахтунда амукьнавай Ф. И. Соймонова<ref>Соймонов Ф. И. Описание Каспийского моря и чиненых на оном российских завоеваний, яко часть истории Государя императора Петра Великаго // Ежемесячные сочинения об ученых делах. СПб., 1763, январь. С.31.</ref>, XVIII виш йисан тарихчи И. И. Голикова<ref>Голиков И. И. Деяния Петра Великого, мудрого преобразователя России, собранные из достоверных источников, расположенных по годам. В 6 т. М., 1838. Т.6. С.37-38.</ref>, гьакӀни XIX виш йисан тарихчи Аббас-Кули-ага Бакиханова<ref>Аббас-Кули-Ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам</ref> ва П. Г. Буткова<ref name="Бутков">Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год. СПб.: Тип. Императорской АН, 1869. Ч. 1.</ref> урус масагунарайизвайд 1712-йисуз Шемаха къачур вахтунда чуьнуьх авуна лугьузва. Шемаха кьуникъай тир хабар Сефевидрин кьилин шегьер тир Исфахандал агакьна. Амма Шах Солтан Гьусейна, элдин къарагъунар гегьенш жезвай, гьукумдин ва кьатӀундин упадкадин (аватунин) вахтунда, са кӀеви кхьуни кьабулиз хьанач. Есаи Гьасан-Джалаляна малумзава:{{Цитата|...Гянджадин ва Еревандин гьукумдарри и кардикай шахдиз малум авуна, гекъивал гана, а чпи вири кьушунар гваз Куьр вацӀун къерехда авай агванрин шегьер Партавдиз атана. Ана Еревандин хан вири районрин гьукумдаррини кваз, Гянджадин хан вири девлетлуйрини кваз ва амайбур лап гзаф кьушунралди — 30 000 касдал кьван кӀватӀ хьана. Амма пачагьдин (шахдин) патай кьушунар ва са куьмекни атанач, вучитуькӀни ам Кандагардин чилерал алай кукӀунрив лап алахънавай ва машгъул тир. Ада тек са гафаралди ва кагъазралди абуруз жедай вири серенжамар кьабул ая лагьана эмирзавачир...|автор=Есаи Гасан-Джалалян}}1721-йисан зулдиз Гьажи Давуда Еревандин ва Гянджадин беглербегрин 30 агъзур авай кьушунар Куьр вацӀалай элячӀдай чкадал лап кӀаник кутуна<ref>Тамай А. Восстание 1711—1722 гг. в Азербайджане // Учёные записки Института истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. Махачкала, 1957. Т.3. С.87-88.</ref>:{{Цитата|...тежриба авай гъуьрчехъанар хьиз, секиндиз ва ванциз хьуниз атана, а чӀехи вацӀун а патан къерехдал кӀватӀ хьана ва са йифиз гьакӀ секиндиз а патан къерехдиз элячӀна... Абур (къажарар) т1имил-т1имил гьазур жедалди, ибру (лезгияр), абурал гьужумна, абур лап кӀаник кутуна, абурухъ галтугна, Къарабагъдин суварин кӀаник авай Трду ва Хачен вацӀарин дередиз кьван зверна. ИкӀ, къажарар лап уях хьана ва чпин умудрив алцур хьана, амма лезгияр, абрувай вири девлетар ва сурсатар хчуна, шадвал гваз чпин патариз хтана. Им 1170 (1721)-йисан зулдиз хьайи кар я...|автор=Есаи Гасан-Джалалян}}И агалкьунилай кьулухъ Гьажи Давуда Кавказдин Албаниядин дегь кьилин шегьер тир Барда (Партав) къачуна. Урусаидин патай са куьмекни тагваз, Гьажи Давуда I Сурхай Яхулдин Хан галаз санал, Крымдин хандин куьмекдалди Турциядин султан галаз кагъазар кхьинин кӀвалахар эгечӀна<ref>РГАДА. Ф. Кабинет Петра I. Отд.1. Кн.54. Л.667.</ref><ref>АВПРИ. Ф.89: Сношения России с Турцией. 1722. Д.6. Ч.1. Л.30.</ref>. 1721-йисан мара (сентябрь) вацра Волынскиди I Пётраз икӀ кхьена:{{Цитата|...виридалайни лап кӀевиз кичӀезва ва кьилигъзва (фикирзава) хьи, абуру (Гьажи Давудани Султан Сурхай-хана), лап гьакъикъатда Турциядин чӀехивал кӀанида, заз аквазвайвал, абуруз и кар авун патал дуьз себеб ава...|автор=[[Волынский, Артемий Петрович|А. П. Волынский]]}}Урусрин пачагьди Неплюеваз султандивай Гьажи Давуда<ref>АВПРИ. Ф.89: Сношения России с Турцией. 1722. Д.16. Л.2-3.</ref> вичин чӀехивалин кӀаник татун кӀан ая лагьана эмир гана. I Пётра канцлер Г. И. Головкиназ кхьенвай кагъатдай:{{Цитата|Ч1ехи тир канцлер! И вахтунда чаз Гребнидай Волынскидин кхьун атана, адаз Шемахадай лап дуьз хабар хьанва хьи, кьилхкажунин кьиле авай ч1ехид имам Давуд-бега Турциядин султандин патав кхьун ракъурнава, вич адан чӀехивалин кӀаник кьун патал. Квев куриер Истамбулдиз илчидин патав ракъурун лазим я, ана ада султандив ам вичин кӀаник татун лагьана фикир эциг ая, ада чаз гьикьван зарар ганатӀа малум авуна. 1722-йисан эвелни кьвед (февраль) вацран 22-да. Пётр|автор=[[Пётр I|I Пётр]] <ref>АВПРИ.Ф.89:Сношения России с Турцией.1722.Д.4.</ref><ref name=autogenerated3>Тер-Авакимова С. А. Армяно-русские отношения в период подготовки Персидского похода. Ереван: Изд. АН Арм. ССР. 1980. С.64.</ref>.}}1722-йисан нава (апрель) вацран 21-да Истамбулда авай урусрин илчи Неплюев ЧӀехи везир Ибрагим-пашадин патав атана ва адаз лагьана хьи, къарагънавай лезгийри Шемахада урус савдагаррал гьужумна ва абур пуч авуна, гьавиляй Урусиядин пачагьди шахдивай и кар патал жаваб кӀанзава. ЧӀехи везиради лагьана хьи, гьакъикъатда къарагънавайбуру Турциядин патав куьмек кӀан я лагьана кагъат ракъурнавай. Амма урус илчидин гафариз жаваб яз, ада икӀ лагьана умуд гана:{{Цитата|...куь пачагьдиз вири жаваб ва зарардин пулар агакьдалди, чуна абур хуьдач...|автор=Ибрагим-паша<ref>Соловьёв С. М. История России. Кн.IX. Т.17-18. С.381.</ref>.}}1722-йисан гатфариз Гьажи Давуда Гянджа элкъуьрна кьуна. Шегьердиз куьмек гун патал Урусиядин куьмек гвай Картлидин пачагь Вахтанг VI кьушунар гваз атана. И кар чизмаз, Гьажи Давуда Вахтанг VI-дин кьушунрихъ галаз кукӀуникай вич хуьна ва цӀикьвед лагьай йикъа Гянджа элкъуьрна кьун кьулухъ чӀугуна. Вахтанг VI адан кьулухъ галтугнач, гьатта шахдин патай Гьажи Давудан гьукуматдин кьилин шегьер хьанвай Шемахадиз гьужум ая лагьана са шумуд сеферда эмирар атанватӀани<ref>Ризванов З. Д., Ризванов Р. З. История лезгин. С.20.</ref><ref>Левиатов В. Н. Очерки из истории Азербайджана в XVIII в. Баку: Изд. АН Аз. ССР. 1948. С.74.</ref><ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.35.</ref><ref>Маркова О. П. Россия, Закавказье и международные отношения в XVIII в. М.: Наука, 1966. С.104.</ref>. 1722-йисан тӀул (май) вацран 30-да, 17 йикъан къене элкъуьрна кьунуьлай кьулухъ, Гьажи Давудани Кайтагдин Ахмед-хана Ардебиль къачуна <ref name="Бутков2">Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год. СПб.: Тип. Императорской АН, 1869. Ч. 1.</ref><ref>«Каиме» Бедреддинзаде Али-бея // Известия АН Аз. ССР. Серия: История, философия, право. Баку,1988.№ 3. С.39.</ref><ref>Из донесения лейтенанта А. И. Лопухина Петру I от 31 июля 1722 г. // Русско-дагестанские отношения в XVIII — начале XIX вв.: Сб. док. / Сост. В. Г. Гаджиев, Д-М. С. Габиев, Н. А. Магомедов, Ф. З. Феодаева, Р. С. Шихсаидова. М.: Наука, 1988. С.34.</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/VI/Dag_chron/O_borbe/text.htm|title=О борьбе дагестанцев против иранских завоевателей // Дагестанские исторические сочинения|editor=пер. А. Р. Шихсаидова|website=www.vostlit.info|date=1993|publisher=М: Наука|access-date=2022-01-16|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105170755/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/VI/Dag_chron/O_borbe/text.htm|url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{Книга|ссылка=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B3_%D0%B2_VIII_-_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5_XIX_%D0%B2..pdf|автор=[[Муртазаев, Арсен Омарович|Муртазаев А.О]]|заглавие=Кайтаг в VIII - первой половине XIX в. (Исследование политической истории и роли в системе политических структур Северо-Восточного Кавказа)|ответственный=[[Алиев, Багомед Гадаевич|Б.Г. Алиев]]|год=2015|место=Махачкала|издательство=ИИАЭ ДНЦ РАН|страницы=295—302|страниц=490|archive-date=2022-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316051759/https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B3_%D0%B2_VIII_-_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5_XIX_%D0%B2..pdf}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87._%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_1993.pdf|автор=Шихсаидов А.Р., Айтберов Т.М., Оразаев Г.М.-Р.|заглавие=Дагестанские исторические сочинения|год=1993|место=Москва|издательство=Издательская фирма «Восточная литература»|страницы=198|страниц=302|archive-date=2021-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20211211192741/https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87._%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_1993.pdf}}</ref>. Октябрь вацра Гьажи Давуда, Яхулрин I Сурхай-хана ва Хайдакьдин Агьмад-хана са гьафтедин къене Дербент элкъуьрна кьуна <ref>«Лист» — перевод дербентского наиба к Петру I. 21 октября 1722 г. // РФ ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.1. Оп.1. Д.59. Л.175.</ref><ref>Рамазанов X. X., Шихсаидов А. Р. Очерки истории Южного Дагестана. Махачкала: Институт истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. 1964. С.97.</ref><ref>Русско-дагестанские отношения XVII — первой четверти XVIII вв. С.277.</ref>. Гьажи Давуд виридалайни чӀехи имам яз Ширвандин, Шекидин, Лезгистандин ва Дагъустандин чилерал чӀехивал хвенва <ref>Гаджиев В. Г. Роль России в истории Дагестана. М.: Наука, 1965. С.62</ref><ref>Н. А. Сотавов. Крах «Грозы Вселенной» в Дагестане.</ref><ref>{{Cite web |url=https://lib.herzen.spb.ru/media/magazines/contents/1/34(74)1/khanarslanova_34_74_1_514_520.pdf|title=Б. Б. Ханарсланова. Дагестан и Ширван в русско-иранских, русско-турецких и ирано-турецких отношениях в период вхождения в состав России (1722—1735)|access-date=2018-05-25|archive-date=2018-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525133842/https://lib.herzen.spb.ru/media/magazines/contents/1/34(74)1/khanarslanova_34_74_1_514_520.pdf|url-status=live}}</ref>. == Сурхай-хан ва хаинвалар == Ширванда ва Шекида гьукум гьализ кIанзавай хаин Яхул Сурхай-хан I-а, Таркидин Адиль-Гиреян кумекдалди, 1722-й йисан 12-лагьай декабрдилай Урусатдихъ галаз рахунар айизва<ref>РФ ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.1. Оп.1. Д.387. Л.32.</ref><ref>АВПРИ. Ф.77: Сношения России с Персией. 1723. Д.1. Л.123.</ref><ref>Русско-дагестанские отношения XVII — первой четверти XVIII вв. С.273-274.</ref><ref>Сотавов Н. А. Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких отношениях в XVIII в. М.: Наука, 1991. С. 65.</ref>. 1723-й йисуз ам Гьажи Давудахъ галаз дяведал экъечIна, Лезги чилерал чапхунар ийиз хьана<ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.37.</ref>. 1722-1723-й йисарин эхирда, Гьажи Давудан алахъунралди арадал атанвай Лезги имамрин Сефевириз гекъи садвал, сад-садахъ галаз чIах хьана (чукIуна). ЧIехи имамрикай тек са ЦIахурдин Али-Султана гъил гузва. Коалиция чукIунин шартIара Гьажи Давуда маса имамрин вичин патаг чIугваз алахъзавай, бязи вахтинда кичIерар гунив ва чапхунрив эгечIиз. Масала, урус кьушунриз гекъи экъечIун патал рази тахьайвиляй, 1722 ва 1723-й йисара араб тир Табасарандин майсум ва адан резиденция тир Хучни хуьр чукIурна.<ref>РГАДА. Ф.: Коллегия иностранных дел. Сношения России с Персией. 1722. Д.23. Гл.2.</ref><ref>Рамазанов X. X., Шихсаидов А. Р. Очерки истории Южного Дагестана. Махачкала: Институт истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. 1964. С.175.</ref>. == Эхир == 1723-йисан тӀул (май) вацра Гьажи Давуд Туьркиедин султанди Гянджадиз веревирдриз (кӀвалахрикай кагъазар тухуз) эверна. Гьажи Давуда и эверун кьабулна ва вичин хзанни — кьуд гадани кьве стхани кваз — ва вичин мукьва инсанар галаз анай атана. Амма вичин кьилдин гьукум тухунин фикирри ва чӀехибурув муьтӀиь тахьуни Туьркиедин пачагьар лап кичӀе авуна. Гьавиляй ам Гянджадиз атайла, зинданда туваз хьана, а октябрь вацран 5-да вичин хзанни мукьва инсанар галаз санал Туьркиедиз гьаладна. Сифтегьан вахтунда ам Родос<ref>{{Статья|ссылка=https://openaccess.firat.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11508/16181/188397.pdf?sequence=1&isAllowed=y|автор=Prof. Dr. Orhan Kiliç, Zeynep Kurt|заглавие=13 Numarali Ve 1727–1730 Tarihli Mühimme Zeyli Defteri (Değerlendirme- Transkripsiyon- Dizin). Yüksek Lisans Tezi. Danişman Hazirlayan|год=2005|язык=тур.|издание=Danişman Hazirlayan|страницы=24—223}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=http://adudspace.adu.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/11607/724/UĞURÜNEN.pdf?sequence=3&isAllowed=n|автор=Uğur Ünen|заглавие=XVIII. Yüzyilda Osmanli İdaresinde Rodos Adasi|год=2013|язык=neh/|издание=Aydin|страницы=68–69}}</ref>, вацӀал яргъал гьукумдиз ракъурна, анай кьулухъ Гелиболудиз<ref>{{Cite web|url=http://www.ekevakademi.org/Makaleler/962607_29%20Yasar%20BAS.pdf|title=Gelbolu‘da vefat etmiş olması muhtemeldir|author=|work=|date=|publisher=|access-date=2015-10-27|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222145428/http://www.ekevakademi.org/Makaleler/962607_29%20Yasar%20BAS.pdf|url-status=live}}</ref> ракъурна. Маса кхьинра малумзавайвал, Гьажи Давуд Кипр вацӀал яргъал гьукумдиз ракъурнавай. Ам 1735—1736-йисарин патав кьена. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lekia.ru/chapter6_2.htm 6.2. ХАДЖИ-ДАУД-БЕК МЮШКЮРСКИЙ И ВОССТАНОВЛЕНИЕ ЛЕЗГИНСКОГО ГОСУДАРСТВА]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://lezgi-yar.ru/news/najden_proekt_pamjatnika_velikomu_khadzhi_davudu/2013-07-05-1493 Найден проект памятника великому Хаджи-Давуду]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://realcaucasus.org/6349 Хаджи-Давуд – герой, имам и полководец]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ansar.ru/history/2013/03/04/38388 Архив Али Каяева и фетва Хаджи-Давуда] * [http://www.kavkazweb.net/forum/topic/42206-khadzhi-davud-miushkiurskii/ Хаджи-Давуд Мюшкюрский] [[Категория:Лезги кьегьалар]] [[Категория:Лезги тарих]] 9mylszt0ai7w2qr0vxtu18szaoernud 0 7800 98767 98722 2026-07-06T22:59:01Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 98767 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=ТлибишоT |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат | lat_deg 42 = 42|lat_min = 33|lat_sec = 30 | lon_deg 4 6 = 46|lon_min = 18|lon_sec = 04 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум 0 =0 |региондин картадин алцум 300=300 |райондин картадин алцум 3 00 =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = Муниципал район |район = Ахвах район |район таблицада = Ахвах район{{!}}Ахвах |C в регион = нет |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Тлибишо хуьруьнсовет|«Тлибишо»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |майдан = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |виликан тӀварар =Хлипиши |агьалияр 9 41 = {{гзаф хьун1}} 941 |сиягьдиз къачур йис 2010= 2010 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[багулалар]], [[каратаяр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул + 3 = +3 |DST = |телефондин код +787260= +7 87260 |почтунин индекс = |почтайрин индексар 3 68993 = 368993 |автомобилдин код 05 = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор 82205855001= 82 205 855 001 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=42.560003&lon=46.300764&z=15&m=b www.wikimapia.org] }} Wikipedia.Org '''Тлибишо''' — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахвах район]]да авай хуьр. [[Тлибишо хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. == География == Хуьр [[Ахвах район]]дин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир [[Карата]] хуьрелай 13 км яргъал, [[Ахвах вацӀ]]ал ала. ==Тарих== [[XIX виш йис]]уз Тлибишо хуьр вири [[Анди округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Анди округ]]дин [[Карата наибвал]]диз талукь тир. ==Агьалияр== Йисариз килигна Тлибишо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- |'''Йис''' '''1886'''|'''[[1886 йис|1886]]''' '''2002'''|'''[[2002 йис|2002]]''' 2010|'''[[2010 йис|2010]]''' -|- |'''Агьалияр''' 287<ref>[http://www.Ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Hacez|287 <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/karata1886.html Население Каратинского наибства в 1886 году]</ref> 838 |{{гзаф хьун1}} 838 <ref>[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]</ref> 941|{{гзаф хьун1}} 941 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f08 |} [[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 941 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[багулалар]] ва [[каратаяр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан [[Урусатдин Империя]]дин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 287 касди уьмуьр гьалзавай, абурукай 183 (63.8 %) — каратаяр, 104 (36.2 %) — багулалар тир. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon МО «Ахвах район» администрациядин официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015191920/http://dagmo.ru/ahvahskiy-rayon |date=2014-10-15 }} {{Ахвах райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Ахвах райондин хуьрер]] [[Категория:Багалулрин хуьрер]] qmn7rfo1nl1txub20ycsnvhwaylzebi 0 8631 98765 92529 2026-07-06T17:20:27Z ~2026-38458-44 13020 /* */ 98765 wikitext text/x-wiki {{Кас}} '''Филип Бедро́сович Кирко́ров''' ({{lang-bg|Фи́лип Бедро́сов Кирко́ров}}, паспортдай — '''Филип Бедрос Киркоров'''; 30 апрель 1967, [[Варна]], [[Болгария]]) — [[СССР|советрин]] ва [[Урусат|урусатдин]] [[Эстрада|эстрададин]] [[манидар]], актёр, [[композитор]] ва [[продюсер]]. Урусат Федерациядин халкьдин артист (2008). {| class="wikitable" border="1" |- ! width="50"|Йис ! width="300"|Хкягъун ! width="300"|Финал |- | align="center" rowspan="1"| ''1989'' | | «Не смотри ты на часы» |- | align="center" rowspan="1"| ''1990'' | | «Кармен» |- | align="center" rowspan="2"| ''1991'' | | «Ты, ты, ты…» |- | | «Атлантида» |- | align="center" rowspan="2"| ''1993'' | «Люстры старинного зала» | align="center" rowspan="2"| «Ты скажи мне вишня» |- | «Моя голубка» |- | align="center" rowspan="2"| ''1994'' | «Марина» | align="center" rowspan="2"| «Примадонна» |- | «Примадонна» |- | align="center" rowspan="2"| ''1995'' | «Милая» | align="center" rowspan="2"| «Днём и ночью» |- | «Днём и ночью» |- | align="center" rowspan="2"| ''1996'' | «Зайка моя» | «Зайка моя» |- | «Виноват я, виноват» | «Виноват я, виноват» |- | align="center" rowspan="2"| ''1997'' | align="center" rowspan="2"| «Мало» | «Единственная» |- | «Мало» |- | align="center" rowspan="2"| ''1998'' | align="center" rowspan="2"| | «Дива» |- | «Медсестра» |- | align="center" rowspan="3"| ''1999'' | align="center" rowspan="3"| | «Мышь» |- | «Лишь бы ты меня ждала» |- | Иштиракнавачир «Песне-99», ну адан манияр фестивальда янавай |- | align="center" rowspan="3"| ''2000'' | align="center" rowspan="3"| | «Огонь и вода» |- | «Роза красная» |- | «Килиманджаро» |- | align="center" rowspan="4"| ''2001'' | «Любовь уходит в небеса за нами» | «Я за тебя умру!» |- | «Ты поверишь?» | «Ты поверишь?» |- | «Pum!» |- | «История любви» | |- | align="center" rowspan="4"| ''2002'' | «Влюбленный и безумно одинокий» | «Влюбленный и безумно одинокий» |- | «Моя Виктория» | «Жестокая любовь» |- | «Мария-Магдалена» | «Дай огня, детка!» |- | «Странные люди» | |- | align="center" rowspan="3"| ''2003'' | «Немного жаль» | «Немного жаль» |- | «Роза чайная» (санал [[Маша Распутина]]дихъ галаз) | «Роза чайная» (санал [[Маша Распутина]]дихъ галаз) |- | «Радио-бэйби» | «Радио-бэйби» |- | align="center" rowspan="2"| ''2005'' | align="center" rowspan="2"| | «Обычная история» |- | «Я эту жизнь тебе отдам» — бонус |- | align="center" rowspan="2"| ''2006'' | align="center" rowspan="2"| | «Полетели!» |- | «Холодно в городе» (санал [[Пугачёва, Алла Борисовна]]дихъ галаз) |- | align="center" rowspan="1"| ''2007'' | | «Сердце в 1000 свечей» |- | align="center" rowspan="1"| ''2008'' | | «Галки» |- | align="center" rowspan="1"| ''2009'' | | «Просто подари» |- | align="center" rowspan="5"| ''2010'' | align="center" rowspan="5"| | «Мы так нелепо разошлись» |- | «Голос» (санал [[Нетребко, Анна Юрьевна]]дихъ галаз) — дуэт йисан |- | «В саду Эдемовом» |- | «Дископартизаны» |- | «Дискобой» |- | align="center" rowspan="1"| ''2011'' | | «Снег» |- | align="center" rowspan="1"| ''2013'' | | «Любовь пять звезд» |- | align="center" rowspan="1"| ''2014'' | | «Радость моя» |- | align="center" rowspan="3"|''2015'' | align="center" rowspan="3"| | «Акапелла души» |- | «Прохожие» |- | «Индиго» |- |2016 | |«Забываю» (санал Любовь Успенскидихъ галаз) «О любви» «Любовь или обман» |- |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Къецепатан элячӀунар}} {{DEFAULTSORT:Киркоров, Филипп Бедросович}} [[Категория:Урусатдин маничияр]] brer0sxcya11zxnm3r2nebylyq7ph75 98766 98765 2026-07-06T17:20:53Z ~2026-38458-44 13020 /* */ 98766 wikitext text/x-wiki {{Кас}} '''Филипп Бедро́сович Кирко́ров''' ({{lang-bg|Фи́лип Бедро́сов Кирко́ров}}, паспортдай — '''Филипп Бедрос Киркоров'''; 30 апрель 1967, [[Варна]], [[Болгария]]) — [[СССР|советрин]] ва [[Урусат|урусатдин]] [[Эстрада|эстрададин]] [[манидар]], актёр, [[композитор]] ва [[продюсер]]. Урусат Федерациядин халкьдин артист (2008). {| class="wikitable" border="1" |- ! width="50"|Йис ! width="300"|Хкягъун ! width="300"|Финал |- | align="center" rowspan="1"| ''1989'' | | «Не смотри ты на часы» |- | align="center" rowspan="1"| ''1990'' | | «Кармен» |- | align="center" rowspan="2"| ''1991'' | | «Ты, ты, ты…» |- | | «Атлантида» |- | align="center" rowspan="2"| ''1993'' | «Люстры старинного зала» | align="center" rowspan="2"| «Ты скажи мне вишня» |- | «Моя голубка» |- | align="center" rowspan="2"| ''1994'' | «Марина» | align="center" rowspan="2"| «Примадонна» |- | «Примадонна» |- | align="center" rowspan="2"| ''1995'' | «Милая» | align="center" rowspan="2"| «Днём и ночью» |- | «Днём и ночью» |- | align="center" rowspan="2"| ''1996'' | «Зайка моя» | «Зайка моя» |- | «Виноват я, виноват» | «Виноват я, виноват» |- | align="center" rowspan="2"| ''1997'' | align="center" rowspan="2"| «Мало» | «Единственная» |- | «Мало» |- | align="center" rowspan="2"| ''1998'' | align="center" rowspan="2"| | «Дива» |- | «Медсестра» |- | align="center" rowspan="3"| ''1999'' | align="center" rowspan="3"| | «Мышь» |- | «Лишь бы ты меня ждала» |- | Иштиракнавачир «Песне-99», ну адан манияр фестивальда янавай |- | align="center" rowspan="3"| ''2000'' | align="center" rowspan="3"| | «Огонь и вода» |- | «Роза красная» |- | «Килиманджаро» |- | align="center" rowspan="4"| ''2001'' | «Любовь уходит в небеса за нами» | «Я за тебя умру!» |- | «Ты поверишь?» | «Ты поверишь?» |- | «Pum!» |- | «История любви» | |- | align="center" rowspan="4"| ''2002'' | «Влюбленный и безумно одинокий» | «Влюбленный и безумно одинокий» |- | «Моя Виктория» | «Жестокая любовь» |- | «Мария-Магдалена» | «Дай огня, детка!» |- | «Странные люди» | |- | align="center" rowspan="3"| ''2003'' | «Немного жаль» | «Немного жаль» |- | «Роза чайная» (санал [[Маша Распутина]]дихъ галаз) | «Роза чайная» (санал [[Маша Распутина]]дихъ галаз) |- | «Радио-бэйби» | «Радио-бэйби» |- | align="center" rowspan="2"| ''2005'' | align="center" rowspan="2"| | «Обычная история» |- | «Я эту жизнь тебе отдам» — бонус |- | align="center" rowspan="2"| ''2006'' | align="center" rowspan="2"| | «Полетели!» |- | «Холодно в городе» (санал [[Пугачёва, Алла Борисовна]]дихъ галаз) |- | align="center" rowspan="1"| ''2007'' | | «Сердце в 1000 свечей» |- | align="center" rowspan="1"| ''2008'' | | «Галки» |- | align="center" rowspan="1"| ''2009'' | | «Просто подари» |- | align="center" rowspan="5"| ''2010'' | align="center" rowspan="5"| | «Мы так нелепо разошлись» |- | «Голос» (санал [[Нетребко, Анна Юрьевна]]дихъ галаз) — дуэт йисан |- | «В саду Эдемовом» |- | «Дископартизаны» |- | «Дискобой» |- | align="center" rowspan="1"| ''2011'' | | «Снег» |- | align="center" rowspan="1"| ''2013'' | | «Любовь пять звезд» |- | align="center" rowspan="1"| ''2014'' | | «Радость моя» |- | align="center" rowspan="3"|''2015'' | align="center" rowspan="3"| | «Акапелла души» |- | «Прохожие» |- | «Индиго» |- |2016 | |«Забываю» (санал Любовь Успенскидихъ галаз) «О любви» «Любовь или обман» |- |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Къецепатан элячӀунар}} {{DEFAULTSORT:Киркоров, Филипп Бедросович}} [[Категория:Урусатдин маничияр]] gf5nt1tcbxh02pozjrauir863be9z34 0 17452 98762 2026-07-06T15:31:49Z ~2026-38627-37 13019 Новая страница: «{{ЯШЧ2 |тӀвар=Дирча |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =02|lat_sec =08 |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =44|lon_sec =29 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =0 |...» 98762 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Дирча |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =02|lat_sec =08 |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =44|lon_sec =29 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =0 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Шеки-Закаталадин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Кьвепеле район‎ |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 620 |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[ах1лу-сунна]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 160 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 36 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Дирча''' (мугъул. ''Durca, Duruca'') — [[Азербайжан]] республикадин [[Кьвепеле район]]да авай са [[Лезгияр|лезги]] хуьр<ref>{{Cite web |title=Durca Village - VisitSilkRoad |url=https://visitsilkroad.org/destination/durca-village/ |access-date=2026-07-05 |language=en-US}}</ref>. == Чка == Хуьр [[Кьвепеле район]]дин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир [[Кьвепеле]] шегьердилай 8 км яргъал, [[Турйан вацӀ]]ун чапла къерехда чка кьунва. Мукьвал алай хуьрер: [[Лацар (Кьвепеле район)|Лацар]] ва [[Куьснет (Кьвепеле)|Куьснет]]. == Т1вар == Мугъул ч1алал хуьруьн тӀвар '''Дуржа/Дуружа''' (''Durca, Duruca'') хьиз лугьузва, амма Лезги чӀалал хуьруьз '''Дирча''' лугьузва. Хуьруьн тӀвар хуьруьн бине кутур Дирча сихилдин тӀварцихъай я<ref>{{Cite book |title=Дирчавияр, 2010}}</ref>. == Хцеб == Хуьре 120 к1вал 650 кас амукьзва, вири лезги ва ах1лу-сунна мусурманар я. == ЭлячӀунар == {{Кьвепеле райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Кьвепеле райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] 0keneinkh8r4jak7dnvh57odrmhd87i 98763 98762 2026-07-06T15:32:28Z ~2026-38627-37 13019 /* Чка */ 98763 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Дирча |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =02|lat_sec =08 |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =44|lon_sec =29 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =0 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Шеки-Закаталадин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Кьвепеле район‎ |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 620 |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[ах1лу-сунна]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 160 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 36 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Дирча''' (мугъул. ''Durca, Duruca'') — [[Азербайжан]] республикадин [[Кьвепеле район]]да авай са [[Лезгияр|лезги]] хуьр<ref>{{Cite web |title=Durca Village - VisitSilkRoad |url=https://visitsilkroad.org/destination/durca-village/ |access-date=2026-07-05 |language=en-US}}</ref>. == Чка == Хуьр [[Кьвепеле район]]дин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир [[Кьвепеле]] шегьердилай 3 км яргъал, Дирча вацӀун чапла къерехда чка кьунва. Мукьвал алай хуьрер: [[Лацар (Кьвепеле район)|Лацар]] ва [[Куьснет (Кьвепеле)|Куьснет]]. == Т1вар == Мугъул ч1алал хуьруьн тӀвар '''Дуржа/Дуружа''' (''Durca, Duruca'') хьиз лугьузва, амма Лезги чӀалал хуьруьз '''Дирча''' лугьузва. Хуьруьн тӀвар хуьруьн бине кутур Дирча сихилдин тӀварцихъай я<ref>{{Cite book |title=Дирчавияр, 2010}}</ref>. == Хцеб == Хуьре 120 к1вал 650 кас амукьзва, вири лезги ва ах1лу-сунна мусурманар я. == ЭлячӀунар == {{Кьвепеле райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Кьвепеле райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] 3krhdjqac5axa035sdvv7cbuj0m7vv1 98764 98763 2026-07-06T15:33:53Z ~2026-38627-37 13019 98764 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Дирча |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =02|lat_sec =08 |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =44|lon_sec =29 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =0 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Шеки-Закаталадин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Кьвепеле район‎ |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 620 |сиягьдиз къачур йис = |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[ах1лу-сунна]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 160 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 36 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Дирча''' (Дирчва, мугъул. ''Durca, Duruca'') — [[Азербайжан]] республикадин [[Кьвепеле район]]да авай са [[Лезгияр|лезги]] хуьр<ref>{{Cite web |title=Durca Village - VisitSilkRoad |url=https://visitsilkroad.org/destination/durca-village/ |access-date=2026-07-05 |language=en-US}}</ref>. == Чка == Хуьр [[Кьвепеле район]]дин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир [[Кьвепеле]] шегьердилай 3 км яргъал, Дирча вацӀун чапла къерехда чка кьунва. Мукьвал алай хуьрер: [[Лацар (Кьвепеле район)|Лацар]] ва [[Куьснет (Кьвепеле)|Куьснет]]. == Т1вар == Мугъул ч1алал хуьруьн тӀвар '''Дуржа/Дуружа''' (''Durca, Duruca'') хьиз лугьузва, амма Лезги чӀалал хуьруьз '''Дирча''' лугьузва. Хуьруьн тӀвар хуьруьн бине кутур Дирча сихилдин тӀварцихъай я<ref>{{Cite book |title=Дирчавияр, 2010}}</ref>. == Хцеб == Хуьре 120 к1вал 650 кас амукьзва, вири лезги ва ах1лу-сунна мусурманар я. == ЭлячӀунар == {{Кьвепеле райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Кьвепеле райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] 17jdr4mezmkz7b4q9e8v8qcaqr295zk