Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 102 99876 99266 2026-10-26T18:01:07Z Хьажидауд 12986 99876 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 | статус = Шегьер | тӀвар =Баку |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-az|Bakı}} | фотография = Aerial View of Baku, May 2012.jpg | кьадар = 300px | къул = Бакудин шикилар | пайдах = | герб =Coat of arms of Baku.svg | региондин карта =<div style="position: relative; width: 300px;"> [[Файл:Azerbaijan location map.svg|300px|border]] {{метка изображения|x=0.815 |y=0.265 |scale=300|text=Баку<br />[[Файл:Red pog.png|10px|center]]}} </div> | координатар = |lat_deg= 40|lat_min=21 |lat_sec=59.96 |lon_deg= 49|lon_min=50 |lon_sec=06.66 |CoordAddon = type:city(2070000) |CoordScale = | уьлкве =Азербайжан | райондин жуьре = Азербайжандин административ паюн{{!}}Шегьер | район = Баку | регион = | хуьруьн жуьре = | хуьр = | кьенепатан паюнар = 11 районар | кьилин жуьре = Мэр | кьил = Елдар Азизов | бине эцигай тарих = [[V виш йис]] | садлагьай тӀвар кьун = <!-- 1е упоминан--> | виликан тӀварар =<!-- прежн. названия --> | статус йисалай = <!-- статус с --> | майдан = 2 130 | ЯШЧ кьакьанвал =12 м | гьава = субтропикрин, зур кьурай | агьалияр =2 600 100 | сиягьдиз къачур йис =2011 | къалинвал =982,3 | агломерация =2 600 100 | халкьар = | динар = | сятдин чӀул =+4 | телефондин код =+994 12 | почтунин индекс =AZ1000 | автомобилдин код =10,90,77 | сайт = http://www.bakucity.az | Commons-ра категория =Baku }} [[Файл:Panoramic Baku.jpg|thumb|300px|Бакудин шикил]] '''Баку''' ({{lang-az|Bakı}}, {{lang-lez|Паку}}) — [[Каспи гьуьл|Каспи]] гьуьлуьн къерехдихъ галай [[ЦӀал|цIал]]. [[Азербайжан]] республикадин кьилин [[ЦӀал|цIал]]. 2012 йисуз Бакуда [[Манидин конкурс Евровидение 2012]] кьиле тухванвай. == Стхавилин шегьерар == * [[Амман]] (араб. عمان‎‎), Иордания * [[Анкара]] (туьр. Ankara), Туьркия * [[Басра]] (араб. البصرة‎‎), Ирак * [[Бордо]] (фр. Bordeaux), Франция * [[Вунгтау]] (вьетн. Vũng Tàu), Вьетнам * [[Вашингтон]] (округ Колумбия) ингл. Washington, АСШ * [[Гонолулу]] (ингл. Honolulu), АСШ * [[Дакар]] (фр. Ville de Dakar), Сенегал * [[Джидда]] (араб. جدة‎‎), Сауди Арабистан * [[Измир]] (тур. İzmir), Туьркия * [[Киев]] (укр. Київ), Украина * [[Конья]] (туьр. Konya), Туьркия * [[Лондон]] (ингл. London), Великобритания * [[Майнц]] (нем. Mainz), Германия * [[Москва]], Урусат * [[Неаполь]] (итал. Napoli), Италия * [[Санкт-Петербург]], Урусат (1998) * [[Сараево]] (серб. Сарајево), Боснияни Герцеговина (1972) * [[Стамбул]] (туьр. İstanbul), Туьркия * [[Тебриз]] (перс. تبریز‎), Иран * [[Хьюстон]] (ингл. Houston), АСШ (1976) * [[Балаково]], Урусат<ref name="bakucity.az">[http://www.bakucity.az/main/international/international_r.html Международные связи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080627235241/http://www.bakucity.az/main/international/international_r.html |date=2008-06-27 }} Исполнительная власть города Баку {{ref-ru}}</ref> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.bakucity.az/ Бакудин официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831033025/http://www.bakucity.az/ |date=2009-08-31 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Баку, губернский город}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Азербайжандин административ паюн}} [[Категория:Азербайжандин шегьерар]] [[Категория:Азербайжан| ]] [[Категория:Азиядин уьлквейрин кьилин шегьерар]] jw6iqceefs8sugn46o2sfm4lvauree0 0 314 99877 95842 2026-10-26T18:01:26Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Каспийск]] макъаладин тӀвар [[Каспи]] -диз масакӀа хъувуна 95842 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Каспийск |статус= Шегьер |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Каспийск}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =42 |lat_min =53 |lat_sec =00 |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =38 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |герб =Gerb kaspiska.gif |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = 100 |пайдахдин гьяркьуьвал = |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = |район = |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |виликан тӀварар =Двигательстрой |кьилин жуьре = Шегьердин кьил |кьил = Борис Гонцов<ref>[https://tass.ru/v-strane/10113285 ТАСС — Мэром Каспийска в Дагестане стал генерал Росгвардии Борис Гонцов]</ref> |бине эцигай тарих = [[1932 йис]]уз |статус йисалай = шегьердин статус <br>[[1947 йис]]уз къачуна |майдан =32,94 <ref>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi Подсчитано по базе данных муниципальных образований РФ на 2008 год]</ref> |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |агьалияр = {{ агьалияр | Каспийск | тс }} |сиягьдиз къачур йис = {{ агьалияр | Каспийск | г }} |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] (21,39 %), <br> [[даргияр]] (20,73 %), <br> [[яхулар]] (14,25 %), <br>[[аварар]] (14,63 %), <br>[[урусар]] (8,98 %), <br> [[къумукьар]] (9,68 %), <br> [[табасаранар]] (5,18 %) ([[2002 йис]]).<ref name="Даг2002">[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html Этносостав населения Дагестана. 2002]</ref> |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]], [[христианар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87246 |почтунин индекс = 368300 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 420 000 |Commons-ра категория = Kaspiysk |сайт = http://www.kaspiysk.org/ |сайтдин чӀал = }} '''Каспийск''' ({{lang-ru|Каспийск}}) — [[Урусат]]дин [[Дагъустан республика]]да авай шегьер. [[Магьачкъала]] шегьердин спутник я. Агьалияр — 103 900 кас ([[2010 йис]]). == География == Шегьер [[Дагъустан]]дин юкьванни — рагъаэкъечӀдай пата, [[Каспий гьуьл]]уьн кьере, республикадин кьилин шегьер тир [[Магьачкъала]]дилай 14 км кьибле патахъ чка кьунвайди я. == Тарих == [[1947 йис]]алди Двигательстрой посёлок тир. == Агьалияр == Йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар: {{ Агьалияр | Каспийск | Столбцов=10 }} {{ Агьалияр | Каспийск |график}} [[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Каспийскдин 100 129 кас агьалийрикай:<ref>[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |date=2017-10-11 }}</ref> * [[лезгияр]] — 21 % (21 422 кас) * [[даргияр]] — 20 % (20 760 кас) * [[аварар]] — 14 % (14 651 кас) * [[яхулар]] — 14 % (14 269 кас) * [[къумукьар]] — 9 % (9 697 кас) * [[урусар]] — 8 % (8 995 кас) * [[табасаранар]] — 5 % (5 419 кас) * [[агъулар]] — 1 % (1 708 кас) * [[рутулар]] — 1 % (1 166 кас) * муькуьбур — 1 % (1 870 кас) * вири санлай — 100,00 % (100 129 кас) === Дин === Каспийскдин агьалийрин чӀехи пай мусурманар я. Шегьерда кьуд мискӀин кӀвалахзава. Ина [[Магьачкъаладин епархия]]диз талукь тир Свято-Казанскдин ибадатхана ава. == Экономика == * ОАО «[[Завод Дагдизель]]» — [[1932 йис]]уз бине кьунвай, машинар акъуддай завод. * Дуьз механикадин завод. == Культура ва спорт == * «[[Дагдизель]]» — [[1949 йис]]уз бине кьунвай, футболдин клуб. == ТӀвар-ван авай ксар == * [[Юмин, Владимир Сергеевич]] — кьуршахархъан, [[1974 йс]]уз спортдин лайихвилер авай устӀар. * [[Гайдарбеков, Гайдарбек Абдулаевич]] — боксёр, [[2004 йс]]уз [[Афинаяр|Афинайра]] олимпиадин чемпион. * [[Селимов, Альберт Шевкетович]] — боксёр, дуьньядин чемпион. * [[Арипгаджиев, Магомед]] — боксёр, [[2001 йис]]уз дуьньядин чемпион, [[2003 йис]]уз дуьньядин чемпионатда гимишдин призёр, [[2004 йс]]уз [[Афинаяр|Афинайра]] олимпиадин къугъунра гимишдин призёр. == Марагъ квай фактар == [[1939 йис]]уз посёлокдин советди ДАССРдин Лап кьилин Советдивай посёлокдиз «Сталинюрт» тӀвар эцигун тӀалаб авунай, абуру и тӀалабундиз ваъ лагьанай.<ref>[http://www.proza.ru/2010/01/08/1731 Я верю, город будет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107142905/http://www.proza.ru/2010/01/08/1731 |date=2012-01-07 }}</ref> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.kaspiysk.org/ Каспийск шегьердин сайт] * [http://www.mojgorod.ru/r_dagestan/kaspijsk/index.html Каспийск в энциклопедии «Мой город»] {{Къецепатан элячӀунар}} {{Дагъустан}} [[Категория:Дагъустандин шегьерар]] q04irmtu4k9x6qldnmqa9jz1tgjlk92 99880 99877 2026-10-26T18:03:03Z Хьажидауд 12986 99880 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Каспи |статус= Шегьер |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Каспийск}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =42 |lat_min =53 |lat_sec =00 |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =38 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |герб =Gerb kaspiska.gif |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = 100 |пайдахдин гьяркьуьвал = |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = |район = |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |виликан тӀварар =Двигательстрой |кьилин жуьре = Шегьердин кьил |кьил = Борис Гонцов<ref>[https://tass.ru/v-strane/10113285 ТАСС — Мэром Каспийска в Дагестане стал генерал Росгвардии Борис Гонцов]</ref> |бине эцигай тарих = [[1932 йис]]уз |статус йисалай = шегьердин статус <br>[[1947 йис]]уз къачуна |майдан =32,94 <ref>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi Подсчитано по базе данных муниципальных образований РФ на 2008 год]</ref> |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |агьалияр = {{ агьалияр | Каспийск | тс }} |сиягьдиз къачур йис = {{ агьалияр | Каспийск | г }} |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] (21,39 %), <br> [[даргияр]] (20,73 %), <br> [[яхулар]] (14,25 %), <br>[[аварар]] (14,63 %), <br>[[урусар]] (8,98 %), <br> [[къумукьар]] (9,68 %), <br> [[табасаранар]] (5,18 %) ([[2002 йис]]).<ref name="Даг2002">[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html Этносостав населения Дагестана. 2002]</ref> |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]], [[христианар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87246 |почтунин индекс = 368300 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 420 000 |Commons-ра категория = Kaspiysk |сайт = http://www.kaspiysk.org/ |сайтдин чӀал = }} '''Каспи''' ({{lang-ru|Каспийск}}) — [[Урусат]]дин [[Дагъустан республика]]да авай [[ЦӀал|цIал]]. [[Магьачкъала]] [[ЦӀал|цIалин]] спутник я. Агьалияр — 103 900 кас ([[2010 йис]]). == География == Шегьер [[Дагъустан]]дин юкьванни — рагъаэкъечӀдай пата, [[Каспий гьуьл]]уьн кьере, республикадин кьилин шегьер тир [[Магьачкъала]]дилай 14 км кьибле патахъ чка кьунвайди я. == Тарих == [[1947 йис]]алди Двигательстрой посёлок тир. == Агьалияр == Йисариз килигна [[ЦӀал|цIалин]] агьалийрин кьадар: {{ Агьалияр | Каспийск | Столбцов=10 }} {{ Агьалияр | Каспийск |график}} [[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Каспийскдин 100 129 кас агьалийрикай:<ref>[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |date=2017-10-11 }}</ref> * [[лезгияр]] — 21 % (21 422 кас) * [[даргияр]] — 20 % (20 760 кас) * [[аварар]] — 14 % (14 651 кас) * [[яхулар]] — 14 % (14 269 кас) * [[къумукьар]] — 9 % (9 697 кас) * [[урусар]] — 8 % (8 995 кас) * [[табасаранар]] — 5 % (5 419 кас) * [[агъулар]] — 1 % (1 708 кас) * [[рутулар]] — 1 % (1 166 кас) * муькуьбур — 1 % (1 870 кас) * вири санлай — 100,00 % (100 129 кас) === Дин === Каспийскдин агьалийрин чӀехи пай мусурманар я. Шегьерда кьуд мискӀин кӀвалахзава. Ина [[Магьачкъаладин епархия]]диз талукь тир Свято-Казанскдин ибадатхана ава. == Экономика == * ОАО «[[Завод Дагдизель]]» — [[1932 йис]]уз бине кьунвай, машинар акъуддай завод. * Дуьз механикадин завод. == Культура ва спорт == * «[[Дагдизель]]» — [[1949 йис]]уз бине кьунвай, футболдин клуб. == ТӀвар-ван авай ксар == * [[Юмин, Владимир Сергеевич]] — кьуршахархъан, [[1974 йс]]уз спортдин лайихвилер авай устӀар. * [[Гайдарбеков, Гайдарбек Абдулаевич]] — боксёр, [[2004 йс]]уз [[Афинаяр|Афинайра]] олимпиадин чемпион. * [[Селимов, Альберт Шевкетович]] — боксёр, дуьньядин чемпион. * [[Арипгаджиев, Магомед]] — боксёр, [[2001 йис]]уз дуьньядин чемпион, [[2003 йис]]уз дуьньядин чемпионатда гимишдин призёр, [[2004 йс]]уз [[Афинаяр|Афинайра]] олимпиадин къугъунра гимишдин призёр. == Марагъ квай фактар == [[1939 йис]]уз посёлокдин советди ДАССРдин Лап кьилин Советдивай посёлокдиз «Сталинюрт» тӀвар эцигун тӀалаб авунай, абуру и тӀалабундиз ваъ лагьанай.<ref>[http://www.proza.ru/2010/01/08/1731 Я верю, город будет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107142905/http://www.proza.ru/2010/01/08/1731 |date=2012-01-07 }}</ref> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.kaspiysk.org/ Каспийск шегьердин сайт] * [http://www.mojgorod.ru/r_dagestan/kaspijsk/index.html Каспийск в энциклопедии «Мой город»] {{Къецепатан элячӀунар}} {{Дагъустан}} [[Категория:Дагъустандин шегьерар]] j3x56d1nekfipkfs01mtd6nisbc8o62 0 338 99875 98617 2026-10-26T17:57:03Z Хьажидауд 12986 99875 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=КцӀар |статус= Шегьер |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = Qusar.png |пайдах = |гербдин гьал = 100px |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_dir = |lat_deg=41 |lat_min=25 |lat_sec=19 |lon_dir = |lon_deg=48 |lon_min=25 |lon_sec=17 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район‎ |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = [[1938 йис]]уз шегьердин статус къачунва |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = {{гзаф хьун1}} 17 500 |сиягьдиз къачур йис = 2013 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]], [[азербайжанвияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 23 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = Kusary |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast;l=5;id=22608;s=5149 Azerbaijanphoto] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/2hJDL Google Map] }} '''КцӀар''' ({{lang-az|Qusar}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай [[ЦӀал|цIал]]. Райондин администрациядин юкь я. ==ТӀварцӀикай== КцӀар тӀварцӀин арадал атуникай чара-чара тарихдарри шумудни са баянар гузва. Виридалайни машгьур версиядив кьурвал, ''КцӀар'' гаф урус чӀалан ''Гусар'', яни кьушунрин жуьредикай сад тир «балкӀандал алай аскер» гафуникай арадал атана. Идан себеб, Урусатдин Империядин чӀавуз КцӀар шегьерда урусрин балкӀанрал алай аскеррин кьушунрин кӀеретӀар авай. Муькуь алимрин фикирдалди, ''КцӀар'' гаф ''«гъуц»'', ''«кьве сур»'' (кьисадив кьурвал, са мус ятӀа ина кьве лезгидин арада къал акъатнай, абуру сада сад яна кьинай, ахпа абур кьведни ина кучуднай), ''«ксар»'' (дегь алпандин тайифадин тӀвар) гафарикай арадал атанвайди мумкин я. ==Жугърафия== Шегьер [[КцӀар район]]дин кьибле пата, [[Къуба район]]дихъ галаз часпара, [[КцӀар вацӀ]]ун кьерел, [[Баку]] шегьердилай 180 км яргъал ала. КцӀарин къвалав [[Фиалка]] тӀвар алай вир гала. ==Тарих== Кцlар урус чарвилин девирда Къуба къезадин незнида хьанвай чкарикай садя. КцӀариз 1930-лагьа йисда Азербайжан Совет Сосиалист Республикадин гьукуматдин патала район ва шегьер статус ганвай.1963-65 йисара КцIарин незнида Худат шегьерни хьанад ахпа 1965-лагьа йисдиз ам легъвна Хачмаз район мад берпана. ==Агьалияр== Йисариз килигна шегьердин агьалийрин кьадар: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:700px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- |'''style="background: bgcolor="#CBD5C4" |'''Йис''' | '''[[1926 йис|1926]]''' | '''[[1939 йис|1939]]''' | '''[[1959 йис|1959]]''' | '''[[1970 йис|1970]]''' | '''[[1979 йис|1979]]''' | '''[[2009 йис|2009]]''' | '''[[2013 йис|2013]]''' |- |'''style="background: bgcolor="#CBD5C4" |'''Агьалияр''' | 2 996 | {{гзаф хьун1}} 4 329 | {{гзаф хьун1}} 7 366 | {{гзаф хьун1}} 11 144 | {{гзаф хьун1}} 12 017 | {{гзаф хьун1}} 16 466 | {{гзаф хьун1}} 17 500 |} <div class="center">'''Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна КцӀар шегьердин миллетрин состав.'''</div> {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; width:900px; height:20px; background: #fafafa; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center; text-align:center" |- style="background: #fafafa" |-bgcolor="#CBD5C4" | ''' Йис''' | '''1926 <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kuba26.html Кубинский уезд (1926 г.)]</ref>''' | '''1939 <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kusary39.html Кусарский район (1939 г.)]</ref>''' | '''1959 <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kusary59.html Кусарский район (1959 г.)]</ref>''' | '''1970 <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kusary70.html Кусарский район (1970 г.)]</ref>''' | '''1979 <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kusary79.html Кусарский район (1979 г.)]</ref>''' |- |align="left"|'''[[лезгияр]]''' |430 (14,4 %) |{{гзаф хьун1}}2 104 (48,6 %) |{{гзаф хьун1}} 4 804 (65,2 %) |{{гзаф хьун1}}8 257 (74,1 %) |{{гзаф хьун1}}9 610 (80 %) |- |align="left"|'''[[азербайжанар]]''' |628 (21 %) |{{гзаф хьун1}}826 (19,1 %) |{{гзаф хьун1}}956 (13 %) |{{гзаф хьун1}}1 413 (12,7 %) |{{гзаф хьун1}}1 444 (12 %) |- |align="left"|'''[[урусар]]'''/ '''[[украинар]]''' |1 634 (54,6 %) |{{тӀимил хьун1}} 1 034 (23,9 %) |{{гзаф хьун1}} 1 050 (14,3 %) |{{тӀимил хьун1}}973 (8,7 %) |{{тӀимил хьун1}}585 (4,9 %) |- |align="left"|'''[[чувудар]]''' |120 (4 %) |{{гзаф хьун1}}241 (5,6 %) |{{тӀимил хьун1}}230 (3,1 %) |{{гзаф хьун1}}313 (2,8 %) |{{тӀимил хьун1}}173 (1,4 %) |- |align="left"|'''вири''' |{{гзаф хьун1}}'''2 996 (100 %)''' |{{гзаф хьун1}}'''4 329 (100 %)''' |{{гзаф хьун1}}'''7 366 (100 %)''' |{{гзаф хьун1}}'''11 144 (100 %)''' |{{гзаф хьун1}}'''12 017 (100 %)''' |} ==Икътисадийят== Шегьерда консерврин, некӀедин ва асфальт гьазурзавай заводар кардик ква. ==Меденийет ва чирвилер== [[1998 йис]]уз КцӀара Гьукуматдин лезги драм театр ахъайнай. [[2006 йис]]уз шегьерда 6 юкьван чирвилерин мектебар кӀвалахзавай, абурукай сад азербайжан вадни урус мектебар тир. Идалайни гъейри, шегьерда мектебдилай вилик гьазурвилер гудай чирвилерин идара, Азербайжандин Гьукуматдин Педагожи Колледж кардик ква. Колледжда азербайжан чӀалан, ингилис чӀалан ва адабийятдин муаллимар ва гьакӀни сифте кьилин мектебрин муаллимар гьазурзава. ==Улакь== ==Идман== ==Акунаравай - Машгьур инсанар== * [[Хъуьлуьхъ Гъази Мугьаммад]] - лезги имам * [[Аскеров Гьилал]] — лезги шаир ва журналист. * [[Ризванов Ризван Забитан хва]] — машгьур лезги шаир, тариххъан ва таржумахъан. * [[Эфендиев Ярмет Яверан хва]] — лезги шаир ва кхьираг. ==Килигуниз лайих тир чкаяр== Шагьдагъ, Лермонтован кlвал музей ==Эдебийят== * [http://ir.nmu.org.ua/bitstream/handle/123456789/112904/7473ef4328e7ca43214c1d233b92f000.pdf?sequence=1 М. М. Ихилов «Народы лезгинской группы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402140550/http://ir.nmu.org.ua/bitstream/handle/123456789/112904/7473ef4328e7ca43214c1d233b92f000.pdf?sequence=1 |date=2015-04-02 }} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.kycap.com/city/history.html КцӀарин сайтунал шегьердин тарихдикай малуматар] {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар район]] [[Категория:Азербайжандин шегьерар]] [[Категория:Лезги шегьерар]] oii7jl77w3ast3t74s04mxzeo8b00cx 99879 99875 2026-10-26T18:01:57Z Хьажидауд 12986 /* ТӀварцӀикай */ 99879 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=КцӀар |статус= Шегьер |вичин чӀалал тӀвар = |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |герб = Qusar.png |пайдах = |гербдин гьал = 100px |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |lat_dir = |lat_deg=41 |lat_min=25 |lat_sec=19 |lon_dir = |lon_deg=48 |lon_min=25 |lon_sec=17 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = КцӀар район‎ |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |виликан тӀварар = |статус йисалай = [[1938 йис]]уз шегьердин статус къачунва |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = {{гзаф хьун1}} 17 500 |сиягьдиз къачур йис = 2013 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]], [[азербайжанвияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 23 |почтунин индекс = AZ 3800 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 38 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = Kusary |сайт = |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.azerbaijanphoto.com/cgi-bin/site/main2.cgi?choice=thelast;l=5;id=22608;s=5149 Azerbaijanphoto] |add2n = Космосдай акунар |add2 = [https://goo.gl/maps/2hJDL Google Map] }} '''КцӀар''' ({{lang-az|Qusar}}) — [[Азербайжан]] республикадин [[КцӀар район]]да авай [[ЦӀал|цIал]]. Райондин администрациядин юкь я. ==ТӀварцӀикай== КцӀар тӀварцӀин арадал атуникай чара-чара тарихдарри шумудни са баянар гузва. Виридалайни машгьур версиядив кьурвал, ''КцӀар'' гаф урус чӀалан ''Гусар'', яни кьушунрин жуьредикай сад тир «балкӀандал алай аскер» гафуникай арадал атана. Идан себеб, Урусатдин Империядин чӀавуз КцӀар [[ЦӀал|цIалина]] урусрин балкӀанрал алай аскеррин кьушунрин кӀеретӀар авай. Муькуь алимрин фикирдалди, ''КцӀар'' гаф ''«гъуц»'', ''«кьве сур»'' (кьисадив кьурвал, са мус ятӀа ина кьве лезгидин арада къал акъатнай, абуру сада сад яна кьинай, ахпа абур кьведни ина кучуднай), ''«ксар»'' (дегь алпандин тайифадин тӀвар) гафарикай арадал атанвайди мумкин я. ==Жугърафия== [[ЦӀал|ЦIал]] [[КцӀар район]]дин кьибле пата, [[Къуба район]]дихъ галаз часпара, [[КцӀар вацӀ]]ун кьерел, [[Баку]] шегьердилай 180 км яргъал ала. КцӀарин къвалав [[Фиалка]] тӀвар алай вир гала. ==Тарих== Кцlар [[ЦӀал|цIал]] Урус Чарвилин ч1авуз Къуба вилаятдин къене хьанвай чкарикай сад я. КцӀариз 1930-лагьа йисда Азербайжан Совет Сосиалист Республикадин гьукуматдин патала мухъ (район) ва [[ЦӀал|цIал]] статус ганвай. 1963-65 йисара КцIарин къене [[Хтар|Хт1ар]] [[ЦӀал|цIалини]] хьанад ахпа 1965-лагьа йисдиз ам легъвна Хачмаз мухъ (район) мад хъвуна. ==Агьалияр== Йисариз килигна шегьердин агьалийрин кьадар: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:700px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- |'''style="background: bgcolor="#CBD5C4" |'''Йис''' | '''[[1926 йис|1926]]''' | '''[[1939 йис|1939]]''' | '''[[1959 йис|1959]]''' | '''[[1970 йис|1970]]''' | '''[[1979 йис|1979]]''' | '''[[2009 йис|2009]]''' | '''[[2013 йис|2013]]''' |- |'''style="background: bgcolor="#CBD5C4" |'''Агьалияр''' | 2 996 | {{гзаф хьун1}} 4 329 | {{гзаф хьун1}} 7 366 | {{гзаф хьун1}} 11 144 | {{гзаф хьун1}} 12 017 | {{гзаф хьун1}} 16 466 | {{гзаф хьун1}} 17 500 |} <div class="center">'''Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна КцӀар шегьердин миллетрин состав.'''</div> {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; width:900px; height:20px; background: #fafafa; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center; text-align:center" |- style="background: #fafafa" |-bgcolor="#CBD5C4" | ''' Йис''' | '''1926 <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kuba26.html Кубинский уезд (1926 г.)]</ref>''' | '''1939 <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kusary39.html Кусарский район (1939 г.)]</ref>''' | '''1959 <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kusary59.html Кусарский район (1959 г.)]</ref>''' | '''1970 <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kusary70.html Кусарский район (1970 г.)]</ref>''' | '''1979 <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kusary79.html Кусарский район (1979 г.)]</ref>''' |- |align="left"|'''[[лезгияр]]''' |430 (14,4 %) |{{гзаф хьун1}}2 104 (48,6 %) |{{гзаф хьун1}} 4 804 (65,2 %) |{{гзаф хьун1}}8 257 (74,1 %) |{{гзаф хьун1}}9 610 (80 %) |- |align="left"|'''[[азербайжанар]]''' |628 (21 %) |{{гзаф хьун1}}826 (19,1 %) |{{гзаф хьун1}}956 (13 %) |{{гзаф хьун1}}1 413 (12,7 %) |{{гзаф хьун1}}1 444 (12 %) |- |align="left"|'''[[урусар]]'''/ '''[[украинар]]''' |1 634 (54,6 %) |{{тӀимил хьун1}} 1 034 (23,9 %) |{{гзаф хьун1}} 1 050 (14,3 %) |{{тӀимил хьун1}}973 (8,7 %) |{{тӀимил хьун1}}585 (4,9 %) |- |align="left"|'''[[чувудар]]''' |120 (4 %) |{{гзаф хьун1}}241 (5,6 %) |{{тӀимил хьун1}}230 (3,1 %) |{{гзаф хьун1}}313 (2,8 %) |{{тӀимил хьун1}}173 (1,4 %) |- |align="left"|'''вири''' |{{гзаф хьун1}}'''2 996 (100 %)''' |{{гзаф хьун1}}'''4 329 (100 %)''' |{{гзаф хьун1}}'''7 366 (100 %)''' |{{гзаф хьун1}}'''11 144 (100 %)''' |{{гзаф хьун1}}'''12 017 (100 %)''' |} ==Икътисадийят== Шегьерда консерврин, некӀедин ва асфальт гьазурзавай заводар кардик ква. ==Меденийет ва чирвилер== [[1998 йис]]уз КцӀара Гьукуматдин лезги драм театр ахъайнай. [[2006 йис]]уз шегьерда 6 юкьван чирвилерин мектебар кӀвалахзавай, абурукай сад азербайжан вадни урус мектебар тир. Идалайни гъейри, шегьерда мектебдилай вилик гьазурвилер гудай чирвилерин идара, Азербайжандин Гьукуматдин Педагожи Колледж кардик ква. Колледжда азербайжан чӀалан, ингилис чӀалан ва адабийятдин муаллимар ва гьакӀни сифте кьилин мектебрин муаллимар гьазурзава. ==Улакь== ==Идман== ==Акунаравай - Машгьур инсанар== * [[Хъуьлуьхъ Гъази Мугьаммад]] - лезги имам * [[Аскеров Гьилал]] — лезги шаир ва журналист. * [[Ризванов Ризван Забитан хва]] — машгьур лезги шаир, тариххъан ва таржумахъан. * [[Эфендиев Ярмет Яверан хва]] — лезги шаир ва кхьираг. ==Килигуниз лайих тир чкаяр== Шагьдагъ, Лермонтован кlвал музей ==Эдебийят== * [http://ir.nmu.org.ua/bitstream/handle/123456789/112904/7473ef4328e7ca43214c1d233b92f000.pdf?sequence=1 М. М. Ихилов «Народы лезгинской группы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402140550/http://ir.nmu.org.ua/bitstream/handle/123456789/112904/7473ef4328e7ca43214c1d233b92f000.pdf?sequence=1 |date=2015-04-02 }} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.kycap.com/city/history.html КцӀарин сайтунал шегьердин тарихдикай малуматар] {{КцӀар райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:КцӀар район]] [[Категория:Азербайжандин шегьерар]] [[Категория:Лезги шегьерар]] 878nalqar5ya8hyk81xz286yh566s9t 0 362 99872 99844 2026-10-26T17:55:38Z Хьажидауд 12986 99872 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Кьвевар |статус= Шегьер |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Дербент}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =42 |lat_min =04 |lat_sec =09 |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =17 |lon_sec =45 |CoordAddon = |CoordScale = |герб =Coat of Arms of Derbent (Dagestan) (1843).png |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = 100 |пайдахдин гьяркьуьвал = |гьукуматдин картадин алцум = |региондин картадин алцум = |райондин картадин алцум = 0 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = Муниципал район |район = Дербент район |район таблицада = |C в регион = нет |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = Шегьердин мэр |кьил = Агьмед Къулиев<ref>[https://derbent.ru/press-tsentr/novosti/321588/ Ахмед Кулиев избран главой Дербента]</ref> |бине эцигай тарих = [[438 йис]]уз |статус йисалай = шегьердин статус <br>[[1840 йис]]уз къачуна |майдан =69,63<ref>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi Подсчитано по базе данных муниципальных образований РФ на 2008 год]</ref> |виликан тӀварар = Баб-аль-Абваб, Чора Паак |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = 490 |климат = юкьван дережадин, чими, субтропиквилин зур кьурагь гьава хас я.<ref name=autogenerated1>[http://www.derbent.biz/viewstatic.php?vs=klimat Климат Дербента]</ref> |официал чӀал = |агьалияр = {{агьалияр|Дербент|тс}} |сиягьдиз къачур йис = {{агьалияр|Дербент|г}} |къалинвал = 1615,2 |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] (32,62 %), <br> [[азербайжанар]] (31,74 %), <br> [[табасаранар]] (15,45 %), <br> [[даргияр]] (5,53 %), <br> [[урусар]] (5,02 %)<ref name="Даг2002">[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html Этносостав населения Дагестана. 2002]</ref> |динар = [[сунияр|суни]], [[шийи]] - [[мусурманар]], [[христианвал]], [[иудаизм]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = UTC+4 |DST = |телефондин код = +7 87240 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = 368600 |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 410 |Commons-ра категория = |сайт = http://www.derbent.org/ |сайтдин чӀал = }} '''Кьвевар''' ва я '''Чур''', '''ЦIал''', '''Дербент'''  — [[Дагъустан Республикадин]] [[Дербент район]]да авай [[ЦӀал|цIал]]. Райондин администрациядин юкь ва чӀехивилел гьалтайла Республикадин кьилин шегьер тир [[Магьачкъала]]дилай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала. [[Урусат Федерация]]дин виридалайни кьибле пата авай шегьер язва. Дербент — къенин йикъалди «уьмуьр гьалзавай» дуьньядин виридалайни дегь чӀаван шегьеррикай сад яз гьисабзава, Урусат Федерациядин виридалай дегь шегьер я.<ref>[http://www.idksn.ru/book8.php КСН ИЗДАТЕЛЬСКИЙ ДОМ — проект «Гордость Отчизны» — Дербент — дуьньядин виридалайни дегь шегьеррикай сад я] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091005024129/http://www.idksn.ru/book8.php |date=2009-10-05 }}</ref> Сифте инсанар уьмуьр гьалзавай чкаяр ина чи э.в. 4 агъзур йисан эхирда — сифте [[кишпирдин девир]]да арадал атанвайди я. Шегьердин виликан «Каспийдин варар» тӀвар чи э.в. [[VI виш йис]]уз талукь я, ам грециядин тӀвар — ван авай географ [[Милетви Гекатей|Милетви Гекатея]] вичин тарихдин ктабра гъизва. Гилан Дербент шегьер чи эрадин [[438 йис]]уз, кӀунтӀал эцигнавай [[фарсар]]ин къеле ва адакай [[Каспий гьуьл]]уьз физвай кьве къванцин цлар хьиз бине кьунвай. И къенин йикъалди амукьнавай цлари [[Къавкъаз]]дин суваринни [[Каспий гьуьл]]уьн арада физвай 3 километрдин ара агалзавай ва шегьер кеферни кьибле патарай хуьзвай сергьятар тир.<ref name="Osn438">[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=603797 Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия]</ref><ref name="BSE">[http://bse.sci-lib.com/article023722.html Значение слова «Дербент» в Большой Советской Энциклопедии]</ref> == Этимология == '''Дербент''' гаф «''гуьтӀуь вар''» мана гузвай [[фарс чӀал]]ан «''дар банд''» гафарикай туькӀуьр хьайиди я. '''Баб-аль-Абваб''' — фад — фад куьруь '''аль-Баб''' формадани къалурзавайди я, им Кьвевар шегьердин [[араб чӀал]]ал тарихдин тӀвар я. Араб чӀалай гафба — гаф таржума авуназ хьуй «''Кьилин варар''», «''ЧӀехи варар''», «''Варарин варар''» манаяр гузва. И тӀвар, [[Европа]]дизни [[Азия]]диз физвай савдагарвилин рекьера алай стратегиядин чӀехи метлеб авай пункт яз, шегьерди [[Юкьван виш йисар]]ин сифте кьилера къугъвазвай рольдиз килигна ганвайди я. == Жугърафия == Шегьер [[Каспий гьуьл]]уьн рагъакӀдай кьере, [[Рубас вацӀ]]ун сивин кефер пата, [[ЧӀехи Къавкъаз]]дин сувар Каспий гьуьлуьв виридалай мукьув агатна, арада 3 километрин [[кьулувал]]дин зул тунвай чкадал алайди я. Гьа зул кӀевирна, шегьерди Дербентдин ва я илимда лугьузвайвал [[Каспийдин рехъ]] арадал гъанвай. Дегь заманада Дербент шегьерди ва Каспий рекьи чӀехи роль къугъвазвай, ам [[РагъэкъечӀдай Европа]] ва [[Вилик патан Азия]] сад садахъ гилигзавай, стратегиядин виридалайни метлеб авай ва топографиядал гьалтайра къулай чкадал алайди тир. === Икълим === Дербент шегьердиз юкьван гьалдилай субтропикдин зур кьурагь гьалдиз элячӀзавай климатдин жуьре хас я. Климатдиз чӀехи таъсир [[Каспий гьуьл]]уь гузва, гьавиляй ина зул яргъи ва чими, ва гатфар энгел кваз алукьзава. Кьуьд хъуьтуьл, йисан къене жив вирини вири кьве гьефте амукьзава, адет яз виридалайни мекьи варз февраль язва. Гадни яргъи ва зегьем квайди я. Дербентдин юкьван гьисабдалди йисан температура +13,3 °C, юкьван гьисабдалди вацранди +3,1 °C, июль вацран юкьван гьисабдалди температура +24,7 °C (максимум +41 °C тир). Йисан къене чими бередин яргъивал — 270 югъ я. Юкьван гьисабдалди йисан къваларин кьадар йиса 260 мм я. Виридалайни чӀимел варз — октябрь я. Юкьван гьисабдалди йисан гьавадин ламувал — 69,5 %, гарарин юкьван йигинвал — 6,0 м/с. {{Чкайрин климат |Город_род=Кьвевардин |Чешме=<ref>{{cite web | url = http://climatebase.ru/station/37470/ | title = Derbent climate | archiveurl = http://www.webcitation.org/69g2txMLc | archivedate = 2012-08-05 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://data.oceaninfo.info/atlas/Kasp/2_watertemp_station_97025_1.html|title=ЕСИМО|archiveurl=http://www.webcitation.org/69g2ueffv|archivedate=2012-08-05}}</ref> | Янв_юкь=2.7 | Янв_юкь_къвал=13.1 | Фев_юкь=2.7 | Фев_юкь_къвал=21.2 | Мар_юкь=5.0 | Мар_юкь_къвал=19.3 | Апр_юкь=10.2 | Апр_юкь_къвал=12.0 | Май_юкь=16.1 | Май_юкь_къвал=16.0 | Июн_юкь=21.4 | Июн_юкь_къвал=17.4 | Июл_юкь=24.7 | Июл_юкь_къвал=33.7 | Авг_юкь=24.2 | Авг_юкь_къвал=16.2 | Сен_юкь=20.0 | Сен_юкь_къвал=26.0 | Окт_юкь=13.8 | Окт_юкь_къвал=34.3 | Ноя_юкь=9.2 | Ноя_юкь_къвал=17.9 | Дек_юкь=5.3 | Дек_юкь_къвал=29.4 | Йис_юкь=13.2 | Йис_юкь_къвал=256.5 | Янв_юкь_мин=0.6 | Янв_юкь_макс=5.0 | Фев_юкь_мин=−0.2 | Фев_юкь_макс=4.3 | Мар_юкь_мин=2.8 | Мар_юкь_макс=7.5 | Апр_юкь_мин=7.4 | Апр_юкь_макс=13.2 | Май_юкь_мин=12.7 | Май_юкь_макс=19.4 | Июн_юкь_мин=17.7 | Июн_юкь_макс=24.6 | Июл_юкь_мин=21.3 | Июл_юкь_макс=27.9 | Авг_юкь_мин=20.7 | Авг_юкь_макс=27.5 | Сен_юкь_мин=16.6 | Сен_юкь_макс=23.3 | Окт_юкь_мин=10.9 | Окт_юкь_макс=16.7 | Ноя_юкь_мин=6.7 | Ноя_юкь_макс=11.6 | Дек_юкь_мин=3.1 | Дек_юкь_макс=7.7 | Йис_юкь_мин=10.3 | Йис_юкь_макс=16.0 | Янв_а_макс=17.0 | Янв_а_мин=−14 | Фев_а_макс=25.0 | Фев_а_мин=−10.9 | Мар_а_макс=18.0 | Мар_а_мин=−14 | Апр_а_макс=24.0 | Апр_а_мин=0.1 | Май_а_макс=31.0 | Май_а_мин=1.9 | Июн_а_макс=41.0 | Июн_а_мин=10.0 | Июл_а_макс=38.0 | Июл_а_мин=12.9 | Авг_а_макс=40.0 | Авг_а_мин=9.0 | Сен_а_макс=34.0 | Сен_а_мин=6.0 | Окт_а_макс=27.0 | Окт_а_мин=−1 | Ноя_а_макс=23.4 | Ноя_а_мин=−3.9 | Дек_а_макс=19.0 | Дек_а_мин=−12 | Йис_а_макс=41.0 | Йис_а_мин=−14 | Янв_яд = 4.1 | Фев_яд = 3.2 | Мар_яд = 4.9 | Апр_яд = 9.7 | Май_яд = 15.2 | Июн_яд = 21.1 | Июл_яд = 24.8 | Авг_яд = 25.4 | Сен_яд = 22.0 | Окт_яд = 16.9 | Ноя_яд = 11.3 | Дек_яд = 6.6 | Йис_яд = 13.8 |}} == Тарих == === Дегь девир === [[Къавкъаздин ЧӀехи рехъ|Къавкъаздин ЧӀехи рекьин]] чӀехи метлеб, ам [[скифар|скифри]], [[сарамтар|сарматри]], [[аланар|аланри]], [[гуннар|гуннри]], [[хазарар|хазарри]] дяведалди къачунин къастарин кьилин себеб тир. Ада тарихдин къати вакъиаяр, вигьинарни чукӀурунар, агъуз аватунинни абад хьунини девирар эхи авуна. ИнлайтӀуз [[ЧӀехи Пекдин рехъ|ЧӀехи Пекдин рекьин]] чӀехи метлеб авай чка физвай ва Дербент, РагъакӀидай патаннини РагъэкъечӀдай патан, Кьибле патаннини Кефер патан цивилизацияяр сад — садахъ гилигзавай рекьерин хев тир. «Дербентдин рекькай» (яни Къавкъаздин ЧӀехи рекьикай) чи. э. в [[V виш йис]]уз сифте малуматар гъанвайбурукай садлагьайди Дегь Грециядин тариххъан [[Геродот]] тир. [[Селевкидрин Империя]]дин шегьердиз зурба марагъ къалурнавай, абурун шегьердиз садлагьай экспедиция чи. э. в. 290—281 йисара кьиле тухванвай. Чи. э. в. 66-65 йисара, кьилин къаст Дербент шегьер кьун яз, [[Лукулл]]а ва [[Помпей|Помпея]] шегьердиз дявевилин атунар кьилиз акъуднай. Са бязи кирамрин (авторрин) малумариз килигна, «Диауана» тӀвар алаз [[Къавкъаз Албания]]дик акатнавай береда Дербентдин шегьердин тарихда метлеб авай факт, христианвал кьабулун тир.<ref>{{книга |автор = William Hazlitt. |заглавие = The classical gazetteer: a dictionary of ancient geography, sacred and profane |ссылка = http://books.google.az/books?id=xHADAAAAQAAJ&pg=PA135&dq=Diauna+Derbend&hl=ru&sa=X&ei=Xmk5T4LyKoKZhQfa_NnxAQ&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q=Diauna%20Derbend&f=false |ответственный = |место = |издательство = Whittaker |год = 1851 |том = |страниц = 378 |страницы = 135 |isbn = }}</ref> Шегьер Алпандин кеферпатан форпост хьиз къуллугъзавай.<ref>{{книга |автор = Т. И. Макарова, С. А. Плетнева. |заглавие = Крым, Северо-Восточное Причерноморье и Закавказье в эпоху средневековья, IV-XIII века |ссылка = |ответственный = |место = |издательство = Наука |год = 2003 |том = |страниц = 532 |страницы = 354 |isbn = }} <blockquote>Среди городов Кавказской Албании заметно выделяется Дербент, северный форпост страны (табл. 168: 7).</blockquote></ref> [[V виш йис]]ан кьведлагьай зур паюна алпандин [[Ваче II]] пачагьди вахтуналди яз Дербент шегьердикай Алпандин [[зороастризм]] диндин аксиниз женгинин даях авунвай. [[V виш йис]]алай шегьердин вилик финин ва [[Виликпатан Азия]] санай масаниз куьч хьунин тегьерда уьмуьр гьалзавай [[туьрк халкьар|туьрк]] тайифайрикай, [[хазарар|хазар]] ва [[гуннар|гунн]] халкьарикай хуьн патал къелеяр, кьантӀар ва масабур расна кӀеви авунин процессар активдаказ гатӀумзава. Шегьер кӀеви авунин крарилай гъейри, къуншивал ийизвай вагьши куьчери халкьар ислягьвилелди секинарурин алахъунар ара датӀана кьиле физвай. Дербентдин зарб камаралди чӀехи жезвай къуватди ва девлетри патав гвай муькуь къуват авай гькуматрин дикъет чӀугвазвай. ГьакӀ, [[552 йис]]уз хазаррин шегьердиз вигьин жезва. Баладикай хуьн патал патриархдин тахт Чола (Дербент) шегьердай Партав (гилан [[Барда]]) шегьердиз акъудзава. Тарихъан [[Бруцкус, Юлий Давидович|Д. Ю. Бруцкуса]] гузвай малуматрив кьурвал, а береда чувудрин са пай [[Персия]]дай Дербент шегьердиз куьч жезва. [[626 йис]]уз рагъакӀидай патан туьрквер Дербент шегьердайтӀуз [[Кьибле Къавкъаз]]диз къуватдалди гьахьзава. Дербент шегьердин туьркверин паталай штурм, эрмени тариххъан [[Мовсес Каганкатваци]]ди вири бегьемдиз къалурзава: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[Файл:Aquote1.png|30px|"|link=]] ''Алпандин князьрикай тир фарс [[сердер]] Гайшагьаз, зурба Дербент шегьер хуьзвай кьегьалрин ва, фарсарин пачагьри виридалайни хъсан архитекторар кӀватӀна уьлкве такьатдай аватай гьалдиз гъана эцигай цлан кьилел къаравулар хьиз акъвазнавай кьушунрин кьилел атайбур вичин вилералди акунай… Абурун винел звер кваз чукурзавай акахьай яргъи чӀулав чӀарар алай папар хьтин, мурдар, кфир, чин гьяркьуь ксарин кӀеретӀар акурла, шегьердин эгьлийрик зурзун акатнавай; кьетӀендаказ, чпин кьилел хар хьиз къванвай ва ягь квадарнавай вагьши жанавурар хьиз абурун винел фена вилик акатай дишегьлияр, кьуьзекарни аялар майданрани куьчейра регьим авайчирвилелди тукӀвазвай, кьур чка ядай ва къуват авай варварар акурла. Абурун вилери, итимрикайни папарикай иербурузни, играмибурузни садазни инсаф ийзвачир; кьулухъди румар гунин алакьунар авачир зайиф ва начагъ ксарни секин тазвачир; абуруз, тукӀванвай дидейрин гарданар кьуна шехьзавай аялар акурла язух къвезвачир, аксина абуру папарин хурарай иви нек хьиз ацазвай. Кьурагь нацӀарик акатзавай цӀай хьиз, абуру чпин гъуьгъуьна вагьши гьайванринни нуькӀверин зулумар туна, кӀвалерин са ракӀариз гьахьна муькуь ракӀарай экъечӀзавай<ref>{{книга |автор = Гумилёв, Л. Н. |заглавие = Древние тюрки |издательство = Айрис-пресс |год = 2009 |страницы = 214 |isbn = 978-5-8112-3742-5 }}</ref>.. ''[[Файл:Aquote2.png|30px|"|link=]]</blockquote> === Арабрин гьукумдик квай девир === [[Файл:81ArabAbbasidPeriod750-885.gif|thumb|400px|Дербент [[Армениядин эмират]]дик ква. Арабри гьукум гьалзавай девир, [[750 йис|750]] — [[885 йис]]ар]]. Шегьердин вилик финин цӀийи этап, иниз [[арабар|арабрин]] атунихъ галаз алакъа аваз я. [[642 йис|642]] ва я [[643 йис]]уз арабрин садлагьай кьушунар Дербентдин ваварив агакьайла, шегьердин сасанидрин сердер Шахрбараз (Шахрияр) тир<ref>{{cite news | title=ХАЗАРИЯ И НАРОДЫ КАВКАЗА И ВОСТОЧНОЙ ЕВРОПЫ| author=А.П.Новосельцев|publisher=Gumilevica | url=http://gumilevica.kulichki.net/NAP/nap0151.htm| date=12 Апреля 2008 | lang=ru}}</ref>. [[651 йис]]уз арабри Дербент къачунвай, амма абурун позиция акьванни кӀеви тушир. Чпи кьунвай чка абуру [[733 йис|733]] — [[734 йис]]ара [[Маслама ибн Абд аль-Малик]]а гьукум гьалзавай чӀавуз кӀеви авунвай. Халиф Умара шегьердин регьбервал, [[652 йис|652]] ва я [[653 йис]]алди къеледин комендантвилин везифадал алай Абд ар-Рахман ибн Раби’адиз вуганвай<ref name="Новосльцев">{{cite news | title=ХАЗАРСКОЕ ГОСУДАРСТВО. ОСНОВНЫЕ ЭТАПЫ ЕГО РАЗВИТИЯ| author=А.П.Новосельцев|publisher=Gumilevica | url=http://gumilevica.kulichki.net/NAP/nap0141.htm| date=12 Апреля 2008 | lang=ru}}</ref>. Гьа а чӀавалай шегьердин эгьлийрик ислам дин кутунин процессар активдаказ гатӀумнавай. А чӀавуз дербентда садлагьай Жуьмя мискӀин эцигнавай. Дербент арабрин паталай къачурдилай кьулухъ, шегьер Арабрин [[Халифат]]дин [[Къавкъаз]]да даяхдин кьилин пунктдиз ва виридалайни чӀехи метлеб авай дявевилин, политикадин ва идеологиядин юкьваз элкъвезва. Ина дараматар эцигунин жуьреба — жуьре метлеб авай кӀвалахар кьиле тухузвай. Дербентдикай, гъилин устӀарвилин кеспият (хъенчӀин къапарин устӀарвал, шуьшедин затӀар расун, металл расун, [[заргарвал]], къванер расун, дараматар эцигунин кар, хрунин устӀарвал, гамар хрунин устӀарвал, [[чар]], [[запун]] ва [[пек]] гьасилун) ва хуьруьн майишат (лежбервал, бахчахъанвал, [[заферан]], [[ругъунар]], [[памбаг]], [[куш]] расун ва мсб.) вилик фенвай, Къавкъаздин юкьван виш йисарин виридалайни чӀехи шегьер жезва. Юкьван виш йисарин Дербент — им Каспий гьуьлуьн кьере алай виридалайни чӀехи порт, [[РагъэкъечӀдай пад|РагъэкъечӀдай]] патанни [[РагъакӀидай пад|РагъакӀидай]] патан ва [[Кьибле пад|Кьибле]] патанни [[Кефер пад|Кефер]] патан уьлквейрин арадинни халкьарин арадин транзитдин савдавилин юкь тир. Шегьерди Муьква РагъэкъечӀдай, Юкьван РагъэкъечӀдай патарин ва РагъэкъечӀдай Европадин вилаятринни шегьеррин гзафбурухъ галаз савдавилин кӀеви алакъаяр хуьзвай. Им юкьван виш йисарин кирамри ва чинал акъуднавай археологиядин жагъурунри шагьидвал ийизва. Иниз [[Хазария]]дай, [[Русь]]дай, [[Волгадин Булгария]]дай, [[Джурджан]]дай, [[Табаристан]]дай, [[Дейлем]]дай, [[Хорасан]]дай, [[Хорезм]]дай, [[Индия]]дай ва маса чкайрай савдавилин карванар ва гимияр къвезвай. === Дербентдин эмиратдин кьилин шегьер === Халифат терг хьайи чӀавуз, [[869 йис]]уз Дербентдин эгьлийри чпин эмирдин везивадал, гуьгъуьнлай [[Хашемидар]] династиядин бине кутур кас хьайи, Хашим ибн Сурак тайин авунвай. === Селжукрилай сефевидрал кьван === === Урусатдинни Персиядин арада === === Хронология === * Чи э. в. тахминан [[V виш йис|V]] — [[IV виш йис]]ара Дербент шегьер алай чкадал [[массагетар|массагетрин]] куьчери тайифайрин пуна алай. * Чи э. в. тахминан [[2 виш йис]]ара гьа пуна алай чкадал, антик ва юкьван виш йисарин чешмейра [[Чола (шегьер)|Чола]] тӀвар алаз малум тир шегьер эцигнавай. * Чи э. в. [[I виш йис]]ан эхирдай эгечӀна Чола — маскутрин (массагетрин) тайифайрин садвалдин, тарихдин чешмейра фад-фад Маскутрин Пачагьвал лугьузвай (Муьшкуьр (пачагьвал)|Муьшкуьр), кьилин шегьер тир. * Чи э. 1 виш йисалай эгечӀна Чола шегьер Мускутрин вири пачагьвал хьиз [[Алпан (гьукумат)|Алпандин]] пачагьрин вассалвилин аслувилик акатзава. * Чи э. [[VI виш йис]]уз сасанидрин шагь [[Кавад]]а, массагетар Сасанидрин гьукумдик муьтӀуьгъанра Чола шегьер цӀийи кьилелай туьхкӀуьрунин ва кӀеви авунин кӀвалахрал эгечӀнавай. * Чи э. VI виш йисуз сасанидрин шагь [[Хосров Ануширван]]а Чола къеледин цӀийи кьелелай туьхкӀуьрунин кӀвалахар вири куьтягьйдалай кьулухъ адаз цӀийи Дербент тӀвар ганвай. Къеледи Дагъустандин суваринни [[Каспий гьуьл]]уьн юкьва авай гуьтӀуь рехъ хуьзвай, шегьердин тӀварцӀи гьа им къалурни ийизва: фарс чӀалал «дер бенд» — «гуьтӀуь хев» мана гузва. * Чи э. VI виш йисан девирда [[Персия]]да авай [[чувудар|чувудрин]] са пай Дербентдиз куьч хьана ацукьзава. И регионда садлагьай монотеистар тир чувудрин жемият арадал атанвай. * [[630 йис|630]]-й йисара Дербент [[хазарар|хазарри]] къачунвай. * [[Алпан (гьукумат)|Алпандин]] зурба князь тир Жаваншир гьукумдик квай чӀавуз, Дербент шегьер вири (Муьшкуьр (пачагьвал)|Муьшкуьр) вилаятдихъ галаз Алпандихъ гилиг хьанвай. * [[652 йис]]алай Дербент [[Арабрин Халифат]]дик акатзава. Шегьерда мискӀинар эцигзавай, иниз 24 агъзур сирийвияр куьчарна ацукьарнавай, шегьер мягьлейриз (кварталриз/магалриз) пай хьанвай, ва эгьлийрин чӀехи пай [[Ислам]]диз элкъуьрнавай. * [[730 йис]]уз хазарри иудаизм кьабулнавай (мумкин я Дербентдин чувудрин таъсирдик). * [[VIII виш йис]]уз Дербент — халифан сердердин резиденция авай, Къавкъаздин чӀехи дявевилинни — политикадин юкь тир. [[X виш йис]]уз Халифат чкӀайдилай кьулухъ, Дербент асул тушир эмиратдин юкь жезва. * [[IX виш йис]]алай эгечӀна Дербент Ширваншагьрин гьукуматдин эсердик акатзава. * [[1071 йис]]уз шегьер [[туьрк-селжукар|туьрк-селжукри]] дяведалди къачунвай. * [[XII виш йис]]алай эгечӀна Дербент, [[Азербайжандин Атабекар|Азербайжандин Атабекрин]] гъилибан тир [[Ширваншагьрин гьукумат]]дик акатзава. * [[XIII виш йис]]уз Дербент, вири Ширваншагьрин гьукуматдихъ галаз [[монголар]] паталай къачунвайди тир. * XVI виш йисуз — XVIII виш йисан сифте кьилера Дербент Сефевидрин [[Иран]]дик акатзава. * 1722 йисан 23 августдиз — 6 сентябрьдиз — [[Петр I]] Дербента авай. * [[1743 йис]]алай эгечӀна Дербент — Сефевидринни Афшаррин гьукуматдин [[Дербент ханвал]]дин юкь ва [[Надир-Шагь]]ан резиденция я. * [[XVIII виш йис]]уз Надир-шагь кьейидилай кьулухъ, Дербентдин хана вичин аслутуширвал малумарнавай. * XVIII виш йисуз [[Фатали хан]]а Дербент шегьер ханвалдихъ галаз санал [[Къубадин ханвал]]дихъ гилигнавай. * [[1796 йис]]уз шегьер урусрин кьушунрин паталай дяведалди къачунвайди тир. (Кил. [[Дербентдин штурм]]). * [[1806 йис]]уз [[Тарки]]дин шамхал Мехти-II Дербентдин ханни хьанвай<ref>Доного Х.-М. Сверкающий газават. Имам Гази Мухаммад. Махачкала. 2007. С 168</ref>. * [[1813 йис]]уз Дербент [[Урусатдин империя]]дихъ гилиг хьанвай. * [[1840 йис]]алай Дербент — уезддин, [[1846 йис]]алайни — посаддин шегьер хьанвай. <!-- * С 1840-х гг. переживал быстрый экономический подъём, связанный, в частности, с выращиванием [[марена|марены]] — растения, из которого получали дешёвый краситель. В 19 в. были развиты также [[садоводство]], [[виноградарство]] и рыбный промысел. * В [[1898]] через Дербент прошла железная дорога Петровск-Порт (ныне [[Махачкала]]) — [[Баку]]. * С 70-х годов 20-го века — массовая [[Алия (репатриация в Израиль)|репатриация]] [[горские евреи|Евреев]] Дербента в государство [[Израиль]].--> == Агьалияр == === Кьадар === Кьвевар шегьердин агьалийрин кьадар, адан къваларив галай хуьрерай куьч хьана шегьерда ацукьзавайбурун куьмекдалди зарб камаралди гзаф жезва. {{ Агьалияр | Дербент |Столбцов=11}} {{ Агьалияр | Дербент | график }} === Миллетар === XV—XVI виш йисарин Дербент гьакъиндай [[Василий Владимирович Бартольд|В. В. Бартольда]] чирзава: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> И вахтунда Дербент араб шегьер хьиз ваъ, туьрк шегьер хьиз къалурзавайди я. Венециядин тийижир савдагарди малумарзава хьи, [[XVI виш йис]]ан сифте кьилера шегьердинэгьлияр «я черкесс ва я туьрк чӀалал рахазвай». Масанай атанвай [[туьрквер]]и Дербентдин [[арабар|араб]] агьалияр шегьердай гьикӀ ва гьи чӀавуз чуькьвена акъудуникай чаз са малуматарни авач. Аквадай гьалара, и процессдин, [[Персия]]дин кефердинни — рагъакӀидай патан вилаятра ва [[Азербайжан]]да Селжукрин династия заманадилай физвай къвез — къвез жезвай туьркизациядихъ галаз алакъа ава. Амма Сейф ад-дина ас-Суламиди малумарзава хьи, [[VI виш йис|VI]] — [[XII виш йис]]ара Дербентда туьркверин ваъ, арабрин кьадар виниз тир.<ref>{{книга |автор = [[Бартольд, Василий Владимирович|Бартольд В. В. ]] |заглавие = Сочинения |том = 3 |издательство = Изд-во восточной литературы |год = 1977 |страницы = 427 |isbn = }}</ref></blockquote> [[1638 йис]]уз Кьвевардиз атай немец сиягьатхъан [[Адам Олеарий|Адам Олеариян]] малуматриз килигна, шегьердин миллетрин состав гуьгъуьнин тир: вини пата аюрумлу (яни [[айрумар]]) ва койдурша тайифайри уьмуьр гьалзавай, юкьван пата [[фарсар]] ацукьнавай, ва «Юнан Шахер» (Грекрин шегьер) тӀвар алай агъа пад — [[грекар|грекри]] кьунвай.<ref>{{книга |автор = [[Гаджиева, Сакинат Шихамедовна|Гаджиева С. Ш.]] |заглавие = Дагестанские терекеменцы: XIX - начало XX в |том = |издательство = Наука |год = 1990 |страницы = 17 |isbn = 5-02-016761-4 }}</ref> Урус тарихъан [[Семён Михайлович Броневский|С. М. Броневскийди]] гузвай малуматрив кьурвал, Дербентда: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> [[1796 йис]]уз 2 189 кӀвалер, са пул расдай кӀвал, 450 туьквенар, 15 мискӀинар, 6 караван — сараяр, 30 пекдин фабрикаяр, 113 памбаг парчадин фабрикаяр, 50 жуьреба жуьре устӀарвилин туьквенар, агьалийрин кьадар тӀимил гзаф алаз 10 агъзур тир, авай са тӀимил [[эрменияр|эрменийрилай]] гъейри, вирида [[фарс чӀал]]ал рахазва ва кхьизва, амам гьакӀан халкьдин арада чӀуру татар нугъатдикай менфят къачузва.<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Bronevskij/text4.phtml С. М. Броневский. Историческия выписки] о сношениях России с Персиею, Грузиею и вообще с горскими народами, в Кавказе обитающими, со времен Ивана Васильевича доныне.</ref></blockquote> [[1860 йис|1860]] — [[1870 йис]]ара Кьвевардин агьалийрик [[суван чувудар]]ни [[урусар]] алава хьанвай, амма цӀапарин кьадар виридалай гзаф яз амукьнавай. [[XIX виш йис]]ан эхирда — [[XX виш йис]]ан сифте кьилера акъуднавай [[Брокгауздинни Эфронан Энциклопедиядин гафарган]]да ганвай малуматриз килигна: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0">[[1888 йис]]уз Дербент шегьердин агьалийрин кьадар 14 185 кас тир, [[1891 йис]]уз — 15 265 кас; абурукай мусурманар (чара — чара хилер) — 10 243 кас, чувудар — 2490, православиядин христианар — 1 319, эрмени — григорианар — 875, католикар — 201 ва люцеранар — 16 кас. [[1886 йис]]ан малуматрай аквазвайвал, миллетрин векилрин кьадардал гьалтайла виридалай виниз тирбур цӀапар — 8 697 тир, ахпа чувудар — 1 830, урусар — 620 ва эрменияр — 371.<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Дербент, город Дагестанской области}}</ref> </blockquote> [[1897 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, шегьерда 14 649 кас уьмуьр гьалзавай, абурукай цӀапар — 9 767 кас, чувудар — 2 181 кас, урусар — 1092 кас.<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=588 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. город Дербент]</ref> <center>'''Урусатдин ва СССР-дин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Кьвевар шегьердин миллетрин состав.'''</center> {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''Йис''' | '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''1897<ref>{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kaytagotabasaran1897.html|title=КАЙТАГО-ТАБАСАРАНСКИЙ ОКРУГ (1897 г.)|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6831optsx|archivedate=2012-05-30}}</ref>''' | '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''1959<ref>{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/derbent59.html|title=ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1959 г.)|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6831pw6qP|archivedate=2012-05-30}}</ref>''' | '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''1970<ref>{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/derbgorsovet70.html|title=ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1970 г.)|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6831qZS3E|archivedate=2012-05-30}}</ref>''' | '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''1979<ref>{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/derbent79.html|title=ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1979 г.)|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6831rGySn|archivedate=2012-05-30}}</ref>''' | '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''1989<ref>{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/derbent89.html|title=ДЕРБЕНТСКИЙ ГОРСОВЕТ (1989 г.)|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6831ruOLm|archivedate=2012-05-30}}</ref>''' | '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''2002<ref name="Этно-Кавказ">{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html|title=НАСЕЛЕНИЕ ДАГЕСТАНА|publisher=www.ethno-kavkaz.narod.ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6831sa59D|archivedate=2012-05-30}}</ref>''' | '''style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>'''2010<ref name="Даг2010">{{cite web|url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar|title=НАСЕЛЕНИЕ ПО НАЦИОНАЛЬНОСТИ И ВЛАДЕНИЮ РУССКИМ ЯЗЫКОМ ПО ГОРОДСКИМ ОКРУГАМ И МУНИЦИПАЛЬНЫМ РАЙОНАМ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН|publisher=http://dagstat.gks.ru/}}</ref>''' |- |'''[[лезгияр]]''' |133 (0,9 %) |{{гзаф хьун1}}4589 (9,7 %) |{{гзаф хьун1}}6477 (11,4 %) |{{гзаф хьун1}}11 013 (16,3 %) |{{гзаф хьун1}}16 993 (21,8 %) |{{гзаф хьун1}}34 955 (34,6 %) |{{гзаф хьун1}}41 588 (34,5 %) |- |'''[[азербайжанар|цӀапар]]''' |9767 (66,7 %) |{{гзаф хьун1}}11 190 (23,6 %) |{{гзаф хьун1}}14 381 (25,3 %) |{{гзаф хьун1}}17 875 (26,5 %) |{{гзаф хьун1}}21 600 (27,7 %) |{{гзаф хьун1}}27 264 (26,5 %) |{{гзаф хьун1}}32 123 (26,0 %) |- |'''[[табасаранар]]''' | малумат авач |{{гзаф хьун1}}1522 (3,2 %) |{{гзаф хьун1}}3296 (5,8 %) |{{гзаф хьун1}}6183 (9,2 %) |{{гзаф хьун1}}8776 (11,3 %) |{{гзаф хьун1}}16 706 (16,6 %) |{{гзаф хьун1}}20 539 (17,2 %) |- |'''[[агъулар]]''' | малумат авач |{{гзаф хьун1}}30 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}62 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}492 (0,7 %) |{{гзаф хьун1}}1147 (1,5 %) |{{гзаф хьун1}}4 956 (4,9 %) |{{гзаф хьун1}}7 275 (7,9 %) |- |'''[[даргияр]]''' |95 (0,6 %) |{{гзаф хьун1}}1591 (3,4 %) |{{гзаф хьун1}}2340 (4,1 %) |{{гзаф хьун1}}2835 (4,2 %) |{{гзаф хьун1}}3242 (4,2 %) |{{гзаф хьун1}}5 082 (5,4 %) |{{гзаф хьун1}}5 139 (5,2 %) |- |'''[[урусар]]''' |1004 (6,9 %) |{{гзаф хьун1}}12 310 (26,0 %) |{{тӀимил хьун1}}11 284 (19,8 %) |{{тӀимил хьун1}}10 404 (15,4 %) |{{тӀимил хьун1}}7 644 (9,8 %) |{{тӀимил хьун1}}5 073 (5,0 %) |{{тӀимил хьун1}}4 450 (3,5 %) |- |'''[[эрменияр]]''' | 621 (4,2 %) | малумат авач | малумат авач | малумат авач | малумат авач | малумат авач | 1367 (1,2 %) |- |'''[[чувудар]] / [[суван чувудар]]''' |2181 (14,9 %) |{{гзаф хьун1}}11 705 (24,7 %) |{{тӀимил хьун1}}10 139 (17,8 %) |{{гзаф хьун1}}12 918 (19,2 %) |{{гзаф хьун1}}13 119 (16,9 %) |{{тӀимил хьун1}}2038 (2,0 %) |{{тӀимил хьун1}}1345 (1,1 %) |- |'''[[рутулар]]''' | малумат авач |8 (0,1 %) |8 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}236 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}392 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}}916 (0,8 %) |{{гзаф хьун1}}2 921 (2,8 %) |- |'''масабур''' |848 (5,8 %) |4373 (9,2 %) |8882 (15,6 %) |5466 (81 %) |4938 (6,3 %) |4041 (4,0 %) |1100 (0,6 %) |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" |'''вири''' |'''14 649''' (100 %) |'''47 318''' (100 %) |'''56 869''' (100 %) |'''67 422''' (100 %) |'''77 851''' (100 %) |'''101 031''' (100 %) |'''119 200''' (100 %) |} == Къенепатан паюнар == === Куьчеяр === Кьвевар шегьердин куьчейрин сиягь ва абурун индексар<ref>[http://www.bankgorodov.ru/place/inform.php?id=185889 Банк Городов сайтун Кьвевар шегьердикай официал малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130322094337/http://www.bankgorodov.ru/place/inform.php?id=185889 |date=2013-03-22 }}</ref>. <div style="height:210px; overflow:auto; border:thin grey solid; padding:4px;"> * 1 Линия ул. 368608 * 1 Магал ул. 368608 * 2 Линия ул. 368608 * 2 Магал ул. 368608 * 25 лет Октября пер. 368608 * 3 Интернационала ул. 368608 * 3 Линия ул. 368608 * 3 Магал ул. 368608 * 345 Даг. Стрелковой Дивизии ул. 368608 * 4 Линия ул. 368608 * 4 Магал ул. 368608 * 5 Линия ул. 368608 * 5 Магал ул. 368608 * 6 Линия ул. 368608 * 6 Магал ул. 368608 * 7 Линия ул. 368608 * 7 Магал ул. 368608 * 8 Магал ул. 368608 * 9 Магал ул. 368608 * А.Богатырева ул. 368608 * А.Дюма ул. 368608 * А.Зейналова ул. 368608 * А.Исмаилова ул. 368608 * А.Никитина ул. 368608 * А.Рыбникова ул. 368608 * А.Эрлиха ул. 368608 * Абрикосовая ул. 368608 * Аваин-Булаг ул. 368608 * Автовокзальная ул. 368608 * Агасиева пр-кт. 368608 * Аграрная ул. 368608 * Азиз-Аскерова ул. 368608 * Азиза Гильядова ул. 368608 * Айдынбекова ул. 368608 * Арендаторов ул. 368608 * Асфальтобетонный з-д ул. 368608 * Аэропортная ул. 368608 * Б.Кулиева пер. 368608 * Базовая ул. 368608 * Береговая ул. 368608 * Березовая ул. 368608 * Бестужева-Марлинского ул. 368608 * В.Бешенцева ул. 368608 * В.Громаковского ул. 368608 * В.Ленина ул. 368608 * В.Сенченко ул. 368608 * В.Чапаева пер. 368608 * Вавилова ул. 368608 * Ветеранов ул. 368608 * Винзаводская ул. 368608 * Виноградная ул. 368608 * Военный городок ул. 368607 * Вокзальная ул. 368608 * Восточная ул. 368608 * Г.Давыдовой ул. 368608 * Г.Далгата ул. 368608 * Г.Казимова ул. 368608 * Г.Саидова ул. 368608 * Г.Ханмамедова ул. 368608 * Г.Цадасы ул. 368608 * Гаджиева пер. 368608 * Газовый пер. 368608 * Гарибальди ул. 368608 * Генерала Араблинского ул. 368608 * Генерала Гайдарова ул. 368608 * Генерала Насирова ул. 368608 * Генерала Садыкова ул. 368608 * Генерала Саидова проезд. 368608 * Генерала Сеидова ул. 368608 * Генриха Гасанова ул. 368608 * Гончарова ул. 368608 * Горка ул. 368608 * Горсовхозная ул. 368608 * Готфрида Гасанова ул. 368608 * Градостроительная ул. 368608 * Гранатовая ул. 368608 * Графа Воронцова ул. 368608 * Грибоедова ул. 368608 * Гумри ул. 368608 * Гуручай ул. 368608 * Гырхлар-Капы ул. 368608 * Д.Атаева ул. 368608 * Д.Ашурова ул. 368608 * Дахадаева ул. 368608 * Дачников ул. 368608 * Даш-Гапы ул. 368608 * Деде-Коркут ул. 368608 * Дьякова ул. 368608 * Ермолова ул. 368608 * Ж.Верна ул. 368608 * Железнодорожная ул. 368608 * З.Космодемьянской ул. 368608 * З.Тагиева ул. 368608 * Заводская ул. 368608 * Загородная ул. 368608 * Зеленая ул. 368608 * Зональная ул. 368608 * И.Гайдарова ул. 368608 * И.Казака ул. 368608 * И.Маскина ул. 368608 * Имама Кули-Бека ул. 368608 * Имама Шамиля ул. 368608 * К.Мамедбекова ул. 368608 * К.Маркса пер. 368608 * Казбекова ул. 368608 * Кази-Бека ул. 368608 * Кази-Магомедова ул. 368608 * Канделаки ул. 368608 * Караева ул. 368608 * Карьерная ул. 368608 * Кобякова ул. 368608 * Ковровая ул. 368608 * Коллективная ул. 368608 * Колхозная ул. 368608 * Комарова ул. 368608 * Коммунаров ул. 368608 * Комсомольский пер. 368608 * Коркмасова ул. 368608 * Короткий пер. 368608 * Котрова ул. 368608 * Крайний пер. 368608 * Красная Заря ул. 368608 * Красноармейский 1-й пер. 368608 * Красноармейский 2-й пер. 368608 * Красноармейский 3-й пер. 368608 * Красноармейский 4-й пер. 368608 * Красноармейский пер. 368608 * Крепостная ул. 368608 * Л.Толстого пер. 368608 * Локомотивная ул. 368608 * Луговая ул. 368608 * М.Аликперли ул. 368608 * М.Ахундова ул. 368608 * М.Горького ул. 368608 * М.Далгата ул. 368608 * М.Казим-Бека ул. 368608 * М.Лермонтова ул. 368608 * М.Ломоносова ул. 368608 * М.Манарова ул. 368608 * М.Рзаева ул. 368608 * М.Сурмача ул. 368608 * М.Физули ул. 368608 * М.Ярагского ул. 368608 * Мамедбекова ул. 368608 * Марко Поло ул. 368608 * Мататова ул. 368608 * Махачкалинская ул. 368608 * Маяка ул. 368608 * Мира ул. 368608 * Молодежная ул. 368608 * Морская ул. 368608 * Н.Гоголя ул. 368608 * Н.Калуцкого ул. 368608 * Н.Крупской ул. 368608 * Н.Нариманова ул. 368608 * Н.Некрасова ул. 368608 * Н.Самурского ул. 368608 * Набережная 2-я ул. 368608 * Набережная 3-я ул. 368608 * Нагорная 2-я ул. 368608 * Нагорная 4-я ул. 368608 * Нагорная 5-я ул. 368608 * Наклонная ул. 368608 * Нанейшвили ул. 368608 * Насосная ул. 368608 * Низами-Гянджеви ул. 368608 * Огородная ул. 368608 * Озерная ул. 368608 * Окружная ул. 368608 * Октябрьский проезд. 368608 * Орджоникидзе ул. 368608 * Оросительная ул. 368608 * Оскара ул. 368608 * Парниковая ул. 368608 * Патриса Лумумбы ул. 368608 * Персиковая ул. 368608 * Петра Первого ул. 368608 * Пилотная ул. 368608 * Пинхаскала ул. 368608 * Пирогова ул. 368608 * Подгорная ул. 368608 * Полевой пер. 368608 * Прикаспийская ул. 368608 * Приморская ул. 368608 * Продольная 1-я ул. 368608 * Продольная 2-я ул. 368608 * Проектная ул. 368608 * Проселочная ул. 368608 * Пугина ул. 368608 * Путейская ул. 368608 * Пушкина ул. 368608 * Рамазанова ул. 368608 * Расулбекова ул. 368608 * Речная ул. 368608 * Рзаева пер. 368608 * Родниковая ул. 368608 * Рыбацкая ул. 368608 * Рыбзавод-54 ул. 368608 * Рыбникова ул. 368608 * С.Вургуна ул. 368608 * С.Габиева ул. 368608 * С.Дрожжина ул. 368608 * С.Есенина ул. 368608 * С.Кирова ул. 368608 * С.Стальского ул. 368608 * Сабновинская ул. 368608 * Садовая ул. 368608 * Салаватова ул. 368608 * Сальмана ул. 368608 * Самурского ул. 368608 * Свободы пл. 368608 * Свободы ул. 368608 * Связистов ул. 368608 * Северная ул. 368608 * Сквозной пер. 368608 * Советская ул. 368608 * Спортивная ул. 368608 * Средний пер. 368608 * Степной пер. 368608 * Строительная ул. 368608 * Стуруа ул. 368608 * Сухая Речка ул. 368608 * Таги-Заде ул. 368608 * Талыбова ул. 368608 * Тахо-Годи ул. 368608 * Тоннельная ул. 368607 * Транспортная ул. 368608 * Трасса Ростов-Баку ул. 368608 * У.Буйнакского ул. 368608 * У.Умурдинова ул. 368608 * Урожайная ул. 368608 * Урта-Капы ул. 368608 * Ф.Алиевой ул. 368608 * Ф.Достоевского ул. 368608 * Фабричная ул. 368608 * Фаталихана ул. 368608 * Фермерская ул. 368608 * Х.Авшалумова ул. 368608 * Х.Ануширвана ул. 368608 * Х.Тагиева ул. 368608 * Хазарская ул. 368608 * Хизроева ул. 368608 * Хуторской туп. 368608 * Цветочная ул. 368608 * Ш.Абрамова ул. 368608 * Ш.Алиева ул. 368608 * Шахбазова ул. 368608 * Шеболдаева ул. 368608 * Шекспира ул. 368608 * Шелапугина ул. 368608 * Штормовая ул. 368608 * Шуан ул. 368608 * Эмирова ул. 368608 * Энергетиков ул. 368608 * Ю.Гагарина ул. 368608 * Южная ул. 368608 * Юзбекова ул. 368608 * Я.Маркуса ул. 368608 * Я.Свердлова ул. 368608х * Яблочная ул. 368608 </div> == ИнфратуькӀуьрунар == === Мугьманханаяр === '''Мугьманхана «Волна»''' <br> Мугьманхана Волна Дербент шегьерда авайди я. <br> Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., Ленина, 89 <br> '''Мугьманхана «Европа»''' <br> Мугьманхана Европа Дербент шегьерда авайди я.<br> Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., 3-го Интернационала, 23 А<br> '''Мугьманхана «Гостиный Двор»'''<br> Мугьманхана Каспий гьуьлуьн кьера алайди я. Адак вичин жуьреба — жуьре цин аттракционар авай пляж, хуьнуьхуьник квай парковка, кафе, парикмахерская, иервилин салон, парталар чуьхуьдай чка ква.<br> Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., Рыбзавод, 54<br> === Заводарни фабрикаяр === === Массайрин алакъадин такьатар === Къенин юкъуз Дербентда шегьердиз ва райондиз трансляция ийизвай 5 телекомпания кӀвалахзава: * шегьердин телерадиокомпания '''«РЕН-Дербент»''' (шегьер кьунва), * телеканал '''«Каспий»''' (шегьер ва район кьунва), * телерадиокомпания '''«Рубас»''' (шегьер ва район кьунва), * телерадиокомпания '''«АРС»''' (шегьер кьунва), * телекомпания '''«Самур»''' (шегьер кьунва). Дербентда гьафтеда кьведра шегьердин жемиятдинни — политикадин са газета акъатзава '''«Дербентские новости»''' (''Дербентдин хабарар''). Кьве гьар гьафтедин газетар акъатзава, амма абурун кьведни республикадин изданиеяр я ва миллетрин чӀаларал акъатзавайди я. * '''«Ватан»''' — республикадин жемиятдинни — политикадин газета. Гьафтеда садра А3 форматдин 8 зуларал, [[1991 йис]]алай [[тат чӀал|тат]] ва [[урус чӀал]]арал басмадай акъатзава. Газетадин бине кутурбур Депутатрин КӀватӀал ва Дагъустан Республикадин Гьукумат я. * '''«Дербенд»''' — республикадин жемиятдинни — политикадин газета. Гьафтеда садра А3 форматдин 8 зуларал, [[1920 йис]]алай [[азербайжан чӀал]]ал акъатзава. Газетадин бине кутурбур Депутатрин КӀватӀал ва Дагъустан Республикадин Гьукумат я. == Килигуниз лайихвал авай чкаяр == == ТӀвар – ван авай дербентэгьлияр == * [[Абрамов, Шетиель Семёнович]] — Совет Союздин кьегьал<ref>{{cite web|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=5685|title=Абрамов Шетиель Семёнович|publisher=[[Герои страны (интернет-сайт)|Герои страны]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/67zNx63mS|archivedate=2012-05-28}}</ref>. * [[Адам, Йекутиэль|Йекутиэль Адам]] — [[Израильдин Хуьнуьхин Армия]]дин генерал-майор, [[Тель-Авив]] шегьерда [[суван чувудар|суван чувудрин]] хзанда дидедиз хайиди я.<ref>[http://www.stmegi.com/Common_Public/NewsPost.aspx?pst=181&p=10&c=15&so=2 Йекутиэль Адам — убитый генерал с Кавказа]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Адан буба Якутиэл Рабаев Дербент шегьердин эгьли тир. * [[Алиев, Шамсулла Фейзулла оглы]] — Совет Союздин кьегьал<ref>{{cite web|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=4420|title=Алиев Шамсулла Фейзулла оглы|publisher=[[Герои страны (интернет-сайт)|Герои страны]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/6832ADngT|archivedate=2012-05-30}}</ref>. * [[Бахшиев, Миши Юсупович]] — совет бередин [[суван чувуд]] зари<ref>{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/big/102/017_bolshaya-sovetskaya.htm|title=Бахшиев Миши Юсупович|publisher=БСЭ|archiveurl=http://www.webcitation.org/6832IYJAY|archivedate=2012-05-30}}</ref>. * [[Гайдаров, Наум Касьянович]] — генерал-майор, [[Къавкъаздин дяве]]да ва [[Юкьван Азия]]диз финра иштирак авур кас. * [[Гасанов, Генрих Алиевич]] — гимияр туькӀуьрзавайди, гимийрин бугъадин котёлар, бугъадин генераторар ва гьуьлуьн гимийрин атомдин мотор — реакторар туькӀуьрнавай кьилин конструктор, контр-адмирал, Социалиствилин Зегьметдин Кьегьал ([[1970 йис]]). * [[Гасанов, Готфрид Алиевич]] — лезги композитор, Дагъустандин АССР — дин лайихвилер авай кархъан ([[1943 йис]]), РСФСР — дин харусенятдин лайихвилер авай кархъан ([[1960 йис]]); дагъустандин садлагьай операдин кирам<ref>{{книга |автор = Г. Б. Бернандт, А Должанский. |заглавие = Советские композиторы: краткий биографический справочник |том = |ссылка = http://books.google.com/books?ei=dEzbTsygI8SM8gOWy-30Bg&ct=result&hl=ru&id=6Y1NAAAAMAAJ&dq=%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%84+%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%8B+%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82&q=.#search_anchor |издательство = Советский композитор |год = 1957 |страницы = 135 |isbn = }}</ref>. * [[Гут, Фортунат Фердинандович]] — сибирдин тӀвар — ван авай дараматар эцигзавайди ва архитектор. * [[Дадашев, Манувах Мардахаевич]] (1912—1943) — [[суван чувуд]] зари. * [[Давыдова, Гюльбоор Шауловна]] (1892—1983) — Кагановичан тӀварунихъ галай колхоздин ципицӀхъан. ЦипицӀрин чӀехи бегьерар цунин паталай [[1966 йис]]уз Социалиствилин Зегьметдин Кьегьалвилин тӀварунихъ лайих хьанвай. Гюльбоор Давыдовадин тӀварунихъ галай Агроферма ава.<ref>[http://jtimes.ru/juhuro/person/231-2010-10-26-06-55-32 Гюльбоор Шауловна Давыдова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021113900/http://jtimes.ru/juhuro/person/231-2010-10-26-06-55-32 |date=2013-10-21 }}</ref><ref>http://даг05.рф/stati/stati-o-dagestane/derbent-g/derbent.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130192321/http://xn--05-6kcmd.xn--p1ai/stati/stati-o-dagestane/derbent-g/derbent.html |date=2012-11-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130192321/http://xn--05-6kcmd.xn--p1ai/stati/stati-o-dagestane/derbent-g/derbent.html |date=2012-11-30 }}</ref> * [[Жасмин (манидар)|Жасмин]] — манидар, [[Дагъустан республика]]дин лайихвилер авай артистка. * [[Зейналлы, Асеф Зейналабдин оглы]] — азербайжанви композитор ва муаллим, азербайжандин музыкада романсрин бине эцигай кас.<ref>{{книга |автор = Г. Б. Бернандт, А Должанский. |заглавие = Советские композиторы: краткий биографический справочник |том = |ссылка = http://books.google.com/books?ei=dEzbTsygI8SM8gOWy-30Bg&ct=result&hl=ru&id=6Y1NAAAAMAAJ&dq=%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%84+%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%8B+%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82&q=.#search_anchor |издательство = Советский композитор |год = 1957 |страницы = 225 |isbn = }}</ref>. * [[Изгияев, Сергей Давидович]] (1922—1972) — совет бередин [[суван чувуд]] зари, драматург ва таржума ийидай кас. * [[Керимов, Сулейман Абусаидович]] — лезги бизнесмен, миллиардер, «[[Нафта-Москва]]» компаниядин, «Анжи» футболдин командадин иеси<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/lib/14172983/|title=Керимов, Сулейман|publisher=Лентапедия|archiveurl=http://www.webcitation.org/6832JxEy4|archivedate=2012-05-30}}</ref>. * [[Мамедова, Шафига Гашим кызы]] — азербайджанви театрдин ва кинодин актриса, Азербайжандин ССР — дин лайихвилер авай артистка ([[1974 йис]]), Азербайжандин ССР Халкьдин артистка ([[1982 йис]]). * [[Маммус ал-Лакзи]] — лезги тариххъан, пара кьадарда хадисар чидай кас, Баб ал-Абваб (Дербент) шегьердин виридалайни нуфуз авай шейхрикай сад, [[Хашимидар]] кландин кӀвале къуллугъзавай тариххъан, «Дербентдинни Ширвандин тарих» хроникадин кирам<ref>{{книга |автор = Г. Б. Бернандт, А Должанский. |заглавие = Ислам на территории бывшей Российской империи: Энциклопедический словарь |том = 1 |издательство = «Восточная литература» РАН |год = 2006 |страницы = 240 |isbn = 5-02-018420-9 }}</ref>. * [[Мататов, Ехиил Рувинович]] — Дагъустандин АССР — дин юстициядин халкьдин комиссар<ref>{{cite news | title=Мататов Ехиил Рувинович|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991| url=http://knowbysight.info/MMM/12079.asp| lang=ru}}</ref>. * [[Мишиев, Ягутил Израилович]] — Дагъустан Республикадин ва Урусат Федерациядин лайихвилер авай муаллим, публицист, Дербент шегьердин тарихдикай улубрин кирам. * [[Мушаилов, Мушаил Ханухович]] (1941—2007) — [[суван чувуд]] чӀугвар, [[СССР]] — динни [[Израиль]]дин чӀугваррин Союздин член. * [[Расулбеков, Гусейн Джумшудович]] — артиллериядин генерал-лейтенант, Бакудин ПВО округдин зенитдинни — ракетайрин кьушунрин командир; Азербайжандин ССР — дин алакъайрин министр (1975—1984). * [[Садыхов, Неджмеддин Гусейн оглы]] — генерал-лейтенант, Азербайжандин генштабдин начальник. * [[Сараджев, Константин Соломонович]] — совет бередин дирижёр, муаллим, музыкадин кархъан, Армениядин ССР — дин халкьдин артист (1945), Зегьметдин Кьегьал (1921)<ref>{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/big/099/659_bolshaya-sovetskaya.htm|title=Сараджев Константин Соломонович|publisher=БСЭ|archiveurl=http://www.webcitation.org/6832SR8IV|archivedate=2012-05-30}}</ref>. * [[Соломонов, Альберт Романович]] — израильдин футболдин тренер. * [[Ханмагомедов, Айдын Асадуллаевич]] — урус чӀалан зари — новатор. * [[Ханмагомедов, Риад Айдынович]] — [[777 (газета)|«777» газетадин]] кьилин — редактор, [[пазлспорт]] спортдин жуьредай, [[кроссворд]]ар туькӀуьрунинни гьялунин ва [[судоку]] гьялунин жуьрерай [[Урусат]]дин, [[Украина]]дин ва [[Белорусия]]дин гзафбаран чемпион. * [[Цвайгенбаум, Исраил Иосифович]] — советдин, урусатдин ва америкадин чӀугвар. * [[Эльдаров, Омар Гасан оглы]] — скульптор-монументалист, Азербайжандин ССР — дин харусенятдин лайихвилер авай кархъан ([[1962 йис]]), Азербайжандин ССР — дин халкьдин чӀугвар ([[1982 йис]])<ref>{{cite web|url=http://www.rah.ru/content/ru/main_menu_ru/section-academy_today/section-composition/person-2004-12-11-22-17-00.html|title=ЭЛЬДАРОВ Омар Гасанович|publisher=«Российская академия художеств»|archiveurl=http://www.webcitation.org/6832TekOE|archivedate=2012-05-30}}</ref>. * [[Юсуфов, Игорь Ханукович]] — Урусатдин энергетикадин министр(2001—2004)<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/lib/14164170/|title=Юсуфов, Игорь|publisher=Лентапедия|archiveurl=http://www.webcitation.org/6832WLGlp|archivedate=2012-05-30}}</ref>. === Дербентдин спортсменар === * [[Агамирза Алимирзоев]] ([[тӀамаяр]]) — [[урус тӀамаяр]] къугъунин жуьредай вилерив акунин алакьунда проблемаяр авай инвалидрин арада хьайи Урусасдин чемпионатда кишпирдин призёр, [[2009 йис]]уз урус тӀамаяр къугъунда [[Дагъустан Республика]]дин чемпионатда гимишдин призёр, 2010 йисуз Дагъустандин Кубокдин гъалиб<ref>[http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/28/107761/ Агамирза Алимирзоев стал обладателем Кубка Дагестана по русским шашкам]</ref>, [[2010 йис]]уз Кьибле Осетия Республикадин [[Блиц (шахматар)|блиц]] къугъунин чемпионатдин кишпирдин призёр. Урусатдин спортдин устӀарриз кандидат. * [[Эрзи Бабаева]] ([[армрестлинг]]) — [[2009 йис]]уз Урусатда студентар арадин чемпионка. [[Дербентдин медицинадин училище]] командадин капитан. Адан тренер [[Джавид Мирзакулиев]] я<ref>[http://sport.rambler.ru/news/armwrestling/571383711.html Дагестанская студентка привезла «золото» с молодежного первенства России по армрестлингу]</ref>. * [[Камал Хан-Магомедов]] ([[дзюдо]]) — [[Каир]]да, [[Алматы]]да ва [[Апиа]]да [[2010 йис]]ан Дуьньядин кубокдин пуд этаприн гъалиб.<ref>[http://dagstadion.narod.ru/art112.html Третья победа на Кубке мира]</ref> Халкьарарадин классдин спортдин устӀар, Урусатда дзюдо спортдин жуьредин кӀватӀалдин член. == Стха шегьерар ва партнёрар == ;Стха шегьерар * {{Азербайжандин пайдах}} [[Генже]] * {{Урусатдин пайдах}} [[Кронштадт]] * {{Урусатдин пайдах}} [[Псков]] * {{Израильдин пайдах}} [[Хадера]] * {{АСШ-дин пайдах}} [[Якима (город)|Якима]]<ref>{{cite web | url = http://derbent.ru/city/pobratimy/ | title = Города-побратимы | author = | publisher = Кьвевардин официал сайт | date = 2016 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref> ;Шегьерар-партнёрар * {{Урусатдин пайдах}} [[Владимир (шегьер)|Владимир]] * {{Урусатдин пайдах}} [[Карачаевск]] ([[Къабарда-Балкъар]]) * {{Урусатдин пайдах}} [[Кисловодск]] * {{Урусатдин пайдах}} [[Краснодар]] * {{Урусатдин пайдах}} [[Можайск]] * {{Урусатдин пайдах}} [[Муром]] * {{Азербайжандин пайдах}} [[Нариман район]] ([[Баку]]) * {{Урусатдин пайдах}} [[Нарткала]] (Къабарда-Балкъар) * {{Урусатдин пайдах}} [[Урван район]] (Къабарда-Балкъар) * {{Урусатдин пайдах}} [[Чебоксарар]] * {{Урусатдин пайдах}} [[Черкесск]]<ref>{{cite web | url = http://minnaz.e-dag.ru/externallinks/7 | title = Города-Побратимы | author = | publisher = Министерство по национальной политике Республики Дагестан | date = 2016-02-09 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref> == Эдебият == * ''А. А. Кудрявцев''. История города Дербента. М., 1906. * ''А. А. Кудрявцев''. Древний Дербент. Монография. М.: Наука, 1982. * ''А. А. Кудрявцев''. Великий город на Каспии. Дербент в эпоху феодализма. Монография. Махачкала: Дагкнигоиздат, 1982. * ''А. А. Кудрявцев''. Дербенту — 5000 лет. Монография. М., 1989. * ''А. А. Кудрявцев''. Феодальный Дербент. Монография. М., 1993. * ''З. У. Махмудова''. Дербент в XIX — начале XX века. Этническая мозаичность города на «вечном перекрестке». М., Три квадрата, 2006, 157 с. * ''Е. А. Пахомов''. Краткий курс истории Азербайджана с экскурсом о ширваншахах XI—XIV вв. Баку, 1923 * ''Е. А. Пахомов''. О Дербентском княжестве XII—XIII вв. Баку, 1930 * ''[[Бартольд, Василий Владимирович|В. В. Бартольд]]''. Дербент // Бартольд. Сочинения, 2, 419—430 * ''V. Minorsky''. History of Sharvan and Darband in the 10th—11th centuries. Cambridge, 1958 == Шикилар == <gallery> Файл:Derbent wall.jpg|Кьвевар Файл:Derbent winter.jpg|Нарынкъала Файл:Dagestan naryn-kala.jpg|Кьвевар Файл:RR5514-0006R 10 рублей биметалл 2002 Древние города России Дербент реверс.png|Урусатдин цӀуд манат «Дербент» я </gallery> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/Дербент/БСЭ/Дербент/|заглавие=Дербент}} * [http://www.derbent.org Дербент шегьердин официал сайт] * [http://www.dernt.ru Дербентдин Бизнес-портал]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://wars175x.narod.ru/ltr_raan/mmr_bakun.html 1796 йисуз Дербент элкъуьрна кьуникай ва къачуникай Бакунина Варвара Ивановнди рикӀел хкизва] * ''А. К. Аликберов''. [http://islamica.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_publications&Itemid=75&pub=249 Баб ал-абваб]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. {{Къецепатан элячӀунар}} {{Дербент райондин агьалийрин пунктар}} {{Дагъустан}} [[Категория:Дагъустандин шегьерар]] ltz7w7nr8uki3lcsovakaoaj3m8snod 0 427 99881 97462 2026-10-26T18:05:19Z Хьажидауд 12986 99881 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Магьачкъала |статус= Кьилин шегьер |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Махачкала}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg =42 |lat_min = 58|lat_sec = |lon_deg =47 |lon_min = 29|lon_sec = |CoordAddon = type:city(467000)_region:RU |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум = |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |герб =Coat of Arms of Makhachkala.png |пайдах = Flag_of_Makhachkala_(Dagestan).svg |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = 110 |пайдахдин гьяркьуьвал = 130 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = Шегьердин округ |район = Шегьердин округ Магьачкъала шегьер |район таблицада = Шегьердин округ Магьачкъала шегьер{{!}}Магьачкъала шегьер |B в регион = нет |C в регион = нет |C в район = нет |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = Шегьердин мэр |кьил = Юсуп Умавов<ref>[https://kavkaz.rbc.ru/kavkaz/freenews/6470c7c69a79475c786bde44 РБК — Мэром Махачкалы избрали Юсупа Умавова]</ref> |бине эцигай тарих = [[1844 йис]]уз |статус йисалай = шегьердин статус <br>[[1857 йис]]уз къачуна |майдан =вири округ: 468,13 |виликан тӀварар = Петровское, Петровск-Порт |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = юкьван дережадин |официал чӀал = |агьалияр = {{ Агьалияр | Махачкала | тс }} |сиягьдиз къачур йис = {{ Агьалияр | Махачкала | г }} |къалинвал = 1245,88 |агломерация = |миллетар = [[аварар]], [[къумукьар]], [[даргияр]], [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]], [[христианар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = UTC+3 |DST = |телефондин код = +7 8722 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = 367000-367999 |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 401 |Commons-ра категория = |сайт = http://www.mkala.ru/ |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=42.978405&lon=47.500591&z=13&m=b www.wikimapia.org] }} '''Махачкала''' — [[Дагъустан Республика]]дин кьилин [[ЦӀал|цIал]], агьалидин кьадардал гьалтайла [[Кеферпатан Къавкъаз]]дин регионда пудлагьай чкадал ала, Кеферпатан Къавкъаз Федерал округдин виридалайни чӀехи [[ЦӀал|цIал]] я. Магьачкъла [[ЦӀал|цIалин]] округдин администрациядин юкь я. Магьачкъаладин агломерациядик [[ЦӀал|цIалин]] виялатда авай хуьрер, ч1ехи хуьреяр ва [[Каспийск|Каспи]] [[ЦӀал|цIал]] акатзава. Магьачкъала агломерациядин агьалидин кьадар 1 миллион кас кьван я. == ТӀвар == Шегьердин сифте тӀвар '''Петровское''' тир, ам [[1844 йис]]уз урусрин женгинин кӀеле хьиз кутунай. [[1857 йис]]уз кӀеледиз шегьердин статус ганай ва тӀвар '''Петровск-Порт''' эцигнай, вучиз лагьайтӀа сиверай сивериз атай кьисадив кьурвал [[1722 йис]]уз Урусатдин Империя [[фарсар]]ин винел дяведалди фидайла и чкадал [[I Пётр]]дин лагерь алай. Дагъустандин вахтуналди гьаким тир Тарковский Нух-бекан къарардалди, ''«Имам Шамил кьегьалан тӀвар сувавийрин рикӀера даим амукьуй лугьуз»'' [[1918 йис]]ан 15 ноябрьда шегьердин тӀвар '''Шамил-Къала'''-диз дегишарнай<ref>[http://www.chernovik.net/print.php?new=1310 «Черновик» 15 июля 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903050248/http://www.chernovik.net/print.php?new=1310 |date=2014-09-03 }}</ref>. [[1921 йис]]ан 14 май тарихда Дагъустандин Революциядин Комитетди кьабулай къарардалди Шамилкъала [[ДАССР]]-дин кьилин шегьер хьанай ва республикадин чӀехи политик ва жемиятдин кӀвалахдар [[Магьач Дахадаев]]ан гьуьрметдай шегьердин тӀвар дегишна '''Магьачкъала''' эцигнай<ref>{{книга|автор=Марковин В. И.|часть=[http://a-u-l.narod.ru/Markovin-V-I_Dorogami_i_tropami_Dagestana.html#glava02 Махачкала — преддверие гор]|заглавие=Дорогами и тропами Дагестана|место=М.|издательство=Искусство|год=1974}}</ref>. Са бязи дагъустандин халкьарин лексиконда Магьачкъала шегьердин кьведлагьай тӀвар тир '''Анжи-Къала''' ава<ref>{{cite web|url=http://kumukia.ru/modules.php?name=Pages&file=print&pid=9|title=Ещё раз об Анжи|author=Алиев К. М.|date=2005-06-27|publisher=Кумыкский мир|accessdate=2011-03-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/618Vd065T|archivedate=2011-08-23}}</ref>. И гафуни [[къумукь чӀал]]ал «Инжидин Къеле», [[дарги чӀал]]ални «Чепедин Къеле» манаяр гуза. == Тарих == === Дегь девир === «Дагъустандин дегьлиз» кьун патахъай дегь чӀавалай гуннри, фарсари, арабри женгер чӀугунай. А дегьлиз кьунин тарихда [[Тарки]] хуьруьн ролни чӀехиди я. [[966 йис]]уз урус князь Святослав Игоревичан дяведалди финифрин береда шегьер чукӀурнай. === Империядик квай девирда === Къавкъаздин чилер кьун патал Урусатдин Империяди Кеферпатан Къавкъаздихъ галаз къати дявеяр тухузвай береда, [[1844 йис]]уз «Анжи-Арка» синел I Петрдин тӀвар кьунвай Петровское кӀеле-шегьер эцигнай. [[1870 йис]]уз инал тӀебии тушир портни гавань туькӀуьрнай, шегьерни Порт-Петровск хьанай. [[1896 йис]]уз Петровское шегьердин Владикъавкъаз ва Баку шегьеррихъ галаз ракьун рекьелди алакъа тешкил авунай. Гьа чӀавуз портда малдин атун-хъфин ва савдавал гзаф пара хьанай. Шегьердин кеспиятдин лап сифте предприятие [[1876 йис]]уз эцигнай пиво ргадай завод тир. [[1878 йис]]уз ина сифте типография кардик эгечӀнай. Гуьгъуьнлайни кьве туьтуьндин фабрикаяр эцигнай. [[XX виш йис]]алай кьил кутуна шегьер зарб камаралди абад жез эгечӀнай. «Ростов-на-Дону — Баку» ракьун рехъ чӀугунай, и рекьелди поездар Порт-Петровск шегьердизни гьерекат ийизвай. [[1897 йис]]уз шегьердин агьалидин кьадар кьудра гзаф хьанай ва 9 753-див агакьнай. [[1900 йис]]уз, шегьердин виридалайни чӀехи тир ва акционеррин ахъа жемиятдиз талукь тир «Каспийская мануфактура» чар гьасилунин фабрикадин эцигунар акьалтӀарнай. Совет береда и фабрика III Интернационалдин тӀварунихъ галай. [[1914 йис]]уз ина чӀулав нафтӀадикай нафтӀадин продуктар (мес. бензин, керосин ва мсб.) хкуддай гъвечӀи завод эцигнай. 24 агъзурдав агакьна агьалидиз ва гьакӀни экономикадин метлебдиз килигна Порт-Петровск шегьер Дагъустандин маса шегьеррин арадай садлагьай чкадал акъатнай. Амма Дагъустан вилаятдин администрациядин юкь яз гьеле [[Темир-Хан-Шура]] (гилан Буйнакск) шегьер амукьнай. [[1915 йис]]уз, и кьве шегьерар гилигзавай «Порт-Петровск — Темир-Хан-Шура» ракьун рехъ чӀугунай. А чӀавуз шегьерда вирини — вири кьуд куьче авай: Барятинская (гилан Буйнакскийдин к.); Привольная (гилан Даниялован к.); Соборная (гилан Манташеван к.) ва Инженерная (гилан Р. Гьамзатован к.). Шегьердин юкьван пата авай куьчеяр вацӀун кварквацӀ къванерив тунвай ва нафтӀадин [[фанус]]ралди экуь жезвай. Ина, къванцикай ва яру кирпичдикай эцигнай кӀвалера чиновникар, офицерар, кешишар ва гьакӀ, девлет авай ксари уьмуьр ийизвай. Кьилин куьче тир Барятинская куьчедал 25 чка гьакьарзавай «Гуниб» мугьманхана, кинотеатр «Прогресс», са шумуд туьквенар ва са аптека алай. Гила Магьачкъала шегьерда Госбанк (Центробанк РФ) алай чкадал вилик карвансарай акъвазнай. Амай кесиб куьчейра зулуз экъечӀиз тежер кьар, гатуз — зегьем, ветӀер, ва рукадин гъиляй жемятдин ял атӀанвай. Шегьердин юкьвайтӀуз кьацӀай яд ва шегьердин зир-зибилар гьуьлуьз тухузвай хвал физвай. Шегьерда вирини-вири 3 агъзур ктаб хуьзвай са ктабхана авай, амма алкогольдин хъвадайбур маса гузвай цӀудралди чкаяр авай. Шегьер цив таъмин тушир ва жемятди чпиз яд чамчахра гъизвай. [[Файл:Базарная площадь (ныне Родопский бульвар). Начало XX века.jpg|right|thumb|[[XX виш йис]]ан сифте кьилера Порт-Петровск ш.]] === Совет береда === [[1921 йис]]уз дагъустандин революционер [[Магьач Дахадаев]]ан гьуьрметдай шегьердиз Магьачкъала тӀвар ганай. Гуьгъуьнлай [[ДАССР]]-дин кьилин шегьер хьанай. 1930-й йисара Магьачкъаладихъ [[Петровск-Кавказский]] посёлок (гилан Махачкала-1) гилигнай. Совет береда шегьер йигиндаказ филик физвай, [[1980 йис]]уз агьалидин кьадар цӀудра гзаф хьанай, асул социал инфраструктура, чирвилер гунин система ва [[кеспият]]дин асул хилер арадал гъанвай. Шегьер цивди таъмин хьанай, цӀудралди медицинадин, культурадин идараяр, юкьван ва вини чирвилер кӀелунин идараяр ахъа хьанай. [[1952 йис]]ал кьван шегьердин Юкьван майдандин патав князь [[Александр Невский]]дин ибадатхана акъвазнай. Совет береда саки вири диндин дараматрин кьисметдал атай пай, зур виш йис акъвазнай и ибадатханадин кьилелни атанай. [[1952 йис]]уз ам чукӀурнай, гила адал чкадал Дагъустан Республикадин Президентдин идара хкаж хьанва. [[Ватандин ЧӀехи Дяве]]дин йисара 4 магьачкъалавидиз Советрин Союздин Кьегьал тӀвар ганай. Дяведилай кьулухъ йисара шегьерда чӀехи дегишвилер хьанай. [[1969 йис]]уз Магьачкъалада кьуд Вини Чирвилерин Идараяр (ВУЗ) авай: [[Дагъустандин Гьукуматдин Университет]], хуьруьн майишатдин институт (гилан [[Дагъустандин Гьукуматдин хуьруьн майишатдин академия]]), медицинадин институт (гилан [[Дагъустандин Гьукуматдин медицинадин академия]]) ва педагогикадин институт (гилан [[Дагъустандин Гьукуматдин педагогикадин университет]]), 51 умуми чирвилерин мектебар, вири санал 1,4 миллион ктабд фонд авай цӀудралди ктабханаяр, 20-лай пара кинотетрар авай. М. Гьажиеван тӀварунихъ галай заводар, машинар акъуддай заводар (гилан «Авиаагрегат»), «Сепараторов», «Дагэлектромаш», алатар акъуддай заводар, «Стекловолокно», радио алатар акъуддай заводар — «Эльтав», III интернационалдин тӀварунихъ галай фабрикаяр, Революциядин Женгдаррин тӀварунихъ галай гъетеринни-консерврин комбинат ва мсб. хьтин кеспиятдин объектар кардик квай. 1960-й йисарин эхирда Магьачкалада Тарки-Тау сувун гуьнедал фуникулёр эцигиз пландиз къачунай, амма са кӀус геж проект гьич авунай. [[1970 йис]]ан 14 майдиз хьайи зурзунрин нетижада Магьачкъаладихъ чӀехи зарар галукьнай. Виридалайни пара чукӀурунар Махачкала-1 микрорайонда хьанвай. === XX виш йисан эхирда === СССР-дин чукӀун, «Перестройка», экономикадин реформаяр ва базардин майшатдин системадал элячӀун себеб яз, асул гьисабдалди гьамиша Дяведин-Кеспиятдин комплексдин заказар кьлиз акъудунал алахънавай Магьачкъаладин кеспят лап усал гьалдиз атанай. Гьасилат агъуз хьунин яргъи девир 1990-й йисарин къене давам жезвай. Гьа береда 3800 кас кӀвалахдив таъминарзавай «Стекловолокно» заводда гила 500 кас кӀвалахзава. «Эльтав» завод, алатар акъуддай завод, радио алатар акъуддай завод, «Дагэлектромаш» завод, III интернационалдин тӀварунихъ галай фабрикаяр, Революциядин Женгдаррин тӀварунихъ галай гъетеринни-консерврин комбинат кӀев хьанай ва абур алай чилер дараматар эцигуниз вуганай. Маса кеспиятринни эхир ихьтин хьанай. 1990-й йисарин эхирда шегьердин экономикадин гьалар хъсан жез гатӀумнай. Шегьерда кеспиятдин потенциалдин виниз хьунивди ва гьасилатдин структурада хъсан патаз дегишунар алукьунивди [[XXI виш йис]] тафаватлу хьанай. [[1998 йис]]уз шегьердин администрациядин кьил яз [[Саид Амиров]] хкянай, [[2013 йис]]уз ам везифадилай алуднай. === Къенин Магьачкъала === Эхиримжи цӀуд йисан къене шегьер пара дегиш хьана. Шегьердин бюджет зарб камаралди гзаф жез эгечӀнай. Месела, шегьердин бюджетдиз къвезвай налогрин такьатар [[1997 йис]]ан 226 млн рубльдилай — [[2005 йис]]уз 1100 млн рубльдал кьван хкаж хьана. Вири Урусатда гьар йисуз кьиле тухузвай «Урусатдин виридалайни абад шегьер» конкурсда Магьачкъала 2001 йисуз 3-й чка, 2002 йисуз — 2-й чка, 2003 йисуз — 1-й чка, 2012 йисузни 3-й чка кьунай. Эхиримжи йисара Магьачкъалада рекьерин, шегьердиз гьахьунин магистралрин, шегьердин тарихдин патан цӀийика хъувун патахъай зурба кӀвалахар кьиле фенай. Аллеяяр, бульвар, гуьлуьн кьер, кьулан ва университетдин майданар цӀийика хъувунай, [[Ак-Гёль]] вирин къерехда аялрин аттракционар галай цӀийи парк туькӀуьрнай. [[2002 йис]]уз 514 метр яргъивал авай цӀийи рекьелай элячӀдай рехъ туькӀуьрна кардик вуганай. Къе Магьачкъала Кеферпатан Къавкъаздин ва са тӀварцӀин федерал округдин культурадин, экономикадин ва илимдин виридалайни чӀехи юкьварикай сад я. Ина Урусатдин Илимрин Академиядин Дагъустандин центр ва 20 кьван илимдинни-чирна-жагъурунрин институтар ава. Магьачкъалада 62 умуми чирвилерин мектебар ава, абурукай 11 гимназиядиз, колледжриз ва лицейриз элкъуьрна. 5 вини дережадин чирвилерин идара кардик ква, абурукай Дагъустандин Гьукуматдин Университет Кеферпатан Къавкъазда виридалайни чӀехиди я. 12 вини дережадин чирвилерин идарайрин филиалар, 10-лай пара аспирантураяр, 23 гьукуматдиз талукь тушир вини чирвилерин идараяр ва филиалар, 29 кьулан дережадин пешедин мектебар кӀвалахзава. Шегьерда алай аямдин тӀалабунриз жаваб гузвай 4 кинотеатр ава. 3 республикадин метлеб авай ктабханаяр: милли ктабхана, А. С. Пушкинан тӀварунихъ галай жегьилрин ктабхана, аялрин ктабхана ва 15 филиалар авай шегьердин ктабхана кардик ква. 20-лай пара телерадиопрограммаяр, 7 малуматрин агентствояр кардик ква, 30 журналар ва 12 шегьердин газетар чапдай акъатзава. Къвезмай аямда шегьер туриствилин юкь хьиз вилик тухудай планар ава, виридалайни зурба масштабдин планрикай сад Магьачкъаладин къвалаг курортдин «Лазурный берег» шегьер эцигун я. == География == Шегьер Дагъустан Республикадин рагъэкъечӀдай пата, [[Каспи гьуьл]]уьн къерехдал, [[Тарки-Тау]] сувунни Каспи гьуьлуьн юкьва авай шуькӀуь аран зулал ала. Алатай чӀавуз и чкадиз «Дагъустандин дегьлиз» лугьузвай. ШегьердайтӀуз Талгинка ва Тарнаир вацӀар авахьзава. Шегьер кефер патай кьибле патаз [[Октябрь революциядин тӀварунихъ галай канал]]ди кьве кӀарзава. Шегьердин къене авай вирер: [[Вузовское]], [[Ак-Гёль]], [[Грязевое]]. === Климат === Шегьердин климат юкьван гьалдин чими континентал я. Гатуз чими жезва, гатуз юкьван гьисабдалди вацран температура + 23,6 °C, йикъан къене максимум чимивал + 36 — 38 °C градусдив агакьзава. Кьуьд пара хъуьтӀуьл я. ХъуьтӀуьн береда юкьван гьисабдалди йикъан температура + 1,7 °C, йифиз нулдилай агъуз жезва. Йисан къене юкьван гьисабдалди 410—450 мм къвалар къвазва, гьавадин гекъигай ламувал 70 % (хъуьтӀуьз 80 %), июль ва август варцара 50 % тешкилзава. Адет тирвал 150 югъ давам жезвай гатун береда алахьай йикъарин кьадар максимумдив агакьзава. * Юкьван гьисабдалди йисан температура — +12,4 °C. * Юкьван гьисабдалди йисан гарун къуват — 3,7 м/с. * Юкьван гьисабдалди йисан ламувал — 70 %. {{Чкайрин климат |Город_род=Магьачкъаладин |Чешме=[http://pogoda.ru.net/climate/37472.htm Погода ва климат] [http://data.oceaninfo.info/atlas/Kasp/2_watertemp_station_97027_1.html ЕСИМО] | Янв_юкь=1.2 | Янв_юкь_къвал=32 | Фев_юкь=1.2 | Фев_юкь_къвал=27 | Мар_юкь=4.7 | Мар_юкь_къвал=22 | Апр_юкь=10.4 | Апр_юкь_къвал=17 | Май_юкь=16.1 | Май_юкь_къвал=32 | Июн_юкь=21.6 | Июн_юкь_къвал=22 | Июл_юкь=24.7 | Июл_юкь_къвал=21 | Авг_юкь=24.5 | Авг_юкь_къвал=28 | Сен_юкь=20.0 | Сен_юкь_къвал=46 | Окт_юкь=13.9 | Окт_юкь_къвал=45 | Ноя_юкь=7.5 | Ноя_юкь_къвал=41 | Дек_юкь=2.7 | Дек_юкь_къвал=32 | Йис_юкь=12.4 | Йис_юкь_къвал=365 | Янв_юкь_мин=-1.4 | Янв_юкь_макс=4.2 | Фев_юкь_мин=-1.5 | Фев_юкь_макс=4.2 | Мар_юкь_мин=1.9 | Мар_юкь_макс=7.8 | Апр_юкь_мин=7.1 | Апр_юкь_макс=14.3 | Май_юкь_мин=12.6 | Май_юкь_макс=20.2 | Июн_юкь_мин=17.7 | Июн_юкь_макс=25.9 | Июл_юкь_мин=20.7 | Июл_юкь_макс=28.9 | Авг_юкь_мин=20.5 | Авг_юкь_макс=28.7 | Сен_юкь_мин=16.5 | Сен_юкь_макс=23.8 | Окт_юкь_мин=10.6 | Окт_юкь_макс=17.4 | Ноя_юкь_мин=4.5 | Ноя_юкь_макс=10.7 | Дек_юкь_мин=0.0 | Дек_юкь_макс=5.7 | Йис_юкь_мин=9.1 | Йис_юкь_макс=16.0 | Янв_а_макс=19.0 | Янв_а_мин=-25.1 | Фев_а_макс=20.9 | Фев_а_мин=-26.8 | Мар_а_макс=28.8 | Мар_а_мин=-13.5 | Апр_а_макс=27.4 | Апр_а_мин=-5.1 | Май_а_макс=35.1 | Май_а_мин=0.0 | Июн_а_макс=36.1 | Июн_а_мин=5.8 | Июл_а_макс=38.7 | Июл_а_мин=9.7 | Авг_а_макс=38.7 | Авг_а_мин=8.0 | Сен_а_макс=35.0 | Сен_а_мин=0.7 | Окт_а_макс=28.9 | Окт_а_мин=-6.6 | Ноя_а_макс=23.1 | Ноя_а_мин=-19.7 | Дек_а_макс=20.1 | Дек_а_мин=-26.5 | Йис_а_макс=38.7 | Йис_а_мин=-26.8 | Янв_яд=3.3 | Фев_яд=2.3 | Мар_яд=4.3 | Апр_яд=9.5 | Май_яд=15.0 | Июн_яд=20.2 | Июл_яд=23.4 | Авг_яд=24.4 | Сен_яд=21.5 | Окт_яд=16.1 | Ноя_яд=10.3 | Дек_яд=5.3 | Йис_яд = 13.0 |}} == Агьалияр == Магьачкъала [[Кеферпатан Къавкъаздин Федерал округ]]да виридалайни пара агьалияр авай ва Урусатдин фад чӀехи жезвай шегьеррин сиягьда кӀвенкӀве аваз физвай шегьеррикай сад я. Йисариз килигна Магьачкъала шегьердин агьалийрин динамика: {{ Агьалияр | Махачкала | Столбцов=12}} {{ Агьалияр | Махачкала | график}} === Миллетар === Магьачкъала гзафмиллетрин шегьер я. Ина Дагъустанда уьмуьр ийизвай саки миллетрин векилар ава. <center>'''Урусатдин ва СССР-дин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Магьачкъала шегьердин миллетрин состав.'''</center> {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; width:1000px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''Йис''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1897<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/buynaksk1897.html Темир Хан Шуринский Округ (1897 г.)]</ref>''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1959''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1970''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1979''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1989''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>2002<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/maxachkala02.html Население города Махачкала (1959 г.)]</ref>''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>2010<ref name="Даг2010">{{cite web|url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar|title=Население по национальности и владению русским языком по городским округам и муниципальным районам Республики Дагестан}}</ref>''' |- |'''[[аварар]]''' |47 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}} 6 914 (6 %) |{{гзаф хьун1}}22 063 (12 %) |{{гзаф хьун1}}40 206 (16 %) |{{гзаф хьун1}}60 238 (19 %) |{{гзаф хьун1}}122 765 (26 %) |{{гзаф хьун1}}149 623 (26,1 %) |- |'''[[даргияр]]''' |35 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}6 387 (5 %) |{{гзаф хьун1}}14 002 (7 %) |{{гзаф хьун1}}23 086 (9 %) |{{гзаф хьун1}}34 898 (11 %) |{{гзаф хьун1}}63 493 (14 %) |{{гзаф хьун1}}88 573 (15,5 %) |- |'''[[къумукьар]]''' |466 (5 %) |{{гзаф хьун1}}14 575 (12 %) |{{гзаф хьун1}}26 425 (14 %) |{{гзаф хьун1}}34 878 (14 %) |{{гзаф хьун1}}45 059 (14 %) |{{гзаф хьун1}}64 124 (14 %) |{{гзаф хьун1}}86 503 (15,1 %) |- |'''[[лезгияр]]''' |1 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}3 624 (3 %) |{{гзаф хьун1}}9 539 (5 %) |{{гзаф хьун1}}18 703 (8 %) |{{гзаф хьун1}}30 117 (10 %) |{{гзаф хьун1}}62 810 (14 %) |{{гзаф хьун1}}84 479 (14,7 %) |- |'''[[яхулар]]''' |50 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}}6 128 (5 %) |{{гзаф хьун1}}16 816 (9 %) |{{гзаф хьун1}}26 614 (11 %) |{{гзаф хьун1}}36 151 (11 %) |{{гзаф хьун1}}67 323 (15 %) |{{гзаф хьун1}}79 906 (13,9 %) |- |'''[[урусар]]''' |5 129 (53 %) |{{гзаф хьун1}}61 573 (52 %) |{{гзаф хьун1}}70 935 (38 %) |{{гзаф хьун1}}71 673 (29 %) |{{тӀимил хьун1}}67 815 (21 %) |{{тӀимил хьун1}}42 125 (9 %) |{{тӀимил хьун1}}35 908 (6,2 %) |- |'''[[табасаранар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}281 (0,2 %) |{{гзаф хьун1}}894 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}}2 480 (1 %) |{{гзаф хьун1}}4 897 (2 %) |{{гзаф хьун1}}10 285 (2 %) |{{гзаф хьун1}}13 039 (2,2 %) |- |'''[[рутулар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}7 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}59 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}991 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}2 317 (1 %) |{{гзаф хьун1}}5 595 (1 %) |{{гзаф хьун1}}8 038 (1,4 %) |- |'''[[агъулар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}15 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}76 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}470 (0,2 %) |{{гзаф хьун1}}1 282 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}3 161 (0,7 %) |{{гзаф хьун1}}5 977 (1 %) |- |'''[[цӀапар]]''' | 684 (7 %) |{{гзаф хьун1}}2 070 (2 %) |{{гзаф хьун1}}2 914 (2 %) |{{гзаф хьун1}}4 238 (2 %) |{{гзаф хьун1}}5 472 (2 %) |{{гзаф хьун1}}6 475 (1 %) |{{тӀимил хьун1}}5 917 (1 %) |- |'''[[цӀахурар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}7 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}50 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}182 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}1 485 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}}1 711 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}2 572 (0,4 %) |- |'''[[татарар]]''' | — | — | — | — | — | — | 2 063 (0,3 %) |- |'''[[эрменияр]]''' | — | — | — | — | — | — | 1 459 (0,2 %) |- |'''[[нугъаяр]]''' | — |{{гзаф хьун1}}139 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}346 (0,2 %) |{{гзаф хьун1}}713 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}1 005 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}1 450 (0,3 %) |{{тӀимил хьун1}} 1 254 (0,2 %) |- |'''[[чеченар]]''' |1 (0,1 %) | — |{{гзаф хьун1}}525 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}807 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}1 361 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}1 287 (0,3 %) |{{тӀимил хьун1}}1 079 (0,1 %) |- |'''[[чувудар]]/[[татар]]''' |{{гзаф хьун1}}1 622 (24 %) |{{гзаф хьун1}}4 589 (4 %) |{{гзаф хьун1}}6 006 (3 %) |{{гзаф хьун1}}9 825 (4 %) |{{гзаф хьун1}}9 947 (3 %) | — | — |- |масабур | — | — | — | — | — | — |5 686 (1 %) |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" |'''вири''' |{{гзаф хьун1}}'''9 753''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''119 334''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''185 863''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''246 590''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''314 767''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''462 412''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''572 076''' (100 %) |} === ЧӀал === Шегьерда гьардаз чпин хайи чӀал авай чара-чара халкьари уьмуьр ийизва. Гьавиляй жемиятдин къене чара-чара миллетрин векилри сад-садахъ галаз рахуна [[урус чӀал]]акай менфят къучузвайди я. Урус чӀалан метлеб чӀехи тирвиляй ам магьачкъалавийрин гьар йикъан уьмуьрдиз гзаф дегьнедиз гьахьна. Ва нагьакьан кар ам я хьи, хайи чӀал рикӀелай алудна хзандин къене урус чӀалал рахуниз элячӀнавай хзанрин кьадар йисандавай пара жезва. Жегьил несилрин арада и процесс лап къати физва. === Дин === Магьачкъаладин агьалидин чӀехи пай (90 %) [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Шегьердин кьилин мискӀин тир [[Юкьван Жуьмя МискӀин (Магьачкъала)|Юкьван Жуьмя МискӀин]] имам Шамилан проспекдал ала. Орджоникидзедин куьчедал Магьачкъаладин епархиядиз талукь тир Пак Марьямдин кьилин клиса ава. Ермошкинан куьчедал чувудрин синагога ава. ГьакӀни Магьачкъалада [[иридлагьай йикъан адвентистрин клиса]] ава. == Администрациядин паюна == Шегьер пуд райондиз пай хьанва: * [[Кировский район (Магьачкъала)|Кировский район]] — 179 294 кас (2015) * [[Советский район (Магьачкъала)|Советский район]] — 203 642 кас (2015) * [[Ленинский район (Магьачкъала)|Ленинский район]] — 200 297 кас (2015) == Улакьар == === Шегьеррин арада кӀвалахзавай улакь === '''Гьавадин рекьер''' Кьведра Советрин Кьегьалдин тӀваруниз лайих хьанвай дагъустанви машгьур лётчик [[Амет-Хан Султан]]ан тӀварунихъ галай Магьачкъала шегьердин «Уйташ» аэропортди дуьньяда ва Урусатдин къене рейсар кьиле тухузва. {{Airport-dest-list |2ndcoltitle = Terminal | [[SCAT]] | [[Актау (аэропорт)|Актау]] | [[Газпром авиа]] | [[Внуково (аэропорт)|Москва]] | [[РусЛайн]] | [[Манас (аэропорт)|Бишкек]] , [[Сабигьа Гёкченан тӀварунихъ галай халкьарин арадин аэропорт|Стамбул]], [[Гьейдар Алиеван тӀварунихъ галай халкьарин арадин аэропорт|Баку]], [[Дубай (шегьер)|Дубай]], [[Шарджа (аэропорт)|Шарджа]], [[Пулково (аэропорт)|Санкт-Петербург]], [[Сочи (аэропорт)|Сочи]], [[Пашковский (аэропорт)|Краснодар]], [[Нижневартовск (аэропорт)|Нижневартовск]], [[Кольцово (аэропорт)|Екатеринбург]], [[Емельяново (аэропорт)|Красноярск]] | [[Татарстан (авиакомпания)|Татарстан]] | [[Домодедово (аэропорт)|Москва]] | [[ЮТэйр]] | [[Внуково (аэропорт)|Москва]] | [[Якутия (авиакомпания)|Якутия]] | [[Внуково (аэропорт)|Москва]] }} '''Ракьун рекьер''' Кеферпатан-Къавкъаздин ракьун рекьерал Магьачкъаладин кьве станция ава: Махачкала II — Порт ва Махачкала I — Сортировочная. ВокзалдайтӀуз кьиле физвай маршрутар: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' |- | 55 || Баку — Москва || 56 || Москва — Баку |- | 85 || '''Магьачкъала''' — Москва || 86 || Москва — '''Магьачкъала''' |- | 95 || Баку — Москва || 96 || Москва — Баку |- | 369 || Баку — Харьков || 370 || Харьков — Баку |- | 373 || '''Магьачкъала''' — Тюмень || 374 || Тюмень — '''Магьачкъала''' |- | 391 || Баку — Ростов-на-дону || 392 || Ростов-на-дону — Баку |- | 397 || '''Магьачкъала''' — Санкт-Петербург || 398 || Санкт-Петербург — '''Магьачкъала''' |- | 681 || '''Магьачкъала''' — Кизляр || 682 || Кизляр — '''Магьачкъала''' |} Шегьеррин арада физвай маршрутар: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' |- | Пригородный || [[Дербент (станция)|Дербент]] — [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] || Пригородный || [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] — [[Дербент (станция)|Дербент]] |- | Пригородный || [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] — [[Хасав-Юрт (станция)|Хасавюрт]] || Пригородный || [[Хасав-Юрт (станция)|Хасавюрт]] — [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] |} == Санаторияр == Магьачкъала сагъардай санаторияр авай туризмдин чӀехи юкьварикай сад я. Чими гьавадиз ва кутугай геомагнитизмдин дережадиз килигна шегьердин къваларив пара кьадарда гъвечӀи ва чӀехи санаторияр ва сагърунин центрар ава. * Санаторий «Дагестан» * Аялрин Республикадин веремдин санаторий * Аялрин Республикадин санаторий «Журавлик» * Санаторий «Тарнаир» * Санаторий «Талги» == Чирвилер ва культура == === Вини дережадин чирвилерин идараяр === === Архитектура ва тарихдин чкаяр === === Тимталар === === Ктабханаяр === === Гьукуматдин театрар === === Музеяр ва чӀугваррин галереяяр === === Кинотеатрар === === Спорт === === Малуматар гунин такьатар === == Стха шегьерар ва партнёрар == <ref>{{cite web | url = http://minnaz.e-dag.ru/externallinks/7 | title = Города-Побратимы | author = | publisher = Министерство по национальной политике Республики Дагестан | date = 2016-02-09 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref> {| class="toccolours" !Стха шегьерар !Партнёрар |- | {{Туьркиядин пайдах}} [[Балыкесир]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Агъа Новгород]] |- | {{Италиядин пайдах}} [[Брешиа]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Белгород]] |- | {{Алжирдин пайдах}} [[Бискра (шегьер)|Бискра]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Владивосток]] |- | {{Украинадин пайдах}} [[Киев]] (2004—2016)<ref>{{cite web | url = https://www.obozrevatel.com/kiyany/life/56194-moskal-nam-ne-brat-v-kieve-prinyali-reshenie-po-rossijskim-gorodam-pobratimam.htm | title = «„Москаль“ нам не брат»: в Киеве приняли решение по российским городам-побратимам | author = | publisher = obozrevatel.com | date = 2016-02-11 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref>) | {{Урусатдин пайдах}} [[Волгоград]] |- | {{Франциядин пайдах}} [[Ла Рош-сюр-Йон]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Воронеж]] |- | {{Замбиядин пайдах}} [[Ндола]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Грозный]] |- | {{Германиядин пайдах}} [[Ольденбург]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Екатеринбург]] |- | {{Нидерландрин пайдах}} [[Роттердам]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Майкоп]] |- | {{АСШ-дин пайдах}} [[Спокан (Вашингтон)|Спокан]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Москва]] |- | {{Болгариядин пайдах}} [[Смолян]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Нальчик]] |- | {{Туьркиядин пайдах}} [[Истамбул]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Пермь]] |- | {{Тунисдин пайдах}} [[Сфакс]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Самара]] |- | {{Китайдин пайдах}} [[Сыпин]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Санкт-Петербург]] |- | {{Туьркиядин пайдах}} [[Ялова]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Саратов]] |- | {{Къазакъстандин пайдах}} [[Актау]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Симферополь]]<ref>{{cite web | url = https://crimea.ria.ru/society/20161021/1107736160.html | title = Симферополь и Махачкала подписали соглашение о сотрудничестве | author = | publisher = [[РИА Новости]] | date = 2016-10-21 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref> |- | {{Урусатдин пайдах}} [[Краснодар]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Смоленск]] |- | | {{Урусатдин пайдах}} [[Ставрополь]] |- | | {{Урусатдин пайдах}} [[Ярославль]] |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.mkala.ru/ Официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928115132/https://www.mkala.ru/ |date=2021-09-28 }} {{Дагъустан}} [[Категория:Магьачкъала|*]] mfl28fbbkpd6ed3bte63iyjtlbd1ugv 99882 99881 2026-10-26T18:05:33Z Хьажидауд 12986 99882 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Магьачкъала |статус= Кьилин шегьер |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Махачкала}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg =42 |lat_min = 58|lat_sec = |lon_deg =47 |lon_min = 29|lon_sec = |CoordAddon = type:city(467000)_region:RU |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум = |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |герб =Coat of Arms of Makhachkala.png |пайдах = Flag_of_Makhachkala_(Dagestan).svg |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = 110 |пайдахдин гьяркьуьвал = 130 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = Шегьердин округ |район = Шегьердин округ Магьачкъала шегьер |район таблицада = Шегьердин округ Магьачкъала шегьер{{!}}Магьачкъала шегьер |B в регион = нет |C в регион = нет |C в район = нет |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = Шегьердин мэр |кьил = Юсуп Умавов<ref>[https://kavkaz.rbc.ru/kavkaz/freenews/6470c7c69a79475c786bde44 РБК — Мэром Махачкалы избрали Юсупа Умавова]</ref> |бине эцигай тарих = [[1844 йис]]уз |статус йисалай = шегьердин статус <br>[[1857 йис]]уз къачуна |майдан =вири округ: 468,13 |виликан тӀварар = Петровское, Петровск-Порт |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = юкьван дережадин |официал чӀал = |агьалияр = {{ Агьалияр | Махачкала | тс }} |сиягьдиз къачур йис = {{ Агьалияр | Махачкала | г }} |къалинвал = 1245,88 |агломерация = |миллетар = [[аварар]], [[къумукьар]], [[даргияр]], [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]], [[христианар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = UTC+3 |DST = |телефондин код = +7 8722 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = 367000-367999 |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 401 |Commons-ра категория = |сайт = http://www.mkala.ru/ |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=42.978405&lon=47.500591&z=13&m=b www.wikimapia.org] }} '''Махачкала''' — [[Дагъустан Республика]]дин кьилин [[ЦӀал|цIал]], агьалидин кьадардал гьалтайла [[Кеферпатан Къавкъаз]]дин регионда пудлагьай чкадал ала, Кеферпатан Къавкъаз Федерал округдин виридалайни чӀехи [[ЦӀал|цIал]] я. Магьачкъла [[ЦӀал|цIалин]] округдин администрациядин юкь я. Магьачкъаладин агломерациядик [[ЦӀал|цIалин]] виялатда авай хуьрер, ч1ехи хуьрер ва [[Каспийск|Каспи]] [[ЦӀал|цIал]] акатзава. Магьачкъала агломерациядин агьалидин кьадар 1 миллион кас кьван я. == ТӀвар == Шегьердин сифте тӀвар '''Петровское''' тир, ам [[1844 йис]]уз урусрин женгинин кӀеле хьиз кутунай. [[1857 йис]]уз кӀеледиз шегьердин статус ганай ва тӀвар '''Петровск-Порт''' эцигнай, вучиз лагьайтӀа сиверай сивериз атай кьисадив кьурвал [[1722 йис]]уз Урусатдин Империя [[фарсар]]ин винел дяведалди фидайла и чкадал [[I Пётр]]дин лагерь алай. Дагъустандин вахтуналди гьаким тир Тарковский Нух-бекан къарардалди, ''«Имам Шамил кьегьалан тӀвар сувавийрин рикӀера даим амукьуй лугьуз»'' [[1918 йис]]ан 15 ноябрьда шегьердин тӀвар '''Шамил-Къала'''-диз дегишарнай<ref>[http://www.chernovik.net/print.php?new=1310 «Черновик» 15 июля 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903050248/http://www.chernovik.net/print.php?new=1310 |date=2014-09-03 }}</ref>. [[1921 йис]]ан 14 май тарихда Дагъустандин Революциядин Комитетди кьабулай къарардалди Шамилкъала [[ДАССР]]-дин кьилин шегьер хьанай ва республикадин чӀехи политик ва жемиятдин кӀвалахдар [[Магьач Дахадаев]]ан гьуьрметдай шегьердин тӀвар дегишна '''Магьачкъала''' эцигнай<ref>{{книга|автор=Марковин В. И.|часть=[http://a-u-l.narod.ru/Markovin-V-I_Dorogami_i_tropami_Dagestana.html#glava02 Махачкала — преддверие гор]|заглавие=Дорогами и тропами Дагестана|место=М.|издательство=Искусство|год=1974}}</ref>. Са бязи дагъустандин халкьарин лексиконда Магьачкъала шегьердин кьведлагьай тӀвар тир '''Анжи-Къала''' ава<ref>{{cite web|url=http://kumukia.ru/modules.php?name=Pages&file=print&pid=9|title=Ещё раз об Анжи|author=Алиев К. М.|date=2005-06-27|publisher=Кумыкский мир|accessdate=2011-03-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/618Vd065T|archivedate=2011-08-23}}</ref>. И гафуни [[къумукь чӀал]]ал «Инжидин Къеле», [[дарги чӀал]]ални «Чепедин Къеле» манаяр гуза. == Тарих == === Дегь девир === «Дагъустандин дегьлиз» кьун патахъай дегь чӀавалай гуннри, фарсари, арабри женгер чӀугунай. А дегьлиз кьунин тарихда [[Тарки]] хуьруьн ролни чӀехиди я. [[966 йис]]уз урус князь Святослав Игоревичан дяведалди финифрин береда шегьер чукӀурнай. === Империядик квай девирда === Къавкъаздин чилер кьун патал Урусатдин Империяди Кеферпатан Къавкъаздихъ галаз къати дявеяр тухузвай береда, [[1844 йис]]уз «Анжи-Арка» синел I Петрдин тӀвар кьунвай Петровское кӀеле-шегьер эцигнай. [[1870 йис]]уз инал тӀебии тушир портни гавань туькӀуьрнай, шегьерни Порт-Петровск хьанай. [[1896 йис]]уз Петровское шегьердин Владикъавкъаз ва Баку шегьеррихъ галаз ракьун рекьелди алакъа тешкил авунай. Гьа чӀавуз портда малдин атун-хъфин ва савдавал гзаф пара хьанай. Шегьердин кеспиятдин лап сифте предприятие [[1876 йис]]уз эцигнай пиво ргадай завод тир. [[1878 йис]]уз ина сифте типография кардик эгечӀнай. Гуьгъуьнлайни кьве туьтуьндин фабрикаяр эцигнай. [[XX виш йис]]алай кьил кутуна шегьер зарб камаралди абад жез эгечӀнай. «Ростов-на-Дону — Баку» ракьун рехъ чӀугунай, и рекьелди поездар Порт-Петровск шегьердизни гьерекат ийизвай. [[1897 йис]]уз шегьердин агьалидин кьадар кьудра гзаф хьанай ва 9 753-див агакьнай. [[1900 йис]]уз, шегьердин виридалайни чӀехи тир ва акционеррин ахъа жемиятдиз талукь тир «Каспийская мануфактура» чар гьасилунин фабрикадин эцигунар акьалтӀарнай. Совет береда и фабрика III Интернационалдин тӀварунихъ галай. [[1914 йис]]уз ина чӀулав нафтӀадикай нафтӀадин продуктар (мес. бензин, керосин ва мсб.) хкуддай гъвечӀи завод эцигнай. 24 агъзурдав агакьна агьалидиз ва гьакӀни экономикадин метлебдиз килигна Порт-Петровск шегьер Дагъустандин маса шегьеррин арадай садлагьай чкадал акъатнай. Амма Дагъустан вилаятдин администрациядин юкь яз гьеле [[Темир-Хан-Шура]] (гилан Буйнакск) шегьер амукьнай. [[1915 йис]]уз, и кьве шегьерар гилигзавай «Порт-Петровск — Темир-Хан-Шура» ракьун рехъ чӀугунай. А чӀавуз шегьерда вирини — вири кьуд куьче авай: Барятинская (гилан Буйнакскийдин к.); Привольная (гилан Даниялован к.); Соборная (гилан Манташеван к.) ва Инженерная (гилан Р. Гьамзатован к.). Шегьердин юкьван пата авай куьчеяр вацӀун кварквацӀ къванерив тунвай ва нафтӀадин [[фанус]]ралди экуь жезвай. Ина, къванцикай ва яру кирпичдикай эцигнай кӀвалера чиновникар, офицерар, кешишар ва гьакӀ, девлет авай ксари уьмуьр ийизвай. Кьилин куьче тир Барятинская куьчедал 25 чка гьакьарзавай «Гуниб» мугьманхана, кинотеатр «Прогресс», са шумуд туьквенар ва са аптека алай. Гила Магьачкъала шегьерда Госбанк (Центробанк РФ) алай чкадал вилик карвансарай акъвазнай. Амай кесиб куьчейра зулуз экъечӀиз тежер кьар, гатуз — зегьем, ветӀер, ва рукадин гъиляй жемятдин ял атӀанвай. Шегьердин юкьвайтӀуз кьацӀай яд ва шегьердин зир-зибилар гьуьлуьз тухузвай хвал физвай. Шегьерда вирини-вири 3 агъзур ктаб хуьзвай са ктабхана авай, амма алкогольдин хъвадайбур маса гузвай цӀудралди чкаяр авай. Шегьер цив таъмин тушир ва жемятди чпиз яд чамчахра гъизвай. [[Файл:Базарная площадь (ныне Родопский бульвар). Начало XX века.jpg|right|thumb|[[XX виш йис]]ан сифте кьилера Порт-Петровск ш.]] === Совет береда === [[1921 йис]]уз дагъустандин революционер [[Магьач Дахадаев]]ан гьуьрметдай шегьердиз Магьачкъала тӀвар ганай. Гуьгъуьнлай [[ДАССР]]-дин кьилин шегьер хьанай. 1930-й йисара Магьачкъаладихъ [[Петровск-Кавказский]] посёлок (гилан Махачкала-1) гилигнай. Совет береда шегьер йигиндаказ филик физвай, [[1980 йис]]уз агьалидин кьадар цӀудра гзаф хьанай, асул социал инфраструктура, чирвилер гунин система ва [[кеспият]]дин асул хилер арадал гъанвай. Шегьер цивди таъмин хьанай, цӀудралди медицинадин, культурадин идараяр, юкьван ва вини чирвилер кӀелунин идараяр ахъа хьанай. [[1952 йис]]ал кьван шегьердин Юкьван майдандин патав князь [[Александр Невский]]дин ибадатхана акъвазнай. Совет береда саки вири диндин дараматрин кьисметдал атай пай, зур виш йис акъвазнай и ибадатханадин кьилелни атанай. [[1952 йис]]уз ам чукӀурнай, гила адал чкадал Дагъустан Республикадин Президентдин идара хкаж хьанва. [[Ватандин ЧӀехи Дяве]]дин йисара 4 магьачкъалавидиз Советрин Союздин Кьегьал тӀвар ганай. Дяведилай кьулухъ йисара шегьерда чӀехи дегишвилер хьанай. [[1969 йис]]уз Магьачкъалада кьуд Вини Чирвилерин Идараяр (ВУЗ) авай: [[Дагъустандин Гьукуматдин Университет]], хуьруьн майишатдин институт (гилан [[Дагъустандин Гьукуматдин хуьруьн майишатдин академия]]), медицинадин институт (гилан [[Дагъустандин Гьукуматдин медицинадин академия]]) ва педагогикадин институт (гилан [[Дагъустандин Гьукуматдин педагогикадин университет]]), 51 умуми чирвилерин мектебар, вири санал 1,4 миллион ктабд фонд авай цӀудралди ктабханаяр, 20-лай пара кинотетрар авай. М. Гьажиеван тӀварунихъ галай заводар, машинар акъуддай заводар (гилан «Авиаагрегат»), «Сепараторов», «Дагэлектромаш», алатар акъуддай заводар, «Стекловолокно», радио алатар акъуддай заводар — «Эльтав», III интернационалдин тӀварунихъ галай фабрикаяр, Революциядин Женгдаррин тӀварунихъ галай гъетеринни-консерврин комбинат ва мсб. хьтин кеспиятдин объектар кардик квай. 1960-й йисарин эхирда Магьачкалада Тарки-Тау сувун гуьнедал фуникулёр эцигиз пландиз къачунай, амма са кӀус геж проект гьич авунай. [[1970 йис]]ан 14 майдиз хьайи зурзунрин нетижада Магьачкъаладихъ чӀехи зарар галукьнай. Виридалайни пара чукӀурунар Махачкала-1 микрорайонда хьанвай. === XX виш йисан эхирда === СССР-дин чукӀун, «Перестройка», экономикадин реформаяр ва базардин майшатдин системадал элячӀун себеб яз, асул гьисабдалди гьамиша Дяведин-Кеспиятдин комплексдин заказар кьлиз акъудунал алахънавай Магьачкъаладин кеспят лап усал гьалдиз атанай. Гьасилат агъуз хьунин яргъи девир 1990-й йисарин къене давам жезвай. Гьа береда 3800 кас кӀвалахдив таъминарзавай «Стекловолокно» заводда гила 500 кас кӀвалахзава. «Эльтав» завод, алатар акъуддай завод, радио алатар акъуддай завод, «Дагэлектромаш» завод, III интернационалдин тӀварунихъ галай фабрикаяр, Революциядин Женгдаррин тӀварунихъ галай гъетеринни-консерврин комбинат кӀев хьанай ва абур алай чилер дараматар эцигуниз вуганай. Маса кеспиятринни эхир ихьтин хьанай. 1990-й йисарин эхирда шегьердин экономикадин гьалар хъсан жез гатӀумнай. Шегьерда кеспиятдин потенциалдин виниз хьунивди ва гьасилатдин структурада хъсан патаз дегишунар алукьунивди [[XXI виш йис]] тафаватлу хьанай. [[1998 йис]]уз шегьердин администрациядин кьил яз [[Саид Амиров]] хкянай, [[2013 йис]]уз ам везифадилай алуднай. === Къенин Магьачкъала === Эхиримжи цӀуд йисан къене шегьер пара дегиш хьана. Шегьердин бюджет зарб камаралди гзаф жез эгечӀнай. Месела, шегьердин бюджетдиз къвезвай налогрин такьатар [[1997 йис]]ан 226 млн рубльдилай — [[2005 йис]]уз 1100 млн рубльдал кьван хкаж хьана. Вири Урусатда гьар йисуз кьиле тухузвай «Урусатдин виридалайни абад шегьер» конкурсда Магьачкъала 2001 йисуз 3-й чка, 2002 йисуз — 2-й чка, 2003 йисуз — 1-й чка, 2012 йисузни 3-й чка кьунай. Эхиримжи йисара Магьачкъалада рекьерин, шегьердиз гьахьунин магистралрин, шегьердин тарихдин патан цӀийика хъувун патахъай зурба кӀвалахар кьиле фенай. Аллеяяр, бульвар, гуьлуьн кьер, кьулан ва университетдин майданар цӀийика хъувунай, [[Ак-Гёль]] вирин къерехда аялрин аттракционар галай цӀийи парк туькӀуьрнай. [[2002 йис]]уз 514 метр яргъивал авай цӀийи рекьелай элячӀдай рехъ туькӀуьрна кардик вуганай. Къе Магьачкъала Кеферпатан Къавкъаздин ва са тӀварцӀин федерал округдин культурадин, экономикадин ва илимдин виридалайни чӀехи юкьварикай сад я. Ина Урусатдин Илимрин Академиядин Дагъустандин центр ва 20 кьван илимдинни-чирна-жагъурунрин институтар ава. Магьачкъалада 62 умуми чирвилерин мектебар ава, абурукай 11 гимназиядиз, колледжриз ва лицейриз элкъуьрна. 5 вини дережадин чирвилерин идара кардик ква, абурукай Дагъустандин Гьукуматдин Университет Кеферпатан Къавкъазда виридалайни чӀехиди я. 12 вини дережадин чирвилерин идарайрин филиалар, 10-лай пара аспирантураяр, 23 гьукуматдиз талукь тушир вини чирвилерин идараяр ва филиалар, 29 кьулан дережадин пешедин мектебар кӀвалахзава. Шегьерда алай аямдин тӀалабунриз жаваб гузвай 4 кинотеатр ава. 3 республикадин метлеб авай ктабханаяр: милли ктабхана, А. С. Пушкинан тӀварунихъ галай жегьилрин ктабхана, аялрин ктабхана ва 15 филиалар авай шегьердин ктабхана кардик ква. 20-лай пара телерадиопрограммаяр, 7 малуматрин агентствояр кардик ква, 30 журналар ва 12 шегьердин газетар чапдай акъатзава. Къвезмай аямда шегьер туриствилин юкь хьиз вилик тухудай планар ава, виридалайни зурба масштабдин планрикай сад Магьачкъаладин къвалаг курортдин «Лазурный берег» шегьер эцигун я. == География == Шегьер Дагъустан Республикадин рагъэкъечӀдай пата, [[Каспи гьуьл]]уьн къерехдал, [[Тарки-Тау]] сувунни Каспи гьуьлуьн юкьва авай шуькӀуь аран зулал ала. Алатай чӀавуз и чкадиз «Дагъустандин дегьлиз» лугьузвай. ШегьердайтӀуз Талгинка ва Тарнаир вацӀар авахьзава. Шегьер кефер патай кьибле патаз [[Октябрь революциядин тӀварунихъ галай канал]]ди кьве кӀарзава. Шегьердин къене авай вирер: [[Вузовское]], [[Ак-Гёль]], [[Грязевое]]. === Климат === Шегьердин климат юкьван гьалдин чими континентал я. Гатуз чими жезва, гатуз юкьван гьисабдалди вацран температура + 23,6 °C, йикъан къене максимум чимивал + 36 — 38 °C градусдив агакьзава. Кьуьд пара хъуьтӀуьл я. ХъуьтӀуьн береда юкьван гьисабдалди йикъан температура + 1,7 °C, йифиз нулдилай агъуз жезва. Йисан къене юкьван гьисабдалди 410—450 мм къвалар къвазва, гьавадин гекъигай ламувал 70 % (хъуьтӀуьз 80 %), июль ва август варцара 50 % тешкилзава. Адет тирвал 150 югъ давам жезвай гатун береда алахьай йикъарин кьадар максимумдив агакьзава. * Юкьван гьисабдалди йисан температура — +12,4 °C. * Юкьван гьисабдалди йисан гарун къуват — 3,7 м/с. * Юкьван гьисабдалди йисан ламувал — 70 %. {{Чкайрин климат |Город_род=Магьачкъаладин |Чешме=[http://pogoda.ru.net/climate/37472.htm Погода ва климат] [http://data.oceaninfo.info/atlas/Kasp/2_watertemp_station_97027_1.html ЕСИМО] | Янв_юкь=1.2 | Янв_юкь_къвал=32 | Фев_юкь=1.2 | Фев_юкь_къвал=27 | Мар_юкь=4.7 | Мар_юкь_къвал=22 | Апр_юкь=10.4 | Апр_юкь_къвал=17 | Май_юкь=16.1 | Май_юкь_къвал=32 | Июн_юкь=21.6 | Июн_юкь_къвал=22 | Июл_юкь=24.7 | Июл_юкь_къвал=21 | Авг_юкь=24.5 | Авг_юкь_къвал=28 | Сен_юкь=20.0 | Сен_юкь_къвал=46 | Окт_юкь=13.9 | Окт_юкь_къвал=45 | Ноя_юкь=7.5 | Ноя_юкь_къвал=41 | Дек_юкь=2.7 | Дек_юкь_къвал=32 | Йис_юкь=12.4 | Йис_юкь_къвал=365 | Янв_юкь_мин=-1.4 | Янв_юкь_макс=4.2 | Фев_юкь_мин=-1.5 | Фев_юкь_макс=4.2 | Мар_юкь_мин=1.9 | Мар_юкь_макс=7.8 | Апр_юкь_мин=7.1 | Апр_юкь_макс=14.3 | Май_юкь_мин=12.6 | Май_юкь_макс=20.2 | Июн_юкь_мин=17.7 | Июн_юкь_макс=25.9 | Июл_юкь_мин=20.7 | Июл_юкь_макс=28.9 | Авг_юкь_мин=20.5 | Авг_юкь_макс=28.7 | Сен_юкь_мин=16.5 | Сен_юкь_макс=23.8 | Окт_юкь_мин=10.6 | Окт_юкь_макс=17.4 | Ноя_юкь_мин=4.5 | Ноя_юкь_макс=10.7 | Дек_юкь_мин=0.0 | Дек_юкь_макс=5.7 | Йис_юкь_мин=9.1 | Йис_юкь_макс=16.0 | Янв_а_макс=19.0 | Янв_а_мин=-25.1 | Фев_а_макс=20.9 | Фев_а_мин=-26.8 | Мар_а_макс=28.8 | Мар_а_мин=-13.5 | Апр_а_макс=27.4 | Апр_а_мин=-5.1 | Май_а_макс=35.1 | Май_а_мин=0.0 | Июн_а_макс=36.1 | Июн_а_мин=5.8 | Июл_а_макс=38.7 | Июл_а_мин=9.7 | Авг_а_макс=38.7 | Авг_а_мин=8.0 | Сен_а_макс=35.0 | Сен_а_мин=0.7 | Окт_а_макс=28.9 | Окт_а_мин=-6.6 | Ноя_а_макс=23.1 | Ноя_а_мин=-19.7 | Дек_а_макс=20.1 | Дек_а_мин=-26.5 | Йис_а_макс=38.7 | Йис_а_мин=-26.8 | Янв_яд=3.3 | Фев_яд=2.3 | Мар_яд=4.3 | Апр_яд=9.5 | Май_яд=15.0 | Июн_яд=20.2 | Июл_яд=23.4 | Авг_яд=24.4 | Сен_яд=21.5 | Окт_яд=16.1 | Ноя_яд=10.3 | Дек_яд=5.3 | Йис_яд = 13.0 |}} == Агьалияр == Магьачкъала [[Кеферпатан Къавкъаздин Федерал округ]]да виридалайни пара агьалияр авай ва Урусатдин фад чӀехи жезвай шегьеррин сиягьда кӀвенкӀве аваз физвай шегьеррикай сад я. Йисариз килигна Магьачкъала шегьердин агьалийрин динамика: {{ Агьалияр | Махачкала | Столбцов=12}} {{ Агьалияр | Махачкала | график}} === Миллетар === Магьачкъала гзафмиллетрин шегьер я. Ина Дагъустанда уьмуьр ийизвай саки миллетрин векилар ава. <center>'''Урусатдин ва СССР-дин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Магьачкъала шегьердин миллетрин состав.'''</center> {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; width:1000px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''Йис''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1897<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/buynaksk1897.html Темир Хан Шуринский Округ (1897 г.)]</ref>''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1959''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1970''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1979''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1989''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>2002<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/maxachkala02.html Население города Махачкала (1959 г.)]</ref>''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>2010<ref name="Даг2010">{{cite web|url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar|title=Население по национальности и владению русским языком по городским округам и муниципальным районам Республики Дагестан}}</ref>''' |- |'''[[аварар]]''' |47 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}} 6 914 (6 %) |{{гзаф хьун1}}22 063 (12 %) |{{гзаф хьун1}}40 206 (16 %) |{{гзаф хьун1}}60 238 (19 %) |{{гзаф хьун1}}122 765 (26 %) |{{гзаф хьун1}}149 623 (26,1 %) |- |'''[[даргияр]]''' |35 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}6 387 (5 %) |{{гзаф хьун1}}14 002 (7 %) |{{гзаф хьун1}}23 086 (9 %) |{{гзаф хьун1}}34 898 (11 %) |{{гзаф хьун1}}63 493 (14 %) |{{гзаф хьун1}}88 573 (15,5 %) |- |'''[[къумукьар]]''' |466 (5 %) |{{гзаф хьун1}}14 575 (12 %) |{{гзаф хьун1}}26 425 (14 %) |{{гзаф хьун1}}34 878 (14 %) |{{гзаф хьун1}}45 059 (14 %) |{{гзаф хьун1}}64 124 (14 %) |{{гзаф хьун1}}86 503 (15,1 %) |- |'''[[лезгияр]]''' |1 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}3 624 (3 %) |{{гзаф хьун1}}9 539 (5 %) |{{гзаф хьун1}}18 703 (8 %) |{{гзаф хьун1}}30 117 (10 %) |{{гзаф хьун1}}62 810 (14 %) |{{гзаф хьун1}}84 479 (14,7 %) |- |'''[[яхулар]]''' |50 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}}6 128 (5 %) |{{гзаф хьун1}}16 816 (9 %) |{{гзаф хьун1}}26 614 (11 %) |{{гзаф хьун1}}36 151 (11 %) |{{гзаф хьун1}}67 323 (15 %) |{{гзаф хьун1}}79 906 (13,9 %) |- |'''[[урусар]]''' |5 129 (53 %) |{{гзаф хьун1}}61 573 (52 %) |{{гзаф хьун1}}70 935 (38 %) |{{гзаф хьун1}}71 673 (29 %) |{{тӀимил хьун1}}67 815 (21 %) |{{тӀимил хьун1}}42 125 (9 %) |{{тӀимил хьун1}}35 908 (6,2 %) |- |'''[[табасаранар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}281 (0,2 %) |{{гзаф хьун1}}894 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}}2 480 (1 %) |{{гзаф хьун1}}4 897 (2 %) |{{гзаф хьун1}}10 285 (2 %) |{{гзаф хьун1}}13 039 (2,2 %) |- |'''[[рутулар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}7 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}59 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}991 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}2 317 (1 %) |{{гзаф хьун1}}5 595 (1 %) |{{гзаф хьун1}}8 038 (1,4 %) |- |'''[[агъулар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}15 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}76 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}470 (0,2 %) |{{гзаф хьун1}}1 282 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}3 161 (0,7 %) |{{гзаф хьун1}}5 977 (1 %) |- |'''[[цӀапар]]''' | 684 (7 %) |{{гзаф хьун1}}2 070 (2 %) |{{гзаф хьун1}}2 914 (2 %) |{{гзаф хьун1}}4 238 (2 %) |{{гзаф хьун1}}5 472 (2 %) |{{гзаф хьун1}}6 475 (1 %) |{{тӀимил хьун1}}5 917 (1 %) |- |'''[[цӀахурар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}7 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}50 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}182 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}1 485 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}}1 711 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}2 572 (0,4 %) |- |'''[[татарар]]''' | — | — | — | — | — | — | 2 063 (0,3 %) |- |'''[[эрменияр]]''' | — | — | — | — | — | — | 1 459 (0,2 %) |- |'''[[нугъаяр]]''' | — |{{гзаф хьун1}}139 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}346 (0,2 %) |{{гзаф хьун1}}713 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}1 005 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}1 450 (0,3 %) |{{тӀимил хьун1}} 1 254 (0,2 %) |- |'''[[чеченар]]''' |1 (0,1 %) | — |{{гзаф хьун1}}525 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}807 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}1 361 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}1 287 (0,3 %) |{{тӀимил хьун1}}1 079 (0,1 %) |- |'''[[чувудар]]/[[татар]]''' |{{гзаф хьун1}}1 622 (24 %) |{{гзаф хьун1}}4 589 (4 %) |{{гзаф хьун1}}6 006 (3 %) |{{гзаф хьун1}}9 825 (4 %) |{{гзаф хьун1}}9 947 (3 %) | — | — |- |масабур | — | — | — | — | — | — |5 686 (1 %) |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" |'''вири''' |{{гзаф хьун1}}'''9 753''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''119 334''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''185 863''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''246 590''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''314 767''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''462 412''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''572 076''' (100 %) |} === ЧӀал === Шегьерда гьардаз чпин хайи чӀал авай чара-чара халкьари уьмуьр ийизва. Гьавиляй жемиятдин къене чара-чара миллетрин векилри сад-садахъ галаз рахуна [[урус чӀал]]акай менфят къучузвайди я. Урус чӀалан метлеб чӀехи тирвиляй ам магьачкъалавийрин гьар йикъан уьмуьрдиз гзаф дегьнедиз гьахьна. Ва нагьакьан кар ам я хьи, хайи чӀал рикӀелай алудна хзандин къене урус чӀалал рахуниз элячӀнавай хзанрин кьадар йисандавай пара жезва. Жегьил несилрин арада и процесс лап къати физва. === Дин === Магьачкъаладин агьалидин чӀехи пай (90 %) [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Шегьердин кьилин мискӀин тир [[Юкьван Жуьмя МискӀин (Магьачкъала)|Юкьван Жуьмя МискӀин]] имам Шамилан проспекдал ала. Орджоникидзедин куьчедал Магьачкъаладин епархиядиз талукь тир Пак Марьямдин кьилин клиса ава. Ермошкинан куьчедал чувудрин синагога ава. ГьакӀни Магьачкъалада [[иридлагьай йикъан адвентистрин клиса]] ава. == Администрациядин паюна == Шегьер пуд райондиз пай хьанва: * [[Кировский район (Магьачкъала)|Кировский район]] — 179 294 кас (2015) * [[Советский район (Магьачкъала)|Советский район]] — 203 642 кас (2015) * [[Ленинский район (Магьачкъала)|Ленинский район]] — 200 297 кас (2015) == Улакьар == === Шегьеррин арада кӀвалахзавай улакь === '''Гьавадин рекьер''' Кьведра Советрин Кьегьалдин тӀваруниз лайих хьанвай дагъустанви машгьур лётчик [[Амет-Хан Султан]]ан тӀварунихъ галай Магьачкъала шегьердин «Уйташ» аэропортди дуьньяда ва Урусатдин къене рейсар кьиле тухузва. {{Airport-dest-list |2ndcoltitle = Terminal | [[SCAT]] | [[Актау (аэропорт)|Актау]] | [[Газпром авиа]] | [[Внуково (аэропорт)|Москва]] | [[РусЛайн]] | [[Манас (аэропорт)|Бишкек]] , [[Сабигьа Гёкченан тӀварунихъ галай халкьарин арадин аэропорт|Стамбул]], [[Гьейдар Алиеван тӀварунихъ галай халкьарин арадин аэропорт|Баку]], [[Дубай (шегьер)|Дубай]], [[Шарджа (аэропорт)|Шарджа]], [[Пулково (аэропорт)|Санкт-Петербург]], [[Сочи (аэропорт)|Сочи]], [[Пашковский (аэропорт)|Краснодар]], [[Нижневартовск (аэропорт)|Нижневартовск]], [[Кольцово (аэропорт)|Екатеринбург]], [[Емельяново (аэропорт)|Красноярск]] | [[Татарстан (авиакомпания)|Татарстан]] | [[Домодедово (аэропорт)|Москва]] | [[ЮТэйр]] | [[Внуково (аэропорт)|Москва]] | [[Якутия (авиакомпания)|Якутия]] | [[Внуково (аэропорт)|Москва]] }} '''Ракьун рекьер''' Кеферпатан-Къавкъаздин ракьун рекьерал Магьачкъаладин кьве станция ава: Махачкала II — Порт ва Махачкала I — Сортировочная. ВокзалдайтӀуз кьиле физвай маршрутар: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' |- | 55 || Баку — Москва || 56 || Москва — Баку |- | 85 || '''Магьачкъала''' — Москва || 86 || Москва — '''Магьачкъала''' |- | 95 || Баку — Москва || 96 || Москва — Баку |- | 369 || Баку — Харьков || 370 || Харьков — Баку |- | 373 || '''Магьачкъала''' — Тюмень || 374 || Тюмень — '''Магьачкъала''' |- | 391 || Баку — Ростов-на-дону || 392 || Ростов-на-дону — Баку |- | 397 || '''Магьачкъала''' — Санкт-Петербург || 398 || Санкт-Петербург — '''Магьачкъала''' |- | 681 || '''Магьачкъала''' — Кизляр || 682 || Кизляр — '''Магьачкъала''' |} Шегьеррин арада физвай маршрутар: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' |- | Пригородный || [[Дербент (станция)|Дербент]] — [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] || Пригородный || [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] — [[Дербент (станция)|Дербент]] |- | Пригородный || [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] — [[Хасав-Юрт (станция)|Хасавюрт]] || Пригородный || [[Хасав-Юрт (станция)|Хасавюрт]] — [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] |} == Санаторияр == Магьачкъала сагъардай санаторияр авай туризмдин чӀехи юкьварикай сад я. Чими гьавадиз ва кутугай геомагнитизмдин дережадиз килигна шегьердин къваларив пара кьадарда гъвечӀи ва чӀехи санаторияр ва сагърунин центрар ава. * Санаторий «Дагестан» * Аялрин Республикадин веремдин санаторий * Аялрин Республикадин санаторий «Журавлик» * Санаторий «Тарнаир» * Санаторий «Талги» == Чирвилер ва культура == === Вини дережадин чирвилерин идараяр === === Архитектура ва тарихдин чкаяр === === Тимталар === === Ктабханаяр === === Гьукуматдин театрар === === Музеяр ва чӀугваррин галереяяр === === Кинотеатрар === === Спорт === === Малуматар гунин такьатар === == Стха шегьерар ва партнёрар == <ref>{{cite web | url = http://minnaz.e-dag.ru/externallinks/7 | title = Города-Побратимы | author = | publisher = Министерство по национальной политике Республики Дагестан | date = 2016-02-09 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref> {| class="toccolours" !Стха шегьерар !Партнёрар |- | {{Туьркиядин пайдах}} [[Балыкесир]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Агъа Новгород]] |- | {{Италиядин пайдах}} [[Брешиа]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Белгород]] |- | {{Алжирдин пайдах}} [[Бискра (шегьер)|Бискра]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Владивосток]] |- | {{Украинадин пайдах}} [[Киев]] (2004—2016)<ref>{{cite web | url = https://www.obozrevatel.com/kiyany/life/56194-moskal-nam-ne-brat-v-kieve-prinyali-reshenie-po-rossijskim-gorodam-pobratimam.htm | title = «„Москаль“ нам не брат»: в Киеве приняли решение по российским городам-побратимам | author = | publisher = obozrevatel.com | date = 2016-02-11 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref>) | {{Урусатдин пайдах}} [[Волгоград]] |- | {{Франциядин пайдах}} [[Ла Рош-сюр-Йон]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Воронеж]] |- | {{Замбиядин пайдах}} [[Ндола]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Грозный]] |- | {{Германиядин пайдах}} [[Ольденбург]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Екатеринбург]] |- | {{Нидерландрин пайдах}} [[Роттердам]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Майкоп]] |- | {{АСШ-дин пайдах}} [[Спокан (Вашингтон)|Спокан]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Москва]] |- | {{Болгариядин пайдах}} [[Смолян]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Нальчик]] |- | {{Туьркиядин пайдах}} [[Истамбул]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Пермь]] |- | {{Тунисдин пайдах}} [[Сфакс]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Самара]] |- | {{Китайдин пайдах}} [[Сыпин]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Санкт-Петербург]] |- | {{Туьркиядин пайдах}} [[Ялова]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Саратов]] |- | {{Къазакъстандин пайдах}} [[Актау]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Симферополь]]<ref>{{cite web | url = https://crimea.ria.ru/society/20161021/1107736160.html | title = Симферополь и Махачкала подписали соглашение о сотрудничестве | author = | publisher = [[РИА Новости]] | date = 2016-10-21 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref> |- | {{Урусатдин пайдах}} [[Краснодар]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Смоленск]] |- | | {{Урусатдин пайдах}} [[Ставрополь]] |- | | {{Урусатдин пайдах}} [[Ярославль]] |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.mkala.ru/ Официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928115132/https://www.mkala.ru/ |date=2021-09-28 }} {{Дагъустан}} [[Категория:Магьачкъала|*]] c56wxm60o63urhb4bpi07k3xlh7pfu1 99883 99882 2026-10-26T18:07:04Z Хьажидауд 12986 99883 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Магьачкъала |статус= Кьил цIал |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Махачкала}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg =42 |lat_min = 58|lat_sec = |lon_deg =47 |lon_min = 29|lon_sec = |CoordAddon = type:city(467000)_region:RU |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум = |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |герб =Coat of Arms of Makhachkala.png |пайдах = Flag_of_Makhachkala_(Dagestan).svg |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = 110 |пайдахдин гьяркьуьвал = 130 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = цIалин округ |район = Шегьердин округ Магьачкъала цIал |район таблицада = цIалин округ Магьачкъала цIал{{!}}Магьачкъала цIал |B в регион = нет |C в регион = нет |C в район = нет |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = Шегьердин мэр |кьил = Юсуп Умавов<ref>[https://kavkaz.rbc.ru/kavkaz/freenews/6470c7c69a79475c786bde44 РБК — Мэром Махачкалы избрали Юсупа Умавова]</ref> |бине эцигай тарих = [[1844 йис]]уз |статус йисалай = цIалин статус <br>[[1857 йис]]уз къачуна |майдан =вири округ: 468,13 |виликан тӀварар = Петровское, Петровск-Порт |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = юкьван дережадин |официал чӀал = |агьалияр = {{ Агьалияр | Махачкала | тс }} |сиягьдиз къачур йис = {{ Агьалияр | Махачкала | г }} |къалинвал = 1245,88 |агломерация = |миллетар = [[аварар]], [[къумукьар]], [[даргияр]], [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]], [[христианар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = UTC+3 |DST = |телефондин код = +7 8722 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = 367000-367999 |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 401 |Commons-ра категория = |сайт = http://www.mkala.ru/ |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=42.978405&lon=47.500591&z=13&m=b www.wikimapia.org] }} '''Махачкала''' — [[Дагъустан Республика]]дин кьилин [[ЦӀал|цIал]], агьалидин кьадардал гьалтайла [[Кеферпатан Къавкъаз]]дин регионда пудлагьай чкадал ала, Кеферпатан Къавкъаз Федерал округдин виридалайни чӀехи [[ЦӀал|цIал]] я. Магьачкъла [[ЦӀал|цIалин]] округдин администрациядин юкь я. Магьачкъаладин агломерациядик [[ЦӀал|цIалин]] виялатда авай хуьрер, ч1ехи хуьрер ва [[Каспийск|Каспи]] [[ЦӀал|цIал]] акатзава. Магьачкъала агломерациядин агьалидин кьадар 1 миллион кас кьван я. == ТӀвар == Шегьердин сифте тӀвар '''Петровское''' тир, ам [[1844 йис]]уз урусрин женгинин кӀеле хьиз кутунай. [[1857 йис]]уз кӀеледиз шегьердин статус ганай ва тӀвар '''Петровск-Порт''' эцигнай, вучиз лагьайтӀа сиверай сивериз атай кьисадив кьурвал [[1722 йис]]уз Урусатдин Империя [[фарсар]]ин винел дяведалди фидайла и чкадал [[I Пётр]]дин лагерь алай. Дагъустандин вахтуналди гьаким тир Тарковский Нух-бекан къарардалди, ''«Имам Шамил кьегьалан тӀвар сувавийрин рикӀера даим амукьуй лугьуз»'' [[1918 йис]]ан 15 ноябрьда шегьердин тӀвар '''Шамил-Къала'''-диз дегишарнай<ref>[http://www.chernovik.net/print.php?new=1310 «Черновик» 15 июля 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903050248/http://www.chernovik.net/print.php?new=1310 |date=2014-09-03 }}</ref>. [[1921 йис]]ан 14 май тарихда Дагъустандин Революциядин Комитетди кьабулай къарардалди Шамилкъала [[ДАССР]]-дин кьилин шегьер хьанай ва республикадин чӀехи политик ва жемиятдин кӀвалахдар [[Магьач Дахадаев]]ан гьуьрметдай шегьердин тӀвар дегишна '''Магьачкъала''' эцигнай<ref>{{книга|автор=Марковин В. И.|часть=[http://a-u-l.narod.ru/Markovin-V-I_Dorogami_i_tropami_Dagestana.html#glava02 Махачкала — преддверие гор]|заглавие=Дорогами и тропами Дагестана|место=М.|издательство=Искусство|год=1974}}</ref>. Са бязи дагъустандин халкьарин лексиконда Магьачкъала шегьердин кьведлагьай тӀвар тир '''Анжи-Къала''' ава<ref>{{cite web|url=http://kumukia.ru/modules.php?name=Pages&file=print&pid=9|title=Ещё раз об Анжи|author=Алиев К. М.|date=2005-06-27|publisher=Кумыкский мир|accessdate=2011-03-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/618Vd065T|archivedate=2011-08-23}}</ref>. И гафуни [[къумукь чӀал]]ал «Инжидин Къеле», [[дарги чӀал]]ални «Чепедин Къеле» манаяр гуза. == Тарих == === Дегь девир === «Дагъустандин дегьлиз» кьун патахъай дегь чӀавалай гуннри, фарсари, арабри женгер чӀугунай. А дегьлиз кьунин тарихда [[Тарки]] хуьруьн ролни чӀехиди я. [[966 йис]]уз урус князь Святослав Игоревичан дяведалди финифрин береда шегьер чукӀурнай. === Империядик квай девирда === Къавкъаздин чилер кьун патал Урусатдин Империяди Кеферпатан Къавкъаздихъ галаз къати дявеяр тухузвай береда, [[1844 йис]]уз «Анжи-Арка» синел I Петрдин тӀвар кьунвай Петровское кӀеле-шегьер эцигнай. [[1870 йис]]уз инал тӀебии тушир портни гавань туькӀуьрнай, шегьерни Порт-Петровск хьанай. [[1896 йис]]уз Петровское шегьердин Владикъавкъаз ва Баку шегьеррихъ галаз ракьун рекьелди алакъа тешкил авунай. Гьа чӀавуз портда малдин атун-хъфин ва савдавал гзаф пара хьанай. Шегьердин кеспиятдин лап сифте предприятие [[1876 йис]]уз эцигнай пиво ргадай завод тир. [[1878 йис]]уз ина сифте типография кардик эгечӀнай. Гуьгъуьнлайни кьве туьтуьндин фабрикаяр эцигнай. [[XX виш йис]]алай кьил кутуна шегьер зарб камаралди абад жез эгечӀнай. «Ростов-на-Дону — Баку» ракьун рехъ чӀугунай, и рекьелди поездар Порт-Петровск шегьердизни гьерекат ийизвай. [[1897 йис]]уз шегьердин агьалидин кьадар кьудра гзаф хьанай ва 9 753-див агакьнай. [[1900 йис]]уз, шегьердин виридалайни чӀехи тир ва акционеррин ахъа жемиятдиз талукь тир «Каспийская мануфактура» чар гьасилунин фабрикадин эцигунар акьалтӀарнай. Совет береда и фабрика III Интернационалдин тӀварунихъ галай. [[1914 йис]]уз ина чӀулав нафтӀадикай нафтӀадин продуктар (мес. бензин, керосин ва мсб.) хкуддай гъвечӀи завод эцигнай. 24 агъзурдав агакьна агьалидиз ва гьакӀни экономикадин метлебдиз килигна Порт-Петровск шегьер Дагъустандин маса шегьеррин арадай садлагьай чкадал акъатнай. Амма Дагъустан вилаятдин администрациядин юкь яз гьеле [[Темир-Хан-Шура]] (гилан Буйнакск) шегьер амукьнай. [[1915 йис]]уз, и кьве шегьерар гилигзавай «Порт-Петровск — Темир-Хан-Шура» ракьун рехъ чӀугунай. А чӀавуз шегьерда вирини — вири кьуд куьче авай: Барятинская (гилан Буйнакскийдин к.); Привольная (гилан Даниялован к.); Соборная (гилан Манташеван к.) ва Инженерная (гилан Р. Гьамзатован к.). Шегьердин юкьван пата авай куьчеяр вацӀун кварквацӀ къванерив тунвай ва нафтӀадин [[фанус]]ралди экуь жезвай. Ина, къванцикай ва яру кирпичдикай эцигнай кӀвалера чиновникар, офицерар, кешишар ва гьакӀ, девлет авай ксари уьмуьр ийизвай. Кьилин куьче тир Барятинская куьчедал 25 чка гьакьарзавай «Гуниб» мугьманхана, кинотеатр «Прогресс», са шумуд туьквенар ва са аптека алай. Гила Магьачкъала шегьерда Госбанк (Центробанк РФ) алай чкадал вилик карвансарай акъвазнай. Амай кесиб куьчейра зулуз экъечӀиз тежер кьар, гатуз — зегьем, ветӀер, ва рукадин гъиляй жемятдин ял атӀанвай. Шегьердин юкьвайтӀуз кьацӀай яд ва шегьердин зир-зибилар гьуьлуьз тухузвай хвал физвай. Шегьерда вирини-вири 3 агъзур ктаб хуьзвай са ктабхана авай, амма алкогольдин хъвадайбур маса гузвай цӀудралди чкаяр авай. Шегьер цив таъмин тушир ва жемятди чпиз яд чамчахра гъизвай. [[Файл:Базарная площадь (ныне Родопский бульвар). Начало XX века.jpg|right|thumb|[[XX виш йис]]ан сифте кьилера Порт-Петровск ш.]] === Совет береда === [[1921 йис]]уз дагъустандин революционер [[Магьач Дахадаев]]ан гьуьрметдай шегьердиз Магьачкъала тӀвар ганай. Гуьгъуьнлай [[ДАССР]]-дин кьилин шегьер хьанай. 1930-й йисара Магьачкъаладихъ [[Петровск-Кавказский]] посёлок (гилан Махачкала-1) гилигнай. Совет береда шегьер йигиндаказ филик физвай, [[1980 йис]]уз агьалидин кьадар цӀудра гзаф хьанай, асул социал инфраструктура, чирвилер гунин система ва [[кеспият]]дин асул хилер арадал гъанвай. Шегьер цивди таъмин хьанай, цӀудралди медицинадин, культурадин идараяр, юкьван ва вини чирвилер кӀелунин идараяр ахъа хьанай. [[1952 йис]]ал кьван шегьердин Юкьван майдандин патав князь [[Александр Невский]]дин ибадатхана акъвазнай. Совет береда саки вири диндин дараматрин кьисметдал атай пай, зур виш йис акъвазнай и ибадатханадин кьилелни атанай. [[1952 йис]]уз ам чукӀурнай, гила адал чкадал Дагъустан Республикадин Президентдин идара хкаж хьанва. [[Ватандин ЧӀехи Дяве]]дин йисара 4 магьачкъалавидиз Советрин Союздин Кьегьал тӀвар ганай. Дяведилай кьулухъ йисара шегьерда чӀехи дегишвилер хьанай. [[1969 йис]]уз Магьачкъалада кьуд Вини Чирвилерин Идараяр (ВУЗ) авай: [[Дагъустандин Гьукуматдин Университет]], хуьруьн майишатдин институт (гилан [[Дагъустандин Гьукуматдин хуьруьн майишатдин академия]]), медицинадин институт (гилан [[Дагъустандин Гьукуматдин медицинадин академия]]) ва педагогикадин институт (гилан [[Дагъустандин Гьукуматдин педагогикадин университет]]), 51 умуми чирвилерин мектебар, вири санал 1,4 миллион ктабд фонд авай цӀудралди ктабханаяр, 20-лай пара кинотетрар авай. М. Гьажиеван тӀварунихъ галай заводар, машинар акъуддай заводар (гилан «Авиаагрегат»), «Сепараторов», «Дагэлектромаш», алатар акъуддай заводар, «Стекловолокно», радио алатар акъуддай заводар — «Эльтав», III интернационалдин тӀварунихъ галай фабрикаяр, Революциядин Женгдаррин тӀварунихъ галай гъетеринни-консерврин комбинат ва мсб. хьтин кеспиятдин объектар кардик квай. 1960-й йисарин эхирда Магьачкалада Тарки-Тау сувун гуьнедал фуникулёр эцигиз пландиз къачунай, амма са кӀус геж проект гьич авунай. [[1970 йис]]ан 14 майдиз хьайи зурзунрин нетижада Магьачкъаладихъ чӀехи зарар галукьнай. Виридалайни пара чукӀурунар Махачкала-1 микрорайонда хьанвай. === XX виш йисан эхирда === СССР-дин чукӀун, «Перестройка», экономикадин реформаяр ва базардин майшатдин системадал элячӀун себеб яз, асул гьисабдалди гьамиша Дяведин-Кеспиятдин комплексдин заказар кьлиз акъудунал алахънавай Магьачкъаладин кеспят лап усал гьалдиз атанай. Гьасилат агъуз хьунин яргъи девир 1990-й йисарин къене давам жезвай. Гьа береда 3800 кас кӀвалахдив таъминарзавай «Стекловолокно» заводда гила 500 кас кӀвалахзава. «Эльтав» завод, алатар акъуддай завод, радио алатар акъуддай завод, «Дагэлектромаш» завод, III интернационалдин тӀварунихъ галай фабрикаяр, Революциядин Женгдаррин тӀварунихъ галай гъетеринни-консерврин комбинат кӀев хьанай ва абур алай чилер дараматар эцигуниз вуганай. Маса кеспиятринни эхир ихьтин хьанай. 1990-й йисарин эхирда шегьердин экономикадин гьалар хъсан жез гатӀумнай. Шегьерда кеспиятдин потенциалдин виниз хьунивди ва гьасилатдин структурада хъсан патаз дегишунар алукьунивди [[XXI виш йис]] тафаватлу хьанай. [[1998 йис]]уз шегьердин администрациядин кьил яз [[Саид Амиров]] хкянай, [[2013 йис]]уз ам везифадилай алуднай. === Къенин Магьачкъала === Эхиримжи цӀуд йисан къене шегьер пара дегиш хьана. Шегьердин бюджет зарб камаралди гзаф жез эгечӀнай. Месела, шегьердин бюджетдиз къвезвай налогрин такьатар [[1997 йис]]ан 226 млн рубльдилай — [[2005 йис]]уз 1100 млн рубльдал кьван хкаж хьана. Вири Урусатда гьар йисуз кьиле тухузвай «Урусатдин виридалайни абад шегьер» конкурсда Магьачкъала 2001 йисуз 3-й чка, 2002 йисуз — 2-й чка, 2003 йисуз — 1-й чка, 2012 йисузни 3-й чка кьунай. Эхиримжи йисара Магьачкъалада рекьерин, шегьердиз гьахьунин магистралрин, шегьердин тарихдин патан цӀийика хъувун патахъай зурба кӀвалахар кьиле фенай. Аллеяяр, бульвар, гуьлуьн кьер, кьулан ва университетдин майданар цӀийика хъувунай, [[Ак-Гёль]] вирин къерехда аялрин аттракционар галай цӀийи парк туькӀуьрнай. [[2002 йис]]уз 514 метр яргъивал авай цӀийи рекьелай элячӀдай рехъ туькӀуьрна кардик вуганай. Къе Магьачкъала Кеферпатан Къавкъаздин ва са тӀварцӀин федерал округдин культурадин, экономикадин ва илимдин виридалайни чӀехи юкьварикай сад я. Ина Урусатдин Илимрин Академиядин Дагъустандин центр ва 20 кьван илимдинни-чирна-жагъурунрин институтар ава. Магьачкъалада 62 умуми чирвилерин мектебар ава, абурукай 11 гимназиядиз, колледжриз ва лицейриз элкъуьрна. 5 вини дережадин чирвилерин идара кардик ква, абурукай Дагъустандин Гьукуматдин Университет Кеферпатан Къавкъазда виридалайни чӀехиди я. 12 вини дережадин чирвилерин идарайрин филиалар, 10-лай пара аспирантураяр, 23 гьукуматдиз талукь тушир вини чирвилерин идараяр ва филиалар, 29 кьулан дережадин пешедин мектебар кӀвалахзава. Шегьерда алай аямдин тӀалабунриз жаваб гузвай 4 кинотеатр ава. 3 республикадин метлеб авай ктабханаяр: милли ктабхана, А. С. Пушкинан тӀварунихъ галай жегьилрин ктабхана, аялрин ктабхана ва 15 филиалар авай шегьердин ктабхана кардик ква. 20-лай пара телерадиопрограммаяр, 7 малуматрин агентствояр кардик ква, 30 журналар ва 12 шегьердин газетар чапдай акъатзава. Къвезмай аямда шегьер туриствилин юкь хьиз вилик тухудай планар ава, виридалайни зурба масштабдин планрикай сад Магьачкъаладин къвалаг курортдин «Лазурный берег» шегьер эцигун я. == География == Шегьер Дагъустан Республикадин рагъэкъечӀдай пата, [[Каспи гьуьл]]уьн къерехдал, [[Тарки-Тау]] сувунни Каспи гьуьлуьн юкьва авай шуькӀуь аран зулал ала. Алатай чӀавуз и чкадиз «Дагъустандин дегьлиз» лугьузвай. ШегьердайтӀуз Талгинка ва Тарнаир вацӀар авахьзава. Шегьер кефер патай кьибле патаз [[Октябрь революциядин тӀварунихъ галай канал]]ди кьве кӀарзава. Шегьердин къене авай вирер: [[Вузовское]], [[Ак-Гёль]], [[Грязевое]]. === Климат === Шегьердин климат юкьван гьалдин чими континентал я. Гатуз чими жезва, гатуз юкьван гьисабдалди вацран температура + 23,6 °C, йикъан къене максимум чимивал + 36 — 38 °C градусдив агакьзава. Кьуьд пара хъуьтӀуьл я. ХъуьтӀуьн береда юкьван гьисабдалди йикъан температура + 1,7 °C, йифиз нулдилай агъуз жезва. Йисан къене юкьван гьисабдалди 410—450 мм къвалар къвазва, гьавадин гекъигай ламувал 70 % (хъуьтӀуьз 80 %), июль ва август варцара 50 % тешкилзава. Адет тирвал 150 югъ давам жезвай гатун береда алахьай йикъарин кьадар максимумдив агакьзава. * Юкьван гьисабдалди йисан температура — +12,4 °C. * Юкьван гьисабдалди йисан гарун къуват — 3,7 м/с. * Юкьван гьисабдалди йисан ламувал — 70 %. {{Чкайрин климат |Город_род=Магьачкъаладин |Чешме=[http://pogoda.ru.net/climate/37472.htm Погода ва климат] [http://data.oceaninfo.info/atlas/Kasp/2_watertemp_station_97027_1.html ЕСИМО] | Янв_юкь=1.2 | Янв_юкь_къвал=32 | Фев_юкь=1.2 | Фев_юкь_къвал=27 | Мар_юкь=4.7 | Мар_юкь_къвал=22 | Апр_юкь=10.4 | Апр_юкь_къвал=17 | Май_юкь=16.1 | Май_юкь_къвал=32 | Июн_юкь=21.6 | Июн_юкь_къвал=22 | Июл_юкь=24.7 | Июл_юкь_къвал=21 | Авг_юкь=24.5 | Авг_юкь_къвал=28 | Сен_юкь=20.0 | Сен_юкь_къвал=46 | Окт_юкь=13.9 | Окт_юкь_къвал=45 | Ноя_юкь=7.5 | Ноя_юкь_къвал=41 | Дек_юкь=2.7 | Дек_юкь_къвал=32 | Йис_юкь=12.4 | Йис_юкь_къвал=365 | Янв_юкь_мин=-1.4 | Янв_юкь_макс=4.2 | Фев_юкь_мин=-1.5 | Фев_юкь_макс=4.2 | Мар_юкь_мин=1.9 | Мар_юкь_макс=7.8 | Апр_юкь_мин=7.1 | Апр_юкь_макс=14.3 | Май_юкь_мин=12.6 | Май_юкь_макс=20.2 | Июн_юкь_мин=17.7 | Июн_юкь_макс=25.9 | Июл_юкь_мин=20.7 | Июл_юкь_макс=28.9 | Авг_юкь_мин=20.5 | Авг_юкь_макс=28.7 | Сен_юкь_мин=16.5 | Сен_юкь_макс=23.8 | Окт_юкь_мин=10.6 | Окт_юкь_макс=17.4 | Ноя_юкь_мин=4.5 | Ноя_юкь_макс=10.7 | Дек_юкь_мин=0.0 | Дек_юкь_макс=5.7 | Йис_юкь_мин=9.1 | Йис_юкь_макс=16.0 | Янв_а_макс=19.0 | Янв_а_мин=-25.1 | Фев_а_макс=20.9 | Фев_а_мин=-26.8 | Мар_а_макс=28.8 | Мар_а_мин=-13.5 | Апр_а_макс=27.4 | Апр_а_мин=-5.1 | Май_а_макс=35.1 | Май_а_мин=0.0 | Июн_а_макс=36.1 | Июн_а_мин=5.8 | Июл_а_макс=38.7 | Июл_а_мин=9.7 | Авг_а_макс=38.7 | Авг_а_мин=8.0 | Сен_а_макс=35.0 | Сен_а_мин=0.7 | Окт_а_макс=28.9 | Окт_а_мин=-6.6 | Ноя_а_макс=23.1 | Ноя_а_мин=-19.7 | Дек_а_макс=20.1 | Дек_а_мин=-26.5 | Йис_а_макс=38.7 | Йис_а_мин=-26.8 | Янв_яд=3.3 | Фев_яд=2.3 | Мар_яд=4.3 | Апр_яд=9.5 | Май_яд=15.0 | Июн_яд=20.2 | Июл_яд=23.4 | Авг_яд=24.4 | Сен_яд=21.5 | Окт_яд=16.1 | Ноя_яд=10.3 | Дек_яд=5.3 | Йис_яд = 13.0 |}} == Агьалияр == Магьачкъала [[Кеферпатан Къавкъаздин Федерал округ]]да виридалайни пара агьалияр авай ва Урусатдин фад чӀехи жезвай шегьеррин сиягьда кӀвенкӀве аваз физвай шегьеррикай сад я. Йисариз килигна Магьачкъала шегьердин агьалийрин динамика: {{ Агьалияр | Махачкала | Столбцов=12}} {{ Агьалияр | Махачкала | график}} === Миллетар === Магьачкъала гзафмиллетрин шегьер я. Ина Дагъустанда уьмуьр ийизвай саки миллетрин векилар ава. <center>'''Урусатдин ва СССР-дин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Магьачкъала шегьердин миллетрин состав.'''</center> {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; width:1000px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''Йис''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1897<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/buynaksk1897.html Темир Хан Шуринский Округ (1897 г.)]</ref>''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1959''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1970''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1979''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1989''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>2002<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/maxachkala02.html Население города Махачкала (1959 г.)]</ref>''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>2010<ref name="Даг2010">{{cite web|url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar|title=Население по национальности и владению русским языком по городским округам и муниципальным районам Республики Дагестан}}</ref>''' |- |'''[[аварар]]''' |47 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}} 6 914 (6 %) |{{гзаф хьун1}}22 063 (12 %) |{{гзаф хьун1}}40 206 (16 %) |{{гзаф хьун1}}60 238 (19 %) |{{гзаф хьун1}}122 765 (26 %) |{{гзаф хьун1}}149 623 (26,1 %) |- |'''[[даргияр]]''' |35 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}6 387 (5 %) |{{гзаф хьун1}}14 002 (7 %) |{{гзаф хьун1}}23 086 (9 %) |{{гзаф хьун1}}34 898 (11 %) |{{гзаф хьун1}}63 493 (14 %) |{{гзаф хьун1}}88 573 (15,5 %) |- |'''[[къумукьар]]''' |466 (5 %) |{{гзаф хьун1}}14 575 (12 %) |{{гзаф хьун1}}26 425 (14 %) |{{гзаф хьун1}}34 878 (14 %) |{{гзаф хьун1}}45 059 (14 %) |{{гзаф хьун1}}64 124 (14 %) |{{гзаф хьун1}}86 503 (15,1 %) |- |'''[[лезгияр]]''' |1 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}3 624 (3 %) |{{гзаф хьун1}}9 539 (5 %) |{{гзаф хьун1}}18 703 (8 %) |{{гзаф хьун1}}30 117 (10 %) |{{гзаф хьун1}}62 810 (14 %) |{{гзаф хьун1}}84 479 (14,7 %) |- |'''[[яхулар]]''' |50 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}}6 128 (5 %) |{{гзаф хьун1}}16 816 (9 %) |{{гзаф хьун1}}26 614 (11 %) |{{гзаф хьун1}}36 151 (11 %) |{{гзаф хьун1}}67 323 (15 %) |{{гзаф хьун1}}79 906 (13,9 %) |- |'''[[урусар]]''' |5 129 (53 %) |{{гзаф хьун1}}61 573 (52 %) |{{гзаф хьун1}}70 935 (38 %) |{{гзаф хьун1}}71 673 (29 %) |{{тӀимил хьун1}}67 815 (21 %) |{{тӀимил хьун1}}42 125 (9 %) |{{тӀимил хьун1}}35 908 (6,2 %) |- |'''[[табасаранар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}281 (0,2 %) |{{гзаф хьун1}}894 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}}2 480 (1 %) |{{гзаф хьун1}}4 897 (2 %) |{{гзаф хьун1}}10 285 (2 %) |{{гзаф хьун1}}13 039 (2,2 %) |- |'''[[рутулар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}7 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}59 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}991 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}2 317 (1 %) |{{гзаф хьун1}}5 595 (1 %) |{{гзаф хьун1}}8 038 (1,4 %) |- |'''[[агъулар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}15 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}76 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}470 (0,2 %) |{{гзаф хьун1}}1 282 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}3 161 (0,7 %) |{{гзаф хьун1}}5 977 (1 %) |- |'''[[цӀапар]]''' | 684 (7 %) |{{гзаф хьун1}}2 070 (2 %) |{{гзаф хьун1}}2 914 (2 %) |{{гзаф хьун1}}4 238 (2 %) |{{гзаф хьун1}}5 472 (2 %) |{{гзаф хьун1}}6 475 (1 %) |{{тӀимил хьун1}}5 917 (1 %) |- |'''[[цӀахурар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}7 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}50 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}182 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}1 485 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}}1 711 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}2 572 (0,4 %) |- |'''[[татарар]]''' | — | — | — | — | — | — | 2 063 (0,3 %) |- |'''[[эрменияр]]''' | — | — | — | — | — | — | 1 459 (0,2 %) |- |'''[[нугъаяр]]''' | — |{{гзаф хьун1}}139 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}346 (0,2 %) |{{гзаф хьун1}}713 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}1 005 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}1 450 (0,3 %) |{{тӀимил хьун1}} 1 254 (0,2 %) |- |'''[[чеченар]]''' |1 (0,1 %) | — |{{гзаф хьун1}}525 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}807 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}1 361 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}1 287 (0,3 %) |{{тӀимил хьун1}}1 079 (0,1 %) |- |'''[[чувудар]]/[[татар]]''' |{{гзаф хьун1}}1 622 (24 %) |{{гзаф хьун1}}4 589 (4 %) |{{гзаф хьун1}}6 006 (3 %) |{{гзаф хьун1}}9 825 (4 %) |{{гзаф хьун1}}9 947 (3 %) | — | — |- |масабур | — | — | — | — | — | — |5 686 (1 %) |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" |'''вири''' |{{гзаф хьун1}}'''9 753''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''119 334''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''185 863''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''246 590''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''314 767''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''462 412''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''572 076''' (100 %) |} === ЧӀал === Шегьерда гьардаз чпин хайи чӀал авай чара-чара халкьари уьмуьр ийизва. Гьавиляй жемиятдин къене чара-чара миллетрин векилри сад-садахъ галаз рахуна [[урус чӀал]]акай менфят къучузвайди я. Урус чӀалан метлеб чӀехи тирвиляй ам магьачкъалавийрин гьар йикъан уьмуьрдиз гзаф дегьнедиз гьахьна. Ва нагьакьан кар ам я хьи, хайи чӀал рикӀелай алудна хзандин къене урус чӀалал рахуниз элячӀнавай хзанрин кьадар йисандавай пара жезва. Жегьил несилрин арада и процесс лап къати физва. === Дин === Магьачкъаладин агьалидин чӀехи пай (90 %) [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Шегьердин кьилин мискӀин тир [[Юкьван Жуьмя МискӀин (Магьачкъала)|Юкьван Жуьмя МискӀин]] имам Шамилан проспекдал ала. Орджоникидзедин куьчедал Магьачкъаладин епархиядиз талукь тир Пак Марьямдин кьилин клиса ава. Ермошкинан куьчедал чувудрин синагога ава. ГьакӀни Магьачкъалада [[иридлагьай йикъан адвентистрин клиса]] ава. == Администрациядин паюна == Шегьер пуд райондиз пай хьанва: * [[Кировский район (Магьачкъала)|Кировский район]] — 179 294 кас (2015) * [[Советский район (Магьачкъала)|Советский район]] — 203 642 кас (2015) * [[Ленинский район (Магьачкъала)|Ленинский район]] — 200 297 кас (2015) == Улакьар == === Шегьеррин арада кӀвалахзавай улакь === '''Гьавадин рекьер''' Кьведра Советрин Кьегьалдин тӀваруниз лайих хьанвай дагъустанви машгьур лётчик [[Амет-Хан Султан]]ан тӀварунихъ галай Магьачкъала шегьердин «Уйташ» аэропортди дуьньяда ва Урусатдин къене рейсар кьиле тухузва. {{Airport-dest-list |2ndcoltitle = Terminal | [[SCAT]] | [[Актау (аэропорт)|Актау]] | [[Газпром авиа]] | [[Внуково (аэропорт)|Москва]] | [[РусЛайн]] | [[Манас (аэропорт)|Бишкек]] , [[Сабигьа Гёкченан тӀварунихъ галай халкьарин арадин аэропорт|Стамбул]], [[Гьейдар Алиеван тӀварунихъ галай халкьарин арадин аэропорт|Баку]], [[Дубай (шегьер)|Дубай]], [[Шарджа (аэропорт)|Шарджа]], [[Пулково (аэропорт)|Санкт-Петербург]], [[Сочи (аэропорт)|Сочи]], [[Пашковский (аэропорт)|Краснодар]], [[Нижневартовск (аэропорт)|Нижневартовск]], [[Кольцово (аэропорт)|Екатеринбург]], [[Емельяново (аэропорт)|Красноярск]] | [[Татарстан (авиакомпания)|Татарстан]] | [[Домодедово (аэропорт)|Москва]] | [[ЮТэйр]] | [[Внуково (аэропорт)|Москва]] | [[Якутия (авиакомпания)|Якутия]] | [[Внуково (аэропорт)|Москва]] }} '''Ракьун рекьер''' Кеферпатан-Къавкъаздин ракьун рекьерал Магьачкъаладин кьве станция ава: Махачкала II — Порт ва Махачкала I — Сортировочная. ВокзалдайтӀуз кьиле физвай маршрутар: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' |- | 55 || Баку — Москва || 56 || Москва — Баку |- | 85 || '''Магьачкъала''' — Москва || 86 || Москва — '''Магьачкъала''' |- | 95 || Баку — Москва || 96 || Москва — Баку |- | 369 || Баку — Харьков || 370 || Харьков — Баку |- | 373 || '''Магьачкъала''' — Тюмень || 374 || Тюмень — '''Магьачкъала''' |- | 391 || Баку — Ростов-на-дону || 392 || Ростов-на-дону — Баку |- | 397 || '''Магьачкъала''' — Санкт-Петербург || 398 || Санкт-Петербург — '''Магьачкъала''' |- | 681 || '''Магьачкъала''' — Кизляр || 682 || Кизляр — '''Магьачкъала''' |} Шегьеррин арада физвай маршрутар: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' |- | Пригородный || [[Дербент (станция)|Дербент]] — [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] || Пригородный || [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] — [[Дербент (станция)|Дербент]] |- | Пригородный || [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] — [[Хасав-Юрт (станция)|Хасавюрт]] || Пригородный || [[Хасав-Юрт (станция)|Хасавюрт]] — [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] |} == Санаторияр == Магьачкъала сагъардай санаторияр авай туризмдин чӀехи юкьварикай сад я. Чими гьавадиз ва кутугай геомагнитизмдин дережадиз килигна шегьердин къваларив пара кьадарда гъвечӀи ва чӀехи санаторияр ва сагърунин центрар ава. * Санаторий «Дагестан» * Аялрин Республикадин веремдин санаторий * Аялрин Республикадин санаторий «Журавлик» * Санаторий «Тарнаир» * Санаторий «Талги» == Чирвилер ва культура == === Вини дережадин чирвилерин идараяр === === Архитектура ва тарихдин чкаяр === === Тимталар === === Ктабханаяр === === Гьукуматдин театрар === === Музеяр ва чӀугваррин галереяяр === === Кинотеатрар === === Спорт === === Малуматар гунин такьатар === == Стха шегьерар ва партнёрар == <ref>{{cite web | url = http://minnaz.e-dag.ru/externallinks/7 | title = Города-Побратимы | author = | publisher = Министерство по национальной политике Республики Дагестан | date = 2016-02-09 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref> {| class="toccolours" !Стха шегьерар !Партнёрар |- | {{Туьркиядин пайдах}} [[Балыкесир]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Агъа Новгород]] |- | {{Италиядин пайдах}} [[Брешиа]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Белгород]] |- | {{Алжирдин пайдах}} [[Бискра (шегьер)|Бискра]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Владивосток]] |- | {{Украинадин пайдах}} [[Киев]] (2004—2016)<ref>{{cite web | url = https://www.obozrevatel.com/kiyany/life/56194-moskal-nam-ne-brat-v-kieve-prinyali-reshenie-po-rossijskim-gorodam-pobratimam.htm | title = «„Москаль“ нам не брат»: в Киеве приняли решение по российским городам-побратимам | author = | publisher = obozrevatel.com | date = 2016-02-11 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref>) | {{Урусатдин пайдах}} [[Волгоград]] |- | {{Франциядин пайдах}} [[Ла Рош-сюр-Йон]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Воронеж]] |- | {{Замбиядин пайдах}} [[Ндола]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Грозный]] |- | {{Германиядин пайдах}} [[Ольденбург]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Екатеринбург]] |- | {{Нидерландрин пайдах}} [[Роттердам]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Майкоп]] |- | {{АСШ-дин пайдах}} [[Спокан (Вашингтон)|Спокан]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Москва]] |- | {{Болгариядин пайдах}} [[Смолян]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Нальчик]] |- | {{Туьркиядин пайдах}} [[Истамбул]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Пермь]] |- | {{Тунисдин пайдах}} [[Сфакс]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Самара]] |- | {{Китайдин пайдах}} [[Сыпин]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Санкт-Петербург]] |- | {{Туьркиядин пайдах}} [[Ялова]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Саратов]] |- | {{Къазакъстандин пайдах}} [[Актау]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Симферополь]]<ref>{{cite web | url = https://crimea.ria.ru/society/20161021/1107736160.html | title = Симферополь и Махачкала подписали соглашение о сотрудничестве | author = | publisher = [[РИА Новости]] | date = 2016-10-21 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref> |- | {{Урусатдин пайдах}} [[Краснодар]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Смоленск]] |- | | {{Урусатдин пайдах}} [[Ставрополь]] |- | | {{Урусатдин пайдах}} [[Ярославль]] |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.mkala.ru/ Официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928115132/https://www.mkala.ru/ |date=2021-09-28 }} {{Дагъустан}} [[Категория:Магьачкъала|*]] s05f7jjcn2bsh8nd1cf511j1ooz0vij 99884 99883 2026-10-26T18:07:24Z Хьажидауд 12986 /* ТӀвар */ 99884 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Магьачкъала |статус= Кьил цIал |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Махачкала}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg =42 |lat_min = 58|lat_sec = |lon_deg =47 |lon_min = 29|lon_sec = |CoordAddon = type:city(467000)_region:RU |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум = |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |герб =Coat of Arms of Makhachkala.png |пайдах = Flag_of_Makhachkala_(Dagestan).svg |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = 110 |пайдахдин гьяркьуьвал = 130 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = цIалин округ |район = Шегьердин округ Магьачкъала цIал |район таблицада = цIалин округ Магьачкъала цIал{{!}}Магьачкъала цIал |B в регион = нет |C в регион = нет |C в район = нет |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = Шегьердин мэр |кьил = Юсуп Умавов<ref>[https://kavkaz.rbc.ru/kavkaz/freenews/6470c7c69a79475c786bde44 РБК — Мэром Махачкалы избрали Юсупа Умавова]</ref> |бине эцигай тарих = [[1844 йис]]уз |статус йисалай = цIалин статус <br>[[1857 йис]]уз къачуна |майдан =вири округ: 468,13 |виликан тӀварар = Петровское, Петровск-Порт |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = юкьван дережадин |официал чӀал = |агьалияр = {{ Агьалияр | Махачкала | тс }} |сиягьдиз къачур йис = {{ Агьалияр | Махачкала | г }} |къалинвал = 1245,88 |агломерация = |миллетар = [[аварар]], [[къумукьар]], [[даргияр]], [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]], [[христианар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = UTC+3 |DST = |телефондин код = +7 8722 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = 367000-367999 |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 401 |Commons-ра категория = |сайт = http://www.mkala.ru/ |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=42.978405&lon=47.500591&z=13&m=b www.wikimapia.org] }} '''Махачкала''' — [[Дагъустан Республика]]дин кьилин [[ЦӀал|цIал]], агьалидин кьадардал гьалтайла [[Кеферпатан Къавкъаз]]дин регионда пудлагьай чкадал ала, Кеферпатан Къавкъаз Федерал округдин виридалайни чӀехи [[ЦӀал|цIал]] я. Магьачкъла [[ЦӀал|цIалин]] округдин администрациядин юкь я. Магьачкъаладин агломерациядик [[ЦӀал|цIалин]] виялатда авай хуьрер, ч1ехи хуьрер ва [[Каспийск|Каспи]] [[ЦӀал|цIал]] акатзава. Магьачкъала агломерациядин агьалидин кьадар 1 миллион кас кьван я. == ТӀвар == Шегьердин сифте тӀвар '''Петровское''' тир, ам [[1844 йис]]уз урусрин женгинин кӀеле хьиз кутунай. [[1857 йис]]уз кӀеледиз шегьердин статус ганай ва тӀвар '''Петровск-Порт''' эцигнай, вучиз лагьайтӀа сиверай сивериз атай кьисадив кьурвал [[1722 йис]]уз Урусатдин Империя [[фарсар]]ин винел дяведалди фидайла и чкадал [[I Пётр]]дин лагерь алай. Дагъустандин вахтуналди гьаким тир Тарковский Нух-бекан къарардалди, ''«Имам Шамил кьегьалан тӀвар сувавийрин рикӀера даим амукьуй лугьуз»'' [[1918 йис]]ан 15 ноябрьда шегьердин тӀвар '''Шамил-Къала'''-диз элкъуьрна<ref>[http://www.chernovik.net/print.php?new=1310 «Черновик» 15 июля 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903050248/http://www.chernovik.net/print.php?new=1310 |date=2014-09-03 }}</ref>. [[1921 йис]]ан 14 май тарихда Дагъустандин Революциядин Комитетди кьабулай къарардалди Шамилкъала [[ДАССР]]-дин кьилин шегьер хьанай ва республикадин чӀехи политик ва жемиятдин кӀвалахдар [[Магьач Дахадаев]]ан гьуьрметдай шегьердин тӀвар дегишна '''Магьачкъала''' эцигнай<ref>{{книга|автор=Марковин В. И.|часть=[http://a-u-l.narod.ru/Markovin-V-I_Dorogami_i_tropami_Dagestana.html#glava02 Махачкала — преддверие гор]|заглавие=Дорогами и тропами Дагестана|место=М.|издательство=Искусство|год=1974}}</ref>. Са бязи дагъустандин халкьарин лексиконда Магьачкъала шегьердин кьведлагьай тӀвар тир '''Анжи-Къала''' ава<ref>{{cite web|url=http://kumukia.ru/modules.php?name=Pages&file=print&pid=9|title=Ещё раз об Анжи|author=Алиев К. М.|date=2005-06-27|publisher=Кумыкский мир|accessdate=2011-03-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/618Vd065T|archivedate=2011-08-23}}</ref>. И гафуни [[къумукь чӀал]]ал «Инжидин Къеле», [[дарги чӀал]]ални «Чепедин Къеле» манаяр гуза. == Тарих == === Дегь девир === «Дагъустандин дегьлиз» кьун патахъай дегь чӀавалай гуннри, фарсари, арабри женгер чӀугунай. А дегьлиз кьунин тарихда [[Тарки]] хуьруьн ролни чӀехиди я. [[966 йис]]уз урус князь Святослав Игоревичан дяведалди финифрин береда шегьер чукӀурнай. === Империядик квай девирда === Къавкъаздин чилер кьун патал Урусатдин Империяди Кеферпатан Къавкъаздихъ галаз къати дявеяр тухузвай береда, [[1844 йис]]уз «Анжи-Арка» синел I Петрдин тӀвар кьунвай Петровское кӀеле-шегьер эцигнай. [[1870 йис]]уз инал тӀебии тушир портни гавань туькӀуьрнай, шегьерни Порт-Петровск хьанай. [[1896 йис]]уз Петровское шегьердин Владикъавкъаз ва Баку шегьеррихъ галаз ракьун рекьелди алакъа тешкил авунай. Гьа чӀавуз портда малдин атун-хъфин ва савдавал гзаф пара хьанай. Шегьердин кеспиятдин лап сифте предприятие [[1876 йис]]уз эцигнай пиво ргадай завод тир. [[1878 йис]]уз ина сифте типография кардик эгечӀнай. Гуьгъуьнлайни кьве туьтуьндин фабрикаяр эцигнай. [[XX виш йис]]алай кьил кутуна шегьер зарб камаралди абад жез эгечӀнай. «Ростов-на-Дону — Баку» ракьун рехъ чӀугунай, и рекьелди поездар Порт-Петровск шегьердизни гьерекат ийизвай. [[1897 йис]]уз шегьердин агьалидин кьадар кьудра гзаф хьанай ва 9 753-див агакьнай. [[1900 йис]]уз, шегьердин виридалайни чӀехи тир ва акционеррин ахъа жемиятдиз талукь тир «Каспийская мануфактура» чар гьасилунин фабрикадин эцигунар акьалтӀарнай. Совет береда и фабрика III Интернационалдин тӀварунихъ галай. [[1914 йис]]уз ина чӀулав нафтӀадикай нафтӀадин продуктар (мес. бензин, керосин ва мсб.) хкуддай гъвечӀи завод эцигнай. 24 агъзурдав агакьна агьалидиз ва гьакӀни экономикадин метлебдиз килигна Порт-Петровск шегьер Дагъустандин маса шегьеррин арадай садлагьай чкадал акъатнай. Амма Дагъустан вилаятдин администрациядин юкь яз гьеле [[Темир-Хан-Шура]] (гилан Буйнакск) шегьер амукьнай. [[1915 йис]]уз, и кьве шегьерар гилигзавай «Порт-Петровск — Темир-Хан-Шура» ракьун рехъ чӀугунай. А чӀавуз шегьерда вирини — вири кьуд куьче авай: Барятинская (гилан Буйнакскийдин к.); Привольная (гилан Даниялован к.); Соборная (гилан Манташеван к.) ва Инженерная (гилан Р. Гьамзатован к.). Шегьердин юкьван пата авай куьчеяр вацӀун кварквацӀ къванерив тунвай ва нафтӀадин [[фанус]]ралди экуь жезвай. Ина, къванцикай ва яру кирпичдикай эцигнай кӀвалера чиновникар, офицерар, кешишар ва гьакӀ, девлет авай ксари уьмуьр ийизвай. Кьилин куьче тир Барятинская куьчедал 25 чка гьакьарзавай «Гуниб» мугьманхана, кинотеатр «Прогресс», са шумуд туьквенар ва са аптека алай. Гила Магьачкъала шегьерда Госбанк (Центробанк РФ) алай чкадал вилик карвансарай акъвазнай. Амай кесиб куьчейра зулуз экъечӀиз тежер кьар, гатуз — зегьем, ветӀер, ва рукадин гъиляй жемятдин ял атӀанвай. Шегьердин юкьвайтӀуз кьацӀай яд ва шегьердин зир-зибилар гьуьлуьз тухузвай хвал физвай. Шегьерда вирини-вири 3 агъзур ктаб хуьзвай са ктабхана авай, амма алкогольдин хъвадайбур маса гузвай цӀудралди чкаяр авай. Шегьер цив таъмин тушир ва жемятди чпиз яд чамчахра гъизвай. [[Файл:Базарная площадь (ныне Родопский бульвар). Начало XX века.jpg|right|thumb|[[XX виш йис]]ан сифте кьилера Порт-Петровск ш.]] === Совет береда === [[1921 йис]]уз дагъустандин революционер [[Магьач Дахадаев]]ан гьуьрметдай шегьердиз Магьачкъала тӀвар ганай. Гуьгъуьнлай [[ДАССР]]-дин кьилин шегьер хьанай. 1930-й йисара Магьачкъаладихъ [[Петровск-Кавказский]] посёлок (гилан Махачкала-1) гилигнай. Совет береда шегьер йигиндаказ филик физвай, [[1980 йис]]уз агьалидин кьадар цӀудра гзаф хьанай, асул социал инфраструктура, чирвилер гунин система ва [[кеспият]]дин асул хилер арадал гъанвай. Шегьер цивди таъмин хьанай, цӀудралди медицинадин, культурадин идараяр, юкьван ва вини чирвилер кӀелунин идараяр ахъа хьанай. [[1952 йис]]ал кьван шегьердин Юкьван майдандин патав князь [[Александр Невский]]дин ибадатхана акъвазнай. Совет береда саки вири диндин дараматрин кьисметдал атай пай, зур виш йис акъвазнай и ибадатханадин кьилелни атанай. [[1952 йис]]уз ам чукӀурнай, гила адал чкадал Дагъустан Республикадин Президентдин идара хкаж хьанва. [[Ватандин ЧӀехи Дяве]]дин йисара 4 магьачкъалавидиз Советрин Союздин Кьегьал тӀвар ганай. Дяведилай кьулухъ йисара шегьерда чӀехи дегишвилер хьанай. [[1969 йис]]уз Магьачкъалада кьуд Вини Чирвилерин Идараяр (ВУЗ) авай: [[Дагъустандин Гьукуматдин Университет]], хуьруьн майишатдин институт (гилан [[Дагъустандин Гьукуматдин хуьруьн майишатдин академия]]), медицинадин институт (гилан [[Дагъустандин Гьукуматдин медицинадин академия]]) ва педагогикадин институт (гилан [[Дагъустандин Гьукуматдин педагогикадин университет]]), 51 умуми чирвилерин мектебар, вири санал 1,4 миллион ктабд фонд авай цӀудралди ктабханаяр, 20-лай пара кинотетрар авай. М. Гьажиеван тӀварунихъ галай заводар, машинар акъуддай заводар (гилан «Авиаагрегат»), «Сепараторов», «Дагэлектромаш», алатар акъуддай заводар, «Стекловолокно», радио алатар акъуддай заводар — «Эльтав», III интернационалдин тӀварунихъ галай фабрикаяр, Революциядин Женгдаррин тӀварунихъ галай гъетеринни-консерврин комбинат ва мсб. хьтин кеспиятдин объектар кардик квай. 1960-й йисарин эхирда Магьачкалада Тарки-Тау сувун гуьнедал фуникулёр эцигиз пландиз къачунай, амма са кӀус геж проект гьич авунай. [[1970 йис]]ан 14 майдиз хьайи зурзунрин нетижада Магьачкъаладихъ чӀехи зарар галукьнай. Виридалайни пара чукӀурунар Махачкала-1 микрорайонда хьанвай. === XX виш йисан эхирда === СССР-дин чукӀун, «Перестройка», экономикадин реформаяр ва базардин майшатдин системадал элячӀун себеб яз, асул гьисабдалди гьамиша Дяведин-Кеспиятдин комплексдин заказар кьлиз акъудунал алахънавай Магьачкъаладин кеспят лап усал гьалдиз атанай. Гьасилат агъуз хьунин яргъи девир 1990-й йисарин къене давам жезвай. Гьа береда 3800 кас кӀвалахдив таъминарзавай «Стекловолокно» заводда гила 500 кас кӀвалахзава. «Эльтав» завод, алатар акъуддай завод, радио алатар акъуддай завод, «Дагэлектромаш» завод, III интернационалдин тӀварунихъ галай фабрикаяр, Революциядин Женгдаррин тӀварунихъ галай гъетеринни-консерврин комбинат кӀев хьанай ва абур алай чилер дараматар эцигуниз вуганай. Маса кеспиятринни эхир ихьтин хьанай. 1990-й йисарин эхирда шегьердин экономикадин гьалар хъсан жез гатӀумнай. Шегьерда кеспиятдин потенциалдин виниз хьунивди ва гьасилатдин структурада хъсан патаз дегишунар алукьунивди [[XXI виш йис]] тафаватлу хьанай. [[1998 йис]]уз шегьердин администрациядин кьил яз [[Саид Амиров]] хкянай, [[2013 йис]]уз ам везифадилай алуднай. === Къенин Магьачкъала === Эхиримжи цӀуд йисан къене шегьер пара дегиш хьана. Шегьердин бюджет зарб камаралди гзаф жез эгечӀнай. Месела, шегьердин бюджетдиз къвезвай налогрин такьатар [[1997 йис]]ан 226 млн рубльдилай — [[2005 йис]]уз 1100 млн рубльдал кьван хкаж хьана. Вири Урусатда гьар йисуз кьиле тухузвай «Урусатдин виридалайни абад шегьер» конкурсда Магьачкъала 2001 йисуз 3-й чка, 2002 йисуз — 2-й чка, 2003 йисуз — 1-й чка, 2012 йисузни 3-й чка кьунай. Эхиримжи йисара Магьачкъалада рекьерин, шегьердиз гьахьунин магистралрин, шегьердин тарихдин патан цӀийика хъувун патахъай зурба кӀвалахар кьиле фенай. Аллеяяр, бульвар, гуьлуьн кьер, кьулан ва университетдин майданар цӀийика хъувунай, [[Ак-Гёль]] вирин къерехда аялрин аттракционар галай цӀийи парк туькӀуьрнай. [[2002 йис]]уз 514 метр яргъивал авай цӀийи рекьелай элячӀдай рехъ туькӀуьрна кардик вуганай. Къе Магьачкъала Кеферпатан Къавкъаздин ва са тӀварцӀин федерал округдин культурадин, экономикадин ва илимдин виридалайни чӀехи юкьварикай сад я. Ина Урусатдин Илимрин Академиядин Дагъустандин центр ва 20 кьван илимдинни-чирна-жагъурунрин институтар ава. Магьачкъалада 62 умуми чирвилерин мектебар ава, абурукай 11 гимназиядиз, колледжриз ва лицейриз элкъуьрна. 5 вини дережадин чирвилерин идара кардик ква, абурукай Дагъустандин Гьукуматдин Университет Кеферпатан Къавкъазда виридалайни чӀехиди я. 12 вини дережадин чирвилерин идарайрин филиалар, 10-лай пара аспирантураяр, 23 гьукуматдиз талукь тушир вини чирвилерин идараяр ва филиалар, 29 кьулан дережадин пешедин мектебар кӀвалахзава. Шегьерда алай аямдин тӀалабунриз жаваб гузвай 4 кинотеатр ава. 3 республикадин метлеб авай ктабханаяр: милли ктабхана, А. С. Пушкинан тӀварунихъ галай жегьилрин ктабхана, аялрин ктабхана ва 15 филиалар авай шегьердин ктабхана кардик ква. 20-лай пара телерадиопрограммаяр, 7 малуматрин агентствояр кардик ква, 30 журналар ва 12 шегьердин газетар чапдай акъатзава. Къвезмай аямда шегьер туриствилин юкь хьиз вилик тухудай планар ава, виридалайни зурба масштабдин планрикай сад Магьачкъаладин къвалаг курортдин «Лазурный берег» шегьер эцигун я. == География == Шегьер Дагъустан Республикадин рагъэкъечӀдай пата, [[Каспи гьуьл]]уьн къерехдал, [[Тарки-Тау]] сувунни Каспи гьуьлуьн юкьва авай шуькӀуь аран зулал ала. Алатай чӀавуз и чкадиз «Дагъустандин дегьлиз» лугьузвай. ШегьердайтӀуз Талгинка ва Тарнаир вацӀар авахьзава. Шегьер кефер патай кьибле патаз [[Октябрь революциядин тӀварунихъ галай канал]]ди кьве кӀарзава. Шегьердин къене авай вирер: [[Вузовское]], [[Ак-Гёль]], [[Грязевое]]. === Климат === Шегьердин климат юкьван гьалдин чими континентал я. Гатуз чими жезва, гатуз юкьван гьисабдалди вацран температура + 23,6 °C, йикъан къене максимум чимивал + 36 — 38 °C градусдив агакьзава. Кьуьд пара хъуьтӀуьл я. ХъуьтӀуьн береда юкьван гьисабдалди йикъан температура + 1,7 °C, йифиз нулдилай агъуз жезва. Йисан къене юкьван гьисабдалди 410—450 мм къвалар къвазва, гьавадин гекъигай ламувал 70 % (хъуьтӀуьз 80 %), июль ва август варцара 50 % тешкилзава. Адет тирвал 150 югъ давам жезвай гатун береда алахьай йикъарин кьадар максимумдив агакьзава. * Юкьван гьисабдалди йисан температура — +12,4 °C. * Юкьван гьисабдалди йисан гарун къуват — 3,7 м/с. * Юкьван гьисабдалди йисан ламувал — 70 %. {{Чкайрин климат |Город_род=Магьачкъаладин |Чешме=[http://pogoda.ru.net/climate/37472.htm Погода ва климат] [http://data.oceaninfo.info/atlas/Kasp/2_watertemp_station_97027_1.html ЕСИМО] | Янв_юкь=1.2 | Янв_юкь_къвал=32 | Фев_юкь=1.2 | Фев_юкь_къвал=27 | Мар_юкь=4.7 | Мар_юкь_къвал=22 | Апр_юкь=10.4 | Апр_юкь_къвал=17 | Май_юкь=16.1 | Май_юкь_къвал=32 | Июн_юкь=21.6 | Июн_юкь_къвал=22 | Июл_юкь=24.7 | Июл_юкь_къвал=21 | Авг_юкь=24.5 | Авг_юкь_къвал=28 | Сен_юкь=20.0 | Сен_юкь_къвал=46 | Окт_юкь=13.9 | Окт_юкь_къвал=45 | Ноя_юкь=7.5 | Ноя_юкь_къвал=41 | Дек_юкь=2.7 | Дек_юкь_къвал=32 | Йис_юкь=12.4 | Йис_юкь_къвал=365 | Янв_юкь_мин=-1.4 | Янв_юкь_макс=4.2 | Фев_юкь_мин=-1.5 | Фев_юкь_макс=4.2 | Мар_юкь_мин=1.9 | Мар_юкь_макс=7.8 | Апр_юкь_мин=7.1 | Апр_юкь_макс=14.3 | Май_юкь_мин=12.6 | Май_юкь_макс=20.2 | Июн_юкь_мин=17.7 | Июн_юкь_макс=25.9 | Июл_юкь_мин=20.7 | Июл_юкь_макс=28.9 | Авг_юкь_мин=20.5 | Авг_юкь_макс=28.7 | Сен_юкь_мин=16.5 | Сен_юкь_макс=23.8 | Окт_юкь_мин=10.6 | Окт_юкь_макс=17.4 | Ноя_юкь_мин=4.5 | Ноя_юкь_макс=10.7 | Дек_юкь_мин=0.0 | Дек_юкь_макс=5.7 | Йис_юкь_мин=9.1 | Йис_юкь_макс=16.0 | Янв_а_макс=19.0 | Янв_а_мин=-25.1 | Фев_а_макс=20.9 | Фев_а_мин=-26.8 | Мар_а_макс=28.8 | Мар_а_мин=-13.5 | Апр_а_макс=27.4 | Апр_а_мин=-5.1 | Май_а_макс=35.1 | Май_а_мин=0.0 | Июн_а_макс=36.1 | Июн_а_мин=5.8 | Июл_а_макс=38.7 | Июл_а_мин=9.7 | Авг_а_макс=38.7 | Авг_а_мин=8.0 | Сен_а_макс=35.0 | Сен_а_мин=0.7 | Окт_а_макс=28.9 | Окт_а_мин=-6.6 | Ноя_а_макс=23.1 | Ноя_а_мин=-19.7 | Дек_а_макс=20.1 | Дек_а_мин=-26.5 | Йис_а_макс=38.7 | Йис_а_мин=-26.8 | Янв_яд=3.3 | Фев_яд=2.3 | Мар_яд=4.3 | Апр_яд=9.5 | Май_яд=15.0 | Июн_яд=20.2 | Июл_яд=23.4 | Авг_яд=24.4 | Сен_яд=21.5 | Окт_яд=16.1 | Ноя_яд=10.3 | Дек_яд=5.3 | Йис_яд = 13.0 |}} == Агьалияр == Магьачкъала [[Кеферпатан Къавкъаздин Федерал округ]]да виридалайни пара агьалияр авай ва Урусатдин фад чӀехи жезвай шегьеррин сиягьда кӀвенкӀве аваз физвай шегьеррикай сад я. Йисариз килигна Магьачкъала шегьердин агьалийрин динамика: {{ Агьалияр | Махачкала | Столбцов=12}} {{ Агьалияр | Махачкала | график}} === Миллетар === Магьачкъала гзафмиллетрин шегьер я. Ина Дагъустанда уьмуьр ийизвай саки миллетрин векилар ава. <center>'''Урусатдин ва СССР-дин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Магьачкъала шегьердин миллетрин состав.'''</center> {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; width:1000px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''Йис''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1897<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/buynaksk1897.html Темир Хан Шуринский Округ (1897 г.)]</ref>''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1959''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1970''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1979''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1989''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>2002<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/maxachkala02.html Население города Махачкала (1959 г.)]</ref>''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>2010<ref name="Даг2010">{{cite web|url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar|title=Население по национальности и владению русским языком по городским округам и муниципальным районам Республики Дагестан}}</ref>''' |- |'''[[аварар]]''' |47 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}} 6 914 (6 %) |{{гзаф хьун1}}22 063 (12 %) |{{гзаф хьун1}}40 206 (16 %) |{{гзаф хьун1}}60 238 (19 %) |{{гзаф хьун1}}122 765 (26 %) |{{гзаф хьун1}}149 623 (26,1 %) |- |'''[[даргияр]]''' |35 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}6 387 (5 %) |{{гзаф хьун1}}14 002 (7 %) |{{гзаф хьун1}}23 086 (9 %) |{{гзаф хьун1}}34 898 (11 %) |{{гзаф хьун1}}63 493 (14 %) |{{гзаф хьун1}}88 573 (15,5 %) |- |'''[[къумукьар]]''' |466 (5 %) |{{гзаф хьун1}}14 575 (12 %) |{{гзаф хьун1}}26 425 (14 %) |{{гзаф хьун1}}34 878 (14 %) |{{гзаф хьун1}}45 059 (14 %) |{{гзаф хьун1}}64 124 (14 %) |{{гзаф хьун1}}86 503 (15,1 %) |- |'''[[лезгияр]]''' |1 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}3 624 (3 %) |{{гзаф хьун1}}9 539 (5 %) |{{гзаф хьун1}}18 703 (8 %) |{{гзаф хьун1}}30 117 (10 %) |{{гзаф хьун1}}62 810 (14 %) |{{гзаф хьун1}}84 479 (14,7 %) |- |'''[[яхулар]]''' |50 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}}6 128 (5 %) |{{гзаф хьун1}}16 816 (9 %) |{{гзаф хьун1}}26 614 (11 %) |{{гзаф хьун1}}36 151 (11 %) |{{гзаф хьун1}}67 323 (15 %) |{{гзаф хьун1}}79 906 (13,9 %) |- |'''[[урусар]]''' |5 129 (53 %) |{{гзаф хьун1}}61 573 (52 %) |{{гзаф хьун1}}70 935 (38 %) |{{гзаф хьун1}}71 673 (29 %) |{{тӀимил хьун1}}67 815 (21 %) |{{тӀимил хьун1}}42 125 (9 %) |{{тӀимил хьун1}}35 908 (6,2 %) |- |'''[[табасаранар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}281 (0,2 %) |{{гзаф хьун1}}894 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}}2 480 (1 %) |{{гзаф хьун1}}4 897 (2 %) |{{гзаф хьун1}}10 285 (2 %) |{{гзаф хьун1}}13 039 (2,2 %) |- |'''[[рутулар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}7 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}59 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}991 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}2 317 (1 %) |{{гзаф хьун1}}5 595 (1 %) |{{гзаф хьун1}}8 038 (1,4 %) |- |'''[[агъулар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}15 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}76 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}470 (0,2 %) |{{гзаф хьун1}}1 282 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}3 161 (0,7 %) |{{гзаф хьун1}}5 977 (1 %) |- |'''[[цӀапар]]''' | 684 (7 %) |{{гзаф хьун1}}2 070 (2 %) |{{гзаф хьун1}}2 914 (2 %) |{{гзаф хьун1}}4 238 (2 %) |{{гзаф хьун1}}5 472 (2 %) |{{гзаф хьун1}}6 475 (1 %) |{{тӀимил хьун1}}5 917 (1 %) |- |'''[[цӀахурар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}7 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}50 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}182 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}1 485 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}}1 711 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}2 572 (0,4 %) |- |'''[[татарар]]''' | — | — | — | — | — | — | 2 063 (0,3 %) |- |'''[[эрменияр]]''' | — | — | — | — | — | — | 1 459 (0,2 %) |- |'''[[нугъаяр]]''' | — |{{гзаф хьун1}}139 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}346 (0,2 %) |{{гзаф хьун1}}713 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}1 005 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}1 450 (0,3 %) |{{тӀимил хьун1}} 1 254 (0,2 %) |- |'''[[чеченар]]''' |1 (0,1 %) | — |{{гзаф хьун1}}525 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}807 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}1 361 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}1 287 (0,3 %) |{{тӀимил хьун1}}1 079 (0,1 %) |- |'''[[чувудар]]/[[татар]]''' |{{гзаф хьун1}}1 622 (24 %) |{{гзаф хьун1}}4 589 (4 %) |{{гзаф хьун1}}6 006 (3 %) |{{гзаф хьун1}}9 825 (4 %) |{{гзаф хьун1}}9 947 (3 %) | — | — |- |масабур | — | — | — | — | — | — |5 686 (1 %) |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" |'''вири''' |{{гзаф хьун1}}'''9 753''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''119 334''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''185 863''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''246 590''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''314 767''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''462 412''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''572 076''' (100 %) |} === ЧӀал === Шегьерда гьардаз чпин хайи чӀал авай чара-чара халкьари уьмуьр ийизва. Гьавиляй жемиятдин къене чара-чара миллетрин векилри сад-садахъ галаз рахуна [[урус чӀал]]акай менфят къучузвайди я. Урус чӀалан метлеб чӀехи тирвиляй ам магьачкъалавийрин гьар йикъан уьмуьрдиз гзаф дегьнедиз гьахьна. Ва нагьакьан кар ам я хьи, хайи чӀал рикӀелай алудна хзандин къене урус чӀалал рахуниз элячӀнавай хзанрин кьадар йисандавай пара жезва. Жегьил несилрин арада и процесс лап къати физва. === Дин === Магьачкъаладин агьалидин чӀехи пай (90 %) [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Шегьердин кьилин мискӀин тир [[Юкьван Жуьмя МискӀин (Магьачкъала)|Юкьван Жуьмя МискӀин]] имам Шамилан проспекдал ала. Орджоникидзедин куьчедал Магьачкъаладин епархиядиз талукь тир Пак Марьямдин кьилин клиса ава. Ермошкинан куьчедал чувудрин синагога ава. ГьакӀни Магьачкъалада [[иридлагьай йикъан адвентистрин клиса]] ава. == Администрациядин паюна == Шегьер пуд райондиз пай хьанва: * [[Кировский район (Магьачкъала)|Кировский район]] — 179 294 кас (2015) * [[Советский район (Магьачкъала)|Советский район]] — 203 642 кас (2015) * [[Ленинский район (Магьачкъала)|Ленинский район]] — 200 297 кас (2015) == Улакьар == === Шегьеррин арада кӀвалахзавай улакь === '''Гьавадин рекьер''' Кьведра Советрин Кьегьалдин тӀваруниз лайих хьанвай дагъустанви машгьур лётчик [[Амет-Хан Султан]]ан тӀварунихъ галай Магьачкъала шегьердин «Уйташ» аэропортди дуьньяда ва Урусатдин къене рейсар кьиле тухузва. {{Airport-dest-list |2ndcoltitle = Terminal | [[SCAT]] | [[Актау (аэропорт)|Актау]] | [[Газпром авиа]] | [[Внуково (аэропорт)|Москва]] | [[РусЛайн]] | [[Манас (аэропорт)|Бишкек]] , [[Сабигьа Гёкченан тӀварунихъ галай халкьарин арадин аэропорт|Стамбул]], [[Гьейдар Алиеван тӀварунихъ галай халкьарин арадин аэропорт|Баку]], [[Дубай (шегьер)|Дубай]], [[Шарджа (аэропорт)|Шарджа]], [[Пулково (аэропорт)|Санкт-Петербург]], [[Сочи (аэропорт)|Сочи]], [[Пашковский (аэропорт)|Краснодар]], [[Нижневартовск (аэропорт)|Нижневартовск]], [[Кольцово (аэропорт)|Екатеринбург]], [[Емельяново (аэропорт)|Красноярск]] | [[Татарстан (авиакомпания)|Татарстан]] | [[Домодедово (аэропорт)|Москва]] | [[ЮТэйр]] | [[Внуково (аэропорт)|Москва]] | [[Якутия (авиакомпания)|Якутия]] | [[Внуково (аэропорт)|Москва]] }} '''Ракьун рекьер''' Кеферпатан-Къавкъаздин ракьун рекьерал Магьачкъаладин кьве станция ава: Махачкала II — Порт ва Махачкала I — Сортировочная. ВокзалдайтӀуз кьиле физвай маршрутар: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' |- | 55 || Баку — Москва || 56 || Москва — Баку |- | 85 || '''Магьачкъала''' — Москва || 86 || Москва — '''Магьачкъала''' |- | 95 || Баку — Москва || 96 || Москва — Баку |- | 369 || Баку — Харьков || 370 || Харьков — Баку |- | 373 || '''Магьачкъала''' — Тюмень || 374 || Тюмень — '''Магьачкъала''' |- | 391 || Баку — Ростов-на-дону || 392 || Ростов-на-дону — Баку |- | 397 || '''Магьачкъала''' — Санкт-Петербург || 398 || Санкт-Петербург — '''Магьачкъала''' |- | 681 || '''Магьачкъала''' — Кизляр || 682 || Кизляр — '''Магьачкъала''' |} Шегьеррин арада физвай маршрутар: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' |- | Пригородный || [[Дербент (станция)|Дербент]] — [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] || Пригородный || [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] — [[Дербент (станция)|Дербент]] |- | Пригородный || [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] — [[Хасав-Юрт (станция)|Хасавюрт]] || Пригородный || [[Хасав-Юрт (станция)|Хасавюрт]] — [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] |} == Санаторияр == Магьачкъала сагъардай санаторияр авай туризмдин чӀехи юкьварикай сад я. Чими гьавадиз ва кутугай геомагнитизмдин дережадиз килигна шегьердин къваларив пара кьадарда гъвечӀи ва чӀехи санаторияр ва сагърунин центрар ава. * Санаторий «Дагестан» * Аялрин Республикадин веремдин санаторий * Аялрин Республикадин санаторий «Журавлик» * Санаторий «Тарнаир» * Санаторий «Талги» == Чирвилер ва культура == === Вини дережадин чирвилерин идараяр === === Архитектура ва тарихдин чкаяр === === Тимталар === === Ктабханаяр === === Гьукуматдин театрар === === Музеяр ва чӀугваррин галереяяр === === Кинотеатрар === === Спорт === === Малуматар гунин такьатар === == Стха шегьерар ва партнёрар == <ref>{{cite web | url = http://minnaz.e-dag.ru/externallinks/7 | title = Города-Побратимы | author = | publisher = Министерство по национальной политике Республики Дагестан | date = 2016-02-09 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref> {| class="toccolours" !Стха шегьерар !Партнёрар |- | {{Туьркиядин пайдах}} [[Балыкесир]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Агъа Новгород]] |- | {{Италиядин пайдах}} [[Брешиа]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Белгород]] |- | {{Алжирдин пайдах}} [[Бискра (шегьер)|Бискра]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Владивосток]] |- | {{Украинадин пайдах}} [[Киев]] (2004—2016)<ref>{{cite web | url = https://www.obozrevatel.com/kiyany/life/56194-moskal-nam-ne-brat-v-kieve-prinyali-reshenie-po-rossijskim-gorodam-pobratimam.htm | title = «„Москаль“ нам не брат»: в Киеве приняли решение по российским городам-побратимам | author = | publisher = obozrevatel.com | date = 2016-02-11 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref>) | {{Урусатдин пайдах}} [[Волгоград]] |- | {{Франциядин пайдах}} [[Ла Рош-сюр-Йон]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Воронеж]] |- | {{Замбиядин пайдах}} [[Ндола]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Грозный]] |- | {{Германиядин пайдах}} [[Ольденбург]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Екатеринбург]] |- | {{Нидерландрин пайдах}} [[Роттердам]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Майкоп]] |- | {{АСШ-дин пайдах}} [[Спокан (Вашингтон)|Спокан]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Москва]] |- | {{Болгариядин пайдах}} [[Смолян]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Нальчик]] |- | {{Туьркиядин пайдах}} [[Истамбул]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Пермь]] |- | {{Тунисдин пайдах}} [[Сфакс]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Самара]] |- | {{Китайдин пайдах}} [[Сыпин]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Санкт-Петербург]] |- | {{Туьркиядин пайдах}} [[Ялова]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Саратов]] |- | {{Къазакъстандин пайдах}} [[Актау]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Симферополь]]<ref>{{cite web | url = https://crimea.ria.ru/society/20161021/1107736160.html | title = Симферополь и Махачкала подписали соглашение о сотрудничестве | author = | publisher = [[РИА Новости]] | date = 2016-10-21 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref> |- | {{Урусатдин пайдах}} [[Краснодар]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Смоленск]] |- | | {{Урусатдин пайдах}} [[Ставрополь]] |- | | {{Урусатдин пайдах}} [[Ярославль]] |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.mkala.ru/ Официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928115132/https://www.mkala.ru/ |date=2021-09-28 }} {{Дагъустан}} [[Категория:Магьачкъала|*]] ncct5mwq58cuy75rvovl4yii2x7wef5 99885 99884 2026-10-26T18:08:57Z Хьажидауд 12986 /* ТӀвар */ 99885 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=Магьачкъала |статус= Кьил цIал |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Махачкала}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg =42 |lat_min = 58|lat_sec = |lon_deg =47 |lon_min = 29|lon_sec = |CoordAddon = type:city(467000)_region:RU |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум = |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |герб =Coat of Arms of Makhachkala.png |пайдах = Flag_of_Makhachkala_(Dagestan).svg |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = 110 |пайдахдин гьяркьуьвал = 130 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = цIалин округ |район = Шегьердин округ Магьачкъала цIал |район таблицада = цIалин округ Магьачкъала цIал{{!}}Магьачкъала цIал |B в регион = нет |C в регион = нет |C в район = нет |жемятдин жуьре = |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = Шегьердин мэр |кьил = Юсуп Умавов<ref>[https://kavkaz.rbc.ru/kavkaz/freenews/6470c7c69a79475c786bde44 РБК — Мэром Махачкалы избрали Юсупа Умавова]</ref> |бине эцигай тарих = [[1844 йис]]уз |статус йисалай = цIалин статус <br>[[1857 йис]]уз къачуна |майдан =вири округ: 468,13 |виликан тӀварар = Петровское, Петровск-Порт |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = юкьван дережадин |официал чӀал = |агьалияр = {{ Агьалияр | Махачкала | тс }} |сиягьдиз къачур йис = {{ Агьалияр | Махачкала | г }} |къалинвал = 1245,88 |агломерация = |миллетар = [[аварар]], [[къумукьар]], [[даргияр]], [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]], [[христианар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = UTC+3 |DST = |телефондин код = +7 8722 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = 367000-367999 |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 401 |Commons-ра категория = |сайт = http://www.mkala.ru/ |сайтдин чӀал = |add1n = Космосдай акунар |add1 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=42.978405&lon=47.500591&z=13&m=b www.wikimapia.org] }} '''Махачкала''' — [[Дагъустан Республика]]дин кьилин [[ЦӀал|цIал]], агьалидин кьадардал гьалтайла [[Кеферпатан Къавкъаз]]дин регионда пудлагьай чкадал ала, Кеферпатан Къавкъаз Федерал округдин виридалайни чӀехи [[ЦӀал|цIал]] я. Магьачкъла [[ЦӀал|цIалин]] округдин администрациядин юкь я. Магьачкъаладин агломерациядик [[ЦӀал|цIалин]] виялатда авай хуьрер, ч1ехи хуьрер ва [[Каспийск|Каспи]] [[ЦӀал|цIал]] акатзава. Магьачкъала агломерациядин агьалидин кьадар 1 миллион кас кьван я. == ТӀвар == [[ЦӀал|ЦIалин]] тӀвар садлагьайди '''Петровское''' тир, ам [[1844 йис]]уз урусрин женгинин кӀеле хьиз кутунай. [[1857 йис]]уз кӀеледиз [[ЦӀал|цIалин]]<nowiki/>статус ганай ва тӀвар '''Петровск-Порт''' эцигнай, вучиз лагьайтӀа сиверай сивериз атай кьисадив кьурвал [[1722 йис]]уз Урусатдин Империя [[фарсар]]ин винел дяведалди фидайла и чкадал [[I Пётр]]дин лагерь алай. Дагъустандин вахтуналди гьаким тир Тарковский Нух-бекан къарардалди, ''«Имам Шамил кьегьалан тӀвар сувавийрин рикӀера даим амукьуй лугьуз»'' [[1918 йис]]ан 15 ноябрьда шегьердин тӀвар '''Шамил-Къала'''-диз элкъуьрна<ref>[http://www.chernovik.net/print.php?new=1310 «Черновик» 15 июля 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903050248/http://www.chernovik.net/print.php?new=1310 |date=2014-09-03 }}</ref>. [[1921 йис]]ан 14 май тарихда Дагъустандин Революциядин Комитетди кьабулай къарардалди Шамилкъала [[ДАССР]]-дин кьилин ц1ал (шегьер) хьанай ва республикадин чӀехи политик ва жемиятдин кӀвалахдар [[Магьач Дахадаев]]ан гьуьрметдай шегьердин тӀвар дегишна '''Магьачкъала''' эцигнай<ref>{{книга|автор=Марковин В. И.|часть=[http://a-u-l.narod.ru/Markovin-V-I_Dorogami_i_tropami_Dagestana.html#glava02 Махачкала — преддверие гор]|заглавие=Дорогами и тропами Дагестана|место=М.|издательство=Искусство|год=1974}}</ref>. Са бязи дагъустандин халкьарин лексиконда Магьачкъала ц1алин (шегьердин) кьведлагьай тӀвар тир '''Анжи-Къала''' ава<ref>{{cite web|url=http://kumukia.ru/modules.php?name=Pages&file=print&pid=9|title=Ещё раз об Анжи|author=Алиев К. М.|date=2005-06-27|publisher=Кумыкский мир|accessdate=2011-03-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/618Vd065T|archivedate=2011-08-23}}</ref>. И гафуни [[къумукь чӀал]]ал «Инжидин Къеле», [[дарги чӀал]]ални «Чепедин Къеле» маънаяр гуза. == Тарих == === Дегь девир === «Дагъустандин дегьлиз» кьун патахъай дегь чӀавалай гуннри, фарсари, арабри женгер чӀугунай. А дегьлиз кьунин тарихда [[Тарки]] хуьруьн ролни чӀехиди я. [[966 йис]]уз урус князь Святослав Игоревичан дяведалди финифрин береда шегьер чукӀурнай. === Империядик квай девирда === Къавкъаздин чилер кьун патал Урусатдин Империяди Кеферпатан Къавкъаздихъ галаз къати дявеяр тухузвай береда, [[1844 йис]]уз «Анжи-Арка» синел I Петрдин тӀвар кьунвай Петровское кӀеле-шегьер эцигнай. [[1870 йис]]уз инал тӀебии тушир портни гавань туькӀуьрнай, шегьерни Порт-Петровск хьанай. [[1896 йис]]уз Петровское шегьердин Владикъавкъаз ва Баку шегьеррихъ галаз ракьун рекьелди алакъа тешкил авунай. Гьа чӀавуз портда малдин атун-хъфин ва савдавал гзаф пара хьанай. Шегьердин кеспиятдин лап сифте предприятие [[1876 йис]]уз эцигнай пиво ргадай завод тир. [[1878 йис]]уз ина сифте типография кардик эгечӀнай. Гуьгъуьнлайни кьве туьтуьндин фабрикаяр эцигнай. [[XX виш йис]]алай кьил кутуна шегьер зарб камаралди абад жез эгечӀнай. «Ростов-на-Дону — Баку» ракьун рехъ чӀугунай, и рекьелди поездар Порт-Петровск шегьердизни гьерекат ийизвай. [[1897 йис]]уз шегьердин агьалидин кьадар кьудра гзаф хьанай ва 9 753-див агакьнай. [[1900 йис]]уз, шегьердин виридалайни чӀехи тир ва акционеррин ахъа жемиятдиз талукь тир «Каспийская мануфактура» чар гьасилунин фабрикадин эцигунар акьалтӀарнай. Совет береда и фабрика III Интернационалдин тӀварунихъ галай. [[1914 йис]]уз ина чӀулав нафтӀадикай нафтӀадин продуктар (мес. бензин, керосин ва мсб.) хкуддай гъвечӀи завод эцигнай. 24 агъзурдав агакьна агьалидиз ва гьакӀни экономикадин метлебдиз килигна Порт-Петровск шегьер Дагъустандин маса шегьеррин арадай садлагьай чкадал акъатнай. Амма Дагъустан вилаятдин администрациядин юкь яз гьеле [[Темир-Хан-Шура]] (гилан Буйнакск) шегьер амукьнай. [[1915 йис]]уз, и кьве шегьерар гилигзавай «Порт-Петровск — Темир-Хан-Шура» ракьун рехъ чӀугунай. А чӀавуз шегьерда вирини — вири кьуд куьче авай: Барятинская (гилан Буйнакскийдин к.); Привольная (гилан Даниялован к.); Соборная (гилан Манташеван к.) ва Инженерная (гилан Р. Гьамзатован к.). Шегьердин юкьван пата авай куьчеяр вацӀун кварквацӀ къванерив тунвай ва нафтӀадин [[фанус]]ралди экуь жезвай. Ина, къванцикай ва яру кирпичдикай эцигнай кӀвалера чиновникар, офицерар, кешишар ва гьакӀ, девлет авай ксари уьмуьр ийизвай. Кьилин куьче тир Барятинская куьчедал 25 чка гьакьарзавай «Гуниб» мугьманхана, кинотеатр «Прогресс», са шумуд туьквенар ва са аптека алай. Гила Магьачкъала шегьерда Госбанк (Центробанк РФ) алай чкадал вилик карвансарай акъвазнай. Амай кесиб куьчейра зулуз экъечӀиз тежер кьар, гатуз — зегьем, ветӀер, ва рукадин гъиляй жемятдин ял атӀанвай. Шегьердин юкьвайтӀуз кьацӀай яд ва шегьердин зир-зибилар гьуьлуьз тухузвай хвал физвай. Шегьерда вирини-вири 3 агъзур ктаб хуьзвай са ктабхана авай, амма алкогольдин хъвадайбур маса гузвай цӀудралди чкаяр авай. Шегьер цив таъмин тушир ва жемятди чпиз яд чамчахра гъизвай. [[Файл:Базарная площадь (ныне Родопский бульвар). Начало XX века.jpg|right|thumb|[[XX виш йис]]ан сифте кьилера Порт-Петровск ш.]] === Совет береда === [[1921 йис]]уз дагъустандин революционер [[Магьач Дахадаев]]ан гьуьрметдай шегьердиз Магьачкъала тӀвар ганай. Гуьгъуьнлай [[ДАССР]]-дин кьилин шегьер хьанай. 1930-й йисара Магьачкъаладихъ [[Петровск-Кавказский]] посёлок (гилан Махачкала-1) гилигнай. Совет береда шегьер йигиндаказ филик физвай, [[1980 йис]]уз агьалидин кьадар цӀудра гзаф хьанай, асул социал инфраструктура, чирвилер гунин система ва [[кеспият]]дин асул хилер арадал гъанвай. Шегьер цивди таъмин хьанай, цӀудралди медицинадин, культурадин идараяр, юкьван ва вини чирвилер кӀелунин идараяр ахъа хьанай. [[1952 йис]]ал кьван шегьердин Юкьван майдандин патав князь [[Александр Невский]]дин ибадатхана акъвазнай. Совет береда саки вири диндин дараматрин кьисметдал атай пай, зур виш йис акъвазнай и ибадатханадин кьилелни атанай. [[1952 йис]]уз ам чукӀурнай, гила адал чкадал Дагъустан Республикадин Президентдин идара хкаж хьанва. [[Ватандин ЧӀехи Дяве]]дин йисара 4 магьачкъалавидиз Советрин Союздин Кьегьал тӀвар ганай. Дяведилай кьулухъ йисара шегьерда чӀехи дегишвилер хьанай. [[1969 йис]]уз Магьачкъалада кьуд Вини Чирвилерин Идараяр (ВУЗ) авай: [[Дагъустандин Гьукуматдин Университет]], хуьруьн майишатдин институт (гилан [[Дагъустандин Гьукуматдин хуьруьн майишатдин академия]]), медицинадин институт (гилан [[Дагъустандин Гьукуматдин медицинадин академия]]) ва педагогикадин институт (гилан [[Дагъустандин Гьукуматдин педагогикадин университет]]), 51 умуми чирвилерин мектебар, вири санал 1,4 миллион ктабд фонд авай цӀудралди ктабханаяр, 20-лай пара кинотетрар авай. М. Гьажиеван тӀварунихъ галай заводар, машинар акъуддай заводар (гилан «Авиаагрегат»), «Сепараторов», «Дагэлектромаш», алатар акъуддай заводар, «Стекловолокно», радио алатар акъуддай заводар — «Эльтав», III интернационалдин тӀварунихъ галай фабрикаяр, Революциядин Женгдаррин тӀварунихъ галай гъетеринни-консерврин комбинат ва мсб. хьтин кеспиятдин объектар кардик квай. 1960-й йисарин эхирда Магьачкалада Тарки-Тау сувун гуьнедал фуникулёр эцигиз пландиз къачунай, амма са кӀус геж проект гьич авунай. [[1970 йис]]ан 14 майдиз хьайи зурзунрин нетижада Магьачкъаладихъ чӀехи зарар галукьнай. Виридалайни пара чукӀурунар Махачкала-1 микрорайонда хьанвай. === XX виш йисан эхирда === СССР-дин чукӀун, «Перестройка», экономикадин реформаяр ва базардин майшатдин системадал элячӀун себеб яз, асул гьисабдалди гьамиша Дяведин-Кеспиятдин комплексдин заказар кьлиз акъудунал алахънавай Магьачкъаладин кеспят лап усал гьалдиз атанай. Гьасилат агъуз хьунин яргъи девир 1990-й йисарин къене давам жезвай. Гьа береда 3800 кас кӀвалахдив таъминарзавай «Стекловолокно» заводда гила 500 кас кӀвалахзава. «Эльтав» завод, алатар акъуддай завод, радио алатар акъуддай завод, «Дагэлектромаш» завод, III интернационалдин тӀварунихъ галай фабрикаяр, Революциядин Женгдаррин тӀварунихъ галай гъетеринни-консерврин комбинат кӀев хьанай ва абур алай чилер дараматар эцигуниз вуганай. Маса кеспиятринни эхир ихьтин хьанай. 1990-й йисарин эхирда шегьердин экономикадин гьалар хъсан жез гатӀумнай. Шегьерда кеспиятдин потенциалдин виниз хьунивди ва гьасилатдин структурада хъсан патаз дегишунар алукьунивди [[XXI виш йис]] тафаватлу хьанай. [[1998 йис]]уз шегьердин администрациядин кьил яз [[Саид Амиров]] хкянай, [[2013 йис]]уз ам везифадилай алуднай. === Къенин Магьачкъала === Эхиримжи цӀуд йисан къене шегьер пара дегиш хьана. Шегьердин бюджет зарб камаралди гзаф жез эгечӀнай. Месела, шегьердин бюджетдиз къвезвай налогрин такьатар [[1997 йис]]ан 226 млн рубльдилай — [[2005 йис]]уз 1100 млн рубльдал кьван хкаж хьана. Вири Урусатда гьар йисуз кьиле тухузвай «Урусатдин виридалайни абад шегьер» конкурсда Магьачкъала 2001 йисуз 3-й чка, 2002 йисуз — 2-й чка, 2003 йисуз — 1-й чка, 2012 йисузни 3-й чка кьунай. Эхиримжи йисара Магьачкъалада рекьерин, шегьердиз гьахьунин магистралрин, шегьердин тарихдин патан цӀийика хъувун патахъай зурба кӀвалахар кьиле фенай. Аллеяяр, бульвар, гуьлуьн кьер, кьулан ва университетдин майданар цӀийика хъувунай, [[Ак-Гёль]] вирин къерехда аялрин аттракционар галай цӀийи парк туькӀуьрнай. [[2002 йис]]уз 514 метр яргъивал авай цӀийи рекьелай элячӀдай рехъ туькӀуьрна кардик вуганай. Къе Магьачкъала Кеферпатан Къавкъаздин ва са тӀварцӀин федерал округдин культурадин, экономикадин ва илимдин виридалайни чӀехи юкьварикай сад я. Ина Урусатдин Илимрин Академиядин Дагъустандин центр ва 20 кьван илимдинни-чирна-жагъурунрин институтар ава. Магьачкъалада 62 умуми чирвилерин мектебар ава, абурукай 11 гимназиядиз, колледжриз ва лицейриз элкъуьрна. 5 вини дережадин чирвилерин идара кардик ква, абурукай Дагъустандин Гьукуматдин Университет Кеферпатан Къавкъазда виридалайни чӀехиди я. 12 вини дережадин чирвилерин идарайрин филиалар, 10-лай пара аспирантураяр, 23 гьукуматдиз талукь тушир вини чирвилерин идараяр ва филиалар, 29 кьулан дережадин пешедин мектебар кӀвалахзава. Шегьерда алай аямдин тӀалабунриз жаваб гузвай 4 кинотеатр ава. 3 республикадин метлеб авай ктабханаяр: милли ктабхана, А. С. Пушкинан тӀварунихъ галай жегьилрин ктабхана, аялрин ктабхана ва 15 филиалар авай шегьердин ктабхана кардик ква. 20-лай пара телерадиопрограммаяр, 7 малуматрин агентствояр кардик ква, 30 журналар ва 12 шегьердин газетар чапдай акъатзава. Къвезмай аямда шегьер туриствилин юкь хьиз вилик тухудай планар ава, виридалайни зурба масштабдин планрикай сад Магьачкъаладин къвалаг курортдин «Лазурный берег» шегьер эцигун я. == География == Шегьер Дагъустан Республикадин рагъэкъечӀдай пата, [[Каспи гьуьл]]уьн къерехдал, [[Тарки-Тау]] сувунни Каспи гьуьлуьн юкьва авай шуькӀуь аран зулал ала. Алатай чӀавуз и чкадиз «Дагъустандин дегьлиз» лугьузвай. ШегьердайтӀуз Талгинка ва Тарнаир вацӀар авахьзава. Шегьер кефер патай кьибле патаз [[Октябрь революциядин тӀварунихъ галай канал]]ди кьве кӀарзава. Шегьердин къене авай вирер: [[Вузовское]], [[Ак-Гёль]], [[Грязевое]]. === Климат === Шегьердин климат юкьван гьалдин чими континентал я. Гатуз чими жезва, гатуз юкьван гьисабдалди вацран температура + 23,6 °C, йикъан къене максимум чимивал + 36 — 38 °C градусдив агакьзава. Кьуьд пара хъуьтӀуьл я. ХъуьтӀуьн береда юкьван гьисабдалди йикъан температура + 1,7 °C, йифиз нулдилай агъуз жезва. Йисан къене юкьван гьисабдалди 410—450 мм къвалар къвазва, гьавадин гекъигай ламувал 70 % (хъуьтӀуьз 80 %), июль ва август варцара 50 % тешкилзава. Адет тирвал 150 югъ давам жезвай гатун береда алахьай йикъарин кьадар максимумдив агакьзава. * Юкьван гьисабдалди йисан температура — +12,4 °C. * Юкьван гьисабдалди йисан гарун къуват — 3,7 м/с. * Юкьван гьисабдалди йисан ламувал — 70 %. {{Чкайрин климат |Город_род=Магьачкъаладин |Чешме=[http://pogoda.ru.net/climate/37472.htm Погода ва климат] [http://data.oceaninfo.info/atlas/Kasp/2_watertemp_station_97027_1.html ЕСИМО] | Янв_юкь=1.2 | Янв_юкь_къвал=32 | Фев_юкь=1.2 | Фев_юкь_къвал=27 | Мар_юкь=4.7 | Мар_юкь_къвал=22 | Апр_юкь=10.4 | Апр_юкь_къвал=17 | Май_юкь=16.1 | Май_юкь_къвал=32 | Июн_юкь=21.6 | Июн_юкь_къвал=22 | Июл_юкь=24.7 | Июл_юкь_къвал=21 | Авг_юкь=24.5 | Авг_юкь_къвал=28 | Сен_юкь=20.0 | Сен_юкь_къвал=46 | Окт_юкь=13.9 | Окт_юкь_къвал=45 | Ноя_юкь=7.5 | Ноя_юкь_къвал=41 | Дек_юкь=2.7 | Дек_юкь_къвал=32 | Йис_юкь=12.4 | Йис_юкь_къвал=365 | Янв_юкь_мин=-1.4 | Янв_юкь_макс=4.2 | Фев_юкь_мин=-1.5 | Фев_юкь_макс=4.2 | Мар_юкь_мин=1.9 | Мар_юкь_макс=7.8 | Апр_юкь_мин=7.1 | Апр_юкь_макс=14.3 | Май_юкь_мин=12.6 | Май_юкь_макс=20.2 | Июн_юкь_мин=17.7 | Июн_юкь_макс=25.9 | Июл_юкь_мин=20.7 | Июл_юкь_макс=28.9 | Авг_юкь_мин=20.5 | Авг_юкь_макс=28.7 | Сен_юкь_мин=16.5 | Сен_юкь_макс=23.8 | Окт_юкь_мин=10.6 | Окт_юкь_макс=17.4 | Ноя_юкь_мин=4.5 | Ноя_юкь_макс=10.7 | Дек_юкь_мин=0.0 | Дек_юкь_макс=5.7 | Йис_юкь_мин=9.1 | Йис_юкь_макс=16.0 | Янв_а_макс=19.0 | Янв_а_мин=-25.1 | Фев_а_макс=20.9 | Фев_а_мин=-26.8 | Мар_а_макс=28.8 | Мар_а_мин=-13.5 | Апр_а_макс=27.4 | Апр_а_мин=-5.1 | Май_а_макс=35.1 | Май_а_мин=0.0 | Июн_а_макс=36.1 | Июн_а_мин=5.8 | Июл_а_макс=38.7 | Июл_а_мин=9.7 | Авг_а_макс=38.7 | Авг_а_мин=8.0 | Сен_а_макс=35.0 | Сен_а_мин=0.7 | Окт_а_макс=28.9 | Окт_а_мин=-6.6 | Ноя_а_макс=23.1 | Ноя_а_мин=-19.7 | Дек_а_макс=20.1 | Дек_а_мин=-26.5 | Йис_а_макс=38.7 | Йис_а_мин=-26.8 | Янв_яд=3.3 | Фев_яд=2.3 | Мар_яд=4.3 | Апр_яд=9.5 | Май_яд=15.0 | Июн_яд=20.2 | Июл_яд=23.4 | Авг_яд=24.4 | Сен_яд=21.5 | Окт_яд=16.1 | Ноя_яд=10.3 | Дек_яд=5.3 | Йис_яд = 13.0 |}} == Агьалияр == Магьачкъала [[Кеферпатан Къавкъаздин Федерал округ]]да виридалайни пара агьалияр авай ва Урусатдин фад чӀехи жезвай шегьеррин сиягьда кӀвенкӀве аваз физвай шегьеррикай сад я. Йисариз килигна Магьачкъала шегьердин агьалийрин динамика: {{ Агьалияр | Махачкала | Столбцов=12}} {{ Агьалияр | Махачкала | график}} === Миллетар === Магьачкъала гзафмиллетрин шегьер я. Ина Дагъустанда уьмуьр ийизвай саки миллетрин векилар ава. <center>'''Урусатдин ва СССР-дин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Магьачкъала шегьердин миллетрин состав.'''</center> {| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; width:1000px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;" |- style="background: #E9E9E9" |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" | '''Йис''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1897<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/buynaksk1897.html Темир Хан Шуринский Округ (1897 г.)]</ref>''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1959''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1970''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1979''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>1989''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>2002<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/maxachkala02.html Население города Махачкала (1959 г.)]</ref>''' |'''style="background: bgcolor="#C2B280" | '''<center>2010<ref name="Даг2010">{{cite web|url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar|title=Население по национальности и владению русским языком по городским округам и муниципальным районам Республики Дагестан}}</ref>''' |- |'''[[аварар]]''' |47 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}} 6 914 (6 %) |{{гзаф хьун1}}22 063 (12 %) |{{гзаф хьун1}}40 206 (16 %) |{{гзаф хьун1}}60 238 (19 %) |{{гзаф хьун1}}122 765 (26 %) |{{гзаф хьун1}}149 623 (26,1 %) |- |'''[[даргияр]]''' |35 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}6 387 (5 %) |{{гзаф хьун1}}14 002 (7 %) |{{гзаф хьун1}}23 086 (9 %) |{{гзаф хьун1}}34 898 (11 %) |{{гзаф хьун1}}63 493 (14 %) |{{гзаф хьун1}}88 573 (15,5 %) |- |'''[[къумукьар]]''' |466 (5 %) |{{гзаф хьун1}}14 575 (12 %) |{{гзаф хьун1}}26 425 (14 %) |{{гзаф хьун1}}34 878 (14 %) |{{гзаф хьун1}}45 059 (14 %) |{{гзаф хьун1}}64 124 (14 %) |{{гзаф хьун1}}86 503 (15,1 %) |- |'''[[лезгияр]]''' |1 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}3 624 (3 %) |{{гзаф хьун1}}9 539 (5 %) |{{гзаф хьун1}}18 703 (8 %) |{{гзаф хьун1}}30 117 (10 %) |{{гзаф хьун1}}62 810 (14 %) |{{гзаф хьун1}}84 479 (14,7 %) |- |'''[[яхулар]]''' |50 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}}6 128 (5 %) |{{гзаф хьун1}}16 816 (9 %) |{{гзаф хьун1}}26 614 (11 %) |{{гзаф хьун1}}36 151 (11 %) |{{гзаф хьун1}}67 323 (15 %) |{{гзаф хьун1}}79 906 (13,9 %) |- |'''[[урусар]]''' |5 129 (53 %) |{{гзаф хьун1}}61 573 (52 %) |{{гзаф хьун1}}70 935 (38 %) |{{гзаф хьун1}}71 673 (29 %) |{{тӀимил хьун1}}67 815 (21 %) |{{тӀимил хьун1}}42 125 (9 %) |{{тӀимил хьун1}}35 908 (6,2 %) |- |'''[[табасаранар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}281 (0,2 %) |{{гзаф хьун1}}894 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}}2 480 (1 %) |{{гзаф хьун1}}4 897 (2 %) |{{гзаф хьун1}}10 285 (2 %) |{{гзаф хьун1}}13 039 (2,2 %) |- |'''[[рутулар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}7 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}59 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}991 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}2 317 (1 %) |{{гзаф хьун1}}5 595 (1 %) |{{гзаф хьун1}}8 038 (1,4 %) |- |'''[[агъулар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}15 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}76 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}470 (0,2 %) |{{гзаф хьун1}}1 282 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}3 161 (0,7 %) |{{гзаф хьун1}}5 977 (1 %) |- |'''[[цӀапар]]''' | 684 (7 %) |{{гзаф хьун1}}2 070 (2 %) |{{гзаф хьун1}}2 914 (2 %) |{{гзаф хьун1}}4 238 (2 %) |{{гзаф хьун1}}5 472 (2 %) |{{гзаф хьун1}}6 475 (1 %) |{{тӀимил хьун1}}5 917 (1 %) |- |'''[[цӀахурар]]''' | — |{{гзаф хьун1}}7 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}50 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}182 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}1 485 (0,5 %) |{{гзаф хьун1}}1 711 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}2 572 (0,4 %) |- |'''[[татарар]]''' | — | — | — | — | — | — | 2 063 (0,3 %) |- |'''[[эрменияр]]''' | — | — | — | — | — | — | 1 459 (0,2 %) |- |'''[[нугъаяр]]''' | — |{{гзаф хьун1}}139 (0,1 %) |{{гзаф хьун1}}346 (0,2 %) |{{гзаф хьун1}}713 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}1 005 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}1 450 (0,3 %) |{{тӀимил хьун1}} 1 254 (0,2 %) |- |'''[[чеченар]]''' |1 (0,1 %) | — |{{гзаф хьун1}}525 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}807 (0,3 %) |{{гзаф хьун1}}1 361 (0,4 %) |{{гзаф хьун1}}1 287 (0,3 %) |{{тӀимил хьун1}}1 079 (0,1 %) |- |'''[[чувудар]]/[[татар]]''' |{{гзаф хьун1}}1 622 (24 %) |{{гзаф хьун1}}4 589 (4 %) |{{гзаф хьун1}}6 006 (3 %) |{{гзаф хьун1}}9 825 (4 %) |{{гзаф хьун1}}9 947 (3 %) | — | — |- |масабур | — | — | — | — | — | — |5 686 (1 %) |- |'''style="background: bgcolor="#F5DEB3" |'''вири''' |{{гзаф хьун1}}'''9 753''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''119 334''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''185 863''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''246 590''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''314 767''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''462 412''' (100 %) |{{гзаф хьун1}}'''572 076''' (100 %) |} === ЧӀал === Шегьерда гьардаз чпин хайи чӀал авай чара-чара халкьари уьмуьр ийизва. Гьавиляй жемиятдин къене чара-чара миллетрин векилри сад-садахъ галаз рахуна [[урус чӀал]]акай менфят къучузвайди я. Урус чӀалан метлеб чӀехи тирвиляй ам магьачкъалавийрин гьар йикъан уьмуьрдиз гзаф дегьнедиз гьахьна. Ва нагьакьан кар ам я хьи, хайи чӀал рикӀелай алудна хзандин къене урус чӀалал рахуниз элячӀнавай хзанрин кьадар йисандавай пара жезва. Жегьил несилрин арада и процесс лап къати физва. === Дин === Магьачкъаладин агьалидин чӀехи пай (90 %) [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Шегьердин кьилин мискӀин тир [[Юкьван Жуьмя МискӀин (Магьачкъала)|Юкьван Жуьмя МискӀин]] имам Шамилан проспекдал ала. Орджоникидзедин куьчедал Магьачкъаладин епархиядиз талукь тир Пак Марьямдин кьилин клиса ава. Ермошкинан куьчедал чувудрин синагога ава. ГьакӀни Магьачкъалада [[иридлагьай йикъан адвентистрин клиса]] ава. == Администрациядин паюна == Шегьер пуд райондиз пай хьанва: * [[Кировский район (Магьачкъала)|Кировский район]] — 179 294 кас (2015) * [[Советский район (Магьачкъала)|Советский район]] — 203 642 кас (2015) * [[Ленинский район (Магьачкъала)|Ленинский район]] — 200 297 кас (2015) == Улакьар == === Шегьеррин арада кӀвалахзавай улакь === '''Гьавадин рекьер''' Кьведра Советрин Кьегьалдин тӀваруниз лайих хьанвай дагъустанви машгьур лётчик [[Амет-Хан Султан]]ан тӀварунихъ галай Магьачкъала шегьердин «Уйташ» аэропортди дуьньяда ва Урусатдин къене рейсар кьиле тухузва. {{Airport-dest-list |2ndcoltitle = Terminal | [[SCAT]] | [[Актау (аэропорт)|Актау]] | [[Газпром авиа]] | [[Внуково (аэропорт)|Москва]] | [[РусЛайн]] | [[Манас (аэропорт)|Бишкек]] , [[Сабигьа Гёкченан тӀварунихъ галай халкьарин арадин аэропорт|Стамбул]], [[Гьейдар Алиеван тӀварунихъ галай халкьарин арадин аэропорт|Баку]], [[Дубай (шегьер)|Дубай]], [[Шарджа (аэропорт)|Шарджа]], [[Пулково (аэропорт)|Санкт-Петербург]], [[Сочи (аэропорт)|Сочи]], [[Пашковский (аэропорт)|Краснодар]], [[Нижневартовск (аэропорт)|Нижневартовск]], [[Кольцово (аэропорт)|Екатеринбург]], [[Емельяново (аэропорт)|Красноярск]] | [[Татарстан (авиакомпания)|Татарстан]] | [[Домодедово (аэропорт)|Москва]] | [[ЮТэйр]] | [[Внуково (аэропорт)|Москва]] | [[Якутия (авиакомпания)|Якутия]] | [[Внуково (аэропорт)|Москва]] }} '''Ракьун рекьер''' Кеферпатан-Къавкъаздин ракьун рекьерал Магьачкъаладин кьве станция ава: Махачкала II — Порт ва Махачкала I — Сортировочная. ВокзалдайтӀуз кьиле физвай маршрутар: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' |- | 55 || Баку — Москва || 56 || Москва — Баку |- | 85 || '''Магьачкъала''' — Москва || 86 || Москва — '''Магьачкъала''' |- | 95 || Баку — Москва || 96 || Москва — Баку |- | 369 || Баку — Харьков || 370 || Харьков — Баку |- | 373 || '''Магьачкъала''' — Тюмень || 374 || Тюмень — '''Магьачкъала''' |- | 391 || Баку — Ростов-на-дону || 392 || Ростов-на-дону — Баку |- | 397 || '''Магьачкъала''' — Санкт-Петербург || 398 || Санкт-Петербург — '''Магьачкъала''' |- | 681 || '''Магьачкъала''' — Кизляр || 682 || Кизляр — '''Магьачкъала''' |} Шегьеррин арада физвай маршрутар: {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;" |- ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Поезддин №''' ! style="background: #efefef; border-bottom: px solid gray;" | '''Гьеркатдин маршрут''' |- | Пригородный || [[Дербент (станция)|Дербент]] — [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] || Пригородный || [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] — [[Дербент (станция)|Дербент]] |- | Пригородный || [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] — [[Хасав-Юрт (станция)|Хасавюрт]] || Пригородный || [[Хасав-Юрт (станция)|Хасавюрт]] — [[Магьачкъала II — Порт|Магьачкъала]] |} == Санаторияр == Магьачкъала сагъардай санаторияр авай туризмдин чӀехи юкьварикай сад я. Чими гьавадиз ва кутугай геомагнитизмдин дережадиз килигна шегьердин къваларив пара кьадарда гъвечӀи ва чӀехи санаторияр ва сагърунин центрар ава. * Санаторий «Дагестан» * Аялрин Республикадин веремдин санаторий * Аялрин Республикадин санаторий «Журавлик» * Санаторий «Тарнаир» * Санаторий «Талги» == Чирвилер ва культура == === Вини дережадин чирвилерин идараяр === === Архитектура ва тарихдин чкаяр === === Тимталар === === Ктабханаяр === === Гьукуматдин театрар === === Музеяр ва чӀугваррин галереяяр === === Кинотеатрар === === Спорт === === Малуматар гунин такьатар === == Стха шегьерар ва партнёрар == <ref>{{cite web | url = http://minnaz.e-dag.ru/externallinks/7 | title = Города-Побратимы | author = | publisher = Министерство по национальной политике Республики Дагестан | date = 2016-02-09 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref> {| class="toccolours" !Стха шегьерар !Партнёрар |- | {{Туьркиядин пайдах}} [[Балыкесир]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Агъа Новгород]] |- | {{Италиядин пайдах}} [[Брешиа]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Белгород]] |- | {{Алжирдин пайдах}} [[Бискра (шегьер)|Бискра]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Владивосток]] |- | {{Украинадин пайдах}} [[Киев]] (2004—2016)<ref>{{cite web | url = https://www.obozrevatel.com/kiyany/life/56194-moskal-nam-ne-brat-v-kieve-prinyali-reshenie-po-rossijskim-gorodam-pobratimam.htm | title = «„Москаль“ нам не брат»: в Киеве приняли решение по российским городам-побратимам | author = | publisher = obozrevatel.com | date = 2016-02-11 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref>) | {{Урусатдин пайдах}} [[Волгоград]] |- | {{Франциядин пайдах}} [[Ла Рош-сюр-Йон]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Воронеж]] |- | {{Замбиядин пайдах}} [[Ндола]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Грозный]] |- | {{Германиядин пайдах}} [[Ольденбург]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Екатеринбург]] |- | {{Нидерландрин пайдах}} [[Роттердам]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Майкоп]] |- | {{АСШ-дин пайдах}} [[Спокан (Вашингтон)|Спокан]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Москва]] |- | {{Болгариядин пайдах}} [[Смолян]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Нальчик]] |- | {{Туьркиядин пайдах}} [[Истамбул]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Пермь]] |- | {{Тунисдин пайдах}} [[Сфакс]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Самара]] |- | {{Китайдин пайдах}} [[Сыпин]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Санкт-Петербург]] |- | {{Туьркиядин пайдах}} [[Ялова]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Саратов]] |- | {{Къазакъстандин пайдах}} [[Актау]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Симферополь]]<ref>{{cite web | url = https://crimea.ria.ru/society/20161021/1107736160.html | title = Симферополь и Махачкала подписали соглашение о сотрудничестве | author = | publisher = [[РИА Новости]] | date = 2016-10-21 | accessdate = 2018-11-02 | lang = ru}}</ref> |- | {{Урусатдин пайдах}} [[Краснодар]] | {{Урусатдин пайдах}} [[Смоленск]] |- | | {{Урусатдин пайдах}} [[Ставрополь]] |- | | {{Урусатдин пайдах}} [[Ярославль]] |} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.mkala.ru/ Официал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928115132/https://www.mkala.ru/ |date=2021-09-28 }} {{Дагъустан}} [[Категория:Магьачкъала|*]] gxwz843vguzzpe2rqb3bwmibnr2awzd 0 656 99864 99504 2026-10-26T17:49:51Z Хьажидауд 12986 99864 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=ХтIар |статус= Шегьер |вичин чӀалал тӀвар ={{lang-az|Xudat}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |lat_dir = |lat_deg =41.6302636|lat_min =|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg =48.7046256|lon_min =|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =0 |райондин картадин алцум =0 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Хъачмаз район‎ |жемятдин жуьре = Муниципалитет |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = [[1950 йис]]алай шегьер я |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = 15 437 <ref>[http://www.stat.gov.az/source/regions/az/007_2.xls Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi Xaçmaz rayonu]</ref> |сиягьдиз къачур йис = 2009 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[азербайжанар]], [[лезгияр]], [[куьрдер]] |динар = [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 172 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 27 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add2n = Космосдай акунар |add2 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=41.630264&lon=48.684626&z=14&m=b www.wikimapia.org] }} '''ХтӀар ''' ({{lang-az|Xudat}}) — хтарар [[сихил]] авай хуьр [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]да авай шегьер. Шегьердин статус [[1950 йис]]уз къачунай. ==География== Шегьер [[Азербайжан Республика]]дин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, [[Самур-Девечи аран]]да, [[Хъачмаз район]]дин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Хъачмаз шегьердилай 20,4 км кефер пата, Баку шегьердилай 184 км яргъал, «[[Худат (станция)|Худат]]» ракьун рекьин станциядал ала. ==Тарих== ЦӀуру-Хтара атанавай "Хтарар" сихилди бине ктуна и хуьруьк. == Агьалияр == [[2009 йис]]ан Азербайжан Республикадин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, шегьерда 15.437 касди уьмуьр гьалзавай, абурукай: итимар — 7.615 кас, папар — 7.822 кас тир. Йисариз килигна шегьердин агьалийрин кьадар: {|class="wikitable" |- |'''Йис''' ! [[1959 йис|1959]] ! [[1970 йис|1970]] ! [[1979 йис|1979]] ! [[1989 йис|1989]] ! [[2009 йис|2009]] |- |'''Агьалияр, <br> агъзур. кас''' | <span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>7 068<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1959 г.]</ref> | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>8 808<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1970 г.]</ref> | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>9 887<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xachmas79.html Всесоюзная перепись населения 1979 г.]</ref> | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>10 894<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1989 г.]</ref> | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>15 437 |} === Миллетар === Худат гзафмиллетрин шегьер я. Ина [[азербайжанар]], [[лезгияр]], [[куьрдер]], [[татар]], [[урусар]], [[туьрквер]], [[къарачияр]] хьтин халкьари санал уьмуьр гьалзава. Агьалийрин чӀехи пай азербайжанари туькӀуьрзава. Совет береда шегьерда азербайжанаринни лезгийрин кьадарар саки сад хьиз тиртӀа, гила азербайжанар лезгийрилай саки кьведра пара ава. Лезгийрин тӀимил хьунин себебар, [[Суван Къарабагъдин Республика|Суван Къарабагъдин]] конфликт чӀавуз гзафбурун [[Дагъустан]]диз куьч хьун ва шегьерда амукьай пара кьадарда лезги хзанар ассимиляция хьана азербайжанариз элкъуьн я. Ахьтинбурун паспортра миллет къалурзавай цӀарцӀел ''«азербайжанви»'' кхьенвайди я. Шегьерда, паспортра ''«азербайжанви»'' кхьенвай «михьи» азербайжанвияр саки авайди туш. Азербайжанвияр хьиз къалурнавайбурун гзафни-гзаф пай тарихдин къене азербайжанлашмиш хьанвай татар, куьрдер, туьрквер, лезгияр, цыганар ва маса бицӀи халкьар я. Абуруз чпин улу бубаяр маса халкьар тирди чизва, амма чӀал ва гьа миллетдиз талукьвилин кьатӀун тамамдаказ квахьнава. Хайи чӀал са гьалда хвенвай тек сад тир халкь — лезгияр я. Амма а лезгийрин са паюнин [[лезги чӀал]]ан чирвилер акьван усал я хьи, абур лезги чӀаланни азербайжан чӀалан акахьунал рахазва. И акахьай чӀалан азербайжанарни гъавурда акьазва. Азербайжан агьалидин кьуьзуь несилар лезги чӀалан гъавурда акьазва, гзафбурувай адал рахазни жезва. Шегьерда цыганри компакт шикилда уьмуьр гьалзавай Къарачи мягьле ава. Шегьерда азербайжан чӀал ва культура йигиндиз вилик физвай береда маса халкьарин, иллаки лезгийрин чӀал ва культура кьулухъ амукьзава. Шегьердин мектебра тарсар анжах азербайжандал тухузвайди я. Лезги хзанра, «къвезмай уьмуьрда четин тежедайвал ва мектебра сад-садахъ галаз рахаз регьят жедайвал» аялдиз сифте лезги чӀал ваъ, азербайжан чӀал чирзава. Ахьтин хзанрин кьадар йисандивай-йисуз пара жезва. Гьавиляй маса халкьар азербайжанарин арада цӀрана терг жезва. Гилан гьалар и камаралди давам хьайитӀа са-кьве несил алатайла лезгиярни татринни куьрдерин гелеваз фида, шегьерда лезгийрикай амукьдайди са тӀвар ва азербайжанариз элкъвенвай жегьил несилар жеда. <center>'''Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Худат шегьердин миллетрин состав.'''</center> {| class="wikitable" !rowspan="2"|Халкь||colspan="2"|<center>1959 йис<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xudat59.html Худат район (1959 й.)]</ref>||colspan="2"|<center>1970 йис<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xachmas70.html Хъачмаз район (1970 й.)]</ref>||colspan="2"|<center>1979 йис<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xachmas79.html Хъачмаз район (1979 й.)]</ref> |- ! Векилрин кьадар ! Пай<br>% ! Векилрин кьадар ! Пай<br>% ! Векилрин кьадар ! Пай<br>% |- |'''[[Азербайжанар]]''' |3 282||'''32,0 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>3 970||'''45,1 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>5 409||'''54,7 %''' |- |'''[[Лезгияр]]''' |2 494||'''24,3 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>2 734||'''31,0 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>3 205||'''32,4 %''' |- |'''[[Урусар]]''' |3 546||'''34,6 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>1 137||'''12,9 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>733||'''7,4 %''' |- |'''[[Куьрдер]]''' |240||'''2,3 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>588||'''6,7 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>417||'''4,2 %''' |- |'''[[Эрменияр]]''' |80||'''0,8 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>57||'''0,6 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>17||'''0,2 %''' |- |'''[[Чувудар]]''' |10||'''0,1 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>40||'''0,5 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>37||'''0,4 %''' |- |'''[[Татарар]]''' | — || — |20||'''0,2 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>15||'''0,2 %''' |- |'''[[Татар]]''' |16||'''0,1 %''' |3||'''0,1 %''' | — || — |- |'''[[Аварар]]''' | — || — |6||'''0,1 %''' | — || — |- |'''[[Гуржияр]]''' |5||'''0,1 %''' |6||'''0,2 %''' |4||'''0,2 %''' |- |'''Вири санлай''' |7 068||'''100 %''' |8 808||'''100 %''' |9 887||'''100 %''' |- |} ==Экономика== == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Хъачмаз райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Хъачмаз район]] [[Категория:Лезги шегьерар]] [[Категория:Азербайжандин шегьерар]] 6k9oszra4xczx0zswme6attrfwwx07g 99865 99864 2026-10-26T17:50:05Z Хьажидауд 12986 /* Тарих */ 99865 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=ХтIар |статус= Шегьер |вичин чӀалал тӀвар ={{lang-az|Xudat}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |lat_dir = |lat_deg =41.6302636|lat_min =|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg =48.7046256|lon_min =|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =0 |райондин картадин алцум =0 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Хъачмаз район‎ |жемятдин жуьре = Муниципалитет |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = [[1950 йис]]алай шегьер я |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = 15 437 <ref>[http://www.stat.gov.az/source/regions/az/007_2.xls Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi Xaçmaz rayonu]</ref> |сиягьдиз къачур йис = 2009 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[азербайжанар]], [[лезгияр]], [[куьрдер]] |динар = [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 172 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 27 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add2n = Космосдай акунар |add2 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=41.630264&lon=48.684626&z=14&m=b www.wikimapia.org] }} '''ХтӀар ''' ({{lang-az|Xudat}}) — хтарар [[сихил]] авай хуьр [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]да авай шегьер. Шегьердин статус [[1950 йис]]уз къачунай. ==География== Шегьер [[Азербайжан Республика]]дин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, [[Самур-Девечи аран]]да, [[Хъачмаз район]]дин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Хъачмаз шегьердилай 20,4 км кефер пата, Баку шегьердилай 184 км яргъал, «[[Худат (станция)|Худат]]» ракьун рекьин станциядал ала. ==Тарих== ЦӀуру-Хтара атанавай "ХтӀарар" сихилди бине ктуна и хуьруьк. == Агьалияр == [[2009 йис]]ан Азербайжан Республикадин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, шегьерда 15.437 касди уьмуьр гьалзавай, абурукай: итимар — 7.615 кас, папар — 7.822 кас тир. Йисариз килигна шегьердин агьалийрин кьадар: {|class="wikitable" |- |'''Йис''' ! [[1959 йис|1959]] ! [[1970 йис|1970]] ! [[1979 йис|1979]] ! [[1989 йис|1989]] ! [[2009 йис|2009]] |- |'''Агьалияр, <br> агъзур. кас''' | <span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>7 068<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1959 г.]</ref> | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>8 808<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1970 г.]</ref> | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>9 887<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xachmas79.html Всесоюзная перепись населения 1979 г.]</ref> | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>10 894<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1989 г.]</ref> | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>15 437 |} === Миллетар === Худат гзафмиллетрин шегьер я. Ина [[азербайжанар]], [[лезгияр]], [[куьрдер]], [[татар]], [[урусар]], [[туьрквер]], [[къарачияр]] хьтин халкьари санал уьмуьр гьалзава. Агьалийрин чӀехи пай азербайжанари туькӀуьрзава. Совет береда шегьерда азербайжанаринни лезгийрин кьадарар саки сад хьиз тиртӀа, гила азербайжанар лезгийрилай саки кьведра пара ава. Лезгийрин тӀимил хьунин себебар, [[Суван Къарабагъдин Республика|Суван Къарабагъдин]] конфликт чӀавуз гзафбурун [[Дагъустан]]диз куьч хьун ва шегьерда амукьай пара кьадарда лезги хзанар ассимиляция хьана азербайжанариз элкъуьн я. Ахьтинбурун паспортра миллет къалурзавай цӀарцӀел ''«азербайжанви»'' кхьенвайди я. Шегьерда, паспортра ''«азербайжанви»'' кхьенвай «михьи» азербайжанвияр саки авайди туш. Азербайжанвияр хьиз къалурнавайбурун гзафни-гзаф пай тарихдин къене азербайжанлашмиш хьанвай татар, куьрдер, туьрквер, лезгияр, цыганар ва маса бицӀи халкьар я. Абуруз чпин улу бубаяр маса халкьар тирди чизва, амма чӀал ва гьа миллетдиз талукьвилин кьатӀун тамамдаказ квахьнава. Хайи чӀал са гьалда хвенвай тек сад тир халкь — лезгияр я. Амма а лезгийрин са паюнин [[лезги чӀал]]ан чирвилер акьван усал я хьи, абур лезги чӀаланни азербайжан чӀалан акахьунал рахазва. И акахьай чӀалан азербайжанарни гъавурда акьазва. Азербайжан агьалидин кьуьзуь несилар лезги чӀалан гъавурда акьазва, гзафбурувай адал рахазни жезва. Шегьерда цыганри компакт шикилда уьмуьр гьалзавай Къарачи мягьле ава. Шегьерда азербайжан чӀал ва культура йигиндиз вилик физвай береда маса халкьарин, иллаки лезгийрин чӀал ва культура кьулухъ амукьзава. Шегьердин мектебра тарсар анжах азербайжандал тухузвайди я. Лезги хзанра, «къвезмай уьмуьрда четин тежедайвал ва мектебра сад-садахъ галаз рахаз регьят жедайвал» аялдиз сифте лезги чӀал ваъ, азербайжан чӀал чирзава. Ахьтин хзанрин кьадар йисандивай-йисуз пара жезва. Гьавиляй маса халкьар азербайжанарин арада цӀрана терг жезва. Гилан гьалар и камаралди давам хьайитӀа са-кьве несил алатайла лезгиярни татринни куьрдерин гелеваз фида, шегьерда лезгийрикай амукьдайди са тӀвар ва азербайжанариз элкъвенвай жегьил несилар жеда. <center>'''Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Худат шегьердин миллетрин состав.'''</center> {| class="wikitable" !rowspan="2"|Халкь||colspan="2"|<center>1959 йис<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xudat59.html Худат район (1959 й.)]</ref>||colspan="2"|<center>1970 йис<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xachmas70.html Хъачмаз район (1970 й.)]</ref>||colspan="2"|<center>1979 йис<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xachmas79.html Хъачмаз район (1979 й.)]</ref> |- ! Векилрин кьадар ! Пай<br>% ! Векилрин кьадар ! Пай<br>% ! Векилрин кьадар ! Пай<br>% |- |'''[[Азербайжанар]]''' |3 282||'''32,0 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>3 970||'''45,1 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>5 409||'''54,7 %''' |- |'''[[Лезгияр]]''' |2 494||'''24,3 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>2 734||'''31,0 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>3 205||'''32,4 %''' |- |'''[[Урусар]]''' |3 546||'''34,6 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>1 137||'''12,9 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>733||'''7,4 %''' |- |'''[[Куьрдер]]''' |240||'''2,3 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>588||'''6,7 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>417||'''4,2 %''' |- |'''[[Эрменияр]]''' |80||'''0,8 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>57||'''0,6 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>17||'''0,2 %''' |- |'''[[Чувудар]]''' |10||'''0,1 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>40||'''0,5 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>37||'''0,4 %''' |- |'''[[Татарар]]''' | — || — |20||'''0,2 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>15||'''0,2 %''' |- |'''[[Татар]]''' |16||'''0,1 %''' |3||'''0,1 %''' | — || — |- |'''[[Аварар]]''' | — || — |6||'''0,1 %''' | — || — |- |'''[[Гуржияр]]''' |5||'''0,1 %''' |6||'''0,2 %''' |4||'''0,2 %''' |- |'''Вири санлай''' |7 068||'''100 %''' |8 808||'''100 %''' |9 887||'''100 %''' |- |} ==Экономика== == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Хъачмаз райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Хъачмаз район]] [[Категория:Лезги шегьерар]] [[Категория:Азербайжандин шегьерар]] dbi9nhljj3zi4ount4rej2aew9lnw47 99866 99865 2026-10-26T17:50:56Z Хьажидауд 12986 99866 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=ХтIар |статус= Шегьер |вичин чӀалал тӀвар ={{lang-az|Xudat}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |lat_dir = |lat_deg =41.6302636|lat_min =|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg =48.7046256|lon_min =|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =0 |райондин картадин алцум =0 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Хъачмаз район‎ |жемятдин жуьре = Муниципалитет |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = [[1950 йис]]алай шегьер я |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = 15 437 <ref>[http://www.stat.gov.az/source/regions/az/007_2.xls Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi Xaçmaz rayonu]</ref> |сиягьдиз къачур йис = 2009 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[азербайжанар]], [[лезгияр]], [[куьрдер]] |динар = [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 172 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 27 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add2n = Космосдай акунар |add2 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=41.630264&lon=48.684626&z=14&m=b www.wikimapia.org] }} '''ХтӀар ''' ({{lang-az|Xudat}}) — хтарар [[сихил]] авай хуьр [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]да авай шегьер. ЦӀалин (гъалайин, шегьердин) статус [[1950 йис]]уз къачунай. ==География== Шегьер [[Азербайжан Республика]]дин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, [[Самур-Девечи аран]]да, [[Хъачмаз район]]дин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Хъачмаз шегьердилай 20,4 км кефер пата, Баку шегьердилай 184 км яргъал, «[[Худат (станция)|Худат]]» ракьун рекьин станциядал ала. ==Тарих== ЦӀуру-Хтара атанавай "ХтӀарар" сихилди бине ктуна и хуьруьк. == Агьалияр == [[2009 йис]]ан Азербайжан Республикадин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, шегьерда 15.437 касди уьмуьр гьалзавай, абурукай: итимар — 7.615 кас, папар — 7.822 кас тир. Йисариз килигна шегьердин агьалийрин кьадар: {|class="wikitable" |- |'''Йис''' ! [[1959 йис|1959]] ! [[1970 йис|1970]] ! [[1979 йис|1979]] ! [[1989 йис|1989]] ! [[2009 йис|2009]] |- |'''Агьалияр, <br> агъзур. кас''' | <span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>7 068<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1959 г.]</ref> | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>8 808<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1970 г.]</ref> | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>9 887<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xachmas79.html Всесоюзная перепись населения 1979 г.]</ref> | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>10 894<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1989 г.]</ref> | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>15 437 |} === Миллетар === Худат гзафмиллетрин шегьер я. Ина [[азербайжанар]], [[лезгияр]], [[куьрдер]], [[татар]], [[урусар]], [[туьрквер]], [[къарачияр]] хьтин халкьари санал уьмуьр гьалзава. Агьалийрин чӀехи пай азербайжанари туькӀуьрзава. Совет береда шегьерда азербайжанаринни лезгийрин кьадарар саки сад хьиз тиртӀа, гила азербайжанар лезгийрилай саки кьведра пара ава. Лезгийрин тӀимил хьунин себебар, [[Суван Къарабагъдин Республика|Суван Къарабагъдин]] конфликт чӀавуз гзафбурун [[Дагъустан]]диз куьч хьун ва шегьерда амукьай пара кьадарда лезги хзанар ассимиляция хьана азербайжанариз элкъуьн я. Ахьтинбурун паспортра миллет къалурзавай цӀарцӀел ''«азербайжанви»'' кхьенвайди я. Шегьерда, паспортра ''«азербайжанви»'' кхьенвай «михьи» азербайжанвияр саки авайди туш. Азербайжанвияр хьиз къалурнавайбурун гзафни-гзаф пай тарихдин къене азербайжанлашмиш хьанвай татар, куьрдер, туьрквер, лезгияр, цыганар ва маса бицӀи халкьар я. Абуруз чпин улу бубаяр маса халкьар тирди чизва, амма чӀал ва гьа миллетдиз талукьвилин кьатӀун тамамдаказ квахьнава. Хайи чӀал са гьалда хвенвай тек сад тир халкь — лезгияр я. Амма а лезгийрин са паюнин [[лезги чӀал]]ан чирвилер акьван усал я хьи, абур лезги чӀаланни азербайжан чӀалан акахьунал рахазва. И акахьай чӀалан азербайжанарни гъавурда акьазва. Азербайжан агьалидин кьуьзуь несилар лезги чӀалан гъавурда акьазва, гзафбурувай адал рахазни жезва. Шегьерда цыганри компакт шикилда уьмуьр гьалзавай Къарачи мягьле ава. Шегьерда азербайжан чӀал ва культура йигиндиз вилик физвай береда маса халкьарин, иллаки лезгийрин чӀал ва культура кьулухъ амукьзава. Шегьердин мектебра тарсар анжах азербайжандал тухузвайди я. Лезги хзанра, «къвезмай уьмуьрда четин тежедайвал ва мектебра сад-садахъ галаз рахаз регьят жедайвал» аялдиз сифте лезги чӀал ваъ, азербайжан чӀал чирзава. Ахьтин хзанрин кьадар йисандивай-йисуз пара жезва. Гьавиляй маса халкьар азербайжанарин арада цӀрана терг жезва. Гилан гьалар и камаралди давам хьайитӀа са-кьве несил алатайла лезгиярни татринни куьрдерин гелеваз фида, шегьерда лезгийрикай амукьдайди са тӀвар ва азербайжанариз элкъвенвай жегьил несилар жеда. <center>'''Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Худат шегьердин миллетрин состав.'''</center> {| class="wikitable" !rowspan="2"|Халкь||colspan="2"|<center>1959 йис<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xudat59.html Худат район (1959 й.)]</ref>||colspan="2"|<center>1970 йис<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xachmas70.html Хъачмаз район (1970 й.)]</ref>||colspan="2"|<center>1979 йис<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xachmas79.html Хъачмаз район (1979 й.)]</ref> |- ! Векилрин кьадар ! Пай<br>% ! Векилрин кьадар ! Пай<br>% ! Векилрин кьадар ! Пай<br>% |- |'''[[Азербайжанар]]''' |3 282||'''32,0 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>3 970||'''45,1 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>5 409||'''54,7 %''' |- |'''[[Лезгияр]]''' |2 494||'''24,3 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>2 734||'''31,0 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>3 205||'''32,4 %''' |- |'''[[Урусар]]''' |3 546||'''34,6 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>1 137||'''12,9 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>733||'''7,4 %''' |- |'''[[Куьрдер]]''' |240||'''2,3 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>588||'''6,7 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>417||'''4,2 %''' |- |'''[[Эрменияр]]''' |80||'''0,8 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>57||'''0,6 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>17||'''0,2 %''' |- |'''[[Чувудар]]''' |10||'''0,1 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>40||'''0,5 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>37||'''0,4 %''' |- |'''[[Татарар]]''' | — || — |20||'''0,2 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>15||'''0,2 %''' |- |'''[[Татар]]''' |16||'''0,1 %''' |3||'''0,1 %''' | — || — |- |'''[[Аварар]]''' | — || — |6||'''0,1 %''' | — || — |- |'''[[Гуржияр]]''' |5||'''0,1 %''' |6||'''0,2 %''' |4||'''0,2 %''' |- |'''Вири санлай''' |7 068||'''100 %''' |8 808||'''100 %''' |9 887||'''100 %''' |- |} ==Экономика== == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Хъачмаз райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Хъачмаз район]] [[Категория:Лезги шегьерар]] [[Категория:Азербайжандин шегьерар]] 9sapdrehppren058secc5eeaneh7wgb 99867 99866 2026-10-26T17:51:30Z Хьажидауд 12986 99867 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=ХтIар |статус= Шегьер |вичин чӀалал тӀвар ={{lang-az|Xudat}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Азербайжан |lat_dir = |lat_deg =41.6302636|lat_min =|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg =48.7046256|lon_min =|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =300 |региондин картадин алцум =0 |райондин картадин алцум =0 |региондин жуьре = |регион = Къуба-Хъачмаздин экономикадин регион |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Хъачмаз район‎ |жемятдин жуьре = Муниципалитет |жемят = |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = [[1950 йис]]алай шегьер я |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |майдан = |агьалияр = 15 437 <ref>[http://www.stat.gov.az/source/regions/az/007_2.xls Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi Xaçmaz rayonu]</ref> |сиягьдиз къачур йис = 2009 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[азербайжанар]], [[лезгияр]], [[куьрдер]] |динар = [[сунияр|суни]] ва [[шиияр|шии]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4, +5 |DST = |телефондин код = +994 172 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 27 |идентификатордин жуьре = |цифрадин идентификатор = |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = |add2n = Космосдай акунар |add2 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=41.630264&lon=48.684626&z=14&m=b www.wikimapia.org] }} '''ХтӀар ''' ({{lang-az|Xudat}}) — хтарар [[сихил]] авай хуьр [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]да авай ц1ал (гъала, шегьир). ЦӀалин (гъалайин, шегьердин) статус [[1950 йис]]уз къачунай. ==География== Шегьер [[Азербайжан Республика]]дин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, [[Самур-Девечи аран]]да, [[Хъачмаз район]]дин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Хъачмаз шегьердилай 20,4 км кефер пата, Баку шегьердилай 184 км яргъал, «[[Худат (станция)|Худат]]» ракьун рекьин станциядал ала. ==Тарих== ЦӀуру-Хтара атанавай "ХтӀарар" сихилди бине ктуна и хуьруьк. == Агьалияр == [[2009 йис]]ан Азербайжан Республикадин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, шегьерда 15.437 касди уьмуьр гьалзавай, абурукай: итимар — 7.615 кас, папар — 7.822 кас тир. Йисариз килигна шегьердин агьалийрин кьадар: {|class="wikitable" |- |'''Йис''' ! [[1959 йис|1959]] ! [[1970 йис|1970]] ! [[1979 йис|1979]] ! [[1989 йис|1989]] ! [[2009 йис|2009]] |- |'''Агьалияр, <br> агъзур. кас''' | <span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>7 068<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1959 г.]</ref> | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>8 808<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1970 г.]</ref> | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>9 887<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xachmas79.html Всесоюзная перепись населения 1979 г.]</ref> | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>10 894<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1989 г.]</ref> | <span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>15 437 |} === Миллетар === Худат гзафмиллетрин шегьер я. Ина [[азербайжанар]], [[лезгияр]], [[куьрдер]], [[татар]], [[урусар]], [[туьрквер]], [[къарачияр]] хьтин халкьари санал уьмуьр гьалзава. Агьалийрин чӀехи пай азербайжанари туькӀуьрзава. Совет береда шегьерда азербайжанаринни лезгийрин кьадарар саки сад хьиз тиртӀа, гила азербайжанар лезгийрилай саки кьведра пара ава. Лезгийрин тӀимил хьунин себебар, [[Суван Къарабагъдин Республика|Суван Къарабагъдин]] конфликт чӀавуз гзафбурун [[Дагъустан]]диз куьч хьун ва шегьерда амукьай пара кьадарда лезги хзанар ассимиляция хьана азербайжанариз элкъуьн я. Ахьтинбурун паспортра миллет къалурзавай цӀарцӀел ''«азербайжанви»'' кхьенвайди я. Шегьерда, паспортра ''«азербайжанви»'' кхьенвай «михьи» азербайжанвияр саки авайди туш. Азербайжанвияр хьиз къалурнавайбурун гзафни-гзаф пай тарихдин къене азербайжанлашмиш хьанвай татар, куьрдер, туьрквер, лезгияр, цыганар ва маса бицӀи халкьар я. Абуруз чпин улу бубаяр маса халкьар тирди чизва, амма чӀал ва гьа миллетдиз талукьвилин кьатӀун тамамдаказ квахьнава. Хайи чӀал са гьалда хвенвай тек сад тир халкь — лезгияр я. Амма а лезгийрин са паюнин [[лезги чӀал]]ан чирвилер акьван усал я хьи, абур лезги чӀаланни азербайжан чӀалан акахьунал рахазва. И акахьай чӀалан азербайжанарни гъавурда акьазва. Азербайжан агьалидин кьуьзуь несилар лезги чӀалан гъавурда акьазва, гзафбурувай адал рахазни жезва. Шегьерда цыганри компакт шикилда уьмуьр гьалзавай Къарачи мягьле ава. Шегьерда азербайжан чӀал ва культура йигиндиз вилик физвай береда маса халкьарин, иллаки лезгийрин чӀал ва культура кьулухъ амукьзава. Шегьердин мектебра тарсар анжах азербайжандал тухузвайди я. Лезги хзанра, «къвезмай уьмуьрда четин тежедайвал ва мектебра сад-садахъ галаз рахаз регьят жедайвал» аялдиз сифте лезги чӀал ваъ, азербайжан чӀал чирзава. Ахьтин хзанрин кьадар йисандивай-йисуз пара жезва. Гьавиляй маса халкьар азербайжанарин арада цӀрана терг жезва. Гилан гьалар и камаралди давам хьайитӀа са-кьве несил алатайла лезгиярни татринни куьрдерин гелеваз фида, шегьерда лезгийрикай амукьдайди са тӀвар ва азербайжанариз элкъвенвай жегьил несилар жеда. <center>'''Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Худат шегьердин миллетрин состав.'''</center> {| class="wikitable" !rowspan="2"|Халкь||colspan="2"|<center>1959 йис<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xudat59.html Худат район (1959 й.)]</ref>||colspan="2"|<center>1970 йис<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xachmas70.html Хъачмаз район (1970 й.)]</ref>||colspan="2"|<center>1979 йис<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/xachmas79.html Хъачмаз район (1979 й.)]</ref> |- ! Векилрин кьадар ! Пай<br>% ! Векилрин кьадар ! Пай<br>% ! Векилрин кьадар ! Пай<br>% |- |'''[[Азербайжанар]]''' |3 282||'''32,0 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>3 970||'''45,1 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>5 409||'''54,7 %''' |- |'''[[Лезгияр]]''' |2 494||'''24,3 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>2 734||'''31,0 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>3 205||'''32,4 %''' |- |'''[[Урусар]]''' |3 546||'''34,6 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>1 137||'''12,9 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>733||'''7,4 %''' |- |'''[[Куьрдер]]''' |240||'''2,3 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>588||'''6,7 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>417||'''4,2 %''' |- |'''[[Эрменияр]]''' |80||'''0,8 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>57||'''0,6 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>17||'''0,2 %''' |- |'''[[Чувудар]]''' |10||'''0,1 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>40||'''0,5 %''' |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>37||'''0,4 %''' |- |'''[[Татарар]]''' | — || — |20||'''0,2 %''' |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>15||'''0,2 %''' |- |'''[[Татар]]''' |16||'''0,1 %''' |3||'''0,1 %''' | — || — |- |'''[[Аварар]]''' | — || — |6||'''0,1 %''' | — || — |- |'''[[Гуржияр]]''' |5||'''0,1 %''' |6||'''0,2 %''' |4||'''0,2 %''' |- |'''Вири санлай''' |7 068||'''100 %''' |8 808||'''100 %''' |9 887||'''100 %''' |- |} ==Экономика== == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Хъачмаз райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Хъачмаз район]] [[Категория:Лезги шегьерар]] [[Категория:Азербайжандин шегьерар]] d7nkxwqhlwt4u4tk8hekwqwxm1zmhwb 0 742 99886 99534 2026-10-26T18:11:17Z Хьажидауд 12986 99886 wikitext text/x-wiki {{Халкь | тӀвар = Яхулар | шикил = Мужчина из селения Кули. 1883 год.jpg | шикилдин гьяркьуьвал = | шкилдин къул = | чпин чӀалал = Лак | кьадар = 200 000 | яшамиш жезвай чилер = [[Дагъустан]] | кьена = | археологидин култура = | чӀал = яхул | раса = | дин = [[ислам]] | мукьва халкьар = | гьахьзава = къавкьаз миллетар | какатзава = нах-дагъустан халкь | акъатунар = }} '''Яхулар''' ([[Урус чӀал|урус чӀалал]] ''Лакцы''), бязи берейра '''гъазикъумухъар''' хьизни кхьизва<ref>{{Cite web|url=https://russiahistory.ru/laktsy-laki-kazikumuhtsy/|title=ЛАКЦЫ (лаки, казикумухцы) — История России до 1917 года|website=russiahistory.ru|access-date=2026-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5633176|title=ЛАКЦЫ • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2026-05-30}}</ref> ({{lang-lbe|лак, лакку халкь, гъази-гъумучи}}<ref>{{Cite book|url=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%90.%D0%93._%D0%9B%D0%B0%D0%BA%D1%86%D1%8B._XIX-%D0%BD%D0%B0%D1%87._XX_%D0%B2%D0%B2._%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5__I5Ec54A.pdf|title=Лакцы|last=А.Булатова|year=1941}}</ref>) — [[Дагъустан|Дагъустандин]] халкьарикай сад я. Дин [[Ислам]] я чиб [[Мусурманар|Бусурманар]] я. Абур тарихдин чилер Лакдин ва Кулидин районра авайди я, гьакӀни абур [[Балхар]], Къули, [[Цуликана]], [[Уллучара|Уллучар]] Акушадин, [[Аракул]] ва Катрух Рутулдин, Шадни Дахадаевдин ва Шали хуьр Чародадин районра уьмуьр гьалзава<ref>{{Cite web|url=https://minnacrd.ru/activities/lakcy-3366|title=Лакцы - Деятельность|last=РД)|first=Министерство по национальной политике и делам религий Республики Дагестан (Миннац|website=Министерство по национальной политике и делам религий Республики Дагестан (Миннац РД)|language=ru|access-date=2026-05-30}}</ref>. 1944-йисуз куьч авунин кьулухъ абур гьакӀни Новолакдин районда уьмуьр гьалзава, ва 1991-йисалай гатӀумна — Новостройдин (Ново-Лак) чилерал Махачкала шегьердин кеферпатахъ авайди я. Къенин йикъа чӀехи пай лакри Махачкалада а уьмуьр гьалзавайди я<ref>{{Cite web|url=http://russia.bestpravo.com/dagest/data03/tex14132.htm|title=текст Постановления|access-date=2016-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180412145749/http://russia.bestpravo.com/dagest/data03/tex14132.htm|archive-date=2018-04-12|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gupns.ru/?page_id=13|title=История переселения|access-date=2012-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015224719/http://gupns.ru/?page_id=13|archive-date=2013-10-15|url-status=dead}}</ref>. [[Лезги чӀал|Лезги чIалал]] '''яхул''' гаф яни яргъа хулал амукьзвайбур лагьай чIал я, гьакIани яхул гаф Лезги чIалал духтур лагьай ч1ал я. == ЭлячӀунар == * [http://www.lakia.net www.lakia.net] * [http://www.dagens.narod.ru/ Яхулрин ччил] * [http://dhis.dgu.ru/lak.htm dhis.dgu.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309074757/http://dhis.dgu.ru/lak.htm |date=2008-03-09 }} * [http://www.ethno-kavkaz.narod.ru Сайт Кавказдин ксаркай] {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Дагъустандин халкьар]] o1xoj733r0ymub9b9kd9tp0hwv74v9c 99888 99886 2026-10-26T18:15:20Z Хьажидауд 12986 99888 wikitext text/x-wiki {{Халкь | тӀвар = Яхулар | шикил = Мужчина из селения Кули. 1883 год.jpg | шикилдин гьяркьуьвал = | шкилдин къул = | чпин чӀалал = Лак | кьадар = 200 000 | яшамиш жезвай чилер = [[Дагъустан]] | кьена = | археологидин култура = | чӀал = яхул | раса = | дин = [[ислам]] | мукьва халкьар = | гьахьзава = къавкьаз миллетар | какатзава = нах-дагъустан халкь | акъатунар = }} '''Яхулар''' ([[Урус чӀал|урус чӀалал]] ''Лакцы''), бязи берейра '''гъазикъумухъар''' хьизни кхьизва<ref>{{Cite web|url=https://russiahistory.ru/laktsy-laki-kazikumuhtsy/|title=ЛАКЦЫ (лаки, казикумухцы) — История России до 1917 года|website=russiahistory.ru|access-date=2026-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5633176|title=ЛАКЦЫ • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2026-05-30}}</ref> ({{lang-lbe|лак, лакку халкь, гъази-гъумучи}}<ref>{{Cite book|url=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%90.%D0%93._%D0%9B%D0%B0%D0%BA%D1%86%D1%8B._XIX-%D0%BD%D0%B0%D1%87._XX_%D0%B2%D0%B2._%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5__I5Ec54A.pdf|title=Лакцы|last=А.Булатова|year=1941}}</ref>) — [[Дагъустан|Дагъустандин]] халкьарикай сад я. Дин [[Ислам]] я чиб [[Мусурманар|Бусурманар]] я. Яхулар чпин тарихдин чилер яз [[Лак район|Лак мухъ]] ва [[Кули район|Кули мухъара]] авайди я, гьакӀни абур [[Балхар]], Къули, [[Цуликана]], [[Уллучара|Уллучар]] Акушадин, [[Аракул]] ва Катрух Рутулдин, Шадни Дахадаевдин ва Шали хуьр [[ЧӀарода район|Ч1ародадин мухъина]] уьмуьр гьалзава<ref>{{Cite web|url=https://minnacrd.ru/activities/lakcy-3366|title=Лакцы - Деятельность|last=РД)|first=Министерство по национальной политике и делам религий Республики Дагестан (Миннац|website=Министерство по национальной политике и делам религий Республики Дагестан (Миннац РД)|language=ru|access-date=2026-05-30}}</ref>. 1944-йисуз куьч авунин кьулухъ абур гьакӀни Новолакдин районда уьмуьр гьалзава, ва 1991-йисалай гатӀумна — Новостройдин (Ново-Лак) чилерал [[Магьачкъала]] ц1алин кеферпатахъ авайди я. Къенин йикъа чӀехи пай яхулри [[Магьачкъала]] ц1ала уьмуьр гьалзавайди я<ref>{{Cite web|url=http://russia.bestpravo.com/dagest/data03/tex14132.htm|title=текст Постановления|access-date=2016-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180412145749/http://russia.bestpravo.com/dagest/data03/tex14132.htm|archive-date=2018-04-12|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gupns.ru/?page_id=13|title=История переселения|access-date=2012-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015224719/http://gupns.ru/?page_id=13|archive-date=2013-10-15|url-status=dead}}</ref>. [[Лезги чӀал|Лезги чIалал]] '''яхул''' гаф яни '''''яргъа хулал''''' амукьзвайбур лагьай чIал я, гьакIани яхул гаф Лезги чIалал '''''духтур''''' лагьай ч1ал я. == ЭлячӀунар == * [http://www.lakia.net www.lakia.net] * [http://www.dagens.narod.ru/ Яхулрин ччил] * [http://dhis.dgu.ru/lak.htm dhis.dgu.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309074757/http://dhis.dgu.ru/lak.htm |date=2008-03-09 }} * [http://www.ethno-kavkaz.narod.ru Сайт Кавказдин ксаркай] {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Дагъустандин халкьар]] ljn3y8qjwhf7cfrx0t921qu921ksem8 0 4341 99860 94263 2026-10-26T17:45:29Z Хьажидауд 12986 99860 wikitext text/x-wiki [[Файл:Yalama.jpg|мини|справа]] {{ЯШЧ | статус = Хуьр | тӀвар ={{lang-lez|Алам (Йалама)}} | тамам тӀвар = | пайдах = | герб = | региондин карта =<div style="position: relative; width: 300px;"> [[Файл:Khachmaz District in Azerbaijan 2021.svg|300px|border]] {{Image label|x=0.55 |y=0.04 |scale=300|text=Набран<br />[[Файл:Red pog.png|10px|center]]}} </div> | координатар = | уьлкве =Азербайжан | райондин жуьре = Район: | район =[[Хъачмаз район]] | регион = | хуьруьн жуьре = | хуьр = | кьенепатан паюнар = | кьилин жуьре = | кьил = | бине эцигай тарих = | садлагьай тӀвар кьун = | виликан тӀварар = | статус йисалай = | майдан = | ЯШЧ кьакьанвал = | гьава = | агьали =4,762 | сиягьдиз кьачур йис = | агьалидин къалинвал = | агломерация = | халкьар =[[лезгияр]] | динар =суьнни ислам | сятдин чӀул = [[UTC+4]], гатуз [[UTC+5]] | телефондин код =172 | почтунин индекс =AZ 2700 | автомобилдин код =AZ27 | сайт = | commonscat = }} '''Алам (Ялама)'''- [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]да авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Ялама хуьр,[[3-лагьай Ялама]] , [[Дуьзтагьируба]], [[Селимуба]], [[Ортауба]], [[Укуруба]], [[Якъубуба]], [[ЦӀехуьлуба]] ва [[Хануба]] хуьрер акатзава. == География == Хуьруь Хъачмаз райондин лап кефер пата, [[Дагъустан]]дихъ галаз сергьятдал чка кьунва. Хуьре таможнидин контрольдин пост ава. == Агьалияр == Хуьруьн нух [[лезгияр]] я. == ЭлячӀунар == * [http://www.xachmaz-ih.gov.az/ Хъачмаз райондин официал сайт] * {{Топонимика Меликмегьеммедов}} {{Хъачмаз райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Хъачмаз райондин хуьрер]] 8ryhl6zwy856nbjkl2eao6tzcekpr43 99861 99860 2026-10-26T17:46:16Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Ялама]] макъаладин тӀвар [[Алам (Йалама)]] -диз масакӀа хъувуна 99860 wikitext text/x-wiki [[Файл:Yalama.jpg|мини|справа]] {{ЯШЧ | статус = Хуьр | тӀвар ={{lang-lez|Алам (Йалама)}} | тамам тӀвар = | пайдах = | герб = | региондин карта =<div style="position: relative; width: 300px;"> [[Файл:Khachmaz District in Azerbaijan 2021.svg|300px|border]] {{Image label|x=0.55 |y=0.04 |scale=300|text=Набран<br />[[Файл:Red pog.png|10px|center]]}} </div> | координатар = | уьлкве =Азербайжан | райондин жуьре = Район: | район =[[Хъачмаз район]] | регион = | хуьруьн жуьре = | хуьр = | кьенепатан паюнар = | кьилин жуьре = | кьил = | бине эцигай тарих = | садлагьай тӀвар кьун = | виликан тӀварар = | статус йисалай = | майдан = | ЯШЧ кьакьанвал = | гьава = | агьали =4,762 | сиягьдиз кьачур йис = | агьалидин къалинвал = | агломерация = | халкьар =[[лезгияр]] | динар =суьнни ислам | сятдин чӀул = [[UTC+4]], гатуз [[UTC+5]] | телефондин код =172 | почтунин индекс =AZ 2700 | автомобилдин код =AZ27 | сайт = | commonscat = }} '''Алам (Ялама)'''- [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]да авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Ялама хуьр,[[3-лагьай Ялама]] , [[Дуьзтагьируба]], [[Селимуба]], [[Ортауба]], [[Укуруба]], [[Якъубуба]], [[ЦӀехуьлуба]] ва [[Хануба]] хуьрер акатзава. == География == Хуьруь Хъачмаз райондин лап кефер пата, [[Дагъустан]]дихъ галаз сергьятдал чка кьунва. Хуьре таможнидин контрольдин пост ава. == Агьалияр == Хуьруьн нух [[лезгияр]] я. == ЭлячӀунар == * [http://www.xachmaz-ih.gov.az/ Хъачмаз райондин официал сайт] * {{Топонимика Меликмегьеммедов}} {{Хъачмаз райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Хъачмаз райондин хуьрер]] 8ryhl6zwy856nbjkl2eao6tzcekpr43 99863 99861 2026-10-26T17:46:57Z Хьажидауд 12986 99863 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ | статус = Хуьр | тӀвар ={{lang-lez|Алам (Йалама)}} | тамам тӀвар = | пайдах = | герб = | региондин карта =<div style="position: relative; width: 300px;"> [[Файл:Khachmaz District in Azerbaijan 2021.svg|300px|border]] {{Image label|x=0.55 |y=0.04 |scale=300|text=Набран<br />[[Файл:Red pog.png|10px|center]]}} </div> | координатар = | уьлкве =Азербайжан | райондин жуьре = Район: | район =[[Хъачмаз район]] | регион = | хуьруьн жуьре = | хуьр = | кьенепатан паюнар = | кьилин жуьре = | кьил = | бине эцигай тарих = | садлагьай тӀвар кьун = | виликан тӀварар = | статус йисалай = | майдан = | ЯШЧ кьакьанвал = | гьава = | агьали =4,762 | сиягьдиз кьачур йис = | агьалидин къалинвал = | агломерация = | халкьар =[[лезгияр]] | динар =суьнни ислам | сятдин чӀул = [[UTC+4]], гатуз [[UTC+5]] | телефондин код =172 | почтунин индекс =AZ 2700 | автомобилдин код =AZ27 | сайт = | commonscat = }} '''Алам (Йалама)'''- [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]да авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Ялама хуьр,[[3-лагьай Ялама]] , [[Дуьзтагьируба]], [[Селимуба]], [[Ортауба]], [[Укуруба]], [[Якъубуба]], [[ЦӀехуьлуба]] ва [[Хануба]] хуьрер акатзава. == География == Хуьруь Хъачмаз райондин лап кефер пата, [[Дагъустан]]дихъ галаз сергьятдал чка кьунва. Хуьре таможнидин контрольдин пост ава.[[Файл:Yalama.jpg|мини|слева]] == Агьалияр == Хуьруьн нух [[лезгияр]] я. == ЭлячӀунар == * [http://www.xachmaz-ih.gov.az/ Хъачмаз райондин официал сайт] * {{Топонимика Меликмегьеммедов}} {{Хъачмаз райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Хъачмаз райондин хуьрер]] 0cxm3fsx66m049ruvys9ovbo6dk0rju 0 4367 99851 86280 2026-10-26T17:34:13Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Шоллар]] макъаладин тӀвар [[Шуалар]] -диз масакӀа хъувуна 86280 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ | статус = Хуьр | тӀвар ={{lang-lez|Шоллар}} | тамам тӀвар = | пайдах = | герб = | региондин карта =<div style="position: relative; width: 300px;"> [[Файл:Khachmaz District in Azerbaijan 2021.svg|300px|border]] {{Image label|x=0.55 |y=0.04 |scale=300|text=Шоллар<br />[[Файл:Red pog.png|10px|center]]}} </div> | координатар = | уьлкве =Азербайжан | райондин жуьре = Район: | район =[[Хъачмаз район]] | регион = | хуьруьн жуьре = | хуьр = | кьенепатан паюнар = | кьилин жуьре = | кьил = | бине эцигай тарих = | садлагьай тӀвар кьун = | виликан тӀварар = | статус йисалай = | майдан = | ЯШЧ кьакьанвал = | гьава = | агьали =1,433 | сиягьдиз кьачур йис =2008 | агьалидин къалинвал = | агломерация = | халкьар = | динар =суьнни ислам | сятдин чӀул = [[UTC+4]], гатуз [[UTC+5]] | телефондин код =172 | почтунин индекс =AZ 2700 | автомобилдин код =AZ27 | сайт = | commonscat = }} '''Шоллар''' — [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]да авай муниципалет ва хуьр. И муниципалитетдик [[Чахчахлу]] хуьр ва Шоллар вич акатзава. == ЭлячӀунар == * [http://www.xachmaz-ih.gov.az/ Хъачмаз райондин официал сайт] {{Хъачмаз райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Хъачмаз район]] rhfqmtwedjci64m9q14xsst9j1ugr6t 99853 99851 2026-10-26T17:36:06Z Хьажидауд 12986 99853 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ | статус = Хуьр | тӀвар ={{lang-lez|Шол}} | тамам тӀвар = | пайдах = | герб = | региондин карта =<div style="position: relative; width: 300px;"> [[Файл:Khachmaz District in Azerbaijan 2021.svg|300px|border]] {{Image label|x=0.55 |y=0.04 |scale=300|text=Шоллар<br />[[Файл:Red pog.png|10px|center]]}} </div> | координатар = | уьлкве =Азербайжан | райондин жуьре = Район: | район =[[Хъачмаз район]] | регион = | хуьруьн жуьре = | хуьр = | кьенепатан паюнар = | кьилин жуьре = | кьил = | бине эцигай тарих = | садлагьай тӀвар кьун = | виликан тӀварар = | статус йисалай = | майдан = | ЯШЧ кьакьанвал = | гьава = | агьали =1,433 | сиягьдиз кьачур йис =2008 | агьалидин къалинвал = | агломерация = | халкьар = | динар =суьнни ислам | сятдин чӀул = [[UTC+4]], гатуз [[UTC+5]] | телефондин код =172 | почтунин индекс =AZ 2700 | автомобилдин код =AZ27 | сайт = | commonscat = }} '''Шол''' — [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]да авай муниципалет ва хуьр. И муниципалитетдик [[Чахчахлу]] хуьр ва Шоллар вич акатзава. == Т1вар == Кц1арин лугьунал "шол" - гьуьлевай чин лепе я. == ЭлячӀунар == * [http://www.xachmaz-ih.gov.az/ Хъачмаз райондин официал сайт] {{Хъачмаз райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Хъачмаз район]] czofl5ewpd8njgbflffp6fy0v6y4mi7 0 4488 99854 91027 2026-10-26T17:39:10Z Хьажидауд 12986 99854 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ | статус = Хуьр | тӀвар ={{lang-lez|ЦӀийихуьруба}} | тамам тӀвар = | пайдах = | герб = | региондин карта =<div style="position: relative; width: 300px;"> [[Файл:Khachmaz District in Azerbaijan 2021.svg|300px|border]] {{Image label|x=0.59 |y=0.09 |scale=300|text=[[Файл:Red pog.png|8px|center]]Хануба}} </div> | координатар = | уьлкве =Азербайжан | райондин жуьре = Район: | район =[[Хъачмаз район]] | регион = | хуьруьн жуьре =Муниципалитет: | хуьр =[[Ялама]] | кьенепатан паюнар = | кьилин жуьре = | кьил = | бине эцигай тарих = | садлагьай тӀвар кьун = | виликан тӀварар = | статус йисалай = | майдан = | ЯШЧ кьакьанвал = | гьава = | агьали = | сиягьдиз кьачур йис = | агьалидин къалинвал = | агломерация = | халкьар =лезгияр | динар = | сятдин чӀул = [[UTC+4]], гатуз [[UTC+5]] | телефондин код =172 | почтунин индекс =AZ 2700 | автомобилдин код =AZ27 | сайт = | commonscat = }} '''ЦӀийихуьруба''', гьакӀни '''Хануба'''— [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]да авай хуьр. И хуьр [[Ялама]] муниципалитетдик акатзава. == Алай чка == Хуьр Хъачмаз райондин лап кефер пата, [[Дагъустан]]дихъ галаз сергьятдал чка кьунвайди я. Хуьре таможнидин контрольдин пост авайди я. == Агьалияр == Хуьруьн агьали [[лезгияр]] я. == ЭлячӀунар == * [http://www.xachmaz-ih.gov.az/ Хъачмаз райондин официал сайт] * {{Топонимика Меликмегьеммедов}} {{Хъачмаз райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Хъачмаз райондин хуьрер]] eo1i9s2u4gwokd5zp62fnwqg8129da9 99855 99854 2026-10-26T17:39:21Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Хануба]] макъаладин тӀвар [[ЦӀийихуьруба]] -диз масакӀа хъувуна 99854 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ | статус = Хуьр | тӀвар ={{lang-lez|ЦӀийихуьруба}} | тамам тӀвар = | пайдах = | герб = | региондин карта =<div style="position: relative; width: 300px;"> [[Файл:Khachmaz District in Azerbaijan 2021.svg|300px|border]] {{Image label|x=0.59 |y=0.09 |scale=300|text=[[Файл:Red pog.png|8px|center]]Хануба}} </div> | координатар = | уьлкве =Азербайжан | райондин жуьре = Район: | район =[[Хъачмаз район]] | регион = | хуьруьн жуьре =Муниципалитет: | хуьр =[[Ялама]] | кьенепатан паюнар = | кьилин жуьре = | кьил = | бине эцигай тарих = | садлагьай тӀвар кьун = | виликан тӀварар = | статус йисалай = | майдан = | ЯШЧ кьакьанвал = | гьава = | агьали = | сиягьдиз кьачур йис = | агьалидин къалинвал = | агломерация = | халкьар =лезгияр | динар = | сятдин чӀул = [[UTC+4]], гатуз [[UTC+5]] | телефондин код =172 | почтунин индекс =AZ 2700 | автомобилдин код =AZ27 | сайт = | commonscat = }} '''ЦӀийихуьруба''', гьакӀни '''Хануба'''— [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]да авай хуьр. И хуьр [[Ялама]] муниципалитетдик акатзава. == Алай чка == Хуьр Хъачмаз райондин лап кефер пата, [[Дагъустан]]дихъ галаз сергьятдал чка кьунвайди я. Хуьре таможнидин контрольдин пост авайди я. == Агьалияр == Хуьруьн агьали [[лезгияр]] я. == ЭлячӀунар == * [http://www.xachmaz-ih.gov.az/ Хъачмаз райондин официал сайт] * {{Топонимика Меликмегьеммедов}} {{Хъачмаз райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Хъачмаз райондин хуьрер]] eo1i9s2u4gwokd5zp62fnwqg8129da9 99857 99855 2026-10-26T17:40:53Z Хьажидауд 12986 99857 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ | статус = Хуьр | тӀвар ={{lang-lez|ЦӀийихуьруба}} | тамам тӀвар = | пайдах = | герб = | региондин карта =<div style="position: relative; width: 300px;"> [[Файл:Khachmaz District in Azerbaijan 2021.svg|300px|border]] {{Image label|x=0.59 |y=0.09 |scale=300|text=[[Файл:Red pog.png|8px|center]]Хануба}} </div> | координатар = | уьлкве =Азербайжан | райондин жуьре = Район: | район =[[Хъачмаз район]] | регион = | хуьруьн жуьре =Муниципалитет: | хуьр =[[Ялама]] | кьенепатан паюнар = | кьилин жуьре = | кьил = | бине эцигай тарих = | садлагьай тӀвар кьун = | виликан тӀварар = | статус йисалай = | майдан = | ЯШЧ кьакьанвал = | гьава = | агьали = | сиягьдиз кьачур йис = | агьалидин къалинвал = | агломерация = | халкьар =лезгияр | динар = | сятдин чӀул = [[UTC+4]], гатуз [[UTC+5]] | телефондин код =172 | почтунин индекс =AZ 2700 | автомобилдин код =AZ27 | сайт = | commonscat = }} '''ЦӀийихуьруба''' (гьакӀни '''Хануба, Зейхуроба''', '''Zeyxuroba''') — [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]да авай хуьр. И хуьр [[Ялама]] муниципалитетдик акатзава. == Алай чка == Хуьр Хъачмаз райондин лап кефер пата, [[Дагъустан]]дихъ галаз сергьятдал чка кьунвайди я. Хуьре таможнидин контрольдин пост авайди я. == Агьалияр == Хуьруьн агьали [[лезгияр]] я. == ЭлячӀунар == * [http://www.xachmaz-ih.gov.az/ Хъачмаз райондин официал сайт] * {{Топонимика Меликмегьеммедов}} {{Хъачмаз райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Хъачмаз райондин хуьрер]] dnttdwhyjfbsydhwlmhushgcm2ls55h 99859 99857 2026-10-26T17:43:56Z Хьажидауд 12986 /* Алай чка */ 99859 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ | статус = Хуьр | тӀвар ={{lang-lez|ЦӀийихуьруба}} | тамам тӀвар = | пайдах = | герб = | региондин карта =<div style="position: relative; width: 300px;"> [[Файл:Khachmaz District in Azerbaijan 2021.svg|300px|border]] {{Image label|x=0.59 |y=0.09 |scale=300|text=[[Файл:Red pog.png|8px|center]]Хануба}} </div> | координатар = | уьлкве =Азербайжан | райондин жуьре = Район: | район =[[Хъачмаз район]] | регион = | хуьруьн жуьре =Муниципалитет: | хуьр =[[Ялама]] | кьенепатан паюнар = | кьилин жуьре = | кьил = | бине эцигай тарих = | садлагьай тӀвар кьун = | виликан тӀварар = | статус йисалай = | майдан = | ЯШЧ кьакьанвал = | гьава = | агьали = | сиягьдиз кьачур йис = | агьалидин къалинвал = | агломерация = | халкьар =лезгияр | динар = | сятдин чӀул = [[UTC+4]], гатуз [[UTC+5]] | телефондин код =172 | почтунин индекс =AZ 2700 | автомобилдин код =AZ27 | сайт = | commonscat = }} '''ЦӀийихуьруба''' (гьакӀни '''Хануба, Зейхуроба''', '''Zeyxuroba''') — [[Азербайжан]]дин [[Хъачмаз район]]да авай хуьр. И хуьр [[Ялама]] муниципалитетдик акатзава. == Алай чка == Хуьр Хъачмаз райондин лап кефер пата, [[Дагъустан]]дихъ галаз дазунал (границадал) чка кьунвайди я. Хуьре таможнидин контрольдин пост авайди я. == Агьалияр == Хуьруьн нух [[лезгияр]] я. == ЭлячӀунар == * [http://www.xachmaz-ih.gov.az/ Хъачмаз райондин официал сайт] * {{Топонимика Меликмегьеммедов}} {{Хъачмаз райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Хъачмаз райондин хуьрер]] sxokdvxlmgl8ziwyobfj2ssldti0xh6 0 4597 99868 93364 2026-10-26T17:52:03Z Хьажидауд 12986 99868 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ | статус = Шегьер | тӀвар =Хъачмаз | фотография = | кьадар = 320 | къул = ''Хъачмаздиз тухузвай варар'' | тамам тӀвар ={{lang-az|Xaçmaz}} | пайдах = | герб = | региондин карта =<div style="position: relative; width: 300px;"> [[Файл:Khachmaz District in Azerbaijan 2021.svg|300px|border]] {{Image label|x=0.60 |y=0.04 |scale=300|text=Хъачмаз<br />[[Файл:Red pog.png|9px|center]]}} </div> | координатар = | уьлкве =Азербайжан | райондин жуьре = Район: | район =[[Хъачмаз район]] | регион = | хуьруьн жуьре = | хуьр = | кьенепатан паюнар = | кьилин жуьре = Шегьер: | кьил = 1938 йисалай | бине эцигай тарих = | садлагьай тӀвар кьун = | виликан тӀварар = | статус йисалай = | майдан = | ЯШЧ кьакьанвал = | гьава = | агьали =39,9 | сиягьдиз кьачур йис =2012 | агьалидин къалинвал = | агломерация = | халкьар = | динар = | сятдин чӀул = [[UTC+4]], гатуз [[UTC+5]] | телефондин код =172 | почтунин индекс =AZ 2700 | автомобилдин код =AZ27 | сайт = | commonscat = }} '''Хъачмаз''' — [[Азербайжан]]дин кефер пата авай ц1ал (гъала, шегьер). [[Хъачмаз район]]дин административ юкь. [[Кудиал вацӀ]]ал чка кьунвайди я. == Агьалияр == Шегьердин агьали саки 40 агъзур касди туькӀуьрзава. Ина [[лезгияр]], [[татар]], [[урусар]], [[азербайжанвияр]], [[туьрквер]] ва Шагьдагъ группадин халкьар ([[кърызар]], [[жекар]] ва мсб.) хьтин миллетар яшамиш жезва. ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Хъачмаз Саид-эфенди]] — [[XIX виш йис]]уз уьмуьр авур [[лезги]] зари ва алим. == Стхавилин шегьерар == * {{Урусатдин пайдах}} [[Кьвевар]], [[Урусат]] * {{Урусатдин пайдах}} [[Ялта]], [[Урусат]]<ref>[http://www.day.az/news/society/179312.html Хачмаз и Ялта стали городами-побратимами ] {{ref-ru}}</ref> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.xacmaz.ru Хъачмаз ва Хъачмаз райондикай сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223101618/http://www.xacmaz.ru/ |date=2014-12-23 }} * [http://www.xachmaz-ih.gov.az/ Хъачмаз райондин официал сайт] {{Хъачмаз райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Хъачмаз район]] k33xmu04nkrktf11pl2fhkbw29ys5n7 0 5699 99887 93925 2026-10-26T18:11:55Z Хьажидауд 12986 99887 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jiangwan Mosque - Eid Al-Adha.JPG|thumb|Мусурманар]] '''Мусурман''' (гьак1ани '''Бусурман''', {{lang-ar|مسلم}} [''муслим''], папариз лугьудай форма {{lang-ar2|مسلمة}} [''муслима'']) — [[Ислам]] диндин пад хуьзвайди. ==Гафун мана== Араб чӀалал «Муслим» - «Адаз (Аллагьдиз) муьтӀуьгъ хьанвайди» ва я «Вич Адан (Аллагьдин) гъиле вугунвайди» манаяр гузва. ==Гегьеншвал== == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lezgidin.ru/ Халкьдин арада Ислам чукӀурдай лезги чӀалал портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150716080113/http://lezgidin.ru/ |date=2015-07-16 }} * [http://www.islam.ru Исламдин хабарар авай сайт] * [http://www.islamnews.ru/ Исламдин хабарар] [[Категория:Ислам]] kz5lxs2b3iljrt5op79s2u9480cpk2f 0 6670 99869 96565 2026-10-26T17:52:46Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Шегьер]] макъаладин тӀвар [[ЦӀал]] -диз масакӀа хъувуна 96565 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[Мохенжо-Даро]] къадим замандин шегьер]] [[Файл:Tehran skyline may 2007.jpg|thumb|Тегьеран]] '''Шегьер''' — агьалияр хуьруьн майишатрик квачир, дахьайтӀа тӀимил квай, инсанар яшамиш жезвай чка. Шегьердихъ вичин лишанар ава, ам хуьруькай хкуддай. Тарихдай килигайла, шегьердин агьалийри гьамиша товарар акъудзавай, зтӀар расзавай. Инсанар яшамиш жезвай чка шегьеррин цӀарцӀа авайвилиз къанунралди къуват гузвайди я. == ГьакӀни мад килиг == * [[Хуьр]] == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{Commons|Cities}} * [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Sociolog/Vagin/01.php Вагин В. Шегьердин cоциология] {{ref-ru}} * [http://www.archipelag.ru/authors/giddens/?library=2529 Э.Гидденс. Гилан вахтунин урбанизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917090236/http://www.archipelag.ru/authors/giddens/?library=2529 |date=2011-09-17 }} {{ref-ru}} * [http://www.unchs.org/Istanbul+5/statereport.htm ООН-дин шегьердин доклад] {{ref-en}} [[Категория:Шегьер|*]] [[Категория:География]] {{1000}} 668ws3zc1v5fzw1ijme7k7jvtzenv7o 99871 99869 2026-10-26T17:54:02Z Хьажидауд 12986 99871 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[Мохенжо-Даро]] къадим замандин ц1ал]] [[Файл:Tehran skyline may 2007.jpg|thumb|Тегьеран]] '''ЦӀал''' (гьак1ани '''гъала''', '''шегьер''', '''шээр''') — агьалияр хуьруьн майишатрик квачир, дахьайтӀа тӀимил квай, инсанар яшамиш жезвай чка. Шегьердихъ вичин лишанар ава, ам хуьруькай хкуддай. Тарихдай килигайла, шегьердин агьалийри гьамиша товарар акъудзавай, зтӀар расзавай. Инсанар яшамиш жезвай чка шегьеррин цӀарцӀа авайвилиз къанунралди къуват гузвайди я. == ГьакӀни мад килиг == * [[Хуьр]] == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{Commons|Cities}} * [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Sociolog/Vagin/01.php Вагин В. Шегьердин cоциология] {{ref-ru}} * [http://www.archipelag.ru/authors/giddens/?library=2529 Э.Гидденс. Гилан вахтунин урбанизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917090236/http://www.archipelag.ru/authors/giddens/?library=2529 |date=2011-09-17 }} {{ref-ru}} * [http://www.unchs.org/Istanbul+5/statereport.htm ООН-дин шегьердин доклад] {{ref-en}} [[Категория:Шегьер|*]] [[Категория:География]] {{1000}} 4rhiw8cnvoa79w7qedgj043owujjf0w 99873 99871 2026-10-26T17:56:10Z Хьажидауд 12986 99873 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[Мохенжо-Даро]] къадим замандин ц1ал]] [[Файл:Tehran skyline may 2007.jpg|thumb|Тегьеран]] '''ЦӀал''' (гьак1ани '''цIали''', '''гъала''', '''шегьер''', '''шээр''') — агьалияр хуьруьн майишатрик квачир, дахьайтӀа тӀимил квай, инсанар яшамиш жезвай чка. Шегьердихъ вичин лишанар ава, ам хуьруькай хкуддай. Тарихдай килигайла, шегьердин агьалийри гьамиша товарар акъудзавай, зтӀар расзавай. Инсанар яшамиш жезвай чка шегьеррин цӀарцӀа авайвилиз къанунралди къуват гузвайди я. == ГьакӀни мад килиг == * [[Хуьр]] == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{Commons|Cities}} * [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Sociolog/Vagin/01.php Вагин В. Шегьердин cоциология] {{ref-ru}} * [http://www.archipelag.ru/authors/giddens/?library=2529 Э.Гидденс. Гилан вахтунин урбанизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917090236/http://www.archipelag.ru/authors/giddens/?library=2529 |date=2011-09-17 }} {{ref-ru}} * [http://www.unchs.org/Istanbul+5/statereport.htm ООН-дин шегьердин доклад] {{ref-en}} [[Категория:Шегьер|*]] [[Категория:География]] {{1000}} 67s6n2vzqfzvp4ds3mgejhpsteh9ixv 99874 99873 2026-10-26T17:56:24Z Хьажидауд 12986 99874 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[Мохенжо-Даро]] къадим замандин ц1ал]] [[Файл:Tehran skyline may 2007.jpg|thumb|Тегьеран]] '''ЦӀал''' (гьак1ани '''цIали''', '''гъала''', '''шегьер''') — агьалияр хуьруьн майишатрик квачир, дахьайтӀа тӀимил квай, инсанар яшамиш жезвай чка. Шегьердихъ вичин лишанар ава, ам хуьруькай хкуддай. Тарихдай килигайла, шегьердин агьалийри гьамиша товарар акъудзавай, зтӀар расзавай. Инсанар яшамиш жезвай чка шегьеррин цӀарцӀа авайвилиз къанунралди къуват гузвайди я. == ГьакӀни мад килиг == * [[Хуьр]] == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{Commons|Cities}} * [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Sociolog/Vagin/01.php Вагин В. Шегьердин cоциология] {{ref-ru}} * [http://www.archipelag.ru/authors/giddens/?library=2529 Э.Гидденс. Гилан вахтунин урбанизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917090236/http://www.archipelag.ru/authors/giddens/?library=2529 |date=2011-09-17 }} {{ref-ru}} * [http://www.unchs.org/Istanbul+5/statereport.htm ООН-дин шегьердин доклад] {{ref-en}} [[Категория:Шегьер|*]] [[Категория:География]] {{1000}} nvtxrfq1f0k74rq9yg0xfpsvkwsrqnr 0 7965 99850 98387 2026-10-26T12:52:59Z BFD-69 7989 цӀийи хъувун 99850 wikitext text/x-wiki [[Урусат]]дин шегьеррин сиягьдик Урусатдин Федерациядин вири шегьерар ква. Агьалийрин сан-гьисаб 2010-лагьай йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал ганвайди я. ГьакӀни сиягьди шегьеррин диб эцигунин йис тахьайтӀа тарихдин чешмейра садлагьай тӀвар кьун къалурзавайди я. Федерал метлеб авай шегьерарни вилаятрин юкьвар (кьилин шегьерар) яцӀу шрифтдив къалурнава. 2014-лагьай йисуз Урусатдин Федерациядик акатнавай Крым Республикадин шегьеррин агьалийрин са-гьисаб [[Украина]]дин гьукуматдин статистикадин къуллугъдин 2012-лагьай йисан малуматриз килигна къалурнава<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis_krim/perepis_krim.html Перепись населения в Крымском федеральном округе]</ref>. {| class="wikitable sortable" |- ! Герб !! Шегьер !! Вилаят !! Федерал округ !! Агьалияр !! Диб эцигун тахьайтӀа<br>садлагьай тӀвар кьун |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Adygeysk (Adygeya).png|50px]] || [[Адыгейск]] || [[Адыгея]] || Кьибледин || 12248 || [[1973]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Maikop (Adygea).png|50px]] || '''[[Майкоп]]''' || Адыгея || Кьибледин || 144246 || [[1857]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Gornoaltaysk (Altai Republic).png|50px]] || '''[[Горно-Алтайск]]''' || Алтай Республика || Сибирдин || 56928 || [[1830]] |- | align=center|[[Файл:RUS Алейск COA.gif|50px]] || [[Алейск]] || Алтай край || Сибирдин || 29512 || [[1913]] |- | align=center|[[Файл:Barnaul coat of arms.jpg|50px]] || '''[[Барнаул]]''' || Алтай край || Сибирдин || 612091 || [[1730]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Belokurikha.svg|50px]] || [[Белокуриха]] || Алтай край || Сибирдин || 14660 || [[1803]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Biysk (Altai krai) (1804).png|50px]] || [[Бийск]] || Алтай край || Сибирдин || 210055 || [[1709]] |- | align=center|[[Файл:Gornyak Coat of Arms.svg|50px]] || [[Горняк (Алтай край)|Горняк]] || Алтай край || Сибирдин || 13924 || [[1942]] |- | align=center|[[Файл:Zarinsk coat of arms.svg|50px]] || [[Заринск]] || Алтай край || Сибирдин || 48456 || [[1979]] |- | align=center|[[Файл:Zmeinogorsk Coat of Arms.jpg|50px]] || [[Змеиногорск]] || Алтай край || Сибирдин || 10955 || [[1736]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kamen-na-Obi (Altai kray).png|50px]] || [[Камень-на-Оби]] || Алтай край || Сибирдин || 43880 || [[1751]] |- | align=center|[[Файл:Novoaltaisk Coat of Arms.png|50px]] || [[Новоалтайск]] || Алтай край || Сибирдин || 70438 || [[1736]] |- | align=center|[[Файл:Rubtsovsk coat of arms.png|50px]] || [[Рубцовск]] || Алтай край || Сибирдин || 147008 || [[1892]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Slavgorod (Altai krai).png|50px]] || [[Славгород (Урусат)|Славгород]] || Алтай край || Сибирдин || 32390 || [[1910]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yarovoe (Altai krai).png|50px]] || [[Яровое]] || Алтай край || Сибирдин || 18605 || [[1943]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Belogorsk (Amur oblast).png|50px]] || [[Белогорск (Амур вилаят)|Белогорск]] || Амур вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 68220 || [[1860]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Blagoveshchensk (Amur oblat).png|50px]] || '''[[Благовещенск]]''' || Амур вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 214397 || [[1856]] |- | align=center| || [[Завитинск]] || Амур вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 11481 || [[1906]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zeya (Amur oblast).png|50px]] || [[Зея (шегьер)|Зея]] || Амур вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 25042 || [[1879]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Raychikhinsk (Amur oblast).png|50px]] || [[Райчихинск]] || Амур вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 20499 || [[1932]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Svobodny (Amur oblast).png|50px]] || [[Свободный (шегьер)|Свободный]] || Амур вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 58594 || [[1912]] |- | || [[Сковородино]] || Амур вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 9561 || [[1908]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tynda (Amur oblast) (2006).png|50px]] || [[Тында]] || Амур вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 35574 || [[1907]] |- | || [[Шимановск]] || Амур вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 19815 || [[1910]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Arkhangelsk.svg|50px]] || '''[[Архангельск]]''' || Архангелск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 348716 || [[1584]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Velsk (Arkhangelsk oblast).png|50px]] || [[Вельск]] || Архангелск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 23885 || [[1137]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kargopol (Arkhangelsk oblast) (1781).png|50px]] || [[Каргополь]] || Архангелск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 10148 || [[1146]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Koryazhma.gif|50px]] || [[Коряжма]] || Архангелск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 39629 || [[1535]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kotlas (Arkhangelsk oblast) 2007.png|50px]] || [[Котлас]] || Архангелск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 60562 || [[1890]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Mezen (Arkhangelsk oblast) (1780).png|50px]] || [[Мезень (шегьер)|Мезень]] || Архангелск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 3599 || [[XVI виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Mirny (Arkhangelsk oblast).png|50px]] || [[Мирный (шегьер, Архангелск вилаят)|Мирный]] || Архангелск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 30259 || [[1957]] |- | align=center|[[Файл:Герб города Новодвинска-2007-2.jpg|50px]] || [[Новодвинск]] || Архангелск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 40612 || [[1936]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nyandoma city (Arkhangelsk oblast).png|50px]]|| [[Няндома]] || Архангелск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 22354 || [[1898]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Onega (Arkhangelsk oblast) (1998).gif|50px]] || [[Онега (шегьер)|Онега]] || Архангелск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 21359 || [[1137]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Severodvinsk.svg|50px]] || [[Северодвинск]] || Архангелск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 192265 || [[1936]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Solvychegodsk (Arkhangelsk oblast) (1780).png|50px]] || [[Сольвычегодск]] || Архангелск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 2460 || [[XIV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Shenkursk (Arkhangelsk oblast) (1780).png|50px]] || [[Шенкурск]] || Архангелск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 5702 || [[1137]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Astrakhan.png|50px]] || '''[[Астрахань]]''' || Астрахан вилаят || Кьибледин || 520662 || [[1558]] |- | align=center|[[Файл:Gerb-Akhtubinsk-new.jpg|50px]] || [[Ахтубинск]] || Астрахан вилаят || Кьибледин || 41898 || [[1959]] |- | align=center|[[Файл:RUS Знаменск COA.gif|50px]] || [[Знаменск (Астрахан вилаят)|Знаменск]] || Астрахан вилаят || Кьибледин || 29357 || [[1948]] |- | align=center|[[Файл:Герб Камызяк.svg|50px]] || [[Камызяк]] || Астрахан вилаят || Кьибледин || 16291 || [[1560]] |- | || [[Нариманов (шегьер)|Нариманов]] || Астрахан вилаят || Кьибледин || 11386 || [[1963]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kharabali (Astrakhan oblast).png|50px]] || [[Харабали]] || Астрахан вилаят || Кьибледин || 18209 || [[1789]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Agidel (Bashkortostan).png|50px]] || [[Агидель (шегьер)|Агидель]] || Башкъортостан || Приволжский || 16365 || [[1980]] |- | || [[Баймак]] || Башкъортостан || Приволжский || 17710 || [[1748]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Belebei (Bashkortostan).png|50px]] || [[Белебей]] || Башкъортостан || Приволжский || 60183 || [[1715]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Beloretsk (Bashkortostan).png|50px]] || [[Белорецк]] || Башкъортостан || Приволжский || 68804 || [[1762]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Birsk (Bashkortostan).png|50px]] || [[Бирск]] || Башкъортостан || Приволжский || 41637 || [[1663]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Blagoveschensk (Bashkortostan).png|50px]] || [[Благовещенск (Башкъортостан)|Благовещенск]] || Башкъортостан || Приволжский || 34246 || [[1756]] |- | || [[Давлеканово]] || Башкъортостан || Приволжский || 24040 || [[XVIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Durtuli.png|50px]] || [[Дюртюли]] || Башкъортостан || Приволжский || 31272 || [[1795]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ishimbai (Bashkortostan).png|50px]] || [[Ишимбай]] || Башкъортостан || Приволжский || 66259 || [[1815]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kumertau (Bashkortostan).png|50px]] || [[Кумертау]] || Башкъортостан || Приволжский || 62854 || [[1947]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Mezhgorie (Bashkortostan).png|50px]] || [[Межгорье (Башкъортостан)|Межгорье]] || Башкъортостан || Приволжский || 17353 || [[1979]] |- | || [[Мелеуз]] || Башкъортостан || Приволжский || 61408 || [[XVIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Neftekamsk (Bashkortostan).png|50px]] || [[Нефтекамск]] || Башкъортостан || Приволжский || 121757 || [[1957]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Oktyabrsky (Bashkortostan).png|50px]] || [[Октябрьский (шегьер)|Октябрьский]] || Башкъортостан || Приволжский || 109379 || [[1946]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Salavat.png|50px]] || [[Салават]] || Башкъортостан || Приволжский || 156085 || [[1948]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sibai (Bashkortostan).png|50px]] || [[Сибай]] || Башкъортостан || Приволжский || 62732 || [[1913]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sterlitamak (Bashkortostan).png|50px]] || [[Стерлитамак]] || Башкъортостан || Приволжский || 273432 || [[1766]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tuimazy rayon (Bashkortostan).png|50px]] || [[Туймазы]] || Башкъортостан || Приволжский || 66849 || [[1912]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Ufa.svg|50px]] || '''[[Уфа]]''' || Башкъортостан || Приволжский || 1062300 || [[1574]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Uchaly rayon (Bashkortostan).png|50px]] || [[Учалы]] || Башкъортостан || Приволжский || 37771 || [[1955]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yanaul rayon (Bashkortostan).png|50px]] || [[Янаул]] || Башкъортостан || Приволжский || 26988 || [[1914]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Alekseevka (Belgorod oblast).png|50px]] || [[Алексеевка (шегьер, Белгород вилаят)|Алексеевка]] || Белгород вилаят || Юкьван || 39026 || [[1685]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Belgorod.svg|50px]] || '''[[Белгород]]''' || Белгород вилаят || Юкьван || 356426 || [[1596]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Biryuch.svg|50px]] || [[Бирюч (шегьер)|Бирюч]] || Белгород вилаят || Юкьван || 7842 || [[1705]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Valuyki (Belgorod oblast).png|50px]] || [[Валуйки]] || Белгород вилаят || Юкьван || 35322 || [[1593]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Graivoron (Belgorod oblast).svg|50px]] || [[Грайворон]] || Белгород вилаят || Юкьван || 6234 || [[1678]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Gubkin (Belgorod oblast).svg|50px]] || [[Губкин (шегьер)|Губкин]] || Белгород вилаят || Юкьван || 88562 || [[1939]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Korocha (Belgorod oblast).svg|50px]] || [[Короча]] || Белгород вилаят || Юкьван || 5877 || [[1637]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novy Oskol (Belgorod oblsat).png|50px]] || [[Новый Оскол]] || Белгород вилаят || Юкьван || 19530 || [[1647]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Stary Oskol (Belgorod oblast)2008.svg|50px]] || [[Старый Оскол]] || Белгород вилаят || Юкьван || 221163 || [[1593]] |- | || [[Строитель (шегьер)|Строитель]] || Белгород вилаят || Юкьван || 23933 || [[1958]] |- | align=center|[[Файл:Lob Coats of arms Shebekino.svg|50px]] || [[Шебекино]] || Белгород вилаят || Юкьван || 44277 || [[1713]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Bryansk (Bryansk Oblast).svg|50px]] || '''[[Брянск]]''' || Брянск вилаят || Юкьван || 415640 || [[985]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Dyatkovo (Bryansk oblast) (1982).gif|50px]] || [[Дятьково]] || Брянск вилаят || Юкьван || 29438 || [[1626]] |- | align=center|[[Файл:Герб города Жуковка.jpg|50px]] || [[Жуковка (шегьер)|Жуковка]] || Брянск вилаят || Юкьван || 18269 || [[1871]] |- | || [[Злынка]] || Брянск вилаят || Юкьван || 5507 || [[1702]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Karachev (Oryol oblast) (1781).png|50px]] || [[Карачев]] || Брянск вилаят || Юкьван || 19715 || [[1146]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Klintsy (Bryansk oblast) (1985).png|50px]] || [[Клинцы]] || Брянск вилаят || Юкьван || 62510 || [[1707]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Mglin (Bryansk oblast) (1782).png|50px]] || [[Мглин]] || Брянск вилаят || Юкьван || 7916 || [[1387]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novozybkov (Bryansk oblast).png|50px]] || [[Новозыбков]] || Брянск вилаят || Юкьван || 40552 || [[1701]] |- | align=center|[[Файл:Герб Почепа.jpg|50px]] || [[Почеп]] || Брянск вилаят || Юкьван || 17933 || [[1447]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sevsk (Bryansk oblast) (1781).png|50px]] || [[Севск]] || Брянск вилаят || Юкьван || 7282 || [[1146]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Seltco (Bryansk oblast).gif|50px]] || [[Сельцо (шегьер)|Сельцо]] || Брянск вилаят || Юкьван || 17933 || [[1870-е]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Starodub (Bryansk oblast) (1782).png|50px]] || [[Стародуб]] || Брянск вилаят || Юкьван || 19010 || [[1080]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Surazh (Bryansk oblast) (1782).png|50px]] || [[Сураж]] || Брянск вилаят || Юкьван || 11640 || [[XVII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Trubchevsk (Oryol oblast) (1781).png|50px]] || [[Трубчевск]] || Брянск вилаят || Юкьван || 15014 || [[975]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Unecha (Bryansk oblast) (1986).png|50px]] || [[Унеча]] || Брянск вилаят || Юкьван || 26196 || [[1887]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Fokino (Bryansk oblast) (1984).gif|50px]] || [[Фокино (Брянск вилаят)|Фокино]] || Брянск вилаят || Юкьван || 13874 || [[1899]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Babushkin (Buryatia).png|50px]] || [[Бабушкин (Бурятия)|Бабушкин]] || Бурятия || Сибирдин || 4839 || [[1760-е]] |- | || [[Гусиноозёрск]] || Бурятия || Сибирдин || 24603 || [[1939]] |- | || [[Закаменск]] || Бурятия || Сибирдин || 11530 || [[1934]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kyakhta (Buryatia) (1861).png|50px]] || [[Кяхта]] || Бурятия || Сибирдин || 20041 || [[1727]] |- | || [[Северобайкальск]] || Бурятия || Сибирдин || 24935 || [[1974]] |- | align=center|[[Файл:Gerb u u.jpg|50px]] || '''[[Улан-Удэ]]''' || Бурятия || Сибирдин || 404357 || [[1666]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Aleksandrov (Vladimir oblast) (1781).png|50px]] || [[Александров (шегьер)|Александров]] || Владимир вилаят || Юкьван || 61544 || [[XIV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Vladimir (Vladimir oblast).svg|50px]] || '''[[Владимир (шегьер)|Владимир]]''' || Владимир вилаят || Юкьван || 348256 || [[990]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Vyazniki (Vladimir oblast) (1781).png|50px]] || [[Вязники]] || Владимир вилаят || Юкьван || 41252 || [[1608]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Gorokhovets (Vladimirskaya oblast).png|50px]] || [[Гороховец]] || Владимир вилаят || Юкьван || 14015 || [[1158]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Gus-Khrustalny (Vladimir oblast).png|50px]] || [[Гусь-Хрустальный]] || Владимир вилаят || Юкьван || 60773 || [[1756]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kamechkovo (Vladimir oblast).gif|50px]] || [[Камешково]] || Владимир вилаят || Юкьван || 13113 || [[1892]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Karabanovo.gif|50px]] || [[Карабаново]] || Владимир вилаят || Юкьван || 14868 || [[1630]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kirzhach (Vladimirskaya oblast).png|50px]] || [[Киржач]] || Владимир вилаят || Юкьван || 30044 || [[1332]] |- | align=center|[[Файл:Герб Коврова (с 2012 года).jpg|50px]] || [[Ковров]] || Владимир вилаят || Юкьван || 145492 || [[XII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kolchugino (Vladimir oblast).png|50px]] || [[Кольчугино]] || Владимир вилаят || Юкьван || 45804 || [[1871]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kosteryovo.png|50px]] || [[Костерёво]] || Владимир вилаят || Юкьван || 9136 || [[1890]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kurlovo (Vladimir oblast).png|50px]] || [[Курлово]] || Владимир вилаят || Юкьван || 6791 || [[1811]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Lakinsk (Vladimir oblast).png|50px]] || [[Лакинск]] || Владимир вилаят || Юкьван || 15707 || [[XV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Melenki (Vladimir oblast) (1781).png|50px]] || [[Меленки]] || Владимир вилаят || Юкьван || 15208 || [[XVIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Murom (Vladimir oblast) (1781).png|50px]] || [[Муром]] || Владимир вилаят || Юкьван || 116078 || [[862]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Petushki (Vladimir oblast).gif|50px]] || [[Петушки (шегьер)|Петушки]] || Владимир вилаят || Юкьван || 15167 || [[1861]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pokrov (Vladimir oblast) (1781).png|50px]] || [[Покров (шегьер)|Покров]] || Владимир вилаят || Юкьван || 17762 || [[1506]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Raduzhny (Vladimir oblast).png|50px]] || [[Радужный (Владимир вилаят)|Радужный]] || Владимир вилаят || Юкьван || 18212 || [[1971]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sobinka.gif|50px]] || [[Собинка]] || Владимир вилаят || Юкьван || 19482 || [[1858]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Strunino city.gif|50px]] || [[Струнино]] || Владимир вилаят || Юкьван || 14372 || [[1492]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sudogda (Vladimir oblast) (1781).png|50px]] || [[Судогда]] || Владимир вилаят || Юкьван || 11848 || [[1552]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Suzdal.png|50px]] || [[Суздаль]] || Владимир вилаят || Юкьван || 10535 || [[999]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yuriev-Polsky (Vladimir oblast).png|50px]] || [[Юрьев-Польский]] || Владимир вилаят || Юкьван || 19588 || [[1152]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Volgograd city.svg|50px]] || '''[[Волгоград]]''' || Волгоград вилаят || Кьибледин || 1021244 || [[1589]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Volzhsky (Volgograd oblast).png|50px]] || [[Волжский]] || Волгоград вилаят || Кьибледин || 314436 || [[1951]] |- | align=center|[[Файл:Dubovka coat of arms (Volgograd region).png|50px]] || [[Дубовка]] || Волгоград вилаят || Кьибледин || 14345 || [[1732]] |- | align=center|[[Файл:Г Жирновск герб.jpg|50px]] || [[Жирновск]] || Волгоград вилаят || Кьибледин || 16890 || [[XVIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Kalach na donu gerb.png|50px]] || [[Калач-на-Дону]] || Волгоград вилаят || Кьибледин || 26892 || [[1708]] |- | align=center|[[Файл:Kamyshin gerb big.jpg|50px]] || [[Камышин]] || Волгоград вилаят || Кьибледин || 119924 || [[1668]] |- | align=center|[[Файл:Gerb Kotelnikovo.png|50px]] || [[Котельниково]] || Волгоград вилаят || Кьибледин || 20441 || [[1897]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kotovo (Volgograd oblast) (1994).png|50px]] || [[Котово]] || Волгоград вилаят || Кьибледин || 24104 || [[1710-е]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Krasnoslobodsk, Volgograd Oblast (2010).png|50px]] || [[Краснослободск (Волгоград вилаят)|Краснослободск]] || Волгоград вилаят || Кьибледин || 16007 || [[1870]] |- | || [[Ленинск (Волгоград вилаят)|Ленинск]] || Волгоград вилаят || Кьибледин || 15527 || [[1802]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Mikhaylovka (Volgograd Oblast) 2009.png|50px]] || [[Михайловка (шегьер)|Михайловка]] || Волгоград вилаят || Кьибледин || 59153 || [[1762]] |- | || [[Николаевск (Волгоград вилаят)|Николаевск]] || Волгоград вилаят || Кьибледин || 15081 || [[1747]] |- | || [[Новоаннинский]] || Волгоград вилаят || Кьибледин || 17911 || [[1956]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Pallasovka 2008 (official).png|50px]] || [[Палласовка]] || Волгоград вилаят || Кьибледин || 15984 || [[1907]] |- | || [[Петров Вал]] || Волгоград вилаят || Кьибледин || 13264 || [[1942]] |- | || [[Серафимович (шегьер)|Серафимович]] || Волгоград вилаят || Кьибледин || 9368 || [[1589]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Surovikino without a crown (2008).png|50px]] || [[Суровикино]] || Волгоград вилаят || Кьибледин || 20527 || [[1744]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Uryupinsk 1994.png|50px]] || [[Урюпинск]] || Волгоград вилаят || Кьибледин || 41594 || [[1618]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Frolovo 02.png|50px]] || [[Фролово]] || Волгоград вилаят || Кьибледин || 39489 || [[1859]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Babaevo rayon (Vologda oblast).png|50px]] || [[Бабаево]] || Вологда вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 12074 || [[XV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Belozersky District, Vologda Oblast.png|50px]] || [[Белозерск]] || Вологда вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 9614 || [[862]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Velikiy Ustyug (Vologda oblast) (2000).png|50px]] || [[Великий Устюг]] || Вологда вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 31664 || [[1147]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Vologda (Vologda oblast) (1780).png|50px]] || '''[[Вологда]]''' || Вологда вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 301642 || [[1147]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Vytegra (Vologda oblast) (1781).png|50px]] || [[Вытегра]] || Вологда вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 10490 || [[1710]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Gryazovets (Vologda oblast) (1781).png|50px]] || [[Грязовец]] || Вологда вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 15528 || [[1538]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kadnikov (Vologda oblast) (1781).png|50px]] || [[Кадников]] || Вологда вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 4797 || [[1492]] |- | align=center|[[Файл:Kirillov Coat Of Arms.png|50px]] || [[Кириллов (шегьер)|Кириллов]] || Вологда вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 7735 || [[1397]] |- | || [[Красавино]] || Вологда вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 7003 || [[1848]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nikolsk (Vologda oblast).png|50px]] || [[Никольск (Вологда вилаят)|Никольск]] || Вологда вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 8515 || [[XIV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:35 sokol.png|50px]] || [[Сокол (шегьер)|Сокол]] || Вологда вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 38454 || [[1615]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Totma (Vologda oblast).png|50px]] || [[Тотьма]] || Вологда вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 9784 || [[1137]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Ustyuzhna and Ustugnovsky District (Vologda Region).png|50px]] || [[Устюжна]] || Вологда вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 9478 || [[1252]] |- | || [[Харовск]] || Вологда вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 10078 || [[1903]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Cherepovets (Vologda oblast) (1811).png|50px]] || [[Череповец]] || Вологда вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 312311 || [[1777]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Bobrov (Voronezh oblast).png|50px]] || [[Бобров (шегьер)|Бобров]] || Воронеж вилаят || Юкьван || 19738 || [[1698]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Boguchar (Voronezh oblast).png|50px]] || [[Богучар]] || Воронеж вилаят || Юкьван || 11811 || [[1704]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Borisoglebsk (Voronezh oblast).png|50px]] || [[Борисоглебск]] || Воронеж вилаят || Юкьван || 65585 || [[1698]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Buturlinovka (Voronezh oblast).png|50px]] || [[Бутурлиновка]] || Воронеж вилаят || Юкьван || 27208 || [[1740]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Voronezh.png|50px]] || '''[[Воронеж]]''' || Воронеж вилаят || Юкьван || 889680 || [[1586]] |- | || [[Калач (шегьер)|Калач]] || Воронеж вилаят || Юкьван || 20046 || [[1716]] |- | align=center|[[Файл:Liski coa.png|50px]] || [[Лиски]] || Воронеж вилаят || Юкьван || 55864 || [[XVI виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novovoronezh (Voronezh oblast).png|50px]] || [[Нововоронеж]] || Воронеж вилаят || Юкьван || 32635 || [[1957]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novohopersk (Voronezh oblast).png|50px]] || [[Новохопёрск]] || Воронеж вилаят || Юкьван || 6849 || [[1710]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ostrogozhsk (Voronezh oblast).png|50px]] || [[Острогожск]] || Воронеж вилаят || Юкьван || 33842 || [[1652]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pavlovsk (Voronezh oblast).png|50px]] || [[Павловск (Воронеж вилаят)|Павловск]] || Воронеж вилаят || Юкьван || 25126 || [[1709]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Povorino (Voronezh oblast).png|50px]] || [[Поворино]] || Воронеж вилаят || Юкьван || 17692 || [[1870]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Rossosh (Voronezh oblast).png|50px]] || [[Россошь]] || Воронеж вилаят || Юкьван || 62865 || [[XVII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Semiluki (Voronezh oblast).png|50px]] || [[Семилуки]] || Воронеж вилаят || Юкьван || 26025 || [[1615]] |- | align=center|[[Файл:Ertil.png|50px]] || [[Эртиль]] || Воронеж вилаят || Юкьван || 11387 || [[1897]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Dagestan Oblast 1878.svg|50px]] || [[Буйнакск]] || Дагъустан || Кеферпатан Къавкъаздин || 65735 || [[1834]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Dagestanskie Ogni.png|50px]] || [[Дагъустандин ЦӀаяр]] || Дагъустан || Кеферпатан Къавкъаздин || 30671 || [[1914]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Derbent (Dagestan) (1843).png|50px]] || [[Дербент]] || Дагъустан || Кеферпатан Къавкъаздин || 119961 || [[438]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Izberbash.png|50px]] || [[Избербаш]] || Дагъустан || Кеферпатан Къавкъаздин || 56301 || [[1932]] |- | align=center|[[Файл:Gerb kaspiska.gif|50px]] || [[Каспийск]] || Дагъустан || Кеферпатан Къавкъаздин || 103914 || [[1932]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kiziljurt.png|50px]] || [[Кизилюрт]] || Дагъустан || Кеферпатан Къавкъаздин || 36187 || [[1963]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kizlyar (Dagestan) (1842).png|50px]] || [[Кизляр]] || Дагъустан || Кеферпатан Къавкъаздин || 49169 || [[1735]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Makhachkala.png|50px]] || '''[[Магьачкъала]]''' || Дагъустан || Кеферпатан Къавкъаздин || 577990 || [[1844]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Khasavyurt.png|50px]] || [[Хасавюрт]] || Дагъустан || Кеферпатан Къавкъаздин || 133929 || [[1846]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Jujno-Sukhokumsk.png|50px]] || [[Кьибле-Сухокумск]] || Дагъустан || Кеферпатан Къавкъаздин || 10048 || [[1958]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Birobidzhan.svg|50px]] || '''[[Биробиджан]]''' || Чувудрин АО || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 75419 || [[1915]] |- | || [[Облучье (Еврейская автономная область)|Облучье]] || Чувудрин АО || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 9379 || [[1911]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arm baley.jpg|50px]] || [[Балей]] || Забайкалский вилаят || Сибирдин || 12536 || [[1736]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Borzya (Chita oblast).png|50px]] || [[Борзя]] || Забайкалский вилаят || Сибирдин || 31376 || [[1899]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Krasnokamensk (Chita oblast).png|50px]] || [[Краснокаменск]] || Забайкалский вилаят || Сибирдин || 55668 || [[1967]] |- | || [[Могоча]] || Забайкалский вилаят || Сибирдин || 13228 || [[1910]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nerchinsk (Chita oblast) (1790).png|50px]] || [[Нерчинск]] || Забайкалский вилаят || Сибирдин || 14976 || [[1653]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Petrovsk-Zabaikalsky (Chita oblast) (1984).png|50px]] || [[Петровск-Забайкальский]] || Забайкалский вилаят || Сибирдин || 18555 || [[1789]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sretenskoe (Zabaykalskiy kray) (2011).png|50px]] || [[Сретенск]] || Забайкалский вилаят || Сибирдин || 6850 || [[1689]] |- | align=center|[[Файл:Герб г. Хилок.gif|50px]] || [[Хилок (шегьер)|Хилок]] || Забайкалский вилаят || Сибирдин || 11530 || [[1895]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Chita (Chita oblast).png|50px]] || '''[[Чита]]''' || Забайкалский вилаят || Сибирдин || 323964 || [[1653]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Shilka (Chita oblast).png|50px]] || [[Шилка (шегьер)|Шилка]] || Забайкалский вилаят || Сибирдин || 13947 || [[1897]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Vichuga.png|50px]] || [[Вичуга]] || Иваново вилаят || Юкьван || 37609 || [[1925]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Gavrilov Posad (Ivanovo oblast) (1989).png|50px]] || [[Гаврилов Посад]] || Иваново вилаят || Юкьван || 6434 || [[1434]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zavolzhsk.png|50px]] || [[Заволжск]] || Иваново вилаят || Юкьван || 12045 || [[XIX виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ivanovo (Ivanovo oblast).png|50px]] || '''[[Иваново]]''' || Иваново вилаят || Юкьван || 409277 || [[1561]] |- | align=center|[[Файл:Gerb kineshma ivanovskaya oblast.jpg|50px]] || [[Кинешма]] || Иваново вилаят || Юкьван || 88113 || [[1429]] |- | || [[Комсомольск (Иваново вилаят)|Комсомольск]] || Иваново вилаят || Юкьван || 8693 || [[1931]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kokhma (Ivanovo oblast).png|50px]] || [[Кохма]] || Иваново вилаят || Юкьван || 29408 || [[1619]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Navoloki (Ivanovo oblast).png|50px]] || [[Наволоки]] || Иваново вилаят || Юкьван || 10207 || [[1775]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Plyos (Ivanovo oblast) (1779).png|50px]] || [[Плёс (шегьер)|Плёс]] || Иваново вилаят || Юкьван || 2341 || [[1410]] |- | || [[Приволжск]] || Иваново вилаят || Юкьван || 16749 || [[1484]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Puchezh (Ivanovo oblast).png|50px]] || [[Пучеж]] || Иваново вилаят || Юкьван || 8583 || [[1594]] |- | || [[Родники (шегьер)|Родники]] || Иваново вилаят || Юкьван || 26318 || [[1606]] |- | align=center|[[Файл:Gerb-Teikovo.jpg|50px]] || [[Тейково]] || Иваново вилаят || Юкьван || 34993 || [[XVII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Furmanov (Ivanovo oblast).png|50px]] || [[Фурманов (шегьер)|Фурманов]] || Иваново вилаят || Юкьван || 36149 || [[1918]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Shuya (Ivanovo oblast).svg|50px]] || [[Шуя]] || Иваново вилаят || Юкьван || 58528 || [[1394]] |- | || [[Южа]] || Иваново вилаят || Юкьван || 14170 || [[1628]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yurievets (Ivanovo oblast).png|50px]] || [[Юрьевец]] || Иваново вилаят || Юкьван || 10205 || [[1225]] |- | || [[Карабулак (шегьер)|Карабулак]] || Ингушетия || Кеферпатан Къавкъаздин || 31081 || [[1859]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Magas (Ingushetia).png|50px]] || '''[[Магас]]''' || Ингушетия || Кеферпатан Къавкъаздин || 2505 || [[1995]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Malgobek.svg|50x50пкс]]|| [[Малгобек]] || Ингушетия || Кеферпатан Къавкъаздин || 31076 || [[1934]] |- | align=center|[[Файл:Coat_of_Arms_of_Nazran_(2016,SVG).svg|61x61пкс]]|| [[Назрань]] || Ингушетия || Кеферпатан Къавкъаздин || 93357 || [[1781]] |- | || [[Алзамай]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 6751 || [[1899]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Angarsk.svg|50px]] || [[Ангарск]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 233765 || [[1948]] |- | || [[Байкальск]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 13589 || [[1961]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Biryusinsk (Irkutsk oblast) (1977).png|50px]] || [[Бирюсинск]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 8981 || [[1967]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Bodaibo (Irkutsk oblast).svg|50px]] || [[Бодайбо (шегьер)|Бодайбо]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 15331 || [[1864]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Bratsk (Irkutsk oblast).png|50px]] || [[Братск]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 246348 || [[1631]] |- | || [[Вихоревка]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 22528 || [[1957]] |- | align=center|[[Файл:Zhelegorsk ilimski gerb.png|50px]] || [[Железногорск-Илимский]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 26134 || [[1948]] |- | align=center|[[Файл:Zima g.gif|50px]] || [[Зима (шегьер)|Зима]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 32522 || [[1743]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Irkutsk.png|50px]] || '''[[Иркутск]]''' || Иркутск вилаят || Сибирдин || 587225 || [[1661]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kirensk (Irkutsk oblast) (1790).png|50px]] || [[Киренск]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 12652 || [[1630]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nizhneudinsk (Irkutsk oblast) (1790).png|50px]] || [[Нижнеудинск]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 37056 || [[1648]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sayansk (Irkutsk oblast).png|50px]] || [[Саянск]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 40786 || [[1970]] |- | align=center|[[Файл:Svirsk g.gif|50px]] || [[Свирск]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 13649 || [[XIX виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Slyudyanka coat of arms.jpg|50px]] || [[Слюдянка (шегьер)|Слюдянка]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 18542 || [[1899]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of tayshet.png|50px]] || [[Тайшет]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 35481 || [[1897]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tulun (Irkutsk oblast).png|50px]] || [[Тулун]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 44603 || [[1735]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ussolie-Sibirskoye (Irkutsk oblast).png|50px]] || [[Усолье-Сибирское]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 83364 || [[1669]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ust-Ilimsk (Irkutsk oblast).png|50px]] || [[Усть-Илимск]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 86591 || [[1966]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ust-Kut 2009.png|50px]] || [[Усть-Кут]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 45061 || [[1631]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Cheremkhovo (Irkutsk oblast).png|50px]] || [[Черемхово (Иркутск вилаят)|Черемхово]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 52650 || [[1772]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Shelehov (Irkutsk oblast).png|50px]] || [[Шелехов (шегьер)|Шелехов]] || Иркутск вилаят || Сибирдин || 47960 || [[1953]] |- | align=center|[[Файл:Gerb-Baksan-1968.gif|50px]] || [[Баксан (шегьер)|Баксан]] || Къабарда-Балкъар || Кеферпатан Къавкъаздин || 36857 || [[1891]] |- | || [[Майский (Къабарда-Балкъар)|Майский]] || Къабарда-Балкъар || Кеферпатан Къавкъаздин || 26755 || [[XIX виш йис]] |- |align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nalchik since 2011.gif|50px]] || '''[[Нальчик]]''' || Къабарда-Балкъар || Кеферпатан Къавкъаздин || 240095 || [[1724]] |- | || [[Нарткала]] || Къабарда-Балкъар || Кеферпатан Къавкъаздин || 31679 || [[1913]] |- | align=center|[[Файл:Coats of arms of Prokhladny (Kabardino-Balkaria).png|50px]] || [[Прохладный]] || Къабарда-Балкъар || Кеферпатан Къавкъаздин || 59595 || [[1765]] |- | || [[Терек (шегьер)|Терек]] || Къабарда-Балкъар || Кеферпатан Къавкъаздин || 19170 || [[1876]] |- | || [[Тырныауз]] || Къабарда-Балкъар || Кеферпатан Къавкъаздин || 21000 || [[1934]] |- | || [[Чегем (шегьер)|Чегем]] || Къабарда-Балкъар || Кеферпатан Къавкъаздин || 17988 || [[1822]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Bagrationovsk (Kaliningrad oblast).png|50px]] || [[Багратионовск]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 6399 || [[1336]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Baltiysk (Kaliningrad oblast).png|50px]] || [[Балтийск]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 32670 || [[1626]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Gvardeisk (Kaliningrad oblast).png|50px]] || [[Гвардейск]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 13888 || [[1255]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Guryevsk (Kaliningrad oblast).png|50px]] || [[Гурьевск (Калининград вилаят)|Гурьевск]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 12433 || [[1262]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Gusev (Kaliningrad oblast).png|50px]] || [[Гусев (шегьер)|Гусев]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 28260 || [[XVI виш йис]] |- | || [[Зеленоградск]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 13015 || [[1252]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Kaliningrad.svg|50px]] || '''[[Калининград]]''' || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 431491 || [[1255]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Krasnoznamensk (Kaliningrad oblast).png|50px]] || [[Краснознаменск (Калининград вилаят)|Краснознаменск]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 3522 || [[1576]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ladushkin (Kaliningrad oblast).png|50px]] || [[Ладушкин]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 3788 || [[1314]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Mamonovo (Kaliningrad oblast).png|50px]] || [[Мамоново]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 7757 || [[1301]] |- | align=center|[[Файл:Герб-Немана.svg|50px]] || [[Неман (шегьер)|Неман]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 11794 || [[1277]] |- | align=center|[[Файл:Gerb nesterov.jpg|50px]] || [[Нестеров (Калининград вилаят)|Нестеров]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 4584 || [[1539]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ozyorsk (Kaliningrad oblast).png|50px]] || [[Озёрск (Калининград вилаят)|Озёрск]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 4740 || [[1539]] |- | || [[Пионерский (шегьер)|Пионерский]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 11017 || [[1254]] |- | align=center|[[Файл:Labiawa COA.png|50px]] || [[Полесск]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 7580 || [[1258]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pravdinsk (Kaliningrad oblast).png|50px]] || [[Правдинск]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 4323 || [[1312]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Svetlogorsk (Kaliningrad oblast).png|50px]] || [[Светлогорск (Калининград вилаят)|Светлогорск]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 10775 || [[1258]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Svetly (Kaliningrad oblast).png|50px]] || [[Светлый (Калининград вилаят)|Светлый]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 21380 || [[1640]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Slavsk (Kaliningrad oblast).png|50px]] || [[Славск]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 4614 || [[1292]] |- | align=center|[[Файл:Gerb Sovetsk.png|50px]] || [[Советск (Калининград вилаят)|Советск]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 41709 || [[1288]] |- | align=center|[[Файл:RUS Chernyakhovsk COA (achievement).svg|50px]] || [[Черняховск]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 40464 || [[1336]] |- | align=center|[[Файл:Rybaki COA.png|50px]] || [[Приморск (Калининград вилаят)|Приморск]] || Калининград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 1956 || [[1268]] |- | || [[Городовиковск]] || Калмыкия || Кьибледин || 9565 || [[1872]] |- | || [[Лагань]] || Калмыкия || Кьибледин || 14323 || [[1870]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Elista (Kalmykia) (2004).png|50px]] || '''[[Элиста]]''' || Калмыкия || Кьибледин || 103728 || [[1865]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Balabanovo (Kaluga oblast).png|50px]] || [[Балабаново]] || Калуга вилаят || Юкьван || 26337 || [[1584]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Belousovo (Kaluga oblast).png|50px]] || [[Белоусово (Калуга вилаят)|Белоусово]] || Калуга вилаят || Юкьван || 8432 || [[1962]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Borovsk (Kaluga oblast) (1777).png|50px]] || [[Боровск]] || Калуга вилаят || Юкьван || 12283 || [[1358]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ermolino (Kaluga oblast).png|50px]] || [[Ермолино (Калуга вилаят)|Ермолино]] || Калуга вилаят || Юкьван || 10409 || [[неизвестно]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zhizdra (Kaluga oblast).png|50px]] || [[Жиздра (шегьер)|Жиздра]] || Калуга вилаят || Юкьван || 5585 || [[1146]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zhukov (Kaluga oblast).png|50px]] || [[Жуков (шегьер)|Жуков]] || Калуга вилаят || Юкьван || 12150 || [[XVII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kaluga.svg|50px]] || '''[[Калуга]]''' || Калуга вилаят || Юкьван || 325185 || [[1371]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kirov (Kaluga oblast).png|50px]] || [[Киров (Калуга вилаят)|Киров]] || Калуга вилаят || Юкьван || 31888 || [[1745]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kozelsk (Kaluga oblast).png|50px]] || [[Козельск]] || Калуга вилаят || Юкьван || 18203 || [[XII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Герб Кондрово.PNG|50px]] || [[Кондрово]] || Калуга вилаят || Юкьван || 16672 || [[1615]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kremenki (Kaluga oblast).png|50px]] || [[Кремёнки]] || Калуга вилаят || Юкьван || 11617 || [[XVIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Lyudinovo town (Kaluga oblast).png|50px]] || [[Людиново]] || Калуга вилаят || Юкьван || 40550 || [[1626]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Maloyaroslavets (Kaluga region).svg|50px]] || [[Малоярославец]] || Калуга вилаят || Юкьван || 30401 || [[1402]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Medyn (Kaluga oblast) (1777).png|50px]] || [[Медынь]] || Калуга вилаят || Юкьван || 8298 || [[1386]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Meshchovsk (Kaluga oblast).png|50px]] || [[Мещовск]] || Калуга вилаят || Юкьван || 4101 || [[1238]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Mosalsk (Kaluga oblast).png|50px]] || [[Мосальск]] || Калуга вилаят || Юкьван || 4285 || [[1231]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Obninsk (Kaluga oblast) proposal (2003 N2).png|50px]] || [[Обнинск]] || Калуга вилаят || Юкьван || 104798 || [[1946]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sosensky (Kaluga oblast).png|50px]] || [[Сосенский]] || Калуга вилаят || Юкьван || 12394 || [[1952]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Spas-Demensk (Kaluga oblast) (2008).png|50px]] || [[Спас-Деменск]] || Калуга вилаят || Юкьван || 4904 || [[1446]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sukhinichi (Kaluga oblast) (1842).png|50px]] || [[Сухиничи]] || Калуга вилаят || Юкьван || 16295 || [[XVIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tarusa (Kaluga oblast) (1777).png|50px]] || [[Таруса (шегьер)|Таруса]] || Калуга вилаят || Юкьван || 9656 || [[1246]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yukhnov (Kaluga oblast) (1780).png|50px]] || [[Юхнов]] || Калуга вилаят || Юкьван || 7056 || [[1410]] |- | align=center|[[Файл:Coats of Arms of Viluchinsk.svg|50px]] || [[Вилючинск]] || Камчатский вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 22905 || [[1968]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Elizovo (2009) (Kamchatka krai).png|50px]] || [[Елизово]] || Камчатский вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 39548 || [[1848]] |- | align=center|[[Файл:Gerb pk.jpg|50px]] || '''[[Петропавловск-Камчатский]]''' || Камчатский вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 179526 || [[1740]] |- | || [[Карачаевск]] || Къарачай-Черкес|| Кеферпатан Къавкъаздин || 23848 || [[1926]] |- | || [[Теберда]] || Къарачай-Черкес|| Кеферпатан Къавкъаздин || 9097 || [[1868]] |- | || [[Усть-Джегута]] || Къарачай-Черкес|| Кеферпатан Къавкъаздин || 30602 || [[1868]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Cherkessk (Karachay-Cherkessia).png|50px]] || '''[[Черкесск]]''' || Къарачай-Черкес|| Кеферпатан Къавкъаздин || 121439 || [[1825]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Belomorsk (Karelia).jpg|50px]] || [[Беломорск]] || Карелия || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 11217 || [[XII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kem (Karelia) (1788).png|50px]] || [[Кемь (шегьер)|Кемь]] || Карелия || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 13061 || [[XIV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kondopoga (Karelia).JPG|50px]] || [[Кондопога]] || Карелия || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 32978 || [[1563]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kostomuksha.gif|50px]] || [[Костомукша]] || Карелия || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 28433 || [[1977]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Lahdenpohja (Karelia).png|50px]] || [[Лахденпохья]] || Карелия || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 7818 || [[1600]] |- | align=center|[[Файл:Герб Медвежьегорского муниципального образования.jpg|50px]] || [[Медвежьегорск]] || Карелия || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 15536 || [[1916]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Olonets (Karelia) (1781).png|50px]] || [[Олонец]] || Карелия || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 9060 || [[1137]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Petrozavodsk (Karelia).png|50px]] || '''[[Петрозаводск]]''' || Карелия || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 263540 || [[1703]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pitkyaranta (Karelia).png|50px]] || [[Питкяранта]] || Карелия || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 11484 || [[XIX виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pudozh (Karelia) (1788).png|50px]] || [[Пудож]] || Карелия || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 9698 || [[1382]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Segezha.png|50px]] || [[Сегежа]] || Карелия || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 29660 || [[1914]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sortavala (Karelia).png|50px]] || [[Сортавала]] || Карелия || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 19215 || [[1468]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Suoyarvi.svg|50px]] || [[Суоярви]] || Карелия || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 9763 || [[XVI виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Anzhero-Sudzhensk (Kemerovo oblast).png|50px]] || [[Анжеро-Судженск]] || Кемерово вилаят || Сибирдин || 76669 || [[1896]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Belovo (Kemerovo oblast).png|50px]] || [[Белово]] || Кемерово вилаят || Сибирдин || 76752 || [[1726]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Berezovsky (Kemerovo Oblast).png|50px]] || [[Берёзовский (Кемерово вилаят)|Берёзовский]] || Кемерово вилаят || Сибирдин || 47292 || [[1965]] |- | align=center|[[Файл:Gurevsk coat of arms.png|50px]] || [[Гурьевск (Кемерово вилаят)|Гурьевск]] || Кемерово вилаят || Сибирдин || 24816 || [[1816]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kaltan (Kemerovo oblast).png|50px]] || [[Калтан (Кемерово вилаят)|Калтан]] || Кемерово вилаят || Сибирдин || 21893 || [[1946]] |- | align=center|[[Файл:Kemerovo COA.svg|50px]] || '''[[Кемерово]]''' || Кемерово вилаят || Сибирдин || 532884 || [[1918]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kiselyovsk (Kemerovo oblast).png|50px]] || [[Киселёвск]] || Кемерово вилаят || Сибирдин || 98382 || [[1917]] |- | || [[Ленинск-Кузнецкий]] || Кемерово вилаят || Сибирдин || 101666 || [[1763]] |- | align=center|[[Файл:Mariinsk-herb.png|50px]] || [[Мариинск]] || Кемерово вилаят || Сибирдин || 40522 || [[1698]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Mezhdurechensk (Kemerovo oblast).png|50px]] || [[Междуреченск]] || Кемерово вилаят || Сибирдин || 101995 || [[1946]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Myski (Kemerovo oblast).png|50px]] || [[Мыски]] || Кемерово вилаят || Сибирдин || 43029 || [[1826]] |- | align=center|[[Файл:Wapen Novokoeznetsk.png|50px]] || [[Новокузнецк]] || Кемерово вилаят || Сибирдин || 547885 || [[1618]] |- | || [[Осинники]] || Кемерово вилаят || Сибирдин || 45997 || [[1926]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Polysaevo (Kemerovskaya oblast).gif|50px]] || [[Полысаево]] || Кемерово вилаят || Сибирдин || 27624 || [[1989]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Prokopyevsk.jpg|50px]] || [[Прокопьевск]] || Кемерово вилаят || Сибирдин || 210150 || [[1650]] |- | || [[Салаир]] || Кемерово вилаят || Сибирдин || 8263 || [[1626]] |- | align=center|[[Файл:Taiga coat of arms.png|50px]] || [[Тайга (шегьер)|Тайга]] || Кемерово вилаят || Сибирдин || 25330 || [[1896]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Tastagol.png|50px]] || [[Таштагол]] || Кемерово вилаят || Сибирдин || 23114 || [[1939]] |- | align=center|[[Файл:Topki coat of arms.png|50px]] || [[Топки (Кемерово вилаят)|Топки]] || Кемерово вилаят || Сибирдин || 28642 || [[1914]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yurga (Kemerovo oblast).png|50px]] || [[Юрга]] || Кемерово вилаят || Сибирдин || 81536 || [[1886]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Belaya Holunitsa.png|50px]] || [[Белая Холуница]] || Киров вилаят || Приволжский || 11232 || [[1764]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Vyatskie Polyany (Kirov oblast).png|50px]] || [[Вятские Поляны]] || Киров вилаят || Приволжский || 35159 || [[1596]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zuevka (Kirov region).png|50px]] || [[Зуевка]] || Киров вилаят || Приволжский || 11198 || [[1899]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Kirov.svg|50px]] || '''[[Киров (Киров вилаят)|Киров]]''' || Киров вилаят || Приволжский || 473668 || [[1181]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kirovo-Chepetsk (2004).png|50px]] || [[Кирово-Чепецк]] || Киров вилаят || Приволжский || 80920 || [[1935]] |- | || [[Кирс]] || Киров вилаят || Приволжский || 10420 || [[1729]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kotelnich (Kirov oblast).png|50px]] || [[Котельнич]] || Киров вилаят || Приволжский || 24979 || [[1143]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Luza (1984).png|50px]] || [[Луза (шегьер)|Луза]] || Киров вилаят || Приволжский || 11262 || [[1899]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Malmyzh.png|50px]] || [[Малмыж]] || Киров вилаят || Приволжский || 8265 || [[XV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Murashy (Kirov oblast, 1988).png|50px]] || [[Мураши]] || Киров вилаят || Приволжский || 6752 || [[1895]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nolinsk (Kirov oblast) (1781).png|50px]] || [[Нолинск]] || Киров вилаят || Приволжский || 9556 || [[1668]] |- | || [[Омутнинск]] || Киров вилаят || Приволжский || 23618 || [[1773]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Orlov (Kirov oblast) (1781).png|50px]] || [[Орлов (шегьер)|Орлов]] || Киров вилаят || Приволжский || 6959 || [[1459]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Slobodskoy (town).png|50px]] || [[Слободской]] || Киров вилаят || Приволжский || 33983 || [[1505]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sovetsk (Kirov oblast).png|50px]] || [[Советск (Киров вилаят)|Советск]] || Киров вилаят || Приволжский || 16592 || [[XII виш йис]] |- | || [[Сосновка (Киров вилаят)|Сосновка]] || Киров вилаят || Приволжский || 11960 || [[1699]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Urzhum.png|50px]] || [[Уржум]] || Киров вилаят || Приволжский || 10213 || [[1584]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yaransk.png|50px]] || [[Яранск]] || Киров вилаят || Приволжский || 17252 || [[1584]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Vorkuta.svg|50px]] || [[Воркута]] || Коми || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 70551 || [[1936]] |- | || [[Вуктыл]] || Коми || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 12357 || [[1968]] |- | || [[Емва]] || Коми || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 14574 || [[1941]] |- | || [[Инта]] || Коми || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 32021 || [[1940]] |- | || [[Микунь]] || Коми || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 10732 || [[1937]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pechora (Komia) (1983).png|50px]] || [[Печора (шегьер)|Печора]] || Коми || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 43458 || [[1940]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sosnogorsk (Komia).png|50px]] || [[Сосногорск]] || Коми || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 27809 || [[1939]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Syktyvkar (Komi) (2005).png|50px]] || '''[[Сыктывкар]]''' || Коми || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 235006 || [[1780]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Usinsk (Komia).png|50px]] || [[Усинск]] || Коми || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 41100 || [[1966]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ukhta (Komia) (1979).png|50px]] || [[Ухта]] || Коми || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 99642 || [[1929]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Buy (Kostroma oblast).svg|50px]] || [[Буй (шегьер)|Буй]] || Кострома вилаят || Юкьван || 25763 || [[1536]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Volgorechensk (Kostroma oblast).png|50px]] || [[Волгореченск]] || Кострома вилаят || Юкьван || 17108 || [[1964]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Galich (Kostroma oblast).png|50px]] || [[Галич (Кострома вилаят)|Галич]] || Кострома вилаят || Юкьван || 17346 || [[1159]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kologriv (Kostroma oblast).png|50px]] || [[Кологрив]] || Кострома вилаят || Юкьван || 3314 || [[XVII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kostroma.svg|50px]] || '''[[Кострома]]''' || Кострома вилаят || Юкьван || 268617 || [[1152]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Makariev (Kostroma oblast).png|50px]] || [[Макарьев]] || Кострома вилаят || Юкьван || 7114 || [[1439]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Manturovo (Kostroma oblast) coat fof arms.png|50px]] || [[Мантурово]] || Кострома вилаят || Юкьван || 17479 || [[1617]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nerekhta (Kostroma oblast).png|50px]] || [[Нерехта (шегьер)|Нерехта]] || Кострома вилаят || Юкьван || 22817 || [[1214]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Neya (Kostroma oblast).png|50px]] || [[Нея (шегьер)|Нея]] || Кострома вилаят || Юкьван || 9827 || [[1906]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Soligalich (Kostroma oblast) (1779).png|50px]] || [[Солигалич]] || Кострома вилаят || Юкьван || 6438 || [[1335]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Chukhloma (Kostroma oblast).png|50px]] || [[Чухлома]] || Кострома вилаят || Юкьван || 5209 || [[1381]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sharya (Kostroma oblast).png|50px]] || [[Шарья]] || Кострома вилаят || Юкьван || 23668 || [[1906]] |- | || [[Абинск]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 34926 || [[1863]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Anapa (Krasnodar krai).svg|50px]] || [[Анапа]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 58983 || [[1781]] |- | || [[Апшеронск]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 40229 || [[1863]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Armavir (Krasnodar krai).png|50px]] || [[Армавир (Россия)|Армавир]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 188897 || [[1839]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Belorechensk (Krasnodar krai) (1970s).png|50px]] || [[Белореченск]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 53891 || [[1862]] |- | align=center|[[Файл:Gelendzhik.svg|50px]] || [[Геленджик]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 54813 || [[1831]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Goryachy Klyuch (Krasnodar krai).png|50px]] || [[Горячий Ключ]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 30093 || [[1868]] |- | || [[Гулькевичи]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 35225 || [[1875]] |- | align=center|[[Файл:Герб города Ейска.png|50px]] || [[Ейск]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 87771 || [[1848]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Korenovsk (Krasnodar krai) (2000).png|50px]] || [[Кореновск]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 41179 || [[1794]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Krasnodar (Krasnodar krai).png|50px]] || '''[[Краснодар]]''' || Краснодар вилаят || Кьибледин || 744933 || [[1793]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kropotkin (Krasnodar krai).png|50px]] || [[Кропоткин (шегьер)|Кропоткин]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 80743 || [[1879]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Krymsk (Krasnodar krai) f (1999).png|50px]] || [[Крымск]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 57370 || [[1862]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kurganinsk (Krasnodar krai).png|50px]] || [[Курганинск]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 47974 || [[1855]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Labinsk.png|50px]] || [[Лабинск]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 62822 || [[1841]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novokubansk (Krasnodar krai).png|50px]] || [[Новокубанск]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 34847 || [[1867]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novorossiysk (Krasnodar kray) (2006).png|50px]] || [[Новороссийск]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 241788 || [[1838]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Primorsko-Akhtarsk (Krasnodar krai).png|50px]] || [[Приморско-Ахтарск]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 32253 || [[1854]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Slavyansk-na-Kubani (Krasnodar krai) (12-2006).png|50px]] || [[Славянск-на-Кубани]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 63768 || [[1865]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sochi (Krasnodar krai).svg|50px]] || [[Сочи]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 343285 || [[1838]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Temryuk (Krasnodar krai).png|50px]] || [[Темрюк]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 38014 || [[1860]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Timashevsk.gif|50px]] || [[Тимашёвск]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 53921 || [[1794]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tikhoretsk (Krasnodar krai).png|50px]] || [[Тихорецк]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 61825 || [[1895]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tuapse (Krasnodar krai).png|50px]] || [[Туапсе]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 63233 || [[1838]] |- | align=center|[[Файл:Ust labinsk city coa 2010.gif|50px]] || [[Усть-Лабинск]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 43268 || [[1794]] |- | || [[Хадыженск]] || Краснодар вилаят || Кьибледин || 21580 || [[1864]] |- | || [[Артёмовск (Россия)|Артёмовск]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 2180 || [[1700]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Achinsk (2006).png|50px]] || [[Ачинск]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 109156 || [[1683]] |- | align=center|[[Файл:Bogotol city gerb.png|50px]] || [[Боготол (шегьер)|Боготол]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 21029 || [[1893]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Borodino (Krasnoyarsk krai) (2006).png|50px]] || [[Бородино (шегьер)|Бородино]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 17423 || [[1949]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Divnogorsk (Krasnoyarsk krai) (vector).svg|50px]] || [[Дивногорск]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 28271 || [[1956]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Dudinka.svg|50px]] || [[Дудинка]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 22207 || [[1667]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Eniseisk.svg|50px]] || [[Енисейск]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 18769 || [[1619]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zheleznogorsk (Krasnoyarsk krai).png|50px]] || [[Железногорск (Красноярск вилаят)|Железногорск]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 85559 || [[1950]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zaozyorny (Krasnoyarsk krai).png|50px]] || [[Заозёрный]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 10683 || [[1776]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zelenogorsk (Krasnoyarsk krai).png|50px]] || [[Зеленогорск (Красноярск вилаят)|Зеленогорск]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 66018 || [[1956]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Igarka.svg|50px]] || [[Игарка]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 6183 || [[1929]] |- | || [[Иланский]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 16108 || [[1646]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kansk (Krasnoyarsk krai) (1855).png|50px]] || [[Канск]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 94230 || [[1636]] |- | align=center|[[Файл:Kodinsk city.gif|50px]] || [[Кодинск]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 14835 || [[1977]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Krasnoyarsk (Krasnoyarsk krai).svg|50px]] || '''[[Красноярск]]''' || Красноярск вилаят || Сибирдин || 973826 || [[1628]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Lesosibirsk (Krasnoyarsk krai).png|50px]] || [[Лесосибирск]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 61146 || [[1975]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Minusinsk (1854).png|50px]] || [[Минусинск]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 71171 || [[1739]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nazarovo (Krasnoyarsk krai).gif|50px]] || [[Назарово (Красноярск вилаят)|Назарово]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 52829 || [[1700]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Norilsk (Krasnoyarsk kray).svg|50px]] || [[Норильск]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 175301 || [[1935]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sosnovoborsk (Krasnoyarsk krai).png|50px]] || [[Сосновоборск (Красноярск вилаят)|Сосновоборск]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 33090 || [[1971]] |- | || [[Ужур]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 16079 || [[1760]] |- | || [[Уяр]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 12666 || [[1760]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Sharypovo.png|50px]] || [[Шарыпово]] || Красноярск вилаят || Сибирдин || 38570 || [[XVIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:COA Alupka, Yaltynska, Crimea.svg|50px]] || [[Алупка]] || Крым || Кьибледин || 8497 || [[960]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Alushta.png|50px]] || [[Алушта]] || Крым || Кьибледин || 28642 || [[VI виш йис]] |- | align=center|[[Файл:COA Armiansk, Krym.svg|50px]] || [[Армянск]] || Крым || Кьибледин || 22468 || [[1736]] |- | align=center|[[Файл:COA Bakhchysarai.svg|50px]] || [[Бахчисарай]] || Крым || Кьибледин || 26363 || [[1532]] |- | align=center|[[Файл:COA Bilohirsk, Krym.svg|50px]] || [[Белогорск (Крым)|Белогорск]] || Крым || Кьибледин || 18199 || [[XIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:UHT Dzhankoi.svg|50px]] || [[Джанкой]] || Крым || Кьибледин || 35700 || [[1784]] |- | align=center|[[Файл:UHT Yevpatoriia, Crimea, Ukraine.svg|50px]] || [[Евпатория]] || Крым || Кьибледин || 106840 || [[497 год чи э. в.]] |- | align=center|[[Файл:COA Inkerman, Sevastopol.svg|50px]] || [[Инкерман]] || Севастополь || Кьибледин || 11526 || [[XI виш йис чи э. в.]] |- | align=center|[[Файл:Kerch coat.svg|50px]] || [[Керчь]] || Крым || Кьибледин || 144600 || [[VII виш йис чи э. в.]] |- | align=center|[[Файл:COA Krasnoperekopsk.svg|50px]] || [[Красноперекопск]] || Крым || Кьибледин || 29564 || [[1932]] |- | align=center|[[Файл:COA Saky, Crimea, Ukraine.svg|50px]] || [[Саки (шегьер)|Саки]] || Крым || Кьибледин || 23400 || [[1952]] |- | align=center|[[Файл:COA Simferopol.svg|50px]] || '''[[Симферополь]]''' || Крым || Кьибледин || 362366 || [[1784]] |- | align=center|[[Файл:COA Staryi Krym, Krym, Ukraine.svg|50px]] || [[Старый Крым]] || Крым || Кьибледин || 9485 || [[XIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Russian COA of Sudak (2015).png|50px]] || [[Судак (шегьер)|Судак]] || Крым || Кьибледин || 15368 || [[212]] |- | align=center|[[Файл:Feodosiya coat of arms.svg|50px]] || [[Феодосия]] || Крым || Кьибледин || 69786 || [[VI виш йис чи э. в.]] |- | align=center|[[Файл:COA Shcholkine.svg|50px]] || [[Щёлкино]] || Крым || Кьибледин || 11194 || [[1978]] |- | align=center|[[Файл:Yalta gerb.png|50px]] || [[Ялта]] || Крым || Кьибледин || 78040 || [[1154]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Dalmatovo (2006).png|50px]] || [[Далматово]] || Курган вилаят || Уралдин || 13913 || [[1644]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kataysk (Kurgan oblast).png|50px]] || [[Катайск]] || Курган вилаят || Уралдин || 14017 || [[1655]] |- | align=center|[[Файл:Kurgan coat of arms.png|50px]] || '''[[Курган (шегьер)|Курган]]''' || Курган вилаят || Уралдин || 333640 || [[1679]] |- | align=center|[[Файл:COA of Kurtamysh.png|50px]] || [[Куртамыш]] || Курган вилаят || Уралдин || 17098 || [[1745]] |- | || [[Макушино]] || Курган вилаят || Уралдин || 8337 || [[1797]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Petukhovo.png|50px]] || [[Петухово (Курган вилаят)|Петухово]] || Курган вилаят || Уралдин || 11291 || [[1779]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Shadrinsk (2001).jpg|50px]] || [[Шадринск]] || Курган вилаят || Уралдин || 77744 || [[1662]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Shumikha (2005).png|50px]] || [[Шумиха (шегьер)|Шумиха]] || Курган вилаят || Уралдин || 17821 || [[1892]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Schuche (2013).jpg|50px]] || [[Щучье (Курган вилаят)|Щучье]] || Курган вилаят || Уралдин || 10971 || [[1750]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Dmitriyev.svg|50px]] || [[Дмитриев (шегьер)|Дмитриев]] || Курск вилаят || Юкьван || 7721 || [[1779]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zheleznogorsk (Kursk oblast).png|50px]] || [[Железногорск (Курск вилаят)|Железногорск]] || Курск вилаят || Юкьван || 95057 || [[1957]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kursk.png|50px]] || '''[[Курск]]''' || Курск вилаят || Юкьван || 414595 || [[1032]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kurchatov (Kursk oblast).png|50px]] || [[Курчатов (Россия)|Курчатов]] || Курск вилаят || Юкьван || 42691 || [[1968]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Lgov (Kursk oblast) (1780).png|50px]] || [[Льгов]] || Курск вилаят || Юкьван || 21452 || [[1152]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Oboyan (Kursk oblast) (1780).png|50px]] || [[Обоянь]] || Курск вилаят || Юкьван || 13562 || [[1639]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Rylsk (Kursk oblast) (1893).png|50px]] || [[Рыльск]] || Курск вилаят || Юкьван || 15667 || [[1152]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sudzha (Kursk oblast) (1780).png|50px]] || [[Суджа]] || Курск вилаят || Юкьван || 6036 || [[XVI виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Fatezh (Kursk oblast) (1780).png|50px]] || [[Фатеж]] || Курск вилаят || Юкьван || 5404 || [[XVI виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Schigry (Kursk oblast) (1780).png|50px]] || [[Щигры]] || Курск вилаят || Юкьван || 17043 || [[XVIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Boksitogorsk (Leningrad oblast).svg|50px]] || [[Бокситогорск]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 16593 || [[1929]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Volosovo (Leningrad oblast).png|50px]] || [[Волосово]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 12162 || [[1870]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Volkhov (Leningrad oblast).png|50px]] || [[Волхов (шегьер)|Волхов]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 47344 || [[1918]] |- | align=center|[[Файл:Mo gorod vsevolozhsk.svg|50px]] || [[Всеволожск]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 59689 || [[1892]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Vyborg.jpg|50px]] || [[Выборг]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 80013 || [[1293]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Vysotskoe GP.png|50px]] || [[Высоцк]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 1244 || [[1532]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Gatchina (v. 1).svg|50px]] || [[Гатчина]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 92566 || [[1499]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ivangorod (Leningrad oblast).png|50px]] || [[Ивангород]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 9797 || [[1492]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kamennogorskoe GP.png|50px]] || [[Каменногорск]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 6761 || [[1597]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kingisepp (Leningrad oblast).png|50px]] || [[Кингисепп]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 48667 || [[1384]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kirishi (Leningrad oblast).svg|50px]] || [[Кириши]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 52826 || [[1693]] |- | || [[Кировск (Ленинград вилаят)|Кировск]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 25633 || [[1931]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kommunar (Leningrad oblast).png|50px]] || [[Коммунар (шегьер)|Коммунар]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 20265 || [[1840-е]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Lodeinoe Pole (Leningrad oblast).png|50px]] || [[Лодейное Поле]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 21053 || [[1702]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Luga (Leningrad oblast).png|50px]] || [[Луга]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 36409 || [[1777]] |- | || [[Любань (Ленинград вилаят)|Любань]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 4188 || [[1499]] |- | || [[Никольское (Тосненский район)|Никольское]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 19345 || [[1710]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novoladozhskoe urban settlement (2011).png|50px]] || [[Новая Ладога]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 8890 || [[1704]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Otradnoe (Leningrad oblast).png|50px]] || [[Отрадное (шегьер)|Отрадное]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 23874 || [[1708]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pikalyovo (Leningrad oblast).png|50px]] || [[Пикалёво]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 21567 || [[1620]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Podporozhye (Leningrad oblast).gif|50px]] || [[Подпорожье]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 18729 || [[1936]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Primorsk (Leningrad oblast) (2007).jpg|50px]] || [[Приморск (Ленинград вилаят)|Приморск]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 6122 || [[1268]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Priozersk (Leningrad oblast) (1788).png|50px]] || [[Приозерск]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 18929 || [[XII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Svetogorsk (Leningrad oblast).png|50px]] || [[Светогорск]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 15973 || [[1887]] |- | || [[Сертолово (шегьер)|Сертолово]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 47854 || [[1936]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Slantsevo (Leningrad oblast).png|50px]] || [[Сланцы (шегьер)|Сланцы]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 33587 || [[1934]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sosnovy Bor (Leningrad oblast).png|50px]] || [[Сосновый Бор (шегьер)|Сосновый Бор]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 65901 || [[1958]] |- | align=center|[[Файл:Sjasstroy city coa.gif|50px]] || [[Сясьстрой]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 13747 || [[1926]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tikhvin (Leningrad oblast) (1773).png|50px]] || [[Тихвин]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 58843 || [[1383]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tosno (Leningrad oblast).png|50px]] || [[Тосно]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 39127 || [[1500]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Shlisselburg (Leningrad oblast).png|50px]] || [[Шлиссельбург]] || Ленинград вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 13305 || [[1323]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Gryazi (1992).png|50px]] || [[Грязи]] || Липецк вилаят || Юкьван || 46798 || [[1868]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Dankov sity (Lipetsk oblast) 1862.png|50px]] || [[Данков]] || Липецк вилаят || Юкьван || 21056 || [[1563]] |- | align=center|[[Файл:Gerb of Elez.jpg|50px]] || [[Елец]] || Липецк вилаят || Юкьван || 108404 || [[1146]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zadonsk (Lipetsk oblast) (1781).png|50px]] || [[Задонск]] || Липецк вилаят || Юкьван || 9695 || [[1615]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Lebedyan (Lipetsk oblast).png|50px]] || [[Лебедянь]] || Липецк вилаят || Юкьван || 20991 || [[1605]] |- | align=center|[[Файл:Gerb lip.png|50px]] || '''[[Липецк]]''' || Липецк вилаят || Юкьван || 508124 || [[1703]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Usman (Lipetsk oblast) (1781).png|50px]] || [[Усмань]] || Липецк вилаят || Юкьван || 18752 || [[1645]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Chaplygin (Lipetsk oblast) (2005).png|50px]] || [[Чаплыгин (шегьер)|Чаплыгин]] || Липецк вилаят || Юкьван || 12656 || [[1638]] |- | align=center|[[Файл:COA Magadan, Russian Federation.svg|50px]] || '''[[Магадан]]''' || Магадан вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 95925 || [[1929]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Susuman (Magadan oblast).png|50px]] || [[Сусуман]] || Магадан вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 5865 || [[1938]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Volzhsk (Mariy El).jpg|50px]] || [[Волжск]] || Марий Эл || Приволжский || 55671 || [[XVI виш йис]] |- | || [[Звенигово]] || Марий Эл || Приволжский || 11945 || [[1860]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yoshkar-Ola (Mariy-El).png|50px]] || '''[[Йошкар-Ола]]''' || Марий Эл || Приволжский || 248688 || [[1584]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kozmodemiansk (Mariy El) (2005).png|50px]] || [[Козьмодемьянск]] || Марий Эл || Приволжский || 21262 || [[1583]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ardatov (Mordovia) (1778).png|50px]] || [[Ардатов (Мордовия)|Ардатов]] || Мордовия || Приволжский || 9400 || [[1671]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Insar (Mordovia) (1781).png|50px]] || [[Инсар (Мордовия)|Инсар]] || Мордовия || Приволжский || 8687 || [[1648]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kovylkino (Mordovia).png|50px]] || [[Ковылкино]] || Мордовия || Приволжский || 21307 || [[1892]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Krasnoslobodsk (Modovia) (1781).png|50px]] || [[Краснослободск (Мордовия)|Краснослободск]] || Мордовия || Приволжский || 10151 || [[1571]] |- | || [[Рузаевка]] || Мордовия || Приволжский || 47529 || [[1631]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Saransk.svg|50px]] || '''[[Саранск]]''' || Мордовия || Приволжский || 297425 || [[1641]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Temnikov (Mordovia) (1781).png|50px]] || [[Темников]] || Мордовия || Приволжский || 7247 || [[XII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Moscow.svg|50px]] || '''[[Москва]]''' || Москва || Юкьван || 11514330 || [[1147]] |- | align=center|[[Файл:Gerb Aprelevka.gif|50px]] || [[Апрелевка]] || Москва вилаят || Юкьван || 18467 || [[1899]] |- | align=center|[[Файл:Герб Балашихи.svg|50px]] || [[Балашиха]] || Москва вилаят || Юкьван || 215353 || [[1830]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Bronnitsy (Moscow oblast) (2005).png|50px]] || [[Бронницы]] || Москва вилаят || Юкьван || 21102 || [[1453]] |- | align=center|[[Файл:Verea2.gif|50px]] || [[Верея]] || Москва вилаят || Юкьван || 5368 || [[1371]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Vidnoye (Moscow oblast) (1995).png|50px]] || [[Видное]] || Москва вилаят || Юкьван || 56798 || [[1949]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Volokolamsk (Moscow oblast).png|50px]] || [[Волоколамск]] || Москва вилаят || Юкьван || 23386 || [[1135]] |- | align=center|[[Файл:50voskresensk g.png|50px]] || [[Воскресенск]] || Москва вилаят || Юкьван || 91301 || [[1862]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Vysokovsk (Moscow oblast) (1997).png|50px]] || [[Высоковск]] || Москва вилаят || Юкьван || 10642 || [[1864]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Golitsyno (Moscow oblast).png|50px]] || [[Голицыно]] || Москва вилаят || Юкьван || 17447 || [[1872]] |- | || [[Дедовск]] || Москва вилаят || Юкьван || 29280 || [[1911]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Dzerzhinsky (Moscow oblast).png|50px]] || [[Дзержинский (шегьер)|Дзержинский]] || Москва вилаят || Юкьван || 47125 || [[1380-е]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms Dmitrov.png|50px]] || [[Дмитров]] || Москва вилаят || Юкьван || 61454 || [[1154]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Dolgoprudny (Moscow oblast) (2003).png|50px]] || [[Долгопрудный]] || Москва вилаят || Юкьван || 90976 || [[1931]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Domodedovo (Moscow oblast).png|50px]] || [[Домодедово (шегьер)|Домодедово]] || Москва вилаят || Юкьван || 96123 || [[1900]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Drezna (Moscow oblast).png|50px]] || [[Дрезна]] || Москва вилаят || Юкьван || 11815 || [[1897]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Dubna.svg|50px]] || [[Дубна]] || Москва вилаят || Юкьван || 70569 || [[1956]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yegorievsk (Moscow oblast).png|50px]] || [[Егорьевск]] || Москва вилаят || Юкьван || 70133 || [[1462]] |- | align=center|[[Файл:Герб Жуковского (города Московской области).svg|50px]] || [[Жуковский (шегьер)|Жуковский]] || Москва вилаят || Юкьван || 102729 || [[1947]] |- | align=center|[[Файл:Герб городского поселения Зарайск.gif|50px]] || [[Зарайск]] || Москва вилаят || Юкьван || 24648 || [[1146]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zvenigorod (Moscow oblast).png|50px]] || [[Звенигород]] || Москва вилаят || Юкьван || 16395 || [[1152]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ivanteevka (Moscow oblast).png|50px]] || [[Ивантеевка]] || Москва вилаят || Юкьван || 58594 || [[1564]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Istra (2008).png|50px]] || [[Истра (шегьер)|Истра]] || Москва вилаят || Юкьван || 35106 || [[1589]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kashira (Moscow oblast) (1998).png|50px]] || [[Кашира]] || Москва вилаят || Юкьван || 41880 || [[1356]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Klimovsk (Moscow oblast) (2002).png|50px]] || [[Климовск]] || Москва вилаят || Юкьван || 56113 || [[1882]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Gorodskoe poselenie Klin (Moscow oblast).png|50px]] || [[Клин (шегьер)|Клин]] || Москва вилаят || Юкьван || 80584 || [[1317]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kolomna (Moscow oblast).png|50px]] || [[Коломна]] || Москва вилаят || Юкьван || 144642 || [[1177]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kotelniki (Moscow oblast).png|50px]] || [[Котельники]] || Москва вилаят || Юкьван || 32347 || [[XVII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Korolyov (Moscow Oblast).svg|50px]] || [[Королёв (шегьер)|Королёв]] || Москва вилаят || Юкьван || 183452 || [[1938]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Krasnoarmeisk (Moscow oblast).png|50px]] || [[Красноармейск (Москва вилаят)|Красноармейск]] || Москва вилаят || Юкьван || 26294 || [[1928]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Krasnogorsk (Moscow oblast).png|50px]] || [[Красногорск]] || Москва вилаят || Юкьван || 116738 || [[1932]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Krasnozavodsk (Moscow oblast).gif|50px]] || [[Краснозаводск]] || Москва вилаят || Юкьван || 13432 || [[1916]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Krasnoznamensk (Moscow oblast).png|50px]] || [[Краснознаменск (Москва вилаят)|Краснознаменск]] || Москва вилаят || Юкьван || 36057 || [[1952]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kubinka.png|50px]] || [[Кубинка]] || Москва вилаят || Юкьван || 22918 || [[XV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kurovskoye (Moscow oblast).png|50px]] || [[Куровское]] || Москва вилаят || Юкьван || 21821 || [[1646]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Likino-Dulevo (Moscow oblast).png|50px]] || [[Ликино-Дулёво]] || Москва вилаят || Юкьван || 31331 || [[1930]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Lobnya (Moscow oblast).png|50px]] || [[Лобня]] || Москва вилаят || Юкьван || 74350 || [[1902]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Losino-Petrovsky (Moscow oblast).png|50px]] || [[Лосино-Петровский]] || Москва вилаят || Юкьван || 22550 || [[1708]] |- | align=center|[[Файл:Gerb lukhovitsy.gif|50px]] || [[Луховицы]] || Москва вилаят || Юкьван || 29849 || [[1594]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Lytkarino (Moscow oblast).png|50px]] || [[Лыткарино]] || Москва вилаят || Юкьван || 55147 || [[XV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Lyubertsy (2026).svg|50px]] || [[Люберцы]] || Москва вилаят || Юкьван || 171978 || [[1623]] |- | align=center|[[Файл:Mozhaysk.png|50px]] || [[Можайск]] || Москва вилаят || Юкьван || 31388 || [[1231]] |- | || [[Московский (шегьер)|Московский]] || Москва || Юкьван || 17363 || [[1969]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Mytishchi rural settlement (Moscow Oblast).png|50px]] || [[Мытищи]] || Москва вилаят || Юкьван || 173341 || [[1460]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Naro-Fominsk (Moscow oblast).gif|50px]] || [[Наро-Фоминск]] || Москва вилаят || Юкьван || 64640 || [[1840]] |- | align=center|[[Файл:Noginskposel.gif|50px]] || [[Ногинск]] || Москва вилаят || Юкьван || 99762 || [[1389]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Odintsovo (Moscow oblast).png|50px]] || [[Одинцово]] || Москва вилаят || Юкьван || 139021 || [[1470]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ozherelye (Moscow oblast) (1989).png|50px]] || [[Ожерелье (шегьер)|Ожерелье]] || Москва вилаят || Юкьван || 10444 || [[1578]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ozyory (Moscow oblast).jpg|50px]] || [[Озёры]] || Москва вилаят || Юкьван || 25788 || [[1834]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Orekhovo-Zuevo (Moscow oblast).png|50px]] || [[Орехово-Зуево]] || Москва вилаят || Юкьван || 120620 || [[1917]] |- | || [[Павловский Посад]] || Москва вилаят || Юкьван || 63771 || [[1328]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Peresvet (Moscow oblast).svg|50px]] || [[Пересвет (шегьер)|Пересвет]] || Москва вилаят || Юкьван || 14142 || [[1948]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Podolsk (Moscow oblast).svg|50px]] || [[Подольск]] || Москва вилаят || Юкьван || 187956 || [[1559]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Protvino (Moscow oblast).png|50px]] || [[Протвино]] || Москва вилаят || Юкьван || 37308 || [[1960]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Pushkino (2010).png|50px]] || [[Пушкино]] || Москва вилаят || Юкьван || 102840 || [[1499]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pushchino (Moscow oblast).png|50px]] || [[Пущино]] || Москва вилаят || Юкьван || 20263 || [[1956]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ramenskoye (Moscow oblast).png|50px]] || [[Раменское]] || Москва вилаят || Юкьван || 96355 || [[1378]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Reutov (Moscow oblast).png|50px]] || [[Реутов]] || Москва вилаят || Юкьван || 87195 || [[XV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Roshal (Moscow oblast).png|50px]] || [[Рошаль (шегьер)|Рошаль]] || Москва вилаят || Юкьван || 21265 || [[1916]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ruza (Moscow oblast).png|50px]] || [[Руза]] || Москва вилаят || Юкьван || 13495 || [[1328]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sergiev Posad (Moscow oblast).png|50px]] || [[Сергиев Посад]] || Москва вилаят || Юкьван || 110878 || [[1337 год|1337]] |- | align=center|[[Файл:Vector coat of arms Serpukhov.svg|50px]] || [[Серпухов]] || Москва вилаят || Юкьван || 126496 || [[1339]] |- | align=center|[[Файл:Solnech.png|50px]] || [[Солнечногорск]] || Москва вилаят || Юкьван || 52996 || [[XVIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Staraya Kupavna.png|50px]] || [[Старая Купавна]] || Москва вилаят || Юкьван || 21859 || [[XIV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Stupino (Moscow oblast).png|50px]] || [[Ступино]] || Москва вилаят || Юкьван || 66942 || [[1938]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Taldom (Moscow oblast).png|50px]] || [[Талдом]] || Москва вилаят || Юкьван || 13819 || [[1929]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Troitsk (Moscow oblast).png|50px]] || [[Троицк (Москва вилаят)|Троицк]] || Москва || Юкьван || 39874 || [[XVII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Fryazino (Moscow oblast).svg|50px]] || [[Фрязино]] || Москва вилаят || Юкьван || 55449 || [[1584]] |- | align=center|[[Файл:Герб Химок.svg|50px]] || [[Химки]] || Москва вилаят || Юкьван || 207125 || [[1850]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Hotkovo.png|50px]] || [[Хотьково]] || Москва вилаят || Юкьван || 21612 || [[1308]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Chernogolovka (Moscow oblast) (2001).png|50px]] || [[Черноголовка]] || Москва вилаят || Юкьван || 20986 || [[1710]] |- | align=center|[[Файл:Chehov coa.png|50px]] || [[Чехов (Москва вилаят)|Чехов]] || Москва вилаят || Юкьван || 60677 || [[1175]] |- | align=center|[[Файл:Shatura city coa.gif|50px]] || [[Шатура]] || Москва вилаят || Юкьван || 32836 || [[1423]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Shchelkovo (Moscow oblast).png|50px]] || [[Щёлково]] || Москва вилаят || Юкьван || 110380 || [[XVI виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Shcherbinka (Moscow oblast).png|50px]] || [[Щербинка]] || Москва || Юкьван || 32836 || [[XIV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Elektrogorsk (Moscow oblast).png|50px]] || [[Электрогорск]] || Москва вилаят || Юкьван || 22120 || [[1912]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Elektrostal (Moscow oblast).svg|50px]] || [[Электросталь]] || Москва вилаят || Юкьван || 155324 || [[1916]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Elektrougli (Moscow oblast).png|50px]] || [[Электроугли]] || Москва вилаят || Юкьван || 20120 || [[1899]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yakhroma (Moscow oblast) (1988).png|50px]] || [[Яхрома]] || Москва вилаят || Юкьван || 13248 || [[1841]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Apatity (Murmansk oblast) (2013).jpg|50px]] || [[Апатиты]] || Мурманск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 59690 || [[1926]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Gadzhievo.png|50px]] || [[Гаджиево]] || Мурманск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 11089 || [[1957]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zaozyorsk (Murmansk oblast) proposal.png|50px]] || [[Заозёрск]] || Мурманск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 11206 || [[1958]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zapolyarny (Murmansk oblast).jpg|50px]] || [[Заполярный]] || Мурманск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 15835 || [[1956]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kandalaksha (Murmansk oblast) (2008).png|50px]] || [[Кандалакша]] || Мурманск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 35659 || [[XI виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Kirovsk coa.png|50px]] || [[Кировск (Мурманск вилаят)|Кировск]] || Мурманск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 28659 || [[1929]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kovdor (Murmansk oblast).png|50px]] || [[Ковдор]] || Мурманск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 18836 || [[1953]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kola (Murmansk oblast) (1781).png|50px]] || [[Кола (шегьер)|Кола]] || Мурманск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 10447 || [[1517]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Monchegorsk (Murmansk oblast).png|50px]] || [[Мончегорск]] || Мурманск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 45381 || [[1937]] |- | align=center|[[Файл:RUS Murmansk COA.svg|50px]] || '''[[Мурманск]]''' || Мурманск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 307664 || [[1916]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Olenegorsk (Murmansk oblast).png|50px]] || [[Оленегорск]] || Мурманск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 23079 || [[1949]] |- | align=center|[[Файл:Ostrovnoj gerb.png|50px]] || [[Островной]] || Мурманск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 2177 || [[1611]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Polyarnye Zori (Murmansk oblast) (1995).png|50px]] || [[Полярные Зори]] || Мурманск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 15106 || [[1968]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Polyarny (Murmansk oblast).png|50px]] || [[Полярный]] || Мурманск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 17304 || [[1896]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Severomorsk (Murmansk oblast).png|50px]] || [[Североморск]] || Мурманск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 50076 || [[1896]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Snezhnogorsk (Murmansk oblast) (1992).png|50px]] || [[Снежногорск (Мурманск вилаят)|Снежногорск]] || Мурманск вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 12698 || [[1970]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Naryan-Mar.png|50px]] || '''[[Нарьян-Мар]]''' || Ненецкий Авт. Окр. || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 21296 || [[1929]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Arzamas (Nizhny Novgorod oblast).svg|50px]] || [[Арзамас]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 106367 || [[1552]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Balakhna (Nizhny Novgorod oblast) (1781).png|50px]] || [[Балахна]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 51526 || [[1399]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Bogorodsk (N Novgorod oblast).png|50px]] || [[Богородск]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 25497 || [[1570]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Bor (Nizhny Novgorod oblast).png|50px]] || [[Бор (шегьер, Агъа Новгород вилаят)|Бор]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 78079 || [[XIV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Vetluga (Nizhny Novgorod oblast) (1779).png|50px]] || [[Ветлуга (шегьер)|Ветлуга]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 8956 || [[1606]] |- | || [[Володарск]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 9924 || [[1932]] |- | || [[Ворсма]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 11622 || [[XVI виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Vyksa (Nizhny Novgorod oblast) (1984).png|50px]] || [[Выкса]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 56196 || [[1757]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Gorbatov 1781.jpg|50px]] || [[Горбатов (шегьер)|Горбатов]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 2278 || [[XVI виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Gorodets (Nizhny Novgorod).png|50px]] || [[Городец]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 30699 || [[XII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Dzerzhinsk.svg|50px]] || [[Дзержинск (Россия)|Дзержинск]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 240762 || [[1606]] |- | align=center|[[Файл:Zavolzh.png|50px]] || [[Заволжье (шегьер)|Заволжье]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 40265 || [[1950]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Knyaginin (Nizhny Novgorod oblast) (1781).png|50px]] || [[Княгинино]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 6708 || [[1569]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kstovo (Nizhny Novgorod oblast).png|50px]] || [[Кстово]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 66641 || [[XV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kulebaki 1997 (Nizhny Novgorod oblast).png|50px]] || [[Кулебаки]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 35762 || [[1677]]—[[1678]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Lukoyanov (Nizhny Novgorod oblast) (1781).png|50px]] || [[Лукоянов]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 14949 || [[XVI виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Lyskovo COA (2006).png|50px]] || [[Лысково]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 21882 || [[1410]] |- | align=center|[[Файл:Navashino COA (2020).png|50px]] || [[Навашино]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 16413 || [[1957]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nizhny Novgorod.svg|50px]] || '''[[Агъа Новгород]]''' || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 1250615 || [[1221]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pavlovo (Nizhny Novgorod oblast).png|50px]] || [[Павлово (шегьер, Агъа Новгород вилаят)|Павлово]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 60699 || [[1566]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pervomaysk (Nizhny Novgorod oblast).png|50px]] || [[Первомайск (Агъа Новгород вилаят)|Первомайск]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 14567 || [[XIX виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coats of arms of Perevoz.png|50px]] || [[Перевоз (Агъа Новгород вилаят)|Перевоз]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 9201 || [[XVI виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sarov (Nizhny Novgorod oblast).png|50px]] || [[Саров]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 92073 || [[1691]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Semyonov (Nizhny Novgorod oblast) (1781).png|50px]] || [[Семёнов (шегьер)|Семёнов]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 24472 || [[1644]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sergach (Nizhny Novgorod oblast) (1781).png|50px]] || [[Сергач]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 21387 || [[1649]] |- | || [[Урень]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 12311 || [[1719]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Chkalovsk (Nizhny Novgorod oblast).png|50px]] || [[Чкаловск (Агъа Новгород вилаят)|Чкаловск]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 12371 || [[XII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Герб города Шахунья.jpg|50px]] || [[Шахунья]] || Агъа Новгород вилаят || Приволжский || 21337 || [[1921]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Borovichi (Novgorod oblast) (1772).png|50px]] || [[Боровичи]] || Новгород вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 54731 || [[XV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Valday (Novgorod oblast).png|50px]] || [[Валдай]] || Новгород вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 16099 || [[XV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Veliky Novgorod.svg|50px]] || '''[[Великий Новгород]]''' || Новгород вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 218724 || [[VIII виш йис|8]]—[[IX виш йис]]а |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Malaya Vishera.svg|50px]] || [[Малая Вишера]] || Новгород вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 12461 || [[1843]] |- | align=center|[[Файл:Okulov.png|50px]] || [[Окуловка]] || Новгород вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 12464 || [[1851]] |- | align=center|[[Файл:Пестово, Новгородская область.png|50px]] || [[Пестово]] || Новгород вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 15911 || [[1918]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Soltsy.png|50px]] || [[Сольцы]] || Новгород вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 10317 || [[1390]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Staraya Russa.svg|50px]] || [[Старая Русса]] || Новгород вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 32235 || [[1167]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kholm (Novgorod oblast) (1781).png|50px]] || [[Холм (шегьер)|Холм]] || Новгород вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 3829 || [[1144]] |- | || [[Чудово]] || Новгород вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 16148 || [[XVI виш йис]] |- | || [[Барабинск]] || Новосибирск вилаят || Сибирдин || 30250 || [[1893]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Berdsk (Novosibirsk oblast).png|50px]] || [[Бердск]] || Новосибирск вилаят || Сибирдин || 98809 || [[1944]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Bolotnoe (Novosibirsk oblast).png|50px]] || [[Болотное]] || Новосибирск вилаят || Сибирдин || 16969 || [[1805]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Iskitim.png|50px]] || [[Искитим]] || Новосибирск вилаят || Сибирдин || 60072 || [[1717]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Karasuk (Novosibirsk oblast).png|50px]] || [[Карасук (шегьер)|Карасук]] || Новосибирск вилаят || Сибирдин || 28929 || [[1912]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kargat (Novosibirsk oblast).png|50px]] || [[Каргат (шегьер)|Каргат]] || Новосибирск вилаят || Сибирдин || 10620 || [[XVIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:RUS Куйбышев COA.gif|50px]] || [[Куйбышев (Новосибирск вилаят)|Куйбышев]] || Новосибирск вилаят || Сибирдин || 47278 || [[1722]] |- | || [[Купино (Новосибирск вилаят)|Купино]] || Новосибирск вилаят || Сибирдин || 15448 || [[1886]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novosibirsk.svg|50px]] || '''[[Новосибирск]]''' || Новосибирск вилаят || Сибирдин || 1498921 || [[1893]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ob (Novosibirsk oblast).png|50px]] || [[Обь (шегьер)|Обь]] || Новосибирск вилаят || Сибирдин || 26137 || [[1934]] |- | || [[Татарск]] || Новосибирск вилаят || Сибирдин || 26114 || [[1894]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Toguchin (Novosibirsk oblast).png|50px]] || [[Тогучин]] || Новосибирск вилаят || Сибирдин || 21531 || [[1867]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Cherepanovo (Novosibirsk oblast).png|50px]] || [[Черепаново]] || Новосибирск вилаят || Сибирдин || 19346 || [[1912]] |- | || [[Чулым (шегьер)|Чулым]] || Новосибирск вилаят || Сибирдин || 11964 || [[1762]] |- | || [[Исилькуль]] || Омск вилаят || Сибирдин || 25905 || [[1895]] |- | || [[Калачинск]] || Омск вилаят || Сибирдин || 24000 || [[1952]] |- | || [[Называевск]] || Омск вилаят || Сибирдин || 12119 || [[1910]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Omsk (2002).png|50px]] || '''[[Омск]]''' || Омск вилаят || Сибирдин || 1154000 || [[1716]] |- | align=center|[[Файл:Gerb tara fin.png|50px]] || [[Тара (шегьер)|Тара]] || Омск вилаят || Сибирдин || 26664 || [[1594]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tyukalinsk.png|50px]] || [[Тюкалинск]] || Омск вилаят || Сибирдин || 12050 || [[1759]] |- | || [[Абдулино]] || Оренбург вилаят || Приволжский || 20663 || [[1795]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Buguruslan (Orenburg oblast) (1982).png|50px]] || [[Бугуруслан]] || Оренбург вилаят || Приволжский || 52249 || [[1748]] |- | align=center|[[Файл:Buzuluk gerb.jpg|50px]] || [[Бузулук]] || Оренбург вилаят || Приволжский || 82816 || [[1736]] |- | align=center|[[Файл:Gay Coat of Arms.png|50px]] || [[Гай (шегьер)|Гай]] || Оренбург вилаят || Приволжский || 38302 || [[1959]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kuvandyk (Orenburg oblast).png|50px]] || [[Кувандык]] || Оренбург вилаят || Приволжский || 26176 || [[XIX виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Mednogorsk coat of arms.png|50px]] || [[Медногорск]] || Оренбург вилаят || Приволжский || 27253 || [[1933]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novotroitsk (Orenburg oblast).png|50px]] || [[Новотроицк]] || Оренбург вилаят || Приволжский || 97914 || [[1920]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Orenburg.png|50px]] || '''[[Оренбург]]''' || Оренбург вилаят || Приволжский || 570329 || [[1743]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Orsk.jpg|50px]] || [[Орск]] || Оренбург вилаят || Приволжский || 238006 || [[1735]] |- | align=center|[[Файл:Gerbsoliletska.gif|50px]] || [[Соль-Илецк]] || Оренбург вилаят || Приволжский || 26308 || [[1754]] |- | align=center|[[Файл:Flag of Sorochinsk (Orenburg oblast).png|50px]] || [[Сорочинск]] || Оренбург вилаят || Приволжский || 30136 || [[1737]] |- | align=center|[[Файл:Герб Ясненского городского округа.png|50px]] || [[Ясный]] || Оренбург вилаят || Приволжский || 16082 || [[1961]] |- | align=center|[[Файл:Bolkhov COA (Oryol Governorate) (1781).png|50px]] || [[Болхов]] || Орел вилаят || Юкьван || 11421 || [[1196]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Dmitrovsk-Olgovsky (Oryol oblast).png|50px]] || [[Дмитровск]] || Орел вилаят || Юкьван || 5956 || [[1711]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Livny (Oryol oblast).png|50px]] || [[Ливны]] || Орел вилаят || Юкьван || 50430 || [[1586]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Maloarkhangelsk (Oryol oblast) (1781).png|50px]] || [[Малоархангельск (Орел вилаят)|Малоархангельск]] || Орел вилаят || Юкьван || 3872 || [[XVII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Mtsensk.svg|50px]] || [[Мценск]] || Орел вилаят || Юкьван || 43216 || [[1146]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novosil (Oryol oblast) (1778).png|50px]] || [[Новосиль]] || Орел вилаят || Юкьван || 3799 || [[1155]] |- | align=center|[[Файл:Gerb orla 1988.jpg|50px]] || '''[[Орёл (шегьер)|Орёл]]''' || Орел вилаят || Юкьван || 317854 || [[1566]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Belinsky (Penza oblast).png|50px]] || [[Белинский (Пенза вилаят)|Белинский]] || Пенза вилаят || Приволжский || 8567 || [[1708]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Gorodishe (Penza oblast).png|50px]] || [[Шегьерище (Пенза вилаят)|Шегьерище]] || Пенза вилаят || Приволжский || 8102 || [[1681]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zarechny (Penza oblast).png|50px]] || [[Заречный (Пенза вилаят)|Заречный]] || Пенза вилаят || Приволжский || 63579 || [[1958]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kamenka (Penza oblast).png|50px]] || [[Каменка (Пенза вилаят)|Каменка]] || Пенза вилаят || Приволжский || 39579 || [[XVIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kuznetsk (Penza oblast).png|50px]] || [[Кузнецк (Пенза вилаят)|Кузнецк]] || Пенза вилаят || Приволжский || 88886 || [[1699]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nizhny Lomov (Penza oblast).png|50px]] || [[Агъа Ломов]] || Пенза вилаят || Приволжский || 22678 || [[1636]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nikolsk (Penza oblast).png|50px]] || [[Никольск (Пенза вилаят)|Никольск]] || Пенза вилаят || Приволжский || 22471 || [[1761]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Penza (Penza oblast) (2001).png|50px]] || '''[[Пенза]]''' || Пенза вилаят || Приволжский || 519592 || [[1663]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Serdobsk (Penza oblast).png|50px]] || [[Сердобск]] || Пенза вилаят || Приволжский || 35393 || [[1698]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Bednodemianovsk (Penza oblast) (2001).png|50px]] || [[Спасск (Пенза вилаят)|Спасск]] || Пенза вилаят || Приволжский || 7442 || [[XVII виш йис]] |- | || [[Сурск]] || Пенза вилаят || Приволжский || 7032 || [[1849]] |- | align=center|[[Файл:Герб Александровского района.jpg|50px]] || [[Александровск (Перм вилаят)|Александровск]] || Перм вилаят || Приволжский || 15022 || [[1783]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Berezniki (Perm krai) (1981).png|50px]] || [[Березники]] || Перм вилаят || Приволжский || 156350 || [[1932]] |- | || [[Верещагино]] || Перм вилаят || Приволжский || 22760 || [[1898]] |- | || [[Горнозаводск (Перм вилаят)|Горнозаводск]] || Перм вилаят || Приволжский || 12334 || [[1947]] |- | || [[Гремячинск]] || Перм вилаят || Приволжский || 11005 || [[1941]] |- | || [[Губаха]] || Перм вилаят || Приволжский || 27544 || [[1755]] |- | align=center|[[Файл:Dobryanka City Coat (Perm Krai, 2006).png|50px]] || [[Добрянка]] || Перм вилаят || Приволжский || 35720 || [[1623]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kizel (Perm krai).png|50px]] || [[Кизел]] || Перм вилаят || Приволжский || 20277 || [[1750]] |- | || [[Красновишерск]] || Перм вилаят || Приволжский || 17129 || [[1894]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Krasnokamsk (Perm krai) (1998).png|50px]] || [[Краснокамск]] || Перм вилаят || Приволжский || 52632 || [[1929]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kudymkar.png|50px]] || [[Кудымкар]] || Перм вилаят || Приволжский || 30711 || [[1579]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kungur.jpg|50px]] || [[Кунгур]] || Перм вилаят || Приволжский || 67857 || [[1663]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Lysva (Perm krai).png|50px]] || [[Лысьва]] || Перм вилаят || Приволжский || 67712 || [[1785]] |- | || [[Нытва]] || Перм вилаят || Приволжский || 19041 || [[1756]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Osa (Perm krai) (2008).jpg|50px]] || [[Оса (шегьер)|Оса]] || Перм вилаят || Приволжский || 22420 || [[1591]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Okhansk (Perm krai) (2009).png|50px]] || [[Оханск]] || Перм вилаят || Приволжский || 7597 || [[1547]] |- | || [[Очёр]] || Перм вилаят || Приволжский || 15003 || [[1759]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Perm.svg|50px]] || '''[[Пермь]]''' || Перм вилаят || Приволжский || 1000679 || [[1723]] |- | align=center|[[Файл:Новый герб Соликамска.jpg|50px]] || [[Соликамск]] || Перм вилаят || Приволжский || 97239 || [[1430]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Usolie (Perm krai).png|50px]] || [[Усолье]] || Перм вилаят || Приволжский || 5694 || [[1606]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Chaykovsky (2000).png|50px]] || [[Чайковский (шегьер)|Чайковский]] || Перм вилаят || Приволжский || 82933 || [[1955]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Cherdyn (Perm krai) (1783).png|50px]] || [[Чердынь]] || Перм вилаят || Приволжский || 4920 || [[1451]] |- | || [[Чёрмоз]] || Перм вилаят || Приволжский || 4017 || [[1701]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Chernyshka (Perm krai).jpg|50px]] || [[Чернушка (шегьер)|Чернушка]] || Перм вилаят || Приволжский || 33275 || [[1854]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Chusovoi (Perm krai).png|50px]] || [[Чусовой]] || Перм вилаят || Приволжский || 46740 || [[1878]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Arseniev (Primorsky kray).png|50px]] || [[Арсеньев (шегьер)|Арсеньев]] || Приморский вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 56742 || [[1902]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Artyom (Primorsky kray).png|50px]] || [[Артём (шегьер)|Артём]] || Приморский вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 102636 || [[1924]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Bolshoy Kamen (Primorsky kray).png|50px]] || [[Большой Камень]] || Приморский вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 39257 || [[1947]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Vladivostok.svg|50px]] || '''[[Владивосток]]''' || Приморский вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 592069 || [[1860]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Dalnegorsk (Primorsky kray).png|50px]] || [[Дальнегорск]] || Приморский вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 37503 || [[1897]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Dalnerechensk (Primorsky kray).png|50px]] || [[Дальнереченск]] || Приморский вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 27601 || [[1859]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Lesozavodsk (Primorsky kray) (2006).png|50px]] || [[Лесозаводск]] || Приморский вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 36975 || [[1932]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nakhodka (Primorsky kray).png|50px]] || [[Находка (шегьер)|Находка]] || Приморский вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 159695 || [[1864]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Partizansk 2008 (Primorsky kray).png|50px]] || [[Партизанск]] || Приморский вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 38648 || [[1896]] |- | align=center|[[Файл:Blason de Spassk 2003 (Primorsky kray).png|50px]] || [[Спасск-Дальний]] || Приморский вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 44166 || [[1886]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ussuriysk (Primorsky kray).png|50px]] || [[Уссурийск]] || Приморский вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 157946 || [[1866]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Fokino (Primorsky kray).png|50px]] || [[Фокино (Приморский вилаят)|Фокино]] || Приморский вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 23683 || [[1891]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Velikie Luki (Pskov oblast).png|50px]] || [[Великие Луки]] || Псков вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 98778 || [[1166]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Gdov (Pskov oblast) (1781).png|50px]] || [[Гдов]] || Псков вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 4379 || [[XIV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Dno (Pskov oblast).png|50px]] || [[Дно (шегьер)|Дно]] || Псков вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 9061 || [[1897]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nevel (Pskov oblast).png|50px]] || [[Невель]] || Псков вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 16324 || [[1562]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novorzhev (Pskov oblast) (1781).png|50px]] || [[Новоржев]] || Псков вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 3695 || [[1777]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novosokolniki (Pskov oblast).png|50px]] || [[Новосокольники]] || Псков вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 8119 || [[1901]] |- | align=center|[[Файл:Opochka city coa n7839.png|50px]] || [[Опочка]] || Псков вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 11601 || [[1414]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ostrov (Pskov oblast).png|50px]] || [[Остров (шегьер)|Остров]] || Псков вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 21670 || [[1341]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pechory (Pskov oblast).png|50px]] || [[Печоры]] || Псков вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 12308 || [[1473]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Porkhov (Pskov oblast) (1781).png|50px]] || [[Порхов]] || Псков вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 10608 || [[1239]] |- | align=center|[[Файл:Pskovgfull.svg|50px]] || '''[[Псков]]''' || Псков вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 203974 || [[903]] |- | align=center|[[Файл:Pustoska gerb.gif|50px]] || [[Пустошка]] || Псков вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 4619 || [[1901]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pytalovo (Pskov oblast).png|50px]] || [[Пыталово]] || Псков вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 5826 || [[1782]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sebezh.png|50px]] || [[Себеж]] || Псков вилаят || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 6375 || [[1414]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Azov.svg|50px]] || [[Азов]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 82882 || [[1067]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Aksai (Rostov oblast).png|50px]] || [[Аксай (Ростов вилаят)|Аксай]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 41984 || [[1957]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Bataisk (Rostov oblast) (2003).png|50px]] || [[Батайск]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 112400 || [[1938]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Belaya Kalitva (Rostov oblast).png|50px]] || [[Белая Калитва]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 43688 || [[1703]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Volgodonsk (Rostov oblast).png|50px]] || [[Волгодонск]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 170621 || [[1950]] |- | || [[Гуково (шегьер)|Гуково]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 67268 || [[1878]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Donetsk (Rostov oblast).png|50px]] || [[Донецк (Ростов вилаят)|Донецк]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 50085 || [[1681]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zverevo (Rostov oblast).png|50px]] || [[Зверево]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 22416 || [[1819]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zernograd (Rostov oblast).png|50px]] || [[Зерноград]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 26850 || [[1929]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kamensk-Shakhtinsky (Rostov oblast).png|50px]] || [[Каменск-Шахтинский]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 95306 || [[1671]] |- | align=center|[[Файл:1211298549 konstantinovsk gerb.png|50px]] || [[Константиновск]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 17926 || [[1864]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Krasny Sulin.png|50px]] || [[Красный Сулин]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 40866 || [[1797]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Millerovo.png|50px]] || [[Миллерово]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 36493 || [[1786]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Morozovsk (Rostov oblast).png|50px]] || [[Морозовск]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 27644 || [[1910]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Novocherkassk.JPG|50px]] || [[Новочеркасск]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 169039 || [[1805]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novoshakhtinsk (Rostov oblast).png|50px]] || [[Новошахтинск]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 111087 || [[1910]] |- | || [[Пролетарск (шегьер)|Пролетарск]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 20267 || [[XVII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Rostov-on-Don.svg|50px]] || '''[[Ростов-на-Дону]]''' || Ростов вилаят || Кьибледин || 1091544 || [[1749]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Salsk (Rostov oblast).png|50px]] || [[Сальск]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 61312 || [[1812]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Semikarakorsk.png|50px]] || [[Семикаракорск]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 23884 || [[1672]] |- | align=center|[[Файл:Taganrog.png|50px]] || [[Таганрог]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 257692 || [[1698]] |- | align=center|[[Файл:Cimlyansk COA (2020).png|50px]] || [[Цимлянск]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 15029 || [[1672]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Shakhty.png|50px]] || [[Шахты (шегьер)|Шахты]] || Ростов вилаят || Кьибледин || 240152 || [[1805]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kasimov (Ryazan oblast).png|50px]] || [[Касимов]] || Рязан вилаят || Юкьван || 33494 || [[1152]] |- | || [[Кораблино]] || Рязан вилаят || Юкьван || 12657 || [[1676]] |- | align=center|[[Файл:Mihai79.gif|50px]] || [[Михайлов (шегьер)|Михайлов]] || Рязан вилаят || Юкьван || 11783 || [[1137]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Novomichurinsk (Ryazan oblast).png|50px]] || [[Новомичуринск]] || Рязан вилаят || Юкьван || 19309 || [[1968]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Rybnoye (Ryazan obl).png|50px]] || [[Рыбное]] || Рязан вилаят || Юкьван || 18378 || [[1597]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ryazhsk (Ryazan oblast) (1779).png|50px]] || [[Ряжск]] || Рязан вилаят || Юкьван || 21676 || [[1502]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ryazan large.png|50px]] || '''[[Рязань]]''' || Рязан вилаят || Юкьван || 525062 || [[1095]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sasovo (Ryazan oblast).png|50px]] || [[Сасово]] || Рязан вилаят || Юкьван || 28117 || [[1642]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Skopin (Ryazan oblast).png|50px]] || [[Скопин]] || Рязан вилаят || Юкьван || 30374 || [[1676]] |- | || [[Спас-Клепики]] || Рязан вилаят || Юкьван || 5917 || [[XVI виш йис]] |- | || [[Спасск-Рязанский]] || Рязан вилаят || Юкьван || 7745 || [[1629]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Shatsk (Ryazan oblast) (1781).png|50px]] || [[Шацк (Рязан вилаят)|Шацк]] || Рязан вилаят || Юкьван || 6562 || [[1553]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zhigulyovsk (Samara oblast).png|50px]] || [[Жигулёвск]] || Самара вилаят || Приволжский || 57565 || [[1949]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kinel (Samara oblast).png|50px]] || [[Кинель]] || Самара вилаят || Приволжский || 34472 || [[1837]] |- | align=center|[[Файл:63neftegorsk g.png|50px]] || [[Нефтегорск (Самара вилаят)|Нефтегорск]] || Самара вилаят || Приволжский || 18732 || [[1960]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novokuybyshevsk (Samara oblast).png|50px]] || [[Новокуйбышевск]] || Самара вилаят || Приволжский || 108449 || [[1946]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Oktyabrsk (Samara oblast).png|50px]] || [[Октябрьск (Самара вилаят)|Октябрьск]] || Самара вилаят || Приволжский || 27244 || [[1684]] |- | || [[Отрадный]] || Самара вилаят || Приволжский || 47709 || [[1920-е]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pokhvistnevo (Samara oblast).png|50px]] || [[Похвистнево]] || Самара вилаят || Приволжский || 28181 || [[1888]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Samara (Samara oblast).png|50px]] || '''[[Самара]]''' || Самара вилаят || Приволжский || 1164900 || [[1586]] |- | align=center|[[Файл:Syzran coa.png|50px]] || [[Сызрань]] || Самара вилаят || Приволжский || 178773 || [[1683]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Togliatti Samara oblast small.svg|50px]] || [[Тольятти]] || Самара вилаят || Приволжский || 719484 || [[1737]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Chapaevsk (Samara oblast).png|50px]] || [[Чапаевск]] || Самара вилаят || Приволжский || 72689 || [[1909]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zelenogorsk (St Petersburg) (2000).png|50px]] || [[Зеленогорск (Санкт-Петербург)|Зеленогорск]] || Санкт-Петербург || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 12859 || [[1548]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kolpino 1999.png|50px]] || [[Колпино]] || Санкт-Петербург || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 138013 || [[1722]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Krasnoe Selo (municipality in St Petersburg).jpg|50px]] || [[Красное Село]] || Санкт-Петербург || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 44485 || [[XVIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kronshtadt (St Petersburg).png|50px]] || [[Кронштадт]] || Санкт-Петербург || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 42999 || [[1704]] |- | align=center|[[Файл:Lomonosov gerb2007.gif|50px]] || [[Ломоносов (шегьер)|Ломоносов]] || Санкт-Петербург || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 43002 || [[1710]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pavlovsk (municipality in St Petersburg).png|50px]] || [[Павловск (Санкт-Петербург)|Павловск]] || Санкт-Петербург || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 16058 || [[1777]] |- | align=center|[[Файл:Petergof city coa.png|50px]] || [[Петергоф]] || Санкт-Петербург || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 73154 || [[1711]] |- | align=center|[[Файл:Small Coat Pushkin (St Petersburg).jpg|50px]] || [[Пушкин (шегьер)|Пушкин]] || Санкт-Петербург || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 92721 || [[1710]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg|50px]] || '''[[Санкт-Петербург]]''' || Санкт-Петербург || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 4848742 || [[1703]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sestroretsk (Leningrad oblast).png|50px]] || [[Сестрорецк]] || Санкт-Петербург || Кефердинни рагъакӀидайпатан || 36680 || [[1714]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Arkadak (Saratov oblast).png|50px]] || [[Аркадак]] || Саратов вилаят || Приволжский || 12846 || [[1721]] |- | || [[Аткарск]] || Саратов вилаят || Приволжский || 25620 || [[XVIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Balakovo (Saratov oblast).png|50px]] || [[Балаково]] || Саратов вилаят || Приволжский || 199576 || [[1762]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Balashov (Saratov oblast).png|50px]] || [[Балашов (шегьер)|Балашов]] || Саратов вилаят || Приволжский || 82222 || [[XVII виш йис]] |- | || [[Вольск]] || Саратов вилаят || Приволжский || 66520 || [[1780]] |- | align=center|[[Файл:Ershov gerb.png|50px]] || [[Ершов (шегьер)|Ершов]] || Саратов вилаят || Приволжский || 21447 || [[1893]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kalininsk (Saratov oblast).png|50px]] || [[Калининск]] || Саратов вилаят || Приволжский || 16442 || [[1680]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Krasnoarmeysk (Saratov oblast).png|50px]] || [[Красноармейск (Саратов вилаят)|Красноармейск]] || Саратов вилаят || Приволжский || 24362 || [[1765]] |- | || [[Красный Кут]] || Саратов вилаят || Приволжский || 14420 || [[1837]] |- | || [[Маркс (шегьер)|Маркс]] || Саратов вилаят || Приволжский || 31535 || [[1918]] |- | || [[Новоузенск]] || Саратов вилаят || Приволжский || 17015 || [[1760]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Petrovsk (Saratov oblast).png|50px]] || [[Петровск (Саратов вилаят)|Петровск]] || Саратов вилаят || Приволжский || 31158 || [[1698]] |- | || [[Пугачёв (шегьер)|Пугачёв]] || Саратов вилаят || Приволжский || 41705 || [[1764]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Rtishchevo (Saratov oblast).png|50px]] || [[Ртищево]] || Саратов вилаят || Приволжский || 41295 || [[1666]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Saratov.png|50px]] || '''[[Саратов]]''' || Саратов вилаят || Приволжский || 836900 || [[1590]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Khvalynsk (Saratov oblast).png|50px]] || [[Хвалынск]] || Саратов вилаят || Приволжский || 13199 || [[1556]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Shikhany (Saratov oblast).svg|50px]] || [[Шиханы (Саратов вилаят)|Шиханы]] || Саратов вилаят || Приволжский || 6067 || [[1928]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Engels (Saratov oblast).png|50px]] || [[Энгельс (шегьер)|Энгельс]] || Саратов вилаят || Приволжский || 202838 || [[1747]] |- | align=center|[[Файл:Aleksandrovsk.png|50px]] || [[Александровск-Сахалинский]] || Сахалинск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 10613 || [[1869]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Anivsky rayon (Sakhalinskaya oblast).gif|50px]] || [[Анива (шегьер)|Анива]] || Сахалинск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 8449 || [[1886]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Dolinsky rayon (Sakhalin oblast).png|50px]] || [[Долинск]] || Сахалинск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 12200 || [[1884]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Korsakov (Sakhalin oblast).png|50px]] || [[Корсаков (шегьер)|Корсаков]] || Сахалинск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 33526 || [[1853]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kurilsk (Sakhalin oblast).png|50px]] || [[Курильск]] || Сахалинск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 2070 || [[XVIII виш йис]] |- | || [[Макаров (шегьер)|Макаров]] || Сахалинск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 6788 || [[1892]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nevelsk (Sakhalin oblast).png|50px]] || [[Невельск]] || Сахалинск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 11682 || [[1946]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Okha (Sakhalin oblast).png|50px]] || [[Оха]] || Сахалинск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 23007 || [[1908]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Poronaysk (Sakhalinskaya oblast).gif|50px]] || [[Поронайск]] || Сахалинск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 16461 || [[1869]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Severo-Kurilsk rayon (Sakhalin oblast).png|50px]] || [[Северо-Курильск]] || Сахалинск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 2381 ||''1875'' |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tomarinsky rayon (Sakhalin oblast).png|50px]] || [[Томари (Россия)|Томари]] || Сахалинск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 4537 || [[1870]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Uglegorsk (Sakhalin oblast).png|50px]] || [[Углегорск (Сахалинск вилаят)|Углегорск]] || Сахалинск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 11880 || [[XX виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kholmsk (Sakhalin oblast) coat fof arms.png|50px]] || [[Холмск]] || Сахалинск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 30936 || [[1870]] |- | || [[Шахтёрск (Сахалинск вилаят)|Шахтёрск]] || Сахалинск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 8382 || [[XX виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yuzhno-Sakhalinsk.png|50px]] || '''[[Южно-Сахалинск]]''' || Сахалинск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 181727 || [[1882]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Alapaevsk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Алапаевск]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 38198 || [[1639]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Aramil (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Арамиль]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 14227 || [[1675]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Artyomovsky (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Артёмовский]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 32878 || [[1665]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Asbest (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Асбест (шегьер)|Асбест]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 70067 || [[1889]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Berezovsky (Sverdlovsk oblast).svg|50px]] || [[Берёзовский (Свердловск вилаят)|Берёзовский]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 51583 || [[1748]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Bogdanovich (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Богданович (шегьер)|Богданович]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 31752 || [[1885]] |- | || [[Верхний Тагил]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 11843 || [[1716]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Verkhnyaya Pyshma (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Верхняя Пышма]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 58707 || [[1854]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Verkhnyaya Salda (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Верхняя Салда]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 46240 || [[1778]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Verkhnyaya Tura (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Верхняя Тура]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 9468 || [[1737]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Verkhoturie (Sverdlovsk oblast) coat ot arms.png|50px]] || [[Верхотурье]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 8815 || [[1597]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Volchansk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Волчанск (Свердловск вилаят)|Волчанск]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 10008 || [[1956]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Degtyarsk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Дегтярск]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 15521 || [[1914]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yekaterinburg (Sverdlovsk oblast).svg|50px]] || '''[[Екатеринбург]]''' || Свердловск вилаят || Уралдин || 1377738 || [[1723]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zarechny (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Заречный (Свердловск вилаят)|Заречный]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 26803 || [[1955]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of ivdel (russia).jpg|50px]] || [[Ивдель]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 17764 || [[1831]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Irbit (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Ирбит]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 38352 || [[1631]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kamensk-Uralsky (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Каменск-Уралдин]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 174710 || [[1682]] |- | align=center|[[Файл:Kamyshlov city coa.png|50px]] || [[Камышлов]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 26875 || [[1668]] |- | align=center|[[Файл:Герб ГО Карпинск.jpg|50px]] || [[Карпинск]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 29118 || [[1759]] |- | align=center|[[Файл:COA of Sevastopol.svg|50px]] || '''[[Севастополь]]''' || Севастополь || Кьибледин || 344479 || [[1783]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kachkanar (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Качканар]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 42563 || [[1957]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kirovgrad (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Кировград]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 21959 || [[1661]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Krasnoturinsk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Краснотурьинск]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 59701 || [[1758]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Krasnouralsk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Красноуральск]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 24973 || [[1925]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Krasnoufimsk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Красноуфимск]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 80457 || [[1736]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kushva (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Кушва]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 33027 || [[1735]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Lesnoy (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Лесной]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 52464 || [[1947]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Mikhailovsk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Михайловск (Свердловск вилаят)|Михайловск]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 9215 || [[1805]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nevyansk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Невьянск]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 25147 || [[1701]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nizhnie Sergi (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Агъа Серги]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 11217 || [[1743]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nizhny Tagil (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Агъа Тагил]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 361883 || [[1722]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nizhnyaya Salda (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Агъа Салда]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 17969 || [[1760]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nizhnyaya Tura (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Агъа Тура]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 21596 || [[1754]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novaya Lyalya (Sverdlovsk oblast).jpg|50px]] || [[ЦӀийи Ляля]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 12400 || [[1903]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novouralsk (Sverdlovsk oblast) (1979).png|50px]] || [[Новоуральск]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 91813 || [[1941]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pervouralsk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Первоуральск]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 149800 || [[1732]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Polevskoy.svg|50px]] || [[Полевской]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 64316 || [[1718]] |- | align=center|[[Файл:Revda and revdinski rayon coa.png|50px]] || [[Ревда (Свердловск вилаят)|Ревда]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 61713 || [[1734]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Rezh (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Реж]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 38709 || [[1773]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Severouralsk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Североуральск]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 29279 || [[1758]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Serov (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Серов (шегьер)|Серов]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 99381 || [[1893]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sredneuralsk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Среднеуральск]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 20357 || [[1931]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sukhoi Log (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Сухой Лог (Свердловск вилаят)|Сухой Лог]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 34836 || [[1710]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sysert (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Сысерть (шегьер)|Сысерть]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 20594 || [[1732]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tavda (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Тавда (шегьер)|Тавда]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 35421 || [[1910]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Talitsa (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Талица (шегьер)|Талица]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 18339 || [[1732]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Turinsk (Sverdlovsk oblast).png|50px]] || [[Туринск]] || Свердловск вилаят || Уралдин || 17990 || [[1600]] |- | || [[Алагир]] || Кефердин Осетия — Алания || Кеферпатан Къавкъаздин || 20949 || [[1850]] |- | || [[Ардон (шегьер)|Ардон]] || Кефердин Осетия — Алания || Кеферпатан Къавкъаздин || 18774 || [[1824]] |- | || [[Беслан]] || Кефердин Осетия — Алания || Кеферпатан Къавкъаздин || 36724 || [[1847]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Vladikavkaz.png|50px]] || '''[[Владикавказ]]''' || Кефердин Осетия — Алания || Кеферпатан Къавкъаздин || 311635 || [[1784]] |- | || [[Дигора]] || Кефердин Осетия — Алания || Кеферпатан Къавкъаздин || 10856 || [[1852]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Mozdok (North Ossetia).png|50px]] || [[Моздок]] || Кефердин Осетия — Алания || Кеферпатан Къавкъаздин || 38748 || [[1763]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Velizh.png|50px]] || [[Велиж]] || Смоленск вилаят || Юкьван || 7620 || [[1536]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Vyazma (Smolensk oblast) (1780).png|50px]] || [[Вязьма]] || Смоленск вилаят || Юкьван || 57103 || [[1239]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Gagarin city.png|50px]] || [[Гагарин (Смоленск вилаят)|Гагарин]] || Смоленск вилаят || Юкьван || 31721 || [[1705]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Demidov (Porechie Smolensk oblast) (1780).png|50px]] || [[Демидов (шегьер)|Демидов]] || Смоленск вилаят || Юкьван || 7333 || [[1499]] |- | || [[Десногорск]] || Смоленск вилаят || Юкьван || 29677 || [[1974]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Dorogobuzh (Smolensk oblast) (1780).png|50px]] || [[Дорогобуж]] || Смоленск вилаят || Юкьван || 10720 || [[1150]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Dukhovshchina (Smolensk oblast) (1780).png|50px]] || [[Духовщина]] || Смоленск вилаят || Юкьван || 4370 || [[1675]] |- | || [[Ельня]] || Смоленск вилаят || Юкьван || 10095 || [[1150]] |- | || [[Починок (шегьер)|Починок]] || Смоленск вилаят || Юкьван || 8776 || [[1868]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Roslavl (Smolensk oblast) (1780).png|50px]] || [[Рославль]] || Смоленск вилаят || Юкьван || 54898 || [[1137]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Rudnya rayon (Smolensk oblast).png|50px]] || [[Рудня (шегьер)|Рудня]] || Смоленск вилаят || Юкьван || 10029 || [[1363]] |- | align=center|[[Файл:Герб Сафоново.gif|50px]] || [[Сафоново (Смоленск вилаят)|Сафоново]] || Смоленск вилаят || Юкьван || 46116 || [[1859]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Smolensk (Smolensk oblast) (2001).png|50px]] || '''[[Смоленск]]''' || Смоленск вилаят || Юкьван || 326863 || [[863]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sychyovka (Sychyovsk Smolensk oblast) (1780).png|50px]] || [[Сычёвка]] || Смоленск вилаят || Юкьван || 8111 || [[1488]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yartsevo (Smolensk oblast).png|50px]] || [[Ярцево]] || Смоленск вилаят || Юкьван || 47853 || [[1610]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Blagodarny.png|50px]] || [[Благодарный]] || Ставропол вилаят || Кеферпатан Къавкъаздин || 32736 || [[1782]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Budyonnovsk (Stavropol krai).png|50px]] || [[Будённовск]] || Ставропол вилаят || Кеферпатан Къавкъаздин || 64628 || [[1799]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Georgievsk (Stavropol kray).png|50px]] || [[Георгиевск]] || Ставропол вилаят || Кеферпатан Къавкъаздин || 72126 || [[1777]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Essentuki (Stavropol krai).png|50px]] || [[Ессентуки]] || Ставропол вилаят || Кеферпатан Къавкъаздин || 100969 || [[1825]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zheleznovodsk (Stavropol kray).png|50px]] || [[Железноводск]] || Ставропол вилаят || Кеферпатан Къавкъаздин || 24496 || [[1810]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zelenokumsk.png|50px]] || [[Зеленокумск]] || Ставропол вилаят || Кеферпатан Къавкъаздин || 35790 || [[1781]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Izobilny (Stavropol krai) (1973).png|50px]] || [[Изобильный]] || Ставропол вилаят || Кеферпатан Къавкъаздин || 40546 || [[1895]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ipatovo.jpg|50px]] || [[Ипатово]] || Ставропол вилаят || Кеферпатан Къавкъаздин || 26055 || [[1860]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kislovodsk (Stavropol kray).png|50px]] || [[Кисловодск]] || Ставропол вилаят || Кеферпатан Къавкъаздин || 128502 || [[1803]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Lermontov.png|50px]] || [[Лермонтов (шегьер)|Лермонтов]] || Ставропол вилаят || Кеферпатан Къавкъаздин || 22540 || [[1953]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Mineralovodsky District (Stavropol Krai).png|50px]] || [[Минеральные Воды]] || Ставропол вилаят || Кеферпатан Къавкъаздин || 76715 || [[1878]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Mihaylovsk (SK).png|50px]] || [[Михайловск (Ставропол вилаят)|Михайловск]] || Ставропол вилаят || Кеферпатан Къавкъаздин || 71018 || [[1784]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nevinnomysk (Stavropol kray).png|50px]] || [[Невинномысск]] || Ставропол вилаят || Кеферпатан Къавкъаздин || 118351 || [[1825]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Neftekumsk.png|50px]] || [[Нефтекумск]] || Ставропол вилаят || Кеферпатан Къавкъаздин || 27700 || [[1958]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novoaleksandrovsk (Stavropol kray).png|50px]] || [[Новоалександровск]] || Ставропол вилаят || Кеферпатан Къавкъаздин || 26759 || [[1804]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novopavlovsk.png|50px]] || [[Новопавловск]] || Ставропол вилаят || Кеферпатан Къавкъаздин || 26556 || [[1777]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pyatigorsk (Stavropol kray) (1971).png|50px]] || [[Пятигорск]] || Ставропол вилаят || Кеферпатан Къавкъаздин || 142397 || [[1780]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Svetlograd (Stavropol krai).png|50px]] || [[Светлоград]] || Ставропол вилаят || Кеферпатан Къавкъаздин || 38520 || [[1786]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Stavropol (1994).png|50px]] || '''[[Ставрополь]]''' || Ставропол вилаят || Кеферпатан Къавкъаздин || 398266 || [[1777]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zherdevka (Tambov oblast).png|50px]] || [[Жердевка]] || Тамбов вилаят || Юкьван || 15211 || [[1745]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kirsanov (Tambov oblast).png|50px]] || [[Кирсанов]] || Тамбов вилаят || Юкьван || 17240 || [[1702]] |- | align=center|[[Файл:Kotovsk.png|50px]] || [[Котовск (Тамбов вилаят)|Котовск]] || Тамбов вилаят || Юкьван || 31851 || [[1940]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Michurinsk (Tambov oblast) (2003).png|50px]] || [[Мичуринск]] || Тамбов вилаят || Юкьван || 98758 || [[1635]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Morshansk (Tambov oblast) (1781).png|50px]] || [[Моршанск]] || Тамбов вилаят || Юкьван || 41550 || [[1623]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Rasskazovo (Tambov oblast).gif|50px]] || [[Рассказово]] || Тамбов вилаят || Юкьван || 45484 || [[1698]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tambov (Tambov oblast) (1781).png|50px]] || '''[[Тамбов]]''' || Тамбов вилаят || Юкьван || 280457 || [[1636]] |- | align=center|[[Файл:Uvarovo-city (Tambov oblast).png|50px]] || [[Уварово (Тамбов вилаят)|Уварово]] || Тамбов вилаят || Юкьван || 26829 || [[1699]] |- | || [[Агрыз]] || Татарстан || Приволжский || 19299 || [[1646]] |- | align=center|[[Файл:Aznakeevskii rayon gerb.gif|50px]] || [[Азнакаево]] || Татарстан || Приволжский || 34859 || [[1762]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Almetievsk (Tatarstan) (1987).png|50px]] || [[Альметьевск]] || Татарстан || Приволжский || 146309 || [[XVIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Arsk (Tatarstan).png|50px]] || [[Арск]] || Татарстан || Приволжский || 18114 || [[XIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Bavly (Tatarstan).png|50px]] || [[Бавлы]] || Татарстан || Приволжский || 22109 || [[1658]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Spassk (Bolgar Tatarstan) (1781).png|50px]] || [[Болгар]] || Татарстан || Приволжский || 8650 ||1781 |- | align=center|[[Файл:Gerb v bugulme.gif|50px]] || [[Бугульма]] || Татарстан || Приволжский || 89144 || [[1736]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Buinsk (Tatarstan) (1778).png|50px]] || [[Буинск (Татарстан)|Буинск]] || Татарстан || Приволжский || 20342 || [[1691]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Elabuga (Tatarstan) (2006).png|50px]] || [[Елабуга]] || Татарстан || Приволжский || 70750 || [[XI виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zainsk (Tatarstan).png|50px]] || [[Заинск]] || Татарстан || Приволжский || 41798 || [[1656]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zelenodolsk (Tatarstan).png|50px]] || [[Зеленодольск (Татарстан)|Зеленодольск]] || Татарстан || Приволжский || 97651 || [[1865]] |- | align=center| || [[Иннополис]] || Татарстан || Приволжский || 10 || [[2012]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kazan (Tatarstan) (2004).png|50px]] || '''[[Казань]]''' || Татарстан || Приволжский || 1143546 || [[1005]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Laishev (Tatarstan) (1781).png|50px]] || [[Лаишево]] || Татарстан || Приволжский || 7735 || [[1557]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Leninogorsk (Tatarstan).png|50px]] || [[Лениногорск (Татарстан)|Лениногорск]] || Татарстан || Приволжский || 64145 || [[1795]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Mamadysh (Tatarstan) (1781).png|50px]] || [[Мамадыш]] || Татарстан || Приволжский || 14432 || [[1391]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Mendeleyevsk (Tatarstan).png|50px]] || [[Менделеевск]] || Татарстан || Приволжский || 22075 || [[1868]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Menzelinsk (Tatarstan).png|50px]] || [[Мензелинск]] || Татарстан || Приволжский || 16474 || [[1586]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Naberezhnye Chelny (Tatarstan).svg|50px]] || [[Набережные Челны]] || Татарстан || Приволжский || 513242 || [[1626]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nizhnekamsk rayon (Tatarstan).png|50px]] || [[Нижнекамск]] || Татарстан || Приволжский || 234108 || [[1961]] |- | align=center|[[Файл:NurlatCoa2006.gif|50px]] || [[Нурлат]] || Татарстан || Приволжский || 32600 || [[1905]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tetiushi (Tatarstan) (1781).gif|50px]] || [[Тетюши]] || Татарстан || Приволжский || 11596 || [[1578]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Chistopol (Tatarstan) (1781).png|50px]] || [[Чистополь]] || Татарстан || Приволжский || 60703 || [[XVIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Andreapol (Tver oblast).png|50px]] || [[Андреаполь]] || Твер вилаят || Юкьван || 8265 || [[1907]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Bezhetsk (Tver oblast).png|50px]] || [[Бежецк]] || Твер вилаят || Юкьван || 24517 || [[1137]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Bely (Tver oblast).png|50px]] || [[Белый (шегьер)|Белый]] || Твер вилаят || Юкьван || 3771 || [[1350]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Bologoe (Tver oblast).png|50px]] || [[Бологое]] || Твер вилаят || Юкьван || 23499 || [[1495]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Vesegonsk (Tver oblast).png|50px]] || [[Весьегонск]] || Твер вилаят || Юкьван || 7330 || [[1564]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Vyshny Volochek (Tver oblast).png|50px]] || [[Вышний Волочёк]] || Твер вилаят || Юкьван || 52326 || [[1471]] |- | || [[Западная Двина (шегьер)|Западная Двина]] || Твер вилаят || Юкьван || 9376 || [[1900]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zubtsov (Tver oblast).png|50px]] || [[Зубцов]] || Твер вилаят || Юкьван || 6937 || [[1216]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kalyazin (Tver oblast).png|50px]] || [[Калязин]] || Твер вилаят || Юкьван || 13870 || [[1434]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kashin (Tver oblast).png|50px]] || [[Кашин]] || Твер вилаят || Юкьван || 16174 || [[1238]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kimry (Tver Oblast).png|50px]] || [[Кимры]] || Твер вилаят || Юкьван || 49623 || [[1546]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms Konakovo (Tver oblast) Russia 2007.png|50px]] || [[Конаково]] || Твер вилаят || Юкьван || 41303 || [[1806]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Krasny Kholm (Tver oblast).png|50px]] || [[Красный Холм]] || Твер вилаят || Юкьван || 5608 || [[1518]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kuvshinovo (Tver oblast).png|50px]] || [[Кувшиново]] || Твер вилаят || Юкьван || 10008 || [[1910]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Likhoslavl (Tver oblast).png|50px]] || [[Лихославль]] || Твер вилаят || Юкьван || 12259 || [[1624]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nelidovo (Tver oblast).png|50px]] || [[Нелидово]] || Твер вилаят || Юкьван || 22886 || [[1900]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ostashkov (Tver oblast).png|50px]] || [[Осташков]] || Твер вилаят || Юкьван || 18073 || [[XIV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Rzhev (Tver oblast).png|50px]] || [[Ржев]] || Твер вилаят || Юкьван || 62026 || [[1216]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Staritsa (Tver oblast) (1780).png|50px]] || [[Старица (шегьер)|Старица]] || Твер вилаят || Юкьван || 8610 || [[1297]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tver (Tver oblast).png|50px]] || '''[[Тверь]]''' || Твер вилаят || Юкьван || 403726 || [[1135]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Torzhok (Tver oblast).png|50px]] || [[Торжок]] || Твер вилаят || Юкьван || 47702 || [[IX виш йис|IX]]–[[X виш йис]]ар |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Toropets (Tver oblast).png|50px]] || [[Торопец]] || Твер вилаят || Юкьван || 13018 || [[1074]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Udomlya (Tver oblast).png|50px]] || [[Удомля]] || Твер вилаят || Юкьван || 31048 || [[1478]] |- | || [[Асино]] || Томск вилаят || Сибирдин || 25614 || [[1896]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Kedrovy (Tomsk oblast).jpg|50px]] || [[Кедровый (Томск вилаят)|Кедровый]] || Томск вилаят || Сибирдин || 2451 || [[1982]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kolpashevo (Tomsk oblast) (2006).png|50px]] || [[Колпашево]] || Томск вилаят || Сибирдин || 24126 || [[XVII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Seversk.svg|50px]] || [[Северск (Томск вилаят)|Северск]] || Томск вилаят || Сибирдин || 108466 || [[1949]] |- | align=center|[[Файл:Strezhevoy coat of arms.png|50px]] || [[Стрежевой]] || Томск вилаят || Сибирдин || 42216 || [[1966]] |- | align=center|[[Файл:Tomsk city coat of arms.png|50px]] || '''[[Томск]]''' || Томск вилаят || Сибирдин || 522940 || [[1604]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Aleksin (Tula oblast).png|50px]] || [[Алексин (шегьер)|Алексин]] || Тула вилаят || Юкьван || 61738 || [[1348]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Belyov (Tula oblast).png|50px]] || [[Белёв]] || Тула вилаят || Юкьван || 13918 || [[1147]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Bogoroditsk (Tula oblast).png|50px]] || [[Бошегьерицк]] || Тула вилаят || Юкьван || 31897 || [[1663]] |- | || [[Болохово]] || Тула вилаят || Юкьван || 9619 || [[XVI виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Venyov (Tula oblast).png|50px]] || [[Венёв]] || Тула вилаят || Юкьван || 15220 || [[1371]] |- | align=center|[[Файл:Donskoy gerb.svg|50px]] || [[Донской (Тула вилаят)|Донской]] || Тула вилаят || Юкьван || 64561 || [[1773]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Efremov (Tula oblast).png|50px]] || [[Ефремов (шегьер)|Ефремов]] || Тула вилаят || Юкьван || 42350 || [[1637]] |- | align=center|[[Файл:Kimovsk gerb.gif|50px]] || [[Кимовск]] || Тула вилаят || Юкьван || 28493 || [[XVII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kireevsk (Tula oblast) (1990).png|50px]] || [[Киреевск (Тула вилаят)|Киреевск]] || Тула вилаят || Юкьван || 25585 || [[1762]] |- | || [[Липки]] || Тула вилаят || Юкьван || 8741 || [[XVII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novomoskovsk (Tula oblast).png|50px]] || [[Новомосковск (Тула вилаят)|Новомосковск]] || Тула вилаят || Юкьван || 131227 || [[1930]] |- | align=center|[[Файл:Gerb-Plavsky-region.gif|50px]] || [[Плавск]] || Тула вилаят || Юкьван || 16248 || [[1563]] |- | || [[Суворов (шегьер)|Суворов]] || Тула вилаят || Юкьван || 18975 || [[1949]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tula.png|50px]] || '''[[Тула]]''' || Тула вилаят || Юкьван || 501129 || [[1146]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Uzlovaya (Tula oblast).png|50px]] || [[Узловая]] || Тула вилаят || Юкьван || 55282 || [[1873]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Chekalin (Likhvin Tula oblast) (1777).png|50px]] || [[Чекалин (шегьер)|Чекалин]] || Тула вилаят || Юкьван || 994 || [[1565]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Schyokino (Tula oblast).png|50px]] || [[Щёкино]] || Тула вилаят || Юкьван || 58154 || [[1870]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yasnogorsk (Tula oblast) (1987).png|50px]] || [[Ясногорск (Тула вилаят)|Ясногорск]] || Тула вилаят || Юкьван || 16804 || [[1578]] |- | || [[Советск (Тула вилаят)|Советск]] || Тула вилаят || Юкьван || 7537 || [[1949]] |- | || [[Ак-Довурак]] || Тыва || Сибирдин || 13469 || [[1964]] |- | align=center|[[Файл:Blason de Kyzyl.png|50px]] || '''[[Кызыл]]''' || Тыва || Сибирдин || 109906 || [[1914]] |- | || [[Туран (шегьер)|Туран]] || Тыва || Сибирдин || 4988 || [[1885]] |- | || [[Чадан]] || Тыва || Сибирдин || 9037 || [[1873]] |- | || [[Шагонар]] || Тыва || Сибирдин || 10958 || [[1888]] |- | align=center|[[Файл:Zavodoukovsk Coat of arms.jpg|50px]] || [[Заводоуковск]] || Туьмен вилаят || Уралдин || 25657 || [[1729]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ishim (Tyumen oblast).png|50px]] || [[Ишим]] || Туьмен вилаят || Уралдин || 69567 || [[1687]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tobolsk (Tyumen oblast) (2007).png|50px]] || [[Тобольск]] || Туьмен вилаят || Уралдин || 99698 || [[1587]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tyumen (Tyumen oblast) (2005).png|50px]] || '''[[Туьмен]]''' || Туьмен вилаят || Уралдин || 581758 || [[1586]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yalutorovsk (Tyumen oblast) (1785).png|50px]] || [[Ялуторовск]] || Туьмен вилаят || Уралдин || 36494 || [[1659]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Votkinsk (Udmurtia).png|50px]] || [[Воткинск]] || Удмуртия || Приволжский || 100034 || [[1759]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Glazov (Udmurtia).png|50px]] || [[Глазов]] || Удмуртия || Приволжский || 95835 || [[1678]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Izhevsk (Udmurtia).svg|50px]] || '''[[Ижевск]]''' || Удмуртия || Приволжский || 628117 || [[1760]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kambarka rayon (Udmurtia).svg|50px]] || [[Камбарка]] || Удмуртия || Приволжский || 11028 || [[1767]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Mozhga (Udmurtia) (1980).png|50px]] || [[Можга]] || Удмуртия || Приволжский || 47959 || [[1835]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sarapul (Udmurtia) (1781).png|50px]] || [[Сарапул]] || Удмуртия || Приволжский || 101390 || [[1621]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Barysh.png|50px]] || [[Барыш (шегьер)|Барыш]] || Уляновск вилаят || Приволжский || 17149 || [[XVII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Dimitrovgrad.png|50px]] || [[Димитровград (Россия)|Димитровград]] || Уляновск вилаят || Приволжский || 122549 || [[1698]] |- | align=center|[[Файл:Inza gerb.png|50px]] || [[Инза]] || Уляновск вилаят || Приволжский || 18547 || [[1897]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Novoulyanovsk.png|50px]] || [[Новоульяновск]] || Уляновск вилаят || Приволжский || 16032 || [[1957]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sengilei (Ulianovsk oblast) (1778).png|50px]] || [[Сенгилей]] || Уляновск вилаят || Приволжский || 6959 || [[1666]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Ulyanovsk.png|50px]] || '''[[Ульяновск]]''' || Уляновск вилаят || Приволжский || 613793 || [[1648]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Amursk (Khabarovsk krai) 2011.png|50px]] || [[Амурск]] || Хабаровск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 42977 || [[1958]] |- | || [[Бикин (шегьер)|Бикин]] || Хабаровск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 17156 || [[1895]] |- | || [[Вяземский (шегьер)|Вяземский]] || Хабаровск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 14556 || [[1894]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Komsomolsk-na-Amure (Khabarovsk kray) (1999).png|50px]] || [[Комсомольск-на-Амуре]] || Хабаровск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 263906 || [[1932]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nikolaevsk-na-Amure (Khabarovsk kray) (2002).png|50px]] || [[Николаевск-на-Амуре]] || Хабаровск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 22773 || [[1850]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sovietskaya Gavan (Khabarovsk krai).png|50px]] || [[Советская Гавань]] || Хабаровск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 27712 || [[1853]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Khabarovsk.svg|50px]] || '''[[Хабаровск]]''' || Хабаровск вилаят || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 577668 || [[1858]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Abaza (Khakassia).png|50px]] || [[Абаза (шегьер)|Абаза]] || Хакасия || Сибирдин || 17111 || [[1867]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Abakan (Khakassia).png|50px]] || '''[[Абакан]]''' || Хакасия || Сибирдин || 165183 || [[1931]] |- | align=center|[[Файл:Sayanogorsk gerb FRL-KEANE-RUSSIA.jpg|50px]] || [[Саяногорск]] || Хакасия || Сибирдин || 49889 || [[1975]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sorsk (Khakassia).png|50px]] || [[Сорск]] || Хакасия || Сибирдин || 12140 || [[1940-е]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Chernogorsk (Khakassia).png|50px]] || [[Черногорск]] || Хакасия || Сибирдин || 72117 || [[1936]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Beloyarsky (Khanty-Mansia).png|50px]] || [[Белоярский (Ханты-Мансийский автономный округ)|Белоярский]] || Ханты-Мансийский авт. окр. || Уралдин || 20283 || [[1969]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kogalym (Khanty-Mansia).png|50px]] || [[Когалым]] || Ханты-Мансийский авт. окр. || Уралдин || 58192 || [[1975]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Langepas (Khanty-Mansia).png|50px]] || [[Лангепас]] || Ханты-Мансийский авт. окр. || Уралдин || 41675 || [[1980]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms ofLyantor.jpg|50px]] || [[Лянтор]] || Ханты-Мансийский авт. окр. || Уралдин || 38922 || [[1932]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Megion.svg|50px]] || [[Мегион]] || Ханты-Мансийский авт. окр. || Уралдин || 49471 || [[1810]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nefteyugansk (Khanty-Mansia).png|50px]] || [[Нефтеюганск]] || Ханты-Мансийский авт. окр. || Уралдин || 123276 || [[1961]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nizhnevartovsk (Khanty-Mansia).svg|50px]] || [[Нижневартовск]] || Ханты-Мансийский авт. окр. || Уралдин || 251860 || [[1909]] |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Nyagan.png|50px]] || [[Нягань]] || Ханты-Мансийский авт. окр. || Уралдин || 54903 || [[1965]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pokachi (Khanty-Mansia).png|50px]] || [[Покачи]] || Ханты-Мансийский авт. окр. || Уралдин || 17053 || [[1984]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pyt-Yakh (Khanty-Mansia).png|50px]] || [[Пыть-Ях]] || Ханты-Мансийский авт. окр. || Уралдин || 41453 || [[1968]] |- | align=center|[[Файл:Raduzhnyj gerb.jpg|50px]] || [[Радужный (Ханты-Мансийский автономный округ)|Радужный]] || Ханты-Мансийский авт. окр. || Уралдин || 43394 || [[1973]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sovetsky (Khanty-Mansyisky AO).png|50px]] || [[Советский (Ханты-Мансийский автономный округ)|Советский]] || Ханты-Мансийский авт. окр. || Уралдин || 26434 || [[1963]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Surgut (2003).png|50px]] || [[Сургут]] || Ханты-Мансийский авт. окр. || Уралдин || 306703 || [[1594]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Uray (Khanty-Mansia).png|50px]] || [[Урай]] || Ханты-Мансийский авт. окр. || Уралдин || 39435 || [[1922]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Khanty-Mansiysk.svg|50px]] || '''[[Ханты-Мансийск]]''' || Ханты-Мансийский авт. окр. || Уралдин || 79410 || [[1582]] |- | align=center|[[Файл:Yugorsk coat of arms.png|50px]] || [[Югорск]] || Ханты-Мансийский авт. окр. || Уралдин || 34066 || [[1962]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Asha (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Аша]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 31916 || [[1898]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Bakal (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Бакал]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 20953 || [[1757]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Verkhneuralsk (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Верхнеуральск]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 9459 || [[1734]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Verkhny Ufaley (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Верхний Уфалей]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 30504 || [[1761]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Emanzhelinsk (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Еманжелинск]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 30218 || [[1931]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Zlatoust.svg|50px]] || [[Златоуст]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 174985 || [[1754]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Karabash (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Карабаш]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 13151 || [[1822]] |- | align=center|[[Файл:Kartaly city coat of arms.gif|50px]] || [[Карталы]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 29136 || [[1810]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kasli (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Касли]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 16998 || [[1747]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Katav-Ivanovsk (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Катав-Ивановск]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 17640 || [[1755]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kopeysk (Chelyabinsk oblast) (2002).png|50px]] || [[Копейск]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 137604 || [[1907]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Korkino (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Коркино]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 38950 || [[1795]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kusa (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Куса]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 18792 || [[1778]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kyshtym (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Кыштым]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 38950 || [[1757]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Magnitogorsk (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Магнитогорск]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 408401 || [[1929]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Miass (Chelyabinsk oblast) (2002).png|50px]] || [[Миасс]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 151812 || [[1773]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Minyar (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Миньяр]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 10195 || [[1771]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nyazepetrovsk (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Нязепетровск]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 12452 || [[1747]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ozyorsk (Chelyabinsk oblast).svg|50px]] || [[Озёрск (Челябинск вилаят)|Озёрск]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 82268 || [[1945]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Plast (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Пласт (шегьер)|Пласт]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 17344 || [[1940]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Satka (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Сатка]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 45465 || [[1758]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Sim (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Сим (Челябинск вилаят)|Сим]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 14465 || [[1759]] |- | align=center|[[Файл:Gerb Snezhinsk.svg|50px]] || [[Снежинск]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 48896 || [[1957]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tryokhgorny (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Трёхгорный]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 33678 || [[1952]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Troitsk (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Троицк (Челябинск вилаят)|Троицк]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 78637 || [[1743]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Ust-Katav (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Усть-Катав]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 23586 || [[1758]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Chebarkul (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Чебаркуль (шегьер)|Чебаркуль]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 43405 || [[1736]] |- | align=center|[[Файл:CoA of Chelyabinsk (2000).svg|50px]] || '''[[Челябинск]]''' || Челябинск вилаят || Уралдин || 1130273 || [[1736]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yuzhnouralsk (Chelyabinsk oblast).png|50px]] || [[Южноуральск]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 37890 || [[1948]] |- | || [[Юрюзань (шегьер)|Юрюзань]] || Челябинск вилаят || Уралдин || 12568 || [[1758]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Argun (Chechnya).svg|50px]] || [[Аргун (шегьер)|Аргун]] || Чечня || Кеферпатан Къавкъаздин || 29528 || [[XVIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Grozny (Chechnya).svg|50px]] || '''[[Грозный]]''' || Чечня || Кеферпатан Къавкъаздин || 271596 || [[1818]] |- | || [[Гудермес]] || Чечня || Кеферпатан Къавкъаздин || 45643 || [[XIX виш йис]] |- | || [[Урус-Мартан]] || Чечня || Кеферпатан Къавкъаздин || 49071 || [[XVIII виш йис]] |- | || [[Шали]] || Чечня || Кеферпатан Къавкъаздин || 47715 || [[XIX виш йис]]а |- | align=center|[[Файл:Coat of arms of Alatyr (Chuvashia).svg|66x66пкс]] || [[Алатырь]] || Чувашия || Приволжский || 38202 || [[1552]] |- | align=center|[[Файл:Герб Канаша 2017.png|63x63пкс]] || [[Канаш]] || Чувашия || Приволжский || 45608 || [[1892]] |- | align=center| || [[Козловка (Чувашия)|Козловка]] || Чувашия || Приволжский || 10355 || [[1671]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Mariinsky Posad (Chuvashia).png|50px]] || [[Мариинский Посад]] || Чувашия || Приволжский || 10186 || [[1620]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novocheboksarsk (Chuvashia).svg|50px]] || [[Новочебоксарск]] || Чувашия || Приволжский || 124094 || [[1960]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tsivilsk (Chuvashia).png|50px]] || [[Цивильск]] || Чувашия || Приволжский || 13478 || [[1589]] |- | align=center|[[Файл:Chebgerb.svg|50px]] || '''[[Чебоксары]]''' || Чувашия || Приволжский || 447929 || 1469 |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Shumerlya (Chuvashia) (1976).png|50px]] || [[Шумерля]] || Чувашия || Приволжский || 33412 || [[1916]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yadrin (Chuvashia) (1781).png|50px]] || [[Ядрин]] || Чувашия || Приволжский || 9614 || [[1590]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Anadyr (Chukotka).png|50px]] || '''[[Анадырь]]''' || Чукотский авт. окр. || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 13053 || [[1889]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Bilibino (Chukotka).png|50px]] || [[Билибино]] || Чукотский авт. окр. || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 5504 || [[1955]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pevek (Chukotka).png|50px]] || [[Певек]] || Чукотский авт. окр. || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 4161 || [[1933]] |- | align=center| || [[Алдан (шегьер)|Алдан]] || Якутия || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 21277 || [[1924]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Verkhoyansk (Yakutia) soviet.png|50px]] || [[Верхоянск]] || Якутия || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 1311 || [[1638]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Viluysk (Yakutia).png|50px]] || [[Вилюйск]] || Якутия || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 10233 || [[1634]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Lensk (Yakutia).gif|50px]] || [[Ленск]] || Якутия || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 24955 || [[1663]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Mirny (Yakutia) (2004).png|50px]] || [[Мирный (Якутия)|Мирный]] || Якутия || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 37179 || [[1955]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Neryungri (Yakutia).png|50px]] || [[Нерюнгри]] || Якутия || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 61746 || [[1975]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nyurba (Yakutia).png|50px]] || [[Нюрба]] || Якутия || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 10156 || [[1824]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Olekminsk (Yakutia) (1790).png|50px]] || [[Олёкминск]] || Якутия || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 9487 || [[1635]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pokrovsk (Yakutia).gif|50px]] || [[Покровск (Якутия)|Покровск]] || Якутия || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 9495 || [[1682]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Srednekolymsk (Yakutia).png|50px]] || [[Среднеколымск]] || Якутия || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 3525 || [[1643]] |- | || [[Томмот]] || Якутия || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 8054 || [[1923]] |- | align=center|[[Файл:Udachny coat of arms (2009).png|50px]] || [[Удачный]] || Якутия || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 12611 || [[1967]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yakuts.png|50px]] || '''[[Якутск]]''' || Якутия || Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан || 269486 || [[1632]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Gubkinsky (Yamal Nenetsia).png|50px]] || [[Губкинский]] || Ямало-Ненецкий авт. окр. || Уралдин || 23340 || [[1986]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Labytnangi (Yamal Nenetsia).png|50px]] || [[Лабытнанги]] || Ямало-Ненецкий авт. окр. || Уралдин || 26948 || [[1890]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Muravlenko (Yamal Nenetsia).png|50px]] || [[Муравленко]] || Ямало-Ненецкий авт. окр. || Уралдин || 33401 || [[1984]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Nadym and Nadymsky rayon (Yamal Nenetsia).png|50px]] || [[Надым]] || Ямало-Ненецкий авт. окр. || Уралдин || 46550 || [[1597]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Novy Urengoy (Yamal Nenetsia).png|50px]] || [[Новый Уренгой]] || Ямало-Ненецкий авт. окр. || Уралдин || 104144 || [[1975]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Noyabrsk (Yamal Nenetsia).png|50px]] || [[Ноябрьск]] || Ямало-Ненецкий авт. окр. || Уралдин || 110572 || [[1976]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Salekhard (Yamal Nenetsia).png|50px]] || '''[[Салехард]]''' || Ямало-Ненецкий авт. окр. || Уралдин || 42494 || [[1595]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Tarko-Sale (Yamalo-Nenetsky AO).png|50px]] || [[Тарко-Сале]] || Ямало-Ненецкий авт. окр. || Уралдин || 20372 || [[1932]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Gavrilov-Yam (Yaroslavl oblast).svg|50px]] || [[Гаврилов-Ям]] || Ярославл вилаят || Юкьван || 17792 || [[1545]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Danilov (Yaroslavl oblast) (2007).png|50px]] || [[Данилов (шегьер)|Данилов]] || Ярославл вилаят || Юкьван || 15861 || [[XV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Lyubim (Yaroslavl oblast) (1778).png|50px]] || [[Любим]] || Ярославл вилаят || Юкьван || 5553 || [[1538]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Myshkin (2007).jpg|50px]] || [[Мышкин]] || Ярославл вилаят || Юкьван || 5932 || [[XV виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Pereslavl-Zalessky (Yaroslavl oblast).png|50px]] || [[Переславль-Залесский]] || Ярославл вилаят || Юкьван || 41923 || [[1152]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Poshekhonye (Yaroslavl oblast) (1778).png|50px]] || [[Пошехонье (шегьер)|Пошехонье]] || Ярославл вилаят || Юкьван || 6085 || [[1680]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Rostov.png|50px]] || [[Ростов]] || Ярославл вилаят || Юкьван || 31791 || [[912]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Rybinsk (Yaroslavl oblast).png|50px]] || [[Рыбинск]] || Ярославл вилаят || Юкьван || 200771 || [[1071]] |- | align=center|[[Файл:Tutaev emblem.jpg|50px]] || [[Тутаев]] || Ярославл вилаят || Юкьван || 41001 || [[XIII виш йис]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Uglich (Yaroslavl oblast).png|50px]] || [[Углич]] || Ярославл вилаят || Юкьван || 34505 || [[1148]] |- | align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yaroslavl (1995).png|50px]] || '''[[Ярославль]]''' || Ярославл вилаят || Юкьван || 591486 || [[1010]] |} == Галерея == {{Gallery |title=Урусатдин виридалайни чӀехи шегьерар |width=180 |height=180 |lines=2 |align=center |File:ChristSaviourCathedral Views May 2012 13.jpg|[[Москва]], Урусатдин кьилин шегьер |File:Petersburg-square.jpg|[[Санкт-Петербург]] |File:Novosibirsk view.jpg|[[Новосибирск]] |File:Yekaterinburg skyline2.jpg|[[Екатеринбург]] |File:Nizhny Novgorod Kremlin from the roof.jpg|[[Агъа Новгород]] |File:A view from Kazan Kremlin.JPG|[[Казань]] |File:Samara 8-01-2009.jpg|[[Самара]] |File:Omsk (4).jpg|[[Омск]] |File:Chel 001.jpg|[[Челябинск]] |File:View Rostov.jpg|[[Ростов-Дондал]] |File:Ufa01.jpg|[[Уфа]] |File:Volgograd bridge construction 2007.jpg|[[Волгоград]] |File:Perm Russia.jpg|[[Пермь]] |File:Aerial view of Krasnoyarsk (city centre).jpg|[[Красноярск]] |File:Памятник_Петру_1.JPG|[[Воронеж]] |File:Krasnodar attraction.jpg|[[Краснодар]] |File:Золотой мост, июль 2013.jpg|[[Владивосток]] |Файл:Ерофей Хабаров 2.jpg|[[Хабаровск]] }} == ГьакӀни килиг == * [[Урусатдин шегьерар]] * [[Урусатдин агломерацияр]] * [[Шегьердин статус гвачир Урусатдин виридалайни чӀехи яшамиш жезвай чкайрин сиягь]] == Баянар == {{баянар}} [[Категория:Урусатдин шегьерар|*]] [[Категория:Урусатдин шегьеррин сиягьар| ]] px4rml59alenmjclf45p5ov8bgd9ta0 0 9795 99858 70650 2026-10-26T17:42:58Z Xqbot 596 Исправление двойного перенаправления с [[Хануба]] на [[ЦӀийихуьруба]] 99858 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[ЦӀийихуьруба]] puwgntqaikdqzi496vt8shk6xpy96ej 0 17722 99852 2026-10-26T17:34:13Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Шоллар]] макъаладин тӀвар [[Шуалар]] -диз масакӀа хъувуна 99852 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Шуалар]] p90h0tak41q3c3qwid6zpj283nr4qyt 0 17723 99856 2026-10-26T17:39:21Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Хануба]] макъаладин тӀвар [[ЦӀийихуьруба]] -диз масакӀа хъувуна 99856 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[ЦӀийихуьруба]] puwgntqaikdqzi496vt8shk6xpy96ej 0 17724 99862 2026-10-26T17:46:16Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Ялама]] макъаладин тӀвар [[Алам (Йалама)]] -диз масакӀа хъувуна 99862 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Алам (Йалама)]] l52n0lv786kr8eqnxk5jtyngxjvnr99 0 17725 99870 2026-10-26T17:52:46Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Шегьер]] макъаладин тӀвар [[ЦӀал]] -диз масакӀа хъувуна 99870 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[ЦӀал]] 4kyofyt52zxfphmhuc320qfypgylxkl 0 17726 99878 2026-10-26T18:01:27Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Каспийск]] макъаладин тӀвар [[Каспи]] -диз масакӀа хъувуна 99878 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Каспи]] kwbes5o882mvbwqkqdo6u2vtcrpulbr