Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 9427 99841 98198 2026-10-23T07:18:22Z ~2026-55646-37 13275 /* География */ 99841 wikitext text/x-wiki '''Чеперин кӏватӏал,''' ''гьакӏни'' '''Дукъузпара магьал''', гьакӀни '''Дукъузпарадин азад жемият''' — Кьиблепатан [[Дагъустан]]да [[XVII виш йис]]алай [[1839 йис]]ал кьван хьайи теократик (яни гьукум ругьани ксарин гъиле авай) лезги гьукумат. Адан юкь — [[Чепер]] хуьр тир. ''Дукъузпара'' [[азербайжан чӀал]]ан гаф я ва «кӀуьд пай» мана гузва; ''доккуз'' — «кӀуьд», ''пара'' — «пай/чӀук». Им жемиятдик акатзавай кӀуьд хуьруьхъ галаз алакъалу я. Дукъузпарадин азад жемиятдик кӀуьд хуьрер квай: [[Чепер]], [[КӀурукӀун]], [[Ялцугъ]], [[Лгар]], [[Храх]], [[Филискъар]], [[Ухул]], [[Чихъискар]], [[Игъир]]. Мукьвал алай чӀехи [[Мискискар]] хуьр и жемиятдик квачир ва садавайни аслу тушир, амма Дукъузпарадихъ галаз дуствилин алакъада авай. Гуьгъуьнлай адак [[Чахчах]] хуьрни акатнай. ==Жугърафия == Дукъузпарадин азад жемият [[Дагъустан]]дин кьибле пата алай. Адан кеферпатан сергьятар [[Самур вацӀ]]ун яргъивилихъди физвай. Кьиблепатан сергьятар [[Къавкъаздин Кьилин цӀиргъ]]инин сувар тир. РагъакӀидай пата ам [[Ахцегьпара]]дихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата [[Алтыпара]]дихъ галаз са сергьятра авай. ==Тарих== Кьиблепатан Дагъустанда азад жемиятар арадал атунин процесс XIV — XVI виш йисарин къене давам хьанай. Дукъузпарадин азад жемият лезги миллетди арадал гъайи виридалайни сифтегьан жемиятрикай сад тир. [[XVII виш йис]]ан сифте кьилера Самур кӀамавай азад жемиятар, абурук Дукъузпарани кваз, [[Персия]]дин эсердик акатнай. XVIII виш йисан къене Кьиблепатан Дагъустандин азад жемиятар, Къавкъазда гьукум паталай женг чӀугвазвай пуд зурба гьукуматрин — Урусатдин, Персиядин ва Турциядин арада хьайи гьуьжетрин майдандиз элкъвенай. XVIII виш йисан сифтейра дукъузпаравияр чпин кьилел [[Гьажи Давуд]] Муьшкуьрви галаз [[Иран]]дин гьукумдин аксиниз къарагъун тешкилнай, гуьгъуьнлай абурук вири Кьиблепатан Дагъустан, [[Къубадин ханвал]], [[Жар-Белокан]]дин азад жемиятар ва [[Илисудин султӀанат]] гилиг хьанай. Гзаф ивияр экъичай ягь-ягъунрилай кьулухъ сувахъанривай фарсарин гьукум терг ийиз хьанай ва душман [[Персия]]диз чукурнай. [[1724 йис]]уз [[Урусатдин империя|Урусатдин]]ни–[[Усманрин империя|Усманрин]] арада Константинопольдин ислягьвилин икьрар кутӀуннай. Адав кьурвал, Урусатди Кьиблепатан Дагъустандин азад жемиятрин винел Усманрин империядин протекторат кьабулнай. [[1735 йис]]уз [[Генже]]дин ислягьвилин икьрар кьабулнай, гьа икьрардин тӀалабунрив кьурвал Урусатди Ирандин хийирдиз Самурдин азад жемиятрилай вичин претензияр къахчузвай. [[1741 йис]]ан гатуз Ирандин гьаким [[Надир-шагь]]а вичин виш агъзур кьадардин кьушундихъ галаз Дагъустандин винел дяведалди атанай. Абурун вилик сифте экъечӀайбурни Докъузпарадин азад жемиятар хьанай. ===Урусатдик экечӀай девир=== [[1811 йис]]ан февральдиз Дукъузпарадини [[Мискискар]]ди агъадихъ галай шартӀаралди Урусатдин раятвал кьабулнай: * азад жемиятри чпин винел анжах Къубада авай Урусрин гьукум кьабулзава; * азад жемиятрин эгьлийрин [[Къуба]]да, [[Шеки]]да ва муькуь чкайра авай хъуьтуьн чӀурара хуьзвай лапагриз пачагьдин администрацияди кя тавунин заминвал гузвай, идан паталай гьар виш лапагдикай сад харжи хьиз гьукуматдиз вугузвай. Алай чӀавуз Дукъузпарадин азад жемиятдин чилерал [[Ахцегь район]] экӀя хьанва. Виликди авай хуьрерикай анжах пуд хуьре уьмуьр ама — [[Мискискар]], [[Чепер]] ва [[Ухул]], амайбур вири гадарнава. ==Агьалияр== Агьалидин вири [[лезгияр]], суни-мусурманар тир. 1820-й йисара Дукъузпарадин азад жемиятда ([[Мискискар]] хуьруьхъ галаз санал) 960 хзанди уьмуьр ийизвай. ==ЭлячӀунар== * [http://www.dokuz-para.ru/miskindzha Мискинджа — Докуз-Пара.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008051729/http://dokuz-para.ru/miskindzha |date=2011-10-08 }} [[Категория:Тарихдин лезги гьукуматар]] [[Категория:Дагъустандин азад жемиятар]] 7hm9qm2169fzilkrvdhucgrkan3wody