Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Ракъинин система 0 2510 99891 99457 2026-10-29T21:22:07Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 99891 wikitext text/x-wiki [[Файл:Solar System True Color LEZ.png|upright=1.5|thumb|Ракъинин система]] [[Файл:Oort cloud Sedna orbit ru.svg|thumb|Ракъинин системадин объектрин орбитаяр, масштабда (сятдин акьрабдалди, вини чапла патай эгечӀна)]] '''Ракъинин систе́ма'''&nbsp;— юкьван гъед тир [[Рагъ]] ва Ракъинилай элкъвезвай вири тӀебиатдин [[космосдин объектар]] кьазвай [[планетдин система]] я. Рагъ галаз гравитациядалди алакъа авай объектрин массадин чӀехи пай муьжуьд нисби тир хелветда гьахьнавай ва саки элкъвей цӀарцӀин орбитаяр авай планетрин къене ава; и планетаяр саки кьулу дискдин сергьятра — [[эклиптика]]дин кьулувиле ава: Кьуд мадни гъвечӀи къенепатан планетаяр: [[Меркурий (планета)|Меркурий]], [[Венера (планета)|Венера]], [[Ччил]]ни [[Марс (планета)|Марс]] (ибуруз гьакӀни Ччилин кӀеретӀдин планетаярни лугьуда) асул гьисабдалди [[Силикатар (минералар)|силикатрикайни]] [[металлар|металликай]] ибарат жезва. Кьуд къецепатан планетаяр: [[Юпитер (планета)|Юпитер]], [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]] ва [[Нептун (планета)|Нептун]] (ибуруз гьакӀни газдин гигантарни лугьуда) асул гьисабдалди [[гьидроген]]дикайни [[гьелий]]дикай ибарат жезва ва Ччилин кӀеретӀдин планетайрилай массив я. Ракъинин системада [[Ракъинин системадин гъвечӀи телояр|гъвечӀи телойрив]] ацӀурнавай кьве област ава. Марсни Юпитердин арада авай [[Астероидрин чӀул]] квай затӀариз килигна Ччилин кӀеретӀдин планетаяр галаз<ref>[https://findtheslide.com/astronomiya Астрономиядин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717080858/https://findtheslide.com/astronomiya |date=2021-07-17 }}</ref> сад я, вучиз лагьайтӀа, силикатрикайни металликай ибарат я. Астероидрин чӀулдин виридалайни чӀехи объектар [[Церера]], [[(2) Паллада|Паллада]] ва [[(4) Веста|Веста]] я. Нептундин орбиталай анихъ муркӀади кьунвай [[Яд|цикай]], [[аммиак]]дикайни [[метан]]дикай ибарат тир [[транснептундин объект]]ар ава, ва и объектрикай виридалайни чӀехи [[Плутон]], [[(90377) Седна|Седна]], [[Хаумеа]], [[Макемаке]] ва [[Эрида]] я. И кьве областда агъзурралди гъвечӀи телойриз алава яз, инал гъвечӀи телойрин жуьреба-жуьре популяцияр ава — астероидар, планетрин [[квазиспутник]]арни [[Троян астероидар|троянар]], [[Ччилихъ галаз мукьва жезвай астероидар|ччилин мукьва авай астероидар]], [[Кентаврар (астероидар)|кентаврар]], [[дамоклоидар]], ва гьакӀни Ракъинин системада элячӀна юзазвай [[комета]]яр, [[метеороид]]арни [[космосдин руг]]. Муьжуьд планетадилай ругудан ва пуд карлик планетайрин элкъвена къваларив тӀебии спутникар гва. Къецепатан планетайрикай гьар садан элкъвена къваларив рукан гаьлкъаяр ва маса кӀусар гва. Ракъинин гар (Ракъинилай къвезвай плазмадин сел) гелиосфера лугьудай гъетерин арада авай чкада чкӀанвай дискдин къерехдив агакьзавай куркур арадиз гъизва. Яргъидевирдин кометрин чешме тир Оортдин циф, гелиосферадав гекъигайла, агъзур сеферда кьван гзаф тир мензилдиз чкӀиз жезва. Ракъинин система [[Карванд Рехъ]] галлактикадин пай я. == Структура == Ракъинин системадин юкьван объект [[Рагъ]] я — G2V спектрал синифдин кьилин галай-галайвилин (последовательность) [[гъед]] я, хъипи карлик я. Ракъини системадин вири массадин лап чӀехи пай (99,866 % кьван) кьазва, вичин чӀугуналди ада Ракъинин системадиз талукь тир планетаярни муькуь телояр кьуна хуьзва<ref>{{cite journal |author=M Woolfson |title=The origin and evolution of the solar system |doi= 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |year=2000 |journal=[[Astronomy & Geophysics]] |volume=41 |issue=1 |pages=1.12}}</ref>. Виридалайни чӀехи тир объектар — газдин гигантар амукьзавай массадин 99 % кьазва, ва и 99%-кай 90 % Юпитердинни Сатурндин паюниз аватзава. Ракъинилай элкъвезвай чӀехи объектрин еке пай практикадин жигьетдай эклиптикадин кьулувал лугьузвай са кьулувиле юзазва. Амма гьа и вахтунда фад-фад кометайризни Клайпер чӀулдин объектриз и кьулувилиз килигна мадни чӀехи алгъундин пӀипӀер авайди я<ref>{{cite web|title=The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune’s migration|author=Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli|url=http://www.obs-nice.fr/morby/stuff/NATURE.pdf|format=PDF|year=2003|accessdate=2007-06-25}}</ref><ref>{{cite journal|title=From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets|author=Harold F. Levison, Martin J Duncan|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|year=1997|pages=13–32|doi=10.1006/icar.1996.5637 |issue=1|volume=127|bibcode=1997Icar..127...13L}}</ref>. Вири планетаярни муькуь объектрин чӀехи пай Ракъинин элкъуьрунихъ галаз Ракъинилай са патаз элкъвезва (сятдин акьрабдин аксиниз, Ракъинин кеферпатан полюсдин патай килигдатӀа). Амма адетдилай къерехдиз акъатнавайбурни авайди я, мисал яз, Галлеян комета. Виридалайни чӀехи тир пипӀен тядивал Меркурийдиз ава — ада Ракъинилай анжах 88 ччилин йикъан къене тамам элкъвена кьил-кьиле ягъиз алакьзава. Виридалайни яргъа авай планета — Нептун — лагьайтӀа, адан элкъуьрунин девир 165 ччилин югъ тешкил ийзва. <div class="infobox" style="float: none;"> <div style="width:100%; margin: 0; overflow:auto; overflow-x:scroll;"> <timeline> ImageSize = width:1600 height:200 PlotArea = left:80 right:0 top:0 bottom:20 Period = from:0 till:14700 TimeAxis = orientation:horizontal Colors = id:grid_major value:gray(0.75) id:grid_minor value:rgb(0.75,0.75,1) ScaleMajor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:grid_major ScaleMinor = unit:year increment:299 start:0 gridcolor:grid_minor BarData = bar:au bar:dummy1 text:[[Планета|ПЛАНЕТАЯР]] bar:planets bar:dummy2 text:[[Комета|КОМЕТА (ч.)]] bar:comet text: bar:dwarf_planets1 text:[[ГъвечӀи_планета|ГЪВЕЧӀИ _]] bar:dwarf_planets2 text:[[ГъвечӀи_планета|ПЛАНЕТАЯР]] bar:dwarf_planets3 bar:dwarf_planets4 PlotData = fontsize:M bar:dummy1 text:_ color:white at:0 bar:dummy2 text:_ color:white at:0 bar:planets width:48 text:[[Меркурий]] color:lightpurple from:46 till:70 shift:(0,14) bar:planets width:48 text:[[Венера]] color:redorange from:107 till:109 shift:(0,1) bar:planets width:48 text:[[Ччил_(планета)|Ччил]] color:oceanblue from:147 till:152 shift:(0,-12) bar:planets width:48 text:[[Марс]] color:coral from:207 till:249 shift:(0,-25) bar:planets width:48 text:[[Юпитер]] color:orange from:741 till:816 bar:planets width:48 text:[[Сатурн]] color:yellow from:1350 till:1504 bar:planets width:48 text:[[Уран]] color:skyblue from:2735 till:3006 bar:planets width:48 text:[[Нептун]] color:blue from:4460 till:4537 bar:dwarf_planets2 width:18 text:[[Церера]] color:tan2 from:381 till:446 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets1 width:18 text:[[Плутон]] color:lavender from:4437 till:7376 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets2 width:18 text:[[Хаумеа]] color:tan1 from:5158 till:7706 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets3 width:18 text:[[Макемаке]] color:pink from:5672 till:7895 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets4 width:18 text:[[Эрида_(гъвечӀи_планета)|Эрида]] color:lightorange from:5766 till:14595 shift:(0,-4) bar:dwarf_planets4 text:[[Рагъ|РАГЪ]] color:yellow from:0 till:0.696 shift:(2,-20) bar:comet width:12 text:[[Гьаллеян_комета]] color:yellowgreen from:88 till:5251 shift:(0,-4) bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|0АЕ]] at:0 bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|10_АЕ]] at:1326 bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|20_АЕ]] at:2822 bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|30_АЕ]] at:4318 bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|40_АЕ]] at:5814 bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|50_АЕ]] at:7310 bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|60_АЕ]] at:8806 bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|70_АЕ]] at:10302 bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|80_АЕ]] at:11798 bar:au shift:(1,-12) text:[[Астрономиядин_тек|90_АЕ]] at:13294 LineData = at:10 color:yellow layer:front TextData = pos:(10,192) text:[[Астрономиядин_тек|Астрономиядин]] pos:(10,182) text:[[Астрономиядин_тек|текер Рагъвай]] pos:(20,15) text:миллион км\nРагъвай </timeline> </div> <!-- Длинные полосы — [[эксцентриситет орбиты]].--> </div> == Ракъинин системадин къенеавайбур == [[Файл:Transneptuneobjects.jpg|upright=1.5|thumb|right|Транснептундин объектар]] * [[Рагъ]] ** [[Планетринарадин чка]] * Къенепатан Ракъинин система ** [[Ччилин кӀеретӀдин планетаяр]] *** 1. [[Меркурий]] *** 2. [[Венера]] *** 3. [[Ччил]] **** [[Варз]] *** 4. [[Марс]] **** [[Марсдин спутникар]] ** [[Астероидрин чӀул]] *** [[Церера]] * Къецепатан Ракъинин система ** [[Планетаяр-гигантар]] *** 5. [[Юпитер]] **** [[Юпитердин спутникар]] **** [[Юпитердин гьалкъаяр]] *** 6. [[Сатурн]] **** [[Сатурндин спутникар]] **** [[Сатурндин гьалкъаяр]] *** 7. [[Уран]] **** [[Урандин спутникар]] **** [[Урандин гьалкъаяр]] *** 8. [[Нептун]] **** [[Нептундин спутникар]] **** [[Нептундин гьалкъаяр]] ** [[Комета]]яр ** [[Кентавраяр (астероидар)|Кентавраяр]] ** [[Транснептундин объект]]ар *** [[Койпердин чӀул]] **** [[Плутон]]<ref>[[24 августдин]] [[2006 ийс|2006 ийсалай]] вилик Плутон Ракъинин систмемадин кӀуьд лагьай [[планета]] гьисабзавай тир, амма [[Бейналхалкь астрономиядин ГалкӀ|БАГдин]] XXVI Лап кьилин Ассамблеядин къарардалди, са шумуд садхьтин цаван телояр ашкара авунихъ галаз алакъада, Плутондилай и статус алуднава.</ref> ***** [[Плутондин спутникар]] **** [[Хаумеа]]<ref>[http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0807/ Пресс-релиз IAU0807] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920235109/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0807/ |date=2008-09-20 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413174518/http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0807/ |date=2012-04-13 }} {{ref-en}}</ref> ***** [[Хаумеадин спутникар]] **** [[Макемаке]] *** [[ЧкӀанвай диск]] **** [[Эрида]] ***** [[Дисномия (спутник)|Эридадин спутник]] * Яргъа областар ** [[Гелиосфера]] ** [[Оортдин циф]] *** [[(90377) Седна|Седна]] === [[Рагъ]] === Рагъ — Ракъинин системадин гъетни адан асул компонент я. Адан масса ччилин 332 900 массайриз барабар я ва и масса Ракъинин къене синтездин термохвехуьнин реакция хуьн патал бес я. И реакция нетижада асул гьисабдалди электромагнит чукӀун жуьреда генгвилиз чкӀизвай гзаф кьадардин энергия арадиз кьвезва, и чукӀунин максимум далгъайрин яргъивилер 400—700 нм-дин аквадай экьунив кьадай диапазондиз аватзава. Гъетерин синифриз паюниз килигна, рагъ — G2 синифдин хъипи карлик я. === Планетринарадин чка === Экв галаз Ракъини ракъинин гар тӀвар алай акъвазунавачир заряд авай кьусарин сел (плазма) чукӀурзава. И кӀусарин сел сятда 1,5 млн км тядивилив (скорость) чкӀизва, Ракъинин къвалав авай област ацӀурзава ва Ракъинин патав планетар атмосферадин аналог арадиз гъизва (гелиосфера). И атмосфера ракъинилай 100 астрономиядин текда авай яргъивилиз чкӀизва — идаз планетрин арада чка лугьузва. === Ракъинин системадин къенепатан област === Ракъинин системадин къенепатан област ччилин кӀеретӀдин планетайрикайни астероидрикай ибарат жезва. Асул гьисабдалди[[Силикатар (минералар)|силикатрикайни]] металликай ибарат тир къенепатан областдин объектар гекъигайла Ракъиниз мукьва я, и област системадин виридалайни гъвечӀи пай я &nbsp;— адан радиус Юпитерни Сатурн арада авай яргъивилилай гъвечӀи я. ==== Ччилин кӀеретӀдин планетаяр ==== {{Main|Ччилин кӀеретӀдин планетаяр}} [[Файл:4_Terrestrial_Planets_Size_Comp_True_Color.png|thumb|right|Ччилин кӀеретӀдин планетаяр. Чапла патай эрчӀи патаз: [[Меркурий]], [[Венера]], [[Ччил]]ни & [[Марс]] (кьадарар масштаб хвена къалурнава, планетринарадин мензилар &nbsp;— ваъ)]] Кьуд къенепатана планетаяр асул гьисабдалди залан химиядин элементрикай ибарат я, абурун тӀимил (0-2) [[Планетайрин спутникар|спутникар]] авайди я ва абуруз [[Планетайрин гьалкъаяр|гьлкъаяр]] авайди туш. Гзаф кьадарда абур четиндиз цӀрадай металликай ибарат я (мисал яз, силикатрикай) ва металлар абурун мантияни чкал туькӀуьрзава которые формируют их; ва гьакӀни ракь ва никель хьтин металликай ибарат жезва, ва и металлар абурун хвех арадиз гъизва. Къенепатан планетайрин пудаз &nbsp;— Венерадиз, Ччилиз ва Марсдиз &nbsp;—[[атмосфера]] авайди я; виридаз [[ядай кратерара]]ни ччинин [[тектоника]]дин лишанар авайди я, мисал яз, рифтдин чухурарни [[вулкан]]ар<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html Солнечная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907062645/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html |date=2011-09-07 }}</ref><ref>[http://sunsys.narod.ru/mars.htm Марс]</ref><ref>[http://space.rin.ru/articles/html/117.html Поверхность Марса]</ref><ref>[http://space.rin.ru/articles/html/54.html Поверхность Венеры]</ref><ref>[http://galspace.spb.ru/index9.html Венера&nbsp;— кривое зеркало Земли]</ref><ref>Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение. С. 73—75.</ref>. ==== Астероидрин чӀул ==== {{Main|Астероидрин чӀул}} [[Файл:InnerSolarSystem ru.png|thumb|[[Астероидрин чӀул]] (лацу ранг) ва [[Юпитрдин троян астероидар|троян астероидар]] (къацу ранг)]] [[Астероид]]ар&nbsp;— виридалайни гзаф кьадарда авай [[Ракъинин системадин гъвечӀи телояр]] . Астероидрин чӀул Марсдинни ва Юпитердин арада авай орбита кьазва, Ракъинилай 2,3 ва 3,3 а.&nbsp;т. мензилда. Лугьузва хьи, астероидар - Ракъинин системадин арадиз атунин, гравитациядин хъилерин гъиляй чӀехи са тело арадиз гъиз алакьнавачир амукьаяр я.<ref>Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J. The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt (ингл.) // Icarus. — 2001. — Vol. 153. — P. 338—347. — DOI:10.1006/icar.2001.6702</ref> == Планетрин асул параметрайрин гекъигунин таблица == Вири параметраяр, къалинвал хкудна, Ччилин гьа параметрийрив гекъигна къалурна. {| class="standard" style="text-align:center" |- !style="width:auto"| [[Планета]] !style="width:12%"| Диаметр, гекъигайла !style="width:12%"| Масса, гекъигайла !style="width:12%"| Орбитал радиус, [[астрономиядин тек|а.&nbsp;т.]] !style="width:12%"| [[Сидерик девир|Элкъуьрунин девир]], ччилин ийс !style="width:12%"| [[Югъ]], гекъигайла !style="width:12%"| Къалинвал, {{s|кг/м³}} !style="width:12%"| [[Спутник (космос)|Спутникар]] |- | [[Меркурий]] | 0,382 | 0,06 | 0,38 | 0,241 | 58,6 | 5427 | авайди туш |- | [[Венера]] | 0,949 | 0,82 | 0,72 | 0,615 | 243 | 5243 | [[Венерадин спутникар|авайди туш]] |- | [[Ччил]] | 1,0 | 1,0 | 1,0 | 1,0 | 1,0 | 5515 | [[Варз|1]] |- | [[Марс]] | 0,53 | 0,11 | 1,52 | 1,88 | 1,03 | 3933 | [[Марсдин спутникар|2]] |- | [[Юпитер]] | 11,2 | 318 | 5,20 | 11,86 | 0,414 | 1326 | [[Юпитердин спутникар|67]] |- | [[Сатурн]] | 9,41 | 95 | 9,54 | 29,46 | 0,426 | 687 | [[Сатурндин спутникар|62]] |- | [[Уран]] | 3,98 | 14,6 | 19,22 | 84,01 | 0,718 | 1270 | [[Урандин спутникар|27]] |- | [[Нептун]] | 3,81 | 17,2 | 30,06 | 164,79 | 0,671 | 1638 | [[Нептундин спутникар|13]] |} [[Файл:Planets line.svg|thumb|upright=3|none| Планетайрин Ракъинилай яргъивал: <small> 1) [[Меркурий]] 2) [[Венера]] 3) [[Ччил]] 4) [[Марс]] — [[Астероидрин чӀул]] — 5) [[Юпитер]] 6) [[Сатурн]] 7) [[Уран]] 8) [[Нептун]] — [[Койпердин чӀул]] </small> ]] [[Файл:Solar system scale-2.jpg|thumb|upright=3|center|none|Ракъининни планетрин кьадаррин тахминан гекъигун]] == Эдебият == === Урус чӀалал === * Энциклопедия для детей. Том 8. [[Астрономия]] — Аванта+, 2004. — 688 с. — ISBN 978-5-98986-040-1 * Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение, 2004. — 224 с.: ил. — ISBN 5-09-013370-0. * Я познаю мир. Космос/ Гонтарук Т.&nbsp;И. — М.: АСТ, Хранитель, 2008. — 398 с. — ISBN 5-17-032900-8, 978-5-17-032900-7. * Белые пятна Солнечной системы/ Волков А.&nbsp;В. — М.: Ниола-Пресс, 2008. — 319 с. — ISBN 978-5-366-00363-6 * Миграция небесных тел в Солнечной системе/ С. И. Ипатов. — Едиториал УРСС. — 2000. — ISBN 5-8360-0137-5 * Небо Земли/ Томилин А.&nbsp;Н. — Л.: Детская литература, 1974. — 328 с. === Инглис чӀалал === * WC Rufus (1923). «The astronomical system of Copernicus». Popular Astronomy 31: 510. Bibcode 1923PA…..31..510R. * Weinert, Friedel (2009). Copernicus, Darwin, & Freud: revolutions in the history and philosophy of science. Wiley-Blackwell. p.&nbsp;21. ISBN 978-1-4051-8183-9. * M Woolfson (2000). «The origin and evolution of the solar system». Astronomy & Geophysics 41 (1): 1.12. doi:10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x. * Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli (2003). «The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune’s migration» (PDF). Retrieved 2007-06-25. * Harold F. Levison, Martin J Duncan (1997). «From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets». Icarus 127 (1): 13-32. Bibcode 1997Icar..127…13L. doi:10.1006/icar.1996.5637. * Grossman, Lisa (13 August 2009). «Planet found orbiting its star backwards for first time». NewScientist. Retrieved 10 October 2009. * nineplanets.org. «An Overview of the Solar System». Retrieved 2007-02-15. * Amir Alexander (2006). «New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt». The Planetary Society. Retrieved 2006-11-08. == Баянар == {{Баянар}} == Шикилар == <gallery> Image:Solar planets.jpg|Ракъинин система Image:Portrait_de_famille_(1_px_=_1000_km).jpg Image:Solar_sys.jpg Image:UkladSloneczny1120x1120.jpg Image:Solar_system.jpg Image:Sistema Solar 12 planetas.png </gallery> == ЭлячӀунар == * {{commons|Solar System}} * [http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/index.cfm NASA сайтда пай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120505014905/http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/index.cfm |date=2012-05-05 }} {{ref-en}} * [http://space.jpl.nasa.gov/ Ракъинин системадин симулятор (NASA)] {{ref-en}} * [http://www.kosmonews.ru/solnechnaya-sistema/439-3d-model-solnechnoy-sistemyi.html 3D-чешне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703030308/http://www.kosmonews.ru/solnechnaya-sistema/439-3d-model-solnechnoy-sistemyi.html |date=2013-07-03 }} {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20120511215722/http://www.phrenopolis.com/perspective/solarsystem/ Масштабдин модель] {{ref-en}} * [http://www.astronet.ru/db/msg/1202484 В. С. Уральская. Современные знания о строении и составе Солнечной системы] {{ref-ru}} {{1000}} [[Категория:Ракъинин система]] [[Категория:Планетдин системаяр]] em5xnktn9u6mgfimlhlog0fjovrstci Манидин конкурс Евровидение 2012 0 3175 99893 93145 2026-10-29T23:24:20Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 99893 wikitext text/x-wiki '''Манидин конкурс «Евровизион 2012»''' ({{lang-en|Eurovision Song Contest 2012}}, {{lang-fr|Concours Eurovision de la chanson 2012}}, {{lang-az|2012 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi}}) — яхцӀурни цӀуд ирид конкурс «[[Eurovision Song Contest|Eurovision]]». Ам [[Баку]]да ([[Азербайжан]]), махсус и кардин эцигун «[[Baku Crystal Hall]]» (''Бакурин кристаллдин гьол'') тухун я<ref name="bch">[http://www.eurovision.tv/page/news?id=45013&_t=crystal_hall_approved_as_eurovision_2012_venue Crystal Hall approved as Eurovision 2012 venue | News | Eurovision Song Contest — Baku 2012]</ref>. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{Commons|Category:Eurovision 2012}} * [http://eurovision.az/ Официальный сайт Евровидения 2012] * [http://eurovision.tv Официальный сайт Евровидения] * [http://www.facebook.com/Baku.ESC.2012 Facebook сайтда профил] * [https://web.archive.org/web/20120530060650/http://www.esckaz.com/2012/ Новости Евровидения 2012 на сайте ESCKaz] * [http://euroforum.com.ru Официальный русскоязычный форум] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170505105142/http://www.euroforum.com.ru/ |date=2017-05-05 }} [[Категория:Телевидение]] 4ys5iq51o0n49nsb8s67cikie1w4qpm Математика 0 3355 99894 98244 2026-10-29T23:27:34Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 99894 wikitext text/x-wiki [[Файл:maya.svg|thumb|[[Майя]]дин рекъемар]] '''Матема́тика''' ({{lang-grc|μάθημα}} — чирун, илим) — кьадарар, структураяр, кайдаярни гекъигунар чирзавай илим я. И илим гьакъикъи объектрин винел гьисабун, алцумун ва тегьерар кхьин операцийрин бинедалаз арадиз атанва. Математика тӀебии илимриз талукь туш, амма тӀебии илимра адакай гьам абурун къенеавайбурун дуьз формулировка патал, гьакӀни цӀийи нетижаяр къачун патал гьегьеншдиз менфят къачузва. Математика — фундаментал илим я. [[Файл:Babylonian numerals.svg|thumb|<center>Вавилондин рекъемар</center>]] == Асул малумат == Жугъурна чирзавай объектрин идеал авунвай кӀетӀенвилер я аксиомаяр тегьерда, я кутугай математикадин объектрин тарифда абурун тӀварар кьазва. Гуьгъуьнлай, логикадин нетижа акъудунив кьурвал, а кӀетӀенвилерикай муькуь гьакъикъи кӀетӀенвилер (теоремаяр) хкат ийзва. И теория, вири сад-садал гьалчна, жугъурна чирзавай объектдин математикадин модель арадал гъизва. АкӀ хьайила, сифтени-сифте, генгвилеринни кьадардин гекъигунар гьисабдиз къачуна, математикади мадни абстракт гекъигунар къачузва; а абстракт гекъигунарни алайчӀаван математикадин чирунин предмет я. Адет яз, математика кьве патаз ччара жезва: теоретик ва практикадин метлеб авай. Теоретик математикади математикадин къенепатан структураяр дерин анализ кьиле тухузва. Практикадин метлеб авай математикади муькуь илимризни инженердин дисциплинайриз вичин моделар вугузва — а инженер дисциплинайрикай са шумудбур математика галаз сергьятдин гьал кьазва. Мисал яз, формал логикадиз философиядин илимрин пай хьиз, гьакӀни математикадин илимрин пай хьиз килигиз жеда; механика — физика хьиз, гьакӀни математика я; информатика, компьютердин технологиярни алгоритмика инженериядиз хьиз, гьакӀни, математикадин илимриз талукь я ва масадбур. == Этимология == «Математика» гаф дегь грекрин чӀала «чирун, чирвал, илим» мана гузвай μάθημα (máthēma) гафунилай ва дегь грекрин кӀвенкӀве «фад кьатӀудай, агалкь ийизвай», гуьгъуьнлай чируниз, ва ахпани математикадиз талукь тир μαθηματικός (mathēmatikós) гафунилай арадиз атанва. Мисал яз, μαθηματικὴ τέχνη (mathēmatikḗ tékhnē) ва латин чӀала «ars mathematica» математикадин харусенят лагьай чӀал я. Лезги чӀалаз «математика» гаф урус чӀалай атанвайди я. [[Файл:Limit of a function.svg|thumb|Функциядин лимит]] == Тариф == Математика илимдин са шумуд тарифар авайди я. Мисал яз, 20-й лагьай виш ийсан зурба математикрикай сад, алайчӀаван мумкинвилерин теориядин бине эцигайбурукай сад, топологияда, геометрияда, математикадин логикада, классик механикада, турбулент теорияда, алгоритмрин четинвилерин теорияда, малуматрин теорияда ва математикадин са кьадар маса хилера фундаментал нетижиаяр къачур [[Андрей Николаевич Колмогоров]] ихьтин тариф ганай: <blockquote>Математика… гьакъикъи дуьньядин генгвилин формаярни кьадаррин гекъигунар чирзавай илим я.</blockquote> АлайчӀаван тарифни къалурун: <blockquote>АлайчӀаван теоретик («михьи») математика — математикадин структуррикай, ччара-ччара системринни процессрин математикадин инвариантрикай илим я.<ref>''Казиев В. М.'' [http://www.intuit.ru/department/mathematics/intmath/1/ Введение в математику]</ref>.</blockquote> == Математикадин тарих == == Математикадин хилер == * [[Арифметика]] * [[Математикадин анализ]] * [[Алгебра]] * [[Аналитик геометрия]] * [[ЦӀарцӀин алгебра]] * [[Геометрия]] * [[Дискрет математика]] * [[Математикадин логика]] * [[Дифференциал барабарвилер]] * [[Дифференциал геометрия]] * [[Топология]] * [[Функционал анализ]] * [[Интеграл барабарвилер]] * [[Комплекс дегиш жедайдан функцийрин теория]] * [[Мумкинвилерин теория]] * [[Математикадин статистика]] * [[Дуьшуьшдин процессрин теория]] * [[Вариацион гьисабун]] * [[Рекъемрин теория]] * [[Гзаффилерин теория]] * [[Категорийрин теория]] * [[Комбинаторика]] * [[Графрин теория]] * [[Математикадин физика]] * [[Малуматрин теория]] * [[Статистика]] * [[Оптимизация]] * [[Гуьзчивилин теория]] * [[Къугъунрин теория]] == Асул темаяр == === Числояр === {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="70%" | colspan="2" | {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%" | colspan="2" | {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%" | colspan="2" | {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%" | colspan="2" | {| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%" | width="50%" | <math>1,\;2,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Натурал число]]яр |} |- | width="50%" | <math>0,\;1,\;-1,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Тамам число]]яр |} |- | width="50%" | <math>1,\;-1,\;\frac{1}{2},\;\frac{2}{3},\;0{,}12,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Рационал число]]яр |} |- | width="50%" | <math>1,\;-1,\;\frac{1}{2},\;0{,}12,\;\pi,\;\sqrt{2},\;\ldots</math> || width="50%" | [[Гьакъикъи число]]яр |} |- | width="50%" | <math>-1,\;\frac{1}{2},\;0{,}12,\;\pi,\;3i+2,\;e^{i\pi/3},\;\ldots</math> || width="50%" | <math>1,\;i,\;j,\;k,\;\pi j-\frac{1}{2}k,\;\dots</math> |- | width="50%" | [[Комплекс число]]яр || width="50%" | [[Кватернион]]ар |} [[Число]]яр — [[Натурал число]]яр — [[Тамам число|Целые числа]] — [[Рационал число]]яр — [[Гьакъикъи число]]яр — [[Комплекс число]]яр — [[гиперкомплекс число]]яр — [[Кватернион]]ар — [[Октонион]]ар — [[Седенион]]ар — [[Гипергьакъикъи число]]яр — [[Сюрреал число]]яр — [[p-адик число]]яр — [[Математикадин константа]]яр — [[Названия чисел]] — [[Эхиравачирвал]] — [[База (математикадин)|Базаяр]] === МасакӀа туькӀуьрунар === {| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" | <math>36 \div 9 = 4</math> || [[Файл:Integral as region under curve.svg|96px]] || [[Файл:Vector field.svg|96px]] || <math>\int 1_S\,d\mu=\mu(S)</math> |- | [[Арифметика]] || [[Дифференциал гьисаб|Дифференциал]] ва [[интеграл гьисаб]] || [[Вектордин анализ]] || [[Математикадин анализ|Анализ]] |- | <math>\frac{d^2}{dx^2} y = \frac{d}{dx} y + c</math> || [[Файл:Limitcycle.svg|96px]] || [[Файл:LorenzAttractor.png|96px]] |- | [[Дифференциал барабарвал|Дифференциал барабарвилер]] || [[Динамик система]]яр || [[Хаосдин теория]] |} === Структураяр === [[Гзафвилерин теория]] — [[Абстракт алгебра]] — [[КӀеретӀрин теория]] — [[Алгебрадин структура]]яр — [[Алгебрадин геометрия]] — [[Числойрин теория]] — [[Топология]] — [[ЦӀарцӀин алгебра]] — [[Универсал алгебра]] — [[Категорийрин теория]] — [[Галай-галайвилерин теория]] === Генгвилин нисбетар === {| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="15" | [[Файл:Pythagorean.svg|128px]] || [[Файл:Circle-trig7.svg|128px]] || [[Файл:Osculating circle.svg|128px]] |- | [[Геометрия]] || [[Тригонометрия]] || [[Дифференциал геометрия]] |- | [[Файл:Torus.jpg|128px]] || [[Файл:Koch curve.svg|128px]] |- | [[Топология]] || [[Фрактал]]ар |} [[Геометрия]] — [[Тригонометрия]] — [[Алгебрадин геометрия]] — [[Топология]] — [[Дифференциал геометрия]] — [[Дифференциал топология]] — [[Алгебрадин топология]] — [[ЦӀарцӀин алгебра]] — [[Фрактал]]ар === Дискретдин математика === {| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="15" | <math>\forall x (P(x) \Rightarrow P(x'))</math> || [[Файл:DFAexample.svg|128px]] || [[Файл:Caesar3.svg|128px]] || [[Файл:6n-graf.svg|128px]] |- | [[Математикадин логика]] || [[Гьисабун жедайвилин теория]] || [[Криптография]] || [[Графрин теория]] |} [[Комбинаторика]] — [[Гзафвилерин теория]] — [[Решётка (гзафвилерин теория)|Решёткайрин теория]] — [[Математикадин логика]] — [[Гьисабун жедайвилин теория]]— [[Криптография]] — [[Функционал системайрин теория (дискрет математика)|Функционал системайрин теория]] — [[Графрин теория]] — [[Алгоритмрин теория]] — [[Логикадин гьисаб]]ар — [[Информатика]] == Эдебият == *Jourdain, Philip E. B., The Nature of Mathematics, in The World of Mathematics, James R. Newman, editor, Dover Publications, 2003, ISBN 0-486-43268-8. *Benson, Donald C., The Moment of Proof: Mathematical Epiphanies, Oxford University Press, USA; New Ed edition (December 14, 2000). ISBN 0-19-513919-4. *Boyer, Carl B., A History of Mathematics, Wiley; 2 edition (March 6, 1991). ISBN 0-471-54397-7. — A concise history of mathematics from the Concept of Number to contemporary Mathematics. * ''Кондаков Н. И.'' Логический словарь-справочник. М.: Наука, 1975. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{Commons|Mathematics}} * [http://www.univertv.ru/video/matematika/istoriya_matematiki/istoriya_matematiki/?mark=all История математики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919070045/http://univertv.ru/video/matematika/istoriya_matematiki/istoriya_matematiki/?mark=all |date=2017-09-19 }} ; Савадвал гудай сайтар * https://web.archive.org/web/20120806072444/http://www.math.ru/ * [http://www.mccme.ru/ МЦНМО] * [http://www.etudes.ru Математикадин этюдар] * [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/mathematics.htm Математикадин барабарвилерин алем] * [http://www.mathmodel.ru/ Сообщество свободного математического моделирования] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180420200028/http://mathmodel.ru/ |date=2018-04-20 }} ; Дискуссияр тухудай математикадин кимер * [http://www.mathforum.ru/ Математический форум мехмата МГУ] * [http://mathhelpplanet.com Математический форум Math Help Planet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704171401/http://mathhelpplanet.com/ |date=2012-07-04 }} ; Математикадин илимдин къисмет * [[Успенский, Владимир Андреевич|В. А. Успенский]]: [http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2007/11/us10.html Апология математики] (+[http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2007/12/us9.html окончание]). * [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/matematika/MATEMATIKI_ISTORIYA.html МАТЕМАТИКИ ИСТОРИЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621064928/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/matematika/MATEMATIKI_ISTORIYA.html |date=2012-06-21 }} {{1000}} [[Категория:Математика]] toyeboj7vluwa1eqnfi579z0pe42unn Турин 0 4342 99895 90889 2026-10-30T00:14:02Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 99895 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ - Европа | статус = Шегьер | тӀвар = Турин | тамам тӀвар = Torino</tr><tr><td colspan="2">[[Файл:Collage Torino.jpg|center|320px|border|Турин]]</td></tr> | пайдах = Flag_of_Turin.svg | герб = Stemma di Torino (CoA of Turin).svg | региондин карта =<div style="position: relative; width: 300px;"> [[Файл:Italy location map.svg|300px|border]] <br /> | координатар = | уьлкве = Италия | райондин жуьре = Провинция | район = Турин | регион = [[Пьемонт]] | хуьруьн жуьре = | хуьр = | кьенепатан паюнар = | кьилин жуьре = | кьил = | бине эцигай тарих = | садлагьай тӀвар кьун = | виликан тӀварар = | статус йисалай = | майдан = 130 | ЯШЧ кьакьанвал = 240 | Официал чӀал = [[итальян чӀал]] | гьава = [[аравилин гьуьлуьн]] жуьре | агьали = 910 293 | сиягьдиз кьачур йис = 2009 | агьалидин къалинвал = 6630 | агломерация = | халкьар = | динар = | сятдин чӀул = [[UTC+1]], гатуз [[UTC+2]] | телефондин код = +39 11 | почтунин индекс = 10100 | автомобилдин код = | Код ОКАТО = | сайт = http://www.comune.torino.it/ | commonscat = }} '''Турин''' (итал. Torino, пьем. Turin) — [[Италия]]дин кефердинни - рагъакӀидай пата авай, [[Пьемонт]] региондин ва сад хьтин тӀвар алай провинциядин кьилин шегьер я. ЧӀехивилел гьалтайла, Италиядин [[Рим]], [[Милан]] ва [[Неаполь]] шегьеррилай кьулухъ кьудлагьай шегьер я. Агьалияр — 910 агъзур кас туькӀуьрзава (2008 - й йисан малуматар). Шегьер, [[По вацӀ]]уз [[Дора-Рипария]] вацӀ авахьзавай чкада, [[РагъакӀидай Альп]] суварин кӀанив алай Падан кьулувалдал, Альп суварин кьилелай элячӀдай гирведал агатдай чкайрал чка кьунвайди я. Шегьер, Пак Ягья Крестительдин (итал. San Giovanni Battista) лувак алайди я. Шегьердин сувар — 24 кьамугдиз (июнь) кьиле тухузвайди я. == Тарих == == Экономика == == Килигуниз лайих авай чкаяр == == Стхавилин шегьерар == == Ссылки == * [https://web.archive.org/web/20120917184722/http://www.comune.torino.it/torinoplus/english/ Официальный сайт города] * [http://proturin.altervista.org/ Сайт о Турине на русском языке] [[Категория:Италиядин шегьерар]] cineo91glxtb7xso5hkej78ad7fxxmz Монтевидео 0 7469 99889 74889 2026-10-29T21:12:57Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 99889 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ | статус = Шегьер | тӀвар = Монтевидео | тамам тӀвар ={{lang-es|Montevideo}} | фотография = Centro y Ciudad Vieja Montevideo.jpg | кьадар = 300px | къул = Монтевидеодин Юкьни Кьуьзуь районар | пайдах = No flag.svg | герб = Coat of arms of Montevideo Department.png | региондин карта =<div style="position: relative; width: 300px;"> [[Файл:Uruguay location map.svg|300px|border]] {{метка изображения|x=0.35 |y=0.92 |scale=300|text=Монтевидео<br />[[Файл:Red pog.png|10px|center]]}} </div> | координатар ={{coord|34|52|01|S|56|10|00|W}} | уьлкве = Уругвай | райондин жуьре = [[Уругвайдин административ паюн|Департамент]] | район = [[Монтевидео (департамент)|Монтевидео]] | регион = | хуьруьн жуьре = | хуьр = | кьенепатан паюнар = 62 барриосни 8 муниципалитетар | кьилин жуьре = Интендант | кьил = [[Ана Оливера]] | бине эцигай тарих = [[1726 йис|1726]] | садлагьай тӀвар кьун = 1505 | виликан тӀварар = Сан-Фелипе-и-Сантьяго де Монтевидео | статус йисалай = 1750 | майдан = 540 | ЯШЧ кьакьанвал = 43 | гьава = Субтропикдин | агьали = 1 319 108 | сиягьдиз кьачур йис =2011 | агьалидин къалинвал = 6 523 | агломерация =1 947 604 | халкьар = | динар =[[католицизм|католикар]] | сятдин чӀул =UTC-3 | телефондин код =+598(2) | почтунин индекс =11xxx — 12xxx | автомобилдин код = S | сайт = http://www.montevideo.gub.uy/ | commonscat =Montevideo }} '''Монтевиде́о''' ({{lang-es|San Felipe y Santiago de Montevideo}}) — [[Уругвай]]дин кьилин ва виридалайни чӀехи шегьер я. Шегьер лап чӀехи мана-метлеб авай финансрин, сиясатдин, экономикадинни медениятдин юкь я. == География == === Алай чка === Шьегьер гьукуматдин кьибле пата, [[Атлантик океан]]дин [[Ла-Плата (эстуарий)|Ла-Плата]] [[эстуарий]] къерехдал ала. Монтевидео [[Монтевидео (департамент)|сад хьтин тӀвар алай]] департаментдин юкь я. === Административ паюн === [[Файл:Montevideo Map.png|thumb|right|Монтевидеодин округар (барриос)]] Монтевидео 62 округар ва я ''барриос'' ({{lang-es|barrio}}) акатзава. <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> # [[Сьюдад-Вьеха (округ, Монтевидео)|Сьюдад-Вьеха]] # [[Сентро (округ, Монтевидео)|Сентро]] # [[Сур (округ, Монтевидео)|Сур]] # [[Агвада (округ, Монтевидео)|Агвада]] # [[Вилья-Муньос]] # [[Кордон (округ, Монтевидео)|Кордон]] # [[Палермо (округ, Монтевидео)|Палермо]] # [[Парк Родо]] # [[Трес-Крусес]] # [[Ла-Комерсиаль]] # [[Ларраньяга (округ, Монтевидео)|Ларраньяга]] # [[Ла-Бланкеада]] # [[Парк Батлье]] # [[Поситос (округ, Монтевидео)|Поситос]] # [[Пунта-Карретас]] # [[Унион (округ, Монтевидео)|Унион]] # [[Бусео]] # [[Мальвин]] # [[Мальвин Норте]] # [[Лас-Кантерас]] # [[Пунта-Горда (округ, Монтевидео)|Пунта-Горда]] # [[Карраско (округ, Монтевидео)|Карраско]] # [[Карраско Норте]] # [[Баньядос-де-Карраско]] # [[Флор-де-Мароньяс]] # [[Мароньяс]] # [[Вилья Эспаньола (округ, Монтевидео)|Вилья Эспаньола]] # [[Итусаинго (округ, Монтевидео)|Итусаинго]] # [[Кастро-Кастельянос]] # [[Меркадо-Модело]] — [[Боливар (Монтевидео)|Боливар]] # [[Брасо Ориенталь]] # [[Хасинто Вера]] # [[Ла-Фигурита]] # [[Редукто]] # [[Капурро (округ, Монтевидео)|Капурро]] — [[Белья Виста (округ, Монтевидео)|Белья Виста]] # [[Прадо (округ, Монтевидео)|Прадо]] # [[Атауальпа (округ, Монтевидео)|Атауальпа]] # [[Айрес-Пурос]] # [[Пасо-де-лас-Дуранас]] # [[Бельведер (округ, Монтевидео)|Бельведер]] # [[Ла-Теха]] # [[Трес-Омбуэс]] # [[Вилья-дель-Серро]] # [[Касабо]] # [[Ла-Палома (округ, Монтевидео)|Ла-Палома]] # [[Пасо-де-ла-Арена]] — [[Сантьяго-Васкес (Монтевидео)|Сантьяго-Васкес]] # [[Нуэво-Парис]] # [[Консилиасьон]] # [[Саяго (округ, Монтевидео)|Саяго]] # [[Пеньяроль (округ, Монтевидео)|Пеньяроль]] # [[Колон Сентро-и-Нороэсте]] # [[Лесиса]] # [[Колон Судесте]] # [[Манга, Толедо Чико]] # [[Касавалье]] # [[Серрито (округ, Монтевидео)|Серрито]] # [[Лас-Акасиас]] # [[Хардинес-дель-Иподромо (округ, Монтевидео)|Хардинес-дель-Иподромо]] # [[Пьедрас-Бланкас (округ, Монтевидео)|Пьедрас-Бланкас]] # [[Манга (округ, Монтевидео)|Манга]] # [[Пунта-де-Рьелес-Белья-Италия]] # [[Вилья-Гарсия]] </div> === Гьава === Субтропикрин гьава — хъуьтуьл, юкьван-ламуни чими. Юкьван гьисабдалди йисан температура — +16,7 °C. Виридалай чими варз январь я. {{Чкайрин климат | Ширина = 70% | Положение = center | Место_род = Монтевидео | Источник = [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=58568&refer=&units=metric&cityname=Montevideo-Uruguay «Гьавани климат»] | Янв_юкь=22 | Янв_юкь_къвал=70 | Фев_юкь=21 | Фев_юкь_къвал=60 | Мар_юкь=20 | Мар_юкь_къвал=90 | Апр_юкь=16 | Апр_юкь_къвал=90 | Май_юкь=12 | Май_юкь_къвал=80 | Июн_юкь=10 | Июн_юкь_къвал=80 | Июл_юкь=10 | Июл_юкь_къвал=70 | Авг_юкь=10 | Авг_юкь_къвал=70 | Сен_юкь=12 | Сен_юкь_къвал=70 | Окт_юкь=14 | Окт_юкь_къвал=60 | Ноя_юкь=17 | Ноя_юкь_къвал=70 | Дек_юкь=20 | Дек_юкь_къвал=70 | Год_юкь=16 | Год_юкь_къвал=940 | Янв_юкь_мин=16 | Янв_юкь_макс=28 | Фев_юкь_мин=16 | Фев_юкь_макс=27 | Мар_юкь_мин=15 | Мар_юкь_макс=25 | Апр_юкь_мин=11 | Апр_юкь_макс=21 | Май_юкь_мин=8 | Май_юкь_макс=17 | Июн_юкь_мин=6 | Июн_юкь_макс=15 | Июл_юкь_мин=6 | Июл_юкь_макс=14 | Авг_юкь_мин=6 | Авг_юкь_макс=15 | Сен_юкь_мин=7 | Сен_юкь_макс=17 | Окт_юкь_мин=9 | Окт_юкь_макс=20 | Ноя_юкь_мин=12 | Ноя_юкь_макс=23 | Дек_юкь_мин=15 | Дек_юкь_макс=26 | Год_юкь_мин=11 | Год_юкь_макс=21 | Янв_а_макс=42 | Янв_а_мин=7 | Фев_а_макс=40 | Фев_а_мин=7 | Мар_а_макс=38 | Мар_а_мин=4 | Апр_а_макс=36 | Апр_а_мин=2 | Май_а_макс=30 | Май_а_мин=-1 | Июн_а_макс=27 | Июн_а_мин=-2 | Июл_а_макс=28 | Июл_а_мин=-3 | Авг_а_макс=26 | Авг_а_мин=-3 | Сен_а_макс=30 | Сен_а_мин=-1 | Окт_а_макс=34 | Окт_а_мин=-1 | Ноя_а_макс=36 | Ноя_а_мин=3 | Дек_а_макс=38 | Дек_а_мин=5 | Год_а_макс=42 | Год_а_мин=-3 }} == Стхавилин шегьерар == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * {{Испаниядин пайдах|20px}} [[Барселона]], Испания * {{Колумбиядин пайдах|20px}} [[Богота]], [[Колумбия]] * {{Аргентинадин пайдах|20px}} [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]] ([[1975]]) * {{ЦӀийи Зеландиядин пайдах|20px}} [[Веллингтон]], [[ЦӀийи Зеландия]] * {{Испаниядин пайдах|20px}} [[Кадис]], Испания * {{Канададин пайдах|20px}} [[Квебек (шегьер)|Квебек]], [[Канада]] * {{Аргентинадин пайдах|20px}} [[Кордова (шегьер, Аргентина)|Кордова]], Аргентина * {{Бразилиядин пайдах|20px}} [[Куритиба]], [[Бразилия]] * {{Аргентинадин пайдах|20px}} [[Ла-Плата (шегьер)|Ла-Плата]], Аргентина * {{Испаниядин пайдах|20px}} [[Мадрид]], Испания * {{Испаниядин пайдах|20px}} [[Мелилья]], Испания * {{АСШдин пайдах|20px}} [[Монтевидео (шегьер, Миннесота)|Монтевидео]], [[АСШ]] * {{Бразилиядин пайдах|20px}} [[Порту-Алегри]], Бразилия * {{Аргентинадин пайдах|20px}} [[Росарио]], Аргентина * {{Урусатдин пайдах|20px}} [[Санкт-Петербург]], [[Урусат]] ([[1998]]) * {{Китайдин пайдах|20px}} [[Тяньцзинь]], [[Китай]] * {{Китайдин пайдах|20px}} [[Циндао]], [[Китай]] * {{Коста-Рикадин пайдах|20px}} [[Сан-Хосе (Коста-Рика)|Сан-Хосе]], [[Коста-Рика]] * {{Франциядин пайдах|20px}} [[Париж]], [[Франция]] ([[2013]]) * {{Швециядин пайдах|20px}} [[Мальмё]], [[Швеция]] * {{РагъакӀидай патан Сахарадин пайдах|20px}} [[Эль-Аюн]], ''[[РагъакӀидай патан Сахара]]'' ([[2009]]) </div> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20110421000932/http://www.montevideo.gub.uy/ Официал сайт] {{ref-es}} [[Категория:Кьиблепатан Америкадин уьлквейрин кьилин шегьерар]] [[Категория:Уругвайдин шегьерар]] 5hwl3px5o3l27a32von7h8m55n3e4re Монтевидео (департамент) 0 11439 99890 90434 2026-10-29T21:13:00Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 99890 wikitext text/x-wiki {{Административ тек |тӀвар = Монтевидео |тамам тӀвар ={{lang-es|Departamento de Montevideo}} |пайдах = No flag.svg |пайдахдин кьадар = 125px |герб = Coat of arms of Montevideo Department.svg |гербдин кьадар = 90px |карта = Montevideo in Uruguay.svg |уьлкве = Уругвай |административ паюн = 8 муниципалитетар ва 18 районар |кьилин шегьер = [[Монтевидео]] |шегьерар = |кьилин жуьре = [[Интендант]] |кьил = Даниэль Мартинес Вильямиль |майдан = 530 |ччилдин чка = 19 |чӀал = [[испан чӀал|испан]] |агьалияр = 1 319 108 |агьалийрин чка = |агьалидин чуькьуьнвал = 2488,88 |сятдин чӀул = [[UTC−3:00]] |ISO = UY-MO |телефондин код = |автомобилдин код = |сайт = http://www.montevideo.gub.uy/ |commonscat = }} '''Монтевидео''' департамент ({{lang-es|Departamento de Montevideo}}) — [[Уругвай]]да авай департамент я. Майдан — 530 км². Агьалияр — 1 319 108 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 2488,88 кас/км². Административ юкь — [[Монтевидео]]. == География == Департаментди Уругвайдин кьибле пата чка кьунва. == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20110421000932/http://www.montevideo.gub.uy/ Официал сайт]{{ref-es}} {{Uruguay-geo-stub}} {{Уругвайдин департаментар}} [[Категория:Уругвайдин департаментар]] 2iurmnwnxkxrycn21umsrowzqimax29 Дербент-Наме 0 17561 99892 99245 2026-10-29T22:37:00Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 99892 wikitext text/x-wiki '''Дербенд-наме''' (оргиналдив [[Араб чӀал|араб]] '''تَارِيخُ الْبَابِ''' — '''''Та’рих ал-Баб,''''' ахпа элкъуьрнвай версия [[фарси]]. دربندنامه‎ — ''Дербенд-наме''; [[Лезги чӀал|лезги]] «Дербентдикай улуб») — малуматрин дуруствал шак алай, [[Дербент]] шегьердин, Дагъустандин ва Ширвандин тарихдикай кхьенвай тарихъан хроника я. «Дербенд-намедин» садлагьай кхьун [[Юсуф ал-Лекзи|Юсуф Лекъзиди]] араб ч1алал '''''Та’рих ал-Баб''''' т1вар алаз кхьенвай.<ref>https://vostokoriens.ru/articles/3419/217743 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250122122251/https://vostokoriens.ru/articles/3419/217743 |date=2025-01-22 }}</ref><ref>https://dagpravda.ru/arhiv/derbentu-2000-let/cennyj-manuskript/</ref> == Баянар == j1oqc6v6ojxg9zri5xtaqdyiwppiuqt