Википедия
lezwiki
https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Медиа
Служебная
Веревирд авун
Уртах
Уртахдин веревирд авун
Википедия
Википедия веревирд авун
Файл
Файл веревирд авун
MediaWiki
MediaWiki веревирд авун
Шаблон
Шаблон веревирд авун
Справка
Обсуждение справки
Категория
Категория веревирд авун
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Лезги кхьинар
0
397
99849
96357
2026-10-26T08:33:37Z
Moyogo
95
/* Латин кхьинар */
99849
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Lezgi alphabet 1911.jpg|thumb|300px|right|Лезги алфавит (1911 йисуз)]]
'''Лезги кхьинар''' — [[лезги чӀал]] кхьидай хатӀ я. Тарихда лезги чӀал кхьин жезвай:
19-й асирдин эвелдай — 1928-лагьай йисалди араб кхьинарал «[[Ажама]]»
1860—1910 — Пётр Услар туькӀуьрнай кирилл кхьинарал (араб кхьинар галаз санал ишлемиш жезвай)
1928—1938 — латин кхьинарал.
1938 — исят — кирилл кхьинарал.
<ref>Н. Г. Колесник. Лезгинский язык. — Язык и общество. Энциклопедия. — М. : Издательский центр «Азбуковник», 2016. — С. 252—257. — 872 с.</ref><ref>https://minlang.iling-ran.ru/lang/lezginskiy</ref>
== Араб кхьинар «Ажам» ==
44 араб ва араб чӀала авачир бези лезги сесер патал дегишарнай араб гьарфарикай туькӀуьр жезва. И кхьинар ишлемиш жезвай 19-лагьай вишйисалай 1928-лагьай йисалди (П. К. Усларан кирилица галаз санал ишлемиш жезвай). Исят и хатӀ санани ишлемиш жезвач.
19-лагьай вишйисуз ажамадал шиирарин кӀватӀалар (меселе: Етим Эминан ва муькуь шаирарин) ва муькуь ктабар чап жезвай.<ref>Р. И. Гайдаров. Из истории становления лезгинского литературного языка и письменности // Учёные записки Дагестанского государственного университета им. В. И. Ленина. — 1962. — Т. VIII. — С. 31-45</ref>
''Лезги ажама:''
{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | آ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ب
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | چ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ج
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ڃ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | د
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | اه
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ا
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ف
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | گ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | غ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ﻫ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | اى
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | اي
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ک
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ل
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | م
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ن
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | اۊ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | پ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ڢ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ۊ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ر
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | س
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ص
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ش
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ت
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ط
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | او
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | و
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | خ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ؼ
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | څ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ز
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ژ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ڗ
|}
[[1917 йисан револуьция]]дилай кьулухъ, цӀийи ажама гьарфалаг туькӀуьрдай са шумуд алахъун хьанвай. Садлагьай ихьтин гьарфалаг Къасумхуьруьнви Абу Жафар Мамедовди туькӀуьрнай. Мад са гьарфалаг [[Гьажибегрин Гьажибег Агьмедханан хва|Гь. А. Гьажибегринди]] туькӀуьрнай. Гьажибегринди туькӀуьрай гьарфалагдал са шумуд ктаб чап хьанвай, амма 1928 йисуз ССРГ-да чӀаларин романизация (латинизация) програмадиз килигна хатӀ латин кхьинрал дегиш хьанвай.<ref>А. Ш. [Шабад А.], Е. Ш. [https://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le6/le6-1511.htm Лезгинский язык] : [арх. 7 марта 2016] // Литературная энциклопедия. — М. : ОГИЗ РСФСР, 1932. — Т. 6. — Стб. 151—152.</ref>
== Пётр К. Усларан гьарфалаг ==
[[Файл:Lezgi alphabet, 1871.PNG|мини|П. Усларан лезги гьарфалаг. 1871 ййис]]
[[Файл:Lezgi alphabet 1911.jpg|мини|П. Усларан гьарфалаг. 1911 ййис, гьарфарин ктаб]]
1860 йисара, Дагъустан Урус Империяди къахчурла кьулухъ, лингвист ва этнограф Пётр Карлович Услар садлагьай лезги чӀалан кирил кхьинар ва грамматика туькӀуьрнай (1896 йисуз чап авунвай). И гьарфалагдал кирил гьарфарикай, модификация авунвай кирил гьарфарикай ва са шумуд латин ва гуржи гьарфарикай туькӀуьр жезвай.<ref>А. Ш. [Шабад А.], Е. Ш. [https://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le6/le6-1511.htm Лезгинский язык] : [арх. 7 марта 2016] // Литературная энциклопедия. — М. : ОГИЗ РСФСР, 1932. — Т. 6. — Стб. 151—152.</ref> П. Усларан гьарфалагдал [[Буйнакск|Темир-Хан-Шурада]] (исятда Буйнакск) 1871 йисуз садлагьай кирил кхьинрал лезги чӀалал ктаб чап хьанвай — «Куьредин азбука». Ам Усларан куьмекчи [[Казанфар Зулфикаров]]ди кхьенай.<ref>Кюринская азбука. — Темир-Хан-Шура, 1871. — 57 с.</ref>
20-лагьай вишйисан эвелда мад са шумуд ктаб Усларан кхьинрал чап хьанвай. Абурукай сад Абу Жафар Мамедовди кхьенвай «Къуранда тӀвар кьунвай муьжуьд пайгъамбардикай кьиса», ва 1911 йисуз [[Тифлис]]да чап хьанвай гафарган «Ќу̇ре ჭалан елифарни аҳпа гw æниз қелдаj ђуз» [Куьре чӀалан элифарни ахпа гвяниз кӀелдай жуз].
Усларан кирилица лап вилик фенвачир, халкьди ам кьабул тавун виляй, ва гзафбуру виликди хьиз араб кхьинарал кхьизвай.<ref>https://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le6/le6-1511.htm</ref>
== Латин кхьинар ==
1920 йисара [[ССРГ]]-да чӀаларин латинизация процесс физвайтир. 1926-й йисуз [[Москва]]да кӀелзавай лезги студентари «лезгинский кружок» туькӀуьрнайтир, и «кружок»-дин кӀвалахрикай сад «писать Ли по-лезгински» брошуьра хьана. И брошуьрада теклиф авунай лезги латин гьарфалагдин проект. Са тӀимил ахпа [[Гьажибегрин Гьажибег Агьмедханан хва|Гь. А. Гьажибегрин]] ва А. Л. Шамхалов Дагъустан чӀалар патал «Дагъустандин цӀийи гьарфалаг» туькӀуьрнай, ва адан са жуьре лезги чӀал патални тир.
27 июн 2028 йисуз «научный совет Всесоюзного центрального комитета Нового алфавита» разивал гана цӀийи гьарфалагдиз.<ref>Культура и письменность Востока. — Баку, 1928. — Вып. II. — С. 176—177.
Культура и письменность Востока. — Баку, 1928. — Вып. II. — С. 176—177.</ref> ЦӀийи кхьинин кьетӀенвал гьам тир хьи, кьилин (чӀехи) гьарфар авачир. Гьарфалаг ихьтин тир<ref>alqcdar a.q. ⱬiji lezgi ilifar-ni sifte ⱪeldaj ktab. — mahac-qala, 1928</ref>:
'''a, b, c, cc, [[Файл:Latin small letter C with middle tilde.svg|6px]], ç, d, e, ə, f, g, ƣ, h, i, j, k, kk, ⱪ, l, m, n, o, ө, p, pp, [[Файл:Latin small letter P with appendage.svg|7px]], q, ꝗ, r, s, ş, t, tt, [[Файл:Latin small letter T with descender.svg|5px]], u, v, x, [[Файл:Latin small letter X with descender.svg|x16px]], [[Файл:Latin small letter X with stroke.svg|7px]], y, z, ƶ, ꞩ, ꞩꞩ, ⱬ, '''
1932 йисуз гьарфалагда дегишвилер хьана — гьарфар тӀимил хьана ва кьилин (чӀехи) гьарфар мад ттунай гьарфалагдиз. 1930 йисарин юкьвара ам ихьтин тир<ref>{{книга|автор=Alqadarskij A.Q.|заглавие=Bukvar|место=Mahacqala|год=1937}}</ref>:
{| class=standard cellpadding=5 style="font-size: 1.5em; line-height: 2.5em; text-align: center;"
| style="width:3em;" |A а
| style="width:3em;" |B b
| style="width:3em;" |C c
| style="width:3em;" |Ç ç
| style="width:3em;" |D d
| style="width:3em;" |E е
| style="width:3em;" |F f
| style="width:3em;" |G g
| style="width:3em;" |Ƣ ƣ
| style="width:3em;" |H h
| style="width:3em;" |I i
| style="width:3em;" |J j
| style="width:3em;" |K k
|-
| style="width:3em;" |Ⱪ ⱪ
| style="width:3em;" |L l
| style="width:3em;" |M m
| style="width:3em;" |N n
| style="width:3em;" |O о
| style="width:3em;" |P p
| style="width:3em;" |[[Файл:Latin capital letter P with appendage.svg|12px]] [[Файл:Latin small letter P with appendage.svg|10px]]
| style="width:3em;" |Q q
| style="width:3em;" |Ꝗ ꝗ
| style="width:3em;" |R r
| style="width:3em;" |S s
| style="width:3em;" |Ş ş
| style="width:3em;" |Ꞩ ꞩ
|-
| style="width:3em;" |T t
| style="width:3em;" |[[Файл:Latin capital letter T with descender.svg|12px]] [[Файл:Latin small letter T with descender.svg|6px]]
| style="width:3em;" |U u
| style="width:3em;" |V v
| style="width:3em;" |X x
| style="width:3em;" |[[Файл:Latin capital letter X with descender.svg|16px]] [[Файл:Latin small letter X with descender.svg|10px]]
| style="width:3em;" |[[Файл:Latin capital letter X with stroke.svg|15px]] [[Файл:Latin small letter X with stroke.svg|11px]]
| style="width:3em;" |Y y
| style="width:3em;" |Z z
| style="width:3em;" |Ƶ ƶ
| style="width:3em;" |Ⱬ ⱬ
| style="width:3em;" |'
|}
2018-й йисуз [[Азербайжан]]да гьазурнавай лезги латин гьарфалагдин проект, амма културадин кӀвалахчияр ам кьабулнавач, гьавиляй хьи идаз килигна лезги халкь пай жеда кьве патал (садбуру латиницадал кхьида, масабур кириллицадал), ва гьавиляй хьи халкьдин гьарфалаг дегишариз анжах Дагъустан республикадин чӀалан институтариз ихтияр ава.<ref>{{cite web|author=С. Керимова|title=Смена графики ударит по самому сердцу нашего народа|url=http://flnka.ru/osoboe_mneniye/20139-smena-grafiki-udarit-po-samomu-serdcu-nashego-naroda.html|website=Федеральная лезгинская национально-культурная автономия|date=2019-03-20|accessdate=2019-03-30|archive-date=2019-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330115434/http://flnka.ru/osoboe_mneniye/20139-smena-grafiki-udarit-po-samomu-serdcu-nashego-naroda.html|deadlink=no}}</ref><ref>{{публикация|1=статья|заглавие=Bir xalqın iki əlİfbası?|издание=Самур|год=2018|номер=9 (325)|ссылка=https://www.samuronline.com/uploads/archive/pdf/325.pdf|язык=az|архив дата=2021-07-09|архив=https://web.archive.org/web/20210709182136/http://samurpress.net/story.php?sid=2654}}</ref>
== Исятдин кирилл гьарфалаг ==
{{main|лезги гьарфалаг}}
5-й январ 1938-й йисуз Дагъустандин опком ВКП(б)-ди къарар гана дагъустандин чӀаларин кхьинар кирил графикадал дегишариз. 8 февралдиз Дагъустандин ЦК-ди и къарар тестикь авуна. 11-й февралдиз {{Дагестанская правда}} газетада публикация авуна цӀийи лезги гьарфалаг. гуьгъуьнлай са тӀимил дегишвилер хьана: '''Ё ё''' гьарф ттуна, '''УӀ уӀ''' дегишарна '''Уь уь''' гьарфдал.
Исятда авай лезги гьарфалаг 45 гьарфуникай туькӀуьр жезва:
{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъ гъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гь гь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Къ къ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Кь кь
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | КӀ кӀ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ПӀ пӀ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ТӀ тӀ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Уь уь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хъ хъ
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хь хь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЦӀ цӀ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЧӀ чӀ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я
|}
== Гьарфалагарин барабарвилин таблица ==
{{гьеле гьазур туш}}
{| class="wikitable"
|+
|-
! Исятдин кирилица!! Гьарфунин тӀвар!! [[Халкьарин арада авай фонетик гьарфалаг|ХФГь]] !! Латин!! Ажама !! Усларан кирилица
|-
| А а || а|| Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Б б || бэ || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| В в|| вэ || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Г г || гэ|| Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Гъ гъ || гъа || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Гь || гьа|| Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Д д || дэ|| Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Е е || йе || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Ё || йо || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Ж ж || жэ || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| З з || зэ || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| И и || и || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Й й || й || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| К к || кэ || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Къ къ || къа || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Кь кь || кьа || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| КӀ кӀ || кӀа || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Л л|| эл || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| М м || эм || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Н н|| эн || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| О о || о || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| П п || пэ || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| ПӀ пӀ || пӀа || || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Р р || эр || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| С с || эс || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Т т || тэ || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| ТӀ тӀ || тӀа || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| У у || у || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Уь уь || уь || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Ф ф || эф || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Х х || ха || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Хъ хъ || хъа || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Хь хь || хьа || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Ц ц || цэ || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| ЦӀ цӀ || цӀа || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Ч ч || чэ || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| ЧӀ чӀ || чӀа || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Ш ш || ша || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Щ щ || ща|| Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Ъ ъ || кӀеви лишан || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Ы ы || ы || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Ь ь || хъуьтуьл лишан || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Э э || Э || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Ю ю || йу || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки
|-
| Я || йа || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейк
|}
== Баянар ==
{{Баянар}}
[[Категория:Лезги чӀал]]
[[Категория:Нахь-дагъустан чӀаларин кхьин]]
4bm9nekd5sl57y7g3ashz5akzwm419z