Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 2679 99896 99455 2026-10-30T19:35:24Z Kent Wang 13255 /* Дин */ Exterior of Basílica de Nossa Senhora do Rosário (Fátima) 22.jpg 99896 wikitext text/x-wiki {{Гьукумат | тӀвар = Португалия | тамам тӀвар = República Portuguesa | тӀвар-род = Португалиядин | пайдах = Flag_of_Portugal.svg | пайдахдин кьадар = 125px | герб = Coat of arms of Portugal.svg | гербдин кьадар = 125px | карта = EU-Portugal with islands circled.svg | гимн = A Portuguesa | аудио = A Portuguesa.ogg | кьилин шегьер = [[Лиссабон]]<ref>[http://www.igeo.pt/atlas/Cap2/Cap2d_2.html UMA POPULAÇÃO QUE SE URBANIZA, Uma avaliação recente — Cidades, 2004]. Instituto Geográfico Português. Página visitada em 20 de Abril de 2010.</ref> | шегьерар = [[Лиссабон]], [[Порту]] | аслутуширвал = [[1143 йис]]ан [[5 октябрдиз]] | аслутуширвал девирда = [[Леон пачагьвал]] | чӀал = [[португал чӀал]], [[миранд чӀал]] | идара авунин тегьер = [[Парламентвилин республика]] | кьил = [[Ребелу де Соуза, Марселу|Марселу Ребелу де Соуза]] ([[Португалиядин президент|президент]]) <br />[[Кошта, Антониу|Антониу Кошта]] ([[Португалиядин премьер-министр|премьер-министр]]) | чил = 92 225,61<ref name="CIA World Factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html|title=[[The World Factbook]]|author=[[ЦРУ]]|lang=en|accessdate=2012-07-06}}</ref> | цин кьадар = 0,5 | чилдин чка = 109 | агьалияр = 10 347 892 | халкьдин чка = 88 | агьалидин чуькьуьнвал = 114 | пул = [[евро]] | КъВБ = 372,5<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=182&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=40&pr.y=5 |title=Portugal|author=International Monetary Fund|accessdate=[[2011 йис]]уз [[6 май]]диз}}</ref> | КъВБдин чка = 51 | агьалийрин са касдал къвезвай КъВБ = 36 246<ref name="FMI" /> | ИПВИ = 0,850 | ИПВИ чка = 38 | интернет-домен = [[.pt]], [[.eu]] | телефондин код = +351 | сятдин чӀул = +0 / +1 }} '''Португалия''' ({{lang-pt|Portugal}}, [[Миранд чӀал|миранд]]. ''Pertual''), официал тӀвар '''Португалиядин Республика''' ({{lang-pt|República Portuguesa}}) — [[Европа]]дин виридалайни рагъакӀидай пата авай гьукумат. [[Пиреней зуростров]]дин кьиблединни — рагъакӀидай пата чка кьунва. Кефер ва рагъэкъечӀдай пата Испаниядихъ галаз са сергьятра ава, кьибле ва рагъакӀидай патарай [[Атлантик океан]]дин ятари кьунва. Гьукуматдин тӀвар [[Порту]] шегьердин тӀварцӀикай арадал атана, [[латин чӀал]]ал ''Portus Cale'' — «чими порт» мана гузва<ref>{{cite web|url=http://www.instituto-camoes.pt/CVC/bdc/etnologia/opusculos/vol05/opusculos05_28_38.pdf|title=Cale e Portucale. Opúsculos Vol. V — Etnologia (Parte I).|last=Leite de Vasconcelos|first=José|date=1938|publisher=[[Лиссабон]]. Imprensa Nacional|lang=pt|accessdate=2012-07-06}}</ref>. Португалиядин чилерал дегь чӀавалай инсанри уьмуьр авурди малум я. [[Галияр]], [[кельтар]], [[лузитанар]], [[кинетар]], [[финикияр]], [[римвияр]] ва [[дегь немец халкьар]]икай [[свевар]], [[бурияр]], [[вестготар]] хьтин дегь тайифайри Португалиядин харусенятда, медениятда ва тарихда чӀехи гел тунва. Гилан Португалиядин майдандик акатзавай [[Лузитания провинция]] [[Рим империя]]диз талукь тир. Португал чӀалан арадал атуниз римдин культуради чӀехи таъсир ганва: [[португал чӀал]], римвийрин [[латин чӀал]]аз пара мукьва я. 8 виш йисан эхирда [[Кеферпатан Африка]]дин мусурман тайифа [[маврар|маврри]], саки вири [[Пиреней зуростров]]да чка кьунвай [[Лузитания]] провинция чпиз муьтӀуьгъарун паталди иниз куьч жез эгечӀнай. Гуьгъуьнин виш йисуз Португалиядай мусурманарни христианар чукурзавай, ва [[Галиция Королвал]]дин къене чпиз [[Португалиядин Графвал]] тукӀуьрнай. [[1139 йис]]уз и графвал Галиция Королвалдикай чара хьана ва кьилдин [[Португалиядин Королвал]] арадал атана. XV—XVI виш йисарин береда гьуьлерин къекъуьнрин куьмекдалди Поргугалияди [[Африка]]да, [[Азия]]да ва [[Кьиблепатан Америка]]да колонияяр авуна, вичиз зурба империя туькӀуьрнай, гьа чӀавуз Португалия полидикадин ва яракьвилин къуватрин крара дуьнья гьукуматрин арада кӀвенкӀе аваз физвай<ref>Melvin Eugene Page, Penny M. Sonnenburg, p. 481</ref>. [[1755 йис]]уз [[Лиссабон]]да хьанвай зурзунин ва виридалай чӀехи колония [[Бразилия]] Португалиядин гъиликай акъатунин себебдал Португалиядин экономикадизни политикадин кӀеви зиянар галукьна. [[1910 йис]]уз [[монархия]] алудна, [[диктатор]]вилин гьукумдин [[республика]] арадал атанвай. Португалия вилик фенвай уьлквейрикай я<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html Appendix B — International Organizations and Groups: developed countries (DCs)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409033504/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html |date=2008-04-09 }}, CIA&nbsp;— The World Factbook&nbsp;— Appendix B, [[The World Factbook]]</ref>, яшамиш тегьердин рейтингда дуьньяда 19-лагьай чка кьунва<ref>{{Cite web|url=http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf|title=Quality-of-life Survey|accessdata=2008-й 6 октябрдиз}}, [[The Economist]] {{ref-en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.visionofhumanity.org/wp-content/uploads/2011/05/2011-GPI-Results-Report-Final.pdf |title=Global Peace Index — 2011 |author=Vision of Humanity |date=2011 |accessdata=2011-й 19 декабрдиз}} {{ref-en}}</ref>. [[Европа Садвал]]дин ва [[Садхьанвай халкьарин Организация]]дин член я, Португалия гьакӀни [[Латин садвал]], [[Латин Америкадин уьлквейрин организация]], [[ОЭСР]], [[НАТО]], Португал чӀалан уьлквейрин садвал, евродин зона ва [[Шенгендин зона]] хьтин организацияриз бине эцигнай уьлкве я<ref>[http://www.cumbresiberoamericanas.com/ Cupulas Ibero-Americanos] {{ref-es}}</ref>. == Этимология == Португалия тӀвар, чи эрадин 930-й йисалай 950-й йисарин къене арадал атанва, ва цӀудлагьай виш йисан эрирда и тӀвар фад-фад кардик кутузвай. ЧӀехиди лакӀаб авай, Леондин ва Кастилиядин король Фердинанд I-да, 1067 йисуз вичин хва II Дон Гарсияди королвилин гьукумдиз атайла, Португалиядин ччилериз официал тӀвар ганвай<ref name="reis-rainhas 23">{{книга|автор=Sousa, Manuel|заглавие=Reis e Rainhas de Portugal|издательство=SporPress|место=[[Mem Martins]]|год=2000|страницы=23-24|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref>. Вадлагьай виш йисуз, и чилера [[швабар|швабри]] гьукумвал тухузвай чӀавуз, [[Идасио де Чейвс]]ди, Реквиарио катнавай ''Portucale'' тӀвар авай чкадикай кхьизвай: <blockquote>''Реквиарио, абуру Portucale лугьузвай, чкадиз катнавай, гьина [[Теодорих II]] корольди ам есир кьунвай ва къаравулдин гуьзетуник эцигнай. Чан аламаз амукьнай маса [[свесар|свесри]] гуьгъуьнин женгина рей ганвай, садбур кьенвай. И тегьерда свесрин королвал терг хьанвай.''<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/hydatiuschronicon.html|title=Crónica de Idácio de Chaves|lang=la|accessdate=2008-й 5 октябрдиз|archiveurl=http://www.webcitation.org/643ih4zsa|archivedate=2011-й 19 декабрдиз}}</ref></blockquote> Масабурун фикирдай, Португалия гаф ''Portogatelo'' гафуникай арадал атанвайди я. Дегь чӀавалай гилалди ина порт авайвиляй и тӀвар иниз вигьинар ийизвай грекри ганвай<ref>{{Книга|заглавие=Europa Portuguesa|часть=Tomo I, capítulo 6|страниц=104}}</ref>. Садлагьай сефер и тӀвар геральдикадин кьилин элемент яз, 1129 йисуз Пак Варфоломей Кампелудин клисади Д. Афонсу Энрикесдиз кхьенвай чарчел кьунвай<ref name="reis-rainhas 23"/>. == Тарих == {{Асул макъала|Португалиядин тарих}} === Лап дегь чӀав === [[Файл:Evora roman-temple daylight.jpg|thumb|right|250px|[[Рум империя]]дин ибадат ([[Эвора]]).]] Тахминан агъзур йис идлай вилик Юкьван Европадай иниз кельтар куьч хьанвай, ва ина яшамиш жезвай иберрик галаз акахьнавай, грекрин жугъурна — чирзавай крар тухузвай ксари и ччилериз «''Ofiussa''» (дегь грек. Гуьрзедин ччил) тӀвар ганвай, вучиз лагьайтӀа гьа чӀавуз и ччилерин агьалиийри кобрадиз ибадат авун мумкин я<ref name="Britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/471439/Portugal/93710/History?anchor=ref233804| title=Portugal—History| author=| publicado=Britannica Online Encyclopedia| lang=en| accessdate=[[2012 йис]]уз [[22 январь|22 январдиз]]}}</ref>. Ч.э.вилик 814 йисуз [[финикияр|финикийри]] [[Карфаген]] колония туькӀуьрнай, и колониядик Пирненей зуростровда чка кьунвай Португалиядин кьибле падни акатнай. Гуьгъуьнлай, [[Дору]] ва [[Тежу]] вацӀарин арада яшамиш жезвай са шумуд тайифарикай виридалай чӀехи [[лузитанар|лузитан]] тайифади гьукум чпин гъилик чӀугнай. Ч.э.вилик 219 йисуз Римдинни Карфагендин арада дяве эгечӀнай. 200 йисан къене римдин кьушунри Пиреней зуростровдин чӀехи пай кьунвай<ref name="Britannica" />. Ч.э.в IV—III виш йисара Португалиядин ччилерин чӀехи пайда [[лузитанар]] яшамиш жезвай. Ч.э.в 1 виш йисан эхирда Римди Португалия муьтӀуьгъарнай<ref name="Britannica" />. Ч.э. V—V виш йисарин 2-лагьай зур пайда Португалия [[вестготар|вестготри]] кьунвай, 713—718 йисарани [[арабар|арабри]]. Реконкистадин финифда 1095 йисуз Португалядин графвал туькӀуьрнай, 1139 ийсуз (официал 1143 йисуз) ада короллвал хьана. [[XV]] виш йисалай дяведин рекьелди ччара пачагьлугъар кьаз коллонияяр туькӀуьрунин кӀвалахар эгечӀнавай<ref>{{книга|автор=Sousa, Manuel|заглавие=Reis e Rainhas de Portugal|место=Mem Martins|издательство=SporPress|год=2000|страницы=31-35|isbn=972-97256-9-1}} {{ref-pt}}</ref>. Къуватар лап хкаж хьайи дережадиз португалиядин колониалвилин империя [[XVI виш йис]]ан 1-лагьай зур пайда агакьнава. [[1581 йис]]уз [[Испания]]диз муьтӀуьгъ хьанвай<ref>{{книга|автор=Mattoso, António; Henriques, Antonino|заглавие=História Geral e Pátria|часть=II volume: Idade Moderna e Contemporânea|издательство=Bertrand, Lda.|место=[[Лиссабон]]|год=[[1965]]|страницы=21 a 33}}</ref>. Дяведин финифда [[1703 йис]]уз Лиссабондин ва Метуэндин икьрарар къабул авур Португалия, [[ЧӀехибритания]]дин экономикадинни политикадин аслувилик акатзва. [[1807 йис]]уз Португалиядиз [[I Наполеон]] кьушунар гьахьзава, [[1808 йис]]узни [[англия]]дин кьушунри португалиядин патриотрин кьумекдалди абур чукурнай. [[XIX виш йис]] Португалиядин кьиспесда революциярин виш йис хьиз лишан кьунва (1820 йисан [[Португалиядин революция]], [[1836 йис]]ан [[Сентябрьдин революция]]), гражданвилин дявеяр ([[Мигелист дявеяр]], [[Мария да Фронтедин дяве]]), ва гьакӀни конституциядин пад хуьзвайбурунни аксиниз къарагънавайбурун арада хьанвай кӀеви женг<ref>{{книга|autor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|заглавие=História Geral e Pátria|часть=II volume: Idade Moderna e Contemporânea|издательство=Bertrand, Lda.|место=[[Лиссабон]]|год=1965|страницы=207-209}}</ref>. XIX виш йисан 2-лагьай зур пайдилай гькуматвилинни социалвилин гьерекат гегьенш жезвай<ref>[http://www.cozumel12stepsupportgroups.com/index03.htm Португалиядин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921082308/http://www.cozumel12stepsupportgroups.com/index03.htm |date=2011-09-21 }} {{ref-ru}}</ref>. === XX виш йис === [[Файл:Rei D. Manuel II.jpg|thumb|190px|right|[[Мануэль II де Португал|Мануэль II]] Португалиядин эхиримжи король тир.]] [[1910 йис]]уз Португалияда хьанвай революциядин нетижада, Португалияди республика статус къачуна<ref>{{книга|автор=Sousa, Manuel|заглавие=Reis e Rainhas de Portugal|место=Mem Martins|издательство=SporPress|год=2000|страницы=157-158|isbn=972-97256-9-1}}</ref>. Уьлкве [[Дуьньядин садлагьай дяве]]дани [[Антанта]]дин пад кьуна иштиракнай, дяведиз 100 000 солдат рекье ттунвай, абурукай 7000 кас кьенвай. [[Дуьньядин кьведлагьай дяве]]дин финифда [[Адольф Гьитлер|Гьитлердихъ]] галаз мукьва дуствилин алакъаяр авайди тир. Амма [[ЧӀехибритания]]дихъ галазни санал крар ийизвайвиляй и дяве чӀавуз нейтрал гьукумат яз амукьнай. Дяве береда Португалия пара къадарда [[вольфрам]] маса гудай уьлкве тир, ва гьа идалди зурба пулар къачунай, вучиз лагьайтӀа сад садахъ галаз женг тухузвай немецарини англичанри гьар са бицӀи твар хьайитӀани къачуз гьазур тир, тек душмандиз гьат тавурай лугьуз<ref>{{книга|autor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|заглавие=História Geral e Pátria|часть=II volume: Idade Moderna e Contemporânea|издательство=Bertrand, Lda.|место=[[Лиссабон]]|год=1965|страницы=304-305}}</ref>. [[1926 йис]]уз уьлкведа гьукуматдин '''«элкъуьн»''' хьана, ва ина дяведин диктатура эцигнай. Гьа идалди «ЦӀуру Уьлкведин» гьукум куьтягь хьанвай. [[1932 йис]]уз саки вири гьукум премьер-министр [[Антониу ди Оливейра Салазар]]дин гъилик гьатна, [[1933 йис]]уз ада уьлкведа авторитар къайдадин режим эцигнай, са бязи совет жугъурна — чирдай ксари и режимдиз «фашиствилин» режим тӀвар ганвай. Кьилди са ''«Халкьдин садвал»'', ''«Халкьдин жегьилрин садвал»'' ва ''«Чинебан полиция»'' ([[PIDE]]) партиярри кьиливал ийизвай, ин масакӀаяр «ЦӀийи Уьлкве» туькӀуьрунин мураддалди авунвай<ref>{{cite web|url=http://www.historiadeportugal.info/antonio-de-oliveira-salazar/|title=António de Oliveira Salazar|publisher=HistóriadePortugal.info|accessdate=2012-07-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/643iw1veU|archivedate=19.12.2011}}</ref>. [[Дуьньядин кьведлагьай дяве]]да нейтралвал хуьнайтӀани, дуствилин уьлквейриз [[Азор островар|Азор островра]] дяверин базаяр туькӀуьриз ихтияр ганвай, ахпа дяведилай къулухъ Португалия [[НАТО]]диз гьатнай. Диктатор Оливейрадин таъсир гилани акваз жеда, ада уьлкведа политикадин стабилвилвал авунвай, экономика хкажна кӀеви авунай ва Дуьньядин кьведлагьай дяведилай къерехда амукьиз куьмекнай. [[1960]] Португалиядин Африкада авай [[Ангола]], [[Гвинея-Бисау]] ва [[Мозамбик]] колонияра регьим авачирвилин дявеяр гатӀуна. [[1968]] ийсуз Салазар сагъвалдин усалвиляй къуллугъдай экъечӀна, ва адан крар давам ийиз Каэтано Марчелло атанай. Дяверин себебдай гьукуматдин буржар ва инфляция хкаж жезва. Дяве кьиле тухузвайбуру фад гъавурда гьатна хьи и дяведа абур кӀаник акатда, ва и месэлада политиквилин гьял жагъуриз хьаначирвиляй [[1975 йис]]уз дяве ислягьвилелди акьалтӀун паталай Португалияди вичин колонияриз аслу туширвал гана, ва виш йисарин къене тухузвай колониалвилин политикадиз эхир эцигна<ref>{{книга|автор=vários autores|заглавие=História 9|издательство=Porto Editora|local=[[Порту]]|год=2004|страницы=168-174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref>. 1975 йисан 25 ноябрьдиз ихьтин хабарар чир хьанвай радикал чапла кӀеретӀри (асул яз десантникар ва Лиссабондин дявевилин полиция) гьукуматдин '''«элкъуьн»''' кьилиз акъудиз алахъна. Гьа чӀавузни «[[КӀуьдар группа]]ди» кьилел Рамалью Эаниш алаз абурун къаншардиз активдаказ дявевилин план — жаваб туькӀуьрна абуру радикал кӀеретӀар кӀаник кутуна. Гъуьгъуьнин йисуз уьлкведа демократия кӀеви ийиз куьмек авунай. 1976 йисан 14 июньдиз [[Рамалью Эаниша]] президентвилиз вичин кандидатура эцигзава ва хкягъунра вирида ван гунин нетижада португалиядин президент къуллугъдиз къвезва. Ада демократиядин конституция тестикьарзава ва уьлкве, гьардаз вичин гьукум кьиле тухудай кас авай, муниципалитетриз пайзава ва Азор ва Мадейра островриз автономиядин регионал гьукумат статус гузва. 1949 йисуз Португалия НАТОдик акатзава, адан член ва санал крар тухузвайди жезва, 1960 йисуз [[Европадин Ада Савдадин Садвал]]дик акатзава, 1961 йисуз [[Экономикадин ва Вилик финин крара Санал кӀвалахунин Организация]]дик ва 1986 йисуз [[Европадин Экономикадин КӀапӀал]]дик акатзава. 1999 йисуз Португалия эвро зонадиз гьахьзава, гьакӀни и йисуз Китай Халкь Республикадин гьукумдик [[Макао]] вугузва.<ref>[https://web.archive.org/web/20120103212742/http://www.fd.ul.pt/Portals/0/Docs/Institutos/ICJ/LusCommune/AscensaoJoseOliveira3.pdf Макаодин къанунар, Португалия гьукум тухузвай эхиримжи чӀавара]</ref> [[Европадин Садвал]]дик гьахьай чӀавалай, уьлкве пудра председетельвал кьиле тухузвай, 2008 йисуз [[Лиссабондин икьрар]] къабулнавай<ref>[http://www.eu2007.pt/UE/vPT/Presidencia_Conselho/A_Presidencia/default_.htm Европадин Садвалда Португалиядин председательство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522100415/http://www.eu2007.pt/UE/vPT/Presidencia_Conselho/A_Presidencia/default_.htm |date=2011-05-22 }}</ref>. == Политикадин тукӀуьрунар == Португалия парламентвилин гьукумат я. 5 йисан президент виридан ван гуналди хкягъзава<ref name="pol">{{cite web |url=http://www.lusoafrica.net/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=131&Itemid=139 |title=Política de Portugal |accessdate=[[2008 йис]]уз 15 октябрдиз}}</ref>. Португалияда гзафпартиядин система кардик ква<ref name="pol" />. == Административ ччара авунар == [[Файл:Portugal municipalities districts2.png|thumb|330px|right|Португалиядин округарни районар]] {{Асул макъала|Португалиядин административ ччара авунар}} Португалиядин округарни автономдин регионар<ref>[http://www.distritosdeportugal.com/ Distritos de Portugal.] {{ref-pt}}</ref>: {| class="wikitable sortable" |- ! Округ / Авт. регион ! № |- |- |1. [[Авейру (округ)|Авейру]] ||align="center"|'''19''' |- |2. [[Бежа (округ)|Бежа]] ||align="center"|'''14''' |- |3. [[Брага (округ)|Брага]] ||align="center"|'''14''' |- |4. [[Браганса (округ)|Браганса]] ||align="center"|'''12''' |- |5. [[Каштелу-Бранку (округ)|Каштелу-Бранку]] ||align="center"|'''11''' |- |6. [[Коимбра (округ)|Коимбра]] ||align="center"|'''17''' |- |7. [[Эвора (округ)|Эвора]] ||align="center"|'''14''' |- |8. [[Фару (округ)|Фару]] ||align="center"|'''16''' |- |9. [[Гуарда (округ)|Гуарда]] ||align="center"|'''14''' |- ||10. [[Лейрия (округ)|Лейрия]] ||align="center"|'''16''' |- ||11. [[Лиссабон (округ)|Лиссабон]] ||align="center"|'''16''' |- ||12. [[Порталегри (округ)|Порталегри]] ||align="center"|'''15''' |- ||13. [[Порту (округ)|Порту]] ||align="center"|'''18''' |- ||14. [[Сантарен (округ)|Сантарен]] ||align="center"|'''21''' |- ||15. [[Сетубал (округ)|Сетубал]] ||align="center"|'''13''' |- ||16. [[Виана-ду-Каштелу (округ)|Виана-ду-Каштелу]] ||align="center"|'''10''' |- ||17. [[Вила-Реал (округ)|Вила-Реал]] ||align="center"|'''14''' |- ||18. [[Визеу (округ)|Визеу]] ||align="center"|'''24''' |- |19. [[Азор островар]] ||align="center"|'''19''' |- ||20. [[Мадейра]] ||align="center"|'''11''' |} === Кьилин шегьер === {{Асул макъала|Португалиядин шегьерар}} <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=250px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:10px; font-size:90%" |colspan=5 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor=black |'''Португалиядин хъсан шегьерар''' |- |colspan=5 align=center|[[Файл:Lisboa - Marquês de Pombal.jpg|250px|Vista de Lisboa]] |- align=center style="background:#efefef;" | Номер | Шегьер | Регион | Агьали (2006) |-bgcolor="#efefef" | 01 || [[Лиссабон]] || [[Регион Лиссабон|Лиссабон]] || align=right| 508,209 |- | 02 || [[Порту]] || [[Кефер Регион(Португалия)|Кефер]] || align=right| 246,264 |-bgcolor="#efefef" | 03 || [[Амадора]] ||Лиссабон || align=right| 179,486 |- | 04 || [[Брага]] || Кефер || align=right| 123,367 |-bgcolor="#efefef" | 05 || [[Сетубал]] || Лиссабон || align=right| 118,056 |- | 06 || [[Коимбра]] || [[Юкьван Регион (Portugal)|Юкьван]] || align=right| 107,506 |-bgcolor="#efefef" | 07 || [[Квелуз (Синтра)|Квелуз]] || Лиссабон|| align=right| 107,328 |- | 08 || [[Агуалва-Касем]] || Лиссабон || align=right| 97,431 |-bgcolor="#efefef" | 09 || [[Фуншал]] || [[Мадейра автономиядин регион|Мадейра]] || align=right| 96,893 |- | 10 || [[Айлерган - Мен Мартинш]] || Лиссабон || align=right| 77,994 |- |colspan=5 style="background:#e9e9e9;" align=left|<small>2006 йисан агьали сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна.</small> |- |} </div> * [[Лиссабон]] — [[Тежу вацӀ]]ун къерехда чка кьунва. Шегьердин майдан — 84 км². Агьали — 556 797 кас. [[ЧӀехи Лиссабон]] (кьилин шегьердин мукьув гвай чкайрихъ галаз) — 2750 км² ва агьали 2,1 млн кас. 1976 йисал кьван Португалия провинциярриз пай хьанвай. Административвилин масакӀайрин гуьгъуьнлай Португалиядин ччилер 18 округдиз пай хьана, гьа округарни 308 районриз пай жезвай. Островрин ччилериз ([[Азор остров]]ар ва [[Мадейра]]) автоном регионрин статус къачуна. == География == {{Асул макъала|Португалиядин география}} [[Файл:Portugal topographic map-pt.png|thumb|left|210px|Португалиядин [[топографиядин карта]]. ]] === Алай чка === Португалия [[Евразия]] континентда виридалай рагъакӀидай патан гьукумат я. Пиреней зуростровдин кьиблединни — рагъакӀидай пата чка кьунва. Къураматда кьилди са Испаниядихъ галаз сергятда ава (1 214 км). ГьакӀни [[Азор остров]]арни [[Мадейра]]остров Португализ талукь я. Азор островар [[Атлантик океан]]дин кӀане авай хъиткьердин юкьва арадал атана, островрикай бязибур са тӀимил вилик вулканиквилинбур тир. Португалиядин виридалай кьакьан чка [[Пико остров]]да авай [[Пико]] сув — [[вулкан]] я, гьуьлелай 2351 м кьакьанда ава. Вулкандин эхиримжи [[гадрун]] 6000 йис къван идлай вилик хьанвай. Гилан береда вулкандин гадрунар, ччилин кӀаникай экъечӀзавай чими ятарин ва газрин гьалда гьалтзава. Португалиядиз океандин къерехда авай гзаф гегьенш ччилер ава. Материкда авай Португалиядин къерех ччилерин яргъивал — 1230 км, [[Азор остров]]рин къерех ччилер — 667 км ва [[Мадейра остров]]дин къерех ччилерин яргъивал — 250 км я, иниз гьакӀни касни яшамиш тежезвай [[Селваженш остров]] ва [[Порту-Санту]] остров талукь я<ref>{{книга|url=http://estudogeral.sib.uc.pt/bitstream/10316/12826/12/CapVI%20-%20Acontecimentos%20Hist%C3%B3ricos%20%20na%20Regi%C3%A3o%20Aut%C3%B3noma%20da%20Mad.pdf |автор=Mariela Justina Pio Fernandes |заглавие=Riscos no Concelho da Ribeira Brava. Movimentos de vertente. Inundações/Cheias Rápidas |часть=Cap. VI — Acontecimentos Históricos na Região Autónoma da Madeira |язык=pt |место=[[Коимбра]]|издательство=Faculdade de Economia |год=2009 |страницы=132}}</ref>. Порту-Сантру островдин къерехра авай 9 км яргъивилин къумадин кӀунтӀар асулдай органикадинбур я (континентдин Португалиядин асулдай минералрикай арадал атанвай къумадин кӀунтӀарилай тафават аваз я) ва туристрин арада пара тӀвар — ван авай чка я. Португалиядин океандин къерехда авай ччилериз кьетӀенвал гузвай чка [[Авейру]] шегьердин мукьва авай [[Вогу вацӀ]]ун сивик чка кьунвай [[Риа ди Авейру]] тӀвар авай къенепатан вир я, яргъивилиз 45 км ва гьяркьуьвилиз 11 км авай вир кьери гъетерив ва гуьлуьн нуькӀверив бул я<ref>{{книга|автор=Vários autores|заглавие=Enciclopédia Geográfica|издательство=Selecções do Reader's Digest|место=[[Лиссабон]]|год=1987|страницы=82}}</ref>. === Климат === Субтропикни [[аравилин гуьл]]уьн климат ава<ref name="IM">{{cite web|url=http://www.meteo.pt/pt/areaeducativa/otempo.eoclima/clima.pt/index.html|title=Clima de Portugal Continental|date=1961–1990|publisher=[[Португалиядин метеорологиядин Институт]]|accessdate=2012 йисуз 10 июлдиз|archiveurl= http://www.webcitation.org/643jP1kDD |archivedate=2011 йисуз 19 декабрдиз}}</ref>. ХъуьтӀуьн юкьван температура 5-10&nbsp;°C, гатун 20-27&nbsp;°C. Португалия, хъуьтуьл гьавадин жуьре авай Европадин уьлквейрикай сад я, йисан юкьван температура кефер пата суварин чкайра 13&nbsp;°C , кьибле пата [[Гвадиана вацӀ]]ун гьавизда 18 ° С я<ref name="IM" />. Уьлкведин кефер патан сувара ва юкьван районра гад хъутуьл я. ХъуьтӀуьнни зулун гьава адетдалди чӀимел ва къайи я, кефер патан районра и мекьи береда аязар алукьзава. Амма Португалиядин кьибле патан районра хъуьтӀуьн температура адетдалди 5° С кьван жезва, ва 0&nbsp;°C кьван кьериз агакьзава<ref name="autogenerated2004">{{книга|автор=Rodrigues, Arinda|заглавие=Novas Viagens — O Meio Natural|издательство=Texto Editora|издание=1.ª edição|место=[[Лиссабон]]|год=2004|страницы=32|isbn=972-47-2357-7}}</ref>. Къайдадалди, гатунни гатфарин береда виридалай кьуру ва яргъи ракьинин йикьар авай июнь ва август варцара, уьлкведин пара патара кьетӀендиз [[Алентежу]] регионда чимивал 40&nbsp;°C кьван агакьун мумкин я<ref name="PorVirt">{{cite web|url=http://www.portugal-virtual.net/portuguese/general/climate.htm|title=Clima de Portugal|author=Portugal Virtual|date=|publisher=Portugal — Clima|accessdate=2010 йисуз 21 апрелдиз|archiveurl=http://www.webcitation.org/643jS4VIb |archivedate=2011 йисуз 19 декабрдиз}}</ref>. [[Соа вацӀ]]ун дугунда авай археологиядин паркуна тухванвай жугъурна — чирунрин нетижада малум хьана хьи ина чимивал 50&nbsp;°C дережадиз хкаж хьанвай. Тахо ва [[Дору]] вацӀарин гьавизра чка кьунвай районра, йисан юкьван температура 20&nbsp;°C кьван хкаж жен мумкин я<ref>{{cite web|url=http://issuu.com/fabiocguerra/docs/portugal_-_guia|title=Uma janela para Portugal|date=2011 йисуз 22 февралдиз|accessdate=2011 йисуз 19 декабрдиз|archiveurl=http://www.webcitation.org/643jig5ZP|archivedate=2011 йисуз 19 декабрдиз}}</ref>. Виридалай максимал чимивилин температура [[Риудадеш]] региондин [[Сан-Жуан-да-Пешкейра]] шегьерда малум хьанвай — 50,5&nbsp;°C. Уьлкведа, йисан юкьван къваларин къадар суварин кефер районра — 3000 мм, кьибле [[Алентежу]] регионда — 600 мм<ref name="IM" />. ХъуьтӀуьз рагъ авай сятерин къадар 4-6 сят, гатуз 10-12 сят. Са йисан къене рагъ авай сятерин къадар 2500—3200 сят я. Жив гьамиша къайдадалди уьлкведин кьуд районра къвазва: [[Гуарда]], [[Браганса]], [[Вила-Реал]], [[Визеу]], ва кьибле патаз фидалди тӀимил жезва, [[Алгавре]] региондин чӀехи пайда кьуьд жив галачиз алатзава. [[Серра-да-Эштрела]], [[Серра-ду-Жеров]] ва [[Серра Монтешинью]] хьтин кьакьан сувавилин чкайра хъуьтӀуьз температура — 10&nbsp;°C кьван агъуз жезва, ва пара живер къвазва, ина живер октябрьдилай майдал кьван амукьзава<ref name="autogenerated2004" />. === Рельеф === [[Файл:Algarve-1.jpg|thumb|240px|Португалиядин кьибле пад]] [[Дору]] вацӀун кефер пата кча кьунвай, Португалиядин рагъакӀидай пата авай [[Минью ва Алту-Тразуж-Монтиш]], рагъэкъечӀдай пата авай [[Алту-Дору]] провинциярин рельеф лекъвер, синер, кӀамар авай сувавилин чкаяр я. Дору вацӀалай [[Тежу вацӀ]]ун вини патал кьван фенвай [[Бейра]] провинцияни сувавилин чкайри кьунва. И провинциядин юкьван пата материкда Португалиядин виридалай кьакьан чка — [[Эштрела]] сув ава (1993 м). Тежу вацӀун агъа пата ва къерхдив гвай [[Лиссабон]] шегьердин кеферни кьибле патара авай мублагь дуьзенвал [[Эштремадура]] провинциядиз талукь я. Эштремадурадилай рагъэкъчӀдайни кьибле патара кӀунтӀар авай ччилерин [[Алентежу]] провинция физва, амма Португалиядин вири кьибле пад, [[Кефер Африка]]да хьиз аравилин гуьлуьн тӀебиатдин гьал авай, [[Алгавре]] региондин дуьзенвалри кьунва<ref>{{книга|автор=Vários autores|заглавие=Enciclopédia Geográfica|издательство=Selecções do Reader's Digest|место=[[Лиссабон]]|год=1987|страницы=257}}</ref>. Португалиядин ччилера [[Дору]] ва [[Тежу]] вацӀарин дугунар ачух тафават аваз я. Вини патан авахьунра вацӀар гуьтӀуьни дерин я, [[Атлантик океан]]дин мукьув вацӀар гьяркьуь хьана дуьз дугунриз элкъуьр хъжезва. Ин вацӀари Португалиядин ругуд штатрикай вад штат тӀебии сергьятриз пайзава. === Набататринни гьайванрин дуьнья === [[Файл:Geres1.jpg|thumb|left|220px|Халкьдин парк Пенеда — Жереш.]] Инсадин эсер чӀехи хьайитӀани Португалиядин флорани фаунади тӀебии гьал авайвал хуьнва. Къерех патара набататрикай [[нарат ттар]] гзаф битмишзава. Гьукуматдин кефер ва юкьван патан къерех чкаяр [[мегъуьн ттар]]арин тамари ва [[цӀивелин ттар]]арин кӀапӀалри кьунва. Кьурагь чкайрин чими гьава [[пробка ттар]]арин ва къванцин мегъуьн ттарарин экъечӀуниз хъсан таъсирзава. Вири санлай къачурла — Португалиядин майдандин тахминан 1/5 пай тамари кӀевирза. Тамарин 50 % цацар хьтин пешерин ттарари кьунва (чӀехи пай [[нарат ттар]]ар). [[Пробкадин мегъун ттар]] 607 агъз. га майданда битмишзава. Гьавиляй Португалияди вири дуьньядиз 50 % къван пробкадин мегъуьн ттарцин чкал гузва. [[Эвкалипт ттар]]арин плантацияяр битмишзава — целлюлозадинни — чарчин промышленностьдин асул ва чӀехи метлеб авай чешме я, ттарар маса эвкалипт ттарарикай фад чӀехи хьунивди тафават аваз я. Португалиядин экономика гзафни — гзаф тамарикай аслу я лугьузни жеда<ref>{{cite web |url=http://ambiente.maiadigital.pt/ambiente/floresta-1/mais-informacao-1/sobre-as-florestas-em-portugal |title=Evolução da floresta portuguesa e comparação com a Europa |publisher=Portal do Ambiente e do Cidadão |accessdate=2011 йисуз 21 декабрдиз}}</ref>. Португалиядин фауна маса Юкьван Европадин гьукуматра авай хьиз я. Некхъвадай гьайванрин фауна пара жуьреба — жуьре я: ина [[сикӀ]], [[барсук]], [[ибериядин машах]], [[ибериядин жанавур]], [[чӀуру кьун]], [[чӀуру кацӀ]], [[кӀвалин къуьр]], [[цӀуцӀулар]], [[мангуст]], [[генетта]], кьеридиз [[Миньо вацӀ]]ун мукьув [[шуьтруь сев]]ни гьалтзава. Португалия, куьч жезвай нуькӀверин рехъерин кьилин рехъе ава лугьуз ини зурба къадарда нуькӀверин жуьрейриз гьалтиз жеда. Ина нуькӀверин тахминан 600 жуьре ава, ва гьар йисуз цӀийибур сиягьдиз кхьизва<ref>{{cite web|url=http://portal.icnb.pt/ICNPortal/vPT2007/O+ICNB/Estudos+e+Projectos/Atlas_aves.htm |title=Atlas_aves — ICNB | accessdate=2010 йисуз 5 октябрдиз| archiveurl= http://www.webcitation.org/643jv5N6c | archivedate=2011 йисуз 19 декабрдиз}}</ref>. УьцӀуь тушир цин гъедерикай ина 100 жуьре ава. Абурикай садбур пара кьетӀен, кьери, яшамиш жезвай чкаяр квахьунин, кьурагьвал галукьунин ва тӀебиат кьацӀунин себебдалди терг жезвай жуьреярни авайди я. Гуьлуьн гъедерин жуьреба — жуьревилерай Португалия дуьньяда садлагьай чкайра ава, ина гуьлуьн гъедерин 1000 жуьре ава, абурикай виринриз магьшурбур — [[сардин]]ар, [[тунец]], [[атлантикадин скумбрия]]<ref>{{cite web |url=http://www.cartapiscicola.org/# |title=Carta Piscícola Nacional |publisher=Autoridade Florestar Nacional |date=2009 йисуз 22 июндиз|accessdate=2011 йисуз 21 декабрдиз}}</ref> . Португалияда кьетӀендаказ хуьзвай тӀебиатдин ччилер — [[халкьдин парк]]диз акатзава, уьлкведа 13 халкьдин парк ава (эхиримжи парк 2005 — й йисуз туькӀуьрнавай), кӀуьд [[къадагъа алаз хуьзвай чка]]яр, вад [[тӀебиатдин имарат]]ар ава<ref>[https://web.archive.org/web/20100228031307/http://portal.icnb.pt/ICNPortal/vPT2007/O+ICNB/%C3%81reas+Protegidas/Parque+Nacional/ Португалиядин халькдин паркар]</ref>. Накьвадин винел алай къат: асул гьисабдали Португалиядин накьв къумадинни кислота квай я, кьетӀендиз вулкандин жинсиникай арадал атанвайди я. == Экономика == {{Асул макъала|Португалиядин экономика}} [[Файл:Régua Douro 4.JPG|thumb|right|250px|ЦипицӀрин плантацияр]] 1985 йисалай Португалияди вичин экономика вилик тхунин ва кӀеви хъувунин процессриз эгечӀнай, ахпа 1986 йисуз [[ЕС]]дик акатнай. Сада сад дегишарзавай гьакимри португалиядин экономикадиз пара цӀийикӀаяр ттунвай, уьлкведа крар кьиле тухузвай пара къадарда фирмаяр, телекоммуникациядин идараяр ва пуларин такьатрин къуллугъар яни финансированияр чпин гъилиз къачунвай. 1999 йисуз еропадин «[[евро]]» валютадиз бине эцигунин кӀвалахда цӀусад уьлквейрихъ галаз Португалияни иштиракнай<ref>[http://www.bbc.co.uk/portuguese/economia/020101_eurodb.shtml Евро Европадин 12 уьлкведа къекъвез эгечӀзава.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111120055/http://www.bbc.co.uk/portuguese/economia/020101_eurodb.shtml |date=2011-11-11 }} {{ref-en}}</ref>. [[1990-лагьай йисар]]а экономикадин хкаж хьунин дережада [[Европадин ГалкӀ|ЕГ]]да авай уьлквейрин арада Португалия кьакьан чкада авай. Агьалидин са касдиз къвезвай ВВП 76 % къван я. [[2005 йис]]уз [[Виридуьнья Экономикадин Форум]]ди тухузвай сиягьда Потугалия 22 — лагьай чкадиз эцигзава, ва экономикада [[Испания]], [[Ирландия]], [[Франция]], [[Бельгия]] уьлквейрилай алудна<ref name="CIA World Factbook" /><ref>[http://www.portugal.gov.pt/pt/GC17/Governo/Ministerios/PCM/MEAI/Documentos/Pages/20090520_PM_Doc_Competitividade.aspx Кьибле Европада Португалия женг тухуз алахъдай уьлкверикай сад язва.] {{ref-en}}</ref>. Португалиядин гьава, рельеф ва накьв виже къвезвайвиляй хуьруьн майишат пара вилик фена. КӀвалах алакьдай агьалидин 12 % хуьруьн майишатра кӀвалахзава. Гзаф чӀехи кьадарда зейтундин ттарар (4000 км²), ципицӀ салар (3750 км²), къуьл (3000 км²) ва хархар (гьажибугъда) (2680 км²) гьасилзава. Чехирдизни (кьетӀендиз [[портвейн]] ва [[мадейра]]) зейтундин чӀемдиз хас тир вини дережадин еридиз виринра кьимет аваз гьисабзава. ГьакӀни Португалия хъсан еридин емишар гьасилзавай уьлкве я, гьабрун арада [[Алгавре]]дин апельсинар, рагъакӀидай региондин [[роч-чуьхвер]], [[Гардунгьа]] цӀиргъина битмиш жезвай шурван пӀини ва [[Мадейра]]дин банан<ref name="Робинсон">Rodrigues, Arinda. Novas Viagens — Actividades Económicas, Лиссабон: 2004</ref>. Португалия — индустриални-аграрвилин гьукумат я. Промышленностьдин адетдин хелерикай пара метлеб авай хелер — хрун (памбагъдикай парчаяр), цун, чехир авун, зейтундин чӀем гьасил авун, гъедерин консервар гьасил авун, пробкадин чкал расун (дуьньяда кӀвенкӀве чкада ава). ЧӀулав ва рангадин металлар расун, [[машинар туькӀуьрун]] (гимияр туькӀуьрун ва кӀватӀун), ва гакӀни химиядин, [[нафтӀ расун]], нафтӀадинни — химиядин, [[цементдин]], [[шуьшединни-хъенчӀин]] промышленностяр гегьенш жезва. Хуьруьн майишатра [[лежбервал]] вини я. Расзавай ччилерин зур пай къван [[кьуьгъвер]]ри кьунва. Хуьруьн майишатда вине физвай хелерикай сад [[малдарвал]] я — карч алай чӀехи малар хуьн, [[хпехъанвал]], [[вакӀарбанвал]], [[гъедерхъанвал]]. Экономикада гъедерхъанвалдин метлеб агъуз хьана, и хиле гьукуматдин кӀвалахдай къуватдин 1 % кардик ква. Португалиядин флотди [[кьетӀен Португалиядин экономикадин зона]]да гъедер кьазва. Умуман, и ятара и жуьре гъедер гьалтзава: сардин, макрель, осьминог, тур — гъед ва тунец. Виридалай пара метлеб авай промышленностьдин хел — [[пробка]] расун я. Дуьнядиз къвезвай пробкадин 57 % Португалияди расзава. Португалияди вири дуьньядиз маса гузвай минералрин ресурсар — [[цур]], [[литий]], [[вольфрам]], [[къеле]], [[уран]], [[никӀин шпатар|никӀин шпат]], [[къванцин кьел]], [[тальк]] ва [[мармар]]<ref name="Павлова">Португалия и интеграционные процессы в современном мире: политические аспекты. Е. Б. Павлова, СПб: 2001</ref>. Экспортдиз гузвай асул затӀар: парча, партал, техника, электрикадин алатар, транспортдин алатар, кӀвачин къапар, тумаж, кӀарас, пробка, чар ва мсб. Уьлкведи асул гьисабдалди Евросадвалдин Испания, Германия, Франция, Италия ва ЧӀехибритания хьтин уьлквейриз экспорт ийизвай<ref name="CIA World Factbook" />. == ИнфратуькӀуьрунар == === Чирвилер === [[Файл:Coimbra December 2011-19a.jpg|thumb|350px|left|1290 йисуз бине эцигай португалиядин [[Коимбра Университет]]дин минара; [[дуьньядин виридалай цӀуру университетрин сиягь]]да физва]] Португалиядин чивилерин система [[чирвилерин министерство]]дин ва макитдин, технологияринни чӀехи чирвилерин министрдин къайдадик ква<ref>[http://www.mctes.pt/Чирвилерин министерство]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Гьукуматдин чирвилерин система мадни кьиле физва ва гегьенш кардик ктузва, амма ина чирвилерин гьар са дережадин кьилдин ксарин (хсуси) мектебарни ава. Аялар ругуд йисалай мектебдиз физ эгечӀзава. Мажбури яз 12 йис кӀелзава. Чирвилерин сад лагьай дережа — базадин дережа са шумуд циклриз ччара жезва: 1-й цикл (1 йис — 4 йис), 2-й цикл (5 йис — 6 йис), 3-й цикл (7 йис — 9 йис)<ref>[http://www.portugal.gov.pt/pt.aspx Португалиядин чирвилер]</ref>. Гьар циклдилай къулухъ студентри португал чӀаланни математикадин тестар гузва. Гуьгъуьнин дережа — чӀехи дережадин чирвилер я, 10, 11, 12 классар кьунва. Студентриз гьакӀни чирвилерин курсариз ва профессионал курсариз физ жеда. Квалификация гилигун паталай, студентди професионалвилин сертификат къачузва. Португалиядин университетар 1290 йисалай аваз я, абурилай виридлай цӀуру [[Коимбра Университет]] я, [[Коимбра]] шегьерда амукьдалди вилик ам [[Лиссабон]]да туькӀуьрнавай. Адетдалди университетар факультетрикай, институтрикай ва мектебрикай ибарат я. Португалиядин университетри [[Болониядин декларация]] 2006-й йисалай къабулнавай. Гила уьлкведа виридалай чӀехи [[Университет Порту]] я, ина 31 000 кьван студентар кӀелзава, ва адан [[Порту университетдин инженериядин факультет|инженериядин факультет]] Европада виридалай чӀехиди я. Ина университетрин цӀийи дараматар эцигун планра ава, ва къведай береда [[Иберия зуростров]]дин уьмирдикай макитдин зурба юкь жеда<ref>[http://sigarra.up.pt/up/web_base.gera_pagina?P_pagina=122225 Порту университетдикай куьруь малуматар]</ref>. Статистикадиз килигайла, 15 йисарилай вини, кӀелиз — кхьиз жезвай агьалидин чирвилерин юкьван дережа — 93,3 % я, итимрин арада — 95,5 %, папарин арада — 91,3 % ([[2003 йис]]ан къиметар). Кьилин мектеб акьалтӀнавайбур 100 % я, агьалидин саки 20 % — диз чӀехи дережадин чирвилер ава. Португалиядиз ччара уьлквейрай пара кьван студентар кӀелиз къвезва, ва 2005 лагьай исуз ччара уьлквейрай атанвай студентрин къадар 380 000 — диз агакьнай<ref>[http://www.pordata.pt/Tema/Portugal/Educacao-17 Гилан бередин Португалиядин малуматрин база]</ref>. === Сагъвал === [[Файл:Edifício Egas Moniz.JPG|thumb|230px|right|[[Лиссабон]]да Санта-Мария начагьхана]] [[Сагъвал]]дин система [[Сагъвалдин халкьдин система]]ди (NHS) кьиле тухузва. Европадин маса уьлквейра хьиз Португалиядани кьиникьрин чӀехи пай [[инфекциятушир начагьвал]]рин себебдай жезва. Ина [[рикӀинни хъиртишрин начагьвал]]рикай жезвай кьиникьрин къадар [[еврозона]]дилай пара я, гьакӀни кьиникьрин 17 % [[цереброваскуляр начагьвалрикай]] жезва<ref name="асул_суалар">[https://web.archive.org/web/20100314065847/http://www.euro.who.int/document/chh/por_highlights.pdf Португалиядин сагъвалдикай асул суалар]</ref>. Агьалидин 12 % [[пахлахан начагьвал]]дикай рекьизва, им Европадилай са тӀимил агъуз я. Пахлахан фад — фад аялрик ва 44 йисарилай агъа папарик гьалтзава. Дишегьлийрин арада [[жигер]]рин пахлахан гегьенж жезва, ва [[никӀедин цӀумаруф]]дин пахлахандин дережа фад агъуз жезва. 1980 йисалай Европада, [[шекердин диабет]] начагьвалдикай рекьизвайбурун къадардай Португалияди сад лагьай чка кьунва<ref name="асул_суалар" />. [[1980 йис]]алай [[аялрин кьиникь]] агъуз хьана, гьа чӀавуз 1000 цӀийиз хайи аялрикай 24 аял рекьизвай, амма гила 1000 аялрикай 3 кьиникьин вакъия жен мумкин я. Инсаниятдин гегьеншвалдин къедрин нетижада, 2006 йисуз Португалияда агьалидин уьмуьрдин юкьван яш 77.9 йис тир<ref name="асул_суалар" />. === Энергия === Португалия, энергия бегьем тушир уьлкве я, маса уьлквейрай къачузвай [[ччиликай хкуддай мядендин менфятдин затӀар]] вири энергия гьасилун паталай харж ийизва. 2005-й йисуз Португалияди 4657 [[ГВт/с]] энергия гьасил авунай, асул гьисабдалди кьве чешне кардик ктунвай: акьалтӀ жезвай — 80,8 % ([[цӀивин]] — 32,7 %, [[тӀебии газ]] — 29,2 %, [[нафтӀ]] — 18,9 %) ва акьалтӀ тежезвай чешмеяр — 19,2 % ([[яд]] — 11 %, [[гар]]- 3,8 % , [[биомасса]] — 3,0 %, масабур — 1,4 %). Португалиядин гьукуматди, 2010 йисуз вири энергиядин 45 % акьалтӀ тежезвай чешмейрикай хкудиз къаст авуна. Гьавиляй Алентежу региондин [[Алкева хуьр]]уьн мукьув РагъакӀидай Европада виридалай чӀехи [[ЦЭС]] туькӀуьрна кардик ктунвай. 2007 йисуз [[Бриншеш]] райондин [[Серпа]] хуьре, дуьньяда чӀехибурукай сад 11 МВтдин [[ракьинин батарея]] эцигнай. Идалай гъейри улькведа кар ийизвай [[гарун станция]]рин кьуват, 2012 йисуз 5100 МВтдал кьван хкажиз къаст авунва. === Улакьар === [[Файл:Metro-Almada-Portugal3.jpg|thumb|right|230px|Португалиядин метрополитен]] Автомобиляр ва маса транспортдин улакьар гегьеншдаказ кардик квайвиляй [[1990 - й йисар]]а Португалияда транспортдиз чӀехи метлеб гузвай. Дуьньяда садлагьай [[автомагистрал]]яр туькӀуьрнавай уьлквейрикай сад Португалия я. Ина [[1944 йис]]уз [[Лисcабон]]ни [[Оэйраш]] шегьерда авай вири дуьньядиз тӀвар — ван авай «[[Халкьдин майдан]]» футболдин майдандиз физвай Португалияда садлагьай автомагистраль рехъ ахъайнавай, гуьгъуьнлай [[1991 йис]]уз эцигна куьтягьнавай [[Лиссабон]]ни — [[Кашкайш]] автомагистраль рехъ ахъайнавай (гилан А5). [[1980 йис|1980-й йисалай]] ина авто — рехъер эцигунин кӀвалахар йигин ккамаралди гегьенш жез эгечӀнай. Гила Португалиядин автомагистральдин [[чил]] пара вилик фенвайди я ва саки вири уьлкве кьунва, вири чӀехи шегьерар ва цин къерехда авай шегьерар сад — садахъ гилигзава, чилин умуман яргъивал 3000 км кьван я<ref name="CIA World Factbook" />. Уьлкведин чӀехи районра метрополитендин системаяр ава: [[Лиссабондин метрополитен]], [[Метро Сул до Тежу]] ва [[Портодин метрополитен]], гьар садан яргъивал 35 км — дилай пара я<ref>[http://www.metrodoporto.pt/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=16290 Португалиядин метрополитендикай малуматар]</ref>. Инсанрин тухунар ва парарин чӀугунар 3319 км яргъивилин ракьун рекьин куьмекдалди кьилиз акъудзава, гьисятда 1 430 электик кьуватдалди кӀвалахзавай поезда кардик ква, абурукай 900 поезд кьакьан йигинвалдинбур я ва сятда 120 км йигинвал кӀватиз алакьзава. Ракьун рекьин хилериз REFER компанияди килигзава, амма инсанар тухун ва парар чӀугун Португалиядин Ракьун Рекь компаниядин везифа я. 2006 йисуз компанияди 133 000 0000 кас ва 9 750 000 тонн пар тухванвай. === Массайрин информациядин такьатарни алакъа === {{Асул макъала|Португалиядин МИТни алакъа}} [[Файл:J852-012.jpg|thumb|200px|left|Португалиядин 2007 йисуз бине эцигнай телевидениединни радио гегьеншунин юкь]] Португалиядин алакьадихъ — телефон, тв ва радио гегьеншвал, почтадин алакъа, интернетдиз экъечӀун акатзава. Дуьньяда [[мобил телефон]]ар гьатунин темпда Португалия кьакьан чкада ава ва мобил телефонрин къадар уьлкведин агьалийрин къадардилай виниз экъечӀнай (2007 йисуз мобил телефонрикай менфят къачузвайбурун кьадар 13 413 000 000 тир). ;Газетар * [https://web.archive.org/web/20120618012234/http://www.porturusso.pt/ Газета Слово] — «[[Слово (газет, Португалия)|Слово]]» — урус чӀалал газет, урус чӀалал рахазвай туристриз ва Европада амукьзавай ксариз. * [http://maiak.org// Маяк Португалии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120905151623/http://maiak.org/ |date=2012-09-05 }} — «[[Маяк Португалии]]» — РагъэкъечӀдай Европадай куьч хьанвай иммигрантриз талукь тир урус чӀалал газет. * [http://www.correiomanha.pt/ Correio da Manhã] — Корею да Маньян * [http://www.dn.pt/ Diario de Notícias] — Диарио ди Нотисиаш * [http://www.expresso.pt/ Expresso] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424064709/http://www.expresso.pt/ |date=2006-04-24 }} — Эспресу * [http://www.publico.pt/ Publico] — Публику * [http://jornaldecoimbra.pt/ Jornal de Coimbra] — Журнал ди Коимбра<ref>Periódicos de Portugal: http://www.mediatico.com/es/periodicos/europa/portugal/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720175316/http://www.mediatico.com/es/periodicos/europa/portugal/ |date=2008-07-20 }}</ref> == Агьалияр == [[Файл:Districts and Autonomous Regions of Portugal by population dencity.svg|right|250px|thumb|Португалиядин агьалидин къалинвал]] ''' Ксарин къадар ''' * [[1911 йис]] — 5,97 млн кас * [[1920 йис]] — 6,03 млн кас * [[1930 йис]] — 6,82 млн кас * [[1940 йис]] — 7,72 млн кас * [[1950 йис]] — 8,51 млн кас * [[1960 йис]] — 8,85 млн кас * [[1970 йис]] — 8,65 млн кас * [[1981 йис]] — 9,83 млн кас * [[1991 йис]] — 9,86 млн кас * [[2001 йис]] — 10,35 млн кас * [[2011 йис]] — 10,56 млн кас Яшдин туькӀуьрун: 0 йисалай — 14 йисарал къван: 16,4 % (итимар — 912.995 агъз. / папар — 835.715 агъз.), 15 йисалай — 64 йисарал къван: 66,2 % (итимар — 3.514.905 мил. / папар — 3.555.097 мил.), 65 йисалай: 17,4 % (итимар — 764.443 агъз. / папар — 1.093.755 мил.)<ref name="CIA World Factbook" />. Португалия, аялвилин кьиникьрин къадардин коэфициент виридалай агъада авай уьлквейрикай сад я<ref>[http://www.unicef.org/health/files/The_State_of_the_Worlds_Children_2008.pdf 2008 йисан аялрин хунин лишан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303191721/http://www.unicef.org/health/files/The_State_of_the_Worlds_Children_2008.pdf |date=2016-03-03 }} {{ref-en}}</ref>. Агьалийрин уьумьурдин юкьван яш — 77,9 йис я. Йисан гзаф хьун 0,305 %. Аялар хунинвал — 10,45 (агъзур касдиз). Кьиникьар — 10,62 (агъзур касдиз)<ref name="CIA World Factbook" />. КӀелиз — кхьиз чирвилерай, агьалидин 93,3 % кхьзни кӀелиз жезва, савад авачирвал йисарин финифда агъуз жезва. Португалия вилик фенвай гьукумат хьайитӀани уьлкведин бязи чкайра инсанриз цин гунгарриз ва электричестводиз гилани рехъ атӀана. Санитарвилин алакьа гьеле уьлкведин вири майдан кьунвач, ва канализацияр авачир кӀвалер пара къадарда ава. Медицинадин къуллугъриз ва дарманар къачунин рехъ гьукуматди саки вири 95-100 % агьалидиз замин авуна. Португалияда 451 000 къван [[иммигрант]]ар яшамиш жезва (2009), им вири агьалидин 5 % къван я, идалайни гъейри иммигрантрин чӀехи пай [[Бразилия]] (115 882), [[Украина]] (52253), [[Кабо-Верде]] (48417) ва гьакӀни [[Молдова]], [[Румыния]], [[Гвинея-Бисау]], [[Ангола]], [[РагъэкъчӀдай Тимор]], [[Мозамбик]], [[Сан-Томени Принсипи]] ва [[Урусат]] хьтин уьлквейрай куьч хьанвайбур я<ref>[http://www.pordata.pt/azap_runtime/?n=4 Гилан Португалиядин малуматрин база.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711001535/http://www.pordata.pt/azap_runtime/?n=4 |date=2011-07-11 }}</ref>. === ЧӀал === Португалиядин оффициал чӀал — [[португал чӀал|португал]] ва 1999 йисалай [[миранд чӀал]]ар я. Дуьньядин пуд континентда: [[Евразия]]да, [[Африка]]да ва [[Кьиблепатан Америка]]да и чӀалал рахазвайбурун къадар 210 миллиондалай пара я, гегьеншвиликай дуьньяда вадлагьай чкада ва [[рагъакӀидай дуьнья]]да пудлагьай чкада ава. Португал чӀал, [[роман чӀалар]]ин группадин [[иберни-роман агъагруппа]]дин чӀалариз талукьвиляй [[испан чӀал]]аз пара ухшар я, вучиз лагьайтӀа испан чӀални иберни — роман агъагруппадиз акатзава. Португал чӀалан гьасилуниз зурба таъсир герман ва араб ([[маврар]]) тайифайри ганвай, гьинай португал чӀалдик гафарин чӀехи пай акатнавай. 1999 йисалай официалвал кьачунвай миранд чӀалал Португалиядин кеферни рагъэкъечӀдай патан [[Миранда-ду-Дору]], [[Вимиозу]], [[Могадору]] муниципалитетрин гъвечи агьалиди рахазва. И чӀалал, агъадихъай тӀвар кьунвай муниципалитетрин мектебра тарсар гузва. Амма адан адавилелди кардик кутуниз, гьукумат паталай кьадар эцигна, ва гила активистри, Португалияда яшамиш жезвай инсанрин адавилелди хайи чӀалал рахаз ихтияр гузвай къанунрив, жемят таъминариз алахъзава. == Меденият == {{Асул макъала|Португалиядин меденият}} Португалиядин культура [[Аравилин гуьл]]уьн а патай ва европадин континентдай атанвай культурайрин таъсирдай арадал атанвай акахьнавай культура я. ЦӀуд йисарин къене, 1990 ва 2000 йисара Португалияди вичин культурадин объектар гегьеншарна вилик тухузвай, ва [[1956 йис]]уз [[Галуст Гуьлбенкян]]ан Фонд туькӀуьрнавай. ГьакӀни уьлкведин пара районра общество — культурадин кӀвалер, улубханаяр ва концертрин дараматар эцигна ва я гуьнгуьна хтунвай, абурикай виридалайни гзаф тӀвар — ван авай Лиссабонда [[Культурадин юкь Белем]] ва Порту шегьерда [[Серралвс фонд]] ва [[музыкадин КӀвал]] я. === Суварарни ял ялдай йикъар === * ''ЦӀийи йис'' — 1 январь; * ''Карнавалдин саласа'' — февраль/март, Руьхъведин Арбе йикъан вилик квай югъ, ЧӀехи Сив хуьн сувардин садлагьай югъ; * ''Зурба Жуьме'' — март/апрель, Ашервилин Гьафтедин жуьме; * ''Адавилин югъ'' — 25 апрель, 1974 йисан революциядин йис тамам хьайи югъ ; * ''Зегьметдин югъ'' — 1 май; * ''Христова бедендин сувар'' — май/июнь, Пасхадилай къулухъ кӀуьдлагьай югъ; * ''Португалиядин югъ'' — 10 июнь; * ''Пак Богородицадин кьиникьин югъ'' — 15 август; * ''Республикадин югъ'' — 5 октябрь, 1910 йисуз Португалия республика хьиз малумарнай югъ; * ''Вири Пакбурун югъ'' — 1 ноябрь; * ''Аслутуширвилин югъ'' — 1 декабрь, 1640 йисуз Испаниядилай ада хьунин йис тамам хьайи югъ; * ''Рехне квачиз аял кьунин югъ'' — 8 декабрь; * ''Рождество'' — 25 декабрь<ref>[http://www.retira.de/kalender/feiertage.php?land=pt&lang=pt Feriados da Alemanha 2010 — Calendário de feriados 2010<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. === Зарият === [[Файл:Camões, por Fernão Gomes.jpg|thumb|240px|right|[[Луис де Камоэнса]], португалиядин [[зарият]]да виридалай зурба ксарикай сад.]] [[Реннесанс бере]]да португалиядин зариятда чӀехи метлеб авай ва машгьур эсеррин арадай [[Луис де Камоэнса|Луис де Камоэнс]]дин эпосдиз талукь тир «[[Лузиадаяр]]» поэма хкягъиз жеда. Им [[географиядин ахъаюнрикай]] кхьенвай садлагьай эсер я. Португалиядин маса тӀвар — ван авай а чӀаван зарийрикай сад — [[Са ди Миранда]] я. [[XVI виш йис]]ан португалиядин театордин харусенятдиз чӀехи метлеб авай крар — драмматург [[Жил Висенте]]ди кутунвай. Ада вичин эсерар португал ва испан чӀалал кхьизвай. XIX виш йисан португалиядин литературадин зурба векил реалист — зари [[Жозе Мария Эса ди Кейруш]] тир. Авантюрист ва португалиядин кьиспесда виридалай чӀехи зари [[Луис де Камоэнс]]ди, [[Вергилий Марон]]дин [[Энеида]] эсердай менфят къачуна ва а тегьерда кхьенвай [[Луизиадаяр]], португалиядин гилан бередин зариятдиз пара хъсан таъсир гана. Португалиядин гилан бередин зариятдин тӀвар — ван авай векилар: [[Алмейда Гаррет]], [[Камило Кастелу Бранку]], [[Еса ди Кейруш]], [[София ди Мелу Брейнер]], [[Антониу Лобу Антунеш]] ва [[Мигел Торга]] я. ГьакӀни зариятдин и стильда мадни магьшур 1998 йисуз [[Нобелдин зарият премия]] къачур зари [[Жозе Сарамаго]] я. Португалиядин виридалай чӀехи [[Луиш ди Камойнс]] ва [[Фернанду Песоа]] зарийрин береда, португалиядин зариятдин поэззия хелда кӀвалахзавай [[Антеру де Кентал]], [[Эужениу ди Андраде]], [[София ди Мелу Брейнер]], [[Флорбела Эспанса]], [[Цезариу Верди]], [[Антониу Рамуш Роза]], [[Мария Цезарину]], [[Жерберту Элдер]], [[Ал Берту]], [[Алешанду Онил]], [[Руй Белу]] хьтин зарияр къалуриз жеда<ref>[http://www.portaldaliteratura.com/literatura.php Португалиядин зарият] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080917002941/http://www.portaldaliteratura.com/literatura.php |date=2008-09-17 }}</ref>. === Музыка === {{Асул макъала|Португалиядин музыка}} Португалиядин умуман культурадиз ва гьакӀни музыкадиз диб эцигнавайди романрин культура я, Португалияди кьунвай маса халкьарин ва маса халкьари португалиядин ччилер гъилериз чӀугунин алахъунрин финифда арадал атанвай культурайрин пара компонентар гвай музыка я. Португалиядин музыкадиз [[испаниядин музыка]]дихъ галаз са дувулар ава ва виш йисаралди санал вилик физвай, амма португалиядин музыка къати кьетӀенвилелди тафават аваз я. Португалияда, музыкадин жанрикай виридалай гегьенш жанр — [[фаду]] ([[португал чӀал|порт.]] ''кьисмет'') я. Ин жанр португалиядин виликан колонияр хьайи [[Кабо-Верде]]да ва [[Бразилия]]да гилани вилик физва. === Харусенят === Европадин уьлквейрин арада Португалия харусенятдин карда са чӀавузни кӀвекӀве аваз фидайди тушир. Гьатта Ренессанс береда уьлкве лап вини дережада вилик физвай чӀавуз, португалиядин чӀугварар европадин харусенят вилик фининда къерехда акъвазнай. Гьа береда португалиядин чӀехи чӀугвар [[Нуну Гонсалвиш]] тир. [[XIX виш йис]]уз португалиядин чӀугварвалдин тӀвар — ван авай векилар ва гилан бередин халкьдин чӀугварвалдиз бине эцигай ксар [[Жозе Мальоа]] ва [[Колумбану Бордалу Пиньейру]] тир. Мадни машгьур чӀугвар, [[Франция]]да чӀугварвилин чирвилер къачунвай, 30 йисар хьайила кьейи [[Амадеу ди Соза-Кардозу]] я. === Дин === [[Файл:Exterior of Basílica de Nossa Senhora do Rosário (Fátima) 22.jpg|thumb|right|200px|[[Фатима]]да авай Дева Мариядин собор, [[католиквилин клиса]] ]] Португалиядин конституцияди [[адавилин дин|гьар са диндихъ адавилелди чӀалахъ жез]] ва динрин барабарвал заминарзва. Уьлкведин агьалидин 84,6 % [[католицизм]] диндихъ чӀалах я. Эвелимжи нубатда им тарихдикай ва [[Испания]]дихъ галаз мукьвавиликай галкӀанва. Клиса гуькуматдикай ччара я, ва гьукумат паталай са финансвилин куьмекни кьвезвач. Вири агьалидин 1 % [[протестант]]ар я. [[Лассабон]]дани [[Порту]]да, санал 200 агъз. кас кьазвай чувудрин жемиятар ава. Хабар кьунин нетижарикай, агьалидин 4,5 % чеб [[атеист]]ар гьисабзава. 50 000 къван [[Иеговадин шагьидар]]ни ава, уьлкведа и дин 1925 йисалай ава. 1961—1974 йисарин арада къадагъа авунай ва чпин крар абуру чинебан кьле тухузвай. 1974 йисан декабрьдиз Иеговадин Шагьидрин Ассоциация гьукумат паталай тестикьарнай, ва Алкабидеше шегьерда штаб ччара авуна тайинарнай. ТӀимил пай 2 % [[ислам]] (15000 кас), [[буддизм]] ва маса динар я, кьетӀендиз [[иммигрант]]рикай ибарат я. 1496 йисан 5 декабрьдиз король Мануэль I ганвай къарардал ина яшамиш жезвай [[чувуд]]ар уьлкведай чукуриз эгечӀнай, абуруз кьве хкягъунин ихтияр ганвай, я амукьна мажбурвилелди ийидай кӀвалахар авун ятӀани уьлкведай депортация хиве кьун. Гьар гьикӀ хьайитӀани Португалияда авай чувудрин жемятди чпи чеб хуьна ва гилани ина чпин диндин кӀвалахар кьиле тухузва. 1506 йисуз [[1506 йисан Лиссабондин тарашун|Лиссабонда чувудрин кьиникьар]] эгечӀнай, гьа чӀавуз 2000 — 4000 къван чувуд кьенай, им Европада хьайи а бередин виридалай кӀеви тарашун тир. Гила [[Бельмонти]] хуьре чпиз туькӀуьрнавай актив жемят, чувудрин кӀеви къастар ва садвал къалурзавай чешне я. == Яракьавай къуватар == Португалиядин яракьавай къуватариз бине эцигай пуд хел: [[аскервал]], [[флот]] ва [[Португалиядин дявединни гьавадин къуватар]] я. И къуватар уьлкведин майдан сагъдиз хьуьн, гуманитар куьмек, уьлкведа ва сергьятдилай къеце авай уьлквейра саламатвал хьуьн патахъай къуллугъдик ква. [[2000 йис|2000-й йисарилай]] ина [[мажбури тир аскервилин къуллугъ]] кардик квач. Гуьгьуьлавазвилелди тир эскервилиз эверун 18 йисал кьван я<ref>[http://www.portugal.gov.pt/pt.aspx Португалияда аскервилиз эверун]</ref>. Къад лагьай виш йисуз, Португалия кьве чӀехи дяведик акатнай: [[Дуьньядин садлагьай дяве]] ва [[португалиядин колониалвилин дяве]]. == Спорт == [[Файл:Euro2004OpeningCeremony.jpg|thumb|right|250px|2004 йисан европадин чемпионат]] Уьлкведа спортдин виридалай машгьур жуьре — [[футбол]] я<ref>{{cite web |url=http://desporto.publico.pt/noticia.aspx?id=1472876 |title=Portugal ainda é quase só um país de futebol |author=Marco Vaza |published=[[Diário de Notícias (Portugal)|Diário de Notícias]] |acessdate=6 de Novembro de 2011 |archiveurl=http://www.webcitation.org/64LWTvVQV |archivedate=31 de Dezembro de 2011}}</ref>. Португалия дуьньядиз пара кьван зурба тӀвар — ван авай футболистар ганва: * [[Эйсебио]] — 1960-й йисара дуьньяда кӀвенкӀве аваз физвай бомбардир тир. * 1990—2000 йисара дуьнья футболдин гъетериз португалжув [[Луиш Фигу]], [[Руй Кошта]], [[Педру Паулета]], [[Криштиану Роналду]] хьтин футболистар талукь тир. Уьлкведин кӀвенкӀве аваз физвай футболдин клубар лиссабондин «[[Бенфика (футболдин клуб)|Бенфика]]» ва «[[Спортинг Лиссабон|Спортинг]]», гьакӀни ФК «[[Порту (футболдин клуб)|Порту]]» я. 1966 йисан футболдай дуьнья чемпионатда Португалиядин халкьдин кӀватӀал пуд лагьай чка кьунвай, 2006 йисуз — кьудлагьай чка. 2004 йисуз Европадин кӀвалин чемпионатда Португалия финалдиз экъечӀнай. ГьакӀ ятӀани чӀехи дивизионда Португалиядин «[[Спортинг Брага]]», «[[Академика Коимбра]]» ва «[[Витория Гимарайнш]]» хьтин тарихдин клубарни ава<ref>{{cite web |url=http://www.lpfp.pt/Pages/Inicio.aspx |title=Início |publisher=[[Португалиядин футболдай чемпионат]] |acessdate=2011-й 20 декабрдиз |archiveurl=http://www.webcitation.org/64LWgV8N5 |archivedate=31 de Dezembro de 2011}}</ref>. Футболдай гъейри Португалияда гьакӀни [[мини-футбол]] ([[футзал]]), гьуьлуьн футбол, [[регби]], елкендин спорт, балкӀандал финиф, [[дзюдо]], велоспорт, фехтование, хоккей бицӀи чархарал, къезил атлетика ва тфенгар ягъун. 1912 йисалай Португалия Олимпиядин къугъунра иштиракзава<ref>{{cite web |url=http://www.incm.pt/site/noticias/101420080626160610978.pdf |title=Moeda Comemorativa da Participação Portuguesa nos Jogos Olímpicos de Pequim |publisher=[[Imprensa Nacional-Casa da Moeda]] |lang=pt |acessdate=2011-й 6 ноябрдиз}}</ref>. Португалиядин спортсменри къезил атлетикадай кьуд къизил олимпия медаль ва спортдин маса жуьрейрай пара кьван гимишдин ва кишпирдин медалар къачунвай. == Баянар == {{Баянар|2}} == ЭлячӀунар == {{Навигация |Тема = Португалия |Проект = География |Викисклад = Portugal }} * [http://sradio.ru/country/%CF%EE%F0%F2%F3%E3%E0%EB%E8%FF FM Португалиядай радио] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503221024/http://sradio.ru/country/%CF%EE%F0%F2%F3%E3%E0%EB%E8%FF |date=2012-05-03 }} — Португалиядай хабарар гузвай радиостанцияр * [https://web.archive.org/web/20200519213218/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html cia.gov] * [http://www.missionofportugal.org/pmop/ Permanent Mission of Portugal to the United Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423054727/http://www.missionofportugal.org/pmop/ |date=2012-04-23 }} * [http://www.theportugalnews.com/ Милли инглис чӀалан газет] === Гьукумат === * [http://www.portugal.gov.pt/ Portal do Governo]&nbsp;— Португалиядин гьукуматдин портал * [http://www.parlamento.pt/ Assembleia da República]&nbsp;— парламентдин официал сайт * [http://www.presidenciarepublica.pt/ Presidência da República Portuguesa]&nbsp;— Португалиядин президентдин официал сайт * [http://www.exercito.pt/portal/exercito/_specific/public/allbrowsers/asp/projurecenseamento.asp Exercito Portugues] — Португалиядин Яракьавай къуватрин сайт * [http://www.cm-lisboa.pt/?id_categoria=26 Camara Municipal da Lisboa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515215213/http://www.cm-lisboa.pt/?id_categoria=26 |date=2008-05-15 }} — Лиссабондин мэриядин сайт === Туризм === * [http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html Сиягьатдинни туризмдин официал вебсайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926234753/http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html |date=2007-09-26 }} * [http://www.insideportugaltravel.com/ Португалиядин гьукуматдин официал сиягьатдин/медиа вебсайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017122003/http://www.insideportugaltravel.com/ |date=2020-10-17 }} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Европадин гьукуматар}} {{1000}} {{Хкягъай макъала|География}} [[Категория:Португалия|*]] 213111jxoaxo0essja0k2lplqmz645f 99897 99896 2026-10-31T09:04:08Z Kent Wang 13255 Templo Romano de Évora from the northwest 80.jpg 99897 wikitext text/x-wiki {{Гьукумат | тӀвар = Португалия | тамам тӀвар = República Portuguesa | тӀвар-род = Португалиядин | пайдах = Flag_of_Portugal.svg | пайдахдин кьадар = 125px | герб = Coat of arms of Portugal.svg | гербдин кьадар = 125px | карта = EU-Portugal with islands circled.svg | гимн = A Portuguesa | аудио = A Portuguesa.ogg | кьилин шегьер = [[Лиссабон]]<ref>[http://www.igeo.pt/atlas/Cap2/Cap2d_2.html UMA POPULAÇÃO QUE SE URBANIZA, Uma avaliação recente — Cidades, 2004]. Instituto Geográfico Português. Página visitada em 20 de Abril de 2010.</ref> | шегьерар = [[Лиссабон]], [[Порту]] | аслутуширвал = [[1143 йис]]ан [[5 октябрдиз]] | аслутуширвал девирда = [[Леон пачагьвал]] | чӀал = [[португал чӀал]], [[миранд чӀал]] | идара авунин тегьер = [[Парламентвилин республика]] | кьил = [[Ребелу де Соуза, Марселу|Марселу Ребелу де Соуза]] ([[Португалиядин президент|президент]]) <br />[[Кошта, Антониу|Антониу Кошта]] ([[Португалиядин премьер-министр|премьер-министр]]) | чил = 92 225,61<ref name="CIA World Factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html|title=[[The World Factbook]]|author=[[ЦРУ]]|lang=en|accessdate=2012-07-06}}</ref> | цин кьадар = 0,5 | чилдин чка = 109 | агьалияр = 10 347 892 | халкьдин чка = 88 | агьалидин чуькьуьнвал = 114 | пул = [[евро]] | КъВБ = 372,5<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=182&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=40&pr.y=5 |title=Portugal|author=International Monetary Fund|accessdate=[[2011 йис]]уз [[6 май]]диз}}</ref> | КъВБдин чка = 51 | агьалийрин са касдал къвезвай КъВБ = 36 246<ref name="FMI" /> | ИПВИ = 0,850 | ИПВИ чка = 38 | интернет-домен = [[.pt]], [[.eu]] | телефондин код = +351 | сятдин чӀул = +0 / +1 }} '''Португалия''' ({{lang-pt|Portugal}}, [[Миранд чӀал|миранд]]. ''Pertual''), официал тӀвар '''Португалиядин Республика''' ({{lang-pt|República Portuguesa}}) — [[Европа]]дин виридалайни рагъакӀидай пата авай гьукумат. [[Пиреней зуростров]]дин кьиблединни — рагъакӀидай пата чка кьунва. Кефер ва рагъэкъечӀдай пата Испаниядихъ галаз са сергьятра ава, кьибле ва рагъакӀидай патарай [[Атлантик океан]]дин ятари кьунва. Гьукуматдин тӀвар [[Порту]] шегьердин тӀварцӀикай арадал атана, [[латин чӀал]]ал ''Portus Cale'' — «чими порт» мана гузва<ref>{{cite web|url=http://www.instituto-camoes.pt/CVC/bdc/etnologia/opusculos/vol05/opusculos05_28_38.pdf|title=Cale e Portucale. Opúsculos Vol. V — Etnologia (Parte I).|last=Leite de Vasconcelos|first=José|date=1938|publisher=[[Лиссабон]]. Imprensa Nacional|lang=pt|accessdate=2012-07-06}}</ref>. Португалиядин чилерал дегь чӀавалай инсанри уьмуьр авурди малум я. [[Галияр]], [[кельтар]], [[лузитанар]], [[кинетар]], [[финикияр]], [[римвияр]] ва [[дегь немец халкьар]]икай [[свевар]], [[бурияр]], [[вестготар]] хьтин дегь тайифайри Португалиядин харусенятда, медениятда ва тарихда чӀехи гел тунва. Гилан Португалиядин майдандик акатзавай [[Лузитания провинция]] [[Рим империя]]диз талукь тир. Португал чӀалан арадал атуниз римдин культуради чӀехи таъсир ганва: [[португал чӀал]], римвийрин [[латин чӀал]]аз пара мукьва я. 8 виш йисан эхирда [[Кеферпатан Африка]]дин мусурман тайифа [[маврар|маврри]], саки вири [[Пиреней зуростров]]да чка кьунвай [[Лузитания]] провинция чпиз муьтӀуьгъарун паталди иниз куьч жез эгечӀнай. Гуьгъуьнин виш йисуз Португалиядай мусурманарни христианар чукурзавай, ва [[Галиция Королвал]]дин къене чпиз [[Португалиядин Графвал]] тукӀуьрнай. [[1139 йис]]уз и графвал Галиция Королвалдикай чара хьана ва кьилдин [[Португалиядин Королвал]] арадал атана. XV—XVI виш йисарин береда гьуьлерин къекъуьнрин куьмекдалди Поргугалияди [[Африка]]да, [[Азия]]да ва [[Кьиблепатан Америка]]да колонияяр авуна, вичиз зурба империя туькӀуьрнай, гьа чӀавуз Португалия полидикадин ва яракьвилин къуватрин крара дуьнья гьукуматрин арада кӀвенкӀе аваз физвай<ref>Melvin Eugene Page, Penny M. Sonnenburg, p. 481</ref>. [[1755 йис]]уз [[Лиссабон]]да хьанвай зурзунин ва виридалай чӀехи колония [[Бразилия]] Португалиядин гъиликай акъатунин себебдал Португалиядин экономикадизни политикадин кӀеви зиянар галукьна. [[1910 йис]]уз [[монархия]] алудна, [[диктатор]]вилин гьукумдин [[республика]] арадал атанвай. Португалия вилик фенвай уьлквейрикай я<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html Appendix B — International Organizations and Groups: developed countries (DCs)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409033504/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html |date=2008-04-09 }}, CIA&nbsp;— The World Factbook&nbsp;— Appendix B, [[The World Factbook]]</ref>, яшамиш тегьердин рейтингда дуьньяда 19-лагьай чка кьунва<ref>{{Cite web|url=http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf|title=Quality-of-life Survey|accessdata=2008-й 6 октябрдиз}}, [[The Economist]] {{ref-en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.visionofhumanity.org/wp-content/uploads/2011/05/2011-GPI-Results-Report-Final.pdf |title=Global Peace Index — 2011 |author=Vision of Humanity |date=2011 |accessdata=2011-й 19 декабрдиз}} {{ref-en}}</ref>. [[Европа Садвал]]дин ва [[Садхьанвай халкьарин Организация]]дин член я, Португалия гьакӀни [[Латин садвал]], [[Латин Америкадин уьлквейрин организация]], [[ОЭСР]], [[НАТО]], Португал чӀалан уьлквейрин садвал, евродин зона ва [[Шенгендин зона]] хьтин организацияриз бине эцигнай уьлкве я<ref>[http://www.cumbresiberoamericanas.com/ Cupulas Ibero-Americanos] {{ref-es}}</ref>. == Этимология == Португалия тӀвар, чи эрадин 930-й йисалай 950-й йисарин къене арадал атанва, ва цӀудлагьай виш йисан эрирда и тӀвар фад-фад кардик кутузвай. ЧӀехиди лакӀаб авай, Леондин ва Кастилиядин король Фердинанд I-да, 1067 йисуз вичин хва II Дон Гарсияди королвилин гьукумдиз атайла, Португалиядин ччилериз официал тӀвар ганвай<ref name="reis-rainhas 23">{{книга|автор=Sousa, Manuel|заглавие=Reis e Rainhas de Portugal|издательство=SporPress|место=[[Mem Martins]]|год=2000|страницы=23-24|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref>. Вадлагьай виш йисуз, и чилера [[швабар|швабри]] гьукумвал тухузвай чӀавуз, [[Идасио де Чейвс]]ди, Реквиарио катнавай ''Portucale'' тӀвар авай чкадикай кхьизвай: <blockquote>''Реквиарио, абуру Portucale лугьузвай, чкадиз катнавай, гьина [[Теодорих II]] корольди ам есир кьунвай ва къаравулдин гуьзетуник эцигнай. Чан аламаз амукьнай маса [[свесар|свесри]] гуьгъуьнин женгина рей ганвай, садбур кьенвай. И тегьерда свесрин королвал терг хьанвай.''<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/hydatiuschronicon.html|title=Crónica de Idácio de Chaves|lang=la|accessdate=2008-й 5 октябрдиз|archiveurl=http://www.webcitation.org/643ih4zsa|archivedate=2011-й 19 декабрдиз}}</ref></blockquote> Масабурун фикирдай, Португалия гаф ''Portogatelo'' гафуникай арадал атанвайди я. Дегь чӀавалай гилалди ина порт авайвиляй и тӀвар иниз вигьинар ийизвай грекри ганвай<ref>{{Книга|заглавие=Europa Portuguesa|часть=Tomo I, capítulo 6|страниц=104}}</ref>. Садлагьай сефер и тӀвар геральдикадин кьилин элемент яз, 1129 йисуз Пак Варфоломей Кампелудин клисади Д. Афонсу Энрикесдиз кхьенвай чарчел кьунвай<ref name="reis-rainhas 23"/>. == Тарих == {{Асул макъала|Португалиядин тарих}} === Лап дегь чӀав === [[Файл:Templo Romano de Évora from the northwest 80.jpg|thumb|right|250px|[[Рум империя]]дин ибадат ([[Эвора]]).]] Тахминан агъзур йис идлай вилик Юкьван Европадай иниз кельтар куьч хьанвай, ва ина яшамиш жезвай иберрик галаз акахьнавай, грекрин жугъурна — чирзавай крар тухузвай ксари и ччилериз «''Ofiussa''» (дегь грек. Гуьрзедин ччил) тӀвар ганвай, вучиз лагьайтӀа гьа чӀавуз и ччилерин агьалиийри кобрадиз ибадат авун мумкин я<ref name="Britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/471439/Portugal/93710/History?anchor=ref233804| title=Portugal—History| author=| publicado=Britannica Online Encyclopedia| lang=en| accessdate=[[2012 йис]]уз [[22 январь|22 январдиз]]}}</ref>. Ч.э.вилик 814 йисуз [[финикияр|финикийри]] [[Карфаген]] колония туькӀуьрнай, и колониядик Пирненей зуростровда чка кьунвай Португалиядин кьибле падни акатнай. Гуьгъуьнлай, [[Дору]] ва [[Тежу]] вацӀарин арада яшамиш жезвай са шумуд тайифарикай виридалай чӀехи [[лузитанар|лузитан]] тайифади гьукум чпин гъилик чӀугнай. Ч.э.вилик 219 йисуз Римдинни Карфагендин арада дяве эгечӀнай. 200 йисан къене римдин кьушунри Пиреней зуростровдин чӀехи пай кьунвай<ref name="Britannica" />. Ч.э.в IV—III виш йисара Португалиядин ччилерин чӀехи пайда [[лузитанар]] яшамиш жезвай. Ч.э.в 1 виш йисан эхирда Римди Португалия муьтӀуьгъарнай<ref name="Britannica" />. Ч.э. V—V виш йисарин 2-лагьай зур пайда Португалия [[вестготар|вестготри]] кьунвай, 713—718 йисарани [[арабар|арабри]]. Реконкистадин финифда 1095 йисуз Португалядин графвал туькӀуьрнай, 1139 ийсуз (официал 1143 йисуз) ада короллвал хьана. [[XV]] виш йисалай дяведин рекьелди ччара пачагьлугъар кьаз коллонияяр туькӀуьрунин кӀвалахар эгечӀнавай<ref>{{книга|автор=Sousa, Manuel|заглавие=Reis e Rainhas de Portugal|место=Mem Martins|издательство=SporPress|год=2000|страницы=31-35|isbn=972-97256-9-1}} {{ref-pt}}</ref>. Къуватар лап хкаж хьайи дережадиз португалиядин колониалвилин империя [[XVI виш йис]]ан 1-лагьай зур пайда агакьнава. [[1581 йис]]уз [[Испания]]диз муьтӀуьгъ хьанвай<ref>{{книга|автор=Mattoso, António; Henriques, Antonino|заглавие=História Geral e Pátria|часть=II volume: Idade Moderna e Contemporânea|издательство=Bertrand, Lda.|место=[[Лиссабон]]|год=[[1965]]|страницы=21 a 33}}</ref>. Дяведин финифда [[1703 йис]]уз Лиссабондин ва Метуэндин икьрарар къабул авур Португалия, [[ЧӀехибритания]]дин экономикадинни политикадин аслувилик акатзва. [[1807 йис]]уз Португалиядиз [[I Наполеон]] кьушунар гьахьзава, [[1808 йис]]узни [[англия]]дин кьушунри португалиядин патриотрин кьумекдалди абур чукурнай. [[XIX виш йис]] Португалиядин кьиспесда революциярин виш йис хьиз лишан кьунва (1820 йисан [[Португалиядин революция]], [[1836 йис]]ан [[Сентябрьдин революция]]), гражданвилин дявеяр ([[Мигелист дявеяр]], [[Мария да Фронтедин дяве]]), ва гьакӀни конституциядин пад хуьзвайбурунни аксиниз къарагънавайбурун арада хьанвай кӀеви женг<ref>{{книга|autor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|заглавие=História Geral e Pátria|часть=II volume: Idade Moderna e Contemporânea|издательство=Bertrand, Lda.|место=[[Лиссабон]]|год=1965|страницы=207-209}}</ref>. XIX виш йисан 2-лагьай зур пайдилай гькуматвилинни социалвилин гьерекат гегьенш жезвай<ref>[http://www.cozumel12stepsupportgroups.com/index03.htm Португалиядин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921082308/http://www.cozumel12stepsupportgroups.com/index03.htm |date=2011-09-21 }} {{ref-ru}}</ref>. === XX виш йис === [[Файл:Rei D. Manuel II.jpg|thumb|190px|right|[[Мануэль II де Португал|Мануэль II]] Португалиядин эхиримжи король тир.]] [[1910 йис]]уз Португалияда хьанвай революциядин нетижада, Португалияди республика статус къачуна<ref>{{книга|автор=Sousa, Manuel|заглавие=Reis e Rainhas de Portugal|место=Mem Martins|издательство=SporPress|год=2000|страницы=157-158|isbn=972-97256-9-1}}</ref>. Уьлкве [[Дуьньядин садлагьай дяве]]дани [[Антанта]]дин пад кьуна иштиракнай, дяведиз 100 000 солдат рекье ттунвай, абурукай 7000 кас кьенвай. [[Дуьньядин кьведлагьай дяве]]дин финифда [[Адольф Гьитлер|Гьитлердихъ]] галаз мукьва дуствилин алакъаяр авайди тир. Амма [[ЧӀехибритания]]дихъ галазни санал крар ийизвайвиляй и дяве чӀавуз нейтрал гьукумат яз амукьнай. Дяве береда Португалия пара къадарда [[вольфрам]] маса гудай уьлкве тир, ва гьа идалди зурба пулар къачунай, вучиз лагьайтӀа сад садахъ галаз женг тухузвай немецарини англичанри гьар са бицӀи твар хьайитӀани къачуз гьазур тир, тек душмандиз гьат тавурай лугьуз<ref>{{книга|autor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|заглавие=História Geral e Pátria|часть=II volume: Idade Moderna e Contemporânea|издательство=Bertrand, Lda.|место=[[Лиссабон]]|год=1965|страницы=304-305}}</ref>. [[1926 йис]]уз уьлкведа гьукуматдин '''«элкъуьн»''' хьана, ва ина дяведин диктатура эцигнай. Гьа идалди «ЦӀуру Уьлкведин» гьукум куьтягь хьанвай. [[1932 йис]]уз саки вири гьукум премьер-министр [[Антониу ди Оливейра Салазар]]дин гъилик гьатна, [[1933 йис]]уз ада уьлкведа авторитар къайдадин режим эцигнай, са бязи совет жугъурна — чирдай ксари и режимдиз «фашиствилин» режим тӀвар ганвай. Кьилди са ''«Халкьдин садвал»'', ''«Халкьдин жегьилрин садвал»'' ва ''«Чинебан полиция»'' ([[PIDE]]) партиярри кьиливал ийизвай, ин масакӀаяр «ЦӀийи Уьлкве» туькӀуьрунин мураддалди авунвай<ref>{{cite web|url=http://www.historiadeportugal.info/antonio-de-oliveira-salazar/|title=António de Oliveira Salazar|publisher=HistóriadePortugal.info|accessdate=2012-07-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/643iw1veU|archivedate=19.12.2011}}</ref>. [[Дуьньядин кьведлагьай дяве]]да нейтралвал хуьнайтӀани, дуствилин уьлквейриз [[Азор островар|Азор островра]] дяверин базаяр туькӀуьриз ихтияр ганвай, ахпа дяведилай къулухъ Португалия [[НАТО]]диз гьатнай. Диктатор Оливейрадин таъсир гилани акваз жеда, ада уьлкведа политикадин стабилвилвал авунвай, экономика хкажна кӀеви авунай ва Дуьньядин кьведлагьай дяведилай къерехда амукьиз куьмекнай. [[1960]] Португалиядин Африкада авай [[Ангола]], [[Гвинея-Бисау]] ва [[Мозамбик]] колонияра регьим авачирвилин дявеяр гатӀуна. [[1968]] ийсуз Салазар сагъвалдин усалвиляй къуллугъдай экъечӀна, ва адан крар давам ийиз Каэтано Марчелло атанай. Дяверин себебдай гьукуматдин буржар ва инфляция хкаж жезва. Дяве кьиле тухузвайбуру фад гъавурда гьатна хьи и дяведа абур кӀаник акатда, ва и месэлада политиквилин гьял жагъуриз хьаначирвиляй [[1975 йис]]уз дяве ислягьвилелди акьалтӀун паталай Португалияди вичин колонияриз аслу туширвал гана, ва виш йисарин къене тухузвай колониалвилин политикадиз эхир эцигна<ref>{{книга|автор=vários autores|заглавие=História 9|издательство=Porto Editora|local=[[Порту]]|год=2004|страницы=168-174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref>. 1975 йисан 25 ноябрьдиз ихьтин хабарар чир хьанвай радикал чапла кӀеретӀри (асул яз десантникар ва Лиссабондин дявевилин полиция) гьукуматдин '''«элкъуьн»''' кьилиз акъудиз алахъна. Гьа чӀавузни «[[КӀуьдар группа]]ди» кьилел Рамалью Эаниш алаз абурун къаншардиз активдаказ дявевилин план — жаваб туькӀуьрна абуру радикал кӀеретӀар кӀаник кутуна. Гъуьгъуьнин йисуз уьлкведа демократия кӀеви ийиз куьмек авунай. 1976 йисан 14 июньдиз [[Рамалью Эаниша]] президентвилиз вичин кандидатура эцигзава ва хкягъунра вирида ван гунин нетижада португалиядин президент къуллугъдиз къвезва. Ада демократиядин конституция тестикьарзава ва уьлкве, гьардаз вичин гьукум кьиле тухудай кас авай, муниципалитетриз пайзава ва Азор ва Мадейра островриз автономиядин регионал гьукумат статус гузва. 1949 йисуз Португалия НАТОдик акатзава, адан член ва санал крар тухузвайди жезва, 1960 йисуз [[Европадин Ада Савдадин Садвал]]дик акатзава, 1961 йисуз [[Экономикадин ва Вилик финин крара Санал кӀвалахунин Организация]]дик ва 1986 йисуз [[Европадин Экономикадин КӀапӀал]]дик акатзава. 1999 йисуз Португалия эвро зонадиз гьахьзава, гьакӀни и йисуз Китай Халкь Республикадин гьукумдик [[Макао]] вугузва.<ref>[https://web.archive.org/web/20120103212742/http://www.fd.ul.pt/Portals/0/Docs/Institutos/ICJ/LusCommune/AscensaoJoseOliveira3.pdf Макаодин къанунар, Португалия гьукум тухузвай эхиримжи чӀавара]</ref> [[Европадин Садвал]]дик гьахьай чӀавалай, уьлкве пудра председетельвал кьиле тухузвай, 2008 йисуз [[Лиссабондин икьрар]] къабулнавай<ref>[http://www.eu2007.pt/UE/vPT/Presidencia_Conselho/A_Presidencia/default_.htm Европадин Садвалда Португалиядин председательство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522100415/http://www.eu2007.pt/UE/vPT/Presidencia_Conselho/A_Presidencia/default_.htm |date=2011-05-22 }}</ref>. == Политикадин тукӀуьрунар == Португалия парламентвилин гьукумат я. 5 йисан президент виридан ван гуналди хкягъзава<ref name="pol">{{cite web |url=http://www.lusoafrica.net/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=131&Itemid=139 |title=Política de Portugal |accessdate=[[2008 йис]]уз 15 октябрдиз}}</ref>. Португалияда гзафпартиядин система кардик ква<ref name="pol" />. == Административ ччара авунар == [[Файл:Portugal municipalities districts2.png|thumb|330px|right|Португалиядин округарни районар]] {{Асул макъала|Португалиядин административ ччара авунар}} Португалиядин округарни автономдин регионар<ref>[http://www.distritosdeportugal.com/ Distritos de Portugal.] {{ref-pt}}</ref>: {| class="wikitable sortable" |- ! Округ / Авт. регион ! № |- |- |1. [[Авейру (округ)|Авейру]] ||align="center"|'''19''' |- |2. [[Бежа (округ)|Бежа]] ||align="center"|'''14''' |- |3. [[Брага (округ)|Брага]] ||align="center"|'''14''' |- |4. [[Браганса (округ)|Браганса]] ||align="center"|'''12''' |- |5. [[Каштелу-Бранку (округ)|Каштелу-Бранку]] ||align="center"|'''11''' |- |6. [[Коимбра (округ)|Коимбра]] ||align="center"|'''17''' |- |7. [[Эвора (округ)|Эвора]] ||align="center"|'''14''' |- |8. [[Фару (округ)|Фару]] ||align="center"|'''16''' |- |9. [[Гуарда (округ)|Гуарда]] ||align="center"|'''14''' |- ||10. [[Лейрия (округ)|Лейрия]] ||align="center"|'''16''' |- ||11. [[Лиссабон (округ)|Лиссабон]] ||align="center"|'''16''' |- ||12. [[Порталегри (округ)|Порталегри]] ||align="center"|'''15''' |- ||13. [[Порту (округ)|Порту]] ||align="center"|'''18''' |- ||14. [[Сантарен (округ)|Сантарен]] ||align="center"|'''21''' |- ||15. [[Сетубал (округ)|Сетубал]] ||align="center"|'''13''' |- ||16. [[Виана-ду-Каштелу (округ)|Виана-ду-Каштелу]] ||align="center"|'''10''' |- ||17. [[Вила-Реал (округ)|Вила-Реал]] ||align="center"|'''14''' |- ||18. [[Визеу (округ)|Визеу]] ||align="center"|'''24''' |- |19. [[Азор островар]] ||align="center"|'''19''' |- ||20. [[Мадейра]] ||align="center"|'''11''' |} === Кьилин шегьер === {{Асул макъала|Португалиядин шегьерар}} <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=250px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text-align:left;clear:all; margin-left:10px; font-size:90%" |colspan=5 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor=black |'''Португалиядин хъсан шегьерар''' |- |colspan=5 align=center|[[Файл:Lisboa - Marquês de Pombal.jpg|250px|Vista de Lisboa]] |- align=center style="background:#efefef;" | Номер | Шегьер | Регион | Агьали (2006) |-bgcolor="#efefef" | 01 || [[Лиссабон]] || [[Регион Лиссабон|Лиссабон]] || align=right| 508,209 |- | 02 || [[Порту]] || [[Кефер Регион(Португалия)|Кефер]] || align=right| 246,264 |-bgcolor="#efefef" | 03 || [[Амадора]] ||Лиссабон || align=right| 179,486 |- | 04 || [[Брага]] || Кефер || align=right| 123,367 |-bgcolor="#efefef" | 05 || [[Сетубал]] || Лиссабон || align=right| 118,056 |- | 06 || [[Коимбра]] || [[Юкьван Регион (Portugal)|Юкьван]] || align=right| 107,506 |-bgcolor="#efefef" | 07 || [[Квелуз (Синтра)|Квелуз]] || Лиссабон|| align=right| 107,328 |- | 08 || [[Агуалва-Касем]] || Лиссабон || align=right| 97,431 |-bgcolor="#efefef" | 09 || [[Фуншал]] || [[Мадейра автономиядин регион|Мадейра]] || align=right| 96,893 |- | 10 || [[Айлерган - Мен Мартинш]] || Лиссабон || align=right| 77,994 |- |colspan=5 style="background:#e9e9e9;" align=left|<small>2006 йисан агьали сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна.</small> |- |} </div> * [[Лиссабон]] — [[Тежу вацӀ]]ун къерехда чка кьунва. Шегьердин майдан — 84 км². Агьали — 556 797 кас. [[ЧӀехи Лиссабон]] (кьилин шегьердин мукьув гвай чкайрихъ галаз) — 2750 км² ва агьали 2,1 млн кас. 1976 йисал кьван Португалия провинциярриз пай хьанвай. Административвилин масакӀайрин гуьгъуьнлай Португалиядин ччилер 18 округдиз пай хьана, гьа округарни 308 районриз пай жезвай. Островрин ччилериз ([[Азор остров]]ар ва [[Мадейра]]) автоном регионрин статус къачуна. == География == {{Асул макъала|Португалиядин география}} [[Файл:Portugal topographic map-pt.png|thumb|left|210px|Португалиядин [[топографиядин карта]]. ]] === Алай чка === Португалия [[Евразия]] континентда виридалай рагъакӀидай патан гьукумат я. Пиреней зуростровдин кьиблединни — рагъакӀидай пата чка кьунва. Къураматда кьилди са Испаниядихъ галаз сергятда ава (1 214 км). ГьакӀни [[Азор остров]]арни [[Мадейра]]остров Португализ талукь я. Азор островар [[Атлантик океан]]дин кӀане авай хъиткьердин юкьва арадал атана, островрикай бязибур са тӀимил вилик вулканиквилинбур тир. Португалиядин виридалай кьакьан чка [[Пико остров]]да авай [[Пико]] сув — [[вулкан]] я, гьуьлелай 2351 м кьакьанда ава. Вулкандин эхиримжи [[гадрун]] 6000 йис къван идлай вилик хьанвай. Гилан береда вулкандин гадрунар, ччилин кӀаникай экъечӀзавай чими ятарин ва газрин гьалда гьалтзава. Португалиядиз океандин къерехда авай гзаф гегьенш ччилер ава. Материкда авай Португалиядин къерех ччилерин яргъивал — 1230 км, [[Азор остров]]рин къерех ччилер — 667 км ва [[Мадейра остров]]дин къерех ччилерин яргъивал — 250 км я, иниз гьакӀни касни яшамиш тежезвай [[Селваженш остров]] ва [[Порту-Санту]] остров талукь я<ref>{{книга|url=http://estudogeral.sib.uc.pt/bitstream/10316/12826/12/CapVI%20-%20Acontecimentos%20Hist%C3%B3ricos%20%20na%20Regi%C3%A3o%20Aut%C3%B3noma%20da%20Mad.pdf |автор=Mariela Justina Pio Fernandes |заглавие=Riscos no Concelho da Ribeira Brava. Movimentos de vertente. Inundações/Cheias Rápidas |часть=Cap. VI — Acontecimentos Históricos na Região Autónoma da Madeira |язык=pt |место=[[Коимбра]]|издательство=Faculdade de Economia |год=2009 |страницы=132}}</ref>. Порту-Сантру островдин къерехра авай 9 км яргъивилин къумадин кӀунтӀар асулдай органикадинбур я (континентдин Португалиядин асулдай минералрикай арадал атанвай къумадин кӀунтӀарилай тафават аваз я) ва туристрин арада пара тӀвар — ван авай чка я. Португалиядин океандин къерехда авай ччилериз кьетӀенвал гузвай чка [[Авейру]] шегьердин мукьва авай [[Вогу вацӀ]]ун сивик чка кьунвай [[Риа ди Авейру]] тӀвар авай къенепатан вир я, яргъивилиз 45 км ва гьяркьуьвилиз 11 км авай вир кьери гъетерив ва гуьлуьн нуькӀверив бул я<ref>{{книга|автор=Vários autores|заглавие=Enciclopédia Geográfica|издательство=Selecções do Reader's Digest|место=[[Лиссабон]]|год=1987|страницы=82}}</ref>. === Климат === Субтропикни [[аравилин гуьл]]уьн климат ава<ref name="IM">{{cite web|url=http://www.meteo.pt/pt/areaeducativa/otempo.eoclima/clima.pt/index.html|title=Clima de Portugal Continental|date=1961–1990|publisher=[[Португалиядин метеорологиядин Институт]]|accessdate=2012 йисуз 10 июлдиз|archiveurl= http://www.webcitation.org/643jP1kDD |archivedate=2011 йисуз 19 декабрдиз}}</ref>. ХъуьтӀуьн юкьван температура 5-10&nbsp;°C, гатун 20-27&nbsp;°C. Португалия, хъуьтуьл гьавадин жуьре авай Европадин уьлквейрикай сад я, йисан юкьван температура кефер пата суварин чкайра 13&nbsp;°C , кьибле пата [[Гвадиана вацӀ]]ун гьавизда 18 ° С я<ref name="IM" />. Уьлкведин кефер патан сувара ва юкьван районра гад хъутуьл я. ХъуьтӀуьнни зулун гьава адетдалди чӀимел ва къайи я, кефер патан районра и мекьи береда аязар алукьзава. Амма Португалиядин кьибле патан районра хъуьтӀуьн температура адетдалди 5° С кьван жезва, ва 0&nbsp;°C кьван кьериз агакьзава<ref name="autogenerated2004">{{книга|автор=Rodrigues, Arinda|заглавие=Novas Viagens — O Meio Natural|издательство=Texto Editora|издание=1.ª edição|место=[[Лиссабон]]|год=2004|страницы=32|isbn=972-47-2357-7}}</ref>. Къайдадалди, гатунни гатфарин береда виридалай кьуру ва яргъи ракьинин йикьар авай июнь ва август варцара, уьлкведин пара патара кьетӀендиз [[Алентежу]] регионда чимивал 40&nbsp;°C кьван агакьун мумкин я<ref name="PorVirt">{{cite web|url=http://www.portugal-virtual.net/portuguese/general/climate.htm|title=Clima de Portugal|author=Portugal Virtual|date=|publisher=Portugal — Clima|accessdate=2010 йисуз 21 апрелдиз|archiveurl=http://www.webcitation.org/643jS4VIb |archivedate=2011 йисуз 19 декабрдиз}}</ref>. [[Соа вацӀ]]ун дугунда авай археологиядин паркуна тухванвай жугъурна — чирунрин нетижада малум хьана хьи ина чимивал 50&nbsp;°C дережадиз хкаж хьанвай. Тахо ва [[Дору]] вацӀарин гьавизра чка кьунвай районра, йисан юкьван температура 20&nbsp;°C кьван хкаж жен мумкин я<ref>{{cite web|url=http://issuu.com/fabiocguerra/docs/portugal_-_guia|title=Uma janela para Portugal|date=2011 йисуз 22 февралдиз|accessdate=2011 йисуз 19 декабрдиз|archiveurl=http://www.webcitation.org/643jig5ZP|archivedate=2011 йисуз 19 декабрдиз}}</ref>. Виридалай максимал чимивилин температура [[Риудадеш]] региондин [[Сан-Жуан-да-Пешкейра]] шегьерда малум хьанвай — 50,5&nbsp;°C. Уьлкведа, йисан юкьван къваларин къадар суварин кефер районра — 3000 мм, кьибле [[Алентежу]] регионда — 600 мм<ref name="IM" />. ХъуьтӀуьз рагъ авай сятерин къадар 4-6 сят, гатуз 10-12 сят. Са йисан къене рагъ авай сятерин къадар 2500—3200 сят я. Жив гьамиша къайдадалди уьлкведин кьуд районра къвазва: [[Гуарда]], [[Браганса]], [[Вила-Реал]], [[Визеу]], ва кьибле патаз фидалди тӀимил жезва, [[Алгавре]] региондин чӀехи пайда кьуьд жив галачиз алатзава. [[Серра-да-Эштрела]], [[Серра-ду-Жеров]] ва [[Серра Монтешинью]] хьтин кьакьан сувавилин чкайра хъуьтӀуьз температура — 10&nbsp;°C кьван агъуз жезва, ва пара живер къвазва, ина живер октябрьдилай майдал кьван амукьзава<ref name="autogenerated2004" />. === Рельеф === [[Файл:Algarve-1.jpg|thumb|240px|Португалиядин кьибле пад]] [[Дору]] вацӀун кефер пата кча кьунвай, Португалиядин рагъакӀидай пата авай [[Минью ва Алту-Тразуж-Монтиш]], рагъэкъечӀдай пата авай [[Алту-Дору]] провинциярин рельеф лекъвер, синер, кӀамар авай сувавилин чкаяр я. Дору вацӀалай [[Тежу вацӀ]]ун вини патал кьван фенвай [[Бейра]] провинцияни сувавилин чкайри кьунва. И провинциядин юкьван пата материкда Португалиядин виридалай кьакьан чка — [[Эштрела]] сув ава (1993 м). Тежу вацӀун агъа пата ва къерхдив гвай [[Лиссабон]] шегьердин кеферни кьибле патара авай мублагь дуьзенвал [[Эштремадура]] провинциядиз талукь я. Эштремадурадилай рагъэкъчӀдайни кьибле патара кӀунтӀар авай ччилерин [[Алентежу]] провинция физва, амма Португалиядин вири кьибле пад, [[Кефер Африка]]да хьиз аравилин гуьлуьн тӀебиатдин гьал авай, [[Алгавре]] региондин дуьзенвалри кьунва<ref>{{книга|автор=Vários autores|заглавие=Enciclopédia Geográfica|издательство=Selecções do Reader's Digest|место=[[Лиссабон]]|год=1987|страницы=257}}</ref>. Португалиядин ччилера [[Дору]] ва [[Тежу]] вацӀарин дугунар ачух тафават аваз я. Вини патан авахьунра вацӀар гуьтӀуьни дерин я, [[Атлантик океан]]дин мукьув вацӀар гьяркьуь хьана дуьз дугунриз элкъуьр хъжезва. Ин вацӀари Португалиядин ругуд штатрикай вад штат тӀебии сергьятриз пайзава. === Набататринни гьайванрин дуьнья === [[Файл:Geres1.jpg|thumb|left|220px|Халкьдин парк Пенеда — Жереш.]] Инсадин эсер чӀехи хьайитӀани Португалиядин флорани фаунади тӀебии гьал авайвал хуьнва. Къерех патара набататрикай [[нарат ттар]] гзаф битмишзава. Гьукуматдин кефер ва юкьван патан къерех чкаяр [[мегъуьн ттар]]арин тамари ва [[цӀивелин ттар]]арин кӀапӀалри кьунва. Кьурагь чкайрин чими гьава [[пробка ттар]]арин ва къванцин мегъуьн ттарарин экъечӀуниз хъсан таъсирзава. Вири санлай къачурла — Португалиядин майдандин тахминан 1/5 пай тамари кӀевирза. Тамарин 50 % цацар хьтин пешерин ттарари кьунва (чӀехи пай [[нарат ттар]]ар). [[Пробкадин мегъун ттар]] 607 агъз. га майданда битмишзава. Гьавиляй Португалияди вири дуьньядиз 50 % къван пробкадин мегъуьн ттарцин чкал гузва. [[Эвкалипт ттар]]арин плантацияяр битмишзава — целлюлозадинни — чарчин промышленностьдин асул ва чӀехи метлеб авай чешме я, ттарар маса эвкалипт ттарарикай фад чӀехи хьунивди тафават аваз я. Португалиядин экономика гзафни — гзаф тамарикай аслу я лугьузни жеда<ref>{{cite web |url=http://ambiente.maiadigital.pt/ambiente/floresta-1/mais-informacao-1/sobre-as-florestas-em-portugal |title=Evolução da floresta portuguesa e comparação com a Europa |publisher=Portal do Ambiente e do Cidadão |accessdate=2011 йисуз 21 декабрдиз}}</ref>. Португалиядин фауна маса Юкьван Европадин гьукуматра авай хьиз я. Некхъвадай гьайванрин фауна пара жуьреба — жуьре я: ина [[сикӀ]], [[барсук]], [[ибериядин машах]], [[ибериядин жанавур]], [[чӀуру кьун]], [[чӀуру кацӀ]], [[кӀвалин къуьр]], [[цӀуцӀулар]], [[мангуст]], [[генетта]], кьеридиз [[Миньо вацӀ]]ун мукьув [[шуьтруь сев]]ни гьалтзава. Португалия, куьч жезвай нуькӀверин рехъерин кьилин рехъе ава лугьуз ини зурба къадарда нуькӀверин жуьрейриз гьалтиз жеда. Ина нуькӀверин тахминан 600 жуьре ава, ва гьар йисуз цӀийибур сиягьдиз кхьизва<ref>{{cite web|url=http://portal.icnb.pt/ICNPortal/vPT2007/O+ICNB/Estudos+e+Projectos/Atlas_aves.htm |title=Atlas_aves — ICNB | accessdate=2010 йисуз 5 октябрдиз| archiveurl= http://www.webcitation.org/643jv5N6c | archivedate=2011 йисуз 19 декабрдиз}}</ref>. УьцӀуь тушир цин гъедерикай ина 100 жуьре ава. Абурикай садбур пара кьетӀен, кьери, яшамиш жезвай чкаяр квахьунин, кьурагьвал галукьунин ва тӀебиат кьацӀунин себебдалди терг жезвай жуьреярни авайди я. Гуьлуьн гъедерин жуьреба — жуьревилерай Португалия дуьньяда садлагьай чкайра ава, ина гуьлуьн гъедерин 1000 жуьре ава, абурикай виринриз магьшурбур — [[сардин]]ар, [[тунец]], [[атлантикадин скумбрия]]<ref>{{cite web |url=http://www.cartapiscicola.org/# |title=Carta Piscícola Nacional |publisher=Autoridade Florestar Nacional |date=2009 йисуз 22 июндиз|accessdate=2011 йисуз 21 декабрдиз}}</ref> . Португалияда кьетӀендаказ хуьзвай тӀебиатдин ччилер — [[халкьдин парк]]диз акатзава, уьлкведа 13 халкьдин парк ава (эхиримжи парк 2005 — й йисуз туькӀуьрнавай), кӀуьд [[къадагъа алаз хуьзвай чка]]яр, вад [[тӀебиатдин имарат]]ар ава<ref>[https://web.archive.org/web/20100228031307/http://portal.icnb.pt/ICNPortal/vPT2007/O+ICNB/%C3%81reas+Protegidas/Parque+Nacional/ Португалиядин халькдин паркар]</ref>. Накьвадин винел алай къат: асул гьисабдали Португалиядин накьв къумадинни кислота квай я, кьетӀендиз вулкандин жинсиникай арадал атанвайди я. == Экономика == {{Асул макъала|Португалиядин экономика}} [[Файл:Régua Douro 4.JPG|thumb|right|250px|ЦипицӀрин плантацияр]] 1985 йисалай Португалияди вичин экономика вилик тхунин ва кӀеви хъувунин процессриз эгечӀнай, ахпа 1986 йисуз [[ЕС]]дик акатнай. Сада сад дегишарзавай гьакимри португалиядин экономикадиз пара цӀийикӀаяр ттунвай, уьлкведа крар кьиле тухузвай пара къадарда фирмаяр, телекоммуникациядин идараяр ва пуларин такьатрин къуллугъар яни финансированияр чпин гъилиз къачунвай. 1999 йисуз еропадин «[[евро]]» валютадиз бине эцигунин кӀвалахда цӀусад уьлквейрихъ галаз Португалияни иштиракнай<ref>[http://www.bbc.co.uk/portuguese/economia/020101_eurodb.shtml Евро Европадин 12 уьлкведа къекъвез эгечӀзава.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111120055/http://www.bbc.co.uk/portuguese/economia/020101_eurodb.shtml |date=2011-11-11 }} {{ref-en}}</ref>. [[1990-лагьай йисар]]а экономикадин хкаж хьунин дережада [[Европадин ГалкӀ|ЕГ]]да авай уьлквейрин арада Португалия кьакьан чкада авай. Агьалидин са касдиз къвезвай ВВП 76 % къван я. [[2005 йис]]уз [[Виридуьнья Экономикадин Форум]]ди тухузвай сиягьда Потугалия 22 — лагьай чкадиз эцигзава, ва экономикада [[Испания]], [[Ирландия]], [[Франция]], [[Бельгия]] уьлквейрилай алудна<ref name="CIA World Factbook" /><ref>[http://www.portugal.gov.pt/pt/GC17/Governo/Ministerios/PCM/MEAI/Documentos/Pages/20090520_PM_Doc_Competitividade.aspx Кьибле Европада Португалия женг тухуз алахъдай уьлкверикай сад язва.] {{ref-en}}</ref>. Португалиядин гьава, рельеф ва накьв виже къвезвайвиляй хуьруьн майишат пара вилик фена. КӀвалах алакьдай агьалидин 12 % хуьруьн майишатра кӀвалахзава. Гзаф чӀехи кьадарда зейтундин ттарар (4000 км²), ципицӀ салар (3750 км²), къуьл (3000 км²) ва хархар (гьажибугъда) (2680 км²) гьасилзава. Чехирдизни (кьетӀендиз [[портвейн]] ва [[мадейра]]) зейтундин чӀемдиз хас тир вини дережадин еридиз виринра кьимет аваз гьисабзава. ГьакӀни Португалия хъсан еридин емишар гьасилзавай уьлкве я, гьабрун арада [[Алгавре]]дин апельсинар, рагъакӀидай региондин [[роч-чуьхвер]], [[Гардунгьа]] цӀиргъина битмиш жезвай шурван пӀини ва [[Мадейра]]дин банан<ref name="Робинсон">Rodrigues, Arinda. Novas Viagens — Actividades Económicas, Лиссабон: 2004</ref>. Португалия — индустриални-аграрвилин гьукумат я. Промышленностьдин адетдин хелерикай пара метлеб авай хелер — хрун (памбагъдикай парчаяр), цун, чехир авун, зейтундин чӀем гьасил авун, гъедерин консервар гьасил авун, пробкадин чкал расун (дуьньяда кӀвенкӀве чкада ава). ЧӀулав ва рангадин металлар расун, [[машинар туькӀуьрун]] (гимияр туькӀуьрун ва кӀватӀун), ва гакӀни химиядин, [[нафтӀ расун]], нафтӀадинни — химиядин, [[цементдин]], [[шуьшединни-хъенчӀин]] промышленностяр гегьенш жезва. Хуьруьн майишатра [[лежбервал]] вини я. Расзавай ччилерин зур пай къван [[кьуьгъвер]]ри кьунва. Хуьруьн майишатда вине физвай хелерикай сад [[малдарвал]] я — карч алай чӀехи малар хуьн, [[хпехъанвал]], [[вакӀарбанвал]], [[гъедерхъанвал]]. Экономикада гъедерхъанвалдин метлеб агъуз хьана, и хиле гьукуматдин кӀвалахдай къуватдин 1 % кардик ква. Португалиядин флотди [[кьетӀен Португалиядин экономикадин зона]]да гъедер кьазва. Умуман, и ятара и жуьре гъедер гьалтзава: сардин, макрель, осьминог, тур — гъед ва тунец. Виридалай пара метлеб авай промышленностьдин хел — [[пробка]] расун я. Дуьнядиз къвезвай пробкадин 57 % Португалияди расзава. Португалияди вири дуьньядиз маса гузвай минералрин ресурсар — [[цур]], [[литий]], [[вольфрам]], [[къеле]], [[уран]], [[никӀин шпатар|никӀин шпат]], [[къванцин кьел]], [[тальк]] ва [[мармар]]<ref name="Павлова">Португалия и интеграционные процессы в современном мире: политические аспекты. Е. Б. Павлова, СПб: 2001</ref>. Экспортдиз гузвай асул затӀар: парча, партал, техника, электрикадин алатар, транспортдин алатар, кӀвачин къапар, тумаж, кӀарас, пробка, чар ва мсб. Уьлкведи асул гьисабдалди Евросадвалдин Испания, Германия, Франция, Италия ва ЧӀехибритания хьтин уьлквейриз экспорт ийизвай<ref name="CIA World Factbook" />. == ИнфратуькӀуьрунар == === Чирвилер === [[Файл:Coimbra December 2011-19a.jpg|thumb|350px|left|1290 йисуз бине эцигай португалиядин [[Коимбра Университет]]дин минара; [[дуьньядин виридалай цӀуру университетрин сиягь]]да физва]] Португалиядин чивилерин система [[чирвилерин министерство]]дин ва макитдин, технологияринни чӀехи чирвилерин министрдин къайдадик ква<ref>[http://www.mctes.pt/Чирвилерин министерство]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Гьукуматдин чирвилерин система мадни кьиле физва ва гегьенш кардик ктузва, амма ина чирвилерин гьар са дережадин кьилдин ксарин (хсуси) мектебарни ава. Аялар ругуд йисалай мектебдиз физ эгечӀзава. Мажбури яз 12 йис кӀелзава. Чирвилерин сад лагьай дережа — базадин дережа са шумуд циклриз ччара жезва: 1-й цикл (1 йис — 4 йис), 2-й цикл (5 йис — 6 йис), 3-й цикл (7 йис — 9 йис)<ref>[http://www.portugal.gov.pt/pt.aspx Португалиядин чирвилер]</ref>. Гьар циклдилай къулухъ студентри португал чӀаланни математикадин тестар гузва. Гуьгъуьнин дережа — чӀехи дережадин чирвилер я, 10, 11, 12 классар кьунва. Студентриз гьакӀни чирвилерин курсариз ва профессионал курсариз физ жеда. Квалификация гилигун паталай, студентди професионалвилин сертификат къачузва. Португалиядин университетар 1290 йисалай аваз я, абурилай виридлай цӀуру [[Коимбра Университет]] я, [[Коимбра]] шегьерда амукьдалди вилик ам [[Лиссабон]]да туькӀуьрнавай. Адетдалди университетар факультетрикай, институтрикай ва мектебрикай ибарат я. Португалиядин университетри [[Болониядин декларация]] 2006-й йисалай къабулнавай. Гила уьлкведа виридалай чӀехи [[Университет Порту]] я, ина 31 000 кьван студентар кӀелзава, ва адан [[Порту университетдин инженериядин факультет|инженериядин факультет]] Европада виридалай чӀехиди я. Ина университетрин цӀийи дараматар эцигун планра ава, ва къведай береда [[Иберия зуростров]]дин уьмирдикай макитдин зурба юкь жеда<ref>[http://sigarra.up.pt/up/web_base.gera_pagina?P_pagina=122225 Порту университетдикай куьруь малуматар]</ref>. Статистикадиз килигайла, 15 йисарилай вини, кӀелиз — кхьиз жезвай агьалидин чирвилерин юкьван дережа — 93,3 % я, итимрин арада — 95,5 %, папарин арада — 91,3 % ([[2003 йис]]ан къиметар). Кьилин мектеб акьалтӀнавайбур 100 % я, агьалидин саки 20 % — диз чӀехи дережадин чирвилер ава. Португалиядиз ччара уьлквейрай пара кьван студентар кӀелиз къвезва, ва 2005 лагьай исуз ччара уьлквейрай атанвай студентрин къадар 380 000 — диз агакьнай<ref>[http://www.pordata.pt/Tema/Portugal/Educacao-17 Гилан бередин Португалиядин малуматрин база]</ref>. === Сагъвал === [[Файл:Edifício Egas Moniz.JPG|thumb|230px|right|[[Лиссабон]]да Санта-Мария начагьхана]] [[Сагъвал]]дин система [[Сагъвалдин халкьдин система]]ди (NHS) кьиле тухузва. Европадин маса уьлквейра хьиз Португалиядани кьиникьрин чӀехи пай [[инфекциятушир начагьвал]]рин себебдай жезва. Ина [[рикӀинни хъиртишрин начагьвал]]рикай жезвай кьиникьрин къадар [[еврозона]]дилай пара я, гьакӀни кьиникьрин 17 % [[цереброваскуляр начагьвалрикай]] жезва<ref name="асул_суалар">[https://web.archive.org/web/20100314065847/http://www.euro.who.int/document/chh/por_highlights.pdf Португалиядин сагъвалдикай асул суалар]</ref>. Агьалидин 12 % [[пахлахан начагьвал]]дикай рекьизва, им Европадилай са тӀимил агъуз я. Пахлахан фад — фад аялрик ва 44 йисарилай агъа папарик гьалтзава. Дишегьлийрин арада [[жигер]]рин пахлахан гегьенж жезва, ва [[никӀедин цӀумаруф]]дин пахлахандин дережа фад агъуз жезва. 1980 йисалай Европада, [[шекердин диабет]] начагьвалдикай рекьизвайбурун къадардай Португалияди сад лагьай чка кьунва<ref name="асул_суалар" />. [[1980 йис]]алай [[аялрин кьиникь]] агъуз хьана, гьа чӀавуз 1000 цӀийиз хайи аялрикай 24 аял рекьизвай, амма гила 1000 аялрикай 3 кьиникьин вакъия жен мумкин я. Инсаниятдин гегьеншвалдин къедрин нетижада, 2006 йисуз Португалияда агьалидин уьмуьрдин юкьван яш 77.9 йис тир<ref name="асул_суалар" />. === Энергия === Португалия, энергия бегьем тушир уьлкве я, маса уьлквейрай къачузвай [[ччиликай хкуддай мядендин менфятдин затӀар]] вири энергия гьасилун паталай харж ийизва. 2005-й йисуз Португалияди 4657 [[ГВт/с]] энергия гьасил авунай, асул гьисабдалди кьве чешне кардик ктунвай: акьалтӀ жезвай — 80,8 % ([[цӀивин]] — 32,7 %, [[тӀебии газ]] — 29,2 %, [[нафтӀ]] — 18,9 %) ва акьалтӀ тежезвай чешмеяр — 19,2 % ([[яд]] — 11 %, [[гар]]- 3,8 % , [[биомасса]] — 3,0 %, масабур — 1,4 %). Португалиядин гьукуматди, 2010 йисуз вири энергиядин 45 % акьалтӀ тежезвай чешмейрикай хкудиз къаст авуна. Гьавиляй Алентежу региондин [[Алкева хуьр]]уьн мукьув РагъакӀидай Европада виридалай чӀехи [[ЦЭС]] туькӀуьрна кардик ктунвай. 2007 йисуз [[Бриншеш]] райондин [[Серпа]] хуьре, дуьньяда чӀехибурукай сад 11 МВтдин [[ракьинин батарея]] эцигнай. Идалай гъейри улькведа кар ийизвай [[гарун станция]]рин кьуват, 2012 йисуз 5100 МВтдал кьван хкажиз къаст авунва. === Улакьар === [[Файл:Metro-Almada-Portugal3.jpg|thumb|right|230px|Португалиядин метрополитен]] Автомобиляр ва маса транспортдин улакьар гегьеншдаказ кардик квайвиляй [[1990 - й йисар]]а Португалияда транспортдиз чӀехи метлеб гузвай. Дуьньяда садлагьай [[автомагистрал]]яр туькӀуьрнавай уьлквейрикай сад Португалия я. Ина [[1944 йис]]уз [[Лисcабон]]ни [[Оэйраш]] шегьерда авай вири дуьньядиз тӀвар — ван авай «[[Халкьдин майдан]]» футболдин майдандиз физвай Португалияда садлагьай автомагистраль рехъ ахъайнавай, гуьгъуьнлай [[1991 йис]]уз эцигна куьтягьнавай [[Лиссабон]]ни — [[Кашкайш]] автомагистраль рехъ ахъайнавай (гилан А5). [[1980 йис|1980-й йисалай]] ина авто — рехъер эцигунин кӀвалахар йигин ккамаралди гегьенш жез эгечӀнай. Гила Португалиядин автомагистральдин [[чил]] пара вилик фенвайди я ва саки вири уьлкве кьунва, вири чӀехи шегьерар ва цин къерехда авай шегьерар сад — садахъ гилигзава, чилин умуман яргъивал 3000 км кьван я<ref name="CIA World Factbook" />. Уьлкведин чӀехи районра метрополитендин системаяр ава: [[Лиссабондин метрополитен]], [[Метро Сул до Тежу]] ва [[Портодин метрополитен]], гьар садан яргъивал 35 км — дилай пара я<ref>[http://www.metrodoporto.pt/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=16290 Португалиядин метрополитендикай малуматар]</ref>. Инсанрин тухунар ва парарин чӀугунар 3319 км яргъивилин ракьун рекьин куьмекдалди кьилиз акъудзава, гьисятда 1 430 электик кьуватдалди кӀвалахзавай поезда кардик ква, абурукай 900 поезд кьакьан йигинвалдинбур я ва сятда 120 км йигинвал кӀватиз алакьзава. Ракьун рекьин хилериз REFER компанияди килигзава, амма инсанар тухун ва парар чӀугун Португалиядин Ракьун Рекь компаниядин везифа я. 2006 йисуз компанияди 133 000 0000 кас ва 9 750 000 тонн пар тухванвай. === Массайрин информациядин такьатарни алакъа === {{Асул макъала|Португалиядин МИТни алакъа}} [[Файл:J852-012.jpg|thumb|200px|left|Португалиядин 2007 йисуз бине эцигнай телевидениединни радио гегьеншунин юкь]] Португалиядин алакьадихъ — телефон, тв ва радио гегьеншвал, почтадин алакъа, интернетдиз экъечӀун акатзава. Дуьньяда [[мобил телефон]]ар гьатунин темпда Португалия кьакьан чкада ава ва мобил телефонрин къадар уьлкведин агьалийрин къадардилай виниз экъечӀнай (2007 йисуз мобил телефонрикай менфят къачузвайбурун кьадар 13 413 000 000 тир). ;Газетар * [https://web.archive.org/web/20120618012234/http://www.porturusso.pt/ Газета Слово] — «[[Слово (газет, Португалия)|Слово]]» — урус чӀалал газет, урус чӀалал рахазвай туристриз ва Европада амукьзавай ксариз. * [http://maiak.org// Маяк Португалии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120905151623/http://maiak.org/ |date=2012-09-05 }} — «[[Маяк Португалии]]» — РагъэкъечӀдай Европадай куьч хьанвай иммигрантриз талукь тир урус чӀалал газет. * [http://www.correiomanha.pt/ Correio da Manhã] — Корею да Маньян * [http://www.dn.pt/ Diario de Notícias] — Диарио ди Нотисиаш * [http://www.expresso.pt/ Expresso] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424064709/http://www.expresso.pt/ |date=2006-04-24 }} — Эспресу * [http://www.publico.pt/ Publico] — Публику * [http://jornaldecoimbra.pt/ Jornal de Coimbra] — Журнал ди Коимбра<ref>Periódicos de Portugal: http://www.mediatico.com/es/periodicos/europa/portugal/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720175316/http://www.mediatico.com/es/periodicos/europa/portugal/ |date=2008-07-20 }}</ref> == Агьалияр == [[Файл:Districts and Autonomous Regions of Portugal by population dencity.svg|right|250px|thumb|Португалиядин агьалидин къалинвал]] ''' Ксарин къадар ''' * [[1911 йис]] — 5,97 млн кас * [[1920 йис]] — 6,03 млн кас * [[1930 йис]] — 6,82 млн кас * [[1940 йис]] — 7,72 млн кас * [[1950 йис]] — 8,51 млн кас * [[1960 йис]] — 8,85 млн кас * [[1970 йис]] — 8,65 млн кас * [[1981 йис]] — 9,83 млн кас * [[1991 йис]] — 9,86 млн кас * [[2001 йис]] — 10,35 млн кас * [[2011 йис]] — 10,56 млн кас Яшдин туькӀуьрун: 0 йисалай — 14 йисарал къван: 16,4 % (итимар — 912.995 агъз. / папар — 835.715 агъз.), 15 йисалай — 64 йисарал къван: 66,2 % (итимар — 3.514.905 мил. / папар — 3.555.097 мил.), 65 йисалай: 17,4 % (итимар — 764.443 агъз. / папар — 1.093.755 мил.)<ref name="CIA World Factbook" />. Португалия, аялвилин кьиникьрин къадардин коэфициент виридалай агъада авай уьлквейрикай сад я<ref>[http://www.unicef.org/health/files/The_State_of_the_Worlds_Children_2008.pdf 2008 йисан аялрин хунин лишан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303191721/http://www.unicef.org/health/files/The_State_of_the_Worlds_Children_2008.pdf |date=2016-03-03 }} {{ref-en}}</ref>. Агьалийрин уьумьурдин юкьван яш — 77,9 йис я. Йисан гзаф хьун 0,305 %. Аялар хунинвал — 10,45 (агъзур касдиз). Кьиникьар — 10,62 (агъзур касдиз)<ref name="CIA World Factbook" />. КӀелиз — кхьиз чирвилерай, агьалидин 93,3 % кхьзни кӀелиз жезва, савад авачирвал йисарин финифда агъуз жезва. Португалия вилик фенвай гьукумат хьайитӀани уьлкведин бязи чкайра инсанриз цин гунгарриз ва электричестводиз гилани рехъ атӀана. Санитарвилин алакьа гьеле уьлкведин вири майдан кьунвач, ва канализацияр авачир кӀвалер пара къадарда ава. Медицинадин къуллугъриз ва дарманар къачунин рехъ гьукуматди саки вири 95-100 % агьалидиз замин авуна. Португалияда 451 000 къван [[иммигрант]]ар яшамиш жезва (2009), им вири агьалидин 5 % къван я, идалайни гъейри иммигрантрин чӀехи пай [[Бразилия]] (115 882), [[Украина]] (52253), [[Кабо-Верде]] (48417) ва гьакӀни [[Молдова]], [[Румыния]], [[Гвинея-Бисау]], [[Ангола]], [[РагъэкъчӀдай Тимор]], [[Мозамбик]], [[Сан-Томени Принсипи]] ва [[Урусат]] хьтин уьлквейрай куьч хьанвайбур я<ref>[http://www.pordata.pt/azap_runtime/?n=4 Гилан Португалиядин малуматрин база.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711001535/http://www.pordata.pt/azap_runtime/?n=4 |date=2011-07-11 }}</ref>. === ЧӀал === Португалиядин оффициал чӀал — [[португал чӀал|португал]] ва 1999 йисалай [[миранд чӀал]]ар я. Дуьньядин пуд континентда: [[Евразия]]да, [[Африка]]да ва [[Кьиблепатан Америка]]да и чӀалал рахазвайбурун къадар 210 миллиондалай пара я, гегьеншвиликай дуьньяда вадлагьай чкада ва [[рагъакӀидай дуьнья]]да пудлагьай чкада ава. Португал чӀал, [[роман чӀалар]]ин группадин [[иберни-роман агъагруппа]]дин чӀалариз талукьвиляй [[испан чӀал]]аз пара ухшар я, вучиз лагьайтӀа испан чӀални иберни — роман агъагруппадиз акатзава. Португал чӀалан гьасилуниз зурба таъсир герман ва араб ([[маврар]]) тайифайри ганвай, гьинай португал чӀалдик гафарин чӀехи пай акатнавай. 1999 йисалай официалвал кьачунвай миранд чӀалал Португалиядин кеферни рагъэкъечӀдай патан [[Миранда-ду-Дору]], [[Вимиозу]], [[Могадору]] муниципалитетрин гъвечи агьалиди рахазва. И чӀалал, агъадихъай тӀвар кьунвай муниципалитетрин мектебра тарсар гузва. Амма адан адавилелди кардик кутуниз, гьукумат паталай кьадар эцигна, ва гила активистри, Португалияда яшамиш жезвай инсанрин адавилелди хайи чӀалал рахаз ихтияр гузвай къанунрив, жемят таъминариз алахъзава. == Меденият == {{Асул макъала|Португалиядин меденият}} Португалиядин культура [[Аравилин гуьл]]уьн а патай ва европадин континентдай атанвай культурайрин таъсирдай арадал атанвай акахьнавай культура я. ЦӀуд йисарин къене, 1990 ва 2000 йисара Португалияди вичин культурадин объектар гегьеншарна вилик тухузвай, ва [[1956 йис]]уз [[Галуст Гуьлбенкян]]ан Фонд туькӀуьрнавай. ГьакӀни уьлкведин пара районра общество — культурадин кӀвалер, улубханаяр ва концертрин дараматар эцигна ва я гуьнгуьна хтунвай, абурикай виридалайни гзаф тӀвар — ван авай Лиссабонда [[Культурадин юкь Белем]] ва Порту шегьерда [[Серралвс фонд]] ва [[музыкадин КӀвал]] я. === Суварарни ял ялдай йикъар === * ''ЦӀийи йис'' — 1 январь; * ''Карнавалдин саласа'' — февраль/март, Руьхъведин Арбе йикъан вилик квай югъ, ЧӀехи Сив хуьн сувардин садлагьай югъ; * ''Зурба Жуьме'' — март/апрель, Ашервилин Гьафтедин жуьме; * ''Адавилин югъ'' — 25 апрель, 1974 йисан революциядин йис тамам хьайи югъ ; * ''Зегьметдин югъ'' — 1 май; * ''Христова бедендин сувар'' — май/июнь, Пасхадилай къулухъ кӀуьдлагьай югъ; * ''Португалиядин югъ'' — 10 июнь; * ''Пак Богородицадин кьиникьин югъ'' — 15 август; * ''Республикадин югъ'' — 5 октябрь, 1910 йисуз Португалия республика хьиз малумарнай югъ; * ''Вири Пакбурун югъ'' — 1 ноябрь; * ''Аслутуширвилин югъ'' — 1 декабрь, 1640 йисуз Испаниядилай ада хьунин йис тамам хьайи югъ; * ''Рехне квачиз аял кьунин югъ'' — 8 декабрь; * ''Рождество'' — 25 декабрь<ref>[http://www.retira.de/kalender/feiertage.php?land=pt&lang=pt Feriados da Alemanha 2010 — Calendário de feriados 2010<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. === Зарият === [[Файл:Camões, por Fernão Gomes.jpg|thumb|240px|right|[[Луис де Камоэнса]], португалиядин [[зарият]]да виридалай зурба ксарикай сад.]] [[Реннесанс бере]]да португалиядин зариятда чӀехи метлеб авай ва машгьур эсеррин арадай [[Луис де Камоэнса|Луис де Камоэнс]]дин эпосдиз талукь тир «[[Лузиадаяр]]» поэма хкягъиз жеда. Им [[географиядин ахъаюнрикай]] кхьенвай садлагьай эсер я. Португалиядин маса тӀвар — ван авай а чӀаван зарийрикай сад — [[Са ди Миранда]] я. [[XVI виш йис]]ан португалиядин театордин харусенятдиз чӀехи метлеб авай крар — драмматург [[Жил Висенте]]ди кутунвай. Ада вичин эсерар португал ва испан чӀалал кхьизвай. XIX виш йисан португалиядин литературадин зурба векил реалист — зари [[Жозе Мария Эса ди Кейруш]] тир. Авантюрист ва португалиядин кьиспесда виридалай чӀехи зари [[Луис де Камоэнс]]ди, [[Вергилий Марон]]дин [[Энеида]] эсердай менфят къачуна ва а тегьерда кхьенвай [[Луизиадаяр]], португалиядин гилан бередин зариятдиз пара хъсан таъсир гана. Португалиядин гилан бередин зариятдин тӀвар — ван авай векилар: [[Алмейда Гаррет]], [[Камило Кастелу Бранку]], [[Еса ди Кейруш]], [[София ди Мелу Брейнер]], [[Антониу Лобу Антунеш]] ва [[Мигел Торга]] я. ГьакӀни зариятдин и стильда мадни магьшур 1998 йисуз [[Нобелдин зарият премия]] къачур зари [[Жозе Сарамаго]] я. Португалиядин виридалай чӀехи [[Луиш ди Камойнс]] ва [[Фернанду Песоа]] зарийрин береда, португалиядин зариятдин поэззия хелда кӀвалахзавай [[Антеру де Кентал]], [[Эужениу ди Андраде]], [[София ди Мелу Брейнер]], [[Флорбела Эспанса]], [[Цезариу Верди]], [[Антониу Рамуш Роза]], [[Мария Цезарину]], [[Жерберту Элдер]], [[Ал Берту]], [[Алешанду Онил]], [[Руй Белу]] хьтин зарияр къалуриз жеда<ref>[http://www.portaldaliteratura.com/literatura.php Португалиядин зарият] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080917002941/http://www.portaldaliteratura.com/literatura.php |date=2008-09-17 }}</ref>. === Музыка === {{Асул макъала|Португалиядин музыка}} Португалиядин умуман культурадиз ва гьакӀни музыкадиз диб эцигнавайди романрин культура я, Португалияди кьунвай маса халкьарин ва маса халкьари португалиядин ччилер гъилериз чӀугунин алахъунрин финифда арадал атанвай культурайрин пара компонентар гвай музыка я. Португалиядин музыкадиз [[испаниядин музыка]]дихъ галаз са дувулар ава ва виш йисаралди санал вилик физвай, амма португалиядин музыка къати кьетӀенвилелди тафават аваз я. Португалияда, музыкадин жанрикай виридалай гегьенш жанр — [[фаду]] ([[португал чӀал|порт.]] ''кьисмет'') я. Ин жанр португалиядин виликан колонияр хьайи [[Кабо-Верде]]да ва [[Бразилия]]да гилани вилик физва. === Харусенят === Европадин уьлквейрин арада Португалия харусенятдин карда са чӀавузни кӀвекӀве аваз фидайди тушир. Гьатта Ренессанс береда уьлкве лап вини дережада вилик физвай чӀавуз, португалиядин чӀугварар европадин харусенят вилик фининда къерехда акъвазнай. Гьа береда португалиядин чӀехи чӀугвар [[Нуну Гонсалвиш]] тир. [[XIX виш йис]]уз португалиядин чӀугварвалдин тӀвар — ван авай векилар ва гилан бередин халкьдин чӀугварвалдиз бине эцигай ксар [[Жозе Мальоа]] ва [[Колумбану Бордалу Пиньейру]] тир. Мадни машгьур чӀугвар, [[Франция]]да чӀугварвилин чирвилер къачунвай, 30 йисар хьайила кьейи [[Амадеу ди Соза-Кардозу]] я. === Дин === [[Файл:Exterior of Basílica de Nossa Senhora do Rosário (Fátima) 22.jpg|thumb|right|200px|[[Фатима]]да авай Дева Мариядин собор, [[католиквилин клиса]] ]] Португалиядин конституцияди [[адавилин дин|гьар са диндихъ адавилелди чӀалахъ жез]] ва динрин барабарвал заминарзва. Уьлкведин агьалидин 84,6 % [[католицизм]] диндихъ чӀалах я. Эвелимжи нубатда им тарихдикай ва [[Испания]]дихъ галаз мукьвавиликай галкӀанва. Клиса гуькуматдикай ччара я, ва гьукумат паталай са финансвилин куьмекни кьвезвач. Вири агьалидин 1 % [[протестант]]ар я. [[Лассабон]]дани [[Порту]]да, санал 200 агъз. кас кьазвай чувудрин жемиятар ава. Хабар кьунин нетижарикай, агьалидин 4,5 % чеб [[атеист]]ар гьисабзава. 50 000 къван [[Иеговадин шагьидар]]ни ава, уьлкведа и дин 1925 йисалай ава. 1961—1974 йисарин арада къадагъа авунай ва чпин крар абуру чинебан кьле тухузвай. 1974 йисан декабрьдиз Иеговадин Шагьидрин Ассоциация гьукумат паталай тестикьарнай, ва Алкабидеше шегьерда штаб ччара авуна тайинарнай. ТӀимил пай 2 % [[ислам]] (15000 кас), [[буддизм]] ва маса динар я, кьетӀендиз [[иммигрант]]рикай ибарат я. 1496 йисан 5 декабрьдиз король Мануэль I ганвай къарардал ина яшамиш жезвай [[чувуд]]ар уьлкведай чукуриз эгечӀнай, абуруз кьве хкягъунин ихтияр ганвай, я амукьна мажбурвилелди ийидай кӀвалахар авун ятӀани уьлкведай депортация хиве кьун. Гьар гьикӀ хьайитӀани Португалияда авай чувудрин жемятди чпи чеб хуьна ва гилани ина чпин диндин кӀвалахар кьиле тухузва. 1506 йисуз [[1506 йисан Лиссабондин тарашун|Лиссабонда чувудрин кьиникьар]] эгечӀнай, гьа чӀавуз 2000 — 4000 къван чувуд кьенай, им Европада хьайи а бередин виридалай кӀеви тарашун тир. Гила [[Бельмонти]] хуьре чпиз туькӀуьрнавай актив жемят, чувудрин кӀеви къастар ва садвал къалурзавай чешне я. == Яракьавай къуватар == Португалиядин яракьавай къуватариз бине эцигай пуд хел: [[аскервал]], [[флот]] ва [[Португалиядин дявединни гьавадин къуватар]] я. И къуватар уьлкведин майдан сагъдиз хьуьн, гуманитар куьмек, уьлкведа ва сергьятдилай къеце авай уьлквейра саламатвал хьуьн патахъай къуллугъдик ква. [[2000 йис|2000-й йисарилай]] ина [[мажбури тир аскервилин къуллугъ]] кардик квач. Гуьгьуьлавазвилелди тир эскервилиз эверун 18 йисал кьван я<ref>[http://www.portugal.gov.pt/pt.aspx Португалияда аскервилиз эверун]</ref>. Къад лагьай виш йисуз, Португалия кьве чӀехи дяведик акатнай: [[Дуьньядин садлагьай дяве]] ва [[португалиядин колониалвилин дяве]]. == Спорт == [[Файл:Euro2004OpeningCeremony.jpg|thumb|right|250px|2004 йисан европадин чемпионат]] Уьлкведа спортдин виридалай машгьур жуьре — [[футбол]] я<ref>{{cite web |url=http://desporto.publico.pt/noticia.aspx?id=1472876 |title=Portugal ainda é quase só um país de futebol |author=Marco Vaza |published=[[Diário de Notícias (Portugal)|Diário de Notícias]] |acessdate=6 de Novembro de 2011 |archiveurl=http://www.webcitation.org/64LWTvVQV |archivedate=31 de Dezembro de 2011}}</ref>. Португалия дуьньядиз пара кьван зурба тӀвар — ван авай футболистар ганва: * [[Эйсебио]] — 1960-й йисара дуьньяда кӀвенкӀве аваз физвай бомбардир тир. * 1990—2000 йисара дуьнья футболдин гъетериз португалжув [[Луиш Фигу]], [[Руй Кошта]], [[Педру Паулета]], [[Криштиану Роналду]] хьтин футболистар талукь тир. Уьлкведин кӀвенкӀве аваз физвай футболдин клубар лиссабондин «[[Бенфика (футболдин клуб)|Бенфика]]» ва «[[Спортинг Лиссабон|Спортинг]]», гьакӀни ФК «[[Порту (футболдин клуб)|Порту]]» я. 1966 йисан футболдай дуьнья чемпионатда Португалиядин халкьдин кӀватӀал пуд лагьай чка кьунвай, 2006 йисуз — кьудлагьай чка. 2004 йисуз Европадин кӀвалин чемпионатда Португалия финалдиз экъечӀнай. ГьакӀ ятӀани чӀехи дивизионда Португалиядин «[[Спортинг Брага]]», «[[Академика Коимбра]]» ва «[[Витория Гимарайнш]]» хьтин тарихдин клубарни ава<ref>{{cite web |url=http://www.lpfp.pt/Pages/Inicio.aspx |title=Início |publisher=[[Португалиядин футболдай чемпионат]] |acessdate=2011-й 20 декабрдиз |archiveurl=http://www.webcitation.org/64LWgV8N5 |archivedate=31 de Dezembro de 2011}}</ref>. Футболдай гъейри Португалияда гьакӀни [[мини-футбол]] ([[футзал]]), гьуьлуьн футбол, [[регби]], елкендин спорт, балкӀандал финиф, [[дзюдо]], велоспорт, фехтование, хоккей бицӀи чархарал, къезил атлетика ва тфенгар ягъун. 1912 йисалай Португалия Олимпиядин къугъунра иштиракзава<ref>{{cite web |url=http://www.incm.pt/site/noticias/101420080626160610978.pdf |title=Moeda Comemorativa da Participação Portuguesa nos Jogos Olímpicos de Pequim |publisher=[[Imprensa Nacional-Casa da Moeda]] |lang=pt |acessdate=2011-й 6 ноябрдиз}}</ref>. Португалиядин спортсменри къезил атлетикадай кьуд къизил олимпия медаль ва спортдин маса жуьрейрай пара кьван гимишдин ва кишпирдин медалар къачунвай. == Баянар == {{Баянар|2}} == ЭлячӀунар == {{Навигация |Тема = Португалия |Проект = География |Викисклад = Portugal }} * [http://sradio.ru/country/%CF%EE%F0%F2%F3%E3%E0%EB%E8%FF FM Португалиядай радио] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503221024/http://sradio.ru/country/%CF%EE%F0%F2%F3%E3%E0%EB%E8%FF |date=2012-05-03 }} — Португалиядай хабарар гузвай радиостанцияр * [https://web.archive.org/web/20200519213218/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html cia.gov] * [http://www.missionofportugal.org/pmop/ Permanent Mission of Portugal to the United Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423054727/http://www.missionofportugal.org/pmop/ |date=2012-04-23 }} * [http://www.theportugalnews.com/ Милли инглис чӀалан газет] === Гьукумат === * [http://www.portugal.gov.pt/ Portal do Governo]&nbsp;— Португалиядин гьукуматдин портал * [http://www.parlamento.pt/ Assembleia da República]&nbsp;— парламентдин официал сайт * [http://www.presidenciarepublica.pt/ Presidência da República Portuguesa]&nbsp;— Португалиядин президентдин официал сайт * [http://www.exercito.pt/portal/exercito/_specific/public/allbrowsers/asp/projurecenseamento.asp Exercito Portugues] — Португалиядин Яракьавай къуватрин сайт * [http://www.cm-lisboa.pt/?id_categoria=26 Camara Municipal da Lisboa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515215213/http://www.cm-lisboa.pt/?id_categoria=26 |date=2008-05-15 }} — Лиссабондин мэриядин сайт === Туризм === * [http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html Сиягьатдинни туризмдин официал вебсайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926234753/http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html |date=2007-09-26 }} * [http://www.insideportugaltravel.com/ Португалиядин гьукуматдин официал сиягьатдин/медиа вебсайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017122003/http://www.insideportugaltravel.com/ |date=2020-10-17 }} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Европадин гьукуматар}} {{1000}} {{Хкягъай макъала|География}} [[Категория:Португалия|*]] oyzcf6jgmug6yez2jtatc3s6vdmbu94 0 4046 99898 94376 2026-10-31T09:04:43Z Kent Wang 13255 Templo Romano de Évora from the northwest 80.jpg 99898 wikitext text/x-wiki '''Португалиядин тарих''' ==Лап дегь чӀав== [[Файл:Templo Romano de Évora from the northwest 80.jpg|thumb|right|250px|[[Рум империя]]дин ибадат ([[Эвора]]).]] Тахминан агъзур йис идлай вилик Юкьван Европадай иниз кельтар куьч хьанвай, ва ина яшамиш жезвай иберрик галаз акахьнавай, грекрин жугъурна — чирзавай крар тухузвай ксари и ччилериз «''Ofiussa''» (дегь грек. Гуьрзедин ччил) тӀвар ганвай, вучиз лагьайтӀа гьа чӀавуз и ччилерин агьалиийри кобрадиз ибадат авун мумкин я<ref name="Britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/471439/Portugal/93710/History?anchor=ref233804| title=Portugal—History| author=| publicado=Britannica Online Encyclopedia| lang=en| accessdate=[[2012 йис]]уз [[22 январь|22 январдиз]]}}</ref>. Ч.э.вилик 814 йисуз [[финикияр|финикийри]] [[Карфаген]] колония туькӀуьрнай, и колониядик Пирненей зуростровда чка кьунвай Португалиядин кьибле падни акатнай. Гуьгъуьнлай, [[Дору]] ва [[Тежу]] вацӀарин арада яшамиш жезвай са шумуд тайифарикай виридалай чӀехи [[лузитанар|лузитан]] тайифади гьукум чпин гъилик чӀугнай. Ч.э.вилик 219 йисуз Римдинни Карфагендин арада дяве эгечӀнай. 200 йисан къене римдин кьушунри Пиреней зуростровдин чӀехи пай кьунвай<ref name="Britannica" />. Ч.э.в IV—III виш йисара Португалиядин ччилерин чӀехи пайда [[лузитанар]] яшамиш жезвай. Ч.э.в 1 виш йисан эхирда Римди Португалия муьтӀуьгъарнай<ref name="Britannica" />. Ч.э. V—V виш йисарин 2-лагьай зур пайда Португалия [[вестготар|вестготри]] кьунвай, 713—718 йисарани [[арабар|арабри]]. Реконкистадин финифда 1095 йисуз Португалядин графвал туькӀуьрнай, 1139 ийсуз (официал 1143 йисуз) ада короллвал хьана. [[XV]] виш йисалай дяведин рекьелди ччара пачагьлугъар кьаз коллонияяр туькӀуьрунин кӀвалахар эгечӀнавай<ref>{{книга|автор=Sousa, Manuel|заглавие=Reis e Rainhas de Portugal|место=Mem Martins|издательство=SporPress|год=2000|страницы=31-35|isbn=972-97256-9-1}} {{ref-pt}}</ref>. Къуватар лап хкаж хьайи дережадиз португалиядин колониалвилин империя [[XVI виш йис]]ан 1-лагьай зур пайда агакьнава. [[1581 йис]]уз [[Испания]]диз муьтӀуьгъ хьанвай<ref>{{книга|автор=Mattoso, António; Henriques, Antonino|заглавие=História Geral e Pátria|часть=II volume: Idade Moderna e Contemporânea|издательство=Bertrand, Lda.|место=[[Лиссабон]]|год=[[1965]]|страницы=21 a 33}}</ref>. Дяведин финифда [[1703 йис]]уз Лиссабондин ва Метуэндин икьрарар къабул авур Португалия, [[ЧӀехибритания]]дин экономикадинни политикадин аслувилик акатзва. [[1807 йис]]уз Португалиядиз [[I Наполеон]] кьушунар гьахьзава, [[1808 йис]]узни [[англия]]дин кьушунри португалиядин патриотрин кьумекдалди абур чукурнай. [[XIX виш йис]] Португалиядин кьиспесда революциярин виш йис хьиз лишан кьунва (1820 йисан [[Португалиядин революция]], [[1836 йис]]ан [[Сентябрьдин революция]]), гражданвилин дявеяр ([[Мигелист дявеяр]], [[Мария да Фронтедин дяве]]), ва гьакӀни конституциядин пад хуьзвайбурунни аксиниз къарагънавайбурун арада хьанвай кӀеви женг<ref>{{книга|autor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|заглавие=História Geral e Pátria|часть=II volume: Idade Moderna e Contemporânea|издательство=Bertrand, Lda.|место=[[Лиссабон]]|год=1965|страницы=207-209}}</ref>. XIX виш йисан 2-лагьай зур пайдилай гькуматвилинни социалвилин гьерекат гегьенш жезвай<ref>[http://www.cozumel12stepsupportgroups.com/index03.htm Португалиядин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921082308/http://www.cozumel12stepsupportgroups.com/index03.htm |date=2011-09-21 }} {{ref-ru}}</ref>. ==XX виш йис== [[Файл:Rei D. Manuel II.jpg|thumb|190px|right|[[Мануэль II де Португал|Мануэль II]] Португалиядин эхиримжи король тир.]] [[1910 йис]]уз Португалияда хьанвай революциядин нетижада, Португалияди республика статус къачуна<ref>{{книга|автор=Sousa, Manuel|заглавие=Reis e Rainhas de Portugal|место=Mem Martins|издательство=SporPress|год=2000|страницы=157-158|isbn=972-97256-9-1}}</ref>. Уьлкве [[Дуьньядин садлагьай дяве]]дани [[Антанта]]дин пад кьуна иштиракнай, дяведиз 100 000 солдат рекье ттунвай, абурукай 7000 кас кьенвай. [[Дуьньядин кьведлагьай дяве]]дин финифда [[Адольф Гьитлер|Гьитлердихъ]] галаз мукьва дуствилин алакъаяр авайди тир. Амма [[ЧӀехибритания]]дихъ галазни санал крар ийизвайвиляй и дяве чӀавуз нейтрал гьукумат яз амукьнай. Дяве береда Португалия пара къадарда [[вольфрам]] маса гудай уьлкве тир, ва гьа идалди зурба пулар къачунай, вучиз лагьайтӀа сад садахъ галаз женг тухузвай немецарини англичанри гьар са бицӀи твар хьайитӀани къачуз гьазур тир, тек душмандиз гьат тавурай лугьуз<ref>{{книга|autor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|заглавие=História Geral e Pátria|часть=II volume: Idade Moderna e Contemporânea|издательство=Bertrand, Lda.|место=[[Лиссабон]]|год=1965|страницы=304-305}}</ref>. [[1926 йис]]уз уьлкведа гьукуматдин '''«элкъуьн»''' хьана, ва ина дяведин диктатура эцигнай. Гьа идалди «ЦӀуру Уьлкведин» гьукум куьтягь хьанвай. [[1932 йис]]уз саки вири гьукум премьер-министр [[Антониу ди Оливейра Салазар]]дин гъилик гьатна, [[1933 йис]]уз ада уьлкведа авторитар къайдадин режим эцигнай, са бязи совет жугъурна — чирдай ксари и режимдиз «фашиствилин» режим тӀвар ганвай. Кьилди са ''«Халкьдин садвал»'', ''«Халкьдин жегьилрин садвал»'' ва ''«Чинебан полиция»'' ([[PIDE]]) партиярри кьиливал ийизвай, ин масакӀаяр «ЦӀийи Уьлкве» туькӀуьрунин мураддалди авунвай<ref>{{cite web|url=http://www.historiadeportugal.info/antonio-de-oliveira-salazar/|title=António de Oliveira Salazar|publisher=HistóriadePortugal.info|accessdate=2012-07-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/643iw1veU|archivedate=19.12.2011}}</ref>. [[Дуьньядин кьведлагьай дяве]]да нейтралвал хуьнайтӀани, дуствилин уьлквейриз [[Азор островар|Азор островра]] дяверин базаяр туькӀуьриз ихтияр ганвай, ахпа дяведилай къулухъ Португалия [[НАТО]]диз гьатнай. Диктатор Оливейрадин таъсир гилани акваз жеда, ада уьлкведа политикадин стабилвилвал авунвай, экономика хкажна кӀеви авунай ва Дуьньядин кьведлагьай дяведилай къерехда амукьиз куьмекнай. [[1960]] Португалиядин Африкада авай [[Ангола]], [[Гвинея-Бисау]] ва [[Мозамбик]] колонияра регьим авачирвилин дявеяр гатӀуна. [[1968]] ийсуз Салазар сагъвалдин усалвиляй къуллугъдай экъечӀна, ва адан крар давам ийиз Каэтано Марчелло атанай. Дяверин себебдай гьукуматдин буржар ва инфляция хкаж жезва. Дяве кьиле тухузвайбуру фад гъавурда гьатна хьи и дяведа абур кӀаник акатда, ва и месэлада политиквилин гьял жагъуриз хьаначирвиляй [[1975 йис]]уз дяве ислягьвилелди акьалтӀун паталай Португалияди вичин колонияриз аслу туширвал гана, ва виш йисарин къене тухузвай колониалвилин политикадиз эхир эцигна<ref>{{книга|автор=vários autores|заглавие=História 9|издательство=Porto Editora|local=[[Порту]]|год=2004|страницы=168-174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref>. 1975 йисан 25 ноябрьдиз ихьтин хабарар чир хьанвай радикал чапла кӀеретӀри (асул яз десантникар ва Лиссабондин дявевилин полиция) гьукуматдин '''«элкъуьн»''' кьилиз акъудиз алахъна. Гьа чӀавузни «[[КӀуьдар группа]]ди» кьилел Рамалью Эаниш алаз абурун къаншардиз активдаказ дявевилин план — жаваб туькӀуьрна абуру радикал кӀеретӀар кӀаник кутуна. Гъуьгъуьнин йисуз уьлкведа демократия кӀеви ийиз куьмек авунай. 1976 йисан 14 июньдиз [[Рамалью Эаниша]] президентвилиз вичин кандидатура эцигзава ва хкягъунра вирида ван гунин нетижада португалиядин президент къуллугъдиз къвезва. Ада демократиядин конституция тестикьарзава ва уьлкве, гьардаз вичин гьукум кьиле тухудай кас авай, муниципалитетриз пайзава ва Азор ва Мадейра островриз автономиядин регионал гьукумат статус гузва. 1949 йисуз Португалия НАТОдик акатзава, адан член ва санал крар тухузвайди жезва, 1960 йисуз [[Европадин Ада Савдадин Садвал]]дик акатзава, 1961 йисуз [[Экономикадин ва Вилик финин крара Санал кӀвалахунин Организация]]дик ва 1986 йисуз [[Европадин Экономикадин КӀапӀал]]дик акатзава. 1999 йисуз Португалия эвро зонадиз гьахьзава, гьакӀни и йисуз Китай Халкь Республикадин гьукумдик [[Макао]] вугузва.<ref>[https://web.archive.org/web/20120103212742/http://www.fd.ul.pt/Portals/0/Docs/Institutos/ICJ/LusCommune/AscensaoJoseOliveira3.pdf Макаодин къанунар, Португалия гьукум тухузвай эхиримжи чӀавара]</ref> [[Европадин Садвал]]дик гьахьай чӀавалай, уьлкве пудра председетельвал кьиле тухузвай, 2008 йисуз [[Лиссабондин икьрар]] къабулнавай<ref>[http://www.eu2007.pt/UE/vPT/Presidencia_Conselho/A_Presidencia/default_.htm Европадин Садвалда Португалиядин председательство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522100415/http://www.eu2007.pt/UE/vPT/Presidencia_Conselho/A_Presidencia/default_.htm |date=2011-05-22 }}</ref>. ==Баянар== {{Баянар}} ==ЭлячӀунар== *[http://www.badley.info/history/Portugal.country.year.index.html Portugal Chronology World History Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060215091321/http://www.badley.info/history/Portugal.country.year.index.html |date=2006-02-15 }} *[http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Portugal:_Primary_Documents History of Portugal: Primary documents] [[Категория:Португалия]] mh8kc8w93h4be9nlzh2davd71kn45rp 0 8323 99899 97205 2026-10-31T09:17:55Z Шухрат Саъдиев 6111 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:The courtyard of the Grand Masjid Imam Tirmizi.jpg]] → [[File:Grand masjid Khadji Ykuba, Dushanbe 4.jpg]] исправление 99899 wikitext text/x-wiki {{Гьукумат | тӀвар = Тажикистан | официал тӀвар = Республика Тажикистан | тамам тӀвар = {{lang-tg|Ҷумҳурии Тоҷикистон}} <br>{{lang-ru|Республика Таджикистан}} | тӀвар-род = Тажикистандин | пайдах = Flag of Tajikistan.svg | пайдахдин кьадар = 135px | герб = Emblem of Tajikistan.svg | гербдин кьадар = 100px | карта = Tajikistan (orthographic projection).svg | гимн = Суруди миллӣ | аудио = National anthem of Tajikistan, performed by the U.S. Navy Band.flac | кьилин шегьер = [[Душанбе]] | шегьерар = [[Душанбе]], [[Худжанд]], [[Курган-Тюбе]], [[Куляб]] | аслутуширвал = [[1991 йис]]ан [[9 сентябр]]диз | аслутуширвал девирда = [[Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ|ССРГ]] | чӀал = [[тажик чӀал|тажик]], [[урус чӀал|урус]] | гьукуматдин дин = | идара авунин тегьер = [[Президентдин республика]] | кьил = [[Эмомали Рахмон]] | майдан = 141 400 | цин кьадар = 0,3 | чилдин чка = 93 | агьалияр = 9 126 600 | агьалийрин чка = 95 | агьалидин чуькьуьнвал = 64,5 | пул = [[Сомони]] | КъВБ = 30,1 | КъВБдин чка = 133 | агьалийрин са касдал къвезвай КъВБ = 3 304 | ИПВИ = 0,656 | ИПВИ чка = 125 | интернет-домен = [[.tj]] | телефондин код = +992 | сятдин чӀул = +5 }} '''Республика Тажикистан''' ({{lang-tg|Ҷумҳурии Тоҷикистон}}, {{lang-ru|Республика Таджикистан}}) — юкьван [[азия]]да авай гьукумат. == География == РагъакӀидай пата ва кефердинни рагъакӀидай пата [[Узбекистан]]дихъ галаз, кефер пата [[Киргизия]]дихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата [[Китай]]дихъ галаз, кьибле патани [[Афганистан]]дихъ галаз са сергьятра ава. === Администрациядин паюн === {{main|Тажикистандин администрациядин паюн}} Тажикистан — унитар республика; 2 вилаятар ({{lang-tg|вилоят}}, {{lang-ru|область}}), 1 автономиядин вилаятни 13 республикадиз табий тир районар акатзава. {| class="standard" ! Тажикистандин администрациядин паюн {{Image label begin|image=Tajikistan location map.svg|width={{{width|500}}}|float={{{float|none}}}}} {{Image label small|x=0.195|y=0.310|scale={{{width|480}}}|text=[[Согд вилаят|Согд<br />вилаят]]}} {{Image label small|x=0.200|y=0.410|scale={{{width|480}}}|text=[[Тажикистандин республикадиз табий тир районар|Республикадиз табий тир районар<br />районар]]}} {{Image label small|x=0.230|y=0.560|scale={{{width|480}}}|text=[[Хатлон вилаят|Хатлон<br />вилаят]]}} {{Image label small|x=0.630|y=0.550|scale={{{width|480}}}|text=[[Сувун-Бадахшан автономдин вилаят|Сувун-Бадахшан<br />автономдин вилаят]]}} {{Image label end}} |- | style="padding:0; border:none;" | |} {| class="standard" |- ! ТӀвар ! Урус тӀвар ! Тажик тӀвар ! Агьалияр<br />(2015-й йисан<ref name="perep_2015">[http://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf О Численность населения Республики Таджикистана на 1 января 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150702021130/http://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf |date=2015-07-02 }}</ref>)<br /> агъ. ксар ! Майдан, <br /> агъ. км² ! Къалинвал, <br /> ксар/км² ! Районар ! Юкь |- class="shadow" | [[Душанбе]] | Душанбе | Душанбе | align=right| 788,7 | align=right| 0,126 | align=right| 7887,0 | align=right| 4 | |- | [[Сувун-Бадахшан автономдин вилаят]] | Горно-Бадахшанская автономная область | Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон | align=right| 214,3 | align=right| 64,2 | align=right| 3,3 | align=right| 7 | [[Хорог]] |- | [[Согд вилаят]] | Согдийская область | Вилояти Суғд | align=right| 2 455,5 | align=right| 25,4 | align=right| 97,4 | align=right| 18 | [[Худжанд]] |- | [[Хатлон вилаят]] | Хатлонская область | Вилояти Хатлон | align=right| 2 971,5 | align=right| 24,8 | align=right| 120,8 | align=right| 21 | [[Курган-Тюбе]] |- | [[Республикадиз табий тир районар]] | Районы республиканского подчинения | Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ | align=right| 1 922,0 | align=right| 28,6 | align=right| 67,2 | align=right| 13 | [[Душанбе]] |} === ЧӀехи шегьерар === # [[Душанбе]] — 791 700 кас (1 473 400 — агломерация), [[2015 йис|2015-й йисан]] # [[Худжанд]] (Хуҷанд) — 172 700 кас (724 200 — агломерация) # [[Курган-Тюбе]] (Қурғонтеппа) — 102 900 кас # [[Куляб]] (Кӯлоб) — 101 200 кас == Шикилар == <gallery> |[[Эмомали Рахмон]] File:Usoi.jpg|[[Сарез вир]] File:Одежда жителей Гиссара (Таджикистан).JPG|[[Тажикар]] File:Grand masjid Khadji Ykuba, Dushanbe 4.jpg|Душанбедин кьилин мискӀин </gallery> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * {{Commons|Tajikistan}} * [http://www.president.tj/ru Президентдин официал сайт] {{ref-ru}}{{ref-en}}{{ref-ar}} * [http://www.tajikistan-un.org/ Гьамишан миссиядин сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111070204/http://tajikistan-un.org/ |date=2016-01-11 }} {{ref-en}} * [http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Tajikistan Статистика] {{ref-en}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Азиядин гьукуматар}} [[Категория:Тажикистан|*]] oll7q92q8z7e8krq9ldwjau321olpg5