Африка

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lez">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>lezwiki</dbname>
    <base>https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Служебная</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Веревирд авун</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Уртах</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Уртахдин веревирд авун</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия веревирд авун</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл веревирд авун</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki веревирд авун</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблон веревирд авун</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Справка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Обсуждение справки</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория веревирд авун</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Африка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90</id>
    <revision>
      <id>99925</id>
      <parentid>99437</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:51:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30904" sha1="l2u98ttq4yv0m63gpnmanqm5so3qj7z" xml:space="preserve">[[Файл:Africa (orthographic projection).svg|thumb|right|250px|Африка зур элкъвердин картадал]]

'''Африка''' — чӀехивилел гьалтайла дуьньядин кьведлагьай континент я. Адан къерехар кефер патай Аравили гьуьлуь, кеферни рагъэкъечӀдай патай — Яру гьуьлуь, рагъакӀидай патай — Атлантик океанди, рагъэкъечӀдай патай — Индиядин океанди кьунвайди я. Кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал — 8 агъ. км., рагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван — 7,5 агъ. км. я.&lt;ref&gt;[http://geografya.ru/afryka.html География.ру — Африка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141111045448/http://geografya.ru/afryka.html |date=2014-11-11 }}&lt;/ref&gt;

ГьакӀни «Африка» тӀвар Африкадин континентдикайни адан патав гвай островрикай ибарат тир дуьньядин паюниз лугьузавайди я.

Африкадин чилин кьадар — 29,2 млн км², островаррихъ галаз — 30,3 млн км² кьван я, яни Чилин вири винел патакай 6 % ва вири дуьньядин къураматдикай 20,4 % кьунвайди я. Африкадин континентда 55 гьукумат ава.&lt;ref&gt;[http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Африка Энциклопедия «Вокруг Света» — Африка]&lt;/ref&gt;

Африкадин агьалийрин кьадар 1 миллиард кас кьван я. Африка инсаниятдин (биологиядин жинс кьурла) сихилдин кьил хьиз гьисабзавайди я.&lt;ref&gt;[http://vz.ru/society/2006/9/21/49749.html Деловая газета «Взгляд» — Родина человечества]&lt;/ref&gt; Континентдин гилан чӀаван агьалияр, асул гьисабдалди, кьве расадин векилрикай ибарат я — негроиддинни европадин.&lt;ref&gt;[http://iessay.ru/ru/other/geografiya/stati/afrika.-naselenie-i-gosudarstva/rasy-i-narody-afriki iEssay.ru — Расы и народы Африки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305152545/http://iessay.ru/ru/other/geografiya/stati/afrika.-naselenie-i-gosudarstva/rasy-i-narody-afriki |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;

Африка 32 чӀалан хзандин (абурукай [[Афразиядин чӀалар|афразиядин]], [[Индоевропадин чӀалар|индоевропадинни]] [[Австронезиядин чӀалар|австронезиядин]] чӀалар маса континентрай «атанвайбур» я), 7 кьилдинни 9 классификациядик квачир чӀаларин диге я. Виридалайни чкӀанвайбур [[Араб чӀал|араб]], [[Француз чӀал|инглис]], [[Француз чӀал|французни]] чкадин [[Банту чӀалар|банту]] ([[суахили]], [[Конго (чӀал)|конго]]), [[Фула (чӀал)|фула]] чӀалар я.

Африкадай тӀуз экваторни са шумуд климатдин чӀул физвайди я. Им кьилди сад тир кеферпатан субтропикайрин чӀулунилай кьиблепатан субтропикайрин чӀулуналди кьван яргъал чӀугвазвай континент я.

ДатӀана къвазвай къвалар, муркӀаганарни яд квай горизонтар авачир ятӀа абурун тӀимил кьадардин гъиляй, кьерелайни къерехдилай гъейри, климат тӀебии къайдада тун саки санани аваз авач.

== Кьиспес (Тарих) ==

=== Лап фез бере ===
Мезозойдин береда Африка саца авай континент [[Пангея]]дин пай ей. Микитисра лугьузва, Африка вири ксаран сифте Ватан йа. Ана гахкьунва лап сифте ксаран кӀарабар. 13 000 чи эразлай вилик Африкада авай ксарувай къуьл чуьли жезвай. Малар хуьз Африкада эгечӀна 7 500 йиса чи эразлай вилик.

=== Антик бере ===
Африкада авай гӀакуьметрукай виридалай сифте хьейди йа [[Египет]], 4 000 йиса чи эразлай вилик.

=== Колонийран бере ===
1500-лай йисара [[Португалия]]ни [[Испания]]ди Африка къацаз эгечӀна, ахпанлай маса [[Европа]]дин гӀакуьметра къацаз эгечӀна. 1885-лай йиса Берлинан конгрессда [[ЧӀехибритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Бельгия]]ди Африкадин чилер чпин арада пай уна ва эгечӀна.

=== Азадвалан бере ===
1960-лай йиса 16 Африкадин гӀакуьметраг азадвал гакьуна. Гьавиляй а йис Африкадин йис йа. Ахпа эгечӀна амай гӀакуьметарни вири чпин азадвал къахчуз. ЦӀийи азад гӀакуьметраз СССРди куьмек авуна.

== АкьалтӀай тӀинкӀер ==
[[Файл:Agulhas.jpg|thumb|left|[[Рапунин (кӀвенкӀвечил)|Рапунин]] кӀвенкӀвечилел алай, [[Атлантик океан|Атлантикни]] [[Индиядин океан]]ар чара ийизвай цӀар официал къалурдайди]]
* Кеферпатан — кӀвенкӀвечил «[[Эль Абъяд (кӀвенкӀвечил)|Эль Абъяд]]» (алай чка: 37̊ 21' к. гь, 9̊ 45' р-э. я.);
* Кьиблепатан — кӀвенкӀвечил «[[Рапунин (кӀвенкӀвечил)|Рапунин]]» (алай чка: 34̊ 49' кь. гь, 20̊ р-э. я.);
* РагъакӀидайпатан — кӀвенкӀвечил «[[Альмади (кӀвенкӀвечил)|Альмади]]» (алай чка: 14̊ 44' к. гь. 17̊ 31' р-а. я.);
* РагъэкъечӀдайпатан — кӀвенкӀвечил «[[Рас-Хафун (кӀвенкӀвечил)|Рас-Хафун]]», (алай чка: 10°. 25' к. гь., 51̊ 21' р-э. я).&lt;ref&gt;[http://www.vseznayem.ru/pochemuchki-o-geografii/259-krayniye-tochki-materikov Почему? — Крайние точки материков, координаты и названия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915204405/http://www.vseznayem.ru/pochemuchki-o-geografii/259-krayniye-tochki-materikov |date=2014-09-15 }}&lt;/ref&gt;

== Континентдин тӀвар ==

Чи эрадилай вилик V-лагьай вишйисуз Геродотди Африкадиз «Ливия» тахьайтӀа «Лувия» лугьузвай тир. Ада абур дегь чӀаварин, Аравилин гьуьлуьн кьиблепатан къерехдал уьмуьр гьалзавай «лбу» («рбу») тайифайрин тӀварцӀикай арадал гъизва. Грекар, чи эрадилай вилик VII-лагьай вишйисуз Киренаикада (Баркада) колония диб эцигайла, лбуйрин хура акъвазундал гьалтнай. Пара кьадар чӀавалай римвийри чкадин халкьариз «ливар» тахьайтӀа «либар» лугьуз гатӀумнай.

Амма кьилди са Аравилин гьуьлуьн ккӀанвай, Нил вацӀун дельтадилай рагъакӀидай патахъ алай Кеферпатан Африкадин чилериз «Ливия» лугьузвай тир. Египетдилайни Ливиядилай кьиблепатахъ алай вири чилериз Эфиопия лугьузвай тир.

ЧӀехи чӀаван къене «Ливия» ва «Эфиопия» тӀварар зурба кьадар авай Африкадин чилерин (Сахара къумгандилай кьиблепатахъ алайбурунни) лагьайчӀал тир. Мисал патал, Гвинеядин заливдиз XVIII-лагьай вишйисал кьван Эфиопиядин гьуьл тахьайтӀа Эфиопиядин океан лугьузвай тир.

Географиядин тӀвар яз «Африка» чи эрадилай вилик II-лагьай вишйисуз арадиз акъатна. И карда чӀехи метлеб авай роль Пунрин дявеяр къугъвана. Чи эрадилай вилик 146-лагьай йисуз винел пад къачурла ва Карфаген шегьер чукӀурайла, римвийри кьунвай чилерал (гилан Тунис шегьердин патав) чпин цӀийи колония диб эцигна. Адаз абри «Африка» тӀвар гана.

=== ТӀвар арадал гъун ===
[[Файл:Leo africanus.jpg|thumb|right|198px|[[Африкави Лео]]дин портрет яз гьисабзавай [[Себастьяно дель Пьомбо]]ди 1520-лагьай йисуз кьван авур кӀвалах]]
«Африка» тӀвар арадал гъунин са шумуд версия ава:

* «Африка» тӀвар адетдалди яз «афри» тӀвар алай халкьдиз талукьарзава. Африяр — дяведал рикӀ алай, пара чкӀанвай чилерал уьмуьр гьалзавай халкь тир. Абруз карфагенвийри «афар» лугьузвай. И тӀвар финикиядин чӀалан «afar» («руг» мана квай) гафуниз талукьарзава. Гаф атай чкадал лугьун, гилалди Эфиопиядани Джибутида афар халкьди уьмуьр гьалзава.

* Маса версиядив кьурвал, афри халкьдин тӀвар бербер чӀалан «ifri» («кьветӀ» мана квай), кьветӀин инсанар фикирда кьуна, гафуниз талукьарзава. Ахпа, са арадлай, и чкадал Ифрикия тӀвар алай араб провинция арадал акъатна.

* Африкави Леодин версиядив килигна, «Африка» тӀвар грек чӀалан «Αφρική» («мекьивал авачир чил, уьлкве» мана квай) гафуникай арадал атана. Ада авур фикирдив кьурвал, «Африка» тӀвар «мекьивал» мана квай «φρίκη» гафуникай ва «уьлкве, чил» мана квай «α-» префиксдикай ибарат я.

* Севильяви Исидорди вичин «Этимологияр» («Дибар», «ГатӀумунар») кӀвалахда «ракъинин» мана квай «aprica» латин гафунин тӀвар кьуна.

* Чувудрин тариххъан Флавий Иозефан версиядиз килигна, «Африка» Аврааман Ефер хтулдин тӀварцӀикай арадал атана.

* Тариххъанни археологияхъан И. Ефремован фикирдалди, «Африка» тӀвар дегь чӀаварин Та-Кем чӀалакай атана. «Афрос» — «каф алай уьлкве» лагьайчӀал я (Африкадин къерехрив мукьва хьайила са шумуд гьуьлуьн авахьун сад-садав акьуна каф ийизвайди тир).

* Египтолог Джеральд Мессидин фикирдалди, египетдин «af-rui-ka» (гафба-гаф: «Ка тӀеквендин патахъ элкъуьруьн»). Дегь чӀаварин египетвийрин динда Ка — инсандин руьгь я, «Ка тӀеквен» — инсандин руьгь хьайи чка лагьайчӀал я. Адан версиядиз килигна, египетвийри Африка хайи диге хьиз гьисабзавайди тир.
&lt;ref&gt;[http://www.luboznatel.com/proishozhdenie-narvaniya-afrika/ luboznatel.com — Происхождение названия континента Африка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140920103616/http://www.luboznatel.com/proishozhdenie-narvaniya-afrika/ |date=2014-09-20 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.consultsos.com/pandora/africa.htm Africa African Africanus Africus — Word Roots Medical Etymology]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3301/ Вокруг Света — Тайны знакомых названий]&lt;/ref&gt;.

== Чилинмикит ==

=== Рельеф ===
Африкадин вана-ильти пата ава Атлас суваяр. Йукьа ава [[Сахара]] [[пустыня]]. Йукьалай сакьас агъанах ава Африкадин виридалай йике чка — вулкан [[Килиманджаро]] 5895 м. Африкадин йукьанни ильти пата ава [[саванна]]яр.

=== Ресурсар ===
Африкада ава лап пара къизильни алмазар. [[Нафт]], [[бокситар]], [[фосфоритар]], [[марганец]], [[ракь]], [[кьакьумуш]]ни [[свинец]].

=== Къене авай йатар ===
Африкада ава дуьньядин виридалай йиргъи вацӀ [[Нил]], ам агъана ваназ физвайди я. Амай йике вацӀар — [[Нигер (вацӀ)|Нигер]], континентдин ильти пата. [[Конго (вацӀ)|Конго]] йукьан пата ва вацӀар [[Замбези]], [[Лимпопо]]н агъа пата. Виридалай йике уьр йа [[Виктория (вир)|Виктория]]. Амай йике уьрер [[Танганьика]]ни [[Ньяса]]. Виридалай йике учӀу уьрерукай сад йа [[Чад (вир)|Чад]].

=== Гьаваяр ===
Гатуз Африкада пара кӀивиз чурчазва, кьутӀуьз чими я.

== Африкадин вацӀар ==
Континентдин виридалайни чӀехи вацӀарин сиягь

{|
 |
 {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;  
  ! № || ТӀвар || Яргъивал || Бассейн || Уьлквеяр || Авахьун
  |-bgcolor=#00FF00
  | 1 || Нил Кагерадихъ галаз|| 6671 || 2 867 || Уганда, Судан, Египет || Атлантик океан
  |-bgcolor= #FFFF00
  | 2 || Конго (Заир) Луалабадихъ галаз|| 4320 || 3691 || Конго (Заир) || Атлантик океан
  |-bgcolor=#00FF00
  | 3 || Нигер|| 4160 || 2092 || Гвинея, Мали, Нигер, Нигерия || Атлантик океан
  |-bgcolor= #FFFF00
  | 4 || Замбези|| 2660 || 1330 || Замбия, Ангола, Мозамбик || Индиядин океан
  |- bgcolor= #00FF00
  | 5 || Уаби-Шэбэлле|| 2490 || 200 || Эфиопия, Сомали || Индиядин океан
  |-bgcolor= #FFFF00
  | 6 || ТуракьвацӀ|| 1860 || 1020 || Лесото, КьАР || Атлантик океан 
  |-bgcolor= #00FF00
  | 7 || Окаванго (Кубанго) || 1600 || 800 || Ботсвана, Ангола || Къенепатан авахьун
|}
 | || 
 |
 {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
  !  № || ТӀвар || Яргъивал || Бассейн || Уьлквеяр || Авахьун
  |-bgcolor= #FFFF00
  | 8 || Лимпопо|| 1600 || 440 || КьАР, Мозамбик || Индиядин океан
  |-bgcolor= #00FF00
  | 9 || Вольта|| 1600 || 440 || Буркина-Фасо, Гана || Атлантик океан
  |-bgcolor= #FFFF00
  | 10 || Шари|| 1450 || 700 || ЮАР, Чад || Чад вир
  |-bgcolor= #00FF00
  | 11 || Сенегал|| 1430 || 441 || Мали, Сенегал || Атлантик океан
  |-bgcolor= #FFFF00
  | 12 || Руфиджи || 1400 || 178 || Танзания || Индиядин океан
  |-bgcolor= #00FF00
  | 13 || Гамбия|| 1200 || 180 || Гвинея, Сенегал, Гамбия || Атлантик океан
  |}
 |}&lt;ref&gt;[http://worldgeo.ru/lists/?id=11&amp;loc=africa Всемирная География — Крупнейшие реки Африки]&lt;/ref&gt;

== Африкадин вирер ==
'''Континентдин виридалайни чӀехи вирерин сиягь:'''
{|
 |
 {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;  
  ! № || ТӀвар || Кьадар (км²)|| Деринвал (м.) || Гьуьлуьн дережадилай кьакьанвал (м.) || Уьлквеяр 
  |-bgcolor=#87CEFA
  | 1 || Виктория|| 68100 || 80 || 1134 || Танзания, Кения, Уганда
  |-bgcolor= #7FFFD4
  | 2 || Танганьика|| 32900 || 1470 || 773 || Танзания, Замбия, Конго (Заир), Бурунди
  |-bgcolor=#87CEFA
  | 3 || Ньяса|| 30800 || 726 || 472 || Танзания, Мозамбик, Малави
  |-bgcolor= #7FFFD4
  | 4 || Чад|| 16300 || 11 || 281 || Чад, Камерун, Нигерия, Нигер 
  |- bgcolor= #87CEFA
  | 5 || Рудольф|| 8600 || 73 || 375 || Кения, Эфиопия
  |-bgcolor= #7FFFD4
  | 6 || Мобуту-Сесе-Секо|| 5400 || 58 || - || Уганда, Конго (Заир)
 |}
 | || 
 |
 {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
  !  № || ТӀвар || Кьадар (км²)|| Деринвал (м.) || Гьуьлуьн дережадилай кьакьанвал (м.) || Уьлквеяр 
  |-bgcolor= #87CEFA
  | 7 || Мверу|| 5200 || 15 || 917 || Замбия, Конго (Заир)
  |-bgcolor= #7FFFD4
  | 8 || Бангвеулу|| 4000 || 5 || 1067 || Замбия
  |-bgcolor= #87CEFA
  | 9 || Тана|| 3100 || 70 || - || Эфиопия
  |-bgcolor= #7FFFD4
  | 10 || Киву|| 2700 || 496 || 1460 || Руанда, Конго (Заир)
  |-bgcolor= #87CEFA
  | 11 || Эдуард || 2150 || 111 || 913 || Уганда, Конго (Заир)
  |}
 |}
&lt;ref&gt;[http://worldgeo.ru/lists/?id=12&amp;loc=africa Всемирная География — Крупнейшие озера Африки]&lt;/ref&gt;

== Ксар ==

=== Халкь ===
Африкада 1 миллиард кас ава. Гьар йиса абур кьве процентдал йике жезва. Йукьан йис яшамишрун я 54. ЧӀехи пай хуьрера, сегьрийра (шегьерра) 30 % халкьдин яшамишзава.

=== Миллетар ===
Африкадин вана пата яшамишзава [[арабар]], [[берберар]], [[коптар]]. Йукьанни агъа патара ава Африкадин хайи чӀулав ранган миллетар. Агъа Африкада ава лацубур, европадин колонистран чхелар.

=== Диин ===
Арабар [[Ислам|мусурманар]] я. ЧӀулавбур авазва ширкачар, мусурманар, ва [[христианар]] ([[Эфиопия]], [[КпАР]]).
{{1000}}

== Гьукуматар ==
''[[Африкадин гьукуматар]]''

{|align=right
|[[Файл:Африка-regions.png|thumb|200px|Африкадин регионар:
{{legend|#0000FF|[[Кеферпатан Африка]]}}
{{legend|#00FF00|[[РагъакӀидайпатан Африка]]}}
{{legend|#FFD800|[[Юкьван Африка]]}}
{{legend|#FF00FF|[[РагъэкъечӀдайпатан Африка]]}}
{{legend|#FF0000|[[Кьиблепатан Африка]]}}]]
|-
|[[Файл:Africa densidade pop.svg|thumb|200px|Африкадин гьукуматрин агьалийрин къалинвилин карта]]
|-
|[[Файл:topography of africa.png|thumb|200px|Африкадин физикадин карта]]
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 100%&quot;
|-
! Гьукумат !! Чилин &lt;br /&gt;кьадар (км²) !! Агьалийрин &lt;br /&gt;кьадар &lt;br /&gt;(2012 й.) !! Агьалийрин &lt;br /&gt;къалинвал &lt;br /&gt;к/км² !! Кьилин шегьер
|-
| [[Файл:Flag of Algeria.svg|border|22x20px]] [[Алжир]] || 2 381 740 || 35 200 000 || 14.8 || Алжир
|-
| [[Файл:Flag of Angola.svg|border|22x20px]] [[Ангола]] || 1 246 700 || 18 498 000 || 14,8 || Луанда
|-
| [[Файл:Flag of Benin.svg|border|22x20px]] [[Бенин]] || 112 620 || 8 935 000 || 79 || Порто-Ново, &lt;br /&gt; Котону
|-
| [[Файл:Flag of Botswana.svg|border|22x20px]] [[Ботсвана]] || 600 370 || 1 639 833 || 3 || Габороне
|-
| [[Файл:Flag of Burkina Faso.svg|border|22x20px]] [[Буркина-Фасо]] || 274 200 || 15 746 232 || 57,5 || Уагадугу
|-
| [[Файл:Flag of Burundi.svg|border|22x20px]] [[Бурунди]] || 27 830 || 8 988 091 || 323 || Бужумбура
|-
| [[Файл:Flag of Gabon.svg|border|22x20px]] [[Габон]] || 267 667 || 1 497 525 || 5,4 || Либревиль
|-
| [[Файл:Flag of The Gambia.svg|border|22x20px]] [[Гамбия]] || 10 380 || 1 700 000 || 156 || Банжул
|-
| [[Файл:Flag of Ghana.svg|border|22x20px]] [[Гана]] || 238 540 || 24 233 431 || 88 || Аккра
|-
| [[Файл:Flag of Guinea.svg|border|22x20px]] [[Гвинея]] || 245 857 || 9 690 222 || 39,4 || Конакри
|-
| [[Файл:Flag of Guinea-Bissau.svg|border|22x20px]] [[Гвинея-Бисау]] || 36 120 || 1 442 029 || 41 || Бисау
|-
| [[Файл:Flag of Djibouti.svg|border|22x20px]] [[Джибути]] || 22 000 || 818 159 || 54 || Джибути
|-
| [[Файл:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|border|22x20px]] [[Демократиядин республика Конго]] || 2 345 410 || 67 758 000 || 28 || Киншасса
|-
| [[Файл:Flag of Egypt.svg|border|22x20px]] [[Египет]] || 1 001 450 || 80 898 000 || 74 || Каир
|-
| [[Файл:Flag of Zambia.svg|border|22x20px]] [[Замбия]] || 752 614 || 12 935 000 || 17,2 || Лусака
|-
| [[Файл:Flag of Zimbabwe.svg|border|22x20px]] [[Зимбабве]] || 390 580 || 13 349 000 || 33 || Хараре
|-
| [[Файл:Flag of Cape Verde (10-17).svg|border|22x20px]] [[Кабо-Верде]] || 4 033 || 542 000 || 102 || Прая
|-
| [[Файл:Flag of Cameroon.svg|border|22x20px]] [[Камерун]] || 475 440 || 17 795 000 || 34 || Яунде
|-
| [[Файл:Flag of Kenya.svg|border|22x20px]] [[Кения]] || 582 650 || 37 953 838 || 65,1 || Найроби
|-
| [[Файл:Flag of the Comoros.svg|border|22x20px]] [[Коморар]] || 2 170 || 752 000 || 404 || Морони
|-
| [[Файл:Flag of Côte d'Ivoire.svg|border|22x20px]] [[Кот-д'Ивуар]] || 322 460 || 21 075 000 || 65 || Ямусукро
|-
| [[Файл:Flag of South Africa.svg|border|22x20px]] [[Кьиблепатан Африкадин Республика]] || 1 219 912 || 43 786 828 || 39 || Претория, &lt;br /&gt; Кейптаун, &lt;br /&gt; Блумфонтейн
|-
| [[Файл:Flag of South Sudan.svg|border|22x20px]] [[Кьиблепатан Судан]] || 619 745 || 11 090 104 || 13,3 || Джуба
|-
| [[Файл:Flag of the Republic of the Congo.svg|border|22x20px]] [[Конгодин Республика]] || 342 000 || 3 999 000 || 12 || Браззавиль
|-
| [[Файл:Flag of Lesotho.svg|border|22x20px]] [[Лесото]] || 30 355 || 2 125 262 || 62 || Масеру
|-
| [[Файл:Flag of Liberia.svg|border|22x20px]] [[Либерия]] || 111 370 || 3 489 072 || 29 || Монровия
|-
| [[Файл:Flag of Libya.svg|border|22x20px]] [[Ливия]] || 1 759 540 || 6 365 563 || 3,2 || Триполи
|-
| [[Файл:1959-2017 Flag of Mauritania.svg|border|22x20px]] [[Мавритания]] || 1 030 700 || 3 086 000 || 2,6 || Нуакшот
|-
| [[Файл:Flag of Mauritius.svg|border|22x20px]] [[Маврикий]] || 2 040 || 1 240 827 || Порт-Луи || Порт-Луи
|-
| [[Файл:Flag of Madagascar.svg|border|22x20px]] [[Мадагаскар]] || 587 041 || 20 042 552 || 33 || Антананариву
|-
| [[Файл:Flag of Malawi.svg|border|22x20px]] [[Малави]] || 118 480 || 15 400 000 || 118 || Лилонгве
|-
| [[Файл:Flag of Mali.svg|border|22x20px]] [[Мали]] || 1 240 000 || 13 218 000 || 11 || Бамако
|-
| [[Файл:Flag of Morocco.svg|border|22x20px]] [[Марокко]] || 446 550 || 32 382 000 || 70 || Рабат
|-
| [[Файл:Flag of Mozambique.svg|border|22x20px]] [[Мозамбик]] || 801 590 || 21 397 000 || 25 || Мапуту
|-
| [[Файл:Flag of Namibia.svg|border|22x20px]] [[Намибия]] || 825 418 || ~1 820 916 || 2,5 || Виндхук
|-
| [[Файл:Flag of Niger.svg|border|22x20px]] [[Нигер]] || 1 267 000 || 13 957 000 || 11 || Ниамей
|-
| [[Файл:Flag of Nigeria.svg|border|22x20px]] [[Нигерия]] || 923 768 || 152 217 341 || 167 || Абуджа
|-
| [[Файл:Flag of Rwanda.svg|border|22x20px]] [[Руанда]] || 26 338 || ~10,186,063 || 343 || Кигали
|-
| [[Файл:Flag of Sao Tome and Principe.svg|border|22x20px]] [[Сан-Томени Принсипи]] || 1 001 || 163 000 || 169,1 || Сан-Томе
|-
| [[Файл:Flag of Senegal.svg|border|22x20px]] [[Сенегал]] || 196 722 || 14 100 000 || 51 || Дакар
|-
| [[Файл:Flag of Seychelles.svg|border|22x20px]] [[Сейшел островар]] || 451 || ~80,699|| 178 || Виктория
|-
| [[Файл:Flag of Somalia.svg|border|22x20px]] [[Сомали]] || 637 657 || 9 558 666 || 13 || Могадишо
|-
| [[Файл:Flag of Sudan.svg|border|22x20px]] [[Судан]] || 1 886 100 || 30 894 000 || 16,4 || Хартум
|-
| [[Файл:Flag of Sierra Leone.svg|border|22x20px]] [[Сьерра-Леоне]] || 71 740 || 5 363 669 || 76 || Фритаун
|-
| [[Файл:Flag of Tanzania.svg|border|22x20px]] [[Танзания]] || 945 090 || 37 849 133 || 41 || Додома
|-
| [[Файл:Flag of Togo (3-2).svg|border|22x20px]] [[Того]] || 56 785 || 6 300 000 || 108 || Ломе
|-
| [[Файл:Flag of Tunisia.svg|border|22x20px]] [[Тунис]] || 163 610 || 10 383 000 || 61,6 || Тунис
|-
| [[Файл:Flag of Uganda.svg|border|22x20px]] [[Уганда]] || 236 040 || 30 900 000 || 119 || Кампала
|-
| [[Файл:Flag of Chad.svg|border|22x20px]] [[Чад]] || 1 284 000 || 11 100 000 || 11,5 || Кампала
|-
| [[Файл:Flag of Equatorial Guinea.svg|border|22x20px]] [[Экватордин Гвинея]] || 28 051 || 650 000 || 16,9 || Малабо
|-
| [[Файл:Flag of Eritrea.svg|border|22x20px]] [[Эритрея]] || 117 600 || 4 401 009 || 37 || Асмэра
|-
| [[Файл:Flag of Swaziland.svg|border|22x20px]] [[Эсватини]] || 17 363 || 1 141 000 || 59 || Мбабане
|-
| [[Файл:Flag of Ethiopia.svg|border|22x20px]] [[Эфиопия]] || 1 104 300 || 75 067 000 || 70 || Аддис-Абеба
|-
| [[Файл:Flag of the Central African Republic.svg|border|22x20px]] [[Юкьван Африкадин Республика]] || 622 984 || 3 799 897 || 6,1 || Банги
|}
[[Файл:2004 12 12 18-24-04 rose sea in mamoudzou mayotte island.jpg|thumb|250px|[[Мамудзу]] шегьердин (Майотта остров) гьуьлуьн къерех]]

=== '''Масадалай аслу тир чилер''' ===

{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Чилин тӀвар !! Гьукумат !! Чилин кьадар !! Агьалийрин кьадар !! Агьалийрин къалинвал !! Кьилин шегьер
|-
| РагъакӀидайпатан Сахара || Марокко || 252 120 || 267 405 || 1,06 || Эль-Аюн
|-
| Реюньон || Франция || 2 517 || 800 000 || 308 || Сен-Дени
|-
| Майотта (Маоре) || Франция || 374 || 208 783 || 558 || Мамудзу
|-
| Жуан-ди-Нова (остров) || Франция || 4,1 || - || - || -
|-
| Европа (остров) || Франция || 28 || - || - || -
|-
| Глориоз (островар) || - || - || - || - || -
|-
| Тромлен (остров) || Франция || 1 || - || - || -
|-
| Басас-да-Индия (остров) || 0,2 || - || - || - || -
|-
| Пак Еленадин, Чан хтунинни Тристан-да-Кунья островар || ЧӀехибритания || 413 || 7543 || 18 || Джеймстаун
|-
| Индиядин океанда авай Британиядин чил || ЧӀехибританя || 60 || 3500 || 58,3 || Диего-Гарсия
|}

=== '''Европадин гьукуматрин паяр''' ===
[[Файл:Madeira 3d este luisfreitas.png|thumb|Мадейра остров]]
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-bgcolor=#FF0000
! Чилин тӀвар !! Гьукумат !! Чилин кьадар !! Агьайлирин кьадар !! Агьалийрин къалинвал !! Кьилин шегьер
|-bgcolor=#FFE4C4
| Канари островар || [[Испания]] || 7 492, 360 || 2 103 992 || 282,5 || [[Лас-Пальмас-де-Гран-Канария]], &lt;br /&gt; [[Санта-Крус-де-Тенерифе]]
|-bgcolor=#FFE4C4
| [[Сеута]] || [[Испания]] || 18,5 || 78320 || 4016 || -
|-bgcolor=#FFE4C4
| [[Мелилья]] || [[Испания]] || 12 || 6500 || 5311 || -
|-bgcolor=#90EE90
| [[Мадейра]] || [[Португалия]] || 828 || 247 161 || 308.5 || [[Фуншал]]
|}

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* {{commons|Africa}}
* [[:en:voy:Africa|Africa - Wikivoyage]]
* [http://www.africana.ru/index.htm africana.ru]
* [https://web.archive.org/web/20081002035347/http://www.afrika.no/english/index.html Norwegian Council for Africa]

{{Африкадин гьукуматар}}

[[Категория:Африка| ]]</text>
      <sha1>l2u98ttq4yv0m63gpnmanqm5so3qj7z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Европа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>224</id>
    <revision>
      <id>99936</id>
      <parentid>99583</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60092" sha1="b6hgi6h8y11zbjgqssxfi6glivx8m3k" xml:space="preserve">[[Файл:Europe orthographic Caucasus Urals boundary.svg|250px|thumb|right|Европа]]
'''Европа''' — кеферпатан зур элкъверда ава дуьньядин пай я. Адан къерехар [[Кеферпатан МуркӀарин океан|МуркӀаринни]] [[Атлантик океан]]рин гьуьлери кьунвайди я. Европадин чилин кьадар — 10 млн кьван км² я. Агьалийрин кьадар 740 млн кьван кас я. [[Азия]]дихъ галаз Европади [[Евразия]] континент арадал гъизвайди я.

== ТӀвар ==
[[Файл:Europe serov.jpg|left|thumb|250px|[[Серов, Валентин Александран хва|В. Серов]], «Европа чуьнуьхун», [[1910]]. [[Москва]], [[Третьякован галерея]].]]

Европадал [[Дегь чӀаван грециядин мифология|дегьчӀаван-грециядин мифологиядин]] героинядин, [[Зевс (мифология)|Зевса]] чуьнуьхнавай ва [[Крит]]диз тухванвай финикиядин пачагьдин рушан [[Европа (мифология)|Европа]] тӀвар эцигна. Мумкин гьакӀни Европа эпитет [[Гера (мифология)|Герадихъни]] [[Деметра]]дихъ галаз галкӀанвай тир. Француз чӀалархъан [[Пьер Шартрен]]дин фикиррдай нетижа хкудун, и тӀварцӀин арадал атун тийижирди я&lt;ref&gt;''Chantraine P.'' Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Histoire des mots. Paris, 1968. P.388&lt;/ref&gt;.

Гилан литературада авай виридалайни тӀвар-ван авай этимологийрин гипотезар антик чӀавуз теклифарнава, амма абур гьуьжет алайбур хьиз гьисабзавайди я:

* гьакӀ месэла, са этимологияди Европа гафунин арадал атун грециядин '''''«еври-»''''' ва '''''«опс-»''''' дувулрикай — ''«вилер гьяркьуьди»'' баян ийизвайди я;&lt;ref&gt;Гудианов этимологик (''Лосев А. Ф.'' Мифология греков и римлян. М., 1996. С. 223&lt;/ref&gt;

* [[Милетви Исихий]] лексикографдин фикирдив кьурвал, Европа тӀвар «рагъакӀидайпатан уьлкве, тахьайтӀа мичӀиди»&lt;ref&gt;цит. по: ''Лосев А. Ф.'' Мифология греков и римлян. М., 1996. С. 223&lt;/ref&gt; лагьай чӀал я. Са арадлай чӀалархъанри ам рагъакӀидайпатан-семитрин '''''«‘rb»'''''&lt;ref&gt;''Тантлевский И. Р.'' История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма. СПб, 2005. С. 9, со ссылкой на: ''Astour M. C.'' Hellenosemitica: An Ethnic and Cultural Study in West Semitic Impact on Mycenaean Greece. Leiden, 1967. P. 128&lt;/ref&gt; ва аккаддин '''''«erebu»''''' (кьведни «ракъинин акӀун»'' лагьай чӀалар) гафарихъ галаз гекъигна. ЯтӀани, [[Уэст, Мартин Личфилд|Мартин Уэстдиз]] и этимология усал хьтинди аквазва.&lt;ref&gt;«phonologically, the match between Europa’s name and any form of the Semitic word is very poor» (''West M. L.'' The east face of Helicon: west Asiatic elements in Greek poetry and myth. Oxford, 1997. P. [http://books.google.com/books?id=fIp0RYIjazQC&amp;pg=PA451 451])&lt;/ref&gt;

== География ==

Европади Азиядихъ галаз сад тир Евразия дибчил арадал гъизвайди я. Европадин чилин кьадар 10 532 000 кьван км² я, ада дибчилин вадакай са пай кьван ва вири Чилин къураматдикай 8 вишекайди кьунвайди я.

Европа михьиз кеферпатан зурэлкъверда ава, 36° к. гь. ва [[Кеферпатан МуркӀарин океан]]дин арада. РагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван яргъалвал — 4050 км, кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал — 4530 км я.

Европадин къерехар [[Кеферпатан МуркӀарин океан|Кеферпатан МуркӀаринни]] [[Атлантик океан]]ри кьунвайди я. Континентдин къерехрив [[Балтик гьуьл|Балтик]], [[Аравилин гьуьл|Аравилин]], [[ЧӀулав гьуьл|ЧӀулав]], [[Азов гьуьл|Азов]], [[Кеферпатан гьуьл|Кеферпатан]], [[Лигуррин гьуьл|Лигуррин]], [[Адриатикадин гьуьл|Адриатикадин]], [[Тиррен гьуьл|Тиррен]], [[Ионрин гьуьл|Ионийрин]], [[Ирландиядин гьуьл|Ирландиядин]], [[Мармар гьуьл|Мармар]], [[Альборан]], [[Ваттрин гьуьл|Ваттрин]], [[Кельтрин гьуьл|Кельтрин]], [[Эгей гьуьл|Эгей]], [[Балеар гьуьл]]ер гвайди я.

=== Островарни зуростровар ===

Европадин къерехдин цӀар лап атӀайди я. Ам пара заливри, островрини зуростроври арадал гъизва. Са чӀавара Европадикай «зуростроврин зуростров» хьиз лугьузвайди я. Авайвал лагьайтӀа, Европа — Евразиядин дибчилин чӀехи зуростров я. Асул зуростровар — [[Скандинавиядин зуростров|Скандинавия]], [[Пиреней зуростров|Пиреней]], [[Балкан зуростров|Балканар]], [[Аппенинрин зуростров|Аппенинрин]], [[Крым (зуростров)|Крым]], [[Ютландия (зуростров)|Ютландия]], [[Бретонь (зуростров)|Бретоньни]] мсб.

Островрин вири чилин кьадар 730 агъ. кьван км² я. Зуростроври Европадин вири винел патан кьудай са пай кьван кьунвайди я.

{| width=&quot;100%&quot;
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; width=&quot;50%&quot; |

'''Виридалайни чӀехи островар'''
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!№
!ТӀвар
!Кьадар (км²)
|-
|1 ||align=left| [[ЧӀехибритания (остров)]] || 229 946
|-
|2 ||align=left| [[Исландия (остров)]] || 103 000
|-
|3 ||align=left| [[Ирландия (остров)]] || 84 116
|-
|4 ||align=left| [[Новая Земля (архипелаг)]] || 83 000
|-
|5 ||align=left| [[Шпицберген (архипелаг)]] || 61 022
|}
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; width=&quot;50%&quot; |

'''Виридалайни чӀехи зуростровар'''
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!№
!ТӀвар
!Кьадар (км²)
|-
|1 ||align=left| [[Скандинавиядин зуростров|Скандинавия]] || 800 000
|-
|2 ||align=left| [[Пиреней зуростров|Пиреней]] || 600 000
|-
|3 ||align=left| [[Балкан зуростров|Балканар]] || 505 000
|-
|4 ||align=left| [[Аппенинрин зуростров|Аппенинрин]] || 149 000
|-
|5 ||align=left| [[Ютландия (зуростров)|Ютландия]] || 40 000
|-
|}
|}

=== Рельеф ===
{|align=right
|-
|[[Файл:CôteAmantsPanoramic.jpg|thumb|500px|[[Париж бассейн]]дин акунар]]
|-
|[[Файл:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb|400px|Европадин виридалайни кьакьан тӀинкӀ — [[Эльбрус]] сув]]
|}

Юкьван кьакьанвал 300 м кьван я, лап вини кьилинди — 4808 м. [[Монблан]] сув тахьайтӀа 5642 м. [[Эльбрус]] сув. (Европадин рагъэкъечӀдайпатан сергьятдин цӀар чирунилай аслу я), виридалайни агъа тир 27 м кьван я [[Каспи гьуьл]]уьн дугун.

Европадин рельеф — парани пара дугунарни аранар я. ЧӀехи дугунар — [[РагъэкъечӀдай Европадин дугун|РагъэкъечӀдай Европадин]], [[Скифрин плита]], [[Падана дугун|Падана]], [[Юкьван Европадин дугун|Юкьван Европадин]], [[Юкьван Дунайдин дугун|Юкьван Дунайдин]][[Агъа Дунайдин дугун|Агъ Дунайдин]], [[Париж бассейн]]ни я.

Сувари вири чиликай 17 вишекайди кьунвайди я. Асул суварин системаяр — [[Альпар]], [[Къавкъаз]], [[Карпатар]], [[Крым сувар]], [[Пиренеяр]], [[Аппенинар]], [[Урал]], [[Скандинавиядин сувар]], [[Балканар зуростровдин сувар]] я.

КӀвалахзавай вулканар [[Исландия (остров)|Исландиядани]] [[Аравилин гьуьл]]уьн регионда ава.

Европадин сувар 3 акъалтвилин дережедак квайбурукай яз я:

* [[Каледониядин акъалтвал]] — [[Скандинавиядин сувар]], [[Каледониядин сувар]];

* [[Герциниядин акъалтвал]] — [[Ибериядин массив]], [[Юкьван массив]], [[Вогезар]], [[Арденнар (сувар)|Арденнар]], [[Урал]];

* [[Альпыйрин акъалтвал]] — [[Пиренеяр]], [[Альпар]], [[Карпатар]], [[Аппенинар]], [[Балканар зуростровдин сувар]], [[Динар сувар]].

{| width=&quot;100%&quot;
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; width=&quot;50%&quot; |

'''Виридалайни кьакьан сувар'''
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!№
!КӀукӀ
!Суварин система
!Кьакьанвал (м)
|-
|1 ||align=left| [[Эльбрус]] || [[Къавкъаз сувар]] || 5642
|-
|2 ||align=left| [[Къазбек]] || [[Къавкъаз сувар]] || 5033
|-
|3 ||align=left| [[Монблан]] || [[РагъакӀидайпатан Альпар]] || 4807
|-
|4 ||align=left| [[Монте-Роза]] || [[РагъакӀидайпатан Альпар]] || 4634
|-
|5 ||align=left| [[Юнгфрау]] || [[РагъакӀидайпатан Альпар]] || 4158
|}
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; width=&quot;50%&quot; |

'''Виридалайни кьакьан вулканар'''
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!№
!ТӀвар
!Алай чка
!Кьакьанвал (м)
|-
|1 ||align=left| [[Этна]] || [[Сицилия]] || 3340
|-
|2 ||align=left| [[Хваннадальсхнукур]] || [[Исландия]] || 2 119
|-
|3 ||align=left| [[Гекла]] || [[Исландия (остров)]] || 1491
|-
|4 ||align=left| [[Везувий]] || [[Италия (остров)]] || 1277
|-
|5 ||align=left| [[Стромболи]] || [[Липар островар]] || 926
|-
|}
|}

=== Къенепатан ятар ===

Дибвилин вацӀар: [[Волга]], [[Дунай]], [[Урал (вацӀ)|Урал]], [[Днепр]], [[РагъакӀидайпатан Двина]], [[Дон]], [[Печора (вацӀ)|Печора]], [[Кама]], [[Ока]], [[Белая (Камадин агъавацӀ)|Белая]], [[Днестр]], [[Рейн]], [[Эльба]], [[Висла]], [[Тахо (вацӀ)|Тахо]], [[Луара]], [[Одер]], [[Неман]], [[Эбро]].

Дибвилин вирер: [[Каспи гьуьл]], [[Ладога (вир)|Ладога]], [[Онега (вир)|Онега]], [[Чудни Псков вирер|Чудни Псков]], [[Венерн]], [[Балатон]], [[Женева (вир)|Женева]].

{| width=&quot;100%&quot;
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; width=&quot;50%&quot; |

'''Виридалайни чӀехи вацӀар'''
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!№
!ТӀвар
!Яргъивал (км)
!Бассейн (км²)
|-
|1 ||align=left| [[Волга]] || 3530 || 1360
|-
|2 ||align=left| [[Дунай]] || 2860 || 817
|-
|3 ||align=left| [[Урал (вацӀ)|Урал]] || 2428 || 237
|-
|4 ||align=left| [[Днепр]] || 2201 || 504
|-
|5 ||align=left| [[Дон]] || 1870 || 422
|}
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; width=&quot;50%&quot; |

'''Виридалайни чӀехи вирер'''
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!№
!ТӀвар
!Кьадар (км²)
!Деринвал (м)
|-
|1 ||align=left| [[Каспи гьуьл]] || 376 000 || 1025
|-
|2 ||align=left| [[Ладога (вир)|Ладога]] || 17 700 || 230
|-
|3 ||align=left| [[Онега (вир)|Онега]] || 9690 || 127
|-
|4 ||align=left| [[Венерн]] || 5585 || 100
|-
|5 ||align=left| [[Чудни Псков вирер|Чудни Псков]] || 3550 || 15
|-
|}
|}
 
&lt;ref&gt;[http://earth06.narod.ru/evr.htm Европа, цифры и факты. Общие сведения]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.natureal.ru/planeta/planeta11.php Евразия]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/europe-physical-geography/?ar_a=1 Europe: Physical Geography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120913024630/http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/europe-physical-geography/?ar_a=1 |date=2012-09-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://allgeo.info/continents/europe/ allGeo.info — Европа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715120259/http://allgeo.info/continents/europe/ |date=2014-07-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://worldgeo.ru/lists/?id=11&amp;loc=europe - Крупнейшие реки Европы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://worldgeo.ru/lists/?id=12&amp;loc=europe - Крупнейшие озёра Европы]&lt;/ref&gt;

== ТӀебиатдинни климатдин шартӀар ==
[[Файл:Vegetation Europe.png|thumb|380px|Европадин [[биом]]ар:&lt;br /&gt;
&lt;span style=&quot;color:#9fd6c9;background-color:#9fd6c9&quot;&gt;____&lt;/span&gt; — [[тундра]],
&lt;span style=&quot;color:#a7bddb;background-color:#a7bddb&quot;&gt;____&lt;/span&gt; — [[альприн тундра]],
&lt;span style=&quot;color:#006d64;background-color:#006d64&quot;&gt;____&lt;/span&gt; — [[тайга]],
&lt;span style=&quot;color:#3c9798;background-color:#3c9798&quot;&gt;____&lt;/span&gt; — [[суван тамар]],
&lt;span style=&quot;color:#a4e05d;background-color:#a4e05d&quot;&gt;____&lt;/span&gt; — [[пешер гьяркьуь тамар]],
&lt;span style=&quot;color:#907699;background-color:#907699&quot;&gt;____&lt;/span&gt; — [[аравилин гьуьлуьн тамар]],
&lt;span style=&quot;color:#f7ec6f;background-color:#f7ec6f&quot;&gt;____&lt;/span&gt; — [[Чуьл|халисан чуьл]],
&lt;span style=&quot;color:#9b8447;background-color:#9b8447&quot;&gt;____&lt;/span&gt; — [[Чуьл|къумлухдин чуьл]].
]]

[[Арктика]]дин островрални [[Кеферпатан МуркӀарин океан]]дин къерехдай тӀуз — арктикадин къумлухарни [[тундра]]яр, абурулай кьибле патахъ гала — тамтундраяр, тайгадин, акахьайни пешер гьяркьуь тамар, тамар-чуьлер, чуьлер, субтропикрин аравилин гьуьлуьн тамарни валар, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата — зуркъумлухар.

Виридалайни чӀехи къумлух [[Рин къумлух]] я. Адан кьадар — 40 000 км² я, ам Волгани Урал вацӀарин арада ала, Къазакъстандинни Урусатдин чилерал. Садбуру Испанияда авай [[Табернас къумлух]]ни [[Калмыкия]]дин, [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин сергьятда авай [[Ногъай чуьлер]] зуркъумлухар хьиз гьисабзава. Инсанри авур менфят авачир кӀвалахдин гъиляй [[Калмыкия]]да пара чилер къумлухдиз элкъвена.

РагъэкъечӀдай патан Европадин кьурай чуьлерин зонада са шумуд къумадин массив ава: [[Урусат]]дани ([[Арчедадинни Дондин къумар]], [[Цимла къумар]]) [[Украина]]да ([[Олешкидин къумар]]).

[[МуркӀадин гьамбарар]] — [[Шпицберген]]дал [[Новая Земля]]дал [[Исландия]]дал [[Альпар|Альпра]] [[Скандинавиядин сувар]]ра (виридан кьадар — 120 агъ. км² кьван я).

Саки вири Европа [[юкьван гьалдин климат]]дин зонадал ала (рагъакӀидай пата — океандинди, рагъэкӀечдай пата — континентдинди, пара живер авай мекьи кьуьд гваз), кеферпатан островрал — субарктикадиндини арктикадинди, Кьиблепатан Европада — аравилин гьуьлуьнди, Каспи гьуьлуьхъ галай аранда — зуркъумлухдинди я. Йисан къваларин кьадар — 500—800 мм, суварра (парани-пара рагъакӀидайпатан гуьнейрал) — 2000 мм, [[Котор залив]] винелай цава — 4650 мм я.

== АкьалтӀай тӀинкӀер ==
[[Файл:Cabo da Roca monument.JPG|thumb|left|200px|[[Рока кӀвенкӀвечил]] Европа чӀехичилин виридалайни рагъакӀидайпатан тӀинкӀ хьиз къалурзавай лишан]]
Европадин акьалтӀай тӀинкӀерин сиягь — виридалайни кефер, кьибле, рагъакӀидай, рагъэкъечӀдай патарихъ галай географиядин тӀинкӀер. Абурукай садбур виривердериз ахъа я.

* кеферпатан — [[Нордкин кӀвенкӀвечил]], [[Норвегия]] (71°08′02″ к. гь. 27°39′00″ р.-э. я.)&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Cape_Nordkinn Wikipedia — Cape Nordkinn]&lt;/ref&gt;

* кьиблепатан — [[Тарифан кӀвенкӀвечил]], [[Испания]] (36°00′24″ к. гь. 5°36′29″ р.-а. я.)&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Punta_de_Tarifa Wikipedia — Punta de Tarifa]&lt;/ref&gt;

* рагъакӀидай патан — [[Рока кӀвенкӀвечил]], [[Португалия]] (38°46′51″ к. гь. 9°29′54″ р.-а. я.)&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Cabo_da_Roca Wikipedia — Cabo da Roca]&lt;/ref&gt;

* рагъэкъечӀдай патан — тӀвар авачир кӀукӀ, [[Урусат]] (68°18′37″ к. гь. 66°37′05″ р.-э. я.)

== Европадин юкь ==
[[Файл:Center of Europe - monument - nearby Rakhiv - Ukraine (5647-49).jpg|thumb|right|200px|[[Европадин географиядин юкь]]&amp;nbsp;— [[геодезиядин лишан]]. [[Закарпаття вилаят]]дик акатзавай [[Дилове]] хуьре]]
Европадин географиядин юкь — континентдин географиядин юкь къалурдай гипотезадал диб кьазвай тӀинкӀ я. Юкь алай чка Европадин сергьятрин тайинвилел акъвазнава. Асул гьисабдалди, ам хкяй гьисабунин методикадин куьмекдалди чирун жезва. ГьакӀ яргъа авунвай островар акьалтӀай тӀинкӀер хьиз гьисабдиз къачунватӀани чӀехи метлеб авай шартӀ я.

АкӀ хьайила, гилан чӀавуз са шумуд, чеб Европадин географиядин юкь тирбур тӀварцӀяй кьазвай, чка ава:

* литвадин Пуршункес хуьр (Вильнюсдилай кеферпатахъ 25 км яргъал чка кьунва);&lt;ref&gt;[http://www.kurier.lt/?r=16&amp;a=188  Литовский курьер — Михаил Киселев. Где центр Европы?]&lt;/ref&gt;

* кеферпатан Белоруссияда авай Полоцк шегьердилай кьиблединни рагъакӀидай патахъ 50 км яргъал чка кьунвай тӀинкӀ;&lt;ref&gt;[http://by.holiday.by/skarb/819 Holiday.by — Памятник «Географический центр Европы» в Полоцке]&lt;/ref&gt;

* юкьван Словакияда авай Кремница шегьердин патав гвай Крагуле хуьре авай тӀинкӀ;&lt;ref&gt;[http://ru.infoglobe.cz/tip-na-vylet/sr-kremnicke-bane-geograficky-stred-evropy  Infoglobe.cz — Словакия: Кремницке Бане — географический центр Европы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041036/http://ru.infoglobe.cz/tip-na-vylet/sr-kremnicke-bane-geograficky-stred-evropy |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;

* украин Рахив шегьердин патав гвай Диловэ хуьруьн арада авай тӀинкӀ;&lt;ref&gt;[http://www.prokarpaty.info/stoit-uvidet/item/geograficheskij-centr-evropy.html prokarpaty.info — Географический центр Европы, Рахов, Закарпатье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304213335/http://www.prokarpaty.info/stoit-uvidet/item/geograficheskij-centr-evropy.html |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

* Польшадин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай Белостокдилай кеферпатахъ чка кьунвай Суховоля гминда авай тӀинкӀ;&lt;ref name=&quot;tio&quot;&gt;{{cite web|author=Виктор Корбут|datepublished=09 октября 2008|url=http://www.tio.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&amp;id=2600|title=О центре Европы|publisher=Туризм и отдых, №40 (675)|accessdate=2009-03-10|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;

* украин Тэрнопиль областдик акатзавай Теребовля райондин Вышэнькы хуьруьн арада авай тӀинкӀ.&lt;ref name=&quot;ternopol&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ternopol.com/CenterOfEurope.html|title=Центр Европы|publisher=Информационный портал города Тернополь|accessdate=2009-03-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/68GATq2XM|archivedate=2012-06-08}}&lt;/ref&gt;

== Административ паюн ==

=== Паюн ===
[[Файл:Europe subregion map UN geoscheme.svg|thumb|right|300px|Европадин паюн:
{{legend|#4080FF|[[Кеферпатан Европа]]}}
{{legend|#00FFFF|РагъакӀидайпатан Европа}}
{{legend|#FF8080|[[РагъэкъечӀдайпатан Европа]]}}
{{legend|#00FF00|[[Кьиблепатан Европа]]}}]]
Адетдалди Европа [[РагъакӀидайпатан Европа|РагъакӀидайпатандаз]], [[РагъэкъечӀдайпатан Европа|РагъэкъечӀдайпатандаз]], [[Кеферпатан Европа|Кеферпатандаз]], [[Кьиблепатан Европа|Кьиблепатандазни]] [[Юкьван Европа|Юкьвандаз]] пай ийизвайди я.

И паюн лап шартӀ алайди я. Асул гьисабдалди, и чара авун ийидайла географиядин хьиз политикадинни факторар гьисабдиз къачузвайди я. Уьлквейрикай садбур, фикирдалди кьурвал, чара-чара гьукуматрин кӀватӀалдик акатиз жеда.

Советрин чӀавуз Европа РагъакӀидайпатазни РагъэкъечӀдайпатаз пай авун пара чӀавуз политикадин ранг авай. РагъэкъечӀдайпатан Европадиз социализмдин гьукуматар, «халкьдин демократиядин уьлквеяр» лугьудайбур ([[Германиядин демократиядин республика|ГДР]], [[Польша]], [[Чехословакия]], [[Венгрия]], [[Румуния]], [[Болгария]], [[Албания]], [[Югославия]] и [[Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ|СССГ]]) талукьарзавай тир.

РагъакӀидайпатан Европадиз амай уьлквеяр тайинарзавай тир. ГьакӀни [[Испания]], [[Португалия]], [[Франция]]дин кьиблепад, [[Италия]], [[Мальта]], [[Кипр]], [[Греция]]ни [[Туьркия]] санал Кьиблепатан Европа хьиз гьисабзавай тир, гьа чӀавуз [[Исландия]]диз, [[Норвегия]]диз, [[Швеция]]диз, [[Дания]]дизни [[Финляндия]]диз санал Кеферпатан Европа лугьузвай тир.

Гилан чӀавуз, [[Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ|СССГ]], [[Югославия]]ни [[Чехословакия]] чкӀайдилай кьулухъ, Юкьван Европадиз [[Австрия]], [[Швейцария]], гьакӀни идалай виликра РагъэкъечӀдайпатан Европадин гьукуматар хьиз гьисабзавай [[Польша]], [[Чехия]], [[Словакия]], виликан [[Югославия]]дин уьлквеяр, [[Румуния]], [[Венгрия]], са чӀавара [[Балтикадин уьлквеяр]] (абур мадни мукьвал-мукьвал Кеферпатан Европадик кутазава) талукьарзавайди я.

РагъэкъечӀдайпатан Европадиз — физикадалдини географиядалди [[Урусат]] (Европада кьилди са пай), [[Украина]], [[Беларуссия]], [[Азербайжан]] (Европада са пай), [[Гуржистан]] (Европада са пай), [[Къазакъстан]] (Европада са пай), [[Молдавия]] (кьабул тахьанвай [[Днистердихъ галай Молдавиядин Республика]]дихъ галаз). РагъакӀидайпатан Европадиз — [[ЧӀехибритания]], [[Ирландия]], [[Франция]]ни маса уьлквеяр, гьакӀни, вич физикадалдини географиядалди юкьван-европадинди яз, [[Германия]].

'''Европадин паюн:'''
[[Файл:Europe Asia transcontinental.png|мини|250x250пкс|{{legend|#67e836|Михьиз Европада авай уьлквеяр}}{{legend|#9ac0ea|Европада са пай авай уьлквеяр}}]]
* [[РагъакӀидайпатан Европа]] — [[Австрия]], [[Бельгия]], [[Германия]], [[Ирландия]], [[Лихтенштейн]], [[Люксембург|Луьксембург]], [[Монако]], [[Нидерландар]], [[Франция]], [[ЧӀехибритания]], [[Швейцария]];

* [[РагъэкъечӀдайпатан Европа]] — [[Беларусия]], [[Булгъария]], [[Венгрия]], [[Молдавия]], [[Польша]], [[Румыния|Румуния]], [[Словакия]], [[Украина]], [[Урусат]], [[Чехия]];

* [[Кеферпатан Европа]] — [[Дания]], [[Исландия]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Норвегия]], [[Финляндия]], [[Швеция]], [[Эстония]];

* [[Кьиблепатан Европа]] — [[Албания]], [[Андорра]], [[Боснияни Герцеговина]], [[Ватикан]], [[Греция]], [[Испания]], [[Италия]], [[Косово]], [[Македония]], [[Мальта]], [[Португалия]], [[Сан-Марино]], [[Сербия]], [[Словения]], [[Хорватия]], [[ЧӀулав Сув]].

'''Азияда чилерин чӀехи пай авай уьлквеяр:'''

* [[Азербайжан]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада цӀудакай сад ава);

* [[Гуржистан]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада къадакай сад ава);

* [[Къазакъстан]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада 14 % кьван ава);

* [[Туьркия]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада 3 % кьван ава);

* [[Урусат]] (вири гьукуматдин чилерикай Европада 22-33 % кьван ава).

=== Гьукуматар ===

{| class=&quot;references-small sortable wikitable&quot;
! style=&quot;line-height:95%; width:2em&quot; class=&quot;unsortable&quot; | [[Пайдах]]
! style=&quot;line-height:95%; width:2em&quot; class=&quot;unsortable&quot; | [[Герб]]
! ТӀвар
! Чилин кьадар&lt;br /&gt;(км²)
! Агьалияр&lt;br /&gt;
! Агьалийрин къалинвал&lt;br /&gt;(per km²)
! [[Кьилин шегьер]]
! Уьлкведин тӀвар (-ар) чпин чӀалал
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Австриядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Austria Bundesadler.svg|20px]]
| [[Австрия]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 83 858
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8 700 471
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 97,4
| [[Вена]]
| Österreich
|-|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Азербайжандин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Emblem of Azerbaijan.svg|20px]]
| [[Азербайджан]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 86 600
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9 574 000
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 110,5
| [[Baku]]
| Azǝrbaycan
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Албаниядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Albania state emblem.svg|20px]]
| [[Албания]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 28 748
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2 886 026
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 98,5
| [[Тирана]]
| Shqipëria
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Андоррадин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of Arms of Andorra.svg|20px]]
| [[Андорра]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 468
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 78 014
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 166,7
| [[Андорра-ла-Велья]]
| Andorra
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Беларусиядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of Belarus.svg|20px]]
| [[Беларусия]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 207 560
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9 498 700
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 45,6
| [[Минск]]
| Беларусь
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Бельгиядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Great Coat of Arms of Belgium.svg|20px]]
| [[Бельгия]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 30 528
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 11 289 853
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 360,6
| [[Брюссел]]
| België/Belgique/Belgien
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Болгариядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of Bulgaria.svg|20px]]
| [[Болгария|Болгъария]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 110 910
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7 153 784
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 64,5
| [[София]]
| България
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Боснияни Герцеговинадин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]]
| [[Боснияни Герцеговина]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 51 129
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3 825 334
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 74,8
| [[Сарайево]]
| Bosna i Hercegovina, Босна и Херцеговина
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Ватикандин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of the Vatican City.svg|20px]]
| [[Ватикан]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 0,44
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 800
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1818,2
| [[Ватикан]]
| Status Civitatis Vaticanæ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Венгриядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of Arms of Hungary.svg|20px]]
| [[Венгрия]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 93 030
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9 830 485
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 105,7
| [[Будапешт]]
| Magyarország
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Германиядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of Arms of Germany.svg|20px]]
| [[Германия]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 357 021
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 82 162 000
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 230,1
| [[Берлин]]
| Deutschland
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Грециядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of Norway.svg|20px]]
| [[Греция]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 131 957
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 10 793 526
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 81,8
| [[Афинар]]
| Elláda
|-
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Гуржистандин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Greater coat of arms of Georgia.svg|20px]]
| [[Гуржистан]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 57 200
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3 720 400
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 65
| [[Тбилиси]]
| საქართველო, Сакартве́ло
|-|
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Даниядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:National coat of arms of Denmark.svg|20px]]
| [[Дания]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 43 094
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5 707 251
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 132,4
| [[Копенгьаген]]
| Danmark
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Ирландиядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of Ireland.svg|20px]]
| [[Ирландия|Ирландиядин Республика]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 70 280
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4 658 530
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 66,3
| [[Дублин]]
| Éire/Ireland
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Исландиядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of Iceland.svg|20px]]
| [[Исландия]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 103 000
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 332 529
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3,2
| [[Рейкйявик]]
| Ísland
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Испаниядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of Arms of Spain (corrections of heraldist requests).svg|20px]]
| [[Испания]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 504 851
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 46 438 422
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 92
| [[Мадрид]]
| España
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Италиядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Emblem of Italy.svg|20px]]
| [[Италия]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 301 230
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 60 665 551
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 201,4
| [[Рим]]
| Italia
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Македониядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of the Republic of Macedonia.svg|20px]]
| [[Кеферпатан Македония]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 25 713
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2 071 278
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 80,6
| [[Скопье]]
| Република Северна Македонија
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Къазакъстандин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Emblem of Kazakhstan.svg|20px]]
| [[Къазакъстан]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2 724 902
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 17 753 200
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 6,5
| [[Astana]]
| Қазақстан
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Латвиядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of Arms of Latvia.svg|20px]]
| [[Латвия]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 64 589
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1 971 300
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 30,5
| [[Рига]]
| Latvija
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Литвадин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of Arms of Lithuania.svg|20px]]
| [[Литва]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 65 200
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2 888 582
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 44,3
| [[Вилнуьс]]
| Lietuva
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Лихтенштейндин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Staatswappen-Liechtensteins.svg|20px]]
| [[Лихтенштейн]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 160
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 37 622
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 235,1
| [[Вадуц]]
| Liechtenstein
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Люксембургдин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Файл:Grandes armoiries du Grand-Duché de Luxembourg.svg|20px]]
| [[Люксембург]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2 586
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 576 249
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 222,8
| [[Люксембург (шегьер)|Люксембург]]
| Lëtzebuerg/Luxemburg/Luxembourg
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Мальтадин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of Malta.svg|20px]]
| [[Малта]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 316
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 434 403
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1374,7
| [[Валлетта]]
| Malta
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Молдовадин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of Moldova.svg|20px]]
| [[Молдова]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 33 843
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3 553 100
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 105
| [[Кишинёв]]
| Moldova
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Монакодин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of Monaco.svg|20px]]
| [[Монако]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2,02
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 37 863
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 18 744
| [[Монако]]
| Monaco
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Нидерландрин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Koninklijk wapen van het koninkrijk der Nederlanden.svg|20px]]
| [[Нидерландар]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 41 543
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 16 979 120
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 408,7
| [[Амстердам]]
| Nederland
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Норвегиядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of Norway.svg|20px]]
| [[Норвегия]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 385 178
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5 213 985
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 13,5
| [[Осло]]
| Norge
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Польшадин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Herb Polski.svg|20px]]
| [[Польша]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 312 685
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 37 967 209
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 121,4
| [[Варшава]]
| Polska
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Португалиядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of Portugal.svg|20px]]
| [[Португалия]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 91 568
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 10 341 330
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 112,9
| [[Лиссабон]]
| Portugal
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Румыниядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of Romania.svg|20px]]
| [[Румыния]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 238 391
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 19 759 968
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 82,9
| [[Бухарест]]
| România
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Сан-Маринодин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of San Marino.svg|20px]]
| [[Сан-Марино]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 61
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 31 950
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 523,8
| [[Сан-Марино (шегьер)|Сан-Марино]]
| San Marino
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Сербиядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of Serbia.svg|20px]]
| [[Сербия]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 88 407
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 7 076 372
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 80
| [[Белград]]
| Srbija
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Словакиядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of Slovakia.svg|20px]]
| [[Словакия]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 48 845
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5 426 252
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 111,1
| [[Братислава]]
| Slovensko
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Словениядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of Slovenia.svg|20px]]
| [[Словения]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 20 273
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2 064 188
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 101,8
| [[Луьбляна]]
| Slovenija
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Туьркиядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Emblem of Azerbaijan.svg|20px]]
| [[Туьркия]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 783 562
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 79 463 663
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 101,4
| [[Ankara]]
| Türkiye
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Украинадин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg|20px]]
| [[Украина]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 576 683
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 43 117 219
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 74,8
| [[Киев]]
| Україна
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Урусатдин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|20px]]
| [[Урусат]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 17 125 187
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 143 666 931
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8,4
| [[Москва]]
| Россия
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Финляндиядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of Arms of Finland Alternative style.svg|20px]]
| [[Финляндия]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 336 593
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5 487 308
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 16,3
| [[Гьелсинки]]
| Suomi/Finland
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Франциядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Armoiries république française.svg|20px]]
| [[Франция]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 547 030
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 64 513 242
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 117,9
| [[Париж]]
| France
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Хорватиядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of Croatia.svg|20px]]
| [[Хорватия]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 56 542
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4 190 669
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 74,1
| [[Загреб]]
| Hrvatska
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Чехиядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of the Czech Republic.svg|20px]]
| [[Чехия]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 78 866
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 10 553 843
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 133,8
| [[Прагьа]]
| Česká republika
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{ЧӀехибританиядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg|20px]]
| [[ЧӀехибритания]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 244 820
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 65 341 183
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 266,9
| [[Лондон]]
| United Kingdom
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Черногориядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of Montenegro.svg|20px]]
| [[Черногория|ЧӀулав Сув]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 13 812
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 622 218
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 45
| [[Подгорица]]
| Crna Gora
|-
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Швециядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Great coat of arms of Sweden.svg|20px]]
| [[Швеция]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 449 964
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9 851 017
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 21,9
| [[Стокгольм]]
| Sverige
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Швейцариядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg|20px]]
| [[Швейцария]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 41 290
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8 325 194
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 201,6
| [[Берн]]
| Schweiz/Suisse/Svizzera/Svizra
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| {{Эстониядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Файл:Coat of arms of Estonia.svg|20px]]
| [[Эстония]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 45 226
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1 315 944
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 29
| [[Таллин]]
| Eesti Vabariik
|-class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; | Вири санал
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 10 180 000
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 742 500 000
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 70
|}

=== Кьабул тахьанвай гьукуматар ===
{| class=&quot;references-small sortable wikitable&quot;

! style=&quot;line-height:95%; width:2em&quot; class=&quot;unsortable&quot; | [[Пайдах]]
! style=&quot;line-height:95%; width:2em&quot; class=&quot;unsortable&quot; | [[Герб]]
! ТӀвар
! [[Чилин кьадар]]&lt;br&gt;(км²)
! [[Агьалийрин кьадар]]&lt;br&gt;(2002-й йисан 1 июль)
! [[Агьалийрин къалинвал]]&lt;br&gt;(per км²)
! [[Кьилин шегьер]]
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;| {{Абхазиядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center&quot;| [[Файл:Coat of arms of Abkhazia.svg|20px]]
| [[Абхазия]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 8.432
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 216.000
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 29
| [[Сухум]]
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;| {{Косоводин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center&quot;| [[Файл:Coat of arms of Kosovo.svg|20px]]
| [[Косово]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 10.887
| style=&quot;text-align:right;&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=29 October 2011}}&lt;/ref&gt; 1.804.838
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 220
| [[Приштина]]
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;| {{Кеферпатан Кипрдин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center&quot;| [[Файл:Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|20px]]
| [[Кеферпатан Кипр]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3.355
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 265.100
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 78
| [[Никосия]]
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;| {{Кьиблепатан Осетиядин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center&quot;| [[Файл:Coat of arms of South Ossetia.svg|20px]]
| [[Кьиблепатан Осетия]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3.900
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 70.000
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 18
| [[Цхинвал]]
|-
| style=&quot;text-align:center&quot;| {{Молдавиядин Нистрянэ республикадин пайдах}}
| style=&quot;text-align:center&quot;| [[Файл:Coat of arms of Transnistria.svg|20px]]
| [[Молдавиядин Нистрянэ республика|Нистрянэ]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4.163
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 537.000
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 133
| [[Тираспол]]
|}

=== Дегь чӀаварилай Европадихъ галаз галкӀанвай гьукуматар ===

* [[Эрменистан]] ([[Европадин Совет]]дин член)

=== [[Виртуал гьукумат]]ар ===
[[Файл:Entrée de Christiania.jpg|thumb|250px|Азад шегьер Христианиядиз гьахьун]]
* {{Силэнддин пайдах}} [[Силэнд]]

* {{Христианиядин пайдах}} [[Азад шегьер Христиания]]

* {{Ладониядин пайдах}} [[Ладония]]

ва мсб.&lt;ref&gt;[http://planeta.by/article/639 Общественно политический журнал «Планета» — Виртуальные государства]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.factroom.ru/facts/54791 factroom.ru — 10 самых удивительных виртуальных государств]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.minicount.narod.ru/raznoe/raznoe6.html minicount.narod.ru — Виртуальные государства]&lt;/ref&gt;

=== Диндин орденар ===

* [[Мальтадин орден]]

=== Маса гьукуматрилай аслу тир чилер ===
[[Файл:Isle-of-Man-Ramsey-Kirk-Michael.jpg|right|250px|thumb|Мэн островдин аэрошикил: Рамси, Майкл хуьрер]]
* {{ЧӀехибританиядин пайдах}} [[Акротирини Декелия]]

* {{Аланд островрин пайдах}} [[Аланд островар]]

* {{Гернсидин пайдах}} [[Гернси]]

* {{Гибралтардин пайдах}} [[Гибралтар]]

* {{Мэн Островдин пайдах}} [[Мэн Остров]]

* {{Джерсидин пайдах}} [[Джерси]]

* {{Фарерин пайдах}} [[Фарерар]]

* {{Норвегиядин пайдах}} [[Шпицберген]]

* {{Норвегиядин пайдах}} [[Ян-Майен]]
&lt;ref&gt;[http://geo.koltyrin.ru/strany_mira_zavisimye.php http://geo.koltyrin.ru - Зависимые территории, спорные и территории с особым статусом]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://spravo4niki.com/skolko.php?id=26&amp;zavisimie_territorii_mira http://spravo4niki.com - Полный список зависимых территорий мира]&lt;/ref&gt;

=== Виридалайни чӀехи шегьерар ===
{|align=right
|-
|[[Файл:Panorama golden domed St Michael's Kiev.jpg|thumb|[[Киев]]|right|450px]]
|-
|[[Файл:Gendarmenmarkt berlin 2008 c filtered.jpg|thumb|[[Берлин]]|right|450px]]
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! №
! [[Шегьер]]
! [[Уьлкве]]
! data-sort-type=&quot;number&quot;|[[Агьалияр]]
! data-sort-type=&quot;number&quot;|[[Йис]]
|-

|-
| 1
| Align=&quot;left&quot; | [[Москва]]
| Align=&quot;left&quot; | {{RUS}}
| Align=&quot;right&quot; | 12 108 257
| Align=&quot;right&quot; | 2014
|-
| 2
| Align=&quot;left&quot; | [[Лондон]]
| Align=&quot;left&quot; | {{GBR}}
| Align=&quot;right&quot; | 8 174 100
| Align=&quot;right&quot; | 2011&lt;ref&gt;{{ref-en}} [http://www.ons.gov.uk/ons/rel/mro/news-release/census-result-shows-increase-in-population-of-london-as-it-tops-8-million/censuslondonnr0712.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151019123117/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/mro/news-release/census-result-shows-increase-in-population-of-london-as-it-tops-8-million/censuslondonnr0712.html |date=2015-10-19 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 3
| Align=&quot;left&quot; | [[Истанбул]]&lt;ref&gt;Европада (чӀехи пай) ва Азияд ава.&lt;/ref&gt;
| Align=&quot;left&quot; | {{TUR}}
| Align=&quot;right&quot; | 6 536 862&lt;ref&gt;Численность населения города, без населения ила Стамбул&lt;/ref&gt;
| Align=&quot;right&quot; | 2010&lt;ref&gt;{{ref-tr}} Oracle Application Server Forms and Reports Services, [http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&amp;report=buyukbelediye.RDF&amp;p_il1=34&amp;p_kod=2&amp;p_yil=2009&amp;p_dil=1&amp;desformat=html&amp;ENVID=nufus2000db2Env Büyükşehir belediyeleri ve bağlı belediyelerin nüfusları — 2009] ({{lang-ru|Количество населения муниципальных образований на 2013 год}}. Данные Турецкого института статистики)&lt;/ref&gt;
|-
| 4
| Align=&quot;left&quot; | [[Санкт-Петербург]]
| Align=&quot;left&quot; | {{RUS}}
| Align=&quot;right&quot; | 5 131 942
| Align=&quot;right&quot; | 2014
|-
| 5
| Align=&quot;left&quot; | [[Берлин]]
| Align=&quot;left&quot; | {{Германиядин пайдах}} [[Германия]]
| Align=&quot;right&quot; | 3 479 740
| Align=&quot;right&quot; | 2011&lt;ref&gt;{{ref-de}} Amt für Statistik Berlin Brandenburg — Homepage, [http://www.statistik-berlin-brandenburg.de//Publikationen/OTab/2011/OT_A01-01-00_124_201104_BE.pdf Bevölkerungsstand in Berlin am 30. April 2011 nach Bezirken] ({{lang-ru |Статистическое управление Берлин-Бранденбург. Население Берлина по состоянию на 30 апреля 2011 }})&lt;/ref&gt;
|-
| 6
| Align=&quot;left&quot; | [[Мадрид]]
| Align=&quot;left&quot; | {{ESP}}
| Align=&quot;right&quot; | 3 273 049
| Align=&quot;right&quot; | 2010&lt;ref&gt;{{ref-es}} Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute), [http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&amp;path=%2Ft20%2Fe260%2Fa2010%2F&amp;file=pcaxis&amp;N=&amp;L=1 Population Figures referring to 01/01/2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102155711/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&amp;path=%2Ft20%2Fe260%2Fa2010%2F&amp;file=pcaxis&amp;N=&amp;L=1 |date=2011-01-02 }} ({{lang-ru |Населения испанских провинций состоянию на 1 января 2010 }})&lt;/ref&gt;
|-
| 7
| Align=&quot;left&quot; | [[Киев]]
| Align=&quot;left&quot; | {{UKR}}
| Align=&quot;right&quot; | 2 815 951
| Align=&quot;right&quot; | 2011&lt;ref name='Sz01012011'&gt;[http://stat6.stat.lviv.ua/PXWEB2007/ukr/publ/2010/chisel%202010.rar Статистический сборник &quot; Численность населения Украины на 1 января 2011 года &quot;. — Киев, ГКСУ, 2011. — 112с. (rar)]&lt;/ref&gt;
|-
| 8
| Align=&quot;left&quot; | [[Рим]]
| Align=&quot;left&quot; | {{ITA}}
| Align=&quot;right&quot; | 2 761 477
| Align=&quot;right&quot; | 2011&lt;ref name='ITALY: Major Cities'&gt;{{ref-en}} City Population — Statistics &amp; Maps of the Major Cities, Agglomerations &amp; Administrative Divisions for all Countries of the World, [http://citypopulation.de/Italy-Cities.html#Stadt_alpha Italy (Major Cities): Regions &amp; Major Cities] ({{lang-ru| Население крупных городов и регионов Италии }})&lt;/ref&gt;
|-
| 9
| Align=&quot;left&quot; | [[Париж]]
| Align=&quot;left&quot; | {{FRA}}
| Align=&quot;right&quot; | 2 257 981
| Align=&quot;right&quot; | 2009&lt;ref name='FRANCE: Major Cities'&gt;{{ref-en}} City Population — Statistics &amp; Maps of the Major Cities, Agglomerations &amp; Administrative Divisions for all Countries of the World, [http://citypopulation.de/France-Cities.html#Stadt_alpha France (Major Cities): Regions &amp; Major Cities] ({{lang-ru| Население крупных городов и регионов Франции }})&lt;/ref&gt;
|-
| 10
| Align=&quot;left&quot; | [[Минск]]
| Align=&quot;left&quot; | {{BLR}}
| Align=&quot;right&quot; | 1 900 800
| Align=&quot;right&quot; | 2013&lt;ref&gt;{{ref-en}} City Population — Statistics &amp; Maps of the Major Cities, Agglomerations &amp; Administrative Divisions for all Countries of the World, [http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/demographics.php О демографической ситуации в январе-декабре 2012 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140528094018/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/demographics.php |date=2014-05-28 }} ({{lang-ru| Население крупных городов и регионов Беларуси }})&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Халкьарин арада авай сад-хьунар ==

{|align=right
|[[Файл:Supranational European Bodies-ru.svg|thumb|300px|Европадин икьраррани тешкилатра гьукуматри ийизвай иштараквал]]
|-
|[[Файл:Flag of Europe.svg|100px|thumb|[[Европадин ГалкӀ|ЕврогалкӀдинни]][[Европадин Совет]]дин пайдах]]
|-
|[[Файл:Flag of the CIS.svg|100px|thumb|[[Аслу тушир гьукуматрин сакӀиливал]]ин пайдах]]
|-
|[[Файл:NATO flag.svg|100px|thumb|[[Кеферпатан Атлантикадин Икьрар|Натодин]] пайдах]]
|-
|[[Файл:OSCE logo-ru.svg|thumb|100px|[[Европада хата авачирвални санал кӀвалахун патал тешкилат]]дин эмблема]]
|-
|
|-
|
|}

Европадин гьукуматар чара-чара халкьарин арада авай тешкилатрин (дибвилин гьисабдалди экономикадинни политикадин тегьердинбурун) членар я.

* [[Европадин Совет]]

* [[Европадин Садвал|Европадин ГалкӀ]]

** [[Еврозона]]

** [[Шенгензона]]

** [[Таможнядин галкӀ]]

** [[Европадин экономикадин зона]]

** [[Европадин ахъа алишверишдин ассоциация]]

* [[Аслу тушир гьукуматрин сакӀиливал]]

* [[Кеферпатан Атлантикадин Икьрар|Нато]]

* [[Европада хата авачирвални санал кӀвалахун патал тешкилат]]

* [[Кеферпатан Совет]]

* [[Юкьван Европадин ахъа алишверишдин ассоциация]]

* [[Бенилюкс]]

* [[ГУАМ]]

* [[Евразиядин экономикадин кӀапӀал]]

* [[Коллективдаказ чӀугвадай хата авачирвиликай Икьрарин Тешкилат]]

* [[Арктикадин Совет]]

* [[Балтикадин ассамблея]]

* [[Балтик гьуьлуьн гьукуматрин совет]]

* [[Баренцеван/Евроартикадин региондин Совет]]

* [[Урусатдинни Беларуссиядин галкӀдин гьукумат]]

* [[Евразиядин экономикадин кӀапӀалдин таможнядин галкӀ]]

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://ru.europedia.ws/ Европедия: Справочник Европы]
* [http://www.euratlas.com/ Евроатлас]
* [http://home.versatel.nl/gerardvonhebel Исторический атлас Европы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203144801/http://home.versatel.nl/gerardvonhebel/ |date=2009-02-03 }}
* [http://www.dw-world.de/dw/article/0,,2929855,00.html Европейская культура]
* [http://www.coe.int Официальный сайт Совета Европы]
* [https://web.archive.org/web/20090207080225/http://www.cis.minsk.by/main.aspx?uid=180 Устав СНГ]
* [http://www.euromag.ru/ Все о Европе]
* [http://www.evropa.org.ua/ Страны Европы: информационный портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726203229/http://evropa.org.ua/ |date=2011-07-26 }}

{{Европадин гьукуматар}}
{{1000}}

[[Категория:Европа| ]]</text>
      <sha1>b6hgi6h8y11zbjgqssxfi6glivx8m3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лезги чӀал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>402</id>
    <revision>
      <id>99946</id>
      <parentid>98088</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="156139" sha1="o20d7cayrsp8lc22sh7zrpo9e7k5tak" xml:space="preserve">{{ЧӀал2
 |тӀвар                     = Лезги чӀал
 |вичин тӀвар               = Лезги чӀал
 |уьлквеяр                  = {{Урусатдин пайдах|20px}} [[Урусат]], &lt;br /&gt; {{Азербайжандин пайдах|20px}} [[Азербайжан]]
 |регионар                  = 
 |карта                     = Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар лез.svg
 |картадин алцум            =295px
 |къул                      = 10-й номердив къейднавай рангуналди лезги чӀал гегьенш хьанвай чкаяр къалурнава
 |официал чӀал              = {{Дагъустандин пайдах|20px}} Дагъустан
 |Къайдада твазвай тешкилат =
 |рахазвайбурун кьадар      = 600—800 агъзур кас
 |рейтинг                  = 
 |статус                   = 
 |терг хьана                = 
 |категория                = [[Евразиядин чӀалар]]
 |классификация            = 
* [[Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар|Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар]]
:* [[Нах-дагъустан чӀалар|Нах-дагъустан чӀалар]]ин хзан
::* [[Лезги чӀалар|Лезги чӀалар]]ин хел
::: 
 |квай чӀалар              =
 |кхьинар                  = [[кирилл]]
 |ГОСТ 7.75–97             = лез 390
 |ISO1                     = —
 |ISO2                     = lez
 |ISO3                     = lez
}}

'''Лезги чӀал''' — [[Лезгияр|лезги]] халкьдин хайи [[чӀал|чӀал]]. И чӀалал [[Дагъустан]]дин кьиблединни — рагъэкъечӀдай пата ва [[Азербайжан]]дин  кефердинни — рагъэкъечӀдай пата уьмуьр ийизвай 800 000-дав агакьна агьалияр рахазва. [[Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар|Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар]]ин хзандин [[нах-дагъустан чӀалар|нах-дагъустан чӀалар]]ин кӀеретӀдин [[лезги чӀалар|лезги чӀалар]]ин хилек акатзава.

ЮНЕСКО-ди акъуднай «Терг хьунин кичӀевилик квай дуьньядин чӀаларин атлас» журналда лезги чӀалаз ''vulnerable'', яни терг хьунин кичӀевилик квай чӀалан статус ганай.

[[2010 йис]]ан [[Урусат|Урусатдин Федерациядин]] агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, лезги чӀалал 402 173 кас рахазвай&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]&lt;/ref&gt;. Энциклопедиядин «Этнолог» справочникдин малуматрив кьурвал, [[2007 йис]]уз [[Азербайжан]]да лезги чӀалал рахазвайбурун кьадар 364 000 кьван кас тир&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lez Ethnologue: Languages of the World]&lt;/ref&gt;. Амма Азербайжан республикадин гьукуматди тӀебии тушир рекьералди Азербайжанда лезгийрин кьадар гзаф тӀимиларзава. Мисал патал, [[1936 йис]]уз Азербайжандин чӀехи дережадин мектебриз (ВУЗриз) кьабулун патал анжах лезги халкьдин векилривай гьар йисуз 400 рубль кьадарда «лезги пул лугьудай» кьетӀен харжи къачузвай. И харжидикай азад хьун патал пара кьадарда кесиб лезги хзанри чпин паспортра миллет къалурзавай цӀарцӀел «лезги»-дин чкадал «азербайжанви» кхьенвай. ГьакӀ, Азербайжан республикадин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал [[2009 йис]]уз Азербайжанда 180 300 лезгияр авай. Гьавиляй Азербайжанда авай лезгийрин кьадар гилани дуьз малум туш ва пара кьадарда гьуьжетринни веревирдерин себеб яз амукьзава.

Лезги чӀалал улубарни газетар акъатзава. Виридалайни гзаф кьадарралди акъудзавай кьве газет ава, им [[Урусат]]да — «[[Лезги газет]]» ва [[Азербайжан]]да «[[Самур (газет)|Самур]]».

Дегь девирра [[Алпан]]дин, юкьван виш йисара Къавкъазда и чӀалал гзаф агьалияр рахазвай. Алатай виш йисара лезги алфавит са шумудра масакӀа хьана. Гилан алфавит кирилл гьарфаралди туькӀуьрнавайди я. Адак 45 гьарф акатзава&lt;ref&gt;[http://juvanbur.net/lez/_1501 Лезги чӀал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304182046/http://www.juvanbur.net/lez/_1501 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

Фонетикадин система ахъа тушир гьарфаралди девлетлу я. Падежриз дегиш хьунин система тафаватлу я. Лезги чӀалахъ 18 [[падеж]] ава.

== Лезги чӀалал рахазвайбурун кьадар ва чӀалан ареал ==
Лезги чӀал гегьенш хьанвай чилерик [[Дагъустан]]дин [[Ахцегь район|Ахцегь]] (97,99 %), [[Докъузпара район|Докъузпара]] (93,50 %), [[Кьурагь район|Кьурагь]] (98,59 %), [[Мегьарамдхуьруьн район|Мегьарамдхуьруьн]] (95,69 %), [[СтӀал Сулейман район|СтӀал Сулейман]] (99,61 %) ва са кьадар [[Хив район|Хив]] (42,05 %), [[Дербент район|Дербент]] (18,82 %), [[Рутул район|Рутул]] (9,00 %), [[Хасавюрт район|Хасавюрт]] (5,91 %) ([[ЦӀийи Къуруш]]), [[Кизляр район|Кизляр]] (3,71 %) ([[Сарсар]] хуьр) районар акатзава. [[Азербайжан]]да лезгияр чпин бинедин чилерал тир [[КцӀар район|КцӀар]] (90,63 %), [[Хъачмаз район|Хъачмаз]] (15,5 %), [[Кьвепеле район|Кьвепеле]] (16,4 %), [[Исмаиллы район|Исмаиллы]] (8 076 кас), [[Огъуз район|Огъуз]] (14,16 %), [[Къуба район|Къуба]] (6,8 %), [[Шеки район|Шеки]] (7 469 кас), [[Агъсу район]]ра уьмуьр гьалзава. ГьакӀни, лезги чӀалан векилар Дагъустандинни Азербайжандин [[Баку]], [[Магьачкала]], [[Дербент]], [[Каспийск]], [[Сумгаит]], [[Кизляр]], [[Дагъустандин ЦӀаяр|Дагъустандин ЦӀаяр]], [[Избербаш]], [[Хасавюрт]] хьтин чӀехи шегьерра, ва [[Урусатдин Федерация]]дин чара-чара вилаятрани шегьерра авайди я.

[[1877 йис]]уз [[Къавкъаздин дяве]]дилай кьулухъан йисара, бунтар къуватралди чуькьвезвай береда, [[Ярагъ]], [[ЦӀелегуьн|ЦӀелегуьн]], [[Рухун]], [[Арагъ]], [[СтӀал|СтӀал]], [[Курхуьр]] хьтин лезги суван хуьрер [[Турция]]диз куьч хьана ацукьнавай. Алай чӀавуз Турцияда 50 агъзурдилай пара лезгийрин несилри уьмуьр гьалзава, амма абурун гзафни-гзаф пай [[ассимиляция]] хьана [[туьрквер]]из элкъвенва. Ана авай лезги хуьрер: [[Кирне]] (Ортажа), Лезгикент, Яйлакёй (Балакесир вилайет), Дагъустан, Гуьнейкин, Финдижак, Каялипинар, Эмилрлер, Селимие, Османие, Султание&lt;ref&gt;[http://tourismzona.ru/Lezgini_v_turcii.html Турцияда лезги диаспора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420225242/http://tourismzona.ru/Lezgini_v_turcii.html |date=2013-04-20 }}&lt;/ref&gt;.

Лезгийрин мукьва къунши халкьар кефер пата [[агъулар]]ни [[табасаранар]], кьибле пата — [[азербайжанар]], рагъакӀидай патани — [[рутулар]] я. Вилик лезги чӀалан чирвилер агъулрин, табасаранрин ва рутулрин арада гзаф гегьенш тир. Са кьадар вахтунин къене, лезги чӀал чирвилерин чӀал яз агъулрин мектебра хайи чӀал хьиз гузвай. Им [[Сталин]]а тухузвай, гъвечӀи халкьар чӀехи халкьарин арада какадарна терг авунин политикадин план тир.

[[Услар Карлович]]а вичин улубда «куьре чӀалал» (яни лезги чӀалал) рахазвайбурун кьадар 80 агъзур кьван кас тирди къалурзава&lt;ref&gt;Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. VI. Кюринский язык. Тифлис, 1896. — 639 с.&lt;/ref&gt;. Гила лезги чӀалал рахазвай ксарин кьадар чеб лезгийрилай гьелбетта са кьадар тӀимил я.

{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
!'''Йисар'''
! Вири санлай
! Дагъустанда
! Азербайжанда
|-
|[[1886 йис]]
| 149 348
| 99 246
| 50 102
|-
|[[1926 йис]]
| 162 000
| 102 000
| 60 000
|-
|[[1939 йис]]
| 208 354
| 96 751
| 111 603
|-
|[[1959 йис]]
| 206 797
| 108 615
| 98 182
|-
|[[1970 йис]]
| 299 955
| 162 721
| 137 234
|-
|[[1979 йис]]
| 346 824
| 188 804
| 158 020
|-
|[[1989 йис]]
| 375 736
| 204 370
| 171 366
|}

[[1994 йис]]уз кьабулнавай Конституциядив кьурвал, лезги чӀал [[Дагъустан Республика]]дин официал чӀаларикай сад я. Эхиримжи виш йисан къене чӀалан жемиятдин функцияяр гегьенш хьанва. Гила лезги чӀал мектебра, басмадин идарайра, художестводин литературада, радио, телевидениеда кардик ква. Адал оригинал тир ва маса чӀаларай таржума авунвай чӀехи литература туькӀуьрнавайди я, театр, халкьдин арада чирвилерни культура чукӀурдай идараяр кардик ква. Лезги чӀалал республикадинни райондин газетар, журналар («[[Алам (журнал)|Алам]]», «[[Лезги газет]]», «[[Садвал (газет)|Садвал]]», «[[Самур (газет)|Самур]]» ва мсб.), жемиятдинни-политикадин ва илимдин литература акъатзава. Дагъустандин милли мектебра 4-ай классдал кьван сифте чирвилер лезги чӀалал гузва, амма чӀехи классра лезги чӀални литература кьилдин предметар хьиз гузвайди я. Дагъустандин университетда, Дагъустандин педагогикадин университетда ва Дербентдин вини дережадин педагогикадин колледжда, лезги чӀалан ва литературадин юкьван мектебрин муаллимар гьазурзавай, махсус хилер ава.

== Тарих ==
Лезги чӀални литература, тарихдин вакъиайрихъ галаз кӀеви алкъайра аваз, арадал атана, вилик фенва. Адан бинеда халкьдин мецин эсерар, тарихдин эсерар ва дегь Алпандин литература ава. Малум тирвал, лезгияр алпан халкьарикай сад я. Профессор Я. Яралиеван чирна — жагъурунри чи халкьдин культурадин тарих мадни са шумуд виш йисан дегь хъувуна. 1990 — й йисарин сифте кьилера алимди субут авурвал, алпанрин кхьинар лезги чӀалан са нугъатдал авунва, яни алай аямдин [[I виш йис|I]]-[[VII виш йис]]ара Алпанда лезги чӀал гъвечӀи тайифаяр чеб-чпихъ галаз рахазвай, гьукуматдин фарманар ва литературадин эсерар кхьизвай чӀал тир&lt;ref&gt;«Самур» газет, 1993-йисан апрель&lt;/ref&gt;. Гьавиляй алпанрин культура, литература ва тарих лезгийрин, гьакӀни лезги ва Дагъустандин чӀаларал рахазвай халкьарин ирс яз гьисабзава. И важибвал авай месэладихъ галаз алакъалу яз, алпанрин зарияр ва алимар: [[Давдакь]], [[Дасхуьруьнви Моисей]], [[Мехсети-Ханум]], [[Ширванви Хагани]], [[Кушуви Михьитар]], [[Хиниви Зайнаб]] ва масабуру лезги культурадиз, литературадиз ва илимдиз хтун тӀебии кар я. Дегь культурадин, кхьинрин ва улубрин сагьиб тир алпан ва алай девирдин лезги халкьарин алакъайрин профессор Я. Яралиева «Алпанрин кхьинар ва лезги чӀал улубда» (Магьачкъала, 1995) ахъайзава.

=== Лезги гафарин цӀуру къатар ===

Лезги халкь хьиз, лезги чӀални тарих тирвал лугьуз тежер кьван чӀехи мусибатрик акатна. Садбуруз лезгияр хайи чӀалакай магьрумариз кӀан хьана. Халкь рекьин патал лезгидин сад лагьай ва виридалайни хци яракь тир чӀал къакъудиз алахъна чапхунчияр. Ингье я халкь рекьиз хьанач, яни адан чӀал. Халкь хьиз, чӀални агъзур йисарин имтигьанрай акъатна яшамиш хьана — дувулар деринра авайвиляй.

Дувулриз вил вегьен. Гуржийрин чӀалан алим Г. В. Топуриади сифте яз са кьадар лезги гафар 4-5 агъзур йис инлай вилик арадиз атанвайбур тирди тестикьарна. Урусрин алим В. Шеврошкина вичин «Остров неразгаданных тайн» улубда лезги чӀалахъ 5 агъзур йис кьван тарих авайди баянарна. Гила бязи алимри 7-10 агъзур йисарин тарихрикай хабар гузва, чи чӀалан пелазги ва шумер чӀаларихъ галаз мукьвавилин гьакъиндай макъалаярни улубар кхьена чапдай акъудзава.

Гьа икӀ, лезги чӀалахъ авсиятда къвердавай мадни гзаф делилар винел акъатзава. Месела, къадим лезги тайифайрин сад тир чӀалакай лезги чӀалар арадиз атун чи эрацал къведалди I агъзур йисан эхиррихъ галаз алакъалу я лугьузвайбур ава. ЯтӀани чи тайифайрин чӀалар гьи чӀавалай чара жез гатӀуннатӀа гьеле тайинариз хьанвач. Амма ихьтин кар кьиле фенвайди Къавкъаздин гегьенш чилерал уьмуьр гьалнавай лезги халкьдикай маса халкьар, лезги чӀалакай маса чӀалар арадиз атанвайди гзаф алимри хиве кьазва. Гьабурукай яз, Азербайжандин алим Мегьамедгьасан Велилиди вичин [[1921 йис]]уз Бакуда чапдай акъудай «Азербайжан. Географиядин — тӀебии этнографиядин ва экономикадин веревирдер» тӀвар алай улубда вуч кхьенватӀа, фикир гун:

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; [[Файл:Aquote1.png|30px|&quot;|link=]] ''…Гьезерри ва маса [[туьрк халкьар|туьрк]] тайифайри, гьакӀ иранвийри ([[фарсар]]и) чуькьвенвай лезгияр Къафкъазия сувар галайнихъ, яни гилан Дагъустан галайнихъ фена. Яргъалди чпин чилерал маса миллетри хахавал авунатӀани, лезги тайифайрилай чпин чӀаларни къилихар хуьз алакьна. '' &lt;br /&gt;''…Къафкъазия сувара ара датӀана кьиле фейи дявеяр ва маса вакъиаяр, гьакӀни тӀебиатди арадиз гъайи чӀуру гьалар себеб яз, лезгияр чара-чара чӀаларалди рахазвай гзаф тайифайриз пай хьана''[[Файл:Aquote2.png|30px|&quot;|link=]]&lt;/blockquote&gt;

Гьа ихьтин фикир вичин «Азербайжанцин тарих» твар алай улубда Рашид бег Исмаиловани лагьанва ([[Баку]], [[1923 йис]]).

ЧӀалан алимрикай [[Бокарёв, Евгений Алексеевич|Е. А. Бокарева]] кхьизвайвал&lt;ref&gt;Е. Н. Бокарев. Введение в сравнительно-исторические изучение дагестанских языков. Махачкала, 1961, ч. 57.&lt;/ref&gt;:

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; [[Файл:Aquote1.png|30px|&quot;|link=]] ''Дагъустандин вири чӀаларихъ умуми тир, абурун дегь тарихдикай хабар гузвай гафарин фонд ава ва ида а чӀалар генетикадин жигьетдай сад тирди субутзава. Маса гафуналди, и карди абурухъ тарихдин вакъиаяр себеб яз са кьадар маса чӀалариз пай хьайи са диде чӀал хьайидакай шагьидвалзава.''[[Файл:Aquote2.png|30px|&quot;|link=]]&lt;/blockquote&gt;

Лезгийрин тарихдиз талукь кьилди кьве улуб басмадай акъудай тарихдин илимрин доктор, профессор [[Михаил Мататович Ихилов|М. М. Ихилова]] вичин «К вопросу о происхождении народностей лезгинской группы» тӀвар алай улубда кхьенва&lt;ref&gt;М. М. Ихилов. К вопросу о происхождении народностей лезгинской группы. «Самур» газет № 16, 1992-йисан 1-10-май. ч. 7.&lt;/ref&gt;:

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; [[Файл:Aquote1.png|30px|&quot;|link=]] ''ЧӀалан лишанрал гьалтайла, Дагъустандин халкьар (чпин группаярни галаз аварар, даргияр, лезгияр, гьакӀни яхулар) генетикадин жигьетдай сад я, масакӀа лагьайтӀа, абурун чӀалар са асул чӀалакай арадиз атанва. И кар фикирда кьуна лугьуз жеда хьи, и чӀаларал рахазвайбурни са халкьдикай арадиз атанвайбур я.''[[Файл:Aquote2.png|30px|&quot;|link=]]&lt;/blockquote&gt;

Винидихъ тӀварар кьур кирамрин ва маса чӀалан пешекаррин ихьтин фикирар асасдиз къачуртӀа ва чи чӀалан алим профессор Р. И. Гьайдарова кхьенвайбур рикӀел хкайтӀа, гзаф метлебар ашкара жеда&lt;ref&gt;Р. И. Гьайдаров, Гь. И. Мегьамедов, Н. Б. Эседуллаева. Лезги чӀал. Магьачкьала, 1994, ч. 21-22.&lt;/ref&gt;:

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; [[Файл:Aquote1.png|30px|&quot;|link=]] ''Лезги чӀалан са кьадар гафар са маса лезги чӀалара ваъ, гьакӀни Дагъустандин маса чӀаларани (авар, дарги, лак ва мсб.) дуьшуьш жеда. Ихьтин гафарик, месела, агъадихъ галайбур акатда: «мез», «ниси», «къад», «жув», «сам», «цӀай», «руьхъ», «цав» ва масабур. Ибур лезги чӀалан лексикадин лап цӀуру къатариз талукь гафар я. Дагъустандин чӀаларин умуми лексикадиз талукь гафар лезги чӀала виликди гзаф авай, амма гьам лезги, гьам маса чӀалара фонетикадин рекьяй чӀехи масакӀа хьунар кьиле фин себеб яз, алай вахтунда ахьтин гафар чеб-чпивай бегьем чара хьана, кьилди-кьилдин гафариз элкъвенва. Анжах гекъигунинни тарихдин рекьелди чавай а гафарин дувулар сад тирди тайинариз жезва. Месела, лезги чӀалан «сад», «сас», «яц», «варз» гафариз [[авар чӀал|авар]], [[анди чӀал|анди]], [[цез чӀал|цез]], [[лак чӀал|лак]], [[дарги чӀал|дарги]], [[табасаран чӀал|табасаран]] ва [[арчи чӀал|арчи чӀал]]ара гьа и гафарихъ галаз са дувулрикай хьанвай ихьтин гафар талукь я: авар — «цо», «ца», «оц», «моцӀицӀ»; анди — «се», «сал», «унсо», «борцӀцӀи»; цез — «сис», «сила», «ис», «буци»; дарги — «ца», «цула», «унц», «бадз»; лак — «ца», —, «ниц», «барз»; табасаран — «са» (р, б), «силиб», «йиц», «ваз»; арчи — «ос//са», «сот», «анс», «бац». Лезги чӀалан са кьадар гафарин дувулар, инал мисал гъайи саягъ, са Дагъустандин чӀаларин лексикайра ваъ, гьакӀни михьиз Къавкъаздин суван чӀаларин гафарикни дуьшуьш жезва. Амма и жигьетдай чи чӀалан лексика чирна-жагъурнавач. Чавай ахьтин гафарикай са шумуд къалуриз жеда: «цӀай», «яр», «туьрез».''[[Файл:Aquote2.png|30px|&quot;|link=]]&lt;/blockquote&gt;

=== Лезги литература ===
{{main|Лезги литература}}

[[2000 йис]]уз Я. Яралиева мад са кьери чирна — жагъурун кьилиз акъудна: алимди гьеле [[1908 йис]]уз Крит кьураматдилай жагъай чепедин чархунал авунвай кхьинар (абур тахминан цӀийи аямдилай 1700 йисан вилик шикилралди атӀанва) сифте яз кӀелна ва лезги чӀалаз мукьва Къавкъаздин са чӀалал авунвайди тайинарна&lt;ref&gt;«Дагъустандин гьахъвал», 2000 йисан 17-май&lt;/ref&gt;. Ихьтин къиметлу чирна — жагъурунри чи халкь [[Мукьвал РагъэкъечӀдай пад|Мукьвал РагъэкъечӀдай патан]] дегь халкьарихъ галаз яшайишдин, культурадин, литературадин ва маса жигьетрай галкӀанвайди успатарзава. Муькуь патахъай, чаз малум тирвал, лезги зарийрин ва алимрин эсерар гьеле дегь заманра РагъэкъечӀдай патан халкьариз малум тир. Абурукай хейлинбур, А. Шихсаидова ва М. Ярагьмедова тестикьарзавайвал, [[Иран]]дин, [[Туьркия]]дин, [[Азербайжан]]ди, [[Гуржистан]]дин, [[Эрменистан]]дин ва маса гьукуматрин архиврани фондара, ирссагьибриз хабар авачиз, ама. Ихьтин зарийрик винидихъ тӀварар кьунвай Алпандин, [[Ширван]]дин ва [[Муьшкуьр]]дин зарияр, гуьгъуьнин виш йисара уьмуьр гьалнавай [[Кьурагьви Маруф]], [[Лезги Хва]] ва масабур акатзава.

Чи литературани алпан ва лезги чӀаларал арадал атана вилик фенвайди я. Тарихдин вакъиайрин ва гьаларин таъсирдик алатай виш йисара гзаф лезги зарийри чпин эсерар [[фарс чӀал|фарс]], [[араб чӀал|араб]], [[туьрк чӀал|туьрк]] ва [[азербайжан чӀал|азербайжан чӀал]]арал теснифна. И карди къунши халкьарин арада авай алакъаяр мадни мукьва авуна ва вилик фенвай литературайрин тежрибадикай менфят къачудай мумкинвал гана: лезги литература, РагъэкъечӀдай патан литературадин са хел яз, кӀвенкӀве аваз хьана. Лезги литературадин кьилин темаяр бинедилай халкьдин уьмуьрдихъ ва тӀебиатдихъ галаз галкӀанвайди тир. Зарийри фикир-фагьумзавай, гекъигзавай, чпин гьиссер ахъайзавай: арадал уьмуьрдикай, тӀебиатдикай ва муьгьуьббатдикай теснифнавай эсерар, философиядин шиирар атана. [[VII виш йис]]ан зари [[Давдакь]]ан «ЧӀехи шарвал Жаваншир кьейила авур ишел» эсердай гьа девирдин уьмуьрдин шикилар, адетар, дуьнья кьатӀун ва шаирдин устадвилин дережа аквазва.

Къецепатан чӀаларин ва литературайрин таъсирдиз килиг тавуна, лезги зарийри чпин эсерар дидедин чӀалал теснифзавай, и карни къвердавай къуватлу жезвай. Чав агакьнавай делилрай аквазвайвал, [[XIV виш йис]]уз [[Куьре Мелик]]а, [[XV виш йис]]уз [[Миграгъ Къемер]]а, [[XVI виш йис]]уз [[Мискин Вели]]ди, [[XVII виш йис]]уз [[Лезги Къадир]]а, [[XVIII виш йис]]уз [[Кьуьчхуьр Саид]]а ва маса зарийри дидедин чӀалал лап иер эсерар теснифна, литература халкьдин руьгьдин игьтияжриз мукьва авуна. И адалатвал авай рехъ [[XIX виш йис]]уз [[Етим Эмин]]а давамарна, адан шиират чӀехи дережадив агакьна.

[[XIX виш йис]]уз Лезгистан [[Урусат]]дик акатна, чи халкьдин культурадиз, литературадиз урус ва Европадин культуради, литературади таъсир ийиз гатӀумна. И кар [[XX виш йис]]уз мадни къуватлу хьана.

[[XX виш йис]]уз лезги литература, винидихъ къейд авурвал, йигин камаралди вилик фена: ам вири жинсерин ва жанрайрин эсерар авай, тамам, агакьанвай литературадиз элкъвена; са жерге алакьунар авай зарийри: [[СтӀал Сулейман|СтӀал Сулейман]]а, [[Хуьруьг Тагьир]]а, [[Алибег - Фетягьов]]а, [[Къияс Межидов]]а, [[Забит Ризванова]], [[Межид Гьажиева]], [[Алирза Саидов]]а, [[Байрам Салимов]]а, [[Жамидин]]а, [[Ибрагьим Гьуьсейнов]]а, [[Азиз Алем]]а, [[Ханбиче Хаметова]]ди ва масабуру лезги ва [[Дагъустан]]дин литературайра лайихвилер авай чка кьунва.

Лезги литература маса чӀаларални вилик физва: бязи зарийри чпин эсерар урус ([[Сфи-Буба]], [[Марлен Каиди|М. Каиди]], [[Зуьгьре Акимова|З. Акимова]], [[Заира Аминова|З. Аминова]], [[Ярмет Эфендиев|Я. Эфендиев]] ва мсб.), азербайжан ([[Келентер Келентеров|К. Келентеров]], [[Тажидин Агъавердиев|Т. Агъавердиев]], [[Керимрин Седакъет Къайинбеган руш|С. Керимова]] ва мсб.) ва туьрк ([[Нажмудин Самури|Н. Самури]] ва М. Эсер) чӀаларал теснифзава. Лезги чӀалал чпин эсерар, вилик виш йисара хьиз, маса миллетрин векилрини ([[Камалдин Агьмедов|К. Агьмедова]] ва мсб.) кхьизва.

Литературадиз зарийрин цӀийи несилар къвезва. Абур гьазурун милли мектебра тешкилнавай литературадин кӀватӀалра, [[1993 йис]]уз [[Магьачкъала]]да ахъайнавай «Жегьил литератор» махсус мектебда, [[Дагъустандин гьукуматдин университет]]ра кьиле физва.

Милли литература вилик финиз таржумачийрин кӀвалахди араб, азербайжан, туьрк, урус, фарс, Дагъустандин халкьарин ва маса чӀаларай лезги чӀалаз, лезги чӀалай уьлкведин ва къецепатан чӀалариз литературадин, тарихдин ва илимдин эсерар элкъуьруни, дуьньядин литературадин лап иер эсерар лезги чӀалал акъудуниз чӀехи куьмек гузва. Ихьтин кӀвалахар дегь заманра гатӀум хьанвай: месела, алпан зари ва алим [[Дасхуьруьнви Моисей|Дасхуьруьнви Моисеян]] «Алпанрин тарих» улуб эрмени чӀалаз, арабрин, персерин, грекрин, эрменийрин зарийрин эсерар алпан ва лезги чӀалариз элкъуьрнай.

Лезги литературадин чӀалан месэлаяр ва кьилди зарийрин (Е. Эминан, С. Сулейманан ва мсб.) эсеррин чӀал тӀвар-ван авай алим¬ри: Р. И. Гьайдарова, А. Г. Гуьлмегьамедова, ва мсб. активдаказ чирна — жагъурзава. Лезги литература фадлай халкьдин руьгьдин игьтияждиз, руьгьдин хазинадиз элкъвенва.

== ЧӀалан гьалар ==
Малум тирвал, чпи уьмуьр гьалзавай уьлкведикай аслу яз, лезгийрин чӀехи пайдиз кьвед ва я пуд чӀалар чизва. Урусатда авайбуруз лезги ва урус чӀалар, [[Азербайжан]]да авайбурун гзафни-гзаф пайдиз пуд: лезги, урус ва азербайжан чӀалар чизва. Халкьдин арада урбанизациядин, яни хуьрерай акахьай миллетрин агьалияр авай шегьерриз куьч хьунин, процесс гзаф вилик фенва. Ва чӀехи пай дуьшуьшра, ахьтин хзанра лезги чӀал кьулухъ пландиз амукьна урус чӀал винел акьалтзава. И кардин субут, [[Дербент]], [[Магьачкъала]] хьтин чӀехи шегьерра авай урусламиш хьанвай лезги хзанар я.

Азербайжан пата авай сачилинвийрин гьалар са кӀус масакӀа я. Ана, [[СССР]]-дин береда [[Баку]], [[Сумгаит]] хьтин чӀехи шегьерриз куьч хьанвай лезги хзанар урус чӀалал рахазва, амма алай чӀавуз шегьерриз куьч жезвайбурун кӀвалин чӀал къвердавай цӀап ва я азербайжан чӀаланни — лезги чӀалан акахьун жезва. Ахьтин хзанрин кьадар гьар йисуз пара жезва.

Социология ва этнография илимра и гьалариз [[ассимиляция]]дин процесс лугьузвайди я. Яни гьар гьи халкь хьайитӀани, вичелай пара кьадардин халкьдин юкьва гьатна, хзанра а виниз тир халкьдин чӀалал рахазватӀа са тӀимил вахтунилай терг жеда. Терг хьунин процессни са шумуд камариз пай жезва: сифте чӀал, культура, дин, ахпани вичин а бинедин халкьдиз талукьвилин кьатӀун квахьзава. Лезгияр ассимиляция хьуниз чӀехи рум гузвай са шумуд факторар ава, ибур:

* мектебра хайи чӀалан тасар тахьун
* [[урбанизация]]
* чара халкьарихъ галаз никягьар
* аялар чӀехи жезвай хзанра хайи чӀалал рахун тавун
* жуваз чӀал чир тийин
* жуван чӀал гуьгьуьллувилелди хиве кьун тавун


Лезги чӀалан бегьем кьадарда девлетлувилиз килиг тавуна, чӀалан векилри, иллаки жегьилри, хуьрерани шегьерра, [[Дагъустан]]да [[урус чӀал]]ан [[Азербайжан]]да [[азербайжан чӀал|азербайжан чӀал]]ан гафарикай, ацӀай цӀарафаяррикай ва гафарин галкӀунрикай менфят къачузва. И феномен адав маракьлу я хьи, лап чӀехи пай дуьшуьшра абуру винивал гузвай чара чӀаларин гафариз кутугай лезги аналогар авайди я. Идан асул себебрикай сад, жегьилрин вилера урус ва я азербайжан чӀалар «вилик фенвай», «кутӀал» чӀалар хьиз, амма лезги чӀал «кьуьзуьбурун», «модада авачир» чӀал хьиз хьун я. Кьведлагьай себеб, лезги чӀал бегьем тир дережада чир тахьана, гьавиляй герек тир гаф кьилиз лезги чӀалал татана хъсан чизвай маса чӀалал атун я. КӀелунар куьтягьайдалай кьулухъ жегьилри хайи чӀалан къайгъуда акъваззавач, курсара ва я чпин зегьметралди хайи чӀалан чирвилер хъсанарзавач.

Лезги чӀал кардик квай сфера аста-аста, амма агъунваз гуьтӀуь жезва. Идаз аксина яз, лезгийрин арада урус чӀаланни азербайжан чӀалан метлеб гьар йисуз мадни гегьенш жезва. АкӀ, [[1970 йис]]уз лезгийрин 31,6 % процентдиз урус чӀалан чирвилер авайди тиртӀа, [[1989 йис]]уз и лишан 68,2 % — дав агакьнай. Бязи вахтара и кьве чӀалари лезги чӀалаз гузвай таъсир акьван пара жезва хьи, им лезги жемиятда къалабулух арадал атунин себеб жезва. И туькьуьл кардикай чӀехи лезги зари, сатирик [[Байрам Салимов]]а «Лезги чӀал гьикӀ вилик физватӀа, гьадакай» тӀвар алай чӀал туькӀуьрнай:&lt;ref&gt;[http://www.lezgichal.ru/shiirar/bayram-salimov/lezgi-chlal-gikl-vilik-fizvatla-gadakay.html Байрам Салимов/ Лезги чӀал гьикӀ вилик физватӀа, гьадакай]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;&quot;&gt;'''Куьре пата:'''

&lt;poem&gt;Асиятан жалоба

Зун публично оскарбитна Асада,
Свадьбада любимый дочь тухузвай.
Ада, народ собрать хьанвай чкада,
Родной язык не знаю я лугьузвай.

Лугьузвай хьи, родной чӀал чир тавуртӀа,
Урус чӀални невозможно усвоить.
Бес кто я, кьве чӀаланни гьавурда
Авай, ийиз кьве языкни удвоить.

Лезги чӀалан газеты не читаю,
Ну и что, это не есть чӀуру кар.
Ложь не люблю, правдой я питаюсь.
Я лезгинка, куьн я вири урусар.&lt;/poem&gt;

'''Къуба пата:'''

&lt;poem&gt;Асиятан шикаят

Зун тэгькъирна эл ичиндэ Асада,
Тоюник зи истэкли руш тухузвай.
Ада алэм йыгъмыш хьанвай чкада,
Ана дили билмирэм мэн лугьузвай.

Лугьузвай хьи, ана дил чир тавуртӀа,
Мугъул чӀални олмаз ийиз тупӀалай.
Бес мэн кимэм, кьве чӀаланни гьавурда
Авай, ийиз ики дилдэ хуралай.

Охумурам лезги дилдэ газетар,
Нэ олсун ки, бу дейилки чӀуру кар.
Истэмирэм гьахъсуз ишлэр, гьуьжетар,
Мэн лезгийэм, куьн я вири мугъулар!&lt;/poem&gt;
&lt;/div&gt;

=== Лезги чӀалан терг хьун ===
Лезги чӀалан терг хьуникай макъалайриз тӀвар-ван авай зари, тарихдар, лезги чӀалан пешекар, журналистни публицист [[Муьзеффер Низаман хва Меликмамедов]]а вичин улубра кьетӀен чка гузва. Агъадихъ галай эхтилатарни материалар адан «Лезги чӀалар: Илимдин макъалаяр ва очеркар» улубдай чин къачуна кхьенвайди я.

Дидед чӀалан къенивилин къайгъудик хьана кӀанзавай бязи лезги алимрини лингвистри, гагь-гагь ам гужуналди кесибарзава. Гьа и кардикай фагьумдайла, рикӀел чи гафарикайни чӀалакай бязи алимри лагьанвай фикирар хквезва: «Лезги чӀал гафарин кьадардал гьалтайла са акьван девлетлу туш…»

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; [[Файл:Aquote1.png|30px|&quot;|link=]] '' …Гафарин вири санлай кьадар, маса чӀаларив гекъигайла, тӀимил ятӀани, гзаф манаяр авай гафар себеб яз лезги чӀалан а кимивал чна саки кьатӀунзавач… ''[[Файл:Aquote2.png|30px|&quot;|link=]]&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; [[Файл:Aquote1.png|30px|&quot;|link=]] '' …Лезги чӀал гафаралди девлетлу хьунин карда урус чӀалан метлеб гзаф жезва. Урус чӀалай ва я ам арада аваз маса чӀаларай къачунвай гафари чи чӀала чӀехи чка кьазва… ''[[Файл:Aquote2.png|30px|&quot;|link=]]&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; [[Файл:Aquote1.png|30px|&quot;|link=]] '' …Исятда лезги чӀала 1500-далай виниз урус чӀалай кьабулнавай гафар кардик ква… Абурун кьадар къвердавай мадни пара жезва. ''[[Файл:Aquote2.png|30px|&quot;|link=]]&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; [[Файл:Aquote1.png|30px|&quot;|link=]] '' …Гзаф урус гафар лезги чӀалаз 1930—1940 — й йисара атана. 1930 — й йисара лезгидалди кӀел-кхьин ва мектебра тарсар гун себеб яз вишералди цӀийи гафар, терминар атана… ''[[Файл:Aquote2.png|30px|&quot;|link=]]&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; [[Файл:Aquote1.png|30px|&quot;|link=]] '' …Урус гафар кьабулун, абурун гьисабдай девлетлу хьун лезги литературадин чӀал вилик финин дибдин рекьерикай сад я… Урус гафар кьабулун гилани давам жезвай процесс я, къвезмай чӀавуз лезги чӀалан лексикада абурун роль мадни чӀехиди жеда… ''[[Файл:Aquote2.png|30px|&quot;|link=]]&lt;/blockquote&gt;

И фикирар чи тӀвар-ван авай чӀалан алим, профессор [[Ражидин Гьайдаров]]аз ва адахъ галаз санал лезги чӀалан учебникар туькӀуьрнавай Салаудин Селимоваз, Акверди Рамалдановаз, Селимхан Мирзахановаз, Гьамидуллагь Мегьамедоваз, Нафисат Эседуллаевадиз махсусбур я. Гьа и алимри туькӀуьрнавай
учебникра агъадихъ галай фикирарни ава:

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; [[Файл:Aquote1.png|30px|&quot;|link=]] '' Чи чӀал иер, инсанрин жуьреба — жуьре гьиссер, яшайиш вири патарихъай къалуриз жедай алакьун авай чӀал я… Ам чи халкьдин тарих, дамах, намус я. Ам хуьн, вилик тухун чи пак тир буржи я. ''[[Файл:Aquote2.png|30px|&quot;|link=]]&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; [[Файл:Aquote1.png|30px|&quot;|link=]] '' …Лезги гаф амаз маса чӀалан гафар кардик кутун тавун… япуз хуш тушир маса гаф ва я форма пайда жедай дуьшуьшарни арадай акъудун лазим я. ''[[Файл:Aquote2.png|30px|&quot;|link=]]&lt;/blockquote&gt;

Гьакъикъатда гьа икӀ хьун лазим я. Амма гьайиф хьи, учебникар туькӀуьрзавайбурун, чӀалакай илимдин эсерар кхьизвайбурун фикирар гьерекатрихъ галаз кьун тавунин нетижада чавай чи гафарин девлет лезги чӀалан вичин мумкинвилерикай менфят къачуна гзафариз жезвач.

Гьеле [[1990 йис]]уз [[Магьачкъала]]да кьиле фейи лезги кхьирагрин I-й кӀватӀалдал [[Муьзеффер Меликмамедов]]а профессордивай жузунай:

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; [[Файл:Aquote1.png|30px|&quot;|link=]] '' Ражидин муаллим, куьне [[1989 йис]]уз басмадай акъуднавай «Лезги чӀалан орфографиядин гафарган» са акьван бегьемди туш, ина гзафни — гзаф гафар, гьатта «лезги» гафни авач. Вучиз икӀ хьанвайди я? ''[[Файл:Aquote2.png|30px|&quot;|link=]]&lt;/blockquote&gt;

Профессорди лагьанай хьи, гьукуматди герек тир кьван чар ганач, гьавиляй са шумуд басмадин чар кьван материал чапдай акъудиз тахьана амукьна. Гила чна 40 — 50 йис алатайла къвезмай несилриз гьихьтин жаваб гун?

Гьатта табасаран чӀалан орфографиядин гафарганда 11 800 гаф ава. Чи гафарганда гафарин кьадар 10 200 я. Гьавиляй чи тӀвар-ван авай алим-кхьираг [[Гьаким Къурбан]]а вичин «ЧӀал халкьдин девлет я» макъалада профессор Р. Гьайдаровавай жузунай:

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; [[Файл:Aquote1.png|30px|«|link=]] '' Яраб лезги чӀал гьа икьван кесиб я жал?» Гь. Къурбана лагъайвал, &quot;милли чӀаларин метлеб хкажзавай девирда ихьтин гафарган акъудун им бес чна чи дидед чӀал гужуналди кесибарун тушни?! ''[[Файл:Aquote2.png|30px|&quot;|link=]]&lt;/blockquote&gt;&lt;ref&gt;«Литературадин Дагьустан» журнал, № 6, 1989&lt;/ref&gt;.

Мадни са мисал гьиз жеда. [[1950 йис]]уз [[Магьачкъала]]да басмадай акъатай «Русско-лезгинский словарь» улубда 35 000 гаф ава. Амма вучиз ятӀани адалай 16 йис гуьгьуьниз акъатай &quot;Лезги чӀаланни урус чӀалан гафарган&quot;да 28 000 гаф гьатнава. 7000 гаф тӀимил! ИкӀ фейитӀа, цӀийи гафарганда гьич 10 000 гафни амукьдач. Гьа инал чи са алимдин гафар рикӀел хкиз кӀанзава. Гьеле цӀуд йис идалай вилик педагогикадин илимрин кандидат Ш. Мирзоева кхьенай: «Чна тухвай чирна-жагъурунри къалурзава хьи, саки 40 % тербиядинни чирвилин дережа ахъайзавай лезги гафар халкьди кардик кутузвач, 65 % — див агакьна аялриз ва жегьилриз са кьадар гафарин мана эсиллагь чизвач. Нетижа гьихьтинди ятӀа виридаз аквазва. Гьавиляй энгел тавуна алимри чпин „гаф лугьун“ ва тербиядарри чӀалаз дикъетдивди фикир гун лазим къвезва.»

Урус чӀалай кьабулай гафарин гьакъиндай садбуру дамахдалди лугьузва: «Исятда лезги чӀала 1500 — далай виниз урус чӀалай кьабулнавай гафар кардик ква.»

Ахпа алимрин фикир ихьтин са месэладал желб хьана: «Урус гафар кьабулун, абурун гьисабдай девлетлу хьун лезги литературный чӀал вилик финин дибдин рекьерикай сад я.»&lt;ref&gt;Р. И. Гъайдаров, Гь. И.Мегьамедов, Н. Б. Эседуллаева, Лезги чӀал, Магьачкъала, 1994, ч. 24.&lt;/ref&gt;.

И кар патахъай [[Муьзеффер Меликмамедов]]а икӀ лагьанай:

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; [[Файл:Aquote1.png|30px|&quot;|link=]] '' Зун куь фикирдихъ галаз рази туш, гьуьрметлу алимар! Урус гафарин гьисабдай девлетлу хьун шартӀ ятӀа, лезги литературадин чӀал вилик тухун патал зегьмет чӀугун тавуна, лезгийриз урус чӀал теклифиз жеда. Чун масадал вил алай муьфтехурар туш. Лезги литературадин чӀал чи чӀалан вичин мумкинвилерикай менфят къачуна вилик тухвана кӀанзавайди я, идавай — адавай гафар тарашуналди ваъ! Белки куьне алатай девирра чи чӀалан кьилел атай къазаяр рикӀелай алуднаватӀа? Квез алай аямда чи литературадин чӀала авай татугайвилер квехъ галаз алакъалу ятӀа чир тахьана жеч. [[XX виш йис]]ан сифте кьилера лезги литературадин чӀал гуьнгуьна хутаз алахъай ксари вучиз ятӀани ахцегь ва къуба нугъатрикай менфят къачунвач. Гьайиф хьи чи алимри лезги литературадин чӀалан бинеда гьатнавай нугъатрикай хейлин михьиз амай ахцегь нугьат ва рахазвайбурун кьадар виридалайни гзаф тир къуба нугьат кваз кьунвач. Гьавиляй къе садбур чи литературадин чӀал хайи нугъатрин гафарин гьисабдай ваъ, маса чӀаларин гафарин гьисабдай девлетлу ийиз апахъзава. Ихьтин девлет низ герек я? ''[[Файл:Aquote2.png|30px|&quot;|link=]]&lt;/blockquote&gt;

Урус чӀалай гафар кьабулун [[1950 йис|1950]] — [[1960 йис|1960]] — й йисарани дебда гьатнай ва а чӀавуз идаз акси экъечӀай чи къелемэгьлияр мадни гзаф хьанай. Анжах «Коммунист» (лезги чӀалал) газетда чап хьайи са шумуд макъала рикӀел хкин бес я: «Дидед чӀал михьиз хуьн» (Къ. Къазиев «Коммунист», 1961 йисан 27 сентябрь), «ЧӀал чӀур тийин» (И. Мурадов, «Коммунист», 1962 йисан 23 декабрь), «ЧӀал михьиз хуьн чи виридан буржи я» (Ш. Шабанов, «Коммунист», 1963 йисан 30 январь), «ЧӀалан къанунрал амал ийин» (А. Гуьлмегьамедов, «Коммунист», 1968 йисан 8 август) ва мсб. Гьа инал лагьана кӀанда хьи, эхиримжи йисара чи чӀала маса чӀаларай гафар къачун мадни деб гьатнава. Хайи чӀал михьиз хуьз алахъзавай ксар урус ва маса чӀаларай гафар къачунин акси туш. Амма а гафар гьар гьикӀ хьайитӀани, герек яни, тушни фикирда кьун тавуна, акатайвал ваъ, анжах чара авачир дуьшуьшра къачуна кӀванзавайди я. ЯтӀани чи чӀалал машгъул жезвайбурун арада гьелени и кардикай фагьум тийизвай ксар гзаф ава. Гьавиляй эхиримжи вахтара чи газетра ва журналра са игьтияжни авачиз, хайи чӀалан гафар амаз маса чӀаларай къачунвай хейлин гафар пайда хьанва. Месела: «неве» («хтул»), «тая» («марк»), «къузу» («кӀел»), «киши» («кас»), «къаргъудали» («гьажикӀа»), «отряд» («кӀеретӀ»), «геройвал» («кьегьалвал»), «остров» («къурамат»), «главный» («кьилин»), «къардаш» («стха») ва мсб. Саки садбуру са нин ятӀани тапшуругъдалди чи чӀал гужуналди чӀурзава. Гьайиф къведай кар ам я хьи, чпи учебникар туькӀуьрзавай, чӀалакай илимдин эсерар кхьизвай са бязи ксарини чӀалан харчивилиз рехъ гузва.

Виш йисара тарашхъанривай кукӀвариз тахьай лезги чӀалар къе гьи йикъал атанва. Жаваб жагъурун патал будугъ, къирицӀ, хиналугь чӀаларин лексикадиз вил вегьен. Алатай виш йисара, иллаки советрин девирда и чӀаларин кьилел чӀехи мусибатар атана. А чӀаларин лексикада вишералди хайи гафар амукьнач, абурун чка маса чӀаларин гафари кьуна. И кар къени давам жезва ва [[будугъ чӀал|будугъ]], [[къирицӀ чӀал|къирицӀ]], [[хинелугъ чӀал]]ар аморф чӀалариз элкъвез, къвердавай чпин диде чӀал тир алпан чӀалавай къакъатзава. [[XX виш йис]]арал къведалди лезги чӀалавай вичин сихилдин вири чӀалар генани мукьувай хуьз алакьнай. Вучиз лагьайтӀа Къавкъаздин дегь ва чӀехи чӀаларикай тир лезги чӀалакай региондин агьалийрини, гьакӀни къунши халкьарин векилри гегьеншдиз менфят къачузвай. Бязи кирамри кхьизвайвал, гьеле [[XVIII вуш йис]]уз Лезгистандин агьалийрилай гьейри Дагьустандин са шумуд аялатдин — Акушадин, Дженгутендин, Къаракъайтагьдин, Кубачидин, Къазикъумухдин, Табасарандин агьалиярни лезги чӀалалди рахазвай&lt;ref&gt;Кавказцы. 1750—1820. Новейшие географические и исторические известия о Кавказе, собранная и пополненная Семеном Броневским. Москва, 1823&lt;/ref&gt;. С. Броневскийди а чӀавуз чапдай акъудай Къавкъаздин чилерин картадиз вил вегьейтӀа, лезги чӀалакай гьикьван чӀехи чилерал менфят къачузвайтӀа, мадни хъсандиз кьатӀуниз жеда.

Тарихдин чешмейра къалурнавайвал лезги чӀал гьеле [[XIV виш йис]]ал къведалди Къавкъаздин лап чӀехи, гьатта маса чӀалар вичин къене цӀурурзавай чӀал тир. Гьавиляй туьркверин машгьур тарихдар, профессор Зеки Велиди Тогъана вичин «Уьмуми туьрк тарихдиз гьахьун» улубда кхьенай: «Чара чкайрай тир Гьезер ва Къипчах агьалийрикай вахтар алатунивай Дербентдинни Ширвандин арада уьмуьр гьалзавай чкадин агьалийрик акахьиз Лезги жезвай.»&lt;ref&gt;Zeki Velidi Togan. Umumi Turk Tarixine Giris. Cild 1. Istanbul 1946. ч. 441&lt;/ref&gt;.

Маса туьрк тарихдарди, Шерафеддин Ерела кхьенвай гафар рикӀел хкин: «Лезгийри Дагъустанда анжах чеб хвенач, гьа са вахтунда чпин патарив гвай къуншиярни чпин арада цӀурурдай алакьун къалурна. Ибурулай гъейри къе чеб амачир Албанарни Аланар, рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз атай чӀехи къуватрин амукьаяр, гьакӀни Араб сердерри стратегиядин жигьетдай важибвал авайч чкайриз куьчарай Арабар гзаф зурба халкь тир Лезгийрик акахьна, чпин чӀалар ва жуввал квадарна Лезгийриз элкъвена.» (Sefafeddin Erel. Dadistan ve Dagistalilar. Istanbul 1961. ч. 17.).

Чи дегьвал, чи чӀехивални къудратлувал эхиз тахьай са кьадар чӀулав къуватри советрин девирда лезги халкьарикай хьиз, лезги чӀаларикайни кьисас къахчуна. 1920—1952 — й йисара [[агъулар|агьулриз]] мектебда лезги чӀалалди тарсар гана. Гьавиляй абурувай чпин чӀал хуьз хьана. Амма гуьгъуьнлай абур сад лагьай классдилай урус чӀалалди кӀелиз мажбурна. [[1992 йис]]ал къведалди, яни 40 йисуз и халкьдин чӀала цӀудралди асул агъул гафарин чкаяр урус гафари кьунва. Дидед чӀалалди кӀел — кхьин агьулриз анжах Совет гьукумат чкӀайдалай гуьгъуьниз несиб хьана.

Лезги чӀаларин группадик акатзавай [[арчи чӀал|арчи чӀал]]аз гзафни-гзаф маса чӀаларин гафар атанва. Абур авар ва урус чӀаларалди кӀелиз мажбурнава.

[[Рутул чӀал|Рутул чӀал]]ан кьилелни чӀехи мусибатар атана. [[1952 йис]]ал къведалди Совет гьукуматди рутулрив урус ва азербайжан чӀаларалди кӀелиз туна. 1952 йисалай лагьайтӀа, мектебра тарсар анжах урус чӀалалди гана. Дидед чӀал рутулри [[1993 йис]]алай чирзава.

[[ЦӀахур чӀал|ЦӀахур чӀал]] лап барбатӀ йикъал атана. [[1954 йис]]алди цӀахурри азербайжан чӀалалди кӀелна. 1954 йисалай абур урус чӀалалди кӀелиз мажбурна. ЦӀахур чӀалалди кхьинар [[1991 йис]]уз арадиз атана ва гила юкьван мектебрин агъа синифра и чӀални чирзава. ЯтӀани и чӀалаз мадни маса чӀаларай гзаф гафар къвезва.

[[Табасаран чӀал|Табасаран чӀал]]алди кӀел-кхьин [[1932 йис]]уз арадиз атанатӀани, ада вишералди хайи гафар квадарна. Алай чӀавуз и чӀалан лексикада асул табасаран гафарихъ галаз санал лезги гафарини чӀехи чка кьазва. Тарихдин вакъиаяр себеб яз Табасаран кьве чкадал пай хьайидалай гуьгьуьниз Кефер Табасарандин агьалияр кьвед лагьай чӀал хьиз, азербайжан чӀалакай менфят къачуз мажбур хьана. Кьибле Табасаранда табасаран ва лезги чӀалар кьилин чӀалар яз амукьна&lt;ref&gt;М. Е. Алексеев, С. Х. Шихалиева. Табасаранский язык. Москва, 2003. ч. 13.&lt;/ref&gt;. Советрин девирда гайи басрухар себеб яз Табасарандин [[Ерси]], [[Зиль]], [[Гьемейди]], [[Мугъарты]], [[Дарваг]] ва маса хуьрерин агьалияр ассимиляция хьана цӀапариз элкъвена&lt;ref&gt;Ихилов М. М. Народности лезгинской группы. Махачкала, 1967. ч. 26.&lt;/ref&gt;. 1959 йисуз Табасаранда хьайи машгьур этнограф Л. Лаврова вичин «Этнография Кавказа» улубда гьахълу яз маса чӀалари табасаран чӀал арадай акъудзавайди къейд авунай. Амма лезги чӀала табасаран чӀалаз арадай акъатиз тунач. М .М. Ихилова кхьейвал, чпин диде чӀал — лезги чӀал хвеначиртӀа, табасаранар мадни пара ассимиляция хьунухь мумкин тир. Лезги чӀал абур патал къалхан хьана.

Гьайиф хьи, [[Азербайжан]]да лезги чӀалавай маса лезги чӀалар патал яргъалди къалхандин роль къугъваз хьанач. Вучиз лагьайтӀа ина Совет гьукуматди лезги чӀалаз мадни пара чуькьуьнвал гана. [[1920 йис]]уз [[Нариман Нариманов]] кьиле аваз Азербайжандин Инкъилабдин Комитетди «I ва II дережадин мектебра чӀалан тарсар гуникай» декрет кьабулна. 1931—1932 йисара 5 агьзурдав агакьна лезги аялри I-й классда дидед чӀал чирзавай. Къвердавай лезги чӀалалди кӀелзавайбурун кьадар мадни пара хьанай. Лезги мектебриз са кьадар [[будугъар|будугъ]], [[гьапутар|гьапут]], [[къирицӀар|къирицӀ]] ва [[хинелугъ]]ви аяларни физвай. Гьа и карди абуруз дидед чӀал хуьдай мумкинвал гузвай. Милли районар ва милли хуьруьнсоветар, дидед чӀалалди газетар арадал атунихъ авсиятда лезги чӀал мадни вилик физвай. Лезги чӀалалди кхьинрикай чкадин идарайрани менфят къачузвай. Амма гьукуматдин кьиле авай бязи шовинистриз и крарикай хуш атанач. [[1936 йис]]уз абуру мектебра лезгидалди кӀел-кхьин къадагъа авуна. Гьа чӀавалай Азербайжандин мектебра лезгидалди кӀелзавай лезгийривай 250 манат, техникумра ва институтра кӀелзавайбурувай 400 манат «лезгивилин пул» къачуз гатӀунна. [[1956 йис]]ал къведалди кьиле тухвай и политика себеб яз цӀуд агъзурралди лезгияр ассимиляция хьана цӀапариз элкъвена. Эхирни [[Яру империя]]дин чуькьуьнриз акси экъечӀай халкьдин кьегьал рухвайри 60 — й йисара Забит Ризванов кьиле аваз «РикӀин гаф» кӀватӀал арадиз гъана. И кӀватӀалди кьиле тухвай женг себеб яз юкьван мектебра цӀийи кьилелай лезги чӀалалди тарсар гуз гатӀунна. Совет гьукумат чкӀайдалай ва Азербайжан кьилди аслу тушир гьукумат хьайидалай гуьгъуьниз лезги чӀал вилик тухун патал са кьадар мумкинвилер арадал атанатӀани, а мумкинвилерикай авайвал менфят къачуз жезвач. Лезги хуьрерин анжах са паюна, 126 мектебда дидед чӀалан тарсар гузва. Кадрияр ва маса такьатар агакьзавачирвиляй пара хуьрера дидед чӀал чирзавач. Лезгийрихъ хайи чӀал вилик тухун патал кьетӀен такьатар тир радио, телевидение, аялар ва жегьилар патал газетар, журналар, институтра хайи чӀалан муаллимар гьазурдай факультетар авач. Лезги чӀалалди учебникар агакьзавач. Маса четинвилерни авачиз туш. И крар гуьнгуьна хтун патал гьукуматдин патай къайгьударвал герекзава. ТахьайтӀа лезги чӀал, будугъ, кьирицӀ ва хиналугь чӀалар хьиз авайдалайни барбатӀ йикъал атана терг жеда. Алай чӀавуз Азербайжанда 20 — далай виниз лезги хуьрер, цӀапариз элкъвена дидед чӀалалди рахазмач. [[Лезги чӀалар|Лезги чӀалар]]ин группадик акатзавай [[ергуьж чӀал|ергуьж чӀал]], цӀап чӀала чуькьвена арадай акъудунин себебдилай и мукьвара терг хьана.

== Лезги чӀаларихъ галаз гекъигун ==

== Нугъатар ==
Лезги чӀал пуд чӀехи — куьре, самур ва къуба нугъатрикай ибарат я. Вичел атайла и нугъатар кьилди тир агъа нугъатриз ва гзаф кьадар чкадин рахунриз пай жезва. Литературадин чӀал гуьне нугъатдал бинеламиш хьанва.

=== Куьре нугъат ===
[[Куьре нугъат]] [[Дагъустан]]дин [[СтӀал Сулейман район|СтӀал Сулейман]], [[Кьурагь район|Кьурагь]], [[Мегьарамдхуьруьн район|Мегьарамдхуьруьн]] ва са кьадар [[Дербент район|Дербент]] ва [[Хив район]]ра гегьеш я.

Куьре нугъат гуьгъуьнин агъа нугъатриз ва рахунриз пай жезва:

* '''Гуьней нугъат''' — литературадин чӀал и нугъатдал бинеламиш хьанва. [[Самур вацӀ]]ун агъа авахьунин чапла къерехда, [[СтӀал Сулейман район|СтӀал Сулейман]], [[Мегьарамдхуьруьн район|Мегьарамдхуьруьн]] ва [[Дербент район]]ра гегьенш я.
* '''[[ЯркӀи нугъат]]''' — [[Чирагъ вацӀ]]ун юкьван авахьунин пата, [[СтӀал Сулейман район]]дин кефердинни-рагъакӀидай пата ва [[Хив район]]дин кьиблединни — рагъэкъечӀдай пата гегьенш я.
* '''[[Кьурагь нугъат]]''' — [[Кьурагь вацӀ]]ун гьавизда, [[Кьурагь район]]да гегьенш я.
** У. А. Мейланован фикирдалди кьурагь нугъат пуд рахунриз пай жезва:
*** садлагьайди вич '''кьурагь рахун''', адал [[Ашахуьр]], [[Кумухъ]], [[Кьурагь]], [[Кьуьчхуьр]], [[ЛукӀар (Дербент район)|ЛукӀар]], [[Хпеж]], [[Штул]], [[Эхниг]] хуьрера рахазвайди я;
*** кьведлагьайди '''хуьрехуьруьн рахун''', адал [[Хуьрехуьр]] ва [[Кукваз]] хуьрера рахазвайди я;
*** пудлагьайдини '''кьепӀиррин рахун''', адал [[КьепӀир]] ва [[КӀири]] хуьрера рахазва.
* '''[[Гелхен рахун]]''' — [[Кьурагь вацӀ]]ун вини авахьунин пата, [[Кьурагь район]]дин рагъакӀидай пата авай [[Гелхен]] хуьре гегьенш я.
* '''[[Гилийрин рахун]]''' — [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин [[Гилияр]] хуьре гегьенш я.

=== Самур нугъат ===
[[Самур нугъат]] [[Дагъустан]]дин кьибле пата [[Ахцегь район|Ахцегь]], [[Докъузпара район|Докъузпара]] ва гьакӀни, са кьадар [[Рутул район|Рутул]], [[Мегьарамдхуьруьн район|Мегьарамдхуьруьн]] ва [[Дербент район]]ра ва [[Азербайжан]]да Дагъустандихъ галаз сергьятдин патав галай районрин са бязи хуьрера гегьеш я.

* '''[[Ахцегь нугъат]]''' — [[Самур вацӀ]]ун юкьван авахьунин пата, [[Ахцегь вацӀ]]ун гьавизда, [[Дагъустан]]дин [[Ахцегь район]]да ва [[Азербайжан]]дин [[Кьвепеле район]]дин бязи хуьрера гегьенш я (месела [[Дуружа]] хуьр).
* '''[[Баш Дашагъыл-Филфили рахун]]''' — [[Азербайжан]]дин [[Огъуз район]]дин [[Баш Дашагъыл]] ва [[Филфили]] хуьрера гегьенш я.
* '''[[Докъузпарадин нугъат]]''' — [[Самур вацӀ]]ун юкьван авахьунин пата, [[Усугъ вацӀ]]ун гьавизда, [[Докъузпара район]]да гегьенш я.
* '''[[Къуруш рахун]]''' — [[ЧӀехи вацӀ]]ун дугуна, [[Дагъустан]]дин [[Докъузпара район]]дин [[Къуруш]] ва [[Хасавюрт район]]дин [[ЦӀийи Къуруш]] хуьрера гегьенш я.
* '''[[Чеперин рахун]]''' — [[Дагъустан]]дин [[Ахцегь район]]дин [[Чепер]] хуьре гегьенш я.
* '''[[Фиярин рахун]]''' ('''Фияринни-мацарин рахун''') — [[Фий вацӀ]]ун дугуна, [[Ахцегь район]]дин [[Фий]] ва [[Мацар]] хуьрера гегьенш я.

=== Къуба нугъат ===
[[Къуба нугъат]] [[Азербайжан]]дин кефер пата, [[КцӀар район|КцӀар]], [[Къуба район|Къуба]], са кьадар [[Хъачмаз район|Хъачмаз]] ва [[Кьвепеле район]]ра гегьеш я. И нугъат [[азербайжан чӀал]]ан къуватлу таъсирдик акатнава. Са бязи дуьшуьшра къуба патан лезгийрин чӀала авай цӀап гафарин кьадар акьван пара жезва хьи, дагъустандин лезгийри абур четин гъавурда акьазва. Къуба нугъатдин хуьрерин са бязи рахунар цӀап чӀала чуькьвена арадай акъудна терг хьунин кичӀевилик ква.

Вичин «Лезги чӀалар: Илимдин макъалаяр ва очеркар» улубда [[Муьзеффер Низаман хва Меликмамедов|Муьзеффер Меликмамедова]] лезги чӀалан нугъатар чирна — жугъурунин нетижада ихьтин илимдин нетажидал къвезва: лезги чӀалан къуба нугъат 3 агъа нугъатрикай ибарат я: къуба, кцӀар ва хъимил — куьснет нугъатар. И нугъатралди рахазвай хуьрерин кьилди туькӀуьрнавай сиягьрай аквазвайвал, къуба диалектдик 136, кцӀар диалектдик 38, хъимил — куьснет диалектдик 13 хуьр акатзава.

Чирна — жагъурунрай къуба патан нугьатра чи литературадин чӀала авачир, гьакӀни маса чӀаларай къачунвай гафарин чкадал кардик кутаз жедай вишералди лексемар авайди малум жезва. Къуба нугьатра гьалтзавай цӀудралди тарарин, векьерин, цуькверин, хъчарин, гьайванрин, нуькӀверин, чкайрин ва маса затӀарин тӀварар чи литературадин чӀала гьатнавач ва абурун гзафбур азербайжан ва фарс гафари чуькьвена арадай акъудна. Гьавиляй кирамди лезги литературадин чӀал мадни девлетлу авун патал къуба нугьатрин 500-дав агакьна гафар теклифзава.

* '''[[Кьвепеледин рахунар]]''' — Азербайжандин [[Кьвепеле район]] районда гегьенш я.
* '''Къуба нугъат''' — Азербайжандин [[Къуба район]] районда гегьенш я.
** '''Хъимил нугъат''' — и нугъатдал [[Къуба район]]дин [[Хъимил]] хуьре рахазвайди я.
* '''Кузун нугъат''' — Азербайжандин [[КцӀар район]] районда гегьенш я.

== Кхьинарни алфавит ==
{{main|Лезги кхьинар}}

Девиррай девирриз лезги халкьдиз чеб муьтӀуьгъ авур чӀехи халкьарин таъсирдалди арадал къвезвай са шумуд алфавитарни кхьинар авай.
[[Алпан (гьукумат)|Алпан]] гьукумат абад хьайи девирда лезги тайифайриз виридаз, абурук лезгиярни кваз, [[алпан алфавит]]дин кхьинар авай. Гуьгъуьнлай, [[арабрин халифат]]ди Алпан дяведалди кьуна терг авуна ва анин халкьар гужуналди ислам диндиз элкъуьр авурдалай кьулухъ, лезгийриз [[араб чӀал]]ан алфавитдал бинеламиш хьанвай «ажам» алфавит туькӀуьрнавай. Амма араб алфавитда лезги чӀала авай вири ванер къалуриз жедай гьафар авачир. [[XIX виш йис]]уз, [[Урусатдин империя]]ди [[Къавкъаз]] кьуна вичик кутурдалай кьулухъ, [[1860 ийс]]уз зурба урус лингвист ва этнолог [[Услар Пётр Карлович]]а, къавкъаздин маса халкьаризни хьиз (абхазриз, чеченриз, аварриз ва мсб.), лезгийриз кирилл гьарфаралди цӀийи алфавит туькӀуьрнавай. И алфавит туькӀуьруниз Услар Карловичаз [[Етим Эминан]]и [[Зулфикъаров Къазанфар-бег]]ди куьмек ганвай. ЦӀийи алфавитдал кхьенвай сифтени ситфе улуб Зулфикъаров Къазанфаран лезги халкьдин адетрикай, диде-бубадиз ва чӀехибуруз гьуьрмет авуникай, мугьман кьабулуникай ва маса месэлайрикай акьуллу эхтилатар, халкьдин мисалар ва махар авай «Куьредин жуз» улуб тир. И улубдихъ галаз халкь таниш авун патал къази Эмина [[Кьасумхуьр]]ел округдин гьакимар, кавхаяр, алимар, муаллимар, фекьияр кӀватӀна мешвера тешкил авунай. Мешверада иштирак авурбурун чӀехи пайди араб элифба туна кӀелиз тежезвай цӀийи элифба кутунин кардал къати нарази тир.

А мешверада хьайи гуьжетарни эхтилатар [[Гьаким Къурбан]]ан «[[Дили дуьньядин чирагъ]]» улубда хъсандаказ къалурнава:

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; [[Файл:Aquote1.png|30px|&quot;|link=]] ''КӀелиз жезвачтӀа, адакай чна вучда?! — тӀебии суал гана [[Шихидхуьр]]уьн имамди.'' &lt;br /&gt; ''— Чна ам кӀелиз чирна кӀанда ман, стхаяр, — лагьана улубдин иесиди.''[[Файл:Aquote2.png|30px|&quot;|link=]]&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; [[Файл:Aquote1.png|30px|&quot;|link=]] ''Аджам кхьинар аваз-аваз, цӀийибур теснифунихъ вуч метлеб ава? — хабар кьуна [[КьепӀир]]рин кавха Мислима.'' &lt;br /&gt; ''— ЦӀийи гьарфар, цӀийи элифба чирун гьакьван регьят яни?'' &lt;br /&gt; '' — Араб гьарфаривай вири лезги ванер къалуриз жезвач, цӀийи гьарфаривай жезва, — лагьана Къазанфар-бегди.'' [[Файл:Aquote2.png|30px|&quot;|link=]]&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; [[Файл:Aquote1.png|30px|&quot;|link=]] ''Араб элифба аваз-аваз, цӀийиди акъудунихъ са метлебни авач! — гьарайна сада.'' &lt;br /&gt; ''— Пак Къуръандин гьарфар анихъ туна, чаз урусрин ни галай са затӀни герек туш!''[[Файл:Aquote2.png|30px|&quot;|link=]]&lt;/blockquote&gt;

Межлис чӀур жезвайди акурла вилик Эмин эфенди экъечӀна, кӀватӀ хьанвайбурухъ элкъвена, агъайнидаказ рахана:

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; [[Файл:Aquote1.png|30px|&quot;|link=]] ''Гьуьрметлубур! Чун алпанар тӀвар алай са чӀехи мемлекат тир. Чахъ чи хсуси элифба, кӀелун-кхьин, улубар авай тир… Абур, арабар атайла, чавай яваш — яваш квахьна… Эрменийрихъ, гуржийрихъ… чпин кӀелунар-кхьинар ама… Чун гила жуван элифба авай медени халкьарин жергеда хьайитӀа пис яни? Ваъ. За фикирзава: и цӀийи улуб зурба ивир, кьери имарат я; чаз Къазанфар-бегдин улуб, ада туькӀуьрнавай жуз герек я; ам акъудна хъсан кар хьана. Ихьтин ивир теснифнавай илимдар инсан пара кьадар сагърай.''[[Файл:Aquote2.png|30px|&quot;|link=]]&lt;/blockquote&gt;

Гуьгъуьнлай, [[1928 йис]]уз лезги чӀалаз латин гьарфарал бине кьунвай цӀийи алфавит туькӀуьрнавай, амма чкадив такьунвайвиляй [[1938 йис]]алай къедалди [[куьре нугъат]]дин гуьней нугъатдал бине кутунвай кирилл алфавит цӀийи кьиляй гуьнгуьна хутунвай.
 
{| style=&quot;font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | А а
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Б б
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | В в
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Г г
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Гъ гъ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Гь гь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Д д
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Е е
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ё ё
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ж ж
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | З з
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | И и
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Й й
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | К к
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Къ къ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Кь кь
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | КӀ кӀ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Л л
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | М м
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Н н
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | О о
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | П п
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ПӀ пӀ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Р р
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | С с
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Т т
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ТӀ тӀ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | У у
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Уь уь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ф ф
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Х х
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Хъ хъ
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Хь хь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ц ц
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ЦӀ цӀ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ч ч
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ЧӀ чӀ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ш ш
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Щ щ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ъ ъ
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ы ы
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ь ь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Э э
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ю ю
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Я я
|}

* '''Щ''' гьарф анжах урус чӀалай атанвай гафар кхьидайла кардик кутазвайди я, амам сивяй акъудайла '''Ш''' хьиз лугьузвайди я
* '''Ё''' гьарф литературадин чӀала анжах ''ёъ'' гафуна гьалтзава.
* '''Ы''' гьаф фад — фад нугъатрин чӀалара гьалтзава.
* '''Ь''' гьарф гь, хь, уь, кь хьтин дифтонгар къалурун патал кардик кутазвайди я, ва лезги чӀала хъуьтуьл фонемаяр авачирвиляй гьатта чара чӀаларай къачур гафара хъуьтуьлвилин лишан галатзава, месела: ''автомобил'', ''мултфилм''.

== Лингвистикадин характеристика ==
{{main|Лезги чӀалан грамматика}}

=== Фонетикани фонология ===

Ахъа тушир ванерин таблица

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 
![[КкӀай ванер]]
![[Аффрикатар]]
![[Спирантар]]
![[Сонорар]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
![[ПӀузаррин ахъа тушир ванер|ПӀузаррин]]
|б п пп пӀ
|
| ф
| м в
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
![[Сарарин ахъа тушир ванер|Сарарин]]
|д т тт тӀ
|ц цц цӀ
|з с
|н
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
![[Лабиал]]
|тв ттв тӀв
|ццв цӀв
|зв са
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
![[Альвеолярн]]
|
|ч чч чӀ
|
|л р
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
![[Лабиал]]
|
| чӀв
|
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
![[Мецин юкьвал галай ванер]]
|
|
|
|й
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
![[Мецин кьулухъ галай ванер]]
|г к кк кӀ
|
|хь
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
![[Лабиал]]
|гв кв ккв кӀв
|
|
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
![[Увулярар]]
|
|хъ къ кь
|гъ х
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
![[Лабиал]]
|
|хъв къв кьв
|гъв хв
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
![[Ларингалар]]
|ъ
|
|гь х
|
|}

Ахъа ванерин таблица

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
!Вини
|и уь
|
| у
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
!Юкьван
|э
|
|о
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
!Агъа
|
|а
|
|}

=== Морфология ===

==== Гьисабдин тӀварар ====
Гьисабдин тӀварарик гуьгъуьнин категорияяр акатзава: а) кьадардинбур, б) къайдадинбур, в) дробдинбур, г) сефердинбур, д) пайдайбур, е) кӀватӀдайбур.

* Кьадардин гьисабдин тӀварар: ''«сад»'', ''«кьвед»'', ''«пуд»'', ''«кьуд»'', ''«вад»'', ''«ругуд»'', ''«ирид»'', ''«муьжуьд»'', ''«кӀуьд»'', ''«цӀуд»'', ''«къад»'', ''«яхцӀур»'', ''«виш»'', ''«агъзур»''.

11 — ай 19 — дал кьван гьисабдин тӀварар ''«цӀу»''- кӀус гилигунивди арадал къвезва: ''«цӀусад»'', ''«цӀикьвед»'', ''«цӀипуд»'' ва мсб.

Месела, [[француз чӀал]]а хьиз, лезги чӀалани цӀудар къалурун патал асул гьисабдалди къадрин (вигезимал) системадикай менфят къачузвайди я: къанни цӀуд (30), пудкъад (60), пудкъанни цӀуд (70), кьудкъад (80), кьудкъанни цӀуд (90).

[[Субстанцивация]] хьайила гьисабдин тӀварар падежриз дегиш жезва: [[асул падеж|асул п.]] ''«кьуд»'', гз. кьадар ''«кьудбур»'' / ''«кьудар»'', [[актив падеж|актив п.]] ''«кьуда»'' / ''«кьудбуру»'' / ''«кьудри»'', [[талукьвилин падеж|талукь. п.]] ''«кьудан»'' / ''«кьудбурун»'' / ''«кьудрин»'', [[гунугин падеж|гунуг. п.]] ''«кьудаз»'' / ''«кьудбуруз»'' / ''«кьудриз»''.

Существительный тайин авурла, гьисабдин тӀвар адак дегиш тежер формада гилиг жезва: ''«вад руш»'', ''«вад рушаз»'', ''«вад рушариз»''.

Са шумуд паярикай туькӀуьр хьанвай гьисабдин тӀварар падежриз дегиш хьайила, абурун эхиримжи пай масакӀа жезва: ''«цӀувад»'' → ''«цӀувадаз»'' → ''«цӀувадриз»'' → ''«цӀувадбурун»''.

* Къайдадин гьисабдин тӀварар: ''«вад лагьай»'', ''«вишни кьудкъанни цӀуд лагьай»'' ва мсб.

Числойрихъ ''«- лагьай»'' кӀус гилигунивди арадал къвезвай къайдадин гьисабдин тӀварари, затӀар гьисабайла абурун къайда, сад-садан гуьгъуьнлай галай-галайвал къалурзава.

* Дробдин гьисабдин тӀварар: ''«муьжуьдай сад»'', ''«пудай кьвед»'', ''«цӀудай пуд»'' ва мсб.
* Сефердин гьисабдин тӀварар: ''«пудра»'', ''«цӀудра»'', ''«вишра»'' ва мсб.

Числойрихъ ''«- ра»'' кӀус гилигунивди арадал къвезвай сефердин гьисабдин тӀварари, вакъиайрин тикрар хьунин кьадар къалурзава.

* Пайдай гьисабдин тӀварар: ''«сад-сад»'', ''«пуд-пуд»'' ва мсб.
* КӀватӀдай гьисабдин тӀварар: ''«кьвед-ни»'', ''«пуд-ни»'', ''«вад-ни»'', ''«цӀуд-ни»'' ва мсб.

==== ТӀварцӀин эвез ====
ТӀварцӀин эвезар гуьгъуьнин категорияриз пай жезва: а) кьилдин; б) элкъведай; в) къалурдай; г) суалдин; д) тайинарзавай; е) тайин тахьанвай; ж) инкарвилин:

* Кьилдин тӀварцӀин эвезар: ''«зун»'', ''«вун»'', ''«чун»'', ''«куьн»'', ''«ам»'' / ''«им»'', ''«абур»'' / ''«ибур»''. I ва II сифетрин тӀварцӀин эвезар падежриз дегиш хьайила, кьетӀен тегьердалди актив ва талукьвилин падежар арадал гъизва. Амай падежар стандарт тир тегьердалди, яни гунугин падежда гайи дибдикай арадал къвезва.

I, II ва III сифетрин тӀварцӀин эвезрин падежриз дегиш хьун:

{| class=&quot;standard&quot;  style=&quot;border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;6&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
 !colspan=&quot;6&quot;|I, II сифетрин тӀварцӀин эвезрин падежриз дегиш хьун:
 |-
 !Асул п.
 |зун          вун
 |чун
 |куьн
 |-
 !Актив п.
 |за вуна
 |чна
 |куьне
 |-
 !Талукь. п.
 |зи ви
 |чи
 |куь
 |-
 !Гунугин 
 |заз ваз
 |чаз
 |квез
 |-
 !Лок. 1 п.
 |зав
 |
 |
 |-
 !colspan=&quot;6&quot;|III сифетрин тӀварцӀин эвезрин падежриз дегиш хьун:
 |-
 !Асул п.
 |им ибур
 |ам
 |абур
 |-
 !Актив п.
 |ибуру
 |ада
 |абуру
 |-
 !Талукь. п.
 |ибурун
 |адан
 |абурун
 |-
 !Гунугин 
 |ибуруз
 |адаз
 |абуруз
 |-
 !Лок. 1 п.
 |идав
 |
 |
 |}

* Элкъведай тӀварцӀин эвезар: ''«жув»'', (I ва II сифетра) → актив. п. ''«жува»''; ''«вич»'' (анжах III сифетдиз талукь я) → актив. п. ''«вичи»''; ''«чеб»'' → актив. п. ''«чпи»''.
* Къалурдай тӀварцӀин эвезар: ''«и»'', ''«а»'', ''«aтӀa»'', ''«гьа»'', ''«агъа»'', ''«вини»''.
* Суалдин тӀварцӀин эвезар: ''«вуж»'', ''«вуч»'', ''«гьи»'', ''«шумуд»''. Сифте кьве тӀварцӀин эвезриз, гуьгъуьнлай маса падежрин формаяр арадал гъизвай, супплетив кирсеба дибар ава: ''«вуж»'' → актив. п ''«ни»'', ''«вуч»'' → актив. п. ''«куь»'',
* Тайинарзавай тӀварцӀин эвезар: ''«вири»'', ''«гьар»''. И тӀварцӀин эвезар къалурдай тӀварцӀин эвезар хьиз падержиз дегиш жезва.
* Тайин тахьанвай тӀварцӀин эвезар: ''«маса»'', ''«муькуь»'', ''«флан»'', ''«са»'', ''«бязи»''. И тӀварцӀин эвезарни къалурдай тӀварцӀин эвезар хьиз падержиз дегиш жезва.
* Инкарвилин тӀварцӀин эвезар: ''«- ни»'' кӀус гилиг хьунивди арадал къвезвайди я, месела: ''«садни»'', ''«касни»'', ''«затӀни»''.

==== Глагол ====

=== Синтаксис ===

==== ЦӀарафайрин туькӀуьрун ====

==== Пунктуация ====

=== Лексика ===
Лезги чӀалан лексика, сифте нубатда, дегь лезги чӀалай (алпан чӀалай, дегь дагъустандин чӀаларай) виниз акъатзавай диб-чӀалан гафарикай ва вич лезги чӀалан тарихдин къене арадал атанай цӀийи гафарикай ибарат я. Кьведлагьай нубатда, лезги чӀалан лексикада тӀимил тушир чӀук маса чӀаларай атанвай гафарал къвезва. Лексикадин вилик фин гзафни-гзаф вич лезги чӀалан гафар туькӀуьрунин потенциалдин куьмекдалди кьиле физва. ГьакӀ, глаголдин лексикада цӀийи гафар превербрикай менфят къачунин нетижада арадал къвезва, месела: ''атун'' &gt; ''аватун'', ''агатун'' &gt; ''акъатун'', ''къакъатун'' &gt; ''кватун'', ''галатун'' &gt; ''алатун'' ва мсб.

Лезги чӀала манайрин чӀехи пай фразеологизмрин куьмекдалди лугьузвайди я, месела: ''«кьил чӀугун'' (садан патав фин), ''„ацӀай гъилелди“'' (паяр гваз/ агалкьунар гваз), ''„мез сивяй аватун“'' (несигьат гуникай галат хьун), ''„кьуд кӀарабни хам хьун“'' (пара яхун хьун) ва мсб.

Полисемиядин (яни гзаф манавилин) гьалар гегьеншдиз гьалтзава, месела: ''„кьил“'' — бедендин пай, акьул, инсан, кьадар гьисабдай алцум, са вуч ятӀани гатӀум жезвай чка, техилдин (мухан, къуьлуьн) тварар жедай пай, хуьрек гьазурдай алатрин къалпагъ, гьукуматдин, республикадин, шегьердин, хуьруьн кьиле авайди, сефер, са вуч ятӀани куьтягь жезвай чка ва маса манаяр.

Лезги чӀала омонимиядин асул жуьре, литературадин чӀала семантикадинни фонетикадин дегишвилерин ва къецепатан чӀаларай гафар атунин нетижада арадал къвезвай лексикадин омонимия я. Лексикадин омонимар тӀварцӀин лексикада гьалтзавай хьиз, глаголдин лексикадани гьалтзава, мес: ''„гъед“'' гафуни цава авай гъед ва це жедай гьайван манаяр гузва, ''„атӀун“'' — чил атӀун (эгъуьн), нек атӀун, ''„кьун“'' — гъилив са затӀ кьун, суван гьайван, ва мсб.

Идахъ галаз чӀалан лексикада, литературадин чӀал мадни девлетлу ийизвай, амма чӀалан сифтегьан къамат чӀурзавай синонимрин кьадар пара жезва. Гьайиф къведай кар ам я хьи, лезги чӀала синонимрин кьадар, тек са нугъатрин гафарин куьмекдалди ваъ, къеце патан чӀаларай атай гафарин куьмекдалди вилик физва. И жуьре процессри чӀал мадни „кьацӀурзава“. Месела: ''„кечирмишун“'' ([[азербайжан чӀал|азерб.]]) ~ ''„акъудун“'' (лезг.), ''„алдатмишун“'' (азерб.) ~ ''„алцурарун“'' (лезг.), ''„еринда“'' (азерб.) ~ ''„чкадал“'' (лезг.), ''„къан“'' (азерб.) ~ ''„иви“'' (лезг.), ''„юмшагъ“'' (азерб.) ~ ''„хъуьтуьл“'' (лезг.), ''„герек“'' (азерб.) ~ ''„лазим“'' ([[араб чӀал|араб.]]), ''„сечкияр“'' (азерб.) ~ ''„кхягъунар“'' (лезг.); пуд члендин жергеяр: ''„буйругъ“'' (азерб.) ~ ''„эмир“'' (араб.) ~ ''„приказ“'' ([[урус чӀал|урус.]]), ''„яратмишун“'' (азерб.) ~ ''„туькӀуьрун“'' (лезг.) ~ ''„теснифун“'' (араб.); кьуд члендин жергеяр: ''„эл“'' (азерб.) ~ ''„жемят“'' (араб.) ~ ''„халкь“'' (араб.) ~ ''„махлукь“'' (араб.); вад члендин жергеяр: ''„истемишун“'' (азерб.) ~ ''„тӀалабун“'' (араб.) ~ ''„тавакъу авун“'' (араб.) ~ ''„минет авун“'' (лезг.) ~ ''„ялварун“'' (азерб.) ва мсб.

==== Чара чӀаларай атанвай гафар ====
Аквадай гьаларай, цӀуру тарихда (мумкин я, Алпандин девирдал аватун) [[эрменияр|эрмени]] ва [[лезгияр|лезги]] халкьдин кьадар-кьисмет сад хьана, нетижада лезги чӀала [[эрмени чӀал]]ай къачунвай гафарин ва гьакӀни морфологиядин такьатрин кьадар гзаф я. Мисал яз къачуртӀа, ''„къвал“'' (бедендин пай), ''„эчӀел“'', ''„син“'', ''„тӀарих“'', ''„мих“'', ''„цӀиртӀ“'', ''„[[пицӀ]]“'' — эрмени чӀалай атанвайбур я.&lt;ref&gt;М. Алипулатов. Лезги чӀалан машгъулардай грамматикадай материалар.&lt;/ref&gt; Лезги чӀала умуми алпандин гафарни дуьздал акъатнава. Амма и рекьяй алимри чи чӀалан лексика гьеле хъсандаказ чирна-жагъурнавач. Месела, ''[[мукӀратӀ]]'' гаф эрмени чӀалал (''[[эрмени чӀал|эрм.]]'' մկրատ — ''мкрат''), гуржи чӀалал (''[[гуржи чӀал|гурж.]]'' მაკრატელი — ''макратели'') я. Малум тирвал, эрмени чӀални [[гуржи чӀал]], виликан Алпандихъ галаз са сергьятра авай ЧӀехи Армениядинни [[Иберия]]дин гьукуматрин чӀалар тир.

===== Фарс чӀалай атанвай гафар =====
Тарихдин къене, муькуьбурув гекъигайла гъвечӀи, лезги халкь зурба халкьарин гъилик са шумудра акатзава. Алпан гьукумат чкӀайдалай кьулухъ, арабар къведалди, [[III виш йис]]алай [[VII виш йис]]ал кьван лезги халкьар фарсарин (сасанидрин, скифрин, сефевидрин) нуфусдик акатзава. А девирда лезги чӀалаз, бинедин лезги гафар чуькьвена арадай акъудна, зурба кьадарда фарс ва юкьван девирдин фарс гафар акатзава. Идан кьилин себебар а девирда [[Дагъустан]]динни [[Ширван]]дин экономикадинни — культурадин мукьва алакъаяр ва XIV — XVI виш йисара [[Надир шагь]]ан Кьибле Дагъустандиз дяведин финарни вигьинар тир.

Вири санлай къачурла хронологиядин къайдадал гьалтайла, лезги чӀала авай фарс гафар (иранизмаяр) гуьгъуьнин хилериз пай жезва:

* [[скифар|скифрин]] девирда къачур гафар
* пехлевийрин девирда лезги чӀалаз атай гафар (юкьван девирдин фарс гафар)
* вич [[фарс чӀал]]ай къачур гафар
* [[тат чӀал]]ай къачур гафар

Лезги чӀала аваз иранизмаяр гуьгъуьнин лексикадинни-темайрин групайриз пай жезва:

* '''Гьайванринни нуькӀверин тӀварар:''' ''„билбил“'', ''„гамиш“'', ''„мурдар“'', ''„жанавур“'', ''„пеленг“'' ва мсб.
* '''Набататрин тӀварар:''' ''„келем“'', ''„тум“'', ''„бадамжан“'', ''„газар“'', ''„чугъундур“'', ''„тар“'', ''„шабалт“'', ''„гуьл“'' ([[цуьк]]), ''„турп“'' ([[клампӀ]]), ''„мейва“'', ''„анар“'' ва мсб.
* '''Пешейрин, ксарин, къуллугърин тӀварар:''' ''„ашпаз“'' (тӀуьнар гьазурзавай кас), ''„чубан“'', ''„шагь“'', ''„душман“'', ''„заргар“'' (ювелир), ''„гада“'', ''„дуст“'', ''„бахтавар“'', ''„мирзе“'', ''„муьфтехур“'', ''„хашпара“'', ''„хашперест“'', ''„савдагар“'', ''„лежбер“'', ''„кваса“'', ''„паяц“'', ''„гачал“'' / ''„качал“'', ''„кент-худа“'' (хуьруьн кавха) ва мсб.
* '''Инсандин бедендин патарин тӀварар:''' ''„гардан“'', ''„чене“'', ''„дабан“'', ''„жигерар“'' ([[тухул]]) ва мсб.
* '''Дараматрин, хуьруьн майишатрин терминология:''' ''„айван“'', ''„пенжер“'' (дакӀар), ''„багъ“'', ''„шегьер“'', ''„куьче“'', ''„базар“'' ва мсб.
* '''Парталрин, кӀвалин затӀарин, алатрин тӀварар: ''' ''„дасмал“'', ''„шалвар“'' ([[вахчаг]]ар), ''„кисе“'', ''„парча“'', ''„кетен“'', ''„махпур“'', ''„магьут“'', ''„чит“'', ''„чирагъ“'', ''„чирагъпа“'', ''„ранда“'', ''„дезге“'', ''„челег“'' (чамчах), ''„хекендаз“'', ''„байбут“'' (чукӀулдин журе), ''„гьевенг“'' (кӀвачин пад), ''„абугерден“'', ''„дегьре“'', ''„десте“'' (кӀунчӀ, кӀеретӀ), ''„кепкир“'', ''„леген“'', ''„луьле“'', ''„чарх“'' (дапур), ''„ранг“'', ''„тахта“'' (кьул), ''„шуьше“'', ''„чешмегар“'' (вилегар), ''„шуьшебенд“'', ''„гуьрз“'' (тур), ''„кемен“'' (балкӀанар кьадай кьилихъ гьалкъа галай яргъи цӀил), ''„терез“'' ва мсб.
* '''Недай продуктрин, дарманрин тӀварар: ''' ''„хуьрек“'', ''„кабаб“'' (шишер), ''„маст“'' ([[хкяйнек]]), ''„бейгьуш“'', ''„тенбек“'' ва мсб.
* '''Абстракт манаяр къалурзавай гафар:''' ''„тамаша“'', ''„савда“'', ''„намус“'', ''„рафтар“'', ''„куьмек“'', ''„бахт“'', ''„женг“'', ''„чара“'', ''„шагьадатнама“'', ''„барбатӀ хьун“'', ''„барбатӀун“'' ва мсб.
* '''Ери, сифет къалурзавай гафар:''' ''„абад“'', ''„аби“'' (цаву ранг), ''„азад“'', ''„ашкара“'', ''„асант“'' (регьят), ''„багьа“'', ''„бейхабар“'' (хабар авачиз), ''„бейкар“'' (кар авачиз), ''„бейгьал“'' (гьал авачиз), ''„баябан“'' (инсанар авачир ичӀи гегьенш чилер), ''„бейтереф“'' (нейтралка), ''„бейчара“'' (чара авачиз), ''„гумрагь“'', ''„назик“'', ''„напак“'' (пак тушир), ''„нарази“'' (рази тушир), ''„надинж“'' (женжел, секин тушир), ''„намерд“'' (мерд тушир), ''„нахуш“'' (хуш тушир), ''„пашман“'', ''„перишан“'', ''„лал“'', ''„пияда“'' (яхди фидайди), ''„рази“'', ''„мерд“'', ''„хуш“'', ''„хушбахт“'', ''„шад“'' ва мсб.
* '''Мифологиядин лексика: ''' ''„аждагьан“'', ''„дев“'', ''„абукевсер“'', ''„абулейсан“'' (гатфарин мублагъ марф) ва мсб.
* '''ТӀебиатдин затӀаринни вакъиайрин тӀварар:''' ''„дере“'' (кӀам, дугун), ''„[[кагьраба]]“'', ''„тепе“'' (кӀунтӀ) ва мсб.
* '''Къуллугъдин гафар:''' ''„эгер“'', ''„гагь…, гагь“'', ''„гуя“'' (на лугьуди), ''„гьич“'' ва мсб.

Исятда лезги чӀала, гьар юкъуз менфят къачузвай чӀехи метлеб авай 600-лай пара фарс гафар ава&lt;ref name=&quot;as&quot;&gt;[http://israf.ucoz.ru/_ld/0/1_Slovlezg.pdf Словарь арабских и персидских заимствований в лезгинском языке. С. М. Забитов, И. И. Эфендиев. Махачкала 2001 год.]&lt;/ref&gt;.

===== Араб чӀалай атанвай гафар =====
Алай чӀавуз [[араб чӀал]]ан лезги чӀалан лексикадиз арада масад авачир таъсир авач. ЯтӀани, лезгийринни [[азербайжанар]]ин къуншивилин нетижада азербайжан чӀалай лезги чӀалак эхиримжи вахтарал кьван давам хьайи араб гафарин акатун фикирда такьун виже къведач. Идан нетижада, эхиримжидан куьмекдалди, азербайжан чӀала авай араб гафарин гзафни-гзаф пай лезги чӀала кьабулна, иллаки кьиблепатан лезгийрин нугъатри.

Араб гафарин тематикадин классификациядиз вил вегьейтӀа, араб чӀалан аквадай таъсир диндин, жемиятдинни-политикадин ва эдебдинни-марифатдин терминологияда, яни абстракт манайрин лексикадин сферада малум жезва.

Лезги чӀала авай арабизмар гуьгъуьнин лексикадинни-темайрин групайриз пай жезва:

* '''Диндин манаяр къалурзавай гафар:'''''„туба“'' (кьин хиве кьун, тахсир хиве кьуна гъил къачун тӀалабун), ''„[[дин]]“'', ''„[[мезгьеб]]“'', ''„руьгь“'', ''„иман“'', ''„[[имам]]“'', ''„[[ислам]]“'', ''„ибадат“'', ''„зикир“'', ''„дуьа“'', ''„[[азан]]“'', ''„[[тазият]]“'', [[сажда]], [[зиярат]]»'', закат&quot;'', ''«жегьеннем»'', ''«женнет»'', ''«малаик»'', ''«азраил»'', ''«эхират»'', ''«эхирэаман»'', ''«жин»'', ''&quot;шайтӀан, ''«шариат»'', ''«малла»'' (фекьи), ''«къази»'', ''«сухта»'', ''«медреса»'', ''«къурбанд»'', ''«мевлид»'', ''«суваб»'', ''«никягь»'', ''«тӀалакь»'' (пабни гъуьл яз санал уьмуьр гьалзавайбурун шариатдин къанунралди чара хьун), ''«суьннет»'', ''«садакьа»'', ''«игьсан»'', ''«шукур»'', ''«жаназа»'' ва мсб.
* '''Абстракт манаяр къалурзавай гафар:''' ''«шей»'' (затӀ), ''«къанун»'', ''«гьал»'', ''«азар»'' (начагъвал), ''«азият»'', ''«жигьет»'', ''«хесет»'' (тӀул, къилих), ''«хата»'', ''«хабар»'', ''«дуьнья»'', ''«делил»'', ''«макьсад»'', ''«къаст»'', ''«зулумат»'', ''«гьис/гьисс»'', ''«зайиф»'', ''«иштагь»'', ''«берекат»'', ''«жем»'' (вири санлай), ''«гьахъ»'', ''&quot;гьакъикъат, ''«везифа»'', ''«весият»'', ''«веси»'', ''«эхир»'', ''«кьадар-кьисмет»'', ''«жаваб»'', ''«жинс»'', ''«завал»'' (кьиникь, мусибат), ''«хажалат»'', ''«зарар»'', ''«зарафат»'', ''«мана»'', ''«шартӀ»'', ''&quot;себеб, ''«ишара»'', ''«хийир»'', ''«менфят»'', ''«акьул»'', ''«темягь»'', ''«субут»'', ''«сефер»'', ''«къайда»'', ''«къамат»'', ''«къуват»'', ''«гьилпе»'' (амалдарвал), ''«тафават»'', ''«икьрар»'', ''«алакъа»'', ''«амал»'', ''«уьмуьр»'', ''«гьарарат»'', ''«ашкъ/ашкъи»'', ''«муьгьтеж»'', ''«игьтияж»'', ''«игьтият»'', ''«муьгьуьббат»'', ''«муьгьлет»'', ''«таъсир»'', ''«тахсир»'', ''«хиял»'', ''«икрагь»'', ''«инкар»'', ''«низам»'', ''«нур»'' (экв), ''«нубат»'', ''«нукьсан»'', ''«тежриба»'', ''«зерре»'', ''«зиллет»'', ''«зегьмет»'', ''«хелвет»'', ''«гьерекат»'', ''«гьевес»'', ''«тешвиш»'', ''«девлет»'', ''«вахт»'', ''«вяде»'', ''«заман»'', ''«аям»'', ''«девран»'', ''«сят»'', ''«тарих»'', ''«мажал»'', ''«даим»'' ва мсб.
* '''Эдебдин манаяр къалурзавай гафар:''' ''«эдеб»'', ''«майил»'', ''«такабур»'', ''«ахлакь»'', ''«тариф»'', ''«тахсир»'', ''«сир»'', ''«жуьрэт»'' (викӀегьвал), ''«адалат»'', ''«гьуьрмет»'', ''«мергьемет»'', ''«хатур»'', ''«гьарам»'', ''«гьунар»'', ''«сабур»'', ''«гьая»'', ''«айиб»'', ''«ихтибар»'', ''«инсаф»'', ''«вафа»'' ва мсб.
* '''Инсанрин сад-садахъ галаз алакъаяр къалурзавай гафар, жемиятдинни-политикадин ва экономикадин терминар:''' ''«жемят»'', ''«гьукумат»'', ''«гьуьжет»'', ''«мезлум»'', ''«бягьс»'' (эхтилат, веревирд), ''«межлис»'', ''«тешкилат»'', ''«адет»'', ''«халкь»'', ''«эмир»'', ''«тӀалаб»'', ''«жерме»'' (штраф), ''«хазина»'', ''«харж»'', ''«ватан»'', ''«есир»'', ''«идара»'', ''«теклиф»'', ''«гьуьрият»'' (азадвал), ''«мубарак»'', ''«жигьиз (ар)»'' (чамра свас це лагьайла, адаз тухудай пек-партал), ''«ихтияр»'', ''«дяве»'', ''«иттифакь»'', ''«истисмар»'' (эксплуатация), ''«майишат»'', ''«няне»'' (лянет), ''«мулк»'', ''«ирс»'', ''«имтигьан»'' (экзамен), ''«миллет»'', ''«инсаният»'', ''«сенят»'', ''«сергьят»'', ''«жаза»'', ''«хиянат»'', ''«ихтилат»'', ''«арза»'', ''«шикаят»'', ''«ижара»'' (аренда), ''«аманат»'', ''«векил»'', ''«шагьид»'', ''«жасус»'', ''«замин»'', ''«шерик»'' (амадаг), ''«жанаби»'', ''«агьали»'', ''«жаллатӀ»'', ''«даллал»'', ''«жерягь»'', ''«сарраф»'' (къимет авай къванерин, къашарин багьавал тайинарзавай ва абур дегишарзавай кас) ва мсб.
* '''Харусенятдин, илимдин, чирвилерин лексика:''' : ''«тарс»'', ''«элифар»'', ''«илим»'', ''«мектеб»'', ''«савад»'', ''«гьисаб»'', ''«ктаб»'' (улуб), ''«шаир»'' (зари), ''«шиир»'', ''«синиф»'' (класс), ''«жилд»'' (улубдин, журналдин, дафтардин чарар хуьн патал абурал акьалждай чин), ''«алим»'', ''«гьарф»'', ''«шикил»'', ''«муаллим»'', ''«эсер»'', ''«эдебият»'' (литература), ''«таржума»'', ''«марифат»'', ''«хатӀ»'' ва мсб.
* '''Еридин лишанар къалурзавай гафар:''' ''«жегьил»'', ''«асул»'', ''«жизви»'', ''«тайин»'', ''«секин»'' (лас), ''«зид»'', ''«ислягь»'', ''«язух»'', ''«эмин»'', ''«ажайиб»'', ''«магьрум»'', ''«хсуси»'', ''«магьир»'', ''«зайиф»'', ''«харапӀ»'' (чӀуру), ''«милайим»'' (хъуьтуьл), ''«къариба»'' (са жуьрединди), ''«залум»'', ''«малум»'', ''«тажуб»'', ''«мумкин»'', ''«мягькем»'', ''«сефигь»'' (кӀамай), ''«ахмакь»'' (кӀамай), ''«абдал»'' (кьилиз эсер янавайди, кӀмаш), ''«азиз»'', ''«табий»'' (муьтӀуьгъ хьанвайди), ''«тамам»'' ва мсб.
* '''Парталрин, кӀвалин затӀарин, алатрин тӀварар:''' ''«аба»'' (халат), ''«жибин»'', ''«суфра»'', ''«запун»'', ''«сят»'', ''«таж»'', ''«кьефес»'', ''«куьсри»'' (гъвечӀи стул) ва мсб.
* '''Гьайванринни набататрин алемдин тӀварар:''' ''«штил»'', ''«магьсулар»'', ''«маймун»'', ''«тӀавус»'' (нуькӀ), ''«гьашарат»'', ''«гьайван»'', ''«фил»'' ва мсб.
* '''Дараматрин ва абурун паярин тӀварар:''' ''«мертеба»'' (гьава), ''«имарат»'' (дарамат), ''«минара»'', ''«гьамам»'', ''«бине»'', ''«харапӀа»'' ва мсб.
* '''Мукьвавилин терминар:''' ''«ими»'', ''«эме»'', ''«хала»'', ''«халу»'' ва мсб.
* '''Маса гафар:''' ''«инсан»'', ''«итим»'', ''«жасад»'' (беден, чан ала затӀ), ''«зегьер»'' ([[агъу]]), ''«верем»'' (туберкулез), ''«зибил»'', ''«дава»'' (дарман, чара) ва мсб.

Вахт алатдалай араб гафар лезги чӀалан рандадикай хкатна адан къайдайрив кьурвал дегиш жезва. Гьавиляй, лезги чӀала авай араб гафар бинедин араб гафарилай фонетикадинни-морфологиядин жигьетдай тафаватлу я. Месела: [[араб чӀал|араб.]] ''гама'' → {{lang-lez|къамат}}, араб. ''га’ида'' → {{lang-lez|къйда}}, араб. ''гисма'' → {{lang-lez|кьисмет}}

Исятда лезги чӀала, гьар юкъуз менфят къачузвай чӀехи метлеб авай 900 кьван араб гафар ава&lt;ref name=&quot;as&quot;&gt;Словарь арабских и персидских заимствований в лезгинском языке. С. М. Забитов, И. И. Эфендиев. Махачкала 2001 год.&lt;/ref&gt;.

===== Туьрк ва азербайжан чӀаларай атанвай гафар =====
[[1930 йис]]уз Кьибле Дагъустанда урус чӀал виниз жедалди, лезги халкьарик акатзавай халкьар (агъулар, лезгияр, табасаранар, цӀахурар ва мсб.) сад-садахъ галаз азербайжан чӀалал рахазвай. А чӀавуз азербайжан чӀал, гила урус чӀал хьиз, гьукуматдин чӀал хьиз физвай. Мектебра тарсар туьрк чӀалал тухузвай. Лезги чӀалак пара кьадарда туьркни азербайжан гафар акатуниз чӀехи роль лезгийри чпи къугъванвай. ГьакӀ, [[Етим Эмин]], [[СтӀал Сулейман]], [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Гьасан Алкьвадари]] хьтин чӀехи зарийри ва алимри чпин эсерар азербайжан чӀалал теснифзавай. Мисал яз, Гьасан Алкьвадаридин Дагъустандин тарихдикай виридалайни зурба метлеб авай «Асари Дагестан» (Дагъустандин эсер) улуб ада азербайжан чӀалал кхьенвай. Гуьгъуьнлай адан хци и улуб урус чӀалаз элкъуьрнавай. И жуьре факторринни лезги ва азербайжан халкьарин тарихдин къене ва гилан аямдани сад-садахъ галаз кӀеви алакъайра хьунин себебдалди лезги чӀала, иллаки къуба патан лезгийрин нугъатра, азербайжан гафар югъкъандавай гзаф жезва. Туьркни азербайжан гафарин саки виридаз бинедин лезги гафарин аналогар авайтӀани, лезги газетра, телевидениеда ва массайрин алакъадин такьатра кирамри лезги гафарилай азербайжан гафарикай менфят къачуниз винивал гузва. И карди чи чӀалан гьакӀани нагьакьан гьалар мадни усаларзава ва чпин чӀал михьунал рикӀ алай халкьарин вилик русвагьарзава.

Азербайжанда уьмуьр гьалзавай лезгийрин чӀала авай азербайжан гафарин кьадар критик дережадив агакьзава. И тегьерда цӀудралди лезги хуьрер терг хьана азербайжан хуьрериз элкъвенва. Гьатта гила ахьтин хуьрерин жегьил эгьлийри чеб са мус ятӀа лезгияр тирди кьатӀузвач. Мисал яз, и тегьерда вири [[татар|тат]] халкь саки тамамдаказ терг хьана.

Лезги чӀала авай туьркизмар тематикадин жигьетдай гуьгъуьнин групайриз пай жезва:&lt;ref&gt;[http://lezgikim.narod.ru/Book/Lezgimez/Tyrkizmi.html Лезги чӀала авай туьрк ва азербайжан гафар]&lt;/ref&gt;

* '''Инсандин бедендин патарин ва начагъвилерин тӀварар:''' ''«кьашкьа»'' (гьайвандин пелел жедай лацӀу тӀехв), ''«дамар»'' (хъиртиш), ''«къаралту»'' (силуэт), ''«дабан»'' ([[тӀегь]] — яркӀи нугъатдин [[Агъа-ЦӀинитӀ]] хуьруьн рахун), ''«далу»'', ''«жендек»'', ''«буй»'', ''«буй-бухах»'', ''«къалчах»'' (яцӀу як), ''«дабакь»'' (маларин сивер акъатдай, кӀвачерал хирер жедай азар), ''«дамах»'' (балкӀандин азар), ''«саралух»'' (азар) ва мсб.
* '''Мукьвавални инсанар къалурзавай терминар:''' ''«агъа»'', ''«агъсакъал»'', ''«езне»'', ''«къари»'', ''«къужа»'', ''«къунши»'', ''«юлдаш»'', ''«чекмечи»'', ''«къулугъчи»'', ''«бала»'' (аял), ''«бег»'' ва мсб.
* '''Парталрин, кӀвалин затӀарин, музыкадинни зегьметдин алатрин, яракьрин тӀварар:''' ''«бушкъаб»'' (ичӀи къаб), ''«суьзек»'' (кепкир, куьзек), ''«тава»'' (ягълав), ''«чанахъ»'' (хвах), ''«къалпагъ»'', ''«багълама»'' (тӀвал, алчударна кӀватӀнавай затӀар), ''«гуьзгуь»'', ''«уьтуь»'', ''«къамчи»'' (балкӀан гьалун патал малдин хамунин цӀил куьруь тӀвалунихъ акална раснавай затӀ), ''«терлик»'' (пурарин лит), ''«тапанчи»'' (револьвер), ''«чахмах»'', ''«чекме»'', ''«ягълух»'', ''«дуьшлуьк»'', ''«агъ»'' (лаз), ''«дуьгме»'' (ккам — ахцегь нугъат) ва мсб.
* '''КӀвалин ва чӀуран гьайванринни нуькӀверин тӀварар, малдарвилихъ галаз галкӀанвай лексика:''' ''«айгъур»'' (хварарихъ фир яшарив агакьнавай эркек балкӀан), ''«тай»'' (балкӀандин (хваран) бала, тайлункӀ), ''«дана»'' ([[кьерех]] — ахцегь нугъатдин [[Чепер]] хуьруьн рахун), ''«бугъа»'' (эркек жегьил гамиш), ''«суьруь»'' (геллегь, мес. хперин), ''«алабаш»'' (кьил лацу кицӀ), ''«[[аслан]]»'', ''«[[чалагъан]]»'', ''«дурна»'', ''«къузгъун»'' (кӀвагъ, тӀегъерхъан), ''«къирхаягъ»'' (сороконожка) ва мсб.
* '''Недай продуктрин тӀварар:''' ''«суьзме»'', ''«дулма»'', ''«къатух»'' (маст, [[хкяйнек]]), ''«къаймах»'' (некӀедин чар), ''«къайгъанах»'' (атӀай кака), ''«дулдурма»'' ва мсб.
* '''Набататрин ва абурун паярин, емишрин, салан мейвайрин тӀварар:''' ''«къарагъаж»'', ''«сарубугъда»'' (къуьлуьн жуьредин тӀвар), ''«гьажибугъда»'' (гьажикӀа, хархар), ''«алуча»'', ''«къабах»'' (буран), ''«явшан»'' ([[рекьекьул]]) ва мсб.
* '''Дараматрин, хуьруьн майишатрин терминология:''' ''«бахча»'' (сал), ''«къазма»'' (дехме), ''«алачух»'', ''«къуй»'', ''«къишлах»'' (хъуьтӀуьн чӀур), ''«яйлах»'' (гатун чӀур), ''«утагъ»'' ва мсб.
* '''ТӀебиатдин затӀаринни вакъиайрин тӀварар:''' ''«къуза»'' (сувун кефер пад), ''«гуьне»'' (сувун ракъинин пад), ''«чуьл»'', ''«уьлкве»'', ''«кьурагь»'', ''«дагъ»'' ([[сув]]), ''«аяз»'', ''«къизил»'', ''«кьуркьушум»'', ''«къум»'' ва мсб.
* '''Абстракт манаяр къалурзавай гафар:''' ''«дуланажах»'', ''«уьлчме»'' (алцум), ''«ара»'', ''«бажарах»'' (алакьун), ''«гележег»'' (къвезмай вахт), ''«буйругъ»'' (эмир), ''«тапшуругъ»'', ''«гуж»'' (къуват), ''«ажугъ»'' (хъел, пехъивал) ва мсб.
* '''Сифетарни наречиеяр:''' ''«азгъун»'' (къаних, мискьи, шкьакь), ''«ачух»'' (ахъа), ''«бул»'' (ацӀай), ''«буш»'' (ичӀи), ''«къалин»'', ''«къулай»'' (регьят, кутугай), ''«чиг»'' (ицӀи, мес. як), ''«яваш»'' (аста), ''«уртах»'', ''«ажуз»'' (зайиф, куьмек авачирди), ''«ал»'' (яру), ''«гужлу»'' (къуватлу, къати, кӀеви), ''«къанажагъсуз»'' (кьатӀунар авачирди) ва мсб.
* '''Наречиеярни къуллугъдин гафар:''' ''«ара-бир»'', ''«башуьсте»'', ''«буюр»'' ва мсб.

Глаголар, асул гьисабдалди, абурук ''-миш'' куьтягьун гилиг хьуналди кьабул жезвайди я.

* '''Глаголар:''' ''«дадмишун»'' (тӀямдиз килигун), ''«яшамишун»'' (уьмуьр гьалун), ''«башламишун»'' (эгечӀун, гатӀумун), ''«тапшурмишун»'', ''«къатламишун»'' (эхун), ''«алдатмишун»'' (тапарарун, алцурарун), ''«буюрмишун»'', ''«гуьзетмишун»''/ ''«гуьзлемишун»'' (къуба нугъат) (вили хуьн, вил алаз акъвазун), ''«къазанмишун»'', ''«ишлемишун»'' (кардик кутун, менфят къачун), ''«басмишун»'' (чуькьуьн), ''«ахтармишун»'' (жагъурун, чирна — жагъурун), ''«артмишун»'' (гзафарун) ва мсб.

===== Урус чӀалай атанвай гафар =====
Гьеле [[1917 йис]]ал кьван лезги чӀалак [[урус чӀал]]ан гафар акатзавай&lt;ref&gt;Гюльмагомедов А. Г. Лезгинско-русское двуязычие и развитие фразеологии лезгинского языка // Становление и развитие двуязычия в нерусских школах. Л., 1981. — С. 115—119.&lt;/ref&gt;. Алай чӀавуз лезги чӀал урус чӀалан зурба, къуватлу таъсирдик ква. Лезги чӀалан лексикадин вири къатарин къенез гьахьнавай урус ва интернационал ([[инглис чӀал|инглис]], [[француз чӀал|француз]] ва маса) чӀаларин гафар гуьгъуьнин къатара иллаки бул къалурнава&lt;ref&gt;[http://lezgichal.narod.ru/lists/rus.html Слова из русского языка в лезгинском языке]&lt;/ref&gt;:

* '''Кеспиятдинни хуьруьн майишатдин терминология:''' ''«аг­роном»'', ''«авария»'', ''«брак»'', ''«аппарат»'', ''«гидростанция»'', ''«гидротехник»'', ''«домкрат»'', ''«шахта»'', ''«ферма»'', ''«шахтер»'', ''«доход»'', ''«комбайн»'', ''«комбайнер»'', ''«комбинат»'', ''«бригада»'', ''«производство»'', ''«предприятие»'', ''«станок»'', ''«бригадир»'', ''«кочегар»'', ''«кочегарка»'', ''«завод»''.
* '''Гьукумат идара авуниз ва администрациядин крариз талукь тир лексика:''' ''«адрес»'', ''«заведующий»'', ''«кан­целярия»'', ''«контора»'', ''«адвокат»'', ''«агент»'', ''«анкета»'', ''«агентство»'', ''«акт»'', ''«аттестат»'', ''«диплом»'', ''«брошюра»'', ''«графа»'', ''«грамота»'', ''«справка»'', ''«расписка»'', ''«стаж»'', ''«бланк»'', ''«выписка»'', ''«ведомость»'', ''«документ»'', ''«вексель»'', ''«адвокат»'', ''«директор»'', ''«директива»'', ''«военкомат»'', ''«военком»'', ''«бюро­крат»'', ''«бронь»'', ''«бухгалтер»'', ''«бухгалтерия»'', ''«бюрократизм»'', ''«контролер»'', ''«регистрация»'', ''«ревизия»'', ''«инструктор»'', ''«инструкция»'', ''«инспектор»'', ''«декрет»''.
* '''Жемиятдинни-политикадин лексика:''' ''«авторитет»'', ''«авангард»'', ''«автономия»'', ''«член»'', ''«герб»'', ''«газета»'', ''«гимн»'', ''«конференция»'', ''«конгресс»'', ''«демонстрация»'', ''«бюллетень»'', ''«бюджет»'', ''«бюро»'', ''«доклад»'', ''«выговор»'', ''«ВКП(б)»'', ''«ВЛКСМ»'', ''«ВЦСПС»'', ''«делегат»'', ''«делегация»'', ''«деклара­ция»'', ''«агитация»'', ''«агитатор»'', ''«губерния»'', ''«губернатор»'', ''«актив»'', ''«активист»'', ''«бунт»'', ''«забастовка»'', ''«революция»'', ''«анархист»'', ''«банда»'', ''«бандит»'', ''«анархизм»'', ''«армия»'', ''«фронт»'', ''«артиллерия»'', ''«генерал»'', ''«батальон»'', ''«полк»'', ''«полковник»'', ''«офицер»'', ''«дезертир»'', ''«демобилизация»'', ''«капитуляция»'', ''«кооператив»'', ''«артель»'', ''«баррикада»'', ''«батрак»'' (уст. батӀрак), ''«банкет»'', ''«дежурный»'', ''«депутат»'', ''«комитет»'', ''«коммунизм»'', ''«политика»'', ''«комсомол»'', ''«дружинник»'', ''«демократ»'', ''«демократия»'', ''«демократизм»'', ''«дипломат»'', ''«диктатор»'', ''«диктату­ра»'', ''«капитализм»'', ''«капитал»'', ''«капиталист»'' ва мсб.
* '''Культурадин, харусенятдин, спортин, илимдин ва чирвилерин лексика:''' ''«авторучка»'', ''«доска»'', ''«чернил»'', ''«портфель»'', ''«чернильница»'', ''«чертеж»'', ''«готовальня»'', ''«ал­фавит»'', ''«блокнот»'', ''«глобус»'', ''«биология»'', ''«арифметика»'', ''«ботаника»'', ''«география»'', ''«геомет­рия»'', ''«алгебра»'', ''«черчение»'', ''«вожатый»'', ''«пионер»'', ''«завуч»'', ''«диктант»'', ''«каникулар»'', ''«класс»'' ва мсб.

— ''«бокс»'', ''«гол»'', ''«домино»'', ''«спорт»'', ''«спортсмен»'', ''«турник»'', ''«спартакиада»'', ''«олимпиада»'', ''«фут­бол»'', ''«чемпион»'', ''«коньки»'', ''«турнир»'';

— ''«анатомия»'', ''«бактерия»'', ''«академия»'', ''«аспирант»'', ''«аспирантура»'', ''«доцент»'', ''«дис­сертация»'', ''«атом»'', ''«атомный»'', ''«барометр»'', ''«вольт»'', ''«водород»'', ''«лаборант»'', ''«геодезия»'', ''«геоло­гия»'', ''«гипербола»'', ''«градус»'', ''«дециметр»'', ''«диаметр»'', ''«дробь»'' (мат.), ''«диалог»'', ''«реактор»'', ''«реактив»'', ''«кристалл»'', ''«конспект»'', ''«диаграмма»'', ''«грамм»'' ва мсб.

— ''«антология»'', ''«опера»'', ''«оперетта»'', ''«ансамбль»'', ''«спектакль»'', ''«хор»'', ''«драма»'', ''«поэма»'', ''«дра­матург»'', ''«драматургия»'', ''«драмкружок»'', ''«артист»'', ''«повесть»'', ''«артистка»'', ''«билет»'', ''«выстав­ка»'', ''«библиотека»'', ''«библиотекарь»'', ''«концерт»'', ''«диктор»'', ''«карикатура»'', ''«декламация»'', ''«декора­ция»'', ''«кино»'' ва мсб.

* '''Парталрин, кӀвалин затӀарин, мебелрин, ва маса техникадин тӀварар:''' ''«бумазея»'', ''«жакет»'', ''«ботинка»'', ''«драп»'', ''«блушка»'', ''«галстук»'', ''«сатин»'', ''«костюм»'', ''«комбинезон»'', ''«кофта»'', ''«кровать»'', ''«одеколон»'', ''«чемодан»'', ''«клеенка»'', ''«батарея»'', ''«гардероб»'', ''«графин»'', ''«граммофон»'', ''«кран»'' (цӀуцӀ), ''«холодильник»'', ''«ведро»'', ''«ан­тенна»'', ''«самовар»'', ''«салфетека»'', ''«бумажник»'', (уст.), ''«банка»'', ''«кружка»'', ''«винт»'', ''«ста­кан»'', ''«спиртовка»'', ''«спичка»'', ''«винтовка»'', ''«берданка»'' (уст.), ''«бидон»'', ''«баллон»'', ''«бомба»'', ''«гранат»'' ва мсб.
* '''Улакьдин терминология:''' ''«авиация»'', ''«аэроплан»'' (уст. айрупалан), ''«самолет»'', ''«вертолёт»'', ''«аэродром»'', ''«поезд»'', ''«кондуктор»'', ''«вагон»'', ''«автобус»'', ''«троллейбус»'', ''«автомобиль»'', ''«велосипед»'', ''«рельс»'', ''«прицеп»'', ''«тормоз»'', ''«руль»'', ''«трамвай»'', ''«транспорт»'', ''«такси»'', ''«станция»'', ''«рейс»'', ''«паровоз»''.
* '''Халкьдин сагъвал хуьнуьхин терминология:''' ''«амбулатория»'', ''«больница»'' (азархана), ''«вазелин»'', ''«вирус»'', ''«витамин»'', ''«глюкоза»'', ''«пластырь»'', ''«компресс»'', ''«аптека»'' (дарманхана), ''«санитар»'', ''«санаторий»'', ''«дез­инфекция»'', ''«грипп»'', ''«гигиена»'', ''«градусник»'', ''«пипетка»'', ''«пилюля»'', ''«гипноз»'', ''«гипнотизер»'', ''«гли­церин»'', ''«гипс»'', ''«госпиталь»'', ''«рентген»''.
* '''Недай продуктрин тӀварар:''' ''«борщ»'', ''«гарнир»'', ''«горчица»'', ''«джем»'', ''«кофе»'', ''«повидло»'', ''«какао»'', ''«самагон»'', ''«кисель»'', ''«кефир»'', ''«картуф»'', ''«томат»'', ''«крахмал»'', ''«консервияр»'', ''«компот»'', ''«котлет»'', ''«селёдка»''.
* '''Материалрин, дараматар эцигунин хам-малдин тӀварар:''' ''«брильянт»'', ''«брезент»'', ''«броня»'', ''«газ»'', ''«кокс»'', ''«кислота»'', ''«цинк»'', ''«вискоза»'', ''«бензин»'', ''«спирт»'', ''«шифер»'', ''«целлюло­за»'', ''«целлюлоид»'', ''«цемент»'', ''«торф»'', ''«резин»''.
* '''Дараматрин, абурун паярин ва мсб. тӀварар:''' ''«фундамент»'', ''«подвал»'', ''«коридор»'', ''«кафе»'', ''«планетарий»'', ''«ресторан»'', ''«бульвар»'', ''«тротуар»'', ''«витрина»'', ''«гастроном»'', ''«общежитие»'', ''«памятник»'', ''«клумба»'', ''«плантация»'', ''«оранжерея»'', ''«газон»''.
* '''Гьайванринни набататрин тӀварар:''' ''«акула»'', ''«горилла»'', ''«шимпанзе»'', ''«оран­гутанг»'', ''«крокодил»'', ''«помидор»'', ''«цитрус»'', ''«соя»''.
* '''Варцарин тӀварар:''' ''«август»'', ''«апрель»'', ''«декабрь»'', ''«октябрь»'', ''«июль»'', ''«июнь»'' ва мсб.
* '''Грамматикадин терминология:''' ''«слог»'', ''«ударение»'', ''«союз»'', ''«дополнение»'', ''«прилагательное»'', ''«глагол»'', ''«грамматика»'', ''«дефис»'', ''«при­частие»'', ''«наклонение»'', ''«суффикс»'' ва мсб.

Винихъай чна лезги чӀала авай урус гафарин анжах тӀимил ва асул пай къалурнава. Лезги чӀалаз урус гафарин атун югъкъандавай къалин жезва.

Эхиримжи вахтара «ЧӀалан экология» лугьудай термин майдандиз акъатнава. Ихтилат са чӀала маса чӀаларин таъсир пара гьисс тавунвай чкайрикай физва. Анра гьар са чӀалаз хас тир бинедин гафар ва формаяр артух амукьзава. Чи чӀалакай рахайтӀа, гьахьтин «чӀалан экологиядин» жигьетдай михьи чкаяр яз, [[Кьурагь район|Кьурагь]] ва [[Хив район]]дик акатзавай лезги хуьрер къалуриз жеда. Месела, кьан чна Хив райондин хуьрер. Анрай патарал артух инсанар фидачир (чкадал кӀвалах авай, шахтар кардик квай) ва таъсирдай маса чӀаларни къваларив гвачир.

Са [[табасаранар|табасаранрихъ]] галаз алакъа авайтӀани, абурузни лезги чӀал хъсандиз чизвай, лезгийрив рахадайла, лезги чӀал кардик кутузвай. Гьавиляй а хуьрера литературадин чӀала гьат тавунвай гзаф дегь чӀаван мисалар гьалтзама&lt;ref&gt;[http://yaran-suvar.ucoz.ru/news/chaz_gikhtin_gafarganar_gerek_ja/2013-06-29-10237 Чаз гьихьтин гафарганар герек я?]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

=== Антропонимика ===
{{main|Лезги тӀварар}}

== Лезги газетарни журналар ==
* [[Алам]] — [[Баку]]да акъатзавай лезги культурадидин журнал&lt;ref&gt;[http://www.alamjurnal.com/ Лезги культурадидин журнал «Алам»]&lt;/ref&gt;.
* [[Алпан (газет)|Алпан]]&lt;ref name=&quot;Печать&quot;/&gt;
* [[Ени самух]]&lt;ref name=&quot;Печать&quot;&gt;{{cite web|url=http://medialaw.ru/publications/zip/national/tbil03.html|title=Международный ежемесячный бюллетень |publisher=Центр &quot;Право и средства массовой информации&quot;|date=апрель 1996 г.}}&lt;/ref&gt;
* [[КцӀар]] — [[Азербайжан]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет&lt;ref&gt;[http://gusarpress.com/ Жемиятдинни-политикадин «КцӀар» газет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916234249/http://www.gusarpress.com/ |date=2013-09-16 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Куьредин хабарар]] — [[СтӀал Сулейман район]]да акъатзавай газет&lt;ref&gt;[http://www.suleiman-stalskiy.ru/?com=articles&amp;page=articles_of_category&amp;id=1628 Куьредин хабарар]&lt;/ref&gt;.
* [[Куьредин ярар]]
* [[Лезгинские вести]] — вилик урус чӀалал акъатзавай газет
* [[Лезги газет]] — [[Дагъустан]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет&lt;ref&gt;[http://www.lezgigazet.ru/ Жемиятдинни-политикадин «Лезги газет»]&lt;/ref&gt;.
* [[Лезгинские известия]] — ФЛНК-дин басмадай акъатзавай издание.
* [[Лезгистандин хабарар]] 
* [[Настоящее время (газет)|Настоящее время]]
* [[РикӀин гаф]]
* [[Самур (газет)|Самур]] — [[Азербайжан]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет.
* [[ЦӀийи Дуьнья]] — [[Ахцегь район]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет. Садлагьай лезги газет.
* [[Чирагъ (журнал)|Чирагъ]] — [[Баку]]да акъатзавай литературадин журнал.
* [[Чубарук]] 
* [[Шарвили (газет)|Шарвили]] — лезги литературадин садлагьай газет.
* [[Эренлардин сес]] — Дагъустадин [[Докъузпара район]]да акъатзавай газет&lt;ref&gt;[http://president.e-dag.ru/map/42/ Докузпаринский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424064654/http://president.e-dag.ru/map/42/ |date=2012-04-24 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Къурушрин сес]] — Къуруш хуьруьн газет, [[2007 йис]]алай басмадай акъатзава.

== Лезги телевидение ==
* [[АТВ (Ахты)|АТВ]] — [[Ахцегь район]]дин телеканал, [[Ахцегь]] хуьр.
* [[Белиджинское ТВ]] — [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал.
* [[Каспий-ТВ]] — [[Дербент]] шегьердин телеканал.
* [[Касумкент ТВ]] — МУП телеканал «ТБС-Касумкент»&lt;ref&gt;[http://www.suleiman-stalskiy.ru/?com=articles&amp;page=articles_of_category&amp;id=1627 Касумкент ТВ]&lt;/ref&gt;.
* [[КцӀар ТВ]] — [[КцӀар район]]дин телеканал. Алай чӀавуз кӀвалахзавач.
* [[Лидер ТВ]] — [[СтӀал Сулейман район]]дин [[Кьасумхуьр]]уьн телеканал.
* [[НТБ]] — «Новое Телевидение Белиджи», [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал.
* [[ТВ Аран]] — [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал.
* [[ТВ-АРС]] — [[Дербент]] шегьердин телеканал.
* [[ТВ Рубас]] — [[Дербент район]]дин [[Рубас]] хуьруьн телеканал.
* [[Телекомпания «Юждаг»]] — [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал.
* [[ОТВ Шарвили]] — [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин [[Уружба]] хуьруьн телеканал.
* [[Шалбуз-Даг]] — [[Дукъузпара район]]дин телеканал.
* [[Эксклюзив ТВ]] — [[СтӀал Сулейман район]]дин [[Кьасумхуьр]]уьн телеканал.
* [[Юждаг-ТВ-Самур]] — [[Дербент]] шегьердин телеканал.

== Лезги чӀалан граматика ==
* ''[[Лезги кхьинар]]''
* ''[[Лезги чӀалан падежар|Падежар]]''
* ''[[Номерар]]''

== Мадни килиг ==
[[ЦӀийи гафарин сиягь]]

== Литература ==
* [[Ахмедов, Герман Ибрагимович|Ахмедов Г. И.]] Коммуникативные типы высказывания в лезгинском языке (в сопоставлении с русским). Москва: МГЛУ, [[1999]].
* Алексеев М. Е. Вопросы сравнительно-исторической грамматики лезгинских языков. Морфология. Синтаксис. М., 1985.
* Алексеев М. Е., Шейхов Э. М. Лезгинский язык. М., 1997.
* [[Гьаким Къурбан|Акимов Къ. Х.]] «Лезги зарияр»: куьмек гузвай улуб. — Магьачкъала, 2001. — 160 ч.
* {{Гаджиев-1950}}
* Гаджиев М. М. Синтаксис лезгинского языка. Ч. 1. Простое предложение. Махачкала, 1954.
* Гаджиев М. М. Синтаксис лезгинского языка. Ч. 2. Сложное предложение. Махачкала, 1963.
* Гайдаров Р. И. Лексика лезгинского языка: Основные пути развития и обогащения. Махачкала, 1966.
* Гайдаров Р. И. Морфология лезгинского языка. Махачкала, 1987.
* Гайдаров Р. И. Основы словообразования и словоизменение в лезгинском языке. Махачкала, 1991.
* Гайдаров Р. И. Фонетика лезгинского языка. Махачкала, 1980.
* Гюльмагомедов А. Г. Основы фразеологии лезгинского языка. Махачкала, 1976.
* [[Гюльмагомедов, Ахмедула Гюльмагомедович|Гюльмагомедов А. Г.]] Фразеология лезгинского языка. Махачкала: Дагучпедгиз, [[1990]].
* Жирков Л. И. Грамматика лезгинского языка. Махачкала, 1941.
* Загиров В. М. Историческая лексикология языков лезгинской группы. Махачкала, 1987.
* Мейланова У. А. Гюнейский диалект — основа лезгинского литературного языка. Махачкала, 1970.
* Мейланова У. А. Морфологическая и синтаксическая характеристика падежей лезгинского языка. Махачкала, 1960.
* Мейланова У. А. Очерки лезгинской диалектологии. М., 1964.
* Талибов Б. Б. Русско-лезгинский словарь. Махачкала, 1992.
* {{Талибов-1966}}
* Талибов Б. Б. Сравнительная фонетика лезгинских языков. М., 1980.
* Талибов Б. Б., Гаджиев М. М. Лезгинско-русский словарь. М., 1966.
* Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. IV. Кюринский язык. Тифлис, 1896.
* Шейхов Э. М. Сравнительная типология лезгинского и русского языка. Морфология. Махачкала, 1993.
* Haspelmath M. A grammar of Lezgian. Berlin — New York, 1993.
* Moor M. Studien zum lezgischen Verb. Wiesbaden, 1985.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* {{InterWiki|lez|Лезги}} ([[Лезги Википедия|макъала]])
* [https://itunes.apple.com/us/app/lezginskij-slovar/id901825482?l=ru&amp;ls=1&amp;mt=8 «Лезгинский словарь» — приложение для iPhone]
* [https://play.google.com/store/apps/details?id=ru.publicdictionary.lezgi.android «Лезгинский словарь» — приложение для Android]
* [http://alpania-mez.ucoz.org/index/0-101 «Алпания-Мез» — Лезги чӀал — гафарганар, рахарганар, фолклор, библиотек, форум, хабарар ва мсб.]
* [http://lezgikim.narod.ru/Pages/Slovari_titul.html Лезги чӀалан жуьреба-жуьре гафарганар]
* [http://lezgichal.ru/ Лезги чӀаланни литературадин лезги чӀалал сайт]
* [http://alpania-mez.ucoz.org/index/0-3/  - Лезги чӀалан информер]
* [http://alpan365.ru/biblioteka/ Вири дуьньядин тарих, Урусатдин тарих, Къавкъаздин халкьарин тарих, Этнография, Археология, Лингвистика, Политика]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Къецепатан элячӀунар}}

{{Нах-Дагъустан чӀалар}}

[[Категория:Лезги чӀал|*]]
[[Категория:Нах-дагъустан чӀалар]]
[[Категория:Дагъустандин чӀалар]]
[[Категория:Лезги чӀалар]]</text>
      <sha1>o20d7cayrsp8lc22sh7zrpo9e7k5tak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лезгияр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>407</id>
    <revision>
      <id>99947</id>
      <parentid>99580</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100654" sha1="dthq576hwj97mri9w6bii8gkivkn1u6" xml:space="preserve">{{Халкь3
|тӀвар      = Лезги Лекъзи Лекь &lt;br&gt;Lezgi Lekzi Leq
|шикил      = &lt;table border=0 align=&quot;center&quot;&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;[[Файл:Хаджи Давуд.png|93x93px]]&lt;/td&gt;
&lt;td&gt; [[Файл:Cut 300 204 yaragy01.jpg|93x93px]]&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;[[Файл:Гази Мухаммад Хулухви.png|93x93px]]
&lt;td&gt;[[Файл:Убитый абрек Буба.png|93x93px]]&lt;/td&gt;
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[Гьажи Давуд Муьшкуьрви|Имам Хьажи-Давуд Муьшкуьрви]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[Мегьамед Эфенди|Шайх Мухьаммад Яргъуви]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[Хъуьлуьхъ Гъази Мугьаммад|Имам Мухьаммад Хъуьлуьхви]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[КIири Буба|АбрекI КӀири Абдуллахь (Буба)]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;[[Файл:The Soviet Union 1969 CPA 3750 stamp (Suleyman Stalsky).jpg|93x93px]]&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;[[Файл:Said_Kochxurvi.png|93x93px]]&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;[[Файл:Hasan Alkadari (cropped).jpg|93x93px]]&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;[[Файл:Etim.gif|93x93px]]&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[СтӀал Сулейман]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[Кьуьчхуьр Саид]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Хьасан]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[Етим Эмин|Цилинг Мухьаммад-Эмин]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;[[Файл:Nazhmudin Samursky.jpg|93x93px]]&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;[[Файл:Шейх Мухаммад Штульский.png|93x93px]]&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;[[Файл:Имам Мусхаб Али аль-Кузуни аль-Лекзи.png|93x93px]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;[[Файл:Хаджи Насруллах Капирский.png|93x93px]]&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[Самурви Нажмуддин Панагьан хва|Нажмудин Самурви]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[Штул Мугьаммад|Имам Мухьаммад Штулви
]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[Имам Мусхьаб-Али Кузунви]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[КьепӀир Хьажи Насруллагь|КьепӀир Хьажи Насруллагь]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;[[Файл:Амир Али ТӀигьиржалви.png|93x93px]]&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;[[Файл:Sayfullah Kurahvi.png|93x93px]]&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;[[Файл:Чамту.png|93x93px]]&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;[[Файл:IMGLAKZY.png|93x93px]]&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[Амир Али ТӀигьиржалви]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[Кьурагь Сайфуллагь]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[Чамту]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[Юсуф ал-Лекзи|Юсуф ал-Лекзи]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;[[Файл:Abrek Mahmud Shtulvi.png|93x93px]]&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;[[Файл:Abrek Ali Hilivi.png|93x93px]]&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;[[Файл:Абрек Хаддам Чакарви.png|93x93px]]&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;[[Файл:Имам Хамбут аль-Яругуни аль-Лекзи.png|93x93px]]&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[Махьмуд Штулви|АбрекI Махьмуд Штулви]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[Хьил Али|АбрекI Али Хьиливи]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[Хьаддам ЧӀакӀарви|АбрекI Хьаддам ЧӀакӀарви]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;td&gt;&lt;small&gt;[[Ханбутай бег Яргунви|Имам Къамбут Яргунви

]]&lt;/small&gt;&lt;/td&gt;
&lt;/table&gt;
|шикилдин гьалар = ТIварвай лезгияр
|кьадар  = 1 миллион кьван &lt;ref name=&quot;Лезг350&quot;&gt;Гаджиев Г. А., Ризаханова М. Ш.
''Лезгины.'' В кн. Народы Дагестана / Отв. ред. С. А. Арутюнов, А. И. Османов, Г. А. Сергеева. — М.: Наука, 2002. ISBN 5-02-008808-0 стр. 377&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ethnologue: Languages of the World&quot;&gt;[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lez Ethnologue: Languages of the World]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated20130114-1&quot;&gt;В ряде источников называются неофициальные, но значительно более высокие оценки численности лезгин в Азербайджане (см. [http://www1.umn.edu/humanrts/ins/azerba93.pdf Доклад Министерства Юстиции США за 1993 год «Азербайджан: статус армян, русских, евреев и других меньшинств», стр. 19])&lt;/ref&gt;
|сиягьдиз къачур йис = 
|регион1        =  {{Урусатдин пайдах}} [[Урусат]] 
|элячӀун1       = &lt;ref name=&quot;Nac_total_2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи аселения 2010 года]&lt;/ref&gt;
|кьадар1        = 474 000 кас
|регион2        =  {{nbsp|6}} {{Дагъустандин пайдах}} [[Дагъустан]]
|кьадар2        = 385 240 кас
|элячӀун2       = &lt;ref name=&quot;Nac_po_reg_2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/pril2_dok2.xlsx Национальный состав населения РФ по регионам, согласно переписи населения 2010 года]&lt;/ref&gt;
|регион3        = {{Азербайжандин пайдах}} [[Азербайжан]]
|кьадар3        = 260 000  — 800 000 кас 
|элячӀун3       = &lt;ref name=&quot;Демоскоп800&quot;&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2004/0183/analit05.php Этнический состав Азербайджана (по переписи 1999 года)]&lt;/ref&gt;
|регион4        = {{Турциядин пайдах}} [[Турция]]
|кьадар4        = 40 000 кьван кас
|элячӀун4       = &lt;ref&gt;http://tourismzona.ru/Lezgini_v_turcii.html Турциядин лезгияр&lt;/ref&gt;
|регион5        = {{Белоруссиядин пайдах}} [[Белоруссия]] 
|кьадар5        = 404 кас 
|элячӀун5       =  &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf|title=Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. НАСЕЛЕНИЕ ПО НАЦИОНАЛЬНОСТИ И РОДНОМУ ЯЗЫКУ|publisher=belstat.gov.by|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNNIkIs|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;
|регион6        = {{Латвиядин пайдах}} [[Латвия]]
|кьадар6        = 193 кас
|элячӀун6       = &lt;ref&gt;[http://archive.is/20121219183557/data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=TSG11-06a&amp;ti=TSG11-06.+RESIDENT+POPULATION+ON+MARCH+1,+2011+BY+ETHNICITY,+SEX+AND+AGE+GROUP&amp;path=../DATABASEEN/tautassk_11/Final%20results%20of%20the%20Population%20and%20Housing%20Census%202011/&amp;lang=1 Final results of the Population and Housing Census 2011. RESIDENT POPULATION ON MARCH 1, 2011 BY ETHNICITY, SEX AND AGE GROUP (англ.)]&lt;/ref&gt;
|регион7        = {{Эстониядин пайдах}} [[Эстония]]
|кьадар7        = 102 кас
|элячӀун7       = &lt;ref&gt;name=&quot;Estonia_2011&quot;&gt;[http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PCE04&amp;lang=1 Population and Housing Census 2011 (preliminary data)]&lt;/ref&gt;
|регион8        = {{Литвадин пайдах}} [[Литва]] 
|кьадар8        = 82 кас
|элячӀун8       = &lt;ref&gt;name=&quot;unstats.un.org&quot;&lt;/ref&gt;
|регион9        = {{Молдавиядин пайдах}} [[Молдавия]]
|кьадар9        = 74 кас 
|элячӀун9       = &lt;ref&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/Recensamint/recensamint_2004_vol.I.zip Перепись населения. Демографические, национальные, языковые и культурные характеристики]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
|регион10       = {{Гуржистандин пайдах}} [[Гуржистан]]
|кьадар10       = 44 — 2 900 кас
|элячӀун10      = &lt;ref&gt;[http://www.ecmicaucasus.org/upload/stats/Censuses%201926-2002.pdf Ethnic Groups of Georgia: Censuses 1926—2002]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=GG Национальный состав населения Грузии по оценкам Joshuaproject]&lt;/ref&gt;
|регион11       = 
|кьадар11       = 
|элячӀун11      =   
|регион12       = 
|кьадар12       = 
|элячӀун12      = 
|регион13   = 
|кьадар13      =
|элячӀун13      = 
|регион14   = 
|кьадар14      =  
|элячӀун14      = 
|регион15   = 
|кьадар15      = 
|элячӀун15      =  
|регион16   = 
|кьадар16      = 
|элячӀун16      = 
|регион17   = 
|кьадар17      = 
|элячӀун17      = 
|регион18   = 
|кьадар18      = 
|элячӀун18      = 
|регион19   = 
|кьадар19      = 
|элячӀун19      = 
|регион20   = 
|кьадар20      = 
|элячӀун20      = 
|регион21   = 
|кьадар21      = 
|элячӀун21      = 
|чӀал  = [[Лезги чӀал]]
|дин  = [[Ислам]], [[сунияр|АхIлу-Сунна]], [[Шафии мазхьаб]]
|расадин жуьре = Европеоид раса (къавкъасион жуьрединни каспий жуьредин акахьун)
|арадал атун = алпанар
|мукьва халкьар = [[даргияр]], [[яхулар]], [[аварар]], [[чеченар|мичIегъанар]], [[ингушар|гъалгъаяр]], [[адигъар|черкесар]]
|акатзава = [[лезги халкьар]]
|ареалдин карта = [[Файл:Кеферпатан_Къавкъаздин_чӀалар_лез.svg|300px]]
|ареалдин картадин гьалар = {{legend|#88cedf|10 ранг}}
|этник группаяр=[[агъулар]], [[арчияр]], [[будугъар]], [[къирицӀар]], [[рутулар]], [[табасаранар]], [[удияр]], [[цӀахурар]], [[хинелугъар]]}}

'''Лезгияр''' (Лекьзияр, Лекьер) — [[Дагъустандин халкьар]]икай сад, тарихдин кӀуькӀе чӀаварлай кеферпатан [[Азербайжан]] ва кьиблепатан [[Дагъустан]]дин лезгийрин ччилерал мукьва [[лезги халкьар]]и&lt;nowiki/&gt;галаз амукьзва. Дуьнеда кьадар са миллон кьван я. ЧӀал [[нах-дагъустан чӀалар|нугъ-дагъустан чӀаларикай]] [[лезги чӀалар]]ик акатзавай [[лезги чӀал]] я. ЧӀалахвал [[Ислам|Ислам диндин]] [[Сунияр|Агьлу Сунна]] хелен Имам Шафии мазхьаб я. [[Ярагъ Мегьамед|Шейх Мугьаммада]] лезгийрин юкьа гьакӀани Агьлу Суннадин са хел тий [[муьридвал]] кӀуькӀна.

Муькуь халкьарилай лезгийрин ччара айизвайбур, ибур я:
* [[Лезгивал]] — михьи лезги хьун патал лезгидин хве авай дин ва адатрин санал гайи къайда-къанунар.
* [[Лезги чӀал]] — лезгийрин вири санал сад айизвай чӀал.
* [[Сихил|Лезги сихилар]] — гьар лезгидин диб къалурзвай, фамилиядлай вилик авай халкьдин кӀватӀалар.
* [[Муьридвал|Лезгийрин муьридвал]] — [[Ярагъ Мегьамед|Шейх Мугьаммада]] душманрин вилик лезгийрин санал хьун патал ктунвай са рехъ.
* [[Лезгийрин тарих]] — дегь чӀавалай инихъ лезгийрин тарих.

== Кьадар ва чеб авай чилер ==
''ГьакӀни килига: [[Лезгияр Азербайжанда]], [[Лезгияр Турцияда]], [[Лезгияр Узбекистанда]], [[Дагъустанвияр Санкт-Петербургда]].''

[[Дагъустан]]да лезгияр асул гьисабдалди [[Ахцегь район|Ахцегь]], [[Дербент район|Дербент]], [[Докъузпара район|Докъузпара]], [[Кьурагь район|Кьурагь]], [[Мегьарамдхуьруьн район|Мегьарамдхуьруьн]], [[СтӀал Сулейман район|СтӀал Сулейман]], [[Хив район|Хив]] ва са кьадар [[Рутул район|Рутул]], [[Тарумовка район|Тарумовка]], [[Хасавюрт район|Хасавюрт]] ва [[Кизляр]] районра гегьенш хьанва.

[[Азербайжан]]да лезгийри [[Къуба район|Къуба]], [[КцӀар район|КцӀар]], [[Хъачмаз район|Хъачмаз]], [[Кьвепеле район|Кьвепеле]], [[Исмаиллы район|Исмаиллы]], [[Огъуз район|Огъуз]], [[Къах район|Къах]], [[Агъдаш район|Агъдаш]], [[Агъсу район|Агъсу]], [[Шамахи район|Шамахи]], [[Геокчай район]]а ва чӀехи шегьерра ([[Баку]], [[Сумгаит]]) уьмуьр гьалзава. Кьадардал гьалтайла Азербайжанда азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай халкь я.

Идалайни гъейри, лезгийрин диаспораяр [[Туьркменистан]], [[Узбекистан]], [[Украина]], [[Къазахстан]], [[Киргизия]], [[Турция]], [[Эстония]] ва маса уьлквейра ава.

[[2010 йис]]ан малуматрив кьурвал, Урусатда лезгийрин кьадар 476,3 агъзур кас тир&lt;ref name=&quot;Nac_total_2010&quot;/&gt;. [[2009 йис]]ан малуматрив кьурвал, Азербайжанда лезгийрин кьадар 180 агъзур кас тир&lt;ref name=&quot;Azer2009&quot;/&gt;.

Адет тирвал лезгийри [[Дагъустан]]дин кьибле пата ва [[Азербайжан]]дин кефер пата уьмуьр гьалзава. Векилрин кьадардал гьалтайла, лезгияр Азербайжанда азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай чкадал, Дагъустандани кьудлагьай чкадал ала.

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Дагъустанда лезгийри вири агьалидин 13,3 % туькӀуьрзавай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc-y/2039658|title=Республика Дагестан. Досье|date=08.10.2012|publisher=Газета &quot;Коммерсантъ&quot;|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BQvzb4Xo|archivedate=2012-10-15}}&lt;/ref&gt;. Урусатдин виридалайни чӀехи аналитикадин «''Демоскоп''» журналди гузвай малуматдиз килигна, 1989—2002 йисарин къене лезгийрин юкьван гьисабдалди йисан гзаф хьунин коэффициент — 35 тир. Урусатдин халкьарин арада и коэффициэнтдал гьалтайла, [[эрменияр|эрменийрилай]] (56), [[ингушар|ингушрилай]] (49) ва [[азербайжанар]]илай (46) кьулухъ кьудлагьай чкадал лезгияр акъвазнава ва им пара хъсан лишанар я. ГьакӀ, 1989—2002 йисарин къене Урусатда лезгийрин кьадар 257 270-далай 411 535-дав агакьнай. Амма лезгияр кьадардал икьван йигин камаралди пара хьунин асул себебар тӀебии гзаф хьун (яни аялар хун) ва цӀап пата авай лезгийрин массайралди Урусатдиз куьч хьун я.

Гьайиф къведай кар ам я хьи, тийижир кьван кьадарда лезги хзанар урусламиш ва я цӀаплашмиш хьана, чӀал квадарна ассимиляция хьанвайбур я. Идан асул себебар хуьрерай урус чӀалалди рахазвай шегьерриз жегьилрин куьч хьун я, месела [[Кьибле Дагъустан]]дин лезги хуьрерай [[Дербент]] шегьердиз куьч хьана урусриз элкъвенвайбур. Ахьтин хзанрин кьадар йисандивай пара жезва. Абуру чпин хайи чӀал вучиз хиве такьуна чара чӀалал рахазватӀа гилани малум туш. Мумкин я, «кутӀал» лезги хуьруьнвийрин вилерал [[урус чӀал|урус]] ва я [[азербайжан чӀал]]ар мадни «вилик фенвай» ва «модада авай» чӀалар я, амма [[лезги чӀал]] «кьуьзуьбурун» ва «модада авачир» чӀал хьиз хьун я. Дагъустанда бязи «вилик фенвай» хуьрера гьатта рушар сад-садахъ галаз урус чӀалалди рахазва ва аквадай гьалара, абуруз лезги чӀалалди рахаз регъуьзва. Ахьтин хуьрера гадайрин арада лезги чӀаланни урус чӀалан акахьунал рахаз модада гьатна ва адетдин кардиз элкъвена. Месела: ''«Акъваз стха, афтобус набиратна чут-чут ама, исятда экъечӀда»'', ''«За вакай ожидатзвачир стха»'' ва икӀ маса. ЦӀап пата авай лезгийрин гьаларни усал я. Акахьай миллетрин агьалияр авай хуьрера, шегьерра уьмуьр гьалзавай лезгияр къвез-къвез гьатта хзандин къенени цӀап чӀалалди рахуниз элячӀзава. ЧӀалан къайгъуда садни акъваззавач, им чи чӀал ва халкь са кьадар вахтунилай терг жеда лагьай чӀал я.

Лезгияр кӀватиз ва са кьадарда авай районарни шегьерар:

* '''[[Дагъустан]]да:'''

Районра

** [[Ахцегь район]] — 30 556 (97,99 %)
** [[Докъузпара район]] — 13 399 (93,50 %)
** [[Дербент район]] — 16 278 (18,82 %)
** [[Кьурагь район]] — 15 299 (98,59 %)
** [[Мегьарамдхуьруьн район]] — 61 842 (95,69 %)
** [[Рутул район]] — 2 116 (9,00 %)
** [[СтӀал Сулейман район]] — 58 200 (99,61 %)
** [[Хив район]] — 8 725 (42,05 %)
** [[Хасавюрт район]] — 7 414 (5,91 %)
** [[Кизляр район]] — 2 142 (3,71 %)
** [[Тарумовка район]] — 1 066 (3,73 %)

Шегьерра
** [[Дербент]] — 32 955 (32,6 %)
** [[Дагъустандин ЦӀаяр]] — 5 860 (22,24 %)
** [[Каспийск]] — 13 952 (18,0 %)
** [[Магьачкъала]] — 62 810 (13,58 %)
** [[Кьибле-Сухокумск]] — 1 046 (10,70 %)
** [[Избербаш]] — 3 973 (7,25 %)
** [[Кизляр]] — 1 986 (3,89 % %)
** [[Кизилюрт]] — 1 089 (2,28 %)
** [[Хасавюрт]] — 2 554 (2,10 %)
* '''[[Азербайжан]]да:'''

Районра

** [[Кьвепеле район]] — 16 020 (17,1 % 2009)
** [[Къуба район]] — 8 952 (6,8 % 2009)
** [[КцӀар район]] — 79 629 (90,63 % 2009)
** [[Хъачмаз район]] — 24 688 (15,5 % 2009)
** [[Ахсуйский район|ЦӀийи Шамахи район]] — 536 (1 % 2009)
** [[Агъдаш район]] — 4 555 (7,8 % 1939)&lt;ref name=&quot;ethno-kavkaz.narod.ru&quot;&gt;http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnazerbaijan.html&lt;/ref&gt;, 105 (2009)
** [[Шамахи район]] — 87 (2009)
** [[Шаки район]] — 7 152 (2009)
** [[Исмаил район]] — 8 076 (2009)
** [[Ках район]] — 3 170 (11,9 % 1939), 253 (1,19 % 2009),
** [[Лекь район]] — 4 831 (14,16 % 2009)
** [[Гокчай район]] — 1 744 (3,8 % 1939), 1 054 (1999), 396 (2009)
** [[СакӀватӀал район]] — 2 137 (4,5 % 1959)&lt;ref name=&quot;ethno-kavkaz.narod.ru&quot;/&gt;, 50 (2009)
** [[Белокан район]] — 6.248 (19,0 % 1939)&lt;ref name=&quot;ethno-kavkaz.narod.ru&quot;/&gt;, 91 (2009)

Шегьерра

** [[Баку]] — 24 868 (2009)
** [[Сумгаит]] — 3 478 (2009)

[[1999 йис]]уз [[Садхьанвай миллетрин организация|СМО]]-дин финансрин куьмекдалди Азербайжанда садлагьай сефер кьиле тухвай агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада уьлкведа авай этник группайрикай ганвай малуматри экспертрин дикъет къетӀендаказ желб авунай. А групадиз дегь чӀавалай и чилерал уьмуьр гьалзавай лезгияр, [[аварар]], [[талышар]], [[цӀахурар]], [[удинар]], [[хинелугъар]] ва маса бинедин халкьар талукь я. [[СССР]] чкӀизвай береда кьадардал гьалтайла лезгияр Азербайжанда азербайжанарилай, урусрилай ва эрменийрилай кьулухъ кьудлагьай чкадал алай. [[1989 йис]]уз уьлкведа лезгийрин кьадар 171 400 кас тир, им республикадин вири агьалидин 2,4 % тир. Лезгийрин «Садвал» (Урусат) ва «Самур» (Азербайжан) тешкилатри и малуматар патахъай маса делилар гъиз гьамиша гьуьжет кьазвай ва Азербайжанда 600—800 агъзур лезгияр авайди тестикьарзавай. Амма [[1999 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунрин малуматри, [[1989 йис]]алай уьлкведа лезгийрин кьадар ва процентрин гекъигайвал саки са кӀус кьванни масакӀа тахьанвайди къалурнай: 1999 йисуз 178 агъзур лезгияр гьисабдиз къачунай, им республикадин вири агьалидин 2,2 % туькӀуьрзавай. ГьакӀ ятӀани, [[1989 йис]]уз уьлкведа азербайжанарин кьадар 5 805 000 кас хьайила (вири уьлкведин 83 %), 1999 йисуз абурун кьадар 7 205 500-ев агакьнай, им вири уьлкведин агьалидин 90,6 % тир. Аквадай гьалара, цӀуд йисан къене уьлкведа азербайжанарин кьадар саки 8%-дал кьван пара хьайила, лезгийрин процентдин гекъигайвал 0,2%-диз агъуз хьанвай. Урусатдин «''Демоскоп''» журналди хабар гузвайвал, и малуматри Азербайжанда авай лезгийрин гьакъикъи кьадар бажагьат дуьз къалурзава. 1994—1998 йисара урусри Азербайжандин кефердинни-рагъэкъечӀдай патан районра кьиле тухванвай жагъурунри, уьлкведа лезгийрин михьи кьадар 250—260 агъзуррин арада юзурзавайди къалурзавай. Амма ина къейд авуна кӀанда хьи, и жагъурунра лезгияр пара кьадарда авай Азербайжандин кефердинни-рагъакӀидай пата авай районра уьмуьр гьалзавай лезгияр гьисабдиз къачунвачир. Гьавиляй, Азербайжанда уьмуьр гьалзавай лезгийрин вири санлай кьадардикай малуматар «Садвал» ва «Самур» тешкилатри мадни дуьз гузвайди пара мумкин я. Гьар гьикӀ хьайитӀани, амма алай чӀавуз уьлкведа кьадардал гьалтайла азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай чка гила лезгийри агъунваз кьунва. Азербайжанда авай лезгийрин асул пай [[КцӀар район]]диз къвезва (41,2 %). Вири санлай къачурла, лезгийрин 63,3 % хуьруьн районра амай пайни шегьерра уьмуьр гьалзавайди я. Агьалияр сиягьдиз къачунин малуматри хабар гайивал, лезгийрин 55,9 % зегьмет чӀугун алакьдай 18-59 яшарин арада авай агьалияр я, 33,2 % зегьмет чӀугун алакьдай яшарив агакь тавур ксар я. Им лезги халкьдин демографиядиз, яни кьадардал пара хьуниз хъсан перспективаяр авай чӀал къалурзавай лишан я.

Этнологиядинни антропологиядин РАН Институтдин ва Тарихдин, археологиядинни антропологиядин ДНЦ РАН Институтдин экспертрин фикирралди:

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; [[Файл:Aquote1.png|30px|&quot;|link=]] ''Азербайжанда лезгийрин кьадар, сиягьра къалурнавай кьадардилай хейлин пара я (350 агъз. кьван кас). И зидвал арадал гъанвай себеб, Азербайжанда авай лезгийрин гзафбурун паспортра миллет къалурзавай цӀарцӀел «азербайжанви» кхьин я. Гзаф вахтара гьукуматди лезгийриз ам мажбур яз кхьиз тазвайди я&lt;ref name=&quot;Лезг350&quot;/&gt;.''[[Файл:Aquote2.png|30px|&quot;|link=]]&lt;/blockquote&gt;

''Ethnologue: Languages of the World. Sixteenth Edition'' онлайн справочникди [[2007 йис]]уз Азербайжада лезги чӀалалди рахазвай ксарин кьадар 364 агъзур кас тирди тестикьарзавай малуматар гъизва&lt;ref name=&quot;Ethnologue: Languages of the World&quot;/&gt;. [[АСШ]]-дин Юстициядин Министерсводи «Азербайжан: эрменийрин, урусрин, чувудрин ва муькуь тӀимил пай тир халкьарин статус» тӀвар алай [[1993 йис]]ан докладда, Азербайжанда 800 агъзурдилай пара лезгияр авай чӀал къалурзавай официал тушир малуматар авай тирди малумарзава&lt;ref name=&quot;www1.umn.edu&quot;&gt;[http://www1.umn.edu/humanrts/ins/azerba93.pdf Доклад Министерства Юстиции США за 1993 год «Азербайджан: статус армян, русских, евреев и других меньшинств», стр. 19]&lt;/ref&gt;. [[СССР]] чкӀайдилай кьулухъ кьве гьукуматрин арада саки юкьвалай пай хьана къакъатнавай лезги халкь са мус ятӀа Къавкъаздин чӀехи халкьарикай сад тирди шак алачиз я.

Вичи уьмуьр гьалзавай тарихдин чкайрилай гъейри, пара кьадардин лезги жемиятар Урусатдин саки вири регионра ава, гьина [[2010 йис]]ан малуматриз килигна абурун вири санлай кьадар 88 482 кас тир. [[Аслу тушир гьукуматрдин дуствал|АТГьД]]-дин уьлквейра ([[Туркмения]], [[Узбекистан]], [[Къазахстан]], [[Украина]]) авай лезги диаспорайрин вири санлай кьадар 30 агъзурдав агакьзава. Са бязи лезги тешкилатри [[1990 йис]]уз [[Турция]]да 40 агъзурдав агакьна лезгийри уьмуьр гьалзавайди къалурзава, амма а лезгийрин гзафни-гзаф пай туьрквериз элкъвенвай лезги несилар я.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:1000px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|+Агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Урусатдани Азербайжанда, &lt;br&gt;ва гьакӀи вири Урусатдин империядани виликан СССР-да лезгийрин кьадардин динамика
|-
!Сиягьдиз къачур йис||&lt;center&gt;1897||&lt;center&gt;1926||&lt;center&gt;1937||&lt;center&gt;1939||&lt;center&gt;1959||&lt;center&gt;1970||&lt;center&gt;1979||&lt;center&gt;1989||&lt;center&gt;2000||&lt;center&gt;2010
|-
|&lt;center&gt;[[Урусат]]
| 95 262&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;В Европейской части Российской империи, а также в Сибири и Средней Азии переписью 1897 не зафиксировано носителей кюринского наречия, все они учтены только на территории Кавказа; так как административные границы губерний российской империи не совпадали с современными границами государств и регионов, из Кавказского макрорегиона учтены [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=97 Дагестанская] (94 596), [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=100 Кубанская] (615), [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=103 Терская] (19) и [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=105 Черноморская] (18) области, [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=102 Ставропольская губерния] (14).&lt;/ref&gt;
| 93 049&lt;ref name=&quot;перепись1926&quot;&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php?reg=2|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNmmnXf|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;
| 101 789&lt;ref name=&quot;census1937&quot;&gt;Всесоюзная перепись населения 1937 года: общие итоги. Сборник документов и материалов. Институт российской истории РАН, «Российская политическая энциклопедия». 2007 ISBN 5-8243-0337-1&lt;/ref&gt;
| 100 417&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNo8Qza|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;
| 114 210&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNpcRe0|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;
| 170 494&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNquqON|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;
| 202 854&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNsQQHb|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;
| 257 270&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=1|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР/РСФСР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNthZI8|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;
| &lt;center&gt;411 535&lt;br&gt;(2002 й.)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php|title=Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России/Российская Федерация|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/619jeuPre|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;
|&lt;center&gt;473 722&lt;br&gt;(2010 й.)&lt;ref name=&quot;Nac_total_2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи аселения 2010 года]&lt;/ref&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Азербайжан]]
| 63 670&lt;sup&gt;**&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;так как административные границы губерний российской империи не совпадали с современными границами государств, в качестве численности лезгин Азербайджана указана сумма по [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=96][[Бакинская губерния|Бакинской]] (48 192 носителя кюринского наречия) и [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php?reg=98][[Елисаветпольская губерния|Елисаветпольской]] (14 503 носителя кюринского наречия) губерниям, а также [http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=551][[Закатальский округ]] Тифлисской губернии (975 носителей кюринского наречия); всего 63 670 носителя кюринского наречия.&lt;/ref&gt;
| 37 263&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2275|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР/Закавказская ЗСФСР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNvAVO7|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Перепись 1926 года показывает неполные данные о лезгинах в Азербайджане. Согласно материалам этой переписи (Всесоюзная перепись населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929) там было зафиксировано 47 тысяч нелезгин — носителей кюринского, то есть лезгинского языка, которые на самом деле являлись этническими лезгинами (об этом свидетельствуют данные по дайре Хазра, где проживают исключительно лезгины: 84 % были отмечены как тюрки с родным кюринским). Таким образом уточнённая численность лезгин в Азербайджане равнялась 69,3 тысячам в Азербайджане и 181,5 в СССР.&lt;/ref&gt;
| 104 789&lt;ref name=&quot;census1937&quot;/&gt;
| 111 666&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=5|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNw58Wb|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;
| 98 211&lt;ref name=&quot;«Демоскоп»&quot;&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php?reg=11|title=Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNxMgUg|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;
| 137 250&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=7|title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNyqKHA|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;
| 158 057&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=7|title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/61Dmp8Oa9|archivedate=2011-08-26}}&lt;/ref&gt;
|171 395&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=7|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР/Азербайджанская ССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/61DmrClqp|archivedate=2011-08-26}}&lt;/ref&gt;
|&lt;center&gt;178 000&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1999 й.)&lt;ref name=&quot;Azer2009&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120103210620/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/1_12en.xls Переписи населения Азербайджана 1926, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 1999, 2009 годов]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
| &lt;center&gt;180 300&lt;br&gt;&lt;small&gt;(2009 й.)&lt;ref name=&quot;Azer2009&quot;/&gt;&lt;/small&gt;
|-
|&lt;center&gt;Урусатдин империядинни СССРдин &lt;br&gt;сергьятра вири санлай кьадар
| 159 213&lt;ref name=&quot;перепись1897&quot;&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97.php|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO0C7rj|archivedate=2012-02-03}}. Лезгины учтены переписью в качестве носителей кюринского наречья.&lt;/ref&gt;
| 134 529&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/619TI74Lr|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;
| 206 487&lt;ref name=&quot;census1937&quot;/&gt;
| 220 969&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO1SlQ1|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;
| 223 129&lt;ref name=&quot;«Демоскоп»&quot;/&gt;
| 323 829&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO2hICJ|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;
| 382 611&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO3bgm3|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;
| 466 006&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=0|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР/СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BO5SJXx|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;
|&lt;center&gt;600 агъз. пара
|&lt;center&gt;670 агъз. пара
|}

&lt;small&gt;
: &lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; 1897 йисуз Къавкъаздилай къецепата лезги чӀалалди рахазвайбурун кьадар малум туширвиляй Урусатда лезгийрин кьадар яз Дагъустан, Кубан, Тер вилаятра ва ЧӀулав гьуьлуьнни Ставропол губерниярра лезги чӀалалди рахазвайбурун кьадар къалурнай.
: &lt;sup&gt;**&lt;/sup&gt; 1897 йисуз Азербайжанда лезгийрин кьадар яз лезги чӀалалди рахазвайбурун кьадар къалурнавай.&lt;/small&gt;

Гьеле [[1891 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, [[Дагъустандин вилаят]]дин [[Куьре округ]]да 55 агъзур кьван лезгияр гьисабдиз къачунай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php|title=&quot;Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи&quot;|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/61CUOGPIJ|archivedate=2011-08-25}}&lt;/ref&gt;. Амма [[1897 йис]]уз кьиле тухвай Вириурусатдин садлагьай агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрин нетижайрикай Дагъустандин вилаятда уьмуьр гьалзавай лезгийрин кьадардикай мадни дуьз малуматар къачунвай. Вучиз лагьайтӀа 1891 йисуз хьайи агьалияр сиягьдиз къачунра инсан гьи миллетдиз, этносдиз, халкьдиз талукь ятӀа суалар гузвачир ва а чӀавуз и гафариз чаз гила гузвай мана авачир.

Урусатдин империяда лезгияр секин хьанвай чилер:

* [[Дагъустандин вилаят]]да:
** [[Куьредин округ]] — 59 309 (76,35 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=366|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Кюринский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqC7LO5|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;, адан кьилин хуьр тир Кьасумхуьр — 905 (89,34 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=367|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Кюринский округ — сел. Касум-Кент|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqDX6wa|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;
** [[Самурдин округ]] — 33 965 (95,32 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=369|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Самурский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqEjhbK|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;, адан кьилин хуьр тир Ахцегь — 3 173 (99,47 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=370|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Самурский округ — сел. Ахты|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqFw2fX|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;
** [[Къазикъумух округ]] — 943 (2,08 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=359|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Казикумухский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqH8q4Z|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;
** [[Къайтагъ-Табасарандин округ]] — 350 (0,38 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=362|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Дагестанская область/ Кайтаго-Табасаранский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqILbux|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;
** Дагъустандин вилаятдин маса чкаяр — 29 (0,01 %)
* [[Кубан вилаят]]да — 615 (0,03 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=414|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Кубанская область — вся|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqJY9iv|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;
* [[Бакудин губерния]]да:
** [[Къубадин уезд]] — 44 756 (24,42 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=331|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Кубинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqKknG1|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;, адан кьилин шегьер тир [[Къуба]] ш. — 221 (1,44 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=332|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Кубинский уезд — г. Куба|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqLx8Jj|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;
** [[Геокчай уезд]] — 2 045 (1,74 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=325|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Геокчайский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqNA2Ty|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;
** [[Бакудин уезд]] — 1 235 (0,68 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=322|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Бакинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqON14J|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;, адан кьилин шегьер тир [[Баку]] ш.— 310 (0,28 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=323|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Бакинский уезд — г. Баку|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqPZIUU|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;
** [[Шемахадин уезд]] — 73 (0,06 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=337|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Бакинская губерния/ Шемахинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqQlzfY|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;
* [[Елисаветпол губерния]]да:
** [[Нуха уезд]] — 8 506 (7,06 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=393|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Нухинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqRzkL8|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;, адак [[Нуха]] шегьер кваз — 114 (0,46 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=394|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Нухинский уезд — г. Нуха|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqTCAqp|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;
** [[Ареш уезд]] — 5 869 (8,72 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=378|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Арешский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqUOfoN|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;, адак [[Агъдаш]] хуьр кваз 84 (15,91 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=379|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Арешский уезд — мест. Агдаш|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqVfKfB|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;
** [[Джеваншир уезд]] — 79 (0,11 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=384|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Елизаветпольская губерния/ Джеванширский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqWrU25|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;
* [[Тифлис губерния]]да:
** [[Закатала округ]] — 975 (1,16 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=551|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Тифлисская губерния/ Закатальский округ — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqY3oKP|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;, адак [[Закатала]] шегьер кваз — 1 (0,03 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=552|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Тифлисская губерния/ Закатальский округ — г. Закаталы|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqZGXYz|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;
** [[Борчалы уезд]] — 102 (0,08 %)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=533|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам  Российской Империи кроме губерний Европейской России/ Тифлисская губерния/ Борчалинский уезд — весь|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=http://www.webcitation.org/69fqaTKBn|archivedate=2012-08-05}}&lt;/ref&gt;

=== Агьалидин статистикадин малуматар ===
[[Урусат Федерация]]дин миллетрин агьалийрин демографиядин ва социал-экономикадин характеристикайрин [[2010 йис]]ан малуматриз килигна&lt;ref&gt;О демографических и социальноэкономических характеристиках населения отдельных национальностей Российской Федерации (по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года)
&lt;/ref&gt;:

* Лезги халкьдин арада 1000 итимриз къвезвай папарин кьадар:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
 |+Таблица 1
 |-
 !colspan=&quot;7&quot;|1000 итимриз къвезвай папарин кьадар
 |-
 |rowspan=&quot;2&quot;|
 |colspan=&quot;2&quot;|Шегьеррани хуьрера
 |colspan=&quot;2&quot;|Шегьерра
 |colspan=&quot;2&quot;|Хуьрера
 |-
 |[[2002 йис]]
 |[[2010 йис]]
 |[[2002 йис]]
 |[[2010 йис]]
 |[[2002 йис]]
 |[[2010 йис]]
|-
 !'''Лезгияр'''
 |973
 |989
 |942
 |981
 |1001
 |996
 |}

Им виридалайни агъуз, яни пис тир лишан я. Папарин кьадардилай итимрин кьадар виниз тир халкьарикай виридалайни кӀвенкӀве авайбур [[эрменияр]], [[азербайжанар]] ва лезгияр я.

* Лезги халкьдин агьалидин яшарин группайрин арада процентрин дегишвилер:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
 |+Таблица 2
 |-
 !colspan=&quot;7&quot;|Вири агьалидикай яшарин группайриз талукь тир ксарин процентрин коэфициэнт
 |-
 |rowspan=&quot;2&quot;|
 |colspan=&quot;2&quot;|Зегьмет чӀугун алакьдай яшарив агакь тавурбур
 |colspan=&quot;2&quot;|Зегьмет чӀугун алакьдайбур
 |colspan=&quot;2&quot;|Зегьмет чӀугун алакьдай яшарилай алатайбур
 |-
 |[[2002 йис]]
 |[[2010 йис]]
 |[[2002 йис]]
 |[[2010 йис]]
 |[[2002 йис]]
 |[[2010 йис]]
|-
 !'''Лезгияр'''
 |29,9 %
 |24,8 %
 |61,2 %
 |66,2 %
 |8,9 %
 |9,0 %
 |}

Им юкьван гьаларин нетижаяр я. Аквадай гьаларай, 2002—2010 йисарин къене лезгийрин арада кьуьзуь эгьлийрин кьадар са жизви пара хьана, амма аялрин кьадар гзаф тӀимил хьана. Урусатдин халкьарикай, кьуьзуь эгьлийрин кьадар анжах пуд халкьарин арада агъуз хьанвай, ибур: [[аварар]], [[даргияр]] ва [[осетинар]] тир. Виридалайни хъсан лишанар азербайжанари къалурзава, абурун арада 2010 йисуз вири агьалидикай кьуьзуь эгьлийрин кьадар 5,6 % туькӀуьрзавай.

* Лезги агьалидин арада 1000 касдиз къвезвай, никягьрин гьалар къейд авунвай 16 яшарилай пара авай ксарин кьадар :

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
 |+Таблица 3 (а)
 |-
 !colspan=&quot;9&quot;|1000 касдиз къвезвай, никягьрин гьалар къейд авунвай 16 яшарилай пара авай ксарин кьадар
 |-
 |rowspan=&quot;1&quot;|
 |colspan=&quot;8&quot;|Итимар
 |-
 |rowspan=&quot;2&quot;|
 |colspan=&quot;2&quot;|Никягьдик квайбур
 |colspan=&quot;2&quot;|Никягьдик квачирбур
 |colspan=&quot;2&quot;|Чара хьанвайбур
 |colspan=&quot;2&quot;|Хендедаяр
 |-
 |[[2002 йис]]
 |[[2010 йис]]
 |[[2002 йис]]
 |[[2010 йис]]
 |[[2002 йис]]
 |[[2010 йис]]
 |[[2002 йис]]
 |[[2010 йис]]
|-
 !'''Лезгияр'''
 |604
 |660
 |351
 |291
 |30
 |28
 |15
 |21
 |}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
 |+Таблица 3 (б)
 |-
 !colspan=&quot;9&quot;|1000 касдиз къвезвай, никягьрин гьалар къейд авунвай 16 яшарилай пара авай ксарин кьадар
 |-
 |rowspan=&quot;1&quot;|
 |colspan=&quot;8&quot;|Папар
 |-
 |rowspan=&quot;2&quot;|
 |colspan=&quot;2&quot;|Никягьдик квайбур
 |colspan=&quot;2&quot;|Никягьдик квачирбур
 |colspan=&quot;2&quot;|Чара хьанвайбур
 |colspan=&quot;2&quot;|Хендедаяр
 |-
 |[[2002 йис]]
 |[[2010 йис]]
 |[[2002 йис]]
 |[[2010 йис]]
 |[[2002 йис]]
 |[[2010 йис]]
 |[[2002 йис]]
 |[[2010 йис]]
|-
 !'''Лезгияр'''
 |614
 |622
 |235
 |223
 |53
 |59  
 |98  
 |96  
 |}

Урусатдин муькуь халкьарив гекъигайла им хъсан лишанар я. Таблицадай аквазвайвал чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар итимрилай папарин арада пара гегьенш я. 2002—2010 йисарин арада Урусат Федерацияда чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар хкаж хьанвай, 2002 йисуз 3,6 % ва 7,6%-рилай 2010 йисуз 3,85 % ва 7,7%-рал кьван сад садав кьурвал. Пара кьадарда миллетрин арадай, итимрин арада чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар анжах [[украинар|украинрин]], эрменийрин, азербайжанарин, [[белорусар|белорусрин]], лезгийрин ва ингушрин арада тӀимил хьанвай.

* Лезги халкьдин арада 15-далай пара яшар авай папари аялар хунин коэффициэнт:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
 |+Таблица 4
 |-
 !colspan=&quot;9&quot;|15-далай пара яшар авай папари аялар хунин процент
 |-
 |rowspan=&quot;2&quot;|
 |colspan=&quot;2&quot;|0 аялар
 |colspan=&quot;2&quot;|1 аял
 |colspan=&quot;2&quot;|2 аял
 |colspan=&quot;2&quot;|3 ва гзаф аялар
 |-
 |[[2002 йис]]
 |[[2010 йис]]
 |[[2002 йис]]
 |[[2010 йис]]
 |[[2002 йис]]
 |[[2010 йис]]
 |[[2002 йис]]
 |[[2010 йис]]
|-
 !'''Лезгияр'''
 |30,1 %
 |31,3 %
 |12,3 %
 |13,9 %
 |22,7 %
 |24,3 %
 |34,9 %
 |30,5 %
 |}

Им юкьван гьаларин лишан я. Вири миллетрин арада 1 аял ханвай папарин кьадар виридалайни пара урусрал къвезва (2010 йисуз 33 %). Кьве аял ханвай папарин кьадардай кӀвенкӀве аваз белорусар (46 %), украинар (44 %) ва мордва (40 %) физва. Пуд аял ханвай папарин юкьван гьисабдалди йисан кьадардин виридалайни хъсан лишанар чеченриз (42 %), ингушриз (41 %), аварриз (36 %), даргийриз (36 %), къумукьриз (33 %) ва лезгийриз (31 %) хас я. Амма къейд авуна кӀанда хьи, лезгийрин арада 2002 йисуз пуд аял ханвайбурун кьадардин процент 34,9 % тиртӀа, 2010 йисуз и лишан садлагьана гзаф агъуз хьана 30,5%-див агакьнай. Пуд аял ханвай папарин кьадардин виридалайни тӀимил процент авайбур — [[урусар]] я (11 %). Урусар уьлкведин тек сад миллет я хьи, нин аялар хунин юкьван лишан вириурусатдин аялар хунин нормадилай агъуз я. Гьавиляй абурун кьадар йисандивай миллионралди тӀимил жезва. Уьлкведа вири миллетрин арадай 1000 папари ханвай аялрин виридалайни вини дережадин ва хъсан юкьван лишанар ингушри (2257), чеченри (2196), даргийри (1975) ва аварри (1923) къалурзава.

* Урусатдин чӀехи халкьарин арада хайи ва урус чӀал чир хьунин кьадардин процент:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
 |+Таблица 5
 |-
 !colspan=&quot;8&quot;|ЧӀехи халкьарин арада хайи ва урус чӀал чир хьунин кьадардин процент
 |-
 |rowspan=&quot;1&quot;|
 |rowspan=&quot;1&quot;|
 |colspan=&quot;5&quot;|ЧӀалар къейд авурбур
 |-
 |rowspan=&quot;2&quot;|
 |rowspan=&quot;2&quot;|ЧӀалар чизвайди къейд &lt;br&gt; авунай вири агьалияр,  &lt;br&gt;агъз. кас
 |colspan=&quot;2&quot;|[[Лезги чӀал|Хайи чӀал]]
 |colspan=&quot;2&quot;|[[Урус чӀал]]
 |-
 | агъз. кас
 |%
 | агъз. кас
 |%
 |-
 !'''Лезгияр'''
 |465
 |383
 |82,4 %
 |440
 |94,6 %
 |}

Таблицадай аквазвайвал урусатдин лезгийрин арада лезги чӀал чизвайбурун кьадар, урус чӀал чизвайбурун кьадардилай тӀимил я. Им акьванни хъсан тушир лишан я. Хайи чӀал чир хьунин виридалайни агъуз тир лишанар белорусриз (24 %), украинриз (35 %) ва [[бурятар|бурятриз]] (45 %) хас я. Урусрилай гъейри (99,9 %) хайи чӀал чир хьунини виридалайни хъсан лишанар квайбур чеченар (94 %), кабардинар (86 %) ва якутар (86 %) я. Чеченрин арада, гьатта [[чечен чӀал|хайи чӀал]] чизвайбурун кьадар, урус чӀал чизвайбурун кьадардилай виниз я. Ихьтин кьетӀенвал мад са халкьдизни хас туш.

2010 йисуз агьалияр сиягьдиз къачунра хайи чӀалан чирвилер къейд авурла, 1000 лезгидилай 949-да хайи чӀал къалурзавай цӀарцӀел «лезги чӀал» кхьенай, урус чӀал къалурзавай цӀарцӀел 43 касди «урус чӀал» хайи чӀал хьиз къейд авунай ва 8 касди са маса чӀал хайи чӀал хьиз кхьенвай.

Маса халкьарал гьалтайла, хайи чӀалан патахъай белорусрин ва украинрин гьалар виридалайни усалбур я. ГьакӀ, белорусрин 83%-ди ва украинрин 76%-ди хайи чӀал хьиз урус чӀал къейд авунай. Идан жигьетдай виридалайни хъсан лишанар мадни чеченри (99 %), ингушри (98 %), аварри (98 %), даргийри (98 %), лезгийри (95 %), [[осетинар|осетинри]] (93 %) ва якутри (93 %) къалурнавай.

* Чирвилерин дережадин динамика:

Урусатдин халкьарин арада, 1000 касдал къвезвай вини дережадин чирвилер авай ксарин кьадардал гьалтайла, муькуь халкьарив гекъигайла лезгияр 216 число гваз кӀвенкӀве аваз физвай миллетрин сиягьда ава. И сиягьда лидер тир халкь осетинар я — 299 кас. Сиягьда виридалайни агъа чка 113 кас гваз [[казахар|казахри]] кьунва. Къавкъаздин маса миллетрив гекъигайла, лезгияр виридалайни акьуллу халкьарикай сад тирди малум жезва. Дагъустандин халкьарин арадай виридалайни агъуз тир лишанар къалурнавай халкь — чеченар тир (118 кас).
[[Файл:Малый Лезгистан (Little Lezgistan).jpg|thumb|«ГъвечӀи Лезгистан» — Кьиблепатан Дагъустанни Кеферпатан Азербайжан]]

== Лезгийрин этногенез ==
Илимдин рекье лезгийрин этногенездин месела гьеле эхирдал кьван чирна са тамам нетижа акъуднавайди туш. Тарихдин улубрай малум жезва хьи, лезгияр [[Алпан]] гьукуматдин 26 тайифайрикай сад тир [[гелар|гелрин]] дуьз несилар я&lt;ref&gt;Hewsen R.H. Ethno-history and the Armenian influence upon the Caucasian Albanians. Classical Armenian culture: Influence and creativity, Scholars press, Philadelphia, 1982.&lt;/ref&gt;. Амма тарихдин къене маса чӀехи халкьарин (фарсарин, азербайжанарин, арабрин, эрменийрин) къати таъсирдик акатна кӀевиз ассимиляция хьанвайвиляй, лезгийри чпин тарихдин улу-бубаяр тир гелрихъ галаз мукьвавал саки тамамдаказ квадарна. Гьавиляй эхиримжи вахтара, чара-чара кирамри, тарихдин чешмейри лезгияр маса жуьреба-жуьре халкьарикай арадал атанвайдакай делилар гъизва. Революциядилай виликан чешмейри, лезги хилен халкьарин арадал атуниз талукь тир чара-чара малуматар ва делилар гъизва. «[[Дербент-намэ|Тарихи Дербент-намэ]]» улубдин кирамри, лезгияр [[гуннар|гуннрин]] тайифайрикай арадал атанвайди гьисабзавай&lt;ref name=&quot;Ганиева&quot;&gt;{{книга
|автор        =  А.М. Ганиева 
|заглавие     =Очерки устно-поэтического творчества лезгин
|издательство =Наука
|год          = 2004
|страницы     = 4
|isbn         = 502032714X, 9785020327146
}}&lt;/ref&gt;. Азербайжанви тарихдар ва алим [[Аббас Кули Агъа Бакиханов|Бакиханова]] фикирзавай хьи, лезги [[Миграгъ]] ва яхул [[Къумух]] хуьрерин агьалияр, ''«[[хазарар|хазарри]] гьукум гьалзавай чӀавуз иниз куьч хьана ацукьнавай славянар тир [[Русь (халкь)|руссрин]] тайифайрин несилар я»'', ва ''«[[Табасаран]]дин, [[Къуба уезд]]дин рагъакӀидай патан, [[Самур округ|Самур]] ва [[Куьре округ]]рин агьалийрин лап чӀехи пай — им иниз куьч хьана атанвай чӀехи халкьарихъ галаз акахьнавай бинедин дегь чӀаван халкьар я»''&lt;ref name=&quot;Происхождение&quot;&gt;{{книга
|автор        = Х. Х. Рамазанов, А. Р. Шихсаидов.
|заглавие     = Очерки истории Южного Дагестана
|издательство = Дагестанский филиал Академии наук СССР
|место =Махачкала
|год          = 1964
|страницы     = 14
|isbn         = 
}}&lt;/ref&gt;. [[1858 йис]]уз [[Адольф Петрович Берже|А. Бержеди]], лезгияр асулдай индусрилай арадал атанвайди лугьузвай версия гъанвай. И версия, дагъустандин халкьаринни кеферпатан [[Индостан]]дин [[буриши]] халкьдин арада авай ухшарвилиз килигна бинеламиш хьанва&lt;ref&gt;{{книга
|автор =Гаджиев Г. А., Ризаханова М. Ш.
|заглавие = Народы Дагестана
|часть = Лезгины
|ответственный= Отв. ред. С. А. Арутюнов, А. И. Османов, Г. А. Сергеева
|ссылка = 
|место = М.
|издательство = «Наука»
|год = 2002
|страницы = 378
|isbn = 5-02-008808-0
}}&lt;/ref&gt;. [[XX виш йис]]ан сифте кьилера К. М. Курдова лезгийрин этногенез патахъай вичин фикир лагьанай: ''«лезгияр, семит халкьарин паталай, асул гьисабдалди [[чувудар|чувудрин]] метисациядик акатнай»''&lt;ref name=&quot;Происхождение&quot;/&gt;.

=== Лингвистикадин малуматар ===
Гьакъикъатда лезгийрин ва мукьва суван халкьарин арадал атунин диб, алимрин лингвистикадин, археологиядин, антропологиядин ва этнографиядин кӀвалахар гьисабдиз къачуна комплексдаказ килигна чирна кӀанзава. Малум тирвал, лезгияр [[нах-дагъустан чӀалар]]ин хзандин [[лезги чӀалар]]ин хилек акатзавай [[лезги чӀал]]алди рахазва. Лингвистикадин алимрин фикиррив кьурвал, и чӀаларин хзандин векилар арадал атанвай асул диб сад тир ва абур [[Къавкъаз]]да уьмуьр гьалзавай виридалайни дегь халкьар я. Идахъ галаз алакъалу яз, и халкьарин чӀалариз абур арадал атанвай са бинедин дегь чӀал авайди ва са кьадар вахтунилай и чӀалавай къакъатна са шумуд цӀийи чӀалар арадал атанвайди мумкин тирвиликай суал хцидаказ къарагъзава. [[Бокарёв Евгений Алексеевич|Е. А. Бокарёва]] фикирзава хьи, ихьтин бинедин-чӀал чи э. в. III агъзур йис къведалди, [[энеолит]]дин девирда авай&lt;ref&gt;М. М. Ихилов Народности лезгинской группы: этнографическое исследование прошлого и настоящего лезгин, табасаранцев, рутулов, цахуров, агулов. — Махачкала: Дагестанский филиал Академии наук СССР, 1967. — 369 с.&lt;/ref&gt;. Гьавиляй, Х. Х. Рамазанова ва А. Р. Шихсаидова тестикьарзава хьи, чи э. в. III агъзур йисуз умуми дагъустандин бинедин-чӀалавай лезги чӀаларин группа къакъатзава ва гуьгъуьнлай са шумуд чӀалариз пай жеза ([[агъул чӀал|агъул]], [[лезги чӀал|лезги]], [[хинелугъ чӀал|хинелугъ]] ва мсб.)&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = Х. Х. Рамазанов, А. Р. Шихсаидов
|заглавие     = Очерки истории Южного Дагестана
|издательство = Дагестанский филиал Академии наук СССР
|место =Махачкала
|год          = 1964
|страницы     = 16
|isbn         = 
}}&lt;/ref&gt;.

Агъул, лезги ва табасаран чӀаларин мукьвавал гьисабдиз къачуна, [[Тарланов Замир Курбанович|З. К. Тарланова]] фикирзава хьи, бинедин лезги чӀалан са пай тир рагъэкъечӀдай патан дегь-лезги чӀал са тимил геж чкӀана рагъэкъечӀдай патан лезги чӀалариз апай хьанвай — ибур гилан лезги, табасаран ва агъул чӀалар я. [[Сводешан сиягь|Сводешан методологиядал]] бинеламиш хьана, алим ахьтин фикирдал къвезва хьи, рагъэкъечӀдай патан дегь-лезги чӀалан гуьгъуьнин чӀалариз пай хьунин процесс гьина ятӀани чи эрадин сергьятрал хьанвай, амма ада къейд авурвал: «и чӀаларин умуми фонддин гафар мадни дегьнедай хкягъайтӀа, сад къвезвай гафарин процент 35 % туькӀуьрда ва рагъэкъечӀдай патан дегь-лезги чӀалавай къакъатунин тарих чи э. в. I агъзур йисан юкьвариз фена акъатзава»&lt;ref&gt;{{статья| заглавие = Лексико-топонимические данные к этногенезу восточнолезгинских народов| издание = Советская этнография| автор =З.К. Тарланов| место = |страницы =  116—117| год = 1989  | номер= 4 }}&lt;/ref&gt;.

Гьеле фадлай вилик акъуднай, [[Кеферпатан къавкъаздин чӀалар]]инни [[Виликпатан Азия]]дин дегь чӀаларин арада мукьвавилерни ухшарвилер авайди лугьузвай гипотезайриз гила бегьем тир тестикьардай делилар жагъурнава. ГьакӀ, И. Дьяконова ва С. Старостина [[хурритни-урартадин чӀалар]]инни [[нах-дагъустандин чӀалар]]ин арада вишелай пара гафарин умуми дувулар дуьздал акъуднай. И карди, чи э. в. III агъзур йисуз сад-садавай къакъатна кьилдин чӀалар хьайи [[хуррит чӀал|хуррит]] ва [[урарта чӀал]]арин нах-дагъустандин чӀаларихъ галаз, иллаки лезги ва [[чечен чӀал]]арихъ галаз мукьвавал шак квачиз тирди къалурзава&lt;ref&gt;И. М. Дьяконов, С. А. Старостин. Хуррито-урартские и восточно-кавказские языки. // Древний Восток: этнокультурные связи. М., 1988.&lt;/ref&gt;.

=== Антропологиядин тип ===

== Этноним ==

== Тарих ==
[[Файл:Treaty of Sèvres &amp;SovietRepublics of Transcaucasia.jpg|thumb|Лезгистан, Дагъустандин Советрин Социализмдин Республика, 1921]]
{{main|Лезгийрин тарих}}
{{Лезгистандин тарих}}

== Культура ==

=== Эдебият ===
{{main|Лезги эдебият}}

=== Адетар ===
{{main|Лезги адетар}}

=== Лезги тӀуьнар ===
{{main|Лезги тӀуьнар}}

Лезги милли тӀуьнар, дагъустандин муькуь халкьарин милли тӀуьнар хьиз, асул гьисабдалди набататрин, якӀун ва некӀедин магьсулрикай гьазурзавайди я. Анжах лезгийриз махсус тир хьран фу иллаки Азербайжандин чӀехи шегьерра машгьур хьанва. Хьран фалай гъейри виринриз тӀвар акъатнай лезги тӀуьнар: афарар, черекун ва цикӀен я. 2015 йисуз Италиядин тӀвар-ван авай «Sapori-Italia» журналдин чинра акъатай макъалада кхьенай хьи, хъчарин афарар дуьньядин виридалайни менфятлу тӀуьнрин сиягьдик акатнава. Афаррин тӀвар вири дуьньядиз чкӀайдалай кьулухъ, азербайжанари ам чпин милли тӀуьн тирди малумариз эгечӀнай. ГьакӀни, лезгийрин арада гегьеншдиз менфят къачузвай тӀуьнар: кьелечӀ хинкӀарар, дулма, якӀун шурпа, гьерен шишер, аш ва муькуь умуми Къавкъаздин тӀуьнар я. Сувун лезги хуьрера як кьурурунин адет вилик фенва. Вилик девирда холодильниках авачир лугьуз кьурай як чӀур тахьана яргъалди амукьдай. НекӀедин магьсулри лезгийрин уьмуьрда кьетӀен чка кьунва. НекӀедикай лезгийри ниси, гъери, мукаш ва муькуь тӀуьнар ийизва. Хъвадай затӀарикай виридалайни рикӀ алайбур: тӀач, тугъ, айран ва мсб я. Лезгийриз тайин мярекатриз талукь тӀуьнарни ава. Месела, гитӀ — цӀийи аял хьайила къуьлуьн магьсулрикай ийизвай хапӀа, иситӀа — шадвилин ва я инсан рагьметдиз фейила тешкилдай мярекатра, хешил ва мсб.

== ЧӀал ==
{{main|Лезги чӀал}}
Лезгияр [[кеферпатан къавкъаздин чӀалар]]ин агъа хзандин [[нах-дагъустан чӀалар]]ин группадин [[лезги чӀалар]]ин хилек акатзавай [[лезги чӀал]]ал райхазва. Хайи чӀалалай гъейри кеферпатан лезгийриз [[урус чӀал]], кьиблепатанбурузни [[азербайжан чӀал]]ар чизва. Лезги чӀалал рахазвайбурун кьадар 800 агъзур кьван кас я, им вири лезгийрин тахминан 88 % я. Пара кьадарда лезгийри чӀехи халкьарихъ галаз ассимиляция хьана чпин хайи чӀал ва лезгивал квадарнава. И процесс [[Кьулан вацӀ]]ун кьве патани кьиле физва, амма иллаки кьибле пата авай лезгийрин арада гегьенш гьатнава. Пара кьадарда лезги хуьрер цӀаплашмиш хьана терг хьанва.

ЧӀал пуд чӀехи нугъатриз пай жезва, ибур: [[Куьре нугъат|куьре]], [[Самур нугъат|самур]], [[Къуба нугъат|къуба]] нугъатар я. Вичин нубатда и чӀехи нугъатар кьилди тир агъа нугъатриз ва гзаф кьадар чкадин рахунриз пай жезва. Куьре нугъатдик гуьней, яркӀи ва кьурагь агъа нугъатар ва пара кьадарда хуьрерин рахунар акатзава; Самур нугъатдик — докъузпара нугъатни ахцегь нугъат ва хуьрерин рахунар акатзава; Къуба нугъатни хъимил нугъатдикайни кузун нугъатдикай ва чара-чара хуьрерин рахунрикай ибарат я&lt;ref name=&quot;Языки народов СССР&quot;&gt;{{книга
|автор = 
|заглавие = Языки народов СССР: в 5-ти томах. Иберийско-кавказские языки
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|место =М
|том =4
|год = 1967
|страницы = 528—542
|isbn = 
}}&lt;/ref&gt;. Литературадин чӀал гуьней нугъатдин бинедаллаз арадал гъанвайди я.

[[XX виш йис]] къведалди лезгийри «ажам» лугьудай араб кхьинрикай менфят къачузвай. Литературадин куьруь энциклопедиядив кьурвал, лезгийри [[араб чӀал|араб]], [[туьрк чӀал|туьрк]] ва [[азербайжан чӀал]]аралди кхьизвай, вучиз лагьайтӀа и чӀалар ва кхьинар грамматикадин чӀалар хьиз лезгийриз мектебра ва медресайра чирзавай&lt;ref&gt;{{cite news | title=ЛЕЗГИНСКИЙ ЯЗЫК|publisher=Краткая литературная энциклопедия| url=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke4/ke4-0961.htm| lang=ru}}&lt;/ref&gt;. А чӀавуз лезги грамматика ва кхьинар гьеле арадал атанвачир. Араб гьарфаралди лезги чӀалалди кхьиз лезгийри [[XIX виш йис]]ан кьведлагьай паюнай гатӀумнай, а чӀавуз [[Етим Эмин]], [[СтӀал Сулейман]] хьтин лезги зарийри лезги чӀалалди туькӀуьрнавай чӀалар араб гьарфаралди кхьиз эгечӀнай&lt;ref&gt;{{книга
|автор = [[Исаев, Магомет Измайлович|М.И. Исаев]]
|заглавие =Языковое строительство в СССР (процессы создания письменностей народов СССР)
|издательство = Наука
|год = 1979
|место =М.
|страницы = 162
|isbn = 
}}&lt;/ref&gt;. Амма «аджам» алфавитдив лезги чӀала авай вири ванер къалуриз тежезвайвиляй, [[1928 йис]]уз лезги чӀалаз сифте латин графикадалди, ахпани [[1938 йис]]уз П. К. Услара лезгийриз кирилл графикадалди цӀийи алфавит туькӀуьрнай&lt;ref name=&quot;Языки народов СССР&quot;/&gt;. И алфавитдикай чка къедалди менфят къачузва.

== Лезгийрин политикадинни милли организацияяр ==
* [[Лезги халкьарин илимдинни культурадин кӀвалахдаррин ассоциация]]
* [[Азад Лезгистандин Гьерекат]] (ДСЛ).&lt;ref&gt;[http://lezgistan.tv/ Движение Свободный Лезгистан (ДСЛ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120628143830/http://lezgistan.tv/ |date=2012-06-28 }}&lt;/ref&gt;
* Лезгийрин Краснодар крайдин жемиятдин организация (ККООЛ).&lt;ref&gt;[http://sharvili.com/index.php/content/view/494/1/ Письмо Главе Администрации Президента РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910215841/http://sharvili.com/index.php/content/view/494/1/ |date=2014-09-10 }}&lt;/ref&gt;
* Культурадинни-зариятдин жемият «[[РикӀин гаф]]».
* [[Лезги демократиядин партия]] (Азербайжандин милли барабарвилин партия).
* [[Лезги кружок]].
* [[Игьсанар кӀватӀдай лезги фонд]] (ЛБФ).&lt;ref&gt;[http://sharvili.com/index.php/content/view/95/2/ О московских лезгинах…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910195821/http://sharvili.com/index.php/content/view/95/2/ |date=2014-09-10 }}&lt;/ref&gt;
* [[Регьимвилинни кӀвачел акьалт хьунин лезги милли фонд]].&lt;ref&gt;[http://yuzhdag.ru/page10.html История института ЮЖДАГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241210023306/http://yuzhdag.ru/page10.html |date=2024-12-10 }}&lt;/ref&gt;
* Милли лезги центр «Самур»&lt;ref&gt;[http://www.samur.az/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=29 О центре Самур] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823043350/http://www.samur.az/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=29 |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt;
* Эстониядин лезгийрин культурадин жемият&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090214021207/http://lezgi-kultuur.ucoz.net/index/0-2 Лезгинское культурное общество в Эстонии!]&lt;/ref&gt;
* Лезги студентрин жемият «[[Михьи рикӀер]]».
* Миллетвилинни-культурадин автономия «[[Москвадин лезгияр]]».&lt;ref&gt;[http://www.moslezgi.ru Национально-Культурная Автономия «Московские лезгины»]&lt;/ref&gt;
* Региондин жемиятдин гьерекат «Гьажи-Давуд».&lt;ref&gt;[http://www.hadji-davud.ru Региональное Общественное Движение «Гаджи-Давуд»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602075941/http://hadji-davud.ru/ |date=2013-06-02 }}&lt;/ref&gt;
* «[[Садвал]]» — 1980-й йисарин эхирда арадал атанвай тешкилат.
* «[[Фарукъ]]» — Социал-демократиядин группа.
* [[Лезги кхьирагрин садвал]].
* [[Лезги милли-культурадин федерал автономия|ЛКМФА]] (ЛКМФА).&lt;ref&gt;[http://www.flnka.ru Федеральная Лезгинская Национально-Культурная Автономия (ФЛНКА)]&lt;/ref&gt;
* Лезги халкьдин кӀвачел акьалт хьунин фонд «Лезгияр».&lt;ref&gt;[http://www.lezghins.com/ Фонд Возрождения Лезгинского Народа «Лезгины»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010032055/http://lezghins.com/ |date=2013-10-10 }}&lt;/ref&gt;
* «Лезгияр» организациядин Ханты-мансийск региондин хел.
* Челябинскдин регионал жемиятдин тешкилат «Лезги милли-культурадин центр „Алпания“».

== Массайрин информациядин такьтар ==

=== Телевидение ===
* [[АТВ (Ахты)|АТВ]] — [[Ахцегь район]]дин телеканал, [[Ахцегь]] хуьр.
* [[Белиджинское ТВ]] — [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал.
* [[Каспий-ТВ]] — [[Дербент]] шегьердин телеканал.
* [[Касумкент ТВ]] — МУП телеканал «ТБС-Касумкент»&lt;ref&gt;[http://www.suleiman-stalskiy.ru/?com=articles&amp;page=articles_of_category&amp;id=1627 Касумкент ТВ]&lt;/ref&gt;.
* [[КцӀар ТВ]] — [[КцӀар район]]дин телеканал. Алай чӀавуз кӀвалахзавач.
* [[Лидер ТВ]] — [[СтӀал Сулейман район]]дин [[Кьасумхуьр]]уьн телеканал.
* [[НТБ]] — «Новое Телевидение Белиджи», [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал.
* [[ТВ Аран]] — [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал.
* [[ТВ-АРС]] — [[Дербент]] шегьердин телеканал.
* [[ТВ Рубас]] — [[Дербент район]]дин [[Рубас]] хуьруьн телеканал.
* [[Телекомпания «Юждаг»]] — [[Дербент район]]дин [[Билиж (посёлок)|Билиж]] посёлокдин телеканал.
* [[ОТВ Шарвили]] — [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин [[Уружба]] хуьруьн телеканал.
* [[Шалбуз-Даг]] — [[Дукъузпара район]]дин телеканал.
* [[Эксклюзив ТВ]] — [[СтӀал Сулейман район]]дин [[Кьасумхуьр]]уьн телеканал.
* [[Юждаг-ТВ-Самур]] — [[Дербент]] шегьердин телеканал.

=== Улубарни газетар ===
* [[Алам]] — [[Баку]]да акъатзавай лезги культурадидин журнал&lt;ref&gt;[http://www.alamjurnal.com/ Лезги культурадидин журнал «Алам»]&lt;/ref&gt;.
* [[Алпан (газет)|Алпан]]&lt;ref name=&quot;Печать&quot;/&gt;
* [[Ени самух]]&lt;ref name=&quot;Печать&quot;&gt;{{cite web|url=http://medialaw.ru/publications/zip/national/tbil03.html|title=Международный ежемесячный бюллетень |publisher=Центр &quot;Право и средства массовой информации&quot;|date=апрель 1996 г.}}&lt;/ref&gt;
* [[КцӀар]] — [[Азербайжан]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет&lt;ref&gt;[http://gusarpress.com/ Жемиятдинни-политикадин «КцӀар» газет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916234249/http://www.gusarpress.com/ |date=2013-09-16 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Куьредин хабарар]] — [[СтӀал Сулейман район]]да акъатзавай газет&lt;ref&gt;[http://www.suleiman-stalskiy.ru/?com=articles&amp;page=articles_of_category&amp;id=1628 Куьредин хабарар]&lt;/ref&gt;.
* [[Куьредин ярар]]
* [[Лезгинские вести]] — вилик урус чӀалал акъатзавай газет
* [[Лезги газет]] — [[Дагъустан]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет&lt;ref&gt;[http://www.lezgigazet.ru/ Жемиятдинни-политикадин «Лезги газет»]&lt;/ref&gt;.
* [[Лезгинские известия]] — ФЛНК-дин басмадай акъатзавай издание.
* [[Лезгистандин хабарар]]
* [[Настоящее время (газет)|Настоящее время]]
* [[РикӀин гаф]]
* [[Самур (газет)|Самур]] — [[Азербайжан]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет.
* [[ЦӀийи Дуьнья]] — [[Ахцегь район]]да акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет. Садлагьай лезги газет.
* [[Чирагъ (журнал)|Чирагъ]] — [[Баку]]да акъатзавай литературадин журнал.
* [[Чубарук]]
* [[Шарвили (газет)|Шарвили]] — лезги литературадин садлагьай газет.
* [[Эренлардин сес]] — Дагъустадин [[Докъузпара район]]да акъатзавай газет&lt;ref&gt;[http://president.e-dag.ru/map/42/ Докузпаринский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424064654/http://president.e-dag.ru/map/42/ |date=2012-04-24 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Къурушрин сес]] — Къуруш хуьруьн газет, [[2007 йис]]алай басмадай акъатзава.

=== Лезги Википедия ===

== Литература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Лезгины, лезги}}
* {{книга
|автор = 
|часть = Лезгины
|заглавие = Народы России. Атлас культур и религий
|оригинал = 
|ссылка =
|место = М.
|издательство = Дизайн. Информация. Картография
|год = 2010
|страниц = 320
|isbn = 978-5-287-00718-8}}
* Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 446

== Баянар ==
{{Баянар|2}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.lekia.ru Абдурагимов Г. А. «Кавказская Албания — Лезгистан»]
* [http://www.sil.org/silesr/2005/silesr2005-012.pdf John M Clifton, Laura Lucht, Gabriela Deckinga, Janfer Mak, and Calvin Tiessen. The Sociolinguistic Situation of the Lezgi in Azerbaijan. SIL International, 2005]

{{Нах-дагъустан халкьар}}

[[Категория:Лезгияр| ]]
[[Категория:Лезги халкьар]]
[[Категория:Нах-дагъустандин халкьар]]
[[Категория:Дагъустандин халкьар]]
[[Категория:Азербайжандин халкьар]]
[[Категория:Урусатдин халкьар]]
[[Категория:Къавкъаздин халкьар]]</text>
      <sha1>dthq576hwj97mri9w6bii8gkivkn1u6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Смугъулар (Ахцегь район)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>561</id>
    <revision>
      <id>99949</id>
      <parentid>93966</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:47:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9433" sha1="9oagz8ay3hc64996var57urvf4za0jo" xml:space="preserve">{{муькуь манаяр|Смугъулар}}
{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Смугъулар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Смугул}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =22 |lat_sec =59
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =37 |lon_sec =4 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300 
 |райондин картадин алцум     =300 
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахцегь район
 |район таблицада         = Ахцегь район{{!}}Ахцегь
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Смугъулрин хуьруьнсовет|«Смугъулрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = Хуьр 1839 йисалай
 |кьакьанвилин жуьре      = АП-дин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 1259
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун1}} 538
  |сиягьдиз къачур йис    = 2010
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = смугъулжуь
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87263
 |почтунин индекс         = 368743
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 206 865 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=277 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.380866&amp;lon=47.633243&amp;z=15&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Смугъулар''' ({{lang-ru|Смугул}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахцегь район]]да авай хуьр. [[Смугъулрин хуьруьнсовет|«Смугъулрин» хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

== География ==
Хуьр [[Ахцегь район]]дин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир [[Ахцегь]] хуьрелай 12 км яргъал, [[Ахцегь вацӀ]]ун эрчӀи къерехдал ала. 

Смугъулар гуьгъуьнин тарихдин мягьлейриз пай хьанва: ''АспӀашар, КӀепӀер, Къантасар.''

Хуьруьн къваларив гвай чӀурар ва булахар: ''Чанах, ФечӀер ятах, КӀвар сув, Талук, Ягъар, Суван пад, Ярусув, Бугъаз кӀаш, Вине чӀур, Микьий, КӀветӀер, Къватар булах, Ягъудин булах, Гъуьйи латар.''

==Тарих==
Хуьруьн бине кутур дуьз тарих малум туш. XVII виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдин «Ахцегьпара - 1» хуьруьн жемиятдик квай. [[1736 йис]]уз Смугъулра мискӀин эцигнай. МискӀиндин цлал араб чӀалал агъадихъ галай кхьин ала: ''«И бахтавар мискӀин туьхкӀуьр хъувунвайбур гьахъ кӀандай ва хъсанвал ийизвай Смугъулрин жемятдин агьалияр я, гьа йисуз [[Сурхай|Сурхай хан]] ва [[Умма-хан IV|Умма хан]] [[Къуба]]диз атана хуьрериз цӀай яна курнай ва гьакӀни [[Мискискар]] хуьр чукӀурнай. Цларни [[Хуьруьг]] хуьруьн устӀарри пайгъамбардин хижрадай, -  адаз Аллагьдин салаватни саламар хьурай! - 1197 йисуз эцигнай. И кхьинар кхьейди Мугьаммадали, мискӀин эцигнавайбурни Муса, Ражаб ва Рамазан я.»'' [[1796 йис]]уз Ахцегьпарадин къушунар, абурук Смугъулрин къушунарни гваз, къазикумухдин Сурхай-хан II - дахъ галаз санал урусрин генерал Булгакован къушунрин аксиниз, Къубадин [[Алпан (Къуба район)|Алпан]] хуьруьн мукьув хьайи ягъунра иштирак авунай, ина Смугъулрин фекьи Юсуф кьенай. Фекьи Юсуфан азабар квай кьиникай Смугъулра адан пӀирел алай араб кхьинри малумарзава.

[[1839 йис]]уз Смугъулар вири [[Самур округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Самур округдин [[Ахцегьпара наибвал]]диз талукь тир. [[Мичегь]], [[Къучагъар]] ва [[Хълар]] хуьрерихъ галаз Смугъулрин хуьруьнжемятдик квай.

== Агьалияр ==
Йисариз килигна Смугъулрин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|759 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/axtypara1886.html Население Ахтыпаринского наибства в 1886 году]&lt;/ref&gt; 
|{{тӀимил хьун1}} 718 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 538 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 538 касди уьмуьр ийизвай. Вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

Смугъулвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: ''Ягьмеданбур, Кевисар, АлкӀашар, КӀепӀер''.

==ТӀвар-ван авай ксар==
* [[Мурсал Алпан]] — машгьур лезги шаир.
* [[Мирзоев Назир Ширинбеган хва]] — лезги шаир.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [https://web.archive.org/web/20190818051839/https://profit-russia.ru/news/1443 Ахцегь - Къурукал - Смугъул цин гунгарадин эцигунар]
* [http://www.akhtymr.ru/places/mo-selsovet-smugulskiy/ Ахцегь райондин сайтуна Смугъулрин хуьруьнсоветдикай малуматар]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
* [http://ahtymo.ru Ахцегь райондин официал сайт]

{{Ахцегь райондин яшамиш жезвай чкаяр}}

[[Категория:Лезги хуьрер]]
[[Категория:Ахцегь райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>9oagz8ay3hc64996var57urvf4za0jo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Испания</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1836</id>
    <revision>
      <id>99937</id>
      <parentid>97919</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46879" sha1="mz3612uas9r7t1sx0pen9tgy56c9z8p" xml:space="preserve">{{Гьукумат
| тӀвар = Испания
| официал тӀвар = Испаниядин Паччахвал
| тамам тӀвар = {{lang-es|Reino de España}}
| тӀвар-род = Испаниядин
| пайдах = Flag_of_Spain.svg
| пайдахдин кьадар = 125px
| герб = Escudo de España ajustado a la norma heráldica.svg
| карта = EU-Spain.svg
| гимн = Marcha Real
| аудио = Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg
| кьилин шегьер = [[Мадрид]]
| шегьерар = [[Мадрид]], [[Барселона]], [[Валенсия]], [[Севилья]]
| аслутуширвал = [[1469 йис]]
| аслутуширвал девирда =
| чӀал = [[испан чӀал|кастилиядин]]&lt;br&gt;[[Каталан чӀал|каталан]]&lt;br&gt;[[Баск чӀал|баск]]&lt;br&gt;[[Галисиядин чӀал|галисиядин]]
| идара авунин тегьер = [[Конституциядин монархия]]
| кьил = [[VІ Филип]] &lt;br&gt;[[Педро Санчес (политик)|Педро Санчес]] ([[Испаниядин премьер-министр|премьер-министр]])
| чил = 504 782
| цин кьадар = 1,04
| чилдин чка = 51
| халкь = 46 162 024
| халкьдин чка = 27
| агьалидин чуькьуьнвал = 91,45
| пул = [[евро]]
| КъВБ = 1622
| КъВБдин чка = 9
| агьалийрин са касдал къвезвай КъВБ = 35557
| ИПВИ = 0,878
| ИПВИ чка = 23
| интернет-домен = [[.es]], [[.eu]]
| телефондин код = +34
| сятдин чӀул = +1 / +2
}}
'''Испания''' ({{lang2|es|gl|España}}, {{lang-ca|Espanya}}, {{lang-eu|Espainia}}, {{lang-oc|Espanha}}), официал тӀвар — '''Испаниядин Королвал''' ({{lang2|es|gl|Reino de España}}, {{lang-ca|Regne d’Espanya}}, {{lang-eu|Espainiako Erresuma}}, {{lang-oc|Reialme d’Espanha}}) — [[Европа]]дин кьиблединни рагъакӀидай пата ва са пай [[Африка]]да авай аслу тушир гьукумат я.

Испанияди [[Пиреней зуростров]]дин чилерикай чӀехи пай (80 %), [[Канар островар|Канар]] ва [[Балеар островар]] кьунва. Вири санал гьисабайтӀа ([[Африка]]дин къерехдал алай чӀехи тушир [[Испаниядин суверенитет авай чилер]] — [[Сеута]]ни [[Мелилья]] шегьерар кваз) уьлкведин майдан 504 782 км² я, и къалурзавай лишандал гьалтайла Европада Испания кьудлагьайди я ([[Урусат]]дин, [[Украина]]динни [[Франция]]дин гуьгъуьна).

Испанияди агъадихъ галай гьукуматрихъ галаз са сергьятра ава:
# [[Португалия]]дихъ галаз [[Пиреней зуруостров]]дин рагъакӀидай пата;
# Британиядин гъилик квай [[Гибралтар]]дихъ галаз [[Пиреней зуруостров]]дин кьибле пата;
# Кеферпатан Африкада [[Марокко]]дихъ галаз (зуранклавар [[Сеута]], [[Мелилья]] ва [[Пеньон-де-Велес-де-ла-Гомера]]);
# [[Франция]]дихъни и [[Андорра]]дихъ галаз кефер пата.

Кефердинни-рагъакӀидай патарихъай ам [[Атлантик океан]]ди кьунва, кьиблединни-рагъэкъечӀдай патарихъай — [[Аравилин гьуьл]]уь.

Испаниядин чилин винел патан юкьван гьалдин кьакьанвал 650 метр гьуьлуьн дережадилай виниз я, [[Европа]]да авай гьукуматрикай виридалайни сувганди (дагълух) я.

Уьлкве 17 автономиядин жемятдизни 2 автономиядин шегьердиз чара ийизва. Кьилин шегьер — [[Мадрид]].

== ТӀвар ==
[[Файл:Yellow-spotted Rock Hyrax.jpg|thumb|left|100px|Дамана Испаниядиз тӀвар гана]]
'''España''' (ва адалай аладайбурун) лугьудай тӀварцӀин этимология гьуьжет алай месэла я. Ибериядин дегь чӀаван римдин тӀвар, ''Hispania'', мумкин Hesperia терминдикай арадал акъатна, римвийри акӀ Испаниядиз къешенгдаказ лугьузвай тир. Вич Hesperia грек Εσπερία гафуникай аладайди я, яни «рагъакӀидай патан уьлкве» (акӀ грекри Италиядиз лугьузвай тир). Римвийри и тӀвар Испаниядиз ганва, вучиз лагьайтӀа ам Италиядилайни пара рагъакӀидай патахъ ала.&lt;ref name=anthon&gt;{{Cite book
| last = Anthon
| first = Charles
| title = A system of ancient and mediæval geography for the use of schools and colleges
| publisher=Harper &amp; Brothers
| year = 1850
| location = New York
| page = 14
| url = http://books.google.com/?id=hm0rAAAAYAAJ&amp;pg=PA14&amp;dq=hesperia&amp;q=hesperia
| doi =
| id =
| isbn = }}&lt;/ref&gt;

Маса версиядив кьурвал, «Испания» тӀвар финикиядин ''I-Shapan-im'' («даманрин къерех») гафунилай аладайди я. Римвийри ам вири Пиреней зуростров къейд авун патал паравилин кьадарда (''Hispaniae'') кӀвалахарзавай тир.&lt;ref name=burke&gt;{{Cite book
| last = Burke
| first = Ulick Ralph
| title = A History of Spain from the Earliest Times to the Death of Ferdinand the Catholic, Volume 1
| publisher=Longmans, Green &amp; Co
| year = 2008|edition=2nd
| location = London
| page = 14
| url = http://books.google.com/?id=DuiyyWGg-KEC&amp;pg=PA410&amp;dq=spain+hispania&amp;q=hispania
| doi =
| id =
| isbn =978-1-4437-4054-8 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{CathEncy|wstitle=Spain}}&lt;/ref&gt;

Баскрин этимологиядив килигайвал, тӀвар ''Ezpanna'' гафунилай аладайди я (яни «къерех, сергьят», вучиз лагьайтӀа ''Іспания'' Европадин кьибледин къерех я).&lt;ref name=anthon /&gt;

Гуманист Антонио де Небрихади вичин версия теклифарнава. Адан фикирдив кьурвал, тӀвар ибериядин ''Hispalis'' гафунилай аладайди (яни «рагъакӀидай патан дуьньядин шегьер»). Хесус Луис Кунчиллосдин фикирдалди, ''span'' дувул финикиядин «spy» гафунилай аладайди я («металлар гатун» лагьай чӀал я). АкӀ хьайила ''i-spn-ya'' «металлар гатазвай чил» лагьай чӀал я&lt;ref&gt;# ↑ Linch, John (director), Fernández Castro, María Cruz (del segundo tomo), Historia de España, El País, volumen II, La península Ibérica en época prerromana, pg. 40. Dossier. La etimología de España; ¿tierra de conejos?, ISBN 978-84-9815-764-2&lt;/ref&gt;.

== География ==
Испания чӀехи пай сувавилин гьукумат я. Адан гьеч пай кьазва Месета сувандуьзенди, гьуьлелай 660 метр винихъ алай. Испаниядин кефер пата ава [[Кантабрия]] суваяр.

Ада хуьзва гьукуматдин къене патар гьуьлуьн гьавайрикай. Испаниядин чӀехи пай 700 метрдилай винихъ гала, и кардай ада Европада кьведлагьай чка кьазва Швейцариядилай кьулухъ.

Испаниядин кьибле пата ава [[Андалусия дуьзен]]. Гьукуматдин кьулай физва адан виридалайни чӀехини яргъи вацӀ [[Тахо]]. Мадрид Европадин виридалайни кьакьан кьилин шегьер я.

=== Накьвар ===
Испаниядин кефердинни рагъакӀидай пата гьуьлуьн мукьув гвай кьулувилерал ва суваррин гар къвезавай патахъай рагъул-хъипи накьвар чкӀанва. Уьлкведин къенен чилер — ЦӀуру ва ЦӀийи Кастилия, Ибериядин сувар ва Арагон плато — шуьтруь накьваралди тафаватлу жезва; киреждин къванер бул авай мукьарра (чкайра) терра роса гьалтзава — элювиал тир накьв. Виридалайни кьурай тамар авачир мукьарра тӀимил гуж авай карбонатдин рагъулни шуьтруь накьвар чкӀанва, гьакӀни инлай-анлай рельефдин депрессийра шуьрекатар гьалтзава. [[Мурсия]]дин ариддин ландшафтра рагъул накьвар чкӀанва. Абурук гипсарни уьцӀуьвал квач, чилиз яд гайитӀа абуру емишрин ва маса магьсуларин чӀехи гъалаяр (бегьерар) гузва. Кьул хьтин дегь чӀаван аллювиал тир кьулувилеррал барросрин залан чеб квай накьвар чара жезва, дуьгуь расун патал абур лап виже къведайбур я.

== Кьиспес ==
Чи эра эгечӀ тавунмаз къенин Испаниядин чилер [[Дегь Рим]]дик квай. А гьукумат цкӀир хьайила Испанияда акъвазна вестготорин къуват. 8-лагьай вишйиса Испания кьуна [[арабри]]. А чӀавуз абуру Кордовадин эмиратдик кьил кутуна. СакӀус чӀавунилай чилин ватанэгьлийри эгечӀна [[Реконкиста]]. Италрини французри абуруз куьмекзавай. Къвез-къведайдивай Кордовадин эмиратдин чилер гъвечӀи жез хьана, ватанэгьлийри чпин чил абурувай гахкъуд ийиз.

Вад паччахвал авай — Кастилия, Арагон, Леон, Португалияни Наварра. Абуру сад хьана арабриз женг гузвай чилер кьулухъ къачудайвал. ГьакӀ хьана 1492-лагьай йиса Кастилияни Арагон кӀватӀ хьана къачуна арабрин эхиримжи къеле Гранада. Арабрин къуват Пиренейра куьтягь хьана. Гьа чӀавуна испанри эгечӀна чпиз колонийрин империя эцигиз.
[[Файл:Audiencias del Virreinato del Perú en 1680.svg|180px|thumb|1650-й йисан Кьиблепатан Америкада авай Испаниядин колонияр: 1 — [[Панама]]. 2 — [[Санта-Фе-де-Богота]], 3 — [[Кито]], 4 — [[Лима]], 5 — [[Ла-Плата]] де Лос-Шаркас, 6 — [[Чили]].]]

== Экономика ==
Испания дуьньяда авай 9-лагьай гьукумат я [[экономика]]дай. Гьамиша ина ксари хуьруьн кӀвалахар ийизвай. [[Индустрия]] ина хказ жез хьана Дуьньядин Кьведлагьай дяве куьтягь хьайила. [[Франко, Франсиско|Франкодин]] режим, [[Адольф Гьитлер|Гитлераз]] куьмек гайи, ина амукьнавайвили, гьукумат кӀеви хьана амай дуьньядикай. 1950-лагьай йисарин юкьва Испаниядин индустрияди пара пул гуз хьана хуьруьн кӀвалахрилай. 1964-лагьай йиса эгечӀна экрномикадин дегишвилер, абур кьабул авурла халкьдин уьмуьрдин гьал авайлилай пара хъсан хьана. 1960-лагьай йисара Испаниядин экономика Япониядиндилай кьулухъ виридалайни фад къуватлу жедайди хьана.

[[Машиностроение]]ни [[металлургия]] 50 %дал маса гьукуматрин идарайрик гав Испанияда. [[Импорт]] 190 млрд евро я, [[экспорт]] 135 млрд евро. Пара пул къвезва гьукуматдиз [[туризм]]дивай. Месала, 2004-лагьай йиса Испаниядиз 53 млн кас атана, абуру гъана пул 35 млрд евро. Туризмдин чарадик ква 1,5 миллион кас Испанияда&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bde.es/informes/be/boleco/coye.pdf|format=PDF|publisher=[[Bank of Spain]]|title=Economic report|accessdate=2008-08-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/61AbnvsOe|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;. Вири дуьньядиз чида ихьтин ял ядай чкаяр: Барселона, Мадрид, Валенсия, [[Канарар]], [[Ибица]], [[Балеарар]].

== Административ паюн ==
Испаниядин административ паюн Конституциядини алай чӀаван къанунри къайдада тазва. Испания — кьакьан дережадин децентрализация квай унитар гьукумат я.&lt;ref&gt;[http://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/ispaniy.html  Дуьньяда авай уьлквейриз авай къанунрин системаяр: Энциклопедиядин справочник. Испания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240417003055/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/ispaniy.html |date=2024-04-17 }}&lt;/ref&gt;. [[Баскрин Чил]]изни&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1799807 КОММЕРСАНТ.ру — Баски сложили оружие: ETA призвала власти Испании и Франции к переговорам]&lt;/ref&gt; [[Каталуния]]диз&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/articles/2014/10/30/separatism/  ЛЕНТА.ру — Развод по расчету: Новые европейские сепаратисты хотят денег, а не национального самоопределения]&lt;/ref&gt; «гьяркьуь» автономияр ава.

Испаниядин асул административни чилин тек '''автономиядин жемят''' ([[Испан чӀал|исп.]] ''comunidad autónoma'', бязи чӀавара абуруз '''автономиядин вилаят''' ([[Урус чӀал|урус.]] ''автономная область'') лугьузава).

Алай чӀавуз административни чилин патахъай Испания 50 провинциядиз чара жезва, абур 17 автономиядин жемятдик акатзава.

ГьакӀни Испаниядик Африкада авай 2 автономиядин шегьер ([[Испан чӀал|исп.]]''ciudades autónomas'') — [[Сеута]], [[Мелилья]] ва [[Испаниядин суверенитет авай чилер]] акатзава.

=== Автономиядин вилаятарни провинцияр ===
{{Image label begin|image=Autonomous communities of Spain no names.svg|width={{{width|400}}}|float={{{float|none}}}}}
{{Image label small|x=0.07|y=0.08|scale={{{width|400}}}|text=[[Галисия]]}}
{{Image label small|x=0.2875|y=0.76|scale={{{width|400}}}|text=''[[Гибралтар|&lt;span style=&quot;color: #48A3B5;&quot;&gt;Гибралтар&lt;/span&gt;]]''}}
{{Image label small|x=0.55|y=0.093|scale={{{width|400}}}|text=[[Наварра (автономдин шериквал)|Наварра]]}}
{{Image label small|x=0.399|y=0.321|scale={{{width|400}}}|text=[[Мадрид (автономдин шериквал)|Мадрид]]}}
{{Image label small|x=0.44|y=0.2|scale={{{width|400}}}|text=[[Риоха (автономдин шериквал)|Риоха]]}}
{{Image label small|x=0.61|y=0.2075|scale={{{width|400}}}|text=[[Арагон]]}}
{{Image label small|x=0.755|y=0.1725|scale={{{width|400}}}|text=[[Каталония]]}}
{{Image label small|x=0.64|y=0.395|scale={{{width|400}}}|text=[[Валенсия (автономдин шериквал)|Валенсия]]}}
{{Image label small|x=0.435|y=0.405|scale={{{width|400}}}|text=[[Кастилия — Ла-Манча|Кастилия–&lt;br&gt;Ла-Манча]]}}
{{Image label small|x=0.152|y=0.432|scale={{{width|400}}}|text=[[Эстремадура]]}}
{{Image label small|x=0.03|y=0.48|scale={{{width|400}}}|text=''[[Португалия|&lt;span style=&quot;color: #48A3B5;&quot;&gt;Португалия&lt;/span&gt;]]''}}
{{Image label small|x=0.275|y=0.17|scale={{{width|400}}}|text=[[Кастилия-Леон|Кастилия&lt;br&gt;-Леон]]}}
{{Image label small|x=0.205|y=0.024|scale={{{width|400}}}|text=[[Астурия]]}}
{{Image label small|x=0.33|y=0.042|scale={{{width|400}}}|text=[[Кантабрия (автономдин шериквал)|Кантабрия]]}}
{{Image label small|x=0.46|y=0.045|scale={{{width|400}}}|text=[[Баскдин Уьлкве]]}}
{{Image label small|x=0.5425|y=0.559|scale={{{width|400}}}|text=[[Мурсия (автономдин шериквал)|Мурсия]]}}
{{Image label small|x=0.31|y=0.59|scale={{{width|400}}}|text=[[Андалусия]]}}
{{Image label small|x=0.22|y=0.80|scale={{{width|400}}}|text=[[Сеута]]}}
{{Image label small|x=0.478|y=0.85|scale={{{width|400}}}|text=[[Мелилья]]}}
{{Image label small|x=0.7|y=0.055|scale={{{width|400}}}|text=''[[Франция|&lt;span style=&quot;color: #48A3B5;&quot;&gt;Франция&lt;/span&gt;]]''}}
{{Image label small|x=0.82|y=0.34|scale={{{width|400}}}|text=[[Балеар островар|Балеар&lt;br&gt;островар]]}}
{{Image label small|x=0.77|y=0.74|scale={{{width|400}}}|text=[[Канар острова|Канар&lt;br&gt;островар]]}}
{{Image label small|x=0.72|y=0.6|scale={{{width|400}}}|text=''[[Аравилин гьуьлуь|&lt;span style=&quot;color: #48A3B5;&quot;&gt;Аравилин гьуьлуь&lt;/span&gt;]]''}}
{{Image label small|x=0.38|y=0|scale={{{width|400}}}|text=''[[Бискай залив|&lt;span style=&quot;color: #48A3B5;&quot;&gt;Бискай залив&lt;/span&gt;]]''}}
{{Image label small|x=0.03|y=0.745|scale={{{width|400}}}|text=''[[Атлантик океан|&lt;span style=&quot;color: #48A3B5;&quot;&gt;Атлантик&lt;br&gt;океан&lt;/span&gt;]]''}}
{{Image label small|x=0.79|y=0.12|scale={{{width|400}}}|text=''[[Андорра|&lt;span style=&quot;color: #48A3B5;&quot;&gt;Андорра&lt;/span&gt;]]''}}
{{Image label small|x=0.85|y=0.9|scale={{{width|400}}}|text=''[[Атлантик океан|&lt;span style=&quot;color: #48A3B5;&quot;&gt;Атлантик&lt;br&gt;океан&lt;/span&gt;]]''}}
{{Image label small|x=0.86|y=0.4|scale={{{width|400}}}|text=[[Файл:Flag of the Balearic Islands.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.32|y=0.6225|scale={{{width|400}}}|text=[[Файл:Flag of Andalucía.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.3|y=0.225|scale={{{width|400}}}|text=[[Файл:Flag_of_Castile_and_León.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.63|y=0.43|scale={{{width|400}}}|text=[[Файл:Bandera de la Comunidad Valenciana (2x3).svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.47|y=0.465|scale={{{width|400}}}|text=[[Файл:Bandera Castilla-La Mancha.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.61|y=0.24|scale={{{width|400}}}|text=[[Файл:Flag of Aragon.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.38|y=0.35|scale={{{width|400}}}|text=[[Файл:Flag of the Community of Madrid.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.46|y=0.146|scale={{{width|400}}}|text=[[Файл:Flag of La Rioja (with coat of arms).svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.484|y=0.8|scale={{{width|400}}}|text=[[Файл:Flag Melilla.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.3|y=0.79|scale={{{width|400}}}|text=[[Файл:Flag Ceuta.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.77|y=0.2|scale={{{width|400}}}|text=[[Файл:Flag of Catalonia.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.36|y=0.077|scale={{{width|400}}}|text=[[Файл:Flag of Cantabria.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.46|y=0.08|scale={{{width|400}}}|text=[[Файл:Flag of the Basque Country.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.08|y=0.11|scale={{{width|400}}}|text=[[Файл:Flag of Galicia.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.195|y=0.46|scale={{{width|400}}}|text=[[Файл:Flag_of_Extremadura_with_COA.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.53|y=0.12|scale={{{width|400}}}|text=[[Файл:Bandera de Navarra.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.215|y=0.052|scale={{{width|400}}}|text=[[Файл:Flag of Asturias.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.81|y=0.80|scale={{{width|400}}}|text=[[Файл:Flag of the Canary Islands.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.5425|y=0.59|scale={{{width|400}}}|text=[[Файл:Flag of the Region of Murcia.svg|border|25px]]}}
{{Image label end}}
{|align=right
|-
|[[Файл:Autonomous communities of Spain.svg|250px|right|thumb|Испаниядин автономиядин вилаятар]]
|-
|[[Файл:Provinces of Spain.svg|250px|thumb|right|Испаниядин провинцияр]]
|-
|[[Файл:EspDens2.jpg|thumb|250px|Испаниядин агьалийрин къалинвал (2008).]]
|-
|[[Файл:Demografía urbana de España.png|thumb|250px|Испаниядин мегаполисар.]]
|-
|[[Файл:Spain languages.svg|thumb|250px|'''Испаниядин чӀалар'''
{{легенда|#ddf1b4|[[Испан чӀал|'''Кастилиядин''']] (''[[Испан чӀал|Испан]]'') }}
{{легенда|#f59053|'''[[Каталан чӀал|Каталан]]''', официал }}
{{легенда|#808080|'''[[Баск чӀал|Баск]]''', официал }}
{{легенда|#2b83ba|'''[[Галисиядин чӀал|Галисиядин]]''', официал }}
{{легенда|#d7191c|'''[[Аран чӀал|Аран]]''', официал ([[Окситан чӀал]]ан нугъат)}}
{{легенда|#91cba8|'''[[Астуриядин чӀал|Астуриядин]]''', официал тушир }}
{{легенда|#fede99|'''[[Арагон чӀал|Арагон]]''', официал тушир }}
]]
|}
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! № !! Пайдах !! Регион !! Административ юкь !! Агьалияр, кас&lt;br&gt;(2011 йис) !! Майдан,&lt;br&gt;км² !! Провинцияр
|-
| 1 || [[Файл:Flag of Andalucía.svg|border|40px]] || [[Андалусия]]&lt;br&gt;({{lang-es|Andalucía}}) || [[Севилья]] || 8 424 102 || 87 268 || [[Альмерия (провинция)|Альмерия]], [[Кадис (провинция)|Кадис]]&lt;br&gt;[[Кордова (провинция, Испания)|Кордова]], [[Гранада (провинция)|Гранада]]&lt;br&gt;[[Уэльва (провинция)|Уэльва]], [[Хаэн (провинция)|Хаэн]]&lt;br&gt;[[Малага (провинция)|Малага]], [[Севилья (провинция)|Севилья]]
|-
| 2 || [[Файл:Flag of Aragon.svg|border|40px]] || [[Арагон]]&lt;br&gt;({{lang-es|Aragón}}) || [[Сарагоса]] || 1 346 293 || 47 719 || [[Сарагоса (провинция)|Сарагоса]]&lt;br&gt;[[Уэска (провинция)|Уэска]]&lt;br&gt;[[Теруэль (провинция)|Теруэль]]
|-
| 3 || [[Файл:Flag of Asturias.svg|border|40px]] || [[Астурия]]&lt;br&gt;({{lang-es|Principado de Asturias}}) || [[Овьедо]] || 1 081 487 || 10 604 ||
|-
| 4 || [[Файл:Flag of the Basque Country.svg|border|40px]] || [[Баскдин Уьлкве]]&lt;br&gt;({{lang-es|País Vasco}}&lt;br&gt;[[Баск чӀал|баск.]] ''Euskadi'') || [[Витория (Испания)|Витория]] || 2 184 606 || 7 234 || [[Алава]]&lt;br&gt;[[Бискайя]]&lt;br&gt;[[Гипускоа]]
|-
| 5 || [[Файл:Flag of the Balearic Islands.svg|border|40px]] || [[Балеар островар]]&lt;br&gt;({{lang-es|Islas Baleares}}, [[Каталан чӀал|кат.]] ''Illes Balears'') || [[Пальма-де-Мальорка]] || 1 113 114 || 4 992 ||
|-
| 6 || [[Файл:Bandera de la Comunidad Valenciana (2x3).svg|border|40px]] || [[Валенсия (автономдин шериквал)|Валенсия]]&lt;br&gt;({{lang-es|Comunidad Valenciana}}) || [[Валенсия (Испания)|Валенсия]] || 5 117 190 || 23 255 ||  [[Аликанте (провинция)|Аликанте (Алакан)]]&lt;br&gt;[[Валенсия (провинция)|Валенсия]]&lt;br&gt;[[Кастельон (провинция)|Кастельон]]
|-
| 7 || [[Файл:Flag of Galicia.svg|border|40px]] || [[Галисия (Испания)|Галисия]]&lt;br&gt;({{lang-es|Galicia}}, [[Галисиядин чӀал|галис.]] ''Galiza'') || [[Сантьяго-де-Компостела]] || 2 795 422 || 29 574 || [[Ла-Корунья (провинция)|Ла-Корунья]]&lt;br&gt;[[Оренсе (провинция)|Оренсе]]&lt;br&gt;[[Понтеведра (провинция)|Понтеведра]]&lt;br&gt;[[Луго (провинция)|Луго]]
|-
| 8 || [[Файл:Flag of the Canary Islands.svg|border|40px]] || [[Канар островар]] ({{lang-es|Islas Canarias}}) || [[Лас-Пальмас-де-Гран-Канария]], &lt;br&gt; [[Санта-Крус-де-Тенерифе]] || 7 447 || 2 126 769 ||
|-
| 9 || [[Файл:Flag of Cantabria.svg|border|40px]] || [[Кантабрия (Испаниядин шериквал)|Кантабрия]]&lt;br&gt;({{lang-es|Cantabria}}) || [[Сантандер]] || 5 321 || 593 121 ||
|-
| 10 || [[Файл:Bandera Castilla-La Mancha.svg|border|40px]] || [[Кастилия — Ла-Манча]]&lt;br&gt;({{lang-es|Castilla-La Mancha}}) || [[Толедо]] || 79 463 || 2 115 334 ||  [[Альбасете (провинция)|Альбасете]], [[Сьюдад-Реаль (провинция)|Сьюдад-Реаль]]&lt;br&gt;[[Куэнка (провинция)|Куэнка]], [[Толедо (провинция)|Толедо]]&lt;br&gt;[[Гвадалахара (провинция)|Гвадалахара]]
|-
| 11 || [[Файл:Flag of Castilla y León.svg|border|40px]] || [[Кастилия-Леон]]&lt;br&gt;({{lang-es|Castilla y León}}) || [[Вальядолид]] || 94 223 || 2 558 463 || [[Авила (провинция)|Авила]], [[Бургос (провинция)|Бургос]]&lt;br&gt;[[Леон (провинция)|Леон]], [[Паленсия (провинция)|Паленсия]]&lt;br&gt;[[Саламанка (провинция)|Саламанка]], [[Сеговия (провинция)|Сеговия]]&lt;br&gt;[[Сория (провинция)|Сория]], [[Вальядолид (провинция)|Вальядолид]]&lt;br&gt;[[Самора (провинция)|Самора]]
|-
| 12 || [[Файл:Flag of Catalonia.svg|border|40px]] || [[Каталония]]&lt;br&gt;({{lang-es|Cataluña}}&lt;br&gt;[[Каталан чӀал|кат.]] ''Catalunya'') || [[Барселона]] || 32 114 || 7 539 618 || [[Барселона (провинция)|Барселона]]&lt;br&gt;[[Таррагона (провинция)|Таррагона]]&lt;br&gt;[[Льейда (провинция)|Льейда]], [[Жирона (провинция)|Жирона]]
|-
| 13 || [[Файл:Flag of the Community of Madrid.svg|border|40px]] || [[Мадрид (автономдин шериквал)|Мадрид]]&lt;br&gt;({{lang-es|Madrid}}) || [[Мадрид]] || 8 028 || 6 489 680 || [[Мадрид (провинция)|Мадрид]]
|-
| 14 || [[Файл:Flag of the Region of Murcia.svg|border|40px]] || [[Мурсия (автономдин шериквал)|Мурсия]]&lt;br&gt;({{lang-es|Región de Murcia}}) || [[Мурсия]] || 11 313 || 1 470 069 ||  [[Мурсия (провинция)|Мурсия]]
|-
| 15 || [[Файл:Bandera de Navarra.svg|border|40px]] || [[Наварра (автономдин шериквал)|Наварра]]&lt;br&gt;({{lang-es|Navarra}}&lt;br&gt;[[Баск чӀал|баск.]] ''Nafarroa'') || [[Памплона]] || 10 391 || 642 051 || [[Наварра (провинция)|Наварра]]
|-
| 16 || [[Файл:Flag of La Rioja (with coat of arms).svg|border|40px]] || [[Риоха]]&lt;br&gt;({{lang-es|La Rioja}}) || [[Логроньо]] || 5 045 || 322 955 || [[Риоха (провинция)|Риоха]]
|-
| 17 || [[Файл:Flag of Extremadura with COA.svg|border|40px]] || [[Эстремадура]]&lt;br&gt;({{lang-es|Extremadura}}) || [[Мерида (Испания)|Мерида]] || 41 634 || 1 109 367 || [[Бадахос (провинция)|Бадахос]]&lt;br&gt;[[Касерес (провинция)|Касерес]]
|}

=== Шегьерар ===
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
! '''Чка'''
! colspan=&quot;2&quot; | '''Шегьер'''
! '''Агьалияр (2005)'''
! '''Агьалияр (2011)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&amp;path=/t20/e260/&amp;file=inebase|title=http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&amp;path=/t20/e260/&amp;file=inebase|date=2012-й йисан 1 январь|publisher=INE. Instituto Nacional de Estadistica.|lang=es|accessdate=2013-08-24}}&lt;/ref&gt;'''
! '''Автономдин шериквал'''
|-
|1
|[[Мадрид]]
|Madrid
|3 155 359
|↑ 3 265 038
|[[Мадрид (автономдин шериквал)|Мадрид]]
|-
|2
|[[Барселона]]
|Barcelona
|1 593 075
|↑ 1 615 448
|[[Каталония]]
|-
|3
|[[Валенсия]]
|Valencia
|796 549
|↑ 798 033
|[[Валенсия (автономдин шериквал)|Валенсия]]
|-
|4
|[[Севилья]]
|Sevilla
|704 154
|↓ 703 021
|[[Андалусия]]
|-
|5
|[[Сарагоса]]
|Zaragoza
|647 373
|↑ 674 725
|[[Арагон]]
|-
|6
|[[Малага]]
|Málaga
|558 287
|↑ 568 030
|[[Андалусия]]
|-
|7
|[[Мурсия]]
|Murcia
|409 810
|↑ 442 203
|[[Мурсия (автономдин шериквал)|Мурсия]]
|-
|8
|[[Пальма-де-Майорка]]
|Palma
|375 773
|↑ 405 318
|[[Балеар островар]]
|-
|9
|[[Лас-Пальмас-де-Гран-Канария]]
|Las Palmas de Gran Canaria
|378 628
|↑ 383 343
|[[Канар островар]]
|-
|10
|[[Бильбао]]
|Bilbao
|353 173
|↓ 352 700
|[[Баскдин Уьлкве (автономдин шериквал)|Баскдин Уьлкве]]
|}

== Агьалияр ==
Шегьердин агьалияр — 76 % я. Агьалийрин къалинвал — 79,7 кас/км² я.

[[Испан чӀал|Кастилиядин (испан) чӀал]] вири Испания тирвал официал чӀал я.

Амма са бязи автономиядин вилаятра чпин официал чӀаларни ава, абурун статус кастилиядин чӀалаз барабар я:

* [[Баскрин Чил]]ени [[Наварра]]да — [[баск чӀал]];
* [[Валенсия (вилаят)|Валенсиядани]] [[Балеар островар|Балеар островра]] — [[каталан чӀал]](Валенсияда адаз [[валенсиядин чӀал]] лугьузава);
* [[Галисия]]да — [[галисиядин чӀал]];
* [[Каталуния]]да — [[Каталан чӀал|каталанни]] [[Окситан чӀал|окситан]] ([[аран рахун]]ин жуьреда) чӀалар.

71%-дилай пара — [[католикар]], 25 % — [[атеистар]], 2 % — [[мусурманар]], 1 % — [[иудеяр]]. АкӀ ятӀани, Испаниядин вири агьалийрикай 67%-ди са жинс авай никягьар официал регистрациядикай фикирдин пад хвена. 2005-лагьай йисан чиле вацралай инихъ уьлкведа са жинс авай никягьар ашкара гьалдиз акъуддай ва са жинс авай жуьтриз аялар хвавиле кьабулдай ихтияр гудай къанун акъатна.

Уьлкведин сергьятрин къеце пата 2,7 млн-дилай пара испанар яшамишзава, гьабурукай 1,7 млн кас [[Кеферпатан Америка]]ни [[Кьиблепатан Америка]]дин уьлквейра, [[РагъакӀидайпатан Европа]]да 1 млн пара кас (асул гьисабдалди [[Франция]]дани [[Германия]]да).

{|class=&quot;standard sortable&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
! Йис&lt;ref&gt;[http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuarios_mnu.htm Anuario Estadístico de España]&lt;/ref&gt; !! 1 !! 500 !! 1000 !! 1300 !! 1500 !! 1800 !! 1900 !! 1932 !! 1959 !! 1977 !! 2009
|-
| '''Агьалийрин&lt;br&gt;сан-гьисаб&lt;br&gt;млн кас''' || 6,5 || 4,5 || 6 || 11,3 || 6,2 || 11,55 || 18,6 || 24,1 || 29,9 || 36,2 || 45,97
|}
&lt;ref&gt;[http://www.ine.es/jaxiBD/tabla.do?per=01&amp;type=db&amp;divi=EPOB&amp;idtab=2  Instituto Nacional de Estadística.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317115207/http://www.ine.es/jaxiBD/tabla.do?per=01&amp;type=db&amp;divi=EPOB&amp;idtab=2 |date=2012-03-17 }}&lt;/ref&gt;.

{| style=background:#eeeeaa align=center
! Испаниядин агьалийрин сан-гьисабдин динамика

|- align=&quot;center&quot;
|
&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:rgb(0.95,0.95,0.99)
  id:darkgrey  value:rgb(0.80,0.70,0.95)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.20,0.80,0.40)

ImageSize  = width:700 height:300
PlotArea   = left: 60 bottom: 30 top: 20 right: 20
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:50000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = late
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:10000
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:2000 start:2000
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=

  bar:  1 text: 1
  bar:  2 text: 200
  bar:  3 text: 500
  bar:  4 text: 700
  bar:  5 text: 1100
  bar:  6 text: 1300
  bar:  7 text: 1400
  bar:  8 text: 1500
  bar:  9 text: 1600
  bar: 10 text: 1650
  bar: 11 text: 1717
  bar: 12 text: 1752
  bar: 13 text: 1787
  bar: 14 text: 1857
  bar: 15 text: 1900
  bar: 16 text: 1930
  bar: 17 text: 1960
  bar: 18 text: 1991
  bar: 19 text: 2010
  bar: 20 text: 2013
  bar: 21 text: 2014

PlotData=
  color:barra width:20 align:center

  bar:  1 from:4000 till: 0
  bar:  2 from:5000 till: 0
  bar:  3 from:4000 till: 0
  bar:  4 from:3000 till: 0
  bar:  5 from:4000 till: 0
  bar:  6 from:6000 till: 0
  bar:  7 from:4000 till: 0
  bar:  8 from:5000 till: 0
  bar:  9 from:8000 till: 0
  bar: 10 from:7000 till: 0
  bar: 11 from:7500 till: 0
  bar: 12 from:9400 till: 0
  bar: 13 from:10300 till: 0
  bar: 14 from:15500 till: 0
  bar: 15 from:18600 till: 0
  bar: 16 from:23700 till: 0
  bar: 17 from:30600 till: 0
  bar: 18 from:39400 till: 0
  bar: 19 from:47100 till: 0
  bar: 20 from:46700 till: 0
  bar: 21 from:46500 till: 0
PlotData=

  bar:  1 at: 4000 fontsize:S text: 4 shift:(0,5)
  bar:  2 at: 5000 fontsize:S text: 5 shift:(0,5)
  bar:  3 at: 4000 fontsize:S text: 4 shift:(0,5)
  bar:  4 at: 3000 fontsize:S text: 3 shift:(0,5)
  bar:  5 at: 4000 fontsize:S text: 4 shift:(0,5)
  bar:  6 at: 6000 fontsize:S text: 6 shift:(0,5)
  bar:  7 at: 4000 fontsize:S text: 4 shift:(0,5)
  bar:  8 at: 5000 fontsize:S text: 5 shift:(0,5)
  bar:  9 at: 8000 fontsize:S text: 8 shift:(0,5)
  bar: 10 at: 7000 fontsize:S text: 7 shift:(0,5)
  bar: 11 at: 7500 fontsize:S text: 7,5 shift:(0,5)
  bar: 12 at: 9400 fontsize:S text: 9,4 shift:(0,5)
  bar: 13 at: 10300 fontsize:S text: 10,3 shift:(0,5)
  bar: 14 at: 15500 fontsize:S text: 15,5 shift:(0,5)
  bar: 15 at: 18600 fontsize:S text: 18,6 shift:(0,5)
  bar: 16 at: 23700 fontsize:S text: 23,7 shift:(0,5)
  bar: 17 at: 30600 fontsize:S text: 30,6 shift:(0,5)
  bar: 18 at: 39400 fontsize:S text: 39,4 shift:(0,5)
  bar: 19 at: 47100 fontsize:S text: 47,0 shift:(0,5)
  bar: 20 at: 46700 fontsize:S text: 46,7 shift:(0,5)
  bar: 21 at: 46500 fontsize:S text: 46,5 shift:(0,5)
&lt;/timeline&gt;
|-

| &lt;small&gt;Вертикал тир гиг — агьалийрин сан-гьисаб (агъзур кас) къалурзава, горизонтал тир гиг — йисар (Иса пайгъамбар хайидалай кьулухъ). ЦӀарцӀин винелай агьалийрин сан-гьисаб (миллион кас) къалурзавай цифра ала. ЦӀийи чӀавал кьван вири Иберия зуростровдин агьалияр гьисабдик кутазава, 1500 йисалай инихъ — Португалиядин агьалияр квачиз. Виликан цифраяр (цӀийи чӀавал кьван) тахминан тирбур, абуру анжах агьалийрин сан-гьисаб чӀехи хьун ва гъвечӀи хьун къалурзава. XVI ва XVII виш йисарин къалурзавай лишанар — тарихдин документра къалурзавай малуматрин (кутугай макъаладиз килиг ая) юкьван гьалдинбур я. XVIII виш йисан къалурзавай лишанар — vecindario de Campoflorido (садлагьай Испаниядин агьалияр сиягьдиз къачун) малуматрал диб кьазава. 1857 йисалай инихъ ганвай къалурзавай лишанар — Миллетдин статистикадин университетди ганвай малуматар.&lt;/small&gt;
|}
{{clear}}

== Фауна ==
{|align=right
|-
|[[Файл:Macaca sylvanus Morocco 1.jpg|150px|right|thumb|Магърибдин макак]]
|-
|[[Файл:Herpestes ichneumon Египетский мангуст, или фараонова крыса, или ихневмо́н.jpg|150px|thumb|right|Египетдин мангуст]]
|-
|[[Файл:Lightmatter ibex.jpg|thumb|150px|Ибериядин кьун]]
|-
|}
Испаниядин гьайванрин дуьньяди гьяркьуь жуьреба-жуьревал къалурзава. Уьлкве алай мукьан (чкадин) гъиляй (Пиреней зуростровди [[Атлантик океан]]динни [[Аравилин гьуьл]]уьн ва [[Африка]]динни [[Европа]]дин арада мукь кьунва) ина яшамишдай мукьарин, биотоприн, климатдин чӀехи жуьреба-жуьревал ава. Испаниядин фауна юкьван-европадинни африкадин жуьрейрикай ибарат я.

[[Гибралтардин раг]]ал тек сад тир Европада гьакӀ тӀебиидаказ яшамишзавай маймун ава — [[магот]] тахьайтӀа магърибдин макак.

[[Саламанка]]ни [[Севилья]] шегьеррин патав авай фермайра [[коррида]]дин патал [[яц]]ар хуьзава.

Ина агъадихъ ганвай гьайванрин жуьреяр гьалтзава: [[цуцӀул]]ар, [[сев]]ер, [[жанавур|бацӀар]], [[генетта]]яр, [[египетдин мангуст]]ар, [[къуьр]]ер, кротар, [[тамун кац]]ер, [[сикӀ]]ер, [[мирг]]ер, [[машах]]ар.

ГьакӀни Испанияда ихьтин [[некхъвадайбур]] яшамизава: [[пиренейрин кьун]]арни [[мирг]]ер анжах суварра гьалтзава; [[яру мирг]]ел спортунин патахъай гъуьрч ийизава; [[Тамун вак|тамун вакӀар]] (пара чкайра гьалтзава); [[косуля]]; [[марал]]ар (Эстремадурада (чуьллер) ва Толерода (сувар) яшамишзава); [[серна]]яр (Кантабриядин суварра гьалтзава, Испаниядин рагъэкъечӀдай пата).

'''Йиртижияр:''' [[сев]]; [[жанавур|бацӀ]]; [[машах]]; [[сикӀ]]; [[египетдин мангуст]]; [[Гъетерхъан-кац|вивверадин кац]]; куница; [[генетта]]; [[муьньгъ]]; ласка, выдра ва мсб.

'''Саралай ийизвайбур:''' [[къуьр]]; вагьши кроликар; [[цуцӀул]]; соня; кьифер; полевкаяр; [[кӀужур]] (дикообраз) ва мсб.

'''Гьашаратар недайбур''': кротар; [[гьакӀан кьуьгъуьр]], [[алжирдин кьуьгъуьр]]; выхухольдин чкадин жуьре; землеройкадин са шумуд жуьре ва мсб.

[[Кьаркьулув]]рин 20-далай пара жуьре яшамищзава.

'''Рептилийрикай''' ина агъадихъ галай жуьрер ава: [[гъуьлягъ]]ар (аравилин гьуьлуьн ва испаниядин гадюкаяр); [[хъалхъас къиб|хъалхъас хъипер]][[хамелеон]]ар; пара чурчулар ва мсб..

'''Гьашаратар:''' Африкадиз адет тир [[пепе]]яр, [[чӀижер]] ва мсб.

Испаниядин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай зуркъумганра [[атӀраган]]арни [[тарантул]]ар гьалтзава.

Испанияда агъадихъ галай '''нуькӀерин''' жуьреяр яшамишзаза: лекь, талгу (чалагъан); къузгъун; [[лацу гьажилеглег]]; [[цавун ранг авай керекул]]; [[къаз]]; [[кьукь]] (Европада авай виридайлайни чӀехи нуькӀерикай сад я, Эстремадурадинни Месетедин чуьллера гьалтзава); расу-яру кеклик; чуьлдин верчер, [[султӀандин верч]]; [[патӀ]]; [[фламинго]]; цапля ва мсб..

ГьакӀни Испанияда Торрехон тӀвар алай ядхуьнуьхгандин къерехрал дуьньядин виридалайни чӀехи чӀулав чинеругрин колония ава.

Аравилин гьуьлуьн къерехдив гвай ятара [[анчоус]]ар, [[лангуст]]ар, [[лосось|лососяр]], [[пахлахан]]ар, [[тунец]]ар яшамишзава.

ВацӀарни вирер линь, усач, форель ва маса гъетерив бул я.
&lt;ref&gt;[http://www.donquijote.org/culture/spain/wildlife/native-spanish-animals www.donquijote.org — Native Spanish Animals]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.listofcountriesoftheworld.com/sp-animals.html listofcountriesoftheworld.com — Animals in Spain]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.spaghettitraveller.com/spain-2/animals-in-spain-spanish-wildlife/ spaghettitraveller.com — Animals in Spain]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://allnations.ru/ispaniya/fauna-ispanii-zhivotnye.html allnations.ru — ФАУНА ИСПАНИИ (ЖИВОТНЫЕ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141008174031/http://allnations.ru/ispaniya/fauna-ispanii-zhivotnye.html |date=2014-10-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://vseprostrany.ru/index.php/2011-08-15-09-42-18/2011-08-28-06-05-28/2012-07-15-10-26-13/970-2012-07-15-20-06-01.html vseprostrany.ru — Животный мир Испании] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306202210/http://vseprostrany.ru/index.php/2011-08-15-09-42-18/2011-08-28-06-05-28/2012-07-15-10-26-13/970-2012-07-15-20-06-01.html |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;

Испанияда мажбури тир гьавайдан юкьван маарифдин (6-16 йиса авай агьалияр патал) системади кӀвалахзава. Вири кӀелизавайбурукай гьукуматдин мектебра 70 %, гьукуматдин университетра — 96,5 % чирвилер къачузава.

Уьлкведин виридалайни чӀехи университетар: [[Мадриддин автономиядин университет]], Комплутенсе (Мадридда), Барселонадин юкьванни автономиядин, Сантьяго-де-компостелла, Валенсияда авай Политехникадин университет.

== Шикилар ==
&lt;gallery perrow=6&gt;
Файл:Aljafería2.JPG|&lt;center&gt;Сарагоса&lt;/center&gt;
Файл:Catedral_Burgos_Lateral.JPG|&lt;center&gt;Бургос&lt;/center&gt;
Файл:Plaza de Cibeles - Palacio de Communicaciones Madrid 2002.jpg|&lt;center&gt;Мадрид&lt;/center&gt;
Файл:Toledo_Skyline_Panorama,_Spain_-_Dec_2006.jpg|&lt;center&gt;Толедо&lt;/center&gt;
Файл:Merida_Roman_Theatre1.jpg|&lt;center&gt;Дегь Риман чӀаварин театр. Мерида, Эстрамадура&lt;/center&gt;
Файл:Capileira_2000.jpg|&lt;center&gt;Андалусияда авай Капильейра хуьр&lt;/center&gt;
Файл:Rañadoiro.jpg|&lt;center&gt;Халкьдин парк Раньядойро&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* {{commons|Spain}}
* [http://www.casareal.es/ Jefatura del Estado]
* [http://www.congreso.es Congreso de los Diputatos]
* [http://www.spain.info/ Web oficial del turismo en España]
* [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/ Статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927024323/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/ |date=2021-09-27 }}
{{Къецепатан элячӀунар}}

{{Европадин гьукуматар}}
{{1000}}

[[Категория:Испания|*]]
[[Категория:Аравилин гьуьлуьн патав авай гьукуматар]]</text>
      <sha1>mz3612uas9r7t1sx0pen9tgy56c9z8p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юкьуюкьвар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3383</id>
    <revision>
      <id>99955</id>
      <parentid>97406</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:19:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2180" sha1="sdmw4sx3oueco93f646fdce4k6wn63o" xml:space="preserve">'''Юкьуюкьвар'''&lt;ref&gt;Селимова Зухрехалум Омаровна. Структурная и лексико-грамматическая характеристика сложных имен в современном лезгинском литературном языке. Автореферат диссертации на соискание учёной степени кандидата филологических наук, Махачкала 2009&lt;/ref&gt;, гьакӀни, '''самбо''', — [[спорт]]дин сад-садахъ галаз [[женг]]инин жуьре, гьакӀни [[дзюдо]]ни гзаф милли са-садахъ галаз женгерин синтездин бинеалаз [[ССРГ]]да туькӀуьрнавай жува-жув хуьнин комплекс система.

== Эдебият ==
== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
{{commonscat|Sambo}}
* [http://www.bsambo.com.ua Украинадин женгинин самбодин федерация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618170908/http://www.bsambo.com.ua/ |date=2012-06-18 }}
* [http://www.sambo.by Беларусьда самбо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120330044239/http://www.sambo.by/ |date=2012-03-30 }}
* [http://www.sambo-asia.org Азиядин самбодин федерация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160708224118/http://www.sambo-asia.org/ |date=2016-07-08 }}
* [http://www.sambo.ru/ Вириурусатин самбодин федерация ]
* [http://www.bsambo.ru/ Урусатдин женгинин самбодин федерация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120617130503/http://www.bsambo.ru/ |date=2012-06-17 }}
* [https://web.archive.org/web/20120903025322/http://sambo.spb.ru/history/hist1_1.htm Самбо туькӀуьрунин тарих]
* [http://www.krugosvet.ru/articles/110/1011050/1011050a1.htm Къайдаяр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224191207/http://www.krugosvet.ru/articles/110/1011050/1011050a1.htm |date=2009-02-24 }}

[[Категория:Самбо]]</text>
      <sha1>sdmw4sx3oueco93f646fdce4k6wn63o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Физика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4230</id>
    <revision>
      <id>99951</id>
      <parentid>98362</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5944" sha1="0qzha9xflsyhuqtw5vbkfbkgbf99yub" xml:space="preserve">[[Файл:CollageFisica.jpg|thumb|Физикадин жуьреба — жуьре гьаларин мисалар]]
'''Физика''' (дегь.-грек. φύσις — тӀебиат) — тӀебиатдикай макитрин (илимрин) са хел, материал затӀарин аламдин эволюция, вилик финиф ва туькӀуьрун тайинарзавай, гзафни — гзаф умуми ва асул дибдин къанунар чирзавай макит (илим).

== Физикадин хилер ==

=== Макроскопик физика ===
* [[Механика]]
** [[Классик механика]]
** [[Релятивист механика]]
** [[Механика сплошных сред]]
*** [[Гидродинамика]]
*** [[Акустика]]
* [[Термодинамика]]
* [[Оптика]]
** [[Физикадин оптика]]
** [[Кристаллооптика]]
** [[Молекуляр оптика]]
** [[Нелинейная оптика]]
* [[Электродинамика]]
** [[Электродинамика сплошных сред]]
** [[Магнитогидродинамика]]
** [[Электрогидродинамика]]

=== Микроскопик физика ===
[[Файл:Stylised atom with three Bohr model orbits and stylised nucleus.svg|thumb|right|250px|Схематическое изображение [[атом]]а [[Литий|лития]].]]
* [[Статистикадин физика]]
** [[Статистикадин механика]]
* [[Физика конденсированных сред]]
** [[Физика твёрдого тела]]
** [[Физика жидкостей]]
** [[Физика атомов и молекул]]
** [[Физика наноструктур]]
* [[Квантовая физика]]
** [[Квантовая механика]]
** [[Квантовая теория поля]]
** [[Квантовая электродинамика]]
** [[Квантовая хромодинамика]]
** [[Теория струн]]
* [[Ядерная физика]]
** [[Физика гиперядер]]
* [[Физика высоких энергий]]
* [[Физика элементарных частиц]]

=== Разделы физики на стыке наук ===
* [[Агрофизика]]
* [[Акустооптика]]
* [[Астрофизика]]
* [[Биофизика]]
* [[Геофизика]]
* [[Космология]]
* [[Математическая физика]]
* [[Материаловедение]]
* [[Медицинская физика]]
* [[Радиофизика]]
* [[Техническая физика]]
* [[Теория колебаний]]
* [[Теория динамических систем]]
* [[Химическая физика]]
* [[Физика атмосферы]]
* [[Физика плазмы]]
* [[Физическая химия]]
* [[Физика Земли]]

== Виридалай метлеб авай журналар ==
Урусатдин
* [[Успехи физических наук (журнал)|Успехи физических наук]] (УФН)
* [[Журнал экспериментальной и теоретической физики]] (ЖЭТФ)
* [[Письма в Журнал экспериментальной и теоретической физики|Письма в ЖЭТФ]]
* [http://www.mathnet.ru/php/journal.phtml?jrnid=tmf&amp;option_lang=rus Теоретическая и математическая физика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014234154/http://www.mathnet.ru/php/journal.phtml?jrnid=tmf&amp;option_lang=rus |date=2012-10-14 }}

Гъурбатдин
* [[Nature Physics]]
* [[Журналы Американского физического общества]]
** [[Physics]] — короткие обзорные статьи по результатам, опубликованным в других журналах общества.
** [[Reviews of Modern Physics]] (RMP) Публикует обзорные статьи по большим разделам физики
** [[Physical Review Letters]] (PRL) Наиболее престижный (после [[Nature]] и [[Science]]) журнал: короткие статьи по новейшим исследованиям
** [[Physical Review]] (A,B,C,D,E) Статьи разного формата, более подробные, но менее оперативно публикуемые, чем в Phys. Rev. Lett.
** [http://www.elsevier.com/wps/find/journaldescription.cws_home/622784/description#description Annals of Physics]
* Журналар [[Американский институт физики|Американского института физики]]
** [[Physics Today]]
** [[Applied Physics Letters]] (APL)
** [[Journal of Applied Physics]]
* Европадин журналар
** Journal of Physics (A, B, C …)
*** [http://www.iop.org/EJ/journal/JPhysA Journal of Physics A: Mathematical and Theoretical]
*** [http://www.iop.org/EJ/journal/JPhysCM Journal of Physics: Condensed Matter]
** [http://www.iop.org/EJ/njp New Journal of Physics]
** Physica (A, B, C …)
*** [http://www.elsevier.com/wps/find/journaldescription.cws_home/505702/description#description Physica A]
** [http://www.elsevier.com/wps/find/journaldescription.cws_home/505705/description#description Physics Letters A]
** Europhysics Letters
** Zeitschrift für Physik Именно в этом журнале публиковались Эйнштейн, Гейзенберг, Планк…
** Nuovo cimento (A, B, C …)
** [http://www.springer.com/physics/journal/10701 Foundations of Physics]
* Макитдин (илимдин) журналар
** [[Квант (журнал)|Квант]]
** [https://web.archive.org/web/20090106115119/http://physicsweb.org/ Physics World]

{{1000}}

[[Категория:Физика| ]]</text>
      <sha1>0qzha9xflsyhuqtw5vbkfbkgbf99yub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Магьатма Ганди</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4232</id>
    <revision>
      <id>99948</id>
      <parentid>93906</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2608" sha1="q60q3oinm16g19d96mp3jl6y0ybwyiw" xml:space="preserve">{{Кас
|тӀвар = Магьатма Ганди
|тамам тӀвар = {{lang-gu|મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી}}&lt;br /&gt; {{lang-hi|मोहनदास करमचंद गाँधी}}
|шикил = MKGandhi.jpg
|кьадар = 250px
|къул = Магьатма Ганди
|хьайила ганвай тӀвар = Могьандас Карамчанд Ганди
|лакӀабар = 
|дидедиз хьайи чӀав = {{Дидедиз дата|2|10|1869}}
|дидедиз хьайи чка = {{Британиядин Индиядин пайдах}} [[Порбандар]], [[Гуджарат]], [[Британиядин Индия]]
|кьиникьин чӀав = {{Кьена дата|30|1|1948}}
|кьиникьин чка = [[Нью-Дели]], [[Индия]]
|гьукумат = {{Индиядин пайдах}} [[Индия]]
|пеше = [[политик]], [[философ]]
|карьера = 1893—1948
|буба = Карамчанд Ганди (1822—1885)
|диде = Патлибай
|паб = [[Кастурба Ганди]] (1869—1944)
|мукьвади = '''хваяр:''' &lt;br /&gt;Гьарилал Ганди (1888—1948)&lt;br /&gt;
Манилал Ганди (1892—1956)&lt;br /&gt;
Рамдас Ганди (1897—1969)&lt;br /&gt;
Девдас Ганди (1900—1957)
|пишкешар = 
|сайт =
|жуьреба-жуьре = [[Файл:Gandhi signature.svg|160px|Къул]]
|commonscat =Mohandas K. Gandhi
}}
'''Могьанда́с Карамча́нд «Магьа́тма» Га́нди''' ({{Дидедиз дата|2|10|1869}} — {{Кьена дата|30|1|1948}}) — [[Индия]]дин политикни философ, [[Индиядин Халкьдин Конгресс]] партиядин кьил.

== Эдебият ==
* {{cite book|last=|first=|editor=Duncan, Ronald|title=Selected Writings of Mahatma Gandhi|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=54615149|date=May 2011|publisher=Literary Licensing, LLC|isbn=978-1-258-00907-6}} {{ref-en}}

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://worldcat.org/identities/lccn-n79-41626 Библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816011456/http://www.worldcat.org/identities/lccn-n79-41626 |date=2012-08-16 }} {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20141004120412/http://www.qoos.ru/people/philosopherswise/gandhimohandaskaramchand/ Биография] {{ref-ru}}

{{1000}}

{{DEFAULTSORT:Ганди, Магьатма}}
[[Категория:Индиядин политикар]]
[[Категория:Индиядин философар]]</text>
      <sha1>q60q3oinm16g19d96mp3jl6y0ybwyiw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бут</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4609</id>
    <revision>
      <id>99931</id>
      <parentid>99619</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:11:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8001" sha1="dix2g0wurv20gzlze13rdsw6osmufbn" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Бут
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Бут-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41 |lat_min =42 |lat_sec =5 
  |lon_deg = 48  |lon_min =24 |lon_sec = 0
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Бутахуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Бутахуьруьн Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;240 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун}} 3215 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2013
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368788
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 237 000 003
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = http://bytar.ucoz.ru/
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=863 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.704511&amp;lon=48.399067&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Бут''' ({{lang-ru|Бут-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Бутахуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет|«Бутахуьруьн Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин юкьван пата, [[Азербайжан]]дин [[КцӀар район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 10 км, [[Самур вацӀ]]алай 1,6 км яргъал ала. Хуьрелай 3 км яргъал, рагъакӀидай пата [[Кавказ (авто-рехъ)|Р217 «Кавказ»]] авто-рехъ физва.

==Тарих==
Хуьруьн тарих вичин улу-буба тир тарихдин [[Бутахуьр (СтӀал Сулейман район)|Бутахуьр]]уьн тарихдихъ галкӀанва.

Бутахуьруьн Къазмайрин бине [[СтӀал Сулейман район]]дин сувун [[Бутахуьр (СтӀал Сулейман район)|Бутахуьр]]уьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай. ГьакӀни, иниз [[Ахцегь район]]дин [[Чихъискар]] хуьруьн эгьлиярни куьч хьанай.

[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз [[Бутахуьр (СтӀал Сулейман район)|Бутахуьр]] вири [[Куьре ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьне наибвал]]диз талукь тир. [[Зугьрабхуьр]] ва [[Хтун]] хуьрерихъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.

=== Археология ===
Хуьрелай 1 километр райгъакӀидай пата, яд тухудай «Бер-Къубудин» патав «Бутахуьруьн Къазмайрин кӀунтӀар» тӀвар алай археологиядин имарат ава. Им цӀуру сурарин виней алай 15 элкъвей кӀалубдин кӀунтӀар я &lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Материалы по археологии Дагестана , Том 7|ссылка=http://books.google.ru/books?id=fjjrAAAAMAAJ&amp;q=%22%D0%91%D1%83%D1%82-%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%80%22&amp;dq=%22%D0%91%D1%83%D1%82-%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%80%22&amp;source=bl&amp;ots=eS7TVqpbxO&amp;sig=nyqneWZAo8uuhE9gm0yeJr_prNU&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=TykzUN_PFtGDhQen84HIDw&amp;ved=0CEEQ6AEwAw|издательство=Дагестанское книжное изд-во|год=1977}}&lt;/ref&gt;.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3215 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 3182 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2676 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[Бутахуьр (СтӀал Сулейман)|Бутахуьр]]уьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 328 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html Гуьней наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [https://web.archive.org/web/20220528112135/http://www.moidagestan.ru/blogs/24773/20690 Село Бут-казмаляр]

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>dix2g0wurv20gzlze13rdsw6osmufbn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4705</id>
    <revision>
      <id>99952</id>
      <parentid>95513</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20197" sha1="036imxene576eml9fqg8h6w0ckqqvyf" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=Хин
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Хнов}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =22 |lat_sec =36
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =26 |lon_sec =42 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     = 300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Ахцегь район
 |район таблицада         = Ахцегь район{{!}}Ахцегь 
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Хинерин хуьруьнсовет|«Хинерин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = Хуьр [[1839 йис]]алай
 |кьакьанвилин жуьре      = АП-дин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 1940
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун1}} 2 085
  |сиягьдиз къачур йис    = 2015
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[рутулар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87263
 |почтунин индекс         = 368700
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 206 000 009
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = http://dag-hin.ucoz.ru/
 |сайтдин чӀал             = 
 |add1n                   = Хуьруьн шикилар
 |add1                    = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&amp;page=photos_of_category&amp;sect=279 www.odnoselchane.ru]
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.376036&amp;lon=47.448235&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Хин''' ({{lang-ru|Хнов}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Ахцегь район]]да авай хуьр. [[Хинерин хуьруьнсовет|«Хинерин» хуьруьнсовет]]дик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

== География ==
Хуьр [[Ахцегь район]]дин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир [[Ахцегь]] хуьрелай 29 км яргъал, [[Къавкъадин Кьилин цӀиргъ]]инин суван хилеринни [[Гельмец - Ахцегь цӀиргъ]]инин арада чка кьунва. [[Ахцегь вацӀ]]уз [[Къизилдере вацӀ]] ва [[Дали вацӀ]] акахьзавай чкада алайди я. Райондин юкь тир [[Ахцегь]] хуьрелай 29 км аргъал алайди я.

Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва: ''Гьажибала, Мыданар, Ужагълар, Ибайшты, Човгънайшты.''

Хуьруьн мукьвал алай тӀебиатдин сергьятар: ''Урумуда, Говундады, Тарадады, Духуду, Гукьейшид хал, Донгъуз там, Бухай, Пахурчи, Катаван, Вурады Катаван, ЙикӀигды, Хыдсайича, Махраб, Вусун, Вузаяр, Шурдых дад, Югъалмад, Архаб, Кырыдад, Калдывус, Анады.''

Хуьре ва адан къваларив гвай булахар: ''Азамудады булах, Хдымад булах, Махраб, Кимурдад, Мугьумуй, Адысид, Амедеид, Катаван булах, Велес булах, ЧӀылыхун булах, КӀачекди булах, Пахурчи булах, Ймкьади усуду булах, Кулейши булах, Анади булах'' &lt;ref name=&quot;городской_центр&quot;&gt;[http://www.gorodskoicenter.ru/index.php/селение_хнов Селение Хнов]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Хуьруьн бине кутур дуьз тарих малум туш, амма [[Ахцегь-наме]] хроникадай чир жезва хьи, Хин хуьруьн бине [[арабар]] [[Къавкъаз]]диз къведалди, Хин, Донгуз-Тала, Нухух, Жилих, Курдул хуьрерин сад хьунин рекьелди кутунай. Хуьре, [[650 йис]]ан тарихдиз талукь тир Мегьаммад ибн - Аббас лугьудай са касдин дегь чӀаван сур амукьнава &lt;ref name=&quot;городской_центр&quot; /&gt;. [[XI виш йис]]уз Фарибурз І ширваншагьди Хинерин аксина вигьин кьиле тухванай, адаз себеб Хиневийри мус ятӀа [[Кьвепеле]]дин мукьув адан Лашкаристан тӀвар алай амледин хва яна кьинай. Пара кьван инсанар телеф хьанай, малар чуьнуьхна тухванвай, суван хуьрериз цӀай яна курнай &lt;ref&gt;[http://dag-hin.ucoz.ru/news/tjurki_i_gruziny_u_sten_derbenta/2011-05-12-43#comments Тюрки и грузины у стен Дербента]&lt;/ref&gt;. [[1555 йис]]уз хиневияр рутулрихъни цӀахуррихъ галаз санал [[Кахетия]]диз дяведиз рекье гьатна, абуру [[гуржияр]] [[Алазан вацӀ]]алай анихъ куьч жез мажбур авунай. [[1597 йис]]уз хинерин къушунри урусрин аксиниз дяведа Таркийрин шамхалдин пад кьуна иштиракнай. [[XVII виш йис]]алай [[1839 йис]]ал кьван Хин хуьр [[Гутум]], [[Фий]], [[Мацар]] ва рутулрин [[Борч]] хуьрерихъ галаз [[Ахцегьпарадин азад жемият]]дик акатзавай '''Ахцегьпара - 2''' хуьруьн жемиятдик квай. Ахцегьпарадик квай чӀавуз Хинера вичин кавхаяр авай, абурун кьадар сихилрин кьадардикай аслу тир, вучиз лагьайтӀа гьар сихилди, хуьре регьбервал кьиле тухун патал, чпин арадай са кавха хкязавай. ГьакӀни, хуьре са чавуш авай &lt;ref&gt;[http://ahtymo.ru/istoriya-raiona История Ахтынского района | Официальный сайт Администрации Ахтынского района]&lt;/ref&gt;. [[1838 йис]]уз хиневийри рутулдин бег тир Агъа - Бегахъ галаз [[Шеки]] шегьер къачунин карда иштирак авунай. [[1846 йис]]уз Хин хуьруьн мукьвал алай [[Ахцегьрин женгинин рехъ]] туькӀуьрун патал, урусрин аскерри суван жинсина туннель акъуднай &lt;ref name=&quot;городской_центр&quot; /&gt;. 

[[1839 йис]]уз вири [[Самур округ]]дихъ галаз Хинерни [[Урусат импердия]]дин гьукумдик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Самур округ]]дин [[Ахцегьпара наибвал]]диз талукь тир.

[[1929 йис]]уз хуьр цӀийиз арадал гъанвай [[Рутул район]]дик акатнай. [[1930 йис]]ан 15 июньдиз Хинерин къарагъун хьанай, иштирак ийизвайбуру хуьруьн майишатар умуми колхозриз элкъуьрунин, [[кулаквал]] терг авунин аксиниз ва шариатдин дуванар гуьнгуьна кухутун тӀалабзавай. Къарагъун, Ахцегьрай ва [[Шиназ]]дай атай [[НКВД]]-дин частрин къуватралди акъвазарнай. [[1934 йис]]уз Хин хуьр [[Ахцегь район]]дик кутунай &lt;ref&gt;[http://www.caucasian-union.com/forum/index.php?showtopic=140&amp;mode=threaded&amp;pid=10053 История развития села Хнов]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. [[1939 йис]]уз райондин юкь тир Ахцегь хуьруьхъ галаз телефондин алакъа туькӀуьрнай. [[1956 йис]]уз хуьре, районда эцигнавай радиодин алакъа кьиле тухузвай идара эцигнай &lt;ref name=&quot;городской_центр&quot; /&gt;. 

[[Ватандин ЧӀехи дяве]]дин ягъунра 130-лай пара хиневияр кьенай &lt;ref&gt;[http://www.opendag.ru/article.php?id=14&amp;nid=25 Статья &quot;Хновское восстание&quot; на интернет-портале Открытый Дагестан]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

* Хуьруьн мукьув дегь чӀаван къеледин чкӀай харапӀаяр амукьнава &lt;ref&gt;[http://www.lezghins.com/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=71&amp;Itemid=160&amp;limitstart=10 Фонд «Лезгины» — Ахтынский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140409181959/http://www.lezghins.com/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=71&amp;Itemid=160&amp;limitstart=10 |date=2014-04-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Агьалияр ==
Йисариз килигна Хинерин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[1886 йис|1886]]'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|'''[[2014 йис|2014]]'''
|'''[[2015 йис|2015]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|1 887 &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/axtypara1886.html Население Ахтыпаринского наибства Самурского округа по сёлам в 1886 году]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 1 636 &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населенному пункту.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 2 059 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 2 098 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls Численность населения на 1 января 2014 года по сельским поселениям Республики Дагестан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |date=2014-04-07 }}&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 2 085 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222152946/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf |date=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2015 йис]]ан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 2 085 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири [[рутулар]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

Тарихдал гьалтайла Хиневияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: ''Гьажибалаяр, Мызанадбар, Агъаяр, Умаханар, Къуркъушинар, ХинкӀалар.''

'''ЧӀал'''

Хинерин агьалияр [[рутул чӀал]]ан, хинеринни-борчи нугъатдиз талукь тир хинерин нугъатдал рахазва.

==Килигиз лайихлу чкаяр==
ТӀебиатдин сергьят тир Урумудда, 3100 м кьакьанвиле, 300 метр яргъивал ва 250 метр гьяркьуьвал алай пуд кьакьан суван «Ноур» вирер ава. Хуьре
углекислотадинни - щёлочдин ифей цин чешмеяр ава. Хинерилай 2-3 км кьибледа [[Къизилдере кӀам]]а, «Къизилдере» тӀвар алай цурцинни - колчедандин чӀехи мяденар ава. Ахцегь вацӀун яд алахьдай векьин чкадал къариб тарих авай муьгъ ава: муьгъ эцигна куьтягьайдалай гуьгъуьнин юкъуз вацӀу вичин къен дегишарнай. ГьакӀни хуьре [[XVIII виш йис]]ан мискӀин, Советрин Союздин кьегьал тир Алиев Гьасретан ва [[Ватандин ЧӀехи дяве]]да кьенвай хиневияр рикӀел хуьн патал эцигнавай гуьмбетар ава &lt;ref name=&quot;городской_центр&quot; /&gt;.
 
==Инфраструктура==
Хуьре почтадин идара, умуми чирвилер гузвай мектеб, культурадин КӀвал, 15 тахт гьакьдай участокдин начагьхана, ветеринариядин идара ава. ЦӀийи начагьханадин эцигунар кьиле физва &lt;ref&gt;[http://www.riadagestan.ru/news/2011/3/28/111582 В Ахтынском районе строят новую участковую больницу — РИА «Дагестан»]&lt;/ref&gt;.

== Экологиядин проблема ==
Хинерилай кьве километр кьибле пата, [[Къизилдере кӀам]]а цурцинни - колчедандин чӀехи мяденар ава. Чиликай мядендин менфят авай затӀар хкудунин кар региондин экологиядиз зурба зарар галукьунихъ галаз алакъалу я. Цурцин оксидар, [[Самур вацӀ]]ун гьавиздик квай [[Къизилдере вацӀ]]уз авахьзава. Идалди вацӀарин ятар кьацӀурзава. Къвезмай вахтара и экологиядин проблемадин катастрофадиз элкъуьнин мумкинвал гзаф жезва &lt;ref&gt;[http://www.riadagestan.ru/news/2011/5/12/113924 Магомедсалам Магомедов: «Разработка месторождения Кизил-Дере получит поддержку республики, только если не нанесет ущерба экологии и решит ряд социальных проблем» — РИА «Дагестан»]&lt;/ref&gt;.

== ТӀвар - ван авай хуьруьнвияр ==
* [[Юсиф Эфенди аль-Хиневи]] — алим, [[ХVII виш йис]]ан халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурзавай кас.
* [[Хиневи Челеби]] — 1837 - 1839 йисарин [[Кьибле Дагъустан]]дин халкьарин къарагъунда хиневийрин регьбер.
* [[Алиев Гьасрет Агъаеван хва]] — Советрин Союздин кьегьал.
* [[Агъаев Къурбан]] — регьят кьуршахар спортдин жуьредин СССРдин гзаф сеферда чемпион &lt;ref&gt;[http://www.dagpravda.ru/page/45 Рутулы — газета «Дагестанская правда»]&lt;/ref&gt;.
* [[Къурбанов Сакит]] (лакӀаб Ашугъ Сакит) — рутулрин тӀвар-ван авай зари, Ашугъ Шемширан шакӀурт.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [https://web.archive.org/web/20250227144105/http://www.akhtymr.ru/places/mo-selo-hnov/ Ахцегь райондин сайтуна Хинерин хуьруьнсоветдикай малуматар]
* [http://hnov.info/ Хин хуьурьн сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923160715/http://hnov.info/ |date=2017-09-23 }}
* [http://dag-hin.ucoz.ru/ Хин хуьурькай сайт]

{{Ахцегь райондин яшамиш жезвай чкаяр}}

[[Категория:Рутул хуьрер]]
[[Категория:Ахцегь райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>036imxene576eml9fqg8h6w0ckqqvyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бабаюрт район</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5111</id>
    <revision>
      <id>99927</id>
      <parentid>96345</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20604" sha1="fu7vvb8vq3o27ox874gaf9h801q48mi" xml:space="preserve">{{Администрациядин тек
|тӀвар=Бабаюрт район
|статус= Муниципалитетдин район
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Бабаюртовский район}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =00 |lat_min =00 |lat_sec =00
  |lon_dir = |lon_deg =00 |lon_min =00 |lon_sec =00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =0
 |райондин картадин алцум     =300
 |герб                       =
 |пайдах = 
 |гербдин гьал = 
 |пайдахдин гьал = 
 |гербдин гьяркьуьвал = 
 |пайдахдин гьяркьуьвал = 
 |карта  = Babayurtovsky district locator map.png
 |картадин алцум    =310px
 |атдин карта        =
 |атдин картадин алцум    = 
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = 
 |жемятдин жуьре          = Администрациядин юкь
 |жемят                   = [[Бабаюрт]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 15 муниципалитетар акатзава
 |кьилин жуьре            = Райондин кьил
 |кьил                    = Ганакаев Адильхан Ярашович
 |бине эцигай тарих       = [[1928 йис]]ан 22 ноябрь
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  =3262.3 (2 - й чка)
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 47 552
  |сиягьдиз къачур йис    = 2015
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[къумукьар]], [[аварар]], [[ногъаяр]], [[чеченар]], [[даргияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87247 
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКТМО
 |цифрадин идентификатор  = 82607000
 |Commons-ра категория    = Babayurtovsky District
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Бабаюрт район''' ({{lang-ru|Бабаюртовский район}}) — [[Урусат|Урусат Федерациядин]] [[Дагъустан республика]]да авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — [[Бабаюрт]] хуьр я.

== География ==
Район [[Дагъустан Республика]]дин кефер пата, [[Къумукъ аран]]да ала, кьуд районрихъ галаз са сергьятра ава: кефер пата [[Кизляр район]]дихъ галаз, кьилбе пата [[Хасавюрт район|Хасавюрт]], [[Кизилюрт район|Кизилюрт]], [[Кумторкъала район|Кумторкъала]] районрихъ галаз ва рагъакӀидай пата [[Чечня]]дихъ галаз галаз са сергьятра ава. Райондин рагъэкъечӀдай пад [[Каспий]] гьуьлуьн ятари чуьхуьзва.

Райондин чилерин майдан — 3420 км² я.

== Тарих ==
[[1928 йис]]ан 22 декабрьдиз ЦИК ДАССР-дин 4 - й сессиядин 6 - й кӀватӀалдин къарардалди, виликан [[Хасавюрт округ|Хасавюрт]] ва [[Магьачкъала округ|Магьачкъала]] округрин чилерикай Бабаюрт кантон чара авунай. [[1929 йис]]ан 3 июньдиз ВЦИК Президиуман къарардалди, кантон раондиз масакӀа хъувунай.

ГКО-дин № 827 «Дагъустандинни Чечнядин АССРдай немецар куьчарунин» къарардалди, [[1941 йис]]ан 22 октябрьдиз районда авай вири [[немецар|немец]] агьали [[Къазахстан]]диз ва [[Кьулан Азия]]диз куьчарна ацукьарнай.

СССР-дин Гьукуматдин Хуьнуьхин Комитетдин № 5073 «Чеченарни ингушар Къазахстандиз ва Киргизиядиз куьчарунин» къарардалди, [[1944 йис]]ан 31 январьдиз Бабаюрт райондин чилерай вири [[чеченар|чечен]] агьалияр акъудна Къазахстандиз ва [[Киргизия]]диз куьчарнай.

Ватандин ЧӀехи Дяведалди райондин чилера немецрин са шумуд колонияр авай: Романовка (Люксембург), Харч № 1 (Львовский № 1), Ней-Гофнунг (Новая Надежда), Туршунай, Дик (Хасанай), Эйгенгейм (Татаюрт), Эбенфельд (Каплановка), Шпрингель, Шенфельд, Аграхан № 16, Каплан № 15, Мариенфельд, Ней-Терек. Абурун агьалияр акъудна [[Сибир]]дизни Къазахстандиз куьчарнай.

== Агьалияр ==
Райондин агьалийрин чӀехи пай туьрк халкьариз къвезва ([[къумукьар]], [[нугъаяр]] — 65 %-лай пара, [[2002 йис]]). Суван халкьар (аварар, даргияр, яхулар, рутулар) и райондиз [[XX виш йис]]ан юкьварай куьч хьана ацукьиз эгечӀнай &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/maps/caucas/8-dag.gif Этнокарта Южного, Западного и Центрального Дагестана. Нахско-дагестанские языки]&lt;/ref&gt;. Районда [[урусар|урусрин]] пай [[1939 йис]]уз 20,6 %-дилай [[2002 йис]]уз 0,9 %-дал кьван агъуз хьанвай &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html Население Дагестана]&lt;/ref&gt;.

Йисариз килигна Бабаюрт райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2011 йис|2011]]'''
|'''[[2012 йис|2012]]'''
|'''[[2013 йис|2013]]'''
|'''[[2014 йис|2014]]'''
|'''[[2015 йис|2015]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|41 331 &lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131023056/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls |date=2022-01-31 }}&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 46 067 &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2011 г.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 46 372 &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar 35. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 46 524 &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 47 068 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |date=2014-04-07 }}&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 47 552 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm 33. Численность постоянного населения Республики Дагестан по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305174528/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2002 йис]]ан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Бабаюрт райондин миллетрин сиягь &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html Дагъустандин миллетрин состав. 2002]&lt;/ref&gt;:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
!Халкь
!Кьадар, &lt;br /&gt;кас
!Пай &lt;br /&gt;вири агьалидикай, %
|-
|[[къумукьар]]
| align=&quot;right&quot; | 19753
| align=&quot;right&quot; | 47,79 %
|-
|[[аварар]]
| align=&quot;right&quot; | 7979
| align=&quot;right&quot; | 19,31 %
|-
|*[[андияр]]
| align=&quot;right&quot; | 80
| align=&quot;right&quot; | 0,19 %
|-
|[[нугъаяр]]
| align=&quot;right&quot; | 7122
| align=&quot;right&quot; | 17,23 %
|-
|[[чеченар]]
| align=&quot;right&quot; | 2755
| align=&quot;right&quot; | 6,67 %
|-
|[[даргияр]]
| align=&quot;right&quot; | 2563
| align=&quot;right&quot; | 6,20 %
|-
|[[урусар]]
| align=&quot;right&quot; | 366
| align=&quot;right&quot; | 0,89 %
|-
|[[яхулар]]
| align=&quot;right&quot; | 352
| align=&quot;right&quot; | 0,85 %
|-
|муькуьбур
| align=&quot;right&quot; | 441
| align=&quot;right&quot; | 1,07 %
|-
|вири санал
| align=&quot;right&quot; | 41331
| align=&quot;right&quot; | 100,00 %
|}

Алай чӀавуз, Бабаюрт райондин чилера «кутан» лугьудай, Дагъустандин суван районриз талукь тир чилин белгенар ава. 1970 - й йисарилай кьил кутуна а белгенриз, чеб талукь тир районрай инсанар куьч жез хьанвай. Белгенрин гзафни - гзаф пай гьамишан агьалияр авай хуьрериз элкъвенай. Исятда райондин чилера 200 кьван ахьтин хуьрер ава, абурун садбур маса районриз талукь я, садбурни официал статус авачир хуьрер я. А хуьрерин вири санлай агьалийрин кьадар 60 агъзур кьван кас я, ам вич Бабаюрт райондин агьалийрин кьадардилай пара я. &lt;ref&gt;[http://kommersant.ru/doc/1371504 Ольга Алленова. «Мы салафиты. Или, как вы нас называете, ваххабиты, враги». «Коммерсантъ Власть», № 20 (874), 24.05.2010]&lt;/ref&gt;

== Администрациядин паюнар ==
Райондик 15 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава &lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts06/txt06121.htm ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН ОТ 13.01.2005 N6 О СТАТУСЕ И ГРАНИЦАХ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН]&lt;/ref&gt;.

Бабаюрт райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, ('''къалин''' шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# [[Адиль Янгиюрт хуьруьнсовет|«Адиль Янгиюрт»]] хуьруьнсовет — '''[[Адиль-Янгиюрт]]''', [[Чанкаюрт]]
# [[Бабаюрт хуьруьнсовет|«Бабаюрт»]] хуьруьнсовет — '''[[Бабаюрт]]'''
# [[Геметюбе хуьруьнсовет|«Геметюбе»]] хуьруьнсовет — '''[[Геметюбе]]''', [[Алимпашаюрт]]
# [[Герменчик хуьруьнсовет|«Герменчик»]] хуьруьнсовет — '''[[Герменчик (Дагъустан)|Герменчик]]'''
# [[Львовское № 1 хуьруьрсовет|«Львовское № 1»]] хуьруьнсовет — '''[[Львовское № 1]]'''
# [[Люксембург хуьруьнсовет|«Люксембург»]] хуьруьнсовет — '''[[Люксембург (Дагъустан)|Люксембург]]'''
# [[Мужукай хуьруьнсовет|«Мужукай»]] хуьруьнсовет — '''[[Мужукай]]''', [[Янгылбай]]
# [[Новокаре хуьруьнсовет|«Новокаре»]] хуьруьнсовет — '''[[Новокаре]]'''
# [[Новая Коса хуьруьнсовет|«Новая Коса»]] хуьруьнсовет — '''[[Новая Коса]]''', [[Оразгулаул]]
# [[Тамазатюбе хуьруьнсовет|«Тамазатюбе»]] хуьруьнсовет — '''[[Тамазатюбе]]''', [[Тамазатюбе Старое]]
# [[Татаюрт хуьруьнсовет|«Татаюрт»]] хуьруьнсовет — '''[[Татаюрт]]'''
# [[Туршунай хуьруьнсовет|«Туршунай»]] хуьруьнсовет — '''[[Туршунай]]''', [[Советский (Бабаюрт район)|Советский]]
# [[Уцмиюрт хуьруьнсовет|«Уцмиюрт»]] хуьруьнсовет — '''[[Уцмиюрт]]'''
# [[Хамаматюрт хуьруьнсовет|«Хамаматюрт»]] хуьруьнсовет — '''[[Хамаматюрт]]'''
# [[Хасанай хуьруьнсовет|«Хасанай»]] хуьруьнсовет — '''[[Хасанай]]''', [[Шахбулатотар]]

===Тунвай хуьрер===
Района кьуд тунвай хуьр ава: [[Аликазган]], [[Новогеоргиевское]], [[Остриковка (Дагъустан)|Остриковка]], [[Шенфельд (Дагъустан)|Шенфельд]].

===Хуьрер - анклавар===
Идалай гъейри, Бабаюрт райондин чилера административвилелди муькуь районриз талукь тир хуьрер ава (анклавар)&lt;ref&gt;[http://babajurtovskiy.dag.sudrf.ru/modules.php?name=info_court&amp;id=4 Бабаюртовский районный суд Республики Дагестан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230908202059/http://babajurtovskiy.dag.sudrf.ru/modules.php?name=info_court&amp;id=4 |date=2023-09-08 }}&lt;/ref&gt;:

* '''Акуша район''': Львовский № 8.

* '''Ахвах район''': [[Казиюрт]], [[Газиюрт]], [[Анчик]], [[Индира (хуьр)|Индира]].

* '''Ботлих район''': [[Гавриил кутан]], [[Шодрода]], [[Старый Артезиан]], [[Алак]], [[Зило]], [[Ашали]], [[Риквани]], [[Чанко]], [[Бутуш]], [[Ново-Хелетури]], [[Айбала]], [[Каплановка]], [[Алибекотар]], [[Ахай отар]], [[Айтхан]], [[Джугут]].

* '''Гумбет район''': [[Нанибика]], [[Цияб-Цилитли]], [[Нарыш]], [[Первомайское]], [[Шпренгель]], [[Отав-Тюбе]].

* '''Казбек район''': [[Ахтачикан]], [[совхоз Дылымский]], Львовский № 6, Красный Октябрь, [[Уч-тюбе]], [[Хамзаюрт]].

* '''Лак район''': [[Асаул]], [[Арцалу]] (Львовский № 2), [[Баласма]], [[Дилчу]], [[Лугувалу]], [[Львовский № 4]], Львовский № 9, Львовский № 10, Львовский № 13, [[Рамазан кутан]], [[Сангар]], [[Турзин]] (Львовский № 3), [[Тугай кутан]], [[Тушмановка]] (клх. Труженик), [[Харазма]], [[Хумаул]].

* '''Рутул район''': [[ЦӀийи Борч]], [[Ленино (Бабаюрт район)|Ленино]], [[Камбулат (Дагъустан)|Камбулат]], [[Къазанкулак]], [[Свердлово (Бабаюрт район)|Свердлово]], [[ЦӀийи Мишлеш]], [[ЦӀийи Кальял]].

* '''Тлярата район''': [[Фрунзе]], [[Кутанаул]], [[Чувал кутан]], [[Щедрин кутан]], [[Камилюх]], [[Цумилюх]], [[Калининаул]], [[Мазада]], [[Ибрагимотар]].

* '''Унцукул район''': [[ЦӀийи Цатаних]].

* '''Хунзах район''': [[Иван кутан]].

* '''ЦӀумада район''': [[Шава]].

* '''Цунта район''': [[Караозек_(Дагъустан)|Караозек]], [[Качалай]], [[40 лет Октября (Дагъустан)|40 лет Октября]], [[Кара-Тюбе (Дагъустан)|Кара-Тюбе]], [[Ахай-Отар]], [[Ачи-Чунгур]].

* '''Чарода район''': [[Цадах]].

* '''Тайин статус авачир хуьрер''': [[Новая Надежда]], [[Мазаевка]].

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://president.e-dag.ru/map/4/ Дагъустан Республикадин президентдин официал сайтуна Бабаюрт райондикай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424070012/http://president.e-dag.ru/map/4/ |date=2012-04-24 }}

{{Бабаюрт райондин агьалийрин пунктар}}
{{Дагъустан}}

[[Категория:Дагъустандин районар]]</text>
      <sha1>fu7vvb8vq3o27ox874gaf9h801q48mi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бежта белген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5123</id>
    <revision>
      <id>99929</id>
      <parentid>98579</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12351" sha1="n639f76nt6rbdkjylkdmfko7d3egxej" xml:space="preserve">{{Администрациядин тек
|тӀвар=Бежта белген
|статус= Муниципалитетдин район
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Бежтинский участок}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =00 |lat_min =00 |lat_sec =00
  |lon_dir = |lon_deg =00 |lon_min =00 |lon_sec =00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =0
 |райондин картадин алцум     =300
 |герб                       =Герб Бежта.png
 |пайдах = 
 |гербдин гьал = 
 |пайдахдин гьал = 
 |гербдин гьяркьуьвал = 140
 |пайдахдин гьяркьуьвал = 
 |карта  = Бежтинский участок Дагестан.png
 |картадин алцум    =310px
 |атдин карта        =
 |атдин картадин алцум    = 
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = 
 |жемятдин жуьре          = Администрациядин юкь
 |жемят                   = [[Бежта]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 4 муниципалитетар акатзава
 |кьилин жуьре            = Райондин кьил
 |кьил                    = Шахбанов Шахбан Магомедович
 |бине эцигай тарих       = [[1992 йис]]
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  =575
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 7 387
  |сиягьдиз къачур йис    = 2014
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[бежтаяр]], [[гунзибар]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87274
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = 
 |цифрадин идентификатор  = 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = http://bezhta.ru
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Бежта белген''' ({{lang-ru|Бежтинский участок}}) — [[Урусат|Урусат Федерациядин]] [[Дагъустан республика]]да авай муниципалитетдин белген ({{lang-ru|участок}}). Административвилелди [[Цунта район]]дин пай хьиз арадал атанвайди я.  

Администрациядин юкь — [[Бежта]] хуьр я.

== География ==
Район [[Дагъустан Республика]]дин суван рагъакӀидай пата, [[Авар Къойсу]] вацӀун кьиле, [[ЧӀехи Къавкъаз]]дин кьилелай элячӀдай цӀиргъера, гьулуьн дережадилай 1500-3500 м кьакьанда ала. Кефердинни рагъакӀидай пата [[Цунта район]]дихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай пата [[Тлярата район]]дихъ ва рагъакӀидай пата [[Гуржистан]]дихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 575 км² я.

===Климат===
Белгендин климат, къайи яргъи хъуьтӀуьвни куьруь гаталди тафават авай, юкьван гьалдин — мекьи я. Белгендин гьавадин вини дережадин ламувал набататрин хъсан экъечӀуниз куьмек гузва. Хъчарин жуьреба - жуьревилив ва булвилив тафават авай гегьенш чӀурар, белгендин асул девлет я. Гьавиляй хуьруьн майишатдин асул кӀвалахар ина лежбервални малдарвал я.

===Минералдин чешмеяр===
Белгендин чилера пара кьадарда гъвечӀи ва чӀехи минерал цин чешмеяр ава: недай затӀар гьазуруниз виже къведай кьел квай, сода квай ятар, ва сагъардай экъуьнар ийидай гугурт, гургуртни - водород ва шуьтруь ракьун чими ятар.

== Тарих ==
Бежта белген [[1992 йис]]уз арадал гъанвай ва [[Дагъустан Республика]]динни гьакӀни вири [[Урусат Федерация]]дин административивлин паюнда 
уникум тир гьал я.

Дагъустан Республикадин Конституцияди тайинарнавайвал Бежта белген [[Цунта район]]дин составдик акатзава.

== Агьалияр ==
Йисариз килигна Бежта райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[2008 йис|2008]]'''
|'''[[2009 йис|2009]]'''
|'''[[2012 йис|2012]]'''
|'''[[2013 йис|2013]]'''
|'''[[2014 йис|2014]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|9 500 
|{{гзаф хьун1}} 9 783 
|{{тӀимил хьун1}} 7 328 &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 7 369 &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 7 387 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |date=2014-04-07 }}&lt;/ref&gt;
|}

Чкадин миллетар — [[бежтаяр]] ва [[гунзибар]] я, абур [[бежта чӀал|бежта]] ва [[гунзиб чӀал]]арал рахазва &lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/maps/caucas/9-andido.gif Этнокарта Западного Дагестана. Андо-цезские языки]&lt;/ref&gt;. Диндал гьалтайла вири [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я.

[[2009 йис]]ан 1 январь тарихдин малуматрив кьурвал «Бежта белген» муниципалитетдин миллетрин состав &lt;ref&gt;[http://president.e-dag.ru/map/25/ Бежтинский участок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424065602/http://president.e-dag.ru/map/25/ |date=2012-04-24 }}&lt;/ref&gt;:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
!Халкь
!Кьадар, &lt;br /&gt;кас.
!Пай &lt;br /&gt;вири агьалийрикай, %
|-
|[[бежтаяр]]
| align=&quot;right&quot; | 8280
| align=&quot;right&quot; | 84,6 %
|-
|[[гунзибар]]
| align=&quot;right&quot; | 1040
| align=&quot;right&quot; | 10,6 %
|-
|[[дидояр]]
| align=&quot;right&quot; | 468
| align=&quot;right&quot; | 4,8 %
|-
|вири санал
| align=&quot;right&quot; | 9783
| align=&quot;right&quot; | 100,00 %
|}

== Администрациядин паюнар ==
Райондик 5 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава &lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts06/txt06121.htm ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН ОТ 13.01.2005 N6 О СТАТУСЕ И ГРАНИЦАХ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН]&lt;/ref&gt;.

Бежта белгендин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай 12 хуьрер, ('''яцӀу''' шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# [[Бежта хуьруьнсовет|«Бежта»]] хуьруьнсовет — '''[[Бежта]]'''
# [[Качалай хуьруьнсовет|«Качалай»]] хуьруьнсовет — '''[[Качалай]]''', [[Караозек (Дагъустан)|Караозек]], [[40 лет Октября (Дагъустан)|40 лет Октября]], [[Ахай-Отар]], [[Ачи-Чунгур]], [[Кара-Тюбе (Дагъустан)|Кара-Тюбе]]
# [[Тлядал хуьруьнсовет|«Тлядал»]] хуьруьнсовет — '''[[Тлядал]]''' 
# [[Хашархота хуьруьнсовет|«Хашархота»]] хуьруьнсовет — '''[[Хашархота]]''' 
# [[Гунзиб хуьруьнсовет|«Гунзиб»]] хуьруьнсовет — '''[[Гарбутль]]''', [[Гунзиб]], [[Нахада]]  — гунзибар.

===Хуьрер - анклавар===
Административвилелди Бежта белгендиз талукь 12 хуьруькай ругуд хуьр [[Бабаюрт район]]дин чилерал ала &lt;ref&gt;[http://babajurtovskiy.dag.sudrf.ru/modules.php?name=info_court&amp;id=4 Бабаюртовский районный суд Республики Дагестан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230908202059/http://babajurtovskiy.dag.sudrf.ru/modules.php?name=info_court&amp;id=4 |date=2023-09-08 }}&lt;/ref&gt;:

Бабаюрт райондин чилерал алай Бежта белгендин (Цунтин райондин) хуьрер: 

* [[Ахай-Отар]], [[Ачи-Чунгур]], [[Караозек (Дагъустан)|Караозек]], [[Качалай]], [[Кара-Тюбе (Дагъустан)|Кара-Тюбе]] ва [[40 лет Октября (Дагъустан)|40 лет Октября]].

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://president.e-dag.ru/map/25/ Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Бежта белгендикай малуматар]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424065602/http://president.e-dag.ru/map/25/ |date=2012-04-24 }}
{{Бежта райондин агьалийрин пунктар}}
{{Дагъустан}}

[[Категория:Дагъустандин районар]]</text>
      <sha1>n639f76nt6rbdkjylkdmfko7d3egxej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ботлих район</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5135</id>
    <revision>
      <id>99930</id>
      <parentid>96347</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17378" sha1="ssfior2ftsaar5buvfi6xoaevoxx9nz" xml:space="preserve">{{Администрациядин тек
|тӀвар=Ботлих район
|статус= Муниципалитетдин район
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Ботлихский район}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =00 |lat_min =00 |lat_sec =00
  |lon_dir = |lon_deg =00 |lon_min =00 |lon_sec =00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =0
 |райондин картадин алцум     =300
 |герб                       =
 |пайдах = 
 |гербдин гьал = 
 |пайдахдин гьал = 
 |гербдин гьяркьуьвал = 
 |пайдахдин гьяркьуьвал = 
 |карта  = Botlikhsky_district_locator_map.png
 |картадин алцум    =310px
 |атдин карта        =
 |атдин картадин алцум    = 
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = 
 |жемятдин жуьре          = Администрациядин юкь
 |жемят                   = [[Ботлих]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 20 муниципалитетар акатзава
 |кьилин жуьре            = Райондин кьил
 |кьил                    = Патхулаев Магомед Малаевич
 |бине эцигай тарих       = [[1929 йис]]
 |статус йисалай          = 
 |майдан                  =500
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{гзаф хьун1}} 56 399
  |сиягьдиз къачур йис    = 2015
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[аварар]], [[андияр]], [[ботлихар]], &lt;br /&gt; [[годоберинар]], [[каратаяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87271
 |почтунин индекс         = 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКТМО
 |цифрадин идентификатор  = 82609000 
 |Commons-ра категория    = Botlikhsky_District
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Ботлих район''' ({{lang-ru|Ботлихский район}}, ''[[авар чӀал|авар.]] Болъихъ мухъ'') — [[Урусат|Урусат Федерациядин]] [[Дагъустан республика]]да авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — [[Ботлих]] хуьр я.

== География ==
Район [[Дагъустан Республика]]дин рагъакӀидай пата ала, кьуд районрихъ галаз сергьятарзава: рагъэкъечӀдай пата [[Гумбет район]]дихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата [[Хунзах район]]дихъ галаз, кьибле пата [[Ахвах район|Ахвах]] ва [[ЦӀумада район]]рихъ галаз, амай патарайни [[Чечня]]дихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 500  км² я.

== Тарих ==
[[1861 йис]]ан 20 июльдиз район вичин гилан сергьятрив [[Андий округ]]дик акатнай. [[1921 йис]]ан 20 январь тарихдин ВЦИК-дин директивадив Андий округ [[ДАССР]]-дик кутунвай.

Ботлих район административвилинни - территориядин чара тек хьиз, ЦИК ДАССР - ан 6-й кӀватӀалдин 4-й сессиядин къарардалди, 1926 йисан 26 ноябрьдиз '''кантон''' хьиз арадал атанвай. Адаз [[Гумбет район]]ни талукь тир. ВЦИК-ан [[1929 йис]]ан 3 июнь тарихдин къарардалди, кантондиз '''район''' статус эцигнай.

== Агьалияр ==
Йисариз килигна Бабаюрт райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[2002 йис|2002]]'''
|'''[[2011 йис|2011]]'''
|'''[[2012 йис|2012]]'''
|'''[[2013 йис|2013]]'''
|'''[[2014 йис|2014]]'''
|'''[[2015 йис|2015]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
|50 469 &lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2002 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131023056/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls |date=2022-01-31 }}&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 54 600 &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2011 г.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 54 786 &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar 35. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 55 308 &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 55 757 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |date=2014-04-07 }}&lt;/ref&gt;
|{{гзаф хьун1}} 56 399 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm 33. Численность постоянного населения Республики Дагестан по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305174528/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2010 йис]]ан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Ботлих райондин миллетрин сиягь:&lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar Дагъустандин миллетрин состав. 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |date=2017-10-11 }}&lt;/ref&gt; 

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
!Халкь
!Кьадар, &lt;br /&gt;кас.
!Агьалидин&lt;br /&gt;паюникай, %
|-
|[[аварар]]
| align=&quot;right&quot; | 41 208
| align=&quot;right&quot; | 75,86 %
|-
|[[андияр]]
| align=&quot;right&quot; | 6 930
| align=&quot;right&quot; | 12,76 %
|-
|[[ботлихар]]
| align=&quot;right&quot; | 3 498
| align=&quot;right&quot; | 6,44 %
|-
|[[урусар]]
| align=&quot;right&quot; | 1 695
| align=&quot;right&quot; | 3,12 %
|-
|[[годоберияр]]
| align=&quot;right&quot; | 423
| align=&quot;right&quot; | 0,78 %
|-
|[[эрменияр]]
| align=&quot;right&quot; | 70
| align=&quot;right&quot; | 0,13 %
|-
|муькуьбур
| align=&quot;right&quot; | 921
| align=&quot;right&quot; | 1,71 %
|-
|вири санал
| align=&quot;right&quot; | 51 636
| align=&quot;right&quot; | 100,00 %
|}

==Администрациядин паюнар==
Райондик 20 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава &lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts06/txt06121.htm ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН ОТ 13.01.2005 N 6 О СТАТУСЕ И ГРАНИЦАХ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН (ПРИНЯТ НАРОДНЫМ СОБРАНИЕМ РД 28.12.2004)]&lt;/ref&gt;.

Ботлих райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай 37 хуьрер, ('''къалин''' шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

# [[Алак хуьруьнсовет|«Алак»]] хуьруьнсовет — '''[[Алак (Дагъустан)|Алак]]''' — аварар.
# [[Анди хуьруьнсовет|«Анди»]] хуьруьнсовет — '''[[Анди]]''', [[Гунха]], [[Цибилта]] — андияр.
# [[Ансалта хуьруьнсовет|«Ансалта»]] хуьруьнсовет — '''[[Ансалта]]''', [[Чубутла]] — аварар.
# [[Ашали хуьруьнсовет|«Ашали»]] хуьруьнсовет — '''[[Ашали]]''' — андияр.
# [[Ботлих хуьруьрсовет|«Ботлих»]] хуьруьнсовет — '''[[Ботлих]]''', [[Ашино]], [[Тасута]] — ботлихар ва аварар.
# [[Гагатли хуьруьнсовет|«Гагатли»]] хуьруьнсовет — '''[[Гагатли]]''' — андияр.
# [[Годобери хуьруьнсовет|«Годобери»]] хуьруьнсовет — '''[[Годобери (Ботлих район)|Годобери]]''', [[Беледи]], [[Зибирхали]] — годоберияр.
# [[Зило хуьруьнсовет|«Зило»]] хуьруьнсовет — '''[[Зило]]''' — андияр.
# [[Кванхидатли хуьруьнсовет|«Кванхидатли»]] хуьруьнсовет — '''[[Кванхидатли]]''' — андияр.
# [[Кижани хуьруьнсовет|«Кижани»]] хуьруьнсовет — '''[[Кижани]]''' — аварар.
# [[Миарсо хуьруьнсовет|«Миарсо»]] хуьруьнсовет — '''[[Миарсо]]''' — ботлихар.
# [[Муни хуьруьнсовет|«Муни»]] хуьруьнсовет — '''[[Муни (Дагъустан)|Муни]]''', [[Ортаколо]], [[Рушуха]] — аварар ва андияр.
# [[Агъа Инхело хуьруьнсовет|«Агъа Инхело»]] хуьруьнсовет — '''[[Агъа Инхело]]''' — каратинар.
# [[Рахата хуьруьнсовет|«Рахата»]] хуьруьнсовет — '''[[Рахата]]''' — аварар.
# [[Риквани хуьруьнсовет|«Риквани»]] хуьруьнсовет — '''[[Риквани]]''', [[Айтхан]], [[Джугут]]  — аварар ва андияр.
# [[Тандо хуьруьнсовет|«Тандо»]] хуьруьнсовет — '''[[Тандо]]''' — аварар.
# [[Тлох хуьруьнсовет|«Тлох»]] хуьруьнсовет — '''[[Тлох]]''' — аварар.
# [[Хелетури хуьруьнсовет|«Хелетури»]] хуьруьнсовет — '''[[Хелетури]]''', [[ЦӀийи Хелетури]] — аварар.
# [[Чанко хуьруьнсовет|«Чанко»]] хуьруьнсовет — '''[[Чанко (Дагъустан)|Чанко]]''', [[Анхо]], [[Мехетури]], [[Хандо (Дагъустан)|Хандо]], [[Шивор]] — андияр.
# [[Шодрода хуьруьнсовет|«Шодрода»]] хуьруьнсовет — '''[[Шодрода]]''', [[Анхвала]] — ботлихар.

===Хуьрер-анклавар===
Административвилелди Ботлих райондиз талукь 16 чилин белгенар (кутанар) ва хуьрер [[Бабаюрт район]]дин чилерал ала &lt;ref&gt;[http://babajurtovskiy.dag.sudrf.ru/modules.php?name=info_court&amp;id=4 Бабаюртовский районный суд Республики Дагестан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230908202059/http://babajurtovskiy.dag.sudrf.ru/modules.php?name=info_court&amp;id=4 |date=2023-09-08 }}&lt;/ref&gt;:

Бабаюрт райондин чилерал алай Ботлих райондин чилин белгенарни хуьрер: 

* [[Алибекотар]], [[Айтхан]], [[Алак]], [[Бутуш]], [[Бюру-кутан]], [[Джугут]], [[Каплановка]], [[Комар-хутор]], [[Полтавка]], [[Риквани]], [[ЦӀуру Артезиан]], [[ЦӀуру Каратюбе]], [[ЦӀийи Хелетури]], [[Шодрода]], [[Чанко]].

==Килигдай чкаяр ==
Ботлих райондин чилера пара кьадарда архитектурадинни - тарихдин имаратар ава:

* [[Преображенан къеле]].
* [[Агъа Инхело]] хуьре ракьун муьгъ.
* [[Анди]], [[Годобери (Ботлих район)|Годобери]], [[Ботлих]] ва [[Хелетури]] хуьрера цӀуру мискӀинар.
* [[Зило]] ва [[Муни (Дагъустан)|Муни]] хуьрера дявевилин минараяр.
* Фад заманада инсанар яшамиш хьайи «Шодрода» тӀвар алай чка. 
* Фад заманада инсанар яшамиш хьайи «Хабочуи» тӀвар алай чка.
* Гоцинскийдин кӀеретӀдихъ галаз женгера кьенвай аскеррин стхавилин сурал алай имарат.
* [[Ватандин ЧӀехи Дяве]]да кьейи кьегьалрин имарат.

ГьакӀни, районда тӀебиатдин пара метлеб авай имаратрикай сад — [[Кезенойам]] вир ава.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://xn--80abvlool0a.xn--p1ai/in/md/main Ботлих райондин сайт]
* [http://president.e-dag.ru/map/11/ Дагъустан Республикадин президентдин официал сайтуна Ботлих райондикай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424065643/http://president.e-dag.ru/map/11/ |date=2012-04-24 }}

{{Ботлих райондин агьалийрин пунктар}}
{{Дагъустан}}

[[Категория:Дагъустандин районар]]
[[Категория:Ботлих район]]</text>
      <sha1>ssfior2ftsaar5buvfi6xoaevoxx9nz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ашар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5579</id>
    <revision>
      <id>99926</id>
      <parentid>96095</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:53:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13616" sha1="sa5g9zy2qlbqp0eogy1k6e1e0escvjv" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Ашар
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Ашар}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =36|lat_sec =40
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =39|lon_sec =59
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада         = Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Ашар хуьруьнсовет|«Ашар хуьруьнсовет»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |виликан тӀварар          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;1822 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 570 
  |сиягьдиз къачур йис    = 2008
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262
 |почтунин индекс         = 368187 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 805 001  
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Ашар''' ({{lang-ru|Ашар}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Кьурагь район]]да авай хуьр. [[Кукваз]] хуьруьхъ галаз [[Ашар хуьруьнсовет|&quot;Ашар хуьруьнсовет&quot;дик]] акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Кьурагь район]]дин кьибле пата, [[Кьурагь вацӀ]]ун кьерел чка кьунвайди я. Райондин администрациядин юкь тир [[Кьурагь]] хуьрелай 10,5 км яргъал алайди я.

== Тарих ==
[[1994 йис]]уз хуьруьн эгьлийри Ашар хуьруьн 2500 йис тамам хьайи «Хуьруьн югъ» къейд авунай. ЦӀуру эгьлийрин эхтилатралди, [[XVII виш йис]]уз хуьре 400 кьван куьчеяр ва 700 — елай пара майишатар авай. Араб чӀалал «ашар» ''цӀуд'' лагьай чӀал я. Вучиз лагьайтӀа, вилик Ашар хуьр цӀуд гъвечӀи хуьрерикай ибарат тир ва гуьгъуьнлай абурун сад-садахъ гилигунин рекьелди арадал атанвайди я. Гьар са гъвечӀи хуьруьз вичин тӀвар авай: Атай, Агьахуьр, Сгак, Хемхе, Ратак, Гъвечер, Гъвеер, Кьерегь, Къелегьан, Ашагъул.

Кьибле Дагъустандин муькуь лезги хуьреризни хьиз, Ашар хуьруьзни чара уьлквейрай атанвай регьимвал авачир тарашхъанрин кьушунрин паталай чӀехи чукӀурунар, хажалатар ва телефвилер галукьнавай. Авай шагьидвал ийизвай фактарив кьурвал, и хуьр тарашхъанрин паталай са шумудра чукӀурнавайди тир, ва сувавийрин ам чпин къуватралди гуьнгуьна къухтвазвай. МуьтӀуьгъ тахьанвай виляй, [[Тамерлан]]ан эмирдалди адан кьушунри хуьр — къеле чукӀурнавай ва хуьруьн эгьлияр техил гатадай йигарра чан аламаз регъвенвай. [[1735 йис]]ан зулуз [[Надир шагь]]ан кьушунар Кьурагь дугундив агакьнай, Ашар хуьрни къерехда амукьначир. Хуьруьн эгьлийри залумрихъ галаз кьегьялвиледи женг чӀугвазвайтӀани, къуватар сад туширвиляй, шагьан кьушунри хуьр дибдал кьван барбатӀнавай. Надир шагьан кьушунрин регьим авачирвилиз сергьятар авачир, фарсари хурук аялар квай папарни кьуьзуь инсанар майдандиз чукурна, кӀвачерни гъилер кутӀунна абуруз балкӀанралди кӀурар гана рекьзвай. И залум вакъиаяр кьиле физвай «шагь харман» (шагьдин йигарар) тӀвар алай чкаяр кьуьзуь инсанрин рикӀера къенин йикъалди амазма. Ихьтин чкаяр квез гьар са хуьре къалурда. Хуьруьн эгьлияр фарсарин кьушунрин аксиниз итимвилелди кьулухъди румар гузвай. Ягъунра гьатта папарни иштирак ийзвай. Фарсариз чӀехи телефвилер хьанвай. [[Кьурагь]] хуьре, фарсарихъ галаз ягъунра кьенвай, жуьрэт авай аскер кучуднавай Ибрагьиман пӀир ава. Зурба телефвилерилай кьулухъ сувавийри Надир шагьан кьушунар кукӀварна кьулухъ ракъурнавай. Фарсариз ихьтин мисални авайди я: «Шагь кӀамай ятӀа, ам дяведалди лезгийрин винел фирай». ГьакӀ хуьруьн бинедин агьалияр тамамдаказ телеф авунай. Эхиримжи сеферда, тахминан 600—700 йис идалай вилик, цӀийи хуьруьн бине [[Кьибле Лезгистан]]дай, [[Армения]]дай ва [[Дагъустан]]дин чара — чара пипӀерай атайбуру кутунвай ва адаз цӀийи «Ашар» тӀвар ганвай. Атайбурун арада чпин чӀаларал рахазвай чара — чара миллетрин векилар авай. И кар тестикьарзавайди, хуьруьн сурун къванерайл алай «Ашота», «Аткай», «Ратак» хьтин кхьинар ва чилин белгенрин тӀварар ва муькуь затӀар я. Амма тарихдин къене абур чкадин агьалийрихъ галаз акьахьна [[лезги чӀал]]ни адетар къачуна лезгийриз элкъвенвай.

Фад заманайра авай хьиз, Ашар хуьр гилани гегьенш никӀер ва кьуьгъвер, къазарни тамар, пара кьадарда саларни багъар авай Лезгистандин мублагъ хуьрерикай сад я. Ашарвияр зегьметдал пара рикӀ алайбур я ва лежбервилел, малдарвилел ва бахчахъанвилел алахънавайди я. Вилик хуьре 18 агъзурдилай пара лапагар ва карч алай чӀехи малар авайди тир.

Совет гьукумдалди хуьре кьве мискӀин эцигнавай. А чӀавуз гзаф акьул авай шейхри эгьлийриз гузвай таъсир зурба тир. Гила абурун сурар, инсанар зиярат ийиз физвай пак чкаяр — пӀирер я: пӀир Абдуллагь, пӀир Ибрагьим, пӀир Сулейман, пӀир Салман, пӀир Зекери, пӀир Гъизран, пӀир Бакьир, пӀир Биркь Адал, пӀир Абдулла. ГьакӀни, совет гьукумдин береда Медина шегьер хьтин пак чкайрин кьилив фин саки кьилиз акъудиз мумкин тушир крарикай тир чӀавуз, анжах са Ашар хуьряй ругуд касди [[Гьаж]] кьиле тухванвай: Абдуллагь, Жамал, Аттай, Мукаил, Шериф, ТӀежиб.

[[XIX виш йис]]уз Ашар хуьр вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусатдин империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Куьре округдин [[Кьурагь наибвал]]диз талукь тир. [[Кукваз]], [[Урсун]], [[Хпеж]], [[Хуьпуькь]] ва [[Шимихуьр]] хуьрерихъ галаз Хпеж хуьруьнжемятдик акатзавай.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 542 касди уьмуьр гьалзавай&lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. [[2008 йис]]уз агьалийрин кьадар 570 кас тир. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] — [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Ашар хуьруьн агьалияр 669 кас тир.&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kurax1886.html КУРАХСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

Хуьре 19 сихилри уьмуьр гьалзава: ''Алтияр, Абачар, Базаяр, Бегьияр, Бегьарчияр, Гьасенбегар, Гьирегар, Гъазаяр, Квасаяр, Кьуштунар, Кичер, Мамалияр, МегьанцӀаяр, Сабуяр, УстӀарар, Чакъалар, Чирагъар, Шаласияр, Шерифар.'' ЦӀуру эгьлийрин эхтилатралди, Гьасанбегар сихил [[Кьибле Лезгистан]]дин [[КцӀар район]]дин [[Манкъулидхуьр]]яй, Чакъалар сихил — [[Мискискар]] хуьряй, Кичер — [[Кичер]] хуьряй, Чирагъар — [[Агъул район]]дин [[Чирагъ (Агъул район)|Чирагъ]] хуьряй, Гьирегар — [[Рутул район]]дин [[Играх]] хуьряй ва Бегъерчияр Агъул райондай атанвай.

== ИнфратуькӀуьрун ==

== ТӀвар-ван авай ксар ==
* [[Исмаил эфенди]] — [[имам Шамил]]ан [[муьруьд]]рикай сад тир, адан хва Рамазан зари ва алим тир. Рамазана имам Шамилаз талукь тир поэма кхьенвай, гьина имаман ягъунар, адан халкьдиз вафа авайвал ва кичӀе туширвал хъсандаказ къалурнава.
* [[Рамазанов Гьуьсейн]] — лезги шаир ва композитор.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgin.ru/raiony-lezginojazychnye/kurah/ashar.html «Лезгияр» сайтуна Ашар хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134619/http://lezgin.ru/raiony-lezginojazychnye/kurah/ashar.html |date=2016-03-04 }}
* [https://web.archive.org/web/20140813191743/http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-asharskii.html «Мо — Курах» сайтуна Ашар хуьруькай малуматар]
* [http://www.odnoselchane.ru/?sect=734 «Односельчане» сайтуна Ашар хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030124617/http://www.odnoselchane.ru/?sect=734 |date=2012-10-30 }}

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}
[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>sa5g9zy2qlbqp0eogy1k6e1e0escvjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бахцугъ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5595</id>
    <revision>
      <id>99928</id>
      <parentid>96096</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:55:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9960" sha1="4t2ublxjavio9uze2r6tae79zijmn1r" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Бахцугъ
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Бахцуг}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =31|lat_sec =37
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =57|lon_sec =01
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада         = Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[КӀири хуьруьнсовет|«КӀири хуьруьнсовет»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |виликан тӀварар          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;1239
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 40
  |сиягьдиз къачур йис    = 2008
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262
 |почтунин индекс         = 368182 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 815 002  
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Бахцугъ''' ({{lang-ru|Бахцуг}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Кьурагь район]]да авай саки тунвай хуьр. [[КӀири]], [[Ругун]] ва [[Сараг]] хуьрерихъ галаз [[КӀири хуьруьнсовет|«КӀири хуьруьнсовет»]]дик акатзава.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Кьурагь район]]дин кьибле пата, [[Гитин кьил]] сувун кӀаник ала.

==Тарих==
Сурун къванерал алай кхьинри малумарзавайвал, хуьр 1370-1400 йисара бине кьунвайди я, яни 600 йис идалай вилик. Вилик хуьруьн тӀвар азербайжандал «Яйлахдин хуьр» (векьин чкадин хуьр) тир, са тӀимил геж, Баху тӀвар алай къари, хъсан уьмуьр гьалуниз, чӀехи чӀурар, цив бул чешмеяр, мублагъ чилер хьтин вири къулайвилер авай кӀунтӀал куьч хьана ацукьайдилай кьулухъ, хуьруьз адан гьуьрметдай Баху → «Бахцугъ» лугьуз хьанвай. Кьуьзуьбурун эхтилатрал агалтна, царь чӀавуз Бахцугъ хуьруьн эгьилийрин гзафбур Кьибле Лезгистандин [[КцӀар район]]дин [[Аваран]], [[Кьилегьуба]] ва [[Абдукеримуба]] хуьч хьанвайди тестикь ийиз жеда. Гьа а береда парабур [[Турция]]дизни куьч хьана ацукьнавай. Исятда Турцияда Бахцугъ хуьруьн эгьли тир Будахан, 100 касдал кьван агакьанавай несилри уьмуьр гьалзава. Хуьре 5 сихилар ава: Абасанбур, Башарар, Тумакьар, Хушумар, ЦӀарапӀар. Хуьр кьве мягьлейриз пай жезва Агъа мягьле, Вини мягьле. Кьве мискӀин авай, гьар мягьледа сад. Гила абурун дараматар клубдин ва мектебдин къайдада цӀийикӀа туькӀуьрнавайди я. Хуьре кьве пӀир ава: Нурали бубадин ва Гьажирамазан бубадин пӀирер.

Дегь заманада бахцугъвияр садкайни асул тушир жемят тир. Абур харжарикайни ва налогрикай ада тир. Абур са чара жемиятдизни талукь тушир. Кьуьзуьбурун эхтилатрив кьурвал, хана гьукум гьалзавай чӀавара, Бахцугъриз адан са наибни, са визирни атанвачир. Дяведал гзаф рикӀ алайбур хуьр тир. Абуруз гьавиляй фад-фад «Дявекарар Бахцугъар» (кикӀидайбур) лугьудай.

Дегь чӀаварилай инихъ, хуьруьн эгьлийрин кьилин крар — лежбервал, малдарвал тир. Са тӀимил вилик вахтара, [[Кьибле Лезгистан|Кьибле]] ва [[Кефер Лезгистан]]дин арада сергьят чӀугудалди, хъуьтӀуьн береда багцугъвияр вири хзанрихъ галаз [[Азербайжан]]диз кӀвалахиз физвай, яни кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахънавай.

[[XIX виш йис]]уз Бахцугъ вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Куьре округдин [[Хъутур-Куьредин наибвал]]диз талукь тир. [[КьепӀир]] хуьруьхъ галаз КьепӀиррин хуьруьнжемятдик акатзавай.

[[1941 йис]]уз хуьре 119 хзанди уьмуьр гьалзавай. [[Ватандин ЧӀехи дяве]] чӀавуз, гишин вахтара кӀевера гьатай бахцугъвияр фан кӀусан гуьгъуьна Кьибле Дагъустандин аранда авай хуьрериз куьч хьана ацукьзавай. Ватандин ЧӀехи дяве йисара хуьряй фрондиз 72 кас рекье гьатнай. Абурун гзафбур хайи хуьруьз элкъвена хтанвачир. Дяведин гзаф четин береда, фронтдиз Мурадханов Талидин, Агаханов Шахлар, Камидов Магомедшади, Халиков Кайибшах, Кайибханов Кайибхан, Велиханов Абас гуьгьуьллувилелди фенвай.

Алай чӀавуз хуьре 40 кьван майишатар ава. Бахцугъвийрин 70 - далай пара хзан [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин [[Самур]] хуьре, 11 хзан [[Сулейман СтӀал район]]да, 15 хзан [[Баку]]да, [[Магьачкъала]]да ва [[Каспийск]]да 30 кьван хзанди уьмуьр ийизва. ГьакӀни, [[КцӀар район]]дин [[Аваран]] хуьр Бахцугъ хуьряй атанвайбурун несилрикай ибарат я. Им тестикьарзавайди ам я хьи, Аваран хуьруьн сихиларни Бахцугъ хуьруьн сихилар сад я.

==Агьалияр==
[[1941 йис]]уз хуьре 119 хзанди уьмуьр гьалзавай. Алай чӀавуз хуьре 40 кьван хзан ава. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Бахцугъ хуьруьн агьалияр 518 кас тир.&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html КОТУР-КЮРИНСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

==ТӀвар - ван авай ксар==
* [[Шагьисмаил Гьажимирзоев]] — «[[Лезги газет]]» дин чӀехи корреспондент, [[Дагъустан Республика]]дин культурадин лайихвилер авай кархъан.
* [[Тимур Гьажимирзоев]] — [[ада кьуршахар]] спортдин жуьредин устӀар.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [https://web.archive.org/web/20140813152256/http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-ikrinskii.html «Мо - Курах» сайтуна Бахцугъ хуьруькай малуматар]

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}

[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>4t2ublxjavio9uze2r6tae79zijmn1r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КӀири</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5601</id>
    <revision>
      <id>99945</id>
      <parentid>96064</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14223" sha1="8wcjvehvynp5kfsm872o8kihhi7b67b" xml:space="preserve">{{Муькуь манаяр|КӀири (манаяр)}}

{{ЯШЧ2
|тӀвар=КӀири
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Икра}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =33|lat_sec =42
  |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =00|lon_sec =37
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада         = Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[КӀири хуьруьнсовет|«КӀири» хуьруьнсовет]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |виликан тӀварар          = 
 |кьакьанвилин жуьре      =ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       =1380 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 1 532
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368182
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 815 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''КӀири''' ({{чӀал-ru|Икра}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Кьурагь район]]да авай хуьр. [[Бахцугъ]], [[Ругун]] ва [[Сараг]] хуьрерихъ галаз [[КӀири хуьруьнсовет|«КӀири» хуьруьнсоветдик]] акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Кьурагь район]]дин рагъэкъечӀдай пата, [[Кьурагь вацӀ]]ал, [[Кьурагь]] хуьрелай 20 км яргъал чка кьунвайди я&lt;ref&gt;[http://mapk39.narod.ru/map2/index19.html Топографическая карта K-39-XIX — 1 : 200 000]&lt;/ref&gt;. Гьуьлуьн дережадилай 1380 кьакьанда ала. Хуьруьн чилерин вири санлай майдан — 2800 гектар я, мулкарин майдан — 1929 га, векьин чкаяр — 673 га, чӀурар — 1081 га.

== Тарих ==
ЦӀуру эгьлийрин эхтилатралди, сифте и хуьр «КӀелед КӀунт» тӀвал алай чкадал алай. Хуьре сифте кӀвалер суван кьиблепатан гуьнедал алай «Контурар» тӀвар алай районда эцигнавай. Ина пара кьадарда амукьнавай тарихдин имаратри ва кучудунри, хуьр са чӀавуз мусурманввл диндин вилик галай девирдиз талукь тирди субутарзава. Хуьруьн тарихдин «КӀири» тӀварцӀин арадал атуникай гуьжетунар физва, садбуру и тӀвар, вилик хуьруьн агъа кьиле пара кьадарда экъечӀзавай [[кӀири (набатат)|кӀирийрин]] тарарихъ галаз алакъа кутазва. Гуьгъуьнлай, Дагъустан Урусатдик акатайдилай кьулухъ, урусри, чпиз лугьуз регьят хьурай лугьуз хуьруьз «Икра» тӀвар эцигнавай. Хуьруьнвийрин асул кӀвалахар лежбервал, малдарвал, гъилин устӀарвал ва кустарвал тир. Хуьре 17 чатар кардик квай. УстӀарри чпин гьасил авур затӀар кӀвалин аваданвилеризни тӀуьнин продруктриз масакӀа ийизвай. Чпин крара чатун устӀарри кӀарасдин цӀивинрикай менфят къачузвай, гьавиляй кӀарасдин цӀивинин гьазурунин кӀвалахрал хуьре чара ксар алахънавай. Хуьре гьакӀни хъенчӀин устӀарвал гзаф вилик фенвай. Гьайи къведайди ам я хьи, кӀиривийрин гъилин устӀарвиликай амукьайди са виликан агалкьунрин гелер я.

[[XIX виш йис]]ал кьван хуьруьн регьбервал, жемятди кхягъзавай кавхади ийизвай. Адахъ кьвед пуд куьмек ийиидай ксарни галай. [[XIX виш йис]]ан эхирда хуьре, Темирхан-Шура ([[Буйнакск]]) шегьерда ацукьнавай царьдин сердерди тайин ийизвай, чиновник — кавха везифа арадал гъанвай. Кавхадин асул буржийрик, хуьре жемиятдин — къайда ва эгьлийрин арада регьмвал хуьн акатзавай. Абуру чеб ва чпиз куьмек ийизвай ксар, къайдаяр чӀурзавай эгьлийрикай къакъудзавай штрафралди хуьзвай. [[XIX виш йис]]ан эхиррай эгечӀна, хуьруьн эгьлийрин, иллаки итимрин арада кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервал гегьенш жез гатӀумнавай. Виринра уьмуьр четин ва залан тир, ва халкьдин арада рази туширвилер ва протестар арадал къвезвай. А йисара къати протестантрикай сад, КӀири хуьряй лезги халкьдин кьегьал [[КӀири Буба]] тир. Гила адан несилри, хайи дигедай акъудна [[Сибирь]]диз ракъурунив ва [[Баку]]дин дустагъда тунив къастар хаз тахьанвай, викӀегь ва мерд касдин рикӀел аламукьуниз чӀехи гьуьрмет ийизва. Сифте вахтара кӀиривийрин гзафбур Бакудин нафтӀадин мяденра хкаж хьанвай.

Хуьруьн сифтегьан мектеб [[1918 йис]]уз мискӀинда [[араб чӀал]]ал ахъайнвай. [[1927 йис]]уз халкьдин куьмекдалди сифте кьилин чирвилерин мектебдин дарамат эцигнавай. Мектебдин регьберар Магьарамов Ага, Кьурбанов Абдуселим, Дадаев Гьасан тир. [[1936 йис]]уз сифте кьилин чирвилерин мектебдикай ирид йисан мектеб хъувунвай, ва директорвиле, хуьруьн эгьлийрикай садлай специалист, М. Мисриханов тайин авунай. [[1967 йис]]уз КӀирида цӀийи мектебдин дарамат эцигна юкьван мектеб ахъайнавай.

[[1930 йис]]уз хуьруьн 27 майишатар садхьана кооператив туькӀуьрнавай. Кооперативдин председатель Асалиев Асан тир. Абуру сада-садаз куьмек гунин лежбервилин комитет (КРЕСТКОМ) арадал гъанвай. И коллектив майишат [[1931 йис]]ал кьван амукьнавай. [[1931 йис]]уз хуьре потребительрин сад хьанвай кооператив (КПО) туькӀуьрнавай. [[1932 йис]]уз КПО-дин чкадал малдарвилин кооператив амадагвал арадал атанвай. Адан председателяр, чара вахтара Ашурбеков Кучага, Загиров Загир тир. Ва [[1937 йис]]уз, партиядин XII — й кӀватӀалдин тӀварунихъ галай, халис колхоз арадал гъанвай. Адалай кьулухъ хуьре колхоздин фермайрин, гьамбарханайрин, базайрин зарб эцигунар гатӀумнавай.

[[XIX виш йис]]уз КӀири вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Куьре округдин [[Кьурагь наибвал]]диз талукь тир. [[Кутул]] ва [[Ругун]] хуьрерихъ галаз КӀири хуьруьнжемятдик акатзавай.

Ватандин ЧӀехи дяведиз хуьряй 222 кас рекье гьатнавай, абуру 105 кас дяведа телеф хьанвай, 117 кас элкъвена ватандиз хтанвай. Дяведин майданда чпиз кьегьалвилин гьуьрмет къазанмишнавайбурун арада политрук Османов Шафи, офицер Гамзаев Багаудин, жергедин аскерар Р. Алимирзоев, Р. Эскендаров , Л. Батманов, Ж. Рустамов, М. Алимирзоев ва мсб. тир. Абуруз дявевилин пишкешар вуганвай. Амма кьетӀен баркаллувал хуьруьн дамах тир, кичӀевал квачир комбат [[Салигьов Эсед Бабастанович|Эсед Бабастановичаз]] талукь я. Дяведа къалурай жуьрэтлувилин, викӀегьвилин ва кӀевивилин паталай адаз кьейидалай кьулухъ, Совет Союздин Кьегьал хьтин чӀехи тӀвар ганвай. Гила адан тӀварунихъ хуьре колхоз ва мектеб ава. Регьмет хьайи аскеррин гьуьрметдай хуьре Салигьов Эседан имарат ва муькуь аскеррин обелиск эцигнавайди я.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 532 касди уьмуьр гьалзавай&lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] — [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, КӀири хуьруьн агьалияр 1 343 кас тир.&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kurax1886.html КУРАХСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

== ИнфратуькӀуьрун ==


== ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр ==

=== Тарихдин чинар ===
* [[КӀири Буба]] — лезги халкьдин кьегьал.

=== Машгьурбур ===
* [[Гьажиев Садикь Абумуслиман хва]], лакӀаб ''Садко Гьажиев'' — лезги шаир.
* [[Гьемзетов Гьемзет Агъамирзедин хва]] — тӀвар-ван авай лезги шаир, кхьираг ва журналист.
* [[Къазиев Къази Букаран хва]] — лезги шаир ва журналист.
* [[Салигьов Эсед Бабастанан хва]] — Совет Союздин Кьегьал&lt;ref&gt;[http://www.riadagestan.ru/news/2008/05/09/66621/ Жители села Икра Курахского района Дагестана почтили память Героя]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [https://web.archive.org/web/20140813152256/http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-ikrinskii.html «МО-Курах» сайтуна КӀири хуьруькай куьруь малуматар]
* [http://lezgin.ru/raiony-lezginojazychnye/kurah/ikra/page-3.html «Лезгин.ру» сайтуна КӀири хуьруькай гегьенш малуматар]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.odnoselchane.ru/?sect=738 Икра Курахский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030113319/http://www.odnoselchane.ru/?sect=738 |date=2012-10-30 }}

{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}
[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>8wcjvehvynp5kfsm872o8kihhi7b67b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Великент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5637</id>
    <revision>
      <id>99932</id>
      <parentid>94931</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:13:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6984" sha1="38feaw99elt9vor7id1fi9p5uipepl3" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Великент
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Великент}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 42 |lat_min = 11 |lat_sec = 30
  |lon_deg = 48 |lon_min = 04 |lon_sec = 10
  |CoordAddon             = type:city_region:RU
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Дербент район
 |район таблицада         = Дербент район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Великент хуьруьнсовет|«Великент»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;39 
 |майдан                  =
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 4282
  |сиягьдиз къачур йис    = 2001
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[терекемеяр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87240 
 |почтунин индекс         = 368628
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 220 815
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = http://velikentt.narod.ru/
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Великент''' ({{lang-ru|Великент}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]да авай хуьр. [[Великент хуьруьнсовет|«Великент» хуьруьнсовет]]дин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.

==География==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин кьибле пата, [[Дербент район]]дин кефер пата, [[Дербент]] шегьердилай 28 км кефердинни - рагъакӀидай пата, [[Уллучай вацӀ]]ал, [[Берикей (станция)|«Берикей»]] ракьун - рекьин станциядал ала.

==Тарих==
Хуьруьн бине [[Къуба]]дай атанвай Вели тӀвар алай касди кутунвай &lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://books.google.ru/books?id=2HxJAAAAYAAJ&amp;pg=RA1-PA93&amp;dq=%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5&amp;hl=ru&amp;ei=6ZL6TIvHAcyxhAfcytWgCw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CD8Q6AEwBg#v=onepage&amp;q=%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5&amp;f=false Воронов Н. И., Сборник статистических свѣдѣній о Кавказѣ. Императорское русское географическое общество. Кавказскій отдѣл, 1869, стр. 93]&lt;/ref&gt;.

[[XIX виш йис]]уз Великент хуьр вири [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дин [[Агъа-Къайтагъ наибвал]]диз талукь тир. [[Салик]] ва [[Мамедкала|Хан-Мамед-Кала]] (гилан Мамедкала) хуьрерихъ галаз Великент хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3755 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_derbentskiy_rayon.html Дербентский район]&lt;/ref&gt;. [[2010 йис]]ан малуматриз килигна, агьалияр 4282 кас тир &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;. Агьалийрин вири азербайжанарин этник группа тир [[терекемеяр]] я, [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Великент хуьруьн агьалияр 967 кас тир, вири азербайжанар (терекемеяр) тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/nizhnekaytag1886.html НИЖНЕ-КАЙТАГСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;.

==Тарихдин имаратар==
* Сурун виней алай кӀунтӀар (Тюршег-Тепе ва Джебагни-Тепе).

== ТӀвар-ван авай ксар==
Великент хуьр, Киласа (1782 - ?), Фатали (1680 - 1760), Михрали (XIX виш ийс) зарийрин ватан я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://velikent.ucoz.ru/ VELIKENT SITESINE]
* [https://web.archive.org/web/20250805143112/http://www.nasledie.org/v3/ru/?action=view&amp;id=318161 Новые археологические исследования в Великенте]

{{Дербент райондин агьалийрин пунктар}}

[[Категория:Дербент райондин хуьрер]]</text>
      <sha1>38feaw99elt9vor7id1fi9p5uipepl3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куачхуьр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5788</id>
    <revision>
      <id>99942</id>
      <parentid>99227</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:04:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17949" sha1="68lhq9q8d4fwlesayv92rbmn26tv1uo" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Кьуьчхуьр
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Кочхюр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41|lat_min =31 |lat_sec =18.55
  |lon_deg =47 |lon_min =51|lon_sec =58.89
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 20000
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада         = Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Кьуьчхуьруьнсовет|«Кьуьчхуьруьнсовет»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |виликан тӀварар          = 
 |кьакьанвилин жуьре      =ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       =гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt; 2100 м
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 68
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262 
 |почтунин индекс         = 368180
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 825 001
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал            = 
 }}

'''Кьуьчхуьр''' ({{чӀал-ru|Кочхюр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Кьурагь район]]да авай, саки тунвай хуьр. [[Бугъда тепе]] хуьруьхъ галаз [[Кьуьчхуьруьнсовет|&quot;Кьуьчхуьруьнсовет&quot;дик]] акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Кьурагь район]]дин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир [[Кьурагь]] хуьрелай 10 км яргъал, инсандин гъил агакь тийир гьуьлуьн дережадилай 2100 метр кьакьанда алай чкадал чка кьунвайди я. Чилерин вири санлай майдан 5000 гектар. Хуьруьн майишатдин мулкарин майдан 4000 гектар, абурукай кьуьгъверар — 400 га, векьин чкаяр — 1 200 га, чӀурар — 2500 га.

== Тарих ==
Хуьруь бине кьунвай дуьз тарих гьеле малум туш, амма Кьуьчхуьруьз гзаф девлет авай тарих ава. Им Кьурагь райондин виридалайни дегь хуьрерикай сад я. Хуьруьн диб «Кьешенг мягьле» тирди гьисабзава. Гуьгъуьнлай, и мягьледихъ мукьвал алай хуьрерин эгьлиярни гилиг хьанвай. Хабардар ксари малумарзавайвал, хуьруьн тӀварни гьа куьч хьайибурун куьмекдалди арадал атанвайди я. Кьуьчхуьр иниз кьуд гъвечӀи хуьрерин эгьлияр куьч хьунин рекьелди арадал атанвайди я, адан тӀварни «Кьудхуьр» ва я «Куьч хьайибурун хуьр» ойконимрикай арадал атун мумкин я. Кьурагь райондин саки вири хуьрериз хьиз Кьуьчхуьруьзни дегь чӀавуз къаравулдин минараяр, къелеяр, цлар авайди тир ва хуьруьз анжах варарай гьахьиз жедай. Хуьре къенин йикъалди пуд гьавадин тунвай зурба жуьмя мискӀин амукьнава, адан цлан къванерал [[араб чӀал]]ал кхьинар ала. Хуьре гьакӀни, 20 метр кьакьандал алай тагъдин муьгъ ама. Гьайиф хьи, кьуьчхуьрвияр сувун хуьряй кьулувилиз куьч хьайидилай кьулухъ мискӀинни муьгъ къвез-къвез чкӀизва.

Хуьр вад мягьлейриз пай хьанва: Кьешенг мягьле, Ишахь мягьле, Лакахъ мягьле (Сенгер), ТӀула мягьле ва Варазан мягьле. Ирид муькъвер (абурукай 5 тагъдинбур я), 3 мискӀинар, 5 пӀирер, 5 булахар. Хуьруьн пуд патайни гъвечӀи вацӀар авахьзава. Хуьруьн 37 майишат гатун чӀурал алай, ана абур малдарвилел алахънавай, некӀедин магьсулар гьасилзавай. Хуьруьз гзаф гегьенш векьин чкаярни никӀер авай, меже квай къацу векьив кьуьчхуьрвийри чпин къуншидал алай хуьрерни таъминарзавай. Кьуьчхуьрвийрин виликан машгъулатрикай рахайтӀа, къейд авуна кӀанда хьи, итимринни папарин хиве авай буржийрин арада къати сергьят эцигнавай. Залан кӀвалахар итимри (цан цун, векьер ягъун, мал-лапаг хуьн, алатар расун) ийизвай, ва папарин хиве кӀвалин кӀвалахар ва сар михьивун, гьалар авун хьтин крар авай. Калар ацун мадни папарин кӀвалахрик акатзавай, амма лапагар ацун ва лапагрин некӀедикай ниси гьазур авун итимрин хиве авай кӀвалахар тир.

[[XIX виш йис]]уз Кьуьчхуьр вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Куьре округдин [[Хъутур - Куьредин наибвал]]диз талукь тир. [[Цилинг]] хуьруьхъ галаз Кьуьчхуьруьнжемятдик акатзавай.

Археологиядин малуматри, сувавияр дегь заманайрилай инихъ лежбервилелни мардалвилел алахънавайди тестикьарзава. Асул гьисабдалди зулун къацар цазвай. НикӀербанвилин, кьвед ва пуд никӀин системадин шикилда гьална тур кьуьгъверин никерин тегьер виниз тир. Вири ник миянарзвачир ва вахт-вахтунда ийизвачир, эчӀел кьеридиз эчӀинзавай. Хуьруьнвийри лежбервиликай гзаф менфят къачузвай, агакьзвачир техилдин магьсулар округдин чӀехи бегьерар цазвай хуьрерай къачузвай. Хуьруьн майишат кьулухъ галамай алатрал бинеламиш хьанвай. Накьв расуна яцар кутӀуннавай [[туьрез]]ар кардик кутазвай. Яцар — чӀугвадай къуват хьиз къуллугъзавай. Халкьдин арада гзаф гегьенш гьатнавай зегьметдин алатар [[дергес]]ар, [[мукал]]ал, [[каца]]яр, [[ругун]]ар, [[кьуьк]]вер, арабаяр, кӀарасдин [[пер]]ер тир. [[XIX виш йис|XIX]] — [[XX виш йис]]арилай гатӀумна, кьуьчхуьрвийри чпинбурулай мадни къулай, тамам хъсанарнавай урус чешнедин алатар кардик кутаз эгечӀнавай. Абурун арада: ракьун куьтен, ракьун ва кӀарасдин сасар алай гъелерар, ракьун пер авай. [[XIX виш йис]]ан эхирда урусрин дергесди, тӀимил нетижа гудай къулай тушир лезги дергес арадай акъуднавай. Кьуьчхуьрвийри сифте сефер балкӀанар кутӀуннавай урус тегьердин арабадикай менфят къачуз чирнавай. Урусрихъ галаз мукьва алакъаяр хьайидилай кьулухъ, чкадин адетдин лежбервилин магьсулрик картуфар гилиг хьанвай.

[[1937 йис]]уз хуьре садлагьай иридсан мектеб ахъайнавай. Ана мукьвал алай хуьрерин аяларни кӀелзавай. [[1935 йис]]уз хуьре колхоз арадал гъанвай. Кьве йисалай кьулухъ и колхоздиз гилан [[Бугъда тепе]] хуьруьн чилерай чилер чара авунай. Къуьлуьн магьсулар цуниз гзаф мублагъ чилер тир. Сувавийри и чилер белгенар хьиз кардик кутазвай ва хъуьтӀуьз ана лапагар хуьзвай. [[1957 йис]]уз кьуьчхуьрви Эхмед ина садлагьай кӀвал эцигнай. Адан гуьгъуьнаваз муькуьбурни атана ина секин хьанвай. [[1966 йис]]ан чилин зурзунрилай кьулухъ Кьуьчхуьруьн агьалийрин саки вири арандиз, [[Бугъда тепе]]диз куьч хьанвай. Алай чӀавуз Бугъда тепейра 300 кьван майишатар ва 716 — далай пара касди уьмуьр гьалзава. Пара кьван кьуьчхуьрвияр [[Дагъустандин ЦӀаяр]], [[Дербент]], [[Магьачкъала]], [[Баку]], [[Билиж]] посёлокда уьмуьр гьалзавайди я.

[[Ватандин ЧӀеди дяве]] чӀавуз фронтдиз 160 кьуьчхуьрви рекье гьатнай. Абурукай 89 кас чпин хайи ватандиз элкъвена хтанвай, амайбурун са пай женгера телеф хьана, муькуь пайни хабар авачиз квахьна.

== Агьалияр ==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 68 касди уьмуьр гьалзавай&lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кьуьчхуьруьн агьалияр 1 134 кас тир.&lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html КОТУР-КЮРИНСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

Алай чӀавуз хуьр саки тамамдаказ тунва.

== ТӀвар-ван авай кьуьчхуьрвияр ==

=== Тарихдин чинар ===
Кьуьчхуьр — [[мазан]]рин, алимрин, устӀаррин ва маса зурба ксарин хайи диге я. Кьуьчхуьр Саид, Гьажи Керемали-эфенди (са шумуд йис ам Истамбулдин ва Каирдин университетра кӀелзавай, хуьре адаз мавзолей эцигнавайди я), Гьажи Мегьамед-эфенди, Къадир-эфенди, Мирзяли-эфенди (ам чидайбуру, адаз хуш, хъуьтӀуьл, иер ван авайди лугьузвай), Фекьи Гьажимет хьтин зурба ксарин тӀварар [[Куьре округ]]дин къецепатазни чкӀанвай. [[Николай II]] пачагьди гьукум гьалзавай девирда кьуьчхуьруьн устӀарар [[Азербайжан]]да ва [[Урусат]]да машгьур хьанвай. Абурун арада Тагьир, Хидир, Мирземегьамед, Латиф хьтин чинар ава. Тагьир буба чӀехи [[меценат]] хьиз машгуьр хьанвай: вичин такьатралди ада [[Баку]] шегьердай улубар хканвай ва Кьуьчхуьрни [[Гелхен]] хуьрера медресеяр ахъайнавай. Гьа а чӀавуз ирид хуьруьн [[урядник]]виле кьуьчхуьрви Улушан кӀвалахзавай. Хуьрун, халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурдай садлагьай кас Гьажимурад тирди гьисабиз жеда. Ада муаллимвилин семинар акьалтӀарна, [[1912 йис]]уз Кьурагьда ахъа хьанвай урус мектбеда кӀвалахзавай. Гъуьгъуьнлай йисара ада вичин кӀвалах [[Дербент]] шегьерда давамарнавай ва вири хуьруьнвийрин арадай [[Ленинан Орден]]диз лайхвилер авай садлагьай кас хьанвай.

И хуьре зурба тӀвар-ван авай мазан, зари, бунтарин иштиракдар [[Кьуьчхуьр Саид]]а уьмуьр гьалзавай. Ам лезги ва дагъустандин литературадин классик я. Адан маниярни чӀалар гилани виридан мецерал ала ва вилик хьиз къенин юкъузни важибвал кваз я.

* [[Кьуьчхуьр Саид]] — тӀвар-ван авай лезги мазан ва зари.
* Гьажи Керемали-эфенди — [[араб чӀал]]анни ислам диндин алим, чирвилер чукӀурдай кас.
* Гьажи Мегьамед-эфенди — араб чӀаланни ислам диндин алим, чирвилер чукӀурдай кас.
* Къадир-эфенди — араб чӀаланни ислам диндин алим, чирвилер чукӀурдай кас.
* Мирзяли-эфенди — араб чӀаланни ислам диндин алим, чирвилер чукӀурдай кас.
* Фекьи Гьажимет — араб чӀаланни ислам диндин алим, чирвилер чукӀурдай кас.
* Шейх Ислам — Куьре округда тӀвар акъатнавай диндин кӀвалахдар.

=== Алай девирдин чинар ===
* Алимет Алиметов — зари.
* Айдунбег Камилов — Дагъустандин лайихлу артист, диктор, манидар.
* [[Камилов Айдунбег Ширинбеган хва]] — машгьур лезги шаир, артист, манидар, прозаик, Дагъустандин АССР-дин медениятдин кардар.
* [[Ляметов Абдурагьман]] — лезги кхьираг ва кар алакьдай муаллим.
* [[Фейзуллаева Зара Рустаман руш]] — лезги шаир.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-kochhyurskii.html «МО-Курах» сайтуна Кьуьчхуьр хуьруькай куьруь малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706054134/http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-kochhyurskii.html |date=2015-07-06 }}
* [http://lezgi-yar.ru/index/selo_kochkhjur/0-127 «Лезгияр.ру» сайтуна Кьуьчхуьр хуьруькай гегьенш малуматар]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20251009222851/http://lezgin.ru/raiony-lezginojazychnye/kurah/kochhyur.html «Лезгин.ру» сайтуна Кьуьчхуьр хуьруькай гегьенш малуматар]
{{stub}}
{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}
[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>68lhq9q8d4fwlesayv92rbmn26tv1uo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кукваз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5847</id>
    <revision>
      <id>99943</id>
      <parentid>96061</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:07:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5456" sha1="0agwx1t22rktljs3znjcd5qsca38t5k" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Кукваз
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Кукваз}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =36|lat_sec =04
  |lon_dir = |lon_deg =47 |lon_min =42|lon_sec =14
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Кьурагь район
 |район таблицада         = Кьурагь район
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Ашар хуьруьнсовет|«Ашар хуьруьнсовет»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    =
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |виликан тӀварар          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = ЯШЧдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;1511 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = 194
  |сиягьдиз къачур йис    = 2002
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87262
 |почтунин индекс         = 368187 
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКАТО
 |цифрадин идентификатор  = 82 230 805 002   
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''Кукваз''' ({{lang-ru|Кукваз}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Кьурагь район]]да авай, [[Ашар]] хуьруьхъ галаз [[Ашар хуьруьнсовет|«Ашар хуьруьнсоветдик»]] акатзавай хуьр.

== География ==
Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Кьурагь район]]дин кьиблединни - рагъакӀидай пата, [[Кьурагь вацӀ]]ун кьерел чка кьунва. Райондин администрациядин юкь тир [[Кьурагь]] хуьрелай 7,3 км яргъал алайди я.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]уз Кукваз хуьр вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусатдин империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Куьре округдин [[Кьурагь наибвал]]диз талукь тир. [[Ашар]], [[Урсун]], [[Хпеж]], [[Хуьпуькь]] ва [[Шимихуьр]] хуьрерихъ галаз Хпеж хуьруьнжемятдик акатзавай.

==Агьалияр==
[[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 194 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кукваз хуьруьн агьалияр 317 кас тир. &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kurax1886.html КУРАХСКОЕ  НАИБСТВО  (1886 г.)]&lt;/ref&gt;

==ТӀвар - ван авай ксар==

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [https://web.archive.org/web/20140813191743/http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-asharskii.html «Мо - Курах» сайтуна Кукваз хуьруькай малуматар]
* [http://www.odnoselchane.ru/?sect=742 «Односельчане» сайтуна Кукваз хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030120654/http://www.odnoselchane.ru/?sect=742 |date=2012-10-30 }}
* [http://lezgin.ru/raiony-lezginojazychnye/kurah/kukvaz.html «Лезгияр» сайтуна Кукваз хуьруькай малуматар]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{stub}}
{{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}}
[[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>0agwx1t22rktljs3znjcd5qsca38t5k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тито Виланова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6879</id>
    <revision>
      <id>99950</id>
      <parentid>96189</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8598" sha1="80t3jafbtmrnrunsz2kpd2y4uk41e6s" xml:space="preserve">{{Футболист
| шикил = Tito Vilanova (2012).jpg
| кьадар = 220px
|подпись = 2012-й йисан Тито Вилановадин портрет
| тӀвар = Тито Виланова
| тамам тӀвар = Франсеск Виланова-и-Байо
| лакӀабар = 
| дидедиз дата = {{Дидедиз дата|17|9|1968}}
| дидедиз хьайи чка = [[Белькайре]], [[Каталония]], [[Испания]]
| кьена дата={{Кьена дата|25|4|2014}} (45 йис)
| кьиникьин чка=[[Барселона]], Каталония, Испания
| гьукумат = {{Испаниядин пайдах}} [[Испания]]
| буй = 181
| заланвал = 75
|позиция = [[зур хуьдайди (футбол)|зур хуьдайди]]
|жегьилрин клубар =
{{футболдин карьера
|1984—1988|{{Испаниядин пайдах}} [[Барселона (футболдин клуб)|Барселона]]|&amp;nbsp;
}}
| клубар ={{футболдин карьера
|1988—1990|{{Испаниядин пайдах}} [[Барселона B]]|52 (6)
|1990—1992|{{Испаниядин пайдах}} [[Фигерес (футболдин клуб)|Фигерес]]|72 (6)
|1992—1995|{{Испаниядин пайдах}} [[Сельта]]|26 (1)
|1995—1996|{{Испаниядин пайдах}} [[Бадахос (футболдин клуб)|Бадахос]]|33 (2)
|1996—1997|{{Испаниядин пайдах}} [[Мальорка (футболдин клуб)|Мальорка]]|10 (0)
|1997—1998|{{Испаниядин пайдах}} [[Лерида (футболдин клуб)|Лерида]]|21 (3)
|1998—2000|{{Испаниядин пайдах}} [[Эльче (футболдин клуб)|Эльче]]|29 (1)
|2000—2002|{{Испаниядин пайдах}} [[Граманет (футболдин клуб)|Граманет]]|&amp;nbsp;
}}
| тренердин клубар ={{футболдин карьера
|2007—2008|{{Испаниядин пайдах}} [[Барселона B]]|&lt;small&gt;ассистент&lt;/small&gt;
|2008—2012|{{Испаниядин пайдах}} [[Барселона (футболдин клуб)|Барселона]]|&lt;small&gt;ассистент&lt;/small&gt;
|2012—2013|{{Испаниядин пайдах}} [[Барселона (футболдин клуб)|Барселона]]|&amp;nbsp;
}}
| клубдин цӀийи авун = 25.04.2014
}}
'''Франсеск «Тито» Виланова-и-Байо''' ({{lang-es|Francesc «Tito» Vilanova i Bayó}}; {{Дидедиз дата|17|9|1968}}, [[Белькайре]], [[Каталония]], [[Испания]] — {{Кьена дата|25|4|2014}}, [[Барселона]]) — испаниядин [[футбол]]хъан ва тренер. «[[Барселона(футболдин клуб)|Барселонадихъ]]» галаз кӀвалахунин патахъай йижирди я, 2012-13 йисарра адан кьилехъанвилик клубди «[[Примера]]» кӀудна.

= Уьмуьрдин рехъ =
Тито Виланова 1969-лагьай йисан 17-лагьай марадиз Каталониядин Белькайре тӀвар алай муниципалитетда вичин дидедиз хьана. Футболдин карьера «Барселонада» гатӀумна. Амма кьилин командада вичиз чка кьаз хьаначир&lt;ref&gt;[http://www.footballtop.ru/coaches/tito-vilanova МЕЖДУНАРОДНЫЙ ФУТБОЛЬНЫЙ РЕЙТИНГ — Тито Виланова, биография, карьера, рейтинг]&lt;/ref&gt;.

Гьа виляй 1991-лагьай йисуз ада «Фигерес» кӀеретӀдиз элячӀна. Тито абурук квай сезон кӀеретӀдин тарихда виридалайни агалкьунар авай йис яз гьисабзавайди я. 1992-лагьай йисуз «Фигерес» «Примерадиз» экъечӀунин мукьвал алай тир, амма «[[Кадис (футболдин кӀеретӀ)|Кадисдихъ]]» тухвай «ккӀидай къугъунра» кӀеретӀ кӀаник акатна.

Гьа йисуз Тито «Сельтадихъ» галаз икьрар хьана, адан гъиляй футболхъандиз «Примерада» къугъваз мумкинвал хьана. Гуьгъуьнлай атай са шумуд йисан къене Виланова «Бадахос», «[[Мальорка(футболдин кӀеретӀ)|Мальорка]]», «Йеида» ва «[[Эльче(футболдин кӀеретӀ)|Эльче]]» кӀеретӀрик къугъвана.

Къугъвахъандин карьера Титоди 2002-лагьай йисуз «Гранамет» кӀеретӀда акьалтӀна. ТӀимил чӀавунин къене «Террасса» футболдин кӀеретӀдин техникадин директор яз кӀвалахна.

= «Барселона» =

=== «Барселона B» ===
2007-лагьай йисуз «[[Барселона B]]» кӀеретӀда Хосеп Гвардиоладин куьмекархъан яз кӀвалахиз эгечӀна. Абурувай туькӀвей сезон тухаз хьана, кӀеретӀ 2-лагьай В Дивизиондиз экъечӀна.

=== Дибдин кӀеретӀ ===
Абурун агалкьунар акваз, 2008-лагьай йисуз «Барселонадин» кьилел алайбуру Гвардиоладизни Вилановадиз кӀеретӀдин тренерар хьунухь ша лагьана. Абуру Франк Райкардинни адан ассистент Йохан Нескенсдин чка кьуна. Кьве йисан къене ам [[Хосеп Гвардиола|Пепе Гвардиоладин]] куьмекархъан яз авайди тир&lt;ref&gt;[http://www.peoples.ru/sport/trainer/tito_vilanova/ ЛЮДИ — Тито Виланова]&lt;/ref&gt;. Абур лап агалкьунар авай ва туькӀвей сезонар тир, кьве йисан къене кӀеретӀди рекорд тир 9 трофей кьуна.

Хосеп Гвардиола хъфейдлай кьулухъ, 2012-лагьай йисан 15-лагьай кьамугдиз Тито Виланова «Барселонадин» кьилел акъвазна. 2014-лагьай йисан 30-лагьай кьамугдал кьван къул чӀугванвай икьрардиз килигна, адан мажиб 7 миллион евро гьар йисуз хьана кӀанзавайди тир.

Сагъ тушир гьалдин гъиляй 2013-лагьай 19-лагьай чиледиз Тито чӀехи тренердин къуллугъдай хъфена.

= Кьиникь =
2014-лагьай йисан 25-лагьай навадиз яргъи чӀаван тӀалдин гуьгъуьнлай Тито Виланова Барселона шегьерда кьена&lt;ref&gt;[http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/tito-vilanova-a-life-dedicated-to-fc-barcelona Tito Vilanova, a life dedicated to FC Barcelona]&lt;/ref&gt;.
= Агалкьунар =

== ЧӀехи тренер яз ==
* «Примера» — чӀехи тренер яз (2011—2012);

== Ассистент яз ==
* «Примера» — 2008—2009, 2009—2010, 2010—2011);
* Испаниядин кубок — 2009;
* Испаниядин суперкубок — 2009, 2010, 2011;
* Европадин Чемпиондин Лига — 2008—2009, 2010—2011;
* Европадин суперкубок — 2009, 2011;
* Дуьнядин кӀеретӀдин чемпионат — 2009&lt;ref&gt;[http://www.people.su/22599 People.su — ТИТО ВИЛАНОВА: БИОГРАФИЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210917073021/http://www.people.su/22599 |date=2021-09-17 }}&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

[[Категория:Испаниядин футболистар]]
[[Категория:Мальорка ФК-дин къугъвадайбур]]
[[Категория:Сельта ФК-дин къугъвадайбур]]
[[Категория:Испаниядин футболдай тренерар]]
[[Категория:Барселона ФК-дин тренерар]]</text>
      <sha1>80t3jafbtmrnrunsz2kpd2y4uk41e6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Испаниядин административ паюн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7470</id>
    <revision>
      <id>99938</id>
      <parentid>95041</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5308" sha1="ebj727f27r140d9gxfn3g6s0eqmza8q" xml:space="preserve">'''Испаниядин административ паюн''' - Испаниядин административни чилин къурулуш.
[[Файл:Autonomous communities of Spain.svg|300px|right|thumb|Испаниядин автономиядин вилаятар]]
Испаниядин административ паюн Конституциядини алай чӀаван къанунри къайдада тазва. Испания - кьакьан дережадин децентрализация квай унитар гьукумат я.&lt;ref&gt;[http://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/ispaniy.html  Дуьньяда авай уьлквейриз авай къанунрин системаяр: Энциклопедиядин справочник. Испания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240417003055/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/ispaniy.html |date=2024-04-17 }}&lt;/ref&gt;. [[Баскрин Чил]]изни&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1799807 КОММЕРСАНТ.ру - Баски сложили оружие: ETA призвала власти Испании и Франции к переговорам]&lt;/ref&gt; [[Каталуния]]диз&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/articles/2014/10/30/separatism/  ЛЕНТА.ру - Развод по расчету: Новые европейские сепаратисты хотят денег, а не национального самоопределения]&lt;/ref&gt; «гьяркьуь» автономияр ава.

==Автономиядин вилаятрин сиягь ==

{|class=&quot;standard sortable&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|- style=&quot;background:#ddd;&quot;
! №
! Вилаят
! Административ юкь
! Майдан,&lt;br /&gt;км²
! Агьалияр,&lt;br /&gt;кас. (01. 01. 2011)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ine.es/en/prensa/np648_en.pdf|title=Preview of Municipal Registry at 1 January 2011|author=Instituto Nacional de Estadística de España|accessdate=2011-01-01}}&lt;/ref&gt;
! Къалинвал,&lt;br /&gt;чел./км²
! Вилаятдин пайдах
|-
| 1
| [[Андалусия]]
| [[Севилья]]
| 87 268
| 8 415 490
| 96,43
| [[Файл:Flag of Andalucía.svg|80px]]
|-
| 2
| [[Арагон]]
| [[Сарагоса]]
| 47 719
| 1 345 132
| 28,19
| [[Файл:Flag of Aragon.svg|80px]]
|-
| 3
| [[Астурия]]
| [[Овьедо (шегьер)|Овьедо]]
| 10 604
| 1 081 348
| 101,98
| [[Файл:Flag of Asturias.svg|80px]]
|-
| 4
| [[Балеар островар]]
| [[Пальма (шегьер)|Пальма-де-Мальорка]]
| 4992
| 1 112 712
| 222,90
| [[Файл:Flag of the Balearic Islands.svg|80px]]
|-
| 5
| [[Валенсия (автоном жемят)|Валенсия]]
| [[Валенсия]]
| 23 255
| 5 111 767
| 219,81
| [[Файл:Flag of the Valencian Community (2x3).svg|80px]]
|-
| 6
| [[Галисия (Испания)|Галисия]]
| [[Сантьяго-де-Компостела]]
| 29 574
| 2 794 516
| 94,49
| [[Файл:Flag of Galicia.svg|80px]]
|-
| 7
| [[Канар островар]]
| [[Лас-Пальмас-де-Гран-Канария]],&lt;br /&gt;[[Санта-Крус-де-Тенерифе]]
| 7447
| 2 125 256
| 285,38
| [[Файл:Flag of the Canary Islands.svg|80px]]
|-
| 8
| [[Кантабрия (Испанияда авай жемят)|Кантабрия]]
| [[Сантандер]]
| 5321
| 592 560
| 111,36
| [[Файл:Flag of Cantabria.svg|80px]]
|-
| 9
| [[Кастилия — Ла-Манча]]
| [[Толедо]]
| 79 463
| 2 113 506
| 26,60
| [[Файл:Bandera Castilla-La Mancha.svg|80px]]
|-
| 10
| [[Кастилияни Леон]]
| [[Вальядолид]]
| 94 223
| 2 555 742
| 27,12
| [[Файл:Flag of Castilla y León.svg|80px]]
|-
| 11
| [[Каталония]]
| [[Барселона]]
| 32 114
| 7 535 251
| 234,64
| [[Файл:Flag of Catalonia.svg|80px]]
|-
| 12
| [[Мадрид (автономное сообщество)|Мадрид]]
| [[Мадрид]]
| 8028
| 6 481 514
| 807,36
| [[Файл:Flag of the Community of Madrid.svg|80px]]
|-
| 13
| [[Мурсия (автоном жемят)|Мурсия]]
| [[Мурсия]]
| 11 313
| 1 469 721
| 129,91
| [[Файл:Flag of the Region of Murcia.svg|80px]]
|-
| 14
| [[Наварра (автоном жемят)|Наварра]]
| [[Памплона]]
| 10 391
| 641 293
| 61,72
| [[Файл:Bandera de Navarra.svg|80px]]
|-
| 15
| [[Риоха]]
| [[Логроньо]]
| 5045
| 322 621
| 63,95
| [[Файл:Flag of La Rioja (with coat of arms).svg|80px]]
|-
| 16
| [[Баскрин Чил]]
| [[Витория (Испания)|Витория]]
| 7234
| 2 183 615
| 301,85
| [[Файл:Flag of the Basque Country.svg|80px]]
|-
| 17
| [[Эстремадура]]
| [[Мерида (Испания)|Мерида]]
| 41 634
| 1 108 140
| 26,62
| [[Файл:Flag of Extremadura with COA.svg|80px]]
|- style=&quot;background: #CCC;&quot;
| ||Вири||    ||505 625||46 990 184||92,93||
|-
|}
&lt;!-- Агьалийрин сан-гьисаб (46 990 184 кас) ва къалинвал (92,93 кас/км²) [[Испаниядин автономиядин шегьерар]] квачиз гана — [[Сеута]] (82 159 кас) и [[Мелилья]] (78 476 кас)--&gt;


[[Категория:Испаниядин административ паюн]]</text>
      <sha1>ebj727f27r140d9gxfn3g6s0eqmza8q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Геба хуьруьнсовет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7757</id>
    <revision>
      <id>99934</id>
      <parentid>95596</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5669" sha1="r5yal5njmbjyxwa4847ccfpm2kqfsjj" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2
|тӀвар=Геба хуьруьнсовет
|статус= Хуьруьнсовет
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Село Геба}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_dir = |lat_deg =00 |lat_min =00 |lat_sec =00
  |lon_dir = |lon_deg =00|lon_min =00 |lon_sec =0
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =0
 |райондин картадин алцум     =0
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = 
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Акуша район
 |жемятдин жуьре          = Администрациядин юкь
 |жемят                   = [[Геба (Дагъустан)|Геба]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 1 хуьр: &lt;br /&gt;{{*1}} '''[[Геба (Дагъустан)|Геба]]'''
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = 
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун1}} 725
  |сиягьдиз къачур йис    = 2015
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[даргияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |вич-вичиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +3
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +787260
 |почтунин индекс         = 368286
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКТМО
 |цифрадин идентификатор  = 82 603 438 
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    = 
 |сайтдин чӀал             = 
 }}

'''«Геба» хуьруьнсовет''' ({{lang-ru|Село Геба}}) — [[Дагъустан Республика]]дин [[Акуша район]]дик акатзавай муниципалитет.

Администрациядин юкь — [[Геба (Дагъустан)|Геба]] хуьр я.

==География==
Хуьруьнсовет [[Дагъустан Республика]]дин [[Акуша район]]дин юкьван пата ала.

==Агьалияр==
Йисариз килигна Геба хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0&quot;
|-
|'''Йис'''
|'''[[2010 йис|2010]]'''
|'''[[2015 йис|2015]]'''
|-
|'''Агьалияр'''
| 735 &lt;ref&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B8#cite_note-2010V-3 Всероссийская перепись населения 2010 года. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населённых пунктов Республики Дагестан]&lt;/ref&gt;
|{{тӀимил хьун1}} 725 &lt;ref&gt;[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm 33. Численность постоянного населения Республики Дагестан по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305174528/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
|}

[[2015 йис]]ан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 725 кас тир. Вири [[даргияр]], [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [https://web.archive.org/web/20241212052231/https://www.bankgorodov.ru/region/settlement.php?id=318103 Cельское поселение Село Геба]

{{Акуша райондин яшамиш жезвай чкаяр}}
[[Категория:Акуша райондин хуьруьнсоветар]]</text>
      <sha1>r5yal5njmbjyxwa4847ccfpm2kqfsjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтай вилаятдин шегьерар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8054</id>
    <revision>
      <id>99924</id>
      <parentid>94405</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:44:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4926" sha1="ng3y8oxkxzj1130myznfiycwwieusfk" xml:space="preserve">[[Алтай вилаят]]дин ибаратдик 10 вилаятдин метлеб ва 2 райондин метлеб авай шегьер ква&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.altairegion22.ru/territory/regions/|title=Населенные пункты Алтайского края|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CrNsZKGu|archivedate=2012-12-12}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Герб !! Шегьер !! Метлеб !! Агьалияр !! Бине кутун&lt;br /&gt;садлагьай тӀвар кьун !! Шикил
|-
| align=center|[[Файл:RUS Алейск COA.gif|50px]] || [[Алейск]] || вилаятдин || {{тӀимил хьун1}}28 372&lt;ref name=&quot;multiple&quot;&gt;[http://akstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/akstat/resources/fcb7cf804733dd8cbecabe87789c42f5/%D0%A3%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB-%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%B8+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BC+%D0%B7%D0%B0+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4.xls  Алтайский край. Утверждённая численность населения на 1 января 2015 года и в среднем за 2014 год. Проверено 3 апреля 2015. Архивировано из первоисточника 3 апреля 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150407133644/http://akstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/akstat/resources/fcb7cf804733dd8cbecabe87789c42f5/%D0%A3%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB-%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%B8+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BC+%D0%B7%D0%B0+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4.xls |date=2015-04-07 }}&lt;/ref&gt; || [[1913]] || [[File:Станция Алейская.jpg|100px|center]]
|-
| align=center|[[Файл:Barnaul coat of arms.jpg|50px]] || [[Барнаул]] || вилаятдин || {{гзаф хьун1}}635 530&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt; || [[1730]] || [[File:Barnaul - building with spire.jpg|100px|center]]
|-
| align=center|[[Файл:Coat of Arms of Belokurikha.svg|50px]] || [[Белокуриха]] || вилаятдин || {{гзаф хьун1}}14 877&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt; || [[1803]] || [[File:Белокуриха, Алтайский край. Вид на город 03.jpg|100px|center]]
|-
| align=center|[[Файл:Coat of Arms of Biysk (Altai krai) (1804).png|50px]] || [[Бийск]] || вилаятдин || {{гзаф хьун1}}204 164&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt; || [[1709]] || [[File:Biysk - Sovetskaya Street.JPG|100px|center]]
|-
| align=center|[[Файл:Gornyak_Coat_of_Arms.svg|50px]] || [[Горняк (Алтай вилаят)|Горняк]] || райондин || {{тӀимил хьун1}}13 109&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt; || [[1942]] || 
|-
| align=center|[[Файл:Zarinsk coat of arms.svg|50px]] || [[Заринск]] || вилаятдин || {{тӀимил хьун1}}47 274&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt; || [[1979]] || [[File:Вознесенская церковь в Заринске.jpg|100px|center]]
|-
| align=center|[[Файл:Zmeinogorsk Coat of Arms.jpg|50px]] || [[Змеиногорск]] || райондин || {{тӀимил хьун1}}10 546&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt; || [[1736]] || [[File:Змеиногорский ликеро-водочный завод.jpg|100px|center]]
|-
| align=center|[[Файл:Coat of Arms of Kamen-na-Obi (Altai kray).png|50px]] || [[Камень-на-Оби]] || вилаятдин || {{тӀимил хьун1}}41 897&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt; || [[1751]] || [[File:Усадьба Зорина.JPG|100px|center]]
|-
| align=center|[[Файл:Novoaltaisk_Coat_of_Arms.png|50px]] || [[Новоалтайск]] || вилаятдин || {{гзаф хьун1}}72 308&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt; || [[1736]] || 
|-
| align=center|[[Файл:Rubtsovsk coat of arms.png|50px]] || [[Рубцовск]] || вилаятдин || {{тӀимил хьун1}}146 516&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt; || [[1892]] || [[File:Rubcovsk-Admin.jpg|100px|center]]
|-
| align=center|[[Файл:Coat of Arms of Slavgorod (Altai krai).png|50px]] || [[Славгород (Россия)|Славгород]] || вилаятдин || {{тӀимил хьун1}}30 591&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt; || [[1910]] || [[File:Славгород жд вокзал.jpg|100px|center]]
|-
| align=center|[[Файл:Coat of Arms of Yarovoe (Altai krai).png|50px]] || [[Яровое]] || вилаятдин || {{гзаф хьун1}}18 175&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt; || [[1943]] || [[File:JarovoeCityAndJarovoeLake.jpg|100px|center]]
|}

== Баянар ==
{{Баянар}}

[[Категория:Алтай вилаятдин шегьерар|*]]
[[Категория:УФ-дин вилаятрин шегьеррин сиягьар|Алтай вилаят]]</text>
      <sha1>ng3y8oxkxzj1130myznfiycwwieusfk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Курган вилаятдин шегьерар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8067</id>
    <revision>
      <id>99944</id>
      <parentid>93470</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5116" sha1="5pe1hbmzltu8r97ze22dy6qd4dlkw2v" xml:space="preserve">[[Курган вилаят]]дик 9 шегьер акатзава.

{|class=&quot;standard sortable&quot;
|-
! ТӀвар
! [[Муниципал район|Район]]/[[Шегьердин округ]]
! Агьалияр,&lt;br /&gt;кас 
! Бине кутуна
! Шегьеррин&lt;br /&gt;статус
! class=&quot;unsortable&quot; | Герб
! class=&quot;unsortable&quot; | Координатар
! Шикил
|-
|[[Далматово]]
|[[Далматово район]]
| {{тӀимил хьун1}}13 214&lt;ref name=&quot;multiple&quot;&gt;[http://kurganstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/kurganstat/resources/08e152804718dae8a22dba87789c42f5/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82+%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB+%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B3+%D0%BE%D0%B1%D0%BB.htm Предварительная оценка численности постоянного населения Курганской области на начало 2015 года. Проверено 22 февраля 2015. Архивировано из первоисточника 22 февраля 2015.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209160034/http://kurganstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/kurganstat/resources/08e152804718dae8a22dba87789c42f5/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82+%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB+%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B3+%D0%BE%D0%B1%D0%BB.htm |date=2015-02-09 }}&lt;/ref&gt;
| align=right | 1644
| align=left | {{s|1781—1924}}&lt;br /&gt;1947
| [[Файл:Coat of Arms of Dalmatovo (2006).png|40px]]
| {{coord|56.2621|N|62.9388|E|format=dms|type:landmark_region:RU|scale=100000|yandex=1|name=Далматово}}
| [[File:Gorskii 04656u.jpg|100px|center]]
|-
|-
|[[Катайск]]
|[[Катайск район]]
| {{тӀимил хьун1}}12 850&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt;
| align=right | 1655
| align=left | 1944
| [[Файл:Coat of Arms of Kataysk (Kurgan oblast).png|40px]]
| {{coord|56.2908|N|62.5801|E|format=dms|type:landmark_region:RU|scale=100000|yandex=1|name=Катайск}}
| 
|-
|-
|[[Курган (шегьер)|Курган]]
|[[Курган (шегьер)|Курган]]
| {{гзаф хьун1}}326 405&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt;
| align=right | 1679
| align=left | 1782
| [[Файл:Kurgan coat of arms.png|40px]]
| {{coord|55.4416|N|65.3443|E|format=dms|type:landmark_region:RU|scale=100000|yandex=1|name=Курган}}
| [[File:Kuybyshev street Kurgan.jpg|100px|center]]
|-
|-
|[[Куртамыш]]
|[[Куртамыш район]]
| {{тӀимил хьун1}}16 911&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt;
| align=right | 1745
| align=left | {{s|1919—1924}}&lt;br /&gt;1956
| [[Файл:COA of Kurtamysh.png|40px]]
| {{coord|54.9125|N|64.4335|E|format=dms|type:landmark_region:RU|scale=100000|yandex=1|name=Куртамыш}}
| [[File:Петропавловская церковь г.Куртамыш.JPG|100px|center]]
|-
|-
|[[Макушино]]
|[[Макушино район]]
| {{тӀимил хьун1}}7924&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt;
| align=right | 1797
| align=left | 1963
| [[Файл:FR Coats-of-arms-of-None.svg|40px]]
| {{coord|55.2155|N|67.2452|E|format=dms|type:landmark_region:RU|scale=100000|yandex=1|name=Макушино}}
| 
|-
|-
|[[Петухово (Курган вилаят)|Петухово]]
|[[Петухово район]]
| {{тӀимил хьун1}}10 537&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt;
| align=right | 1779
| align=left | 1944
| [[Файл:Coat of Arms of Petukhovo.png|40px]]
| {{coord|55.0660|N|67.8929|E|format=dms|type:landmark_region:RU|scale=100000|yandex=1|name=Петухово}}
| 
|-
|-
|[[Шадринск]]
|[[Шадринск]]
| {{тӀимил хьун1}}76 959&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt;
| align=right | 1644
| align=left | {{s|1712—1733}}&lt;br /&gt;1737
| [[Файл:Coat of Arms of Shadrinsk (2001).jpg|40px]]
| {{coord|56.0870|N|63.6297|E|format=dms|type:landmark_region:RU|scale=100000|yandex=1|name=Шадринск}}
| [[File:Gorskii 04660u.jpg|100px|center]]
|-
|-
|[[Шумиха (шегьер)|Шумиха]]
|[[Шумихинский район]]
| {{гзаф хьун1}}17 610&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt;
| align=right | 1892
| align=left | 1944
| [[Файл:Coat of arms of Shumikha (2005).png|40px]]
| {{coord|55.2281|N|63.2902|E|format=dms|type:landmark_region:RU|scale=100000|yandex=1|name=Шумиха}}
|
|-
|-
|[[Щучье (Курган вилаят)|Щучье]]
|[[Щучье район]]
| {{тӀимил хьун1}}10 314&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt;
| align=right | 1750
| align=left | 1945
| [[Файл:Coat of Arms of Schuche (2013).jpg|40px]]
| {{coord|55.2111|N|62.7510|E|format=dms|type:landmark_region:RU|scale=100000|yandex=1|name=Щучье}}
| [[File:Flag of Shchuche (Kurgan oblast).png|100px|center]]
|-
|-
|}

== ГьакӀни килиг ==
* [[Курган вилаятдин административ чара авунар]]

== Баянар ==
{{Баянар}}

[[Категория:Курган вилаятдин шегьерар|*]]
[[Категория:УФ-дин вилаятрин шегьеррин сиягьар|Курган вилаят]]</text>
      <sha1>5pe1hbmzltu8r97ze22dy6qd4dlkw2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коми Республикадин шегьерар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8213</id>
    <revision>
      <id>99941</id>
      <parentid>94188</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5354" sha1="m8tas0uqso4u2sf5hq0ox50pwqq9auw" xml:space="preserve">Ина [[Коми Республика]]дин шегьерар къалурнава.

== Галерея ==

{|class=&quot;graytable&quot;
|+
| width=&quot;25%&quot;|[[File:Эжвинский Гостинный Двор.jpg|center|700px]]
|-
| align=&quot;center&quot;|[[Сиктивкар]]
|}

{|class=&quot;graytable&quot;
|+
| width=&quot;25%&quot;|[[File:Vorkuta-kollege.jpg|center|200px]]
| width=&quot;25%&quot;|[[File:Inta adm.jpg|center|150px]]
| width=&quot;25%&quot;| 
| width=&quot;25%&quot;|[[File:Vokzal-sosnogorsk.jpg|center|150px]]
| width=&quot;25%&quot;|[[File:Ukhta university.JPG|center|175px]]
| width=&quot;25%&quot;|[[File:Усинск вид с птичьего полёта.jpg|center|150px]]
|-
| align=&quot;center&quot;|[[Варкута]]
| align=&quot;center&quot;|[[Инта]]
| align=&quot;center&quot;|[[Пичура]]
| align=&quot;center&quot;|[[Суснагурск]]
| align=&quot;center&quot;|[[Уква]]
| align=&quot;center&quot;|[[Ускар]]
|}

== Шегьеррин сиягь ==

[[Коми Республика]]дик 10 шегьер акатзава.

{|class=&quot;standard sortable&quot;
|-
! ТӀвар
! Муниципал район / Шегьердин округ
! Агьалияр, кас
! Бине кутунва
! Шегьеррин статус
! Герб
|-
|'''[[Сиктивкар]]'''
|[[Сиктивкар]]
| align=right | {{гзаф хьун1}}242 718&lt;ref name=&quot;multiple1&quot;&gt;[http://komi.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/komi/resources/11fd090047dd827f91e8b5ed3bc4492f/%D0%9E%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BC%2C+%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC%2C+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC+%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC.doc Оценка численности населения по городским округам, муниципальным районам, поселениям и городским населённым пунктам Республики Коми на 1 января 2015 года. Проверено 7 апреля 2015. Архивировано из первоисточника 7 апреля 2015.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150604184128/http://komi.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/komi/resources/11fd090047dd827f91e8b5ed3bc4492f/%D0%9E%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BC,+%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC,+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC+%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC.doc |date=2015-06-04 }}&lt;/ref&gt;
|1780
|1780
|[[Файл:Coat of Arms of Syktyvkar (Komi) (2005).png|40px]]
|-
|[[Варкута]]
|[[Варкута (шегьердин округ)|Варкута]]
| align=right | {{тӀимил хьун1}}60 368&lt;ref name=&quot;multiple1&quot; /&gt;
|1936
|1943
|[[Файл:Coat of Arms of Vorkuta.svg|40px]]
|-
|[[Вуктил]]
|[[Вуктил (муниципал район)|Вуктил]]
| align=right | {{тӀимил хьун1}}10 729&lt;ref name=&quot;multiple1&quot; /&gt;
|1968
|1984
|
|-
|[[Емва]]
|[[Княжпагуст район]]
| align=right | {{тӀимил хьун1}}13 405&lt;ref name=&quot;multiple1&quot; /&gt;
|1941
|1985
|
|-
|[[Инта]]
|[[Инта (шегьердин округ)|Инта]]
| align=right | {{тӀимил хьун1}}27 723&lt;ref name=&quot;multiple1&quot; /&gt;
|1940
|1954
|
|-
|[[Микун]]
|[[Эмдин район]]
| align=right | {{тӀимил хьун1}}10 088&lt;ref name=&quot;multiple1&quot; /&gt;
|1937
|1959
|
|-
|[[Пичура (шегьер)|Пичура]]
|[[Пичура (муниципал район)|Пичора]]
| align=right | {{тӀимил хьун1}}40 910&lt;ref name=&quot;multiple1&quot; /&gt;
|1940
|1949
|[[Файл:Coat of Arms of Pechora (Komia) (1983).png|40px]]
|-
|[[Суснагурск]]
|[[Суснагурск (муниципал район)|Суснагурск]]
| align=right | {{тӀимил хьун1}}26 923&lt;ref name=&quot;multiple1&quot; /&gt;
|1939
|1955
|[[Файл:Coat of Arms of Sosnogorsk (Komia).png|40px]]
|-
|[[Ускар]]
|[[Ускар]]
| align=right | {{тӀимил хьун1}}39 431&lt;ref name=&quot;multiple1&quot; /&gt;
|1966
|1984
|[[Файл:Coat of Arms of Usinsk (Komia).png|40px]]
|-
|[[Уква]]
|[[Уква шегьердин округ]]
| align=right | {{тӀимил хьун1}}98 894&lt;ref name=&quot;multiple1&quot; /&gt;
|1929
|1943
|[[Файл:Coat of Arms of Ukhta (Komia) (1979).png|40px]]
|}

== ГьакӀни килиг ==
* [[Коми Республикадин административ чара авунар]]

== Баянар ==
{{баянар}}

[[Категория:Коми Республикадин шегьерар|*]]
[[Категория:УФ-дин вилаятрин шегьеррин сиягьар|Коми Республика]]</text>
      <sha1>m8tas0uqso4u2sf5hq0ox50pwqq9auw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЧӀехи цин питун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8398</id>
    <revision>
      <id>99954</id>
      <parentid>93410</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:15:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3207" sha1="0lzm5ly4go4pyi0hlhndz30ibl1f0vo" xml:space="preserve">'''ЧӀехи цин питун'''&lt;ref&gt;{{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Амфибии и рептилии|страницы=275}}&lt;/ref&gt; ({{lang-lat|Apodora papuana}}) - ''Apodora'' сихилдин тек сад тир жуьре я.

1,5 метрдалай 4 метр кьван агакьзавай чӀехи гъуьлягъ я. ЦӀийи Гвинеядал жагъай рекорддин экземплярдин бедендин яръивал 4,78 метр тир.&lt;ref name=&quot;&quot;&gt;[http://www.terraria.ru/apodora Apodora Питоны оливковые&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; Маса питунрикай чӀехи паюнилай гъейри, чӀехи цин питун акьван зурба заланди туш, абурай 22,5 килуграммдал кьван къведайди я.

Гьар жуьредин географиядин популяцийра рангунин тав дегиш жезва - абур хъипивал авай къацубурни экуь-шуьтрубур жедайди я, ва гьакӀни абуруз са кӀус контраст тир тавар ава (хъипивал авай шуьтруь къваларни рехивал авай шуьтруь кьил галаз). Жегьил тир питунрин тав мичӀиди я, чӀехи хуьнгай тав экуь хъижедайди я. 

ЦӀийи Гвинеядал ва Мисувални Фергуьссун островрал чкӀанвайди я.

Марфарин тамарра, саваннайрани кьери тамарра яшамишзавайди я. Асул гьисабдалди ада чилин йифен уьмуьр гьалзава.

Адавай куьлуь [[нек-хъвадайбур]]ни нез жедайди, амма чӀехи цин питундин рациондин кьилин пай [[гъуьлягъ]]ар, асул гьисабдалди [[Питунар|питунрин]] маса жуьреяр я.

Идалай вилик чӀехи цин питунар ''[[Liasis]]'' сихилдик яни ''[[Morelia (animal)|Morelia]]'' сихилдик кутазвай тир, амма ахпа са шумуд морфологиядин кьетӀенвилерин гъиляй ам кьилди тир монотипдин сихилдиз чара авуна.

== Эдебият ==

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==

* http://www.terraria.ru/apodora
* [https://web.archive.org/web/20250905064650/https://big-snake.narod.ru/enc/Reptilia/Serpentes/Boidae/Pythoninae/Apodora/Apodora_papuana.htm ''Apodora papuana''] на [http://big-snake.narod.ru/index.htm big-snake.narod.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090902075652/http://big-snake.narod.ru/index.htm |date=2009-09-02 }}
* [http://reptile-database.reptarium.cz/species.php?genus=Apodora&amp;species=papuana ''Apodora papuana''] на [http://reptile-database.reptarium.cz/search.php The Reptile Database]


[[Категория:Таб кӀвачер квайбур]]
[[Категория:Океаниядин рептилияр]]</text>
      <sha1>0lzm5ly4go4pyi0hlhndz30ibl1f0vo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЦӀахурар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8552</id>
    <revision>
      <id>99953</id>
      <parentid>97703</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31219" sha1="80wq3wsuokrfrra4nuazz9g9utxcmmn" xml:space="preserve">{{Халкь3
|тӀвар      = ЦӀахурар
|шикил      = &lt;table border=0 align=&quot;center&quot;&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;[[Файл:Цахурский флаг Tsakhur flag علم تساخور.svg|280x280px]]&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;
&lt;/table&gt;
|шикилдин гьалар = ЦӀахуррин милли тӀаратӀ
|кьадар  = 30 000 кьван &lt;ref name=autogenerated4&gt;Г.Х.Ибрагимов Цахурско-русский словарь. стр.6&lt;/ref&gt;
|сиягьдиз къачур йис = 
|регион1        =  {{Урусатдин пайдах}} [[Урусат]] 
|элячӀун1       = &lt;ref name=&quot;этнорф2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010]&lt;/ref&gt;
|кьадар1        = 12 769 кас ([[2010 йис|2010]])
|регион2        =  {{nbsp|6}}  {{Дагъустандин пайдах}} [[Дагъустан]] 
|кьадар2        = 9 771 кас ([[2010 йис|2010]])
|элячӀун2       = &lt;ref name=&quot;Nac_po_reg_2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Национальный состав населения РФ по регионам, согласно переписи населения 2010 года]&lt;/ref&gt;
|регион3        = {{nbsp|6}} {{Ставрополь крайдин пайдах}} [[Ставропольдин край]]
|кьадар3        = 403 кас ([[2010 йис|2010]])
|элячӀун3       = &lt;ref name=&quot;ЭтноЯз.2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.]: [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar см.]&lt;/ref&gt;
|регион4        = {{nbsp|6}} {{Ростов вилаятдин пайдах}} [[Ростов вилаят]]
|кьадар4        = 315 кас ([[2010 йис|2010]])
|элячӀун4       = &lt;ref name=&quot;ЭтноЯз.2010&quot;/&gt;
|регион5        = {{Азербайжандин пайдах}} [[Азербайжан]]
|кьадар5        = 12 300 кас ([[2009 йис|2009]])
|элячӀун5       =  &lt;ref name=&quot;аз2009&quot;&gt;[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm Национальный состав Азербайджана по районам по переписи 2009]&lt;/ref&gt;
|регион6        = {{nbsp|6}} [[Закатала район]]
|кьадар6        = 11 203 кас ([[2009 йис|2009]])
|элячӀун6       = 
|регион7        = {{nbsp|6}} [[Къах район]]
|кьадар7        = 1 008 кас ([[2009 йис|2009]])
|чӀал  = [[ЦӀахур чӀал]]
|дин  = [[Ислам]], [[сунияр|суни]] [[мусурманар]]
|расадин жуьре = Европеоид раса (къавкъасион жуьрединни каспий жуьредин акахьун)
|арадал атун = [[алпанар]]
|мукьва халкьар = [[агъулар]], [[арчияр]], [[будугъар]], [[къирицӀар]], [[лезгияр]], [[рутулар]], [[табасаранар]], [[удияр]], [[хинелугъар]]
|акатзава = [[лезги халкьар]]
|ареалдин карта = [[Файл:Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар лез.svg|300px]]
|ареалдин картадин гьалар = 14-лагьай тав
}}

'''ЦӀахурар''' ([[ЦӀахур чӀал|цӀах.]] ''йихъбы, цӀаӀхбы'') — тарихдин къене [[Дагъустан]]дин кьибле ва [[Азербайжан]]дин кефер пата уьмуьр ийизвай [[Къавкъаз]]дин бинедин халкь. Дегь [[Алпан]]дин халкьарикай сад я. ЦӀахурар [[нах-дагъустандин халкьар]]ин хзандин [[лезги халкьар]]ин группадик акатзава.

Хайи чӀал — [[цӀахур чӀал]] я. ЧӀалан, медениятдин ва адетрин патахъай цӀахурар муькуь Дагъустандин миллетриз, иллаки лезги халкьариз, мадни мукьва я.

Азербайжандин гьукуматди тухузвай, гъвечӀи халкьар терг авунин сиясатдиз килигна цӀахурин чӀехи пай азербайжанариз элкъвена ва и процесс къенини юкъузни йигиндаказ физва.

==Чеб авай чилер ва кьадар==
ЦӀахурар [[лезгияр]] хьиз, [[СССР]] чкӀайдалай кьулухъ кьве гьукуматрин чилерал пай хьанвай халкь я. Къе абурун са пай [[Дагъустан]]да, муькуь пайни [[Азербайжан]]да амукьнава. Дагъустанда цӀахурар [[Рутул район]]дин сувун хуьрера, Азербайжан патани [[Закатала район|Закатала]] ва [[Къах район]]рин сувун ва сувун ценерив галай хуьрера уьмуьр тухузва.

ЦӀахур халкьдин вири санлай кьадар тахминан 30 агъзур кас я. Абурукай 13 агъзур Урусатдал, 12,5 агъзур Азербайжандал къвезва. Амай пайни дуьньядин чара-чара уьлквейриз чкӀанва. Бязи чешмейри гузвай малуматриз килигна, Азербайжанда авай цӀахуррин кьадар официал чарара ганвай кьадардилай гзаф виниз я. Азербайжанда авай цӀахуррин кьадар дуьз малум туш, вучиз лагьайтӀа Советрин береда цӀахуррин паспорта «лезги» кхьизвай. Исятда Азербайжанда авай цӀахуррин гзафбурун паспортра «азербайжанви» кхьенвайди я. Идан себеб, Азербайжанда кьиле физвай гъвечӀи халкьар (абурук лезгиярни кваз) азербайжанариз элкъуьрунин сиясат я. Исятда Азербайжанда авай цӀудралди цӀахур хуьрерин эгьлияр азербайжан чӀалал рахазва &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{книга
|автор        =  Г.Х.Ибрагимов, Ю.М. Нурмамедов
|заглавие     = Цахурско-русский словарь
|издательство =Изд-во Российской Академии Наук. Дагестанский научный Центр. Институт языка, литературы и искусства им. Г. Цадасы
|место = М.
|том    =
|год          = 2011
|страницы     = 499-501
|isbn         = 
}}&lt;/ref&gt;.

Дагъустанда ва Азербайжанда цӀахур чӀалалди рахазвай вирини-вири 29 цӀахур хуьр ава:

'''Дагъустанда:'''

* '''[[Рутул район]]''': [[ЦӀахур]], [[ГелмецӀ]], [[Курдул-Лекь]] , [[Миких]], [[Мишлеш]], [[Хиях]], [[Суьгут]], [[Муслах]], [[Оттал]], [[Корш]], [[Джиных]], [[Кальял]], [[Мухах (Рутул район)|Мухах]].
* '''[[Бабаюрт район]]''': [[ЦӀийи ЦӀахур]] (Правда), [[ЦӀийи Мишлеш]], [[ЦӀийи Кальял]], [[Ленино (Бабаюрт район)|Ленино]], [[ЦӀийи Гельмец]], [[Свердлово (Бабаюрт район)|ЦӀийи Муслах]] (Свердлово).

'''Азербайжанда:'''
* '''[[Закатала район]]''':

[[Закатала]] шегьер — акахьай агьалияр.
* [[Агъдам-Калел]] — цӀахур чӀал хвенва. 
* [[Али-Байрамлы]] — цӀахур чӀал хвенва.
* [[Джимджимех]] — азербайжан чӀалал элячӀнава. 
* [[Заган]] — цӀахур чӀал хвенва. 
* [[Сувагел]]  — цӀахур чӀал хвенва. 
* [[Кьас]] — цӀахур чӀал хвенва. 
* [[Кьаркьвай]] — цӀахур чӀал хвенва. 
* [[Къалял]] — цӀахур чӀал хвенва. 
* [[Эзгилли]] — азербайжан чӀалал элячӀнава. 
* [[Сапынджий]] — цӀахур чӀал хвенва. 
* [[Гъаласкьар]] — цӀахур чӀал хвенва. 
* [[Гудьбарах]] — цӀахур чӀал хвенва. 
* [[Къымыр]] — азербайжан чӀалал элячӀнава. 
* [[Къымырбазар]] — азербайжан чӀалал элячӀнава. 
* [[Къандах]] — азербайжан чӀалал элячӀнава. 
* [[Лагьидж]] — цӀахур чӀал хвенва. 
* [[Мишлеш-Тала]] — азербайжан чӀалал элячӀнава. 
* [[Мамрых]], Мамрий — цӀахур чӀал хвенва. 
* [[Мухах (Закатала район)|Мухах]] — азербайжан чӀалал элячӀнава. 
* [[Чардахлар]] — азербайжан чӀалал элячӀнава. 
* [[Чобанкол]] — азербайжан чӀалал элячӀнава. 
* [[Чинчар]] — цӀахур чӀал хвенва.

* '''[[Къах район]]:'''
Къах шегьер — акахьай агьалияр ава. 
* [[Абрамчей]] — азербайжан чӀалал элячӀнава. 
* [[Агъези]] — цӀахур чӀал хвенва. 
* [[Агъчей]] — азербайжан чӀалал элячӀнава. 
* [[Гашгачей]] — азербайжан чӀалал элячӀнава. 
* [[Джиных (Закатала район)|Джиных]] (Гюллю) — азербайжан чӀалал элячӀнава. 
* [[Зарна]] — азербайжан чӀалал элячӀнава. 
* [[Илису]] — азербайжан чӀалал элячӀнава. 
* [[Къум]] — чӀехи пай азербайжан чӀалал элячӀнава. 
* [[Лекид]] — азербайжан чӀалал элячӀнава.
* [[Лекид-Кутюклу]] — цӀахур чӀал хвенва. 
* [[Сарваг]] — азербайжан чӀалал элячӀнава. 
* [[Чинар]] — цӀахур чӀал хвенва.

==ТӀварцӀикай==
''«ЦӀахур»'' тӀвар цӀахур миллетдин рикӀ тир дегь [[ЦӀахур]] хуьруьн тӀварцӀихъ галкӀанва &lt;ref&gt;Агеева. Р. А. Какого мы роду-племени? Народы России: имена и судьбы. Словарь-справочник 2000 г.&lt;/ref&gt;. Чпи чпиз цӀахурри ''йыхъбы, цӀаӀхбы'' лугьузвайди я.

Дагъустанда [[рутулар|рутулри]] цӀахурриз — ''гъалтахъар'', [[аварар|аварри]] — ''хъалтагъал'', [[яхулар|яхулри]] — ''цӀахъюр'' лугьузва. Азербайжанда азербайжанари абуруз вилик лезгияр лугьузвай, гила ''сахурлар'' лугьузва&lt;ref name=&quot;Language&quot;&gt;{{книга
|автор        = 
|заглавие     = Языки Российской Федерации и соседних государств. Энциклопедия в 3-х томах
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|место =М.
|том =3
|год          = 2001
|страницы     = 334-335
|isbn         = 5-02-011237-2
}}&lt;/ref&gt;.

==Тарих==
ЦӀахур халкьдин тарих яргъал виш йисарин дегьнейриз физва ва чи эрадилай вилик 4-лагьай агъзур йисуз арадал атанвай авадан медениятдихъ галаз алакъалу я &lt;ref&gt;http://identity2010.ru/?page_id=2310 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160420020449/http://identity2010.ru/?page_id=2310 |date=2016-04-20 }} Народы России: Цахуры&lt;/ref&gt;. Дагъустандин ва Кьиблепатан Къавкъаздин халкьарин арадай виридалайни дегь чӀаван чешмейра тӀвар гьатнавай халкьарикай сад — цӀахурар я &lt;ref&gt;Гамзат Мусаев Цахуры в XVIII—XIX вв.: историко-этнографическое исследование XVIII—XIX вв. — Махачкала, 2009. — 2 стр.&lt;/ref&gt;.

ЦӀахуррин ва гьакӀни вири лезги халкьарин дуьз бинеяр, дегь чӀавуз Алпан гьукумат туькӀуьрай алпандин тайифаяр я. ЦӀахур миллетдин энтогенезда иштирак авур «йикий» тӀвар алай алпан тайифайри Алпан уьлкведин кьиблединни-рагъакӀидай пад кьунвай ва Армениядихъни Гуржистандихъ галаз са сергьятрал алай. Куьр-Алазан кӀама авай топонимрин чӀехи пай цӀахур чӀалан гафар тирди фикирдиз къачуртӀа малум жезва хьи, вилик девирда цӀахур миллет гзаф гегьенш чилерал чкӀанвай.

Алпан уьлкведин кьилин дин тир христианвилиз ва адан архитектурадиз талукь лап дегь заманадин имаратар къе цӀахур хуьрера амукьнава:

* [[Къах район]]дин [[Къум (хуьр)|Къум]] хуьре VI виш йисариз талукь алпандин клисадин (базиликадин) харапӀаяр амукьнава.
* [[Къах район]]дин [[Лекит]] хуьре VII виш йисан тарихриз талукь алпан монастырьдин ва я къеледин дараматрин комплексдик акатзавай элкъвей цлар авай клисадин харапӀаяр амукьнава.
* [[Закатала район]]дин [[Мамрух]] хуьре III—IV виш йисариз талукь храмдин харапӀаяр ава.

Идалайни гъейри цӀахурри уьмуьр тухузвай чилерал, лезги халкьарин дегь ва девлетлу тарихдикай хабар гузвай пара кьадарда муькуь тарихдин имаратар ава.

===XV—XIX виш йисар===
ЦӀахуррикай сифте малуматар VII виш йисариз талукь эрмени ва гуржи гъиливкхьинра гьатнава. И тарихдин гъиливкхьинра авторри «Цукети», бязи чешмейра «ЦӀахайки» уьлквейрин тӀварар кьазва. ЦӀахур миллетдин кьилин хуьр тир — ЦӀахур хуьр гьеле XI—XII виш йисара аваз хьайиди малум я. И кар тестикьарзавайди дуьздал акъуднай тарихдин кхьинар я. XIII виш йисуз араб алим Закария аль-Казвиниди ЦӀахур хуьруькай икӀ кхьенай:

 «...Генже шегьердилай ругуд йикъан мензилда алай чӀехи ва гзаф агьалияр авай шегьер я. Ам Лакзан уьлкведин кьилин шегьер я. Ана гзаф мекьи я. Шегьердиз яд Самур тӀвар алай вацӀай къачузва. ТӀуьнар асул гьисабдалди къуьлуьн магьсулрикай гьазурзава. Абуру чпиз бес тир кьадарда къуьл цазва ва цӀегьрен нек хъвазва. Абуру цӀегьрен сарикай расзавай кавалар алукӀзава. Абурун кьилел са гьакимни авач, амма галазва абурухъ са фекь, адахъ галаз абуру аль-Шафии имамди кутур мезгьебдив кьурвал ибадат ийизва.»

Лезги чӀаларин генетик мукьвавал чирнавай алимар ихьтин къарардал атанай, цӀахур ва рутул чӀалар VI—VII виш йисара са дидед чӀалан  нугъатар тир. Гуьгъуьнлай и нугъатар сад садавай къакъатна кьилдин рутул ва цӀахур чӀалар арадал атанай. Къе лезги халкьари уьмуьр тухузвай чилерал X виш йисуз Лакз тӀвар алай уьлкве авай. Амма IX—XV виш йисарин тарихдаррикай садани, а уьлкведа лезгияр, цӀахурар ва я рутулар авайди кхьеначир. И вири лезги халкьар «Лакз уьлкведин эгьлияр» хьиз къелемдиз къачунвайди я. Вучиз лагьайтӀа а чӀавуз Лезгистандин чилерал пара кьадарда сад садаз мукьва тайифайри уьмуьр гьалзавай, гуьгъуьнлай и тайифайрин бинедаллаз къенин лезги халкьар арадал атанвайди я &lt;ref&gt;{{книга
|автор        =   
|заглавие     = История народов Северного Кавказа с древнейших времён до конца XVIII в.
|издательство =Наука
|место   =М.
|ответственный   =Ответств. ред. Б.Б. Пиотровский
|год          = 1988 
|страницы     = 154
|isbn         = 
}}&lt;/ref&gt;.

ЧӀехи этнограф Михаил Ихилова икӀ кхьенай:

 «Чи фикирдалди, XV виш йисалди рутуларни цӀахурар умуми лезги этносдивай гьеле чара хьаначир ва са лезги халкь хьиз физвай, амма къвердавай чпин кьетӀен чӀалар ва адетар арадал къвезвай.»&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = [[Ихилов, Михаил Мататовых|Ихилов М. М.]]
|заглавие     = Народности лезгинской группы: этнографическое исследование прошлого и настоящего лезгин, табасаранцев, рутулов, цахуров, агулов
|издательство = Дагестанский филиал Академии наук СССР
|место =Махачкала
|год          = 1967
|страницы     = 62
|isbn         = 
}}&lt;/ref&gt;.

Вахтар финивай Дагъустанда авай цӀахуррин са пай Къах ва Жар приставствойриз куьч жезвай. ЦӀахуррин азербайжан патаз куьч хьунин процесс дуьз XVII виш йисалди давам хьанай. XVIII виш йисан сифте кьилера Жар-Белокандин чилерар цӀахур ва авар хуьруьн-жемиятар арадал къвезвай.

XV виш йисуз цӀахурар гегьенш хьанвай чилерал феодал гьукумат арадал гъанай, адан кьилин шегьер ЦӀахур хуьр хьанай. XVIII виш йисуз, кьилин шегьер Жар-Белоканда авай Илису хуьруьз тухвайдалай кьулухъ и гьукуматдиз Илисудин султӀанат тӀвар ганвай. Илису султӀанатдин цӀахур агьалияр азербайжанарихъ галаз къвал-къвалав авайвиляй абур эхиримжибурун гзаф къати таъсирдик квай ва вахтар къвердавай чебни азербайжанариз элкъвезвай.

1820 — 1860 йисарин къене Жар-Белокандин азад жемиятрин союз ва Илисудин СултӀанат Къавкъаздин дяведа урусрин аксиниз къарагънай. Къавкъаздин вири сувун халкьар чӀехи империядихъ галаз женг чӀугвазвайди хабар хьайи авар ва цӀахур хуьрерик 1830 йисуз чӀехи къалабулухар акатнай. 1844 йисуз Илисудин султӀан Даниял Имам Шамилан патаз элячӀнай ва Урус Империядиз гъазават малумарнай. Дяве урусрин хийирдиз акьалтӀ хьайидалай кьулухъ, 1852 йисуз царьди Жар-Белокандиз жазадин экспедиция ракъурнай ва 13 цӀахурни 2 авар хуьрериз цӀай яна тамамдаказ терг авунай ва агьалияр Алазан вацӀун арандиз куьчарнай. Анжах 1861 йисуз абуруз хайи хуьрериз элкъведай ихтиярар ганвай.

1839 йисуз милли къарагъунар секинардалай гуьгъуьниз Жар-Белокандин азад жемиятар ва Илисудин СултӀанат Закаталадин округдик кутунай. Жар-Белокандин азад жемиятар терг авуртӀани, Илисудин СултӀанат Закаталадин округдик кваз амукьнай. 1844 йисуз Урус гьукуматди султӀанатни терг авунай.

1875 йисуз акъуднай «Урусат Империядин халкьарин сиягь» тӀвар алай документдив кьурвал, Дагъустан вилаятдин Самур округда 2 430 цӀахурвиди уьмуьр ийизвай. 1895 йисан малуматриз килигна, Лучек наибвиле авай цӀахуррин кьадар 5 149 кас тир.

==ЧӀал==
{{Main|ЦӀахур чӀал}}
ЦӀахур чӀал [[нах-дагъустандин чӀалар]]ин группадин [[лезги чӀалар]]ин хзандик акатзава. Адаз гьам лексикадин, гьамни структурадин кьетӀенвилерин жигьетдай виридалайни мукьва [[рутул чӀал]] я &lt;ref name=&quot;tsk-pdf&quot;&gt;[http://darwin.philol.msu.ru/media/%D0%A6%D0%B0%D1%85%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%20-%20final.pdf Цахурский язык] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208134243/http://darwin.philol.msu.ru/media/%D0%A6%D0%B0%D1%85%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%20-%20final.pdf |date=2015-12-08 }}&lt;/ref&gt;. ЦӀапарихъ галаз хьайи яргъалди алакъайрин себебдалди, цӀахур чӀал [[азербайжан чӀал]]ан гзаф къуватлу эсердик акатнава. Адак зурба кьадарда азербайжан бинедин гафар ква. ЧӀал пуд нугъатриз пай жезва: цӀахур-сувагел нугъат, гелмец-курдул нугъат ва сабунчи нугъатар. Дагъустанда авай цӀахурриз чпин хайи чӀалалай гъейри [[урус чӀал]]ни чида. Амма Азербайжанда авай цӀахуррин чӀалан гьалар аксибур я. ЧӀехи пай аялар ва жегьилар дидед чӀалал рахазмач, вири азербайжан чӀалал элячӀнава. ЦӀахур чӀалал анжах кьуьзуьб авсиятда ава.

ЦӀахур чӀалакай сифте къиметлу материалар немецви алим Р. Эркерта вичин «Die Sprachen des kaukasischen Stammes» диссертацияда ганвай. 1930 йисуз А. Н. Генкоди цӀахур алфавит туькӀуьрнай. [[1864 йис]]алди цӀахурри араб графикадал туькӀуьрнай «ажам» алфавитдикай менфят къачузвай. [[1935 йис]]алай [[1938 йис]]уз сифте кьилин мектебрин агъа классра тарсар цӀахур чӀалалди гузвай. [[1952 йис]]алди цӀахур мектебра (гьатта Дагъустандани) тарсар азербайжан чӀалал тухузвай, [[1952 йис]]алай инихъ — гьукуматдин [[урус чӀал]]ал.

[[1990 йис]]уз цӀахур чӀалаз кирилл графикадин бинедаллаз цӀийи алфавит туькӀуьрнай. Азербайжанда латин гьарфаралди туькӀуьрнай цӀахур алфавит кардик ква. [[1996 йис]]уз [[Баку]]да латин алфавитдин куьмекдалди садлагьай цӀахур азбука чапдай акъуднай.

Алай чӀавуз цӀахур чӀал Дагъустан Республикадин гьукуматдин чӀаларикай сад я. Дагъустанда цӀахур чӀалан ва эдебиятин тарсар садлагьай классдилай гузва.

==Дин==
Диндал гьалтайла цӀахурар [[сунияр|суни]]-[[мусурманар]] я. Шафии мезгьебдин рекье ибадат ийизва &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.isras.ru/files/File/Publication/Monografii/Glava_6_1.pdf|title=РАЗДЕЛ II. РОССИЙСКИЙ ОПЫТ. СОВРЕМЕННЫЕ РЕАЛИИ|publisher=www.isras.ru|author=П.И. Пучков|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BNPuB7v|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;. ЦӀахурар [[ислам]] диндал X—XI виш йисарин арада атанай, адалай вилик абур христианар тир &lt;ref name=&quot;Сергеева&quot;&gt;{{книга
|автор        = Сергеева Г. А.
|часть     = Цахуры
|заглавие     = Расы и народы. Вып. 26
|издательство = Наука
|год          = 2001
|страницы     = 16
|isbn         = 5-02-008712-2
|ссылка часть=https://books.google.ru/books?ei=htwnVYGBCYKRsgHMsoCQDg&amp;hl=ru&amp;id=sVS5AAAAIAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=VI-+VII
}}&lt;/ref&gt;. [[XIII виш йис]]уз [[ЦӀахур]] хуьруьз атанвай Ал-Казнивиди икӀ кхьенай: «хуьруьн агьалидин вири шафии мезгьебдин рекье ава. Хуьре са медресе ава, адан бине Низам ал-Мулк Хасан ибн Исхака эцигайди я.

==Меденият==
[[1992 йис]]уз «ЦӀахурар» тӀвар алай милли медениятдинни-тарихдин жемият арадал гъанай, абурун къаст квахьзавай милли адетар, чӀал хуьн ва халкьдин уьмуьр вири патарихъай вилик тухун тир. Дагъустанда цӀахур чӀалал «[[Нур (газет)|Нур]]» газет, аялрин «Лачин» (''Кард'') журнал, «Алшан» макъаматдин ТВ-гунуг, ДГьУ-дин (ДГУ) дагъустандин чӀаларин отделениеда цӀахур чӀалан муаллимар гьазурзава. [[2009 йис]]алай Дагъустанда цӀахур чӀалал аялрин журнал «Соколёнок» акъатзава. «ЦӀахур» кьуьлерунин ансамбль кардик ква.

[[Азербайжан]]да, [[Закатала район]]да ЦӀахур Медениятдин Центр кӀвалахзава. Ана кьуьлердай ва манияр лугьудай коллективар гьазурзава. Абурукай виридалайни машгьурди «Джейранум» тӀвар алай ансамбль я. [[2009 йис]]уз Азербайжандин Закатала райондин [[Гаргай]] хуьре цӀахур чӀалал садлагьай куьруь-метрдин фильм чӀугнай — «[[Далу кьибле патаз]]» (цахур. Кьиблайика йикьгьийна, азерб. Arxası qibləyə). ЦӀахур миллетдин манийрикни макъаматдик азербайжанарин культурадин кӀеви эсер галукьнава.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.bookshunt.ru/b421914_cahuri._istoriko_etnograficheskoe_issledovanie_xviii__xix_vv._chast_i Цахуры. Историко-этнографическое исследование XVIII—XIX вв. Часть I.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006110004/http://www.bookshunt.ru/b421914_cahuri._istoriko_etnograficheskoe_issledovanie_xviii__xix_vv._chast_i |date=2014-10-06 }}
* [http://www.sil.org/silesr/2005/silesr2005-016.pdf John M. Clifton, Calvin Tiessen, Gabriela Deckinga, and Laura Lucht. The Sociolinguistic Situation of the Tsakhur in Azerbaijan. SIL International, 2005]
* [https://web.archive.org/web/20220626024427/http://www.sakartvelo.info/result_az.php?key=133201 Даниял султан — народный герой Азербайджана]
* [http://gazeta-nv.ru/content/view/3988/109/ Два Российских генерала]{{Deadlink|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://gazeta-nv.ru/content/view/5029/210/ Настоящее время]{{Deadlink|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Нах-дагъустан халкьар}}

[[Категория:Дагъустандин халкьар]]
[[Категория:Лезги халкьар]]
[[Категория:Нах-дагъустандин халкьар]]
[[Категория:ЦӀахурар]]</text>
      <sha1>80wq3wsuokrfrra4nuazz9g9utxcmmn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Казань</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11142</id>
    <revision>
      <id>99939</id>
      <parentid>96048</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:55:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12147" sha1="thkpfkjwwsnn7yoqmqoatz8qqgfnstb" xml:space="preserve">{{ЯШЧ-Урусат
| статус = Шегьер
| тӀвар =Казань
| тамам тӀвар = {{lang-tt|Казан, Qazan}}
| урус чӀалал тӀвар = Казань
| фотография = KAZ Collage 2015.png
| кьадар = 280
| пайдах =Flag of Kazan.svg
| герб =Coat of Arms of Kazan (Tatarstan).svg
| гербдин кьадар = 70px
| региондин карта =&lt;div style=&quot;position: relative; width: 300px;&quot;&gt;
[[Файл:European Russia laea location map (incl Crimea).svg|300px|border]]
{{метка изображения|x=0.61 |y=0.67 |scale=300|text=Казань&lt;br&gt;[[Файл:Red pog.png|10px|center]]}}
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;position: relative; width: 300px;&quot;&gt;
[[Файл:Outline Map of Tatarstan.svg|300px|border]]
{{метка изображения|x=0.24 |y=0.17 |scale=300|text=Казань&lt;br&gt;[[Файл:Locator Dot2.gif|10px|center]]}}
&lt;/div&gt;
| координатар ={{coord|55|47|27|N|49|06|52|E|region:RU_type:city(1120000)|display=title,inline|name=Казань}}
| райондин жуьре = Шегьердин округ:
| район = [[Шегьердин округ шегьер Казань|Казань]]
| регион =[[Татарстан]]
| хуьруьн жуьре =
| хуьр =
| къенепатан паюнар = 7 районар
| кьилин жуьре = [[Казандин кьилар|Мэр]]:
| кьил = [[Ильсур Раисович Метшин|Ильсур Метшин]]
| бине эцигай тарих = [[1005 йис]]
| садлагьай тӀвар кьун = [[1391 йис]]
| виликан тӀварар = 
| статус йисалай =
| майдан = 425,3&lt;ref name=&quot;GKS&quot;&gt;шегьердин майдан, [http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst92/DBInet.cgi Федеральная служба государственной статистики]&lt;/ref&gt; (614,16&lt;ref name=&quot;meria&quot;&gt;муниципал шегьердин округдин майдан&lt;/ref&gt;)
| ЯШЧ кьакьанвал =60 [[метр|м]]
| гьава = юкьван-континенталдин
| агьали =↗ 1 231 878&lt;ref&gt;[http://tatstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tatstat/resources/86490b80406de8baa7f9ef4d45abe5e4/МОчисл2017.pdf Численность населения муниципальных образований Республики Татарстан]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
| сиягьдиз кьачур йис =2017
| агьалидин къалинвал = 1915
| агломерация = 1 560 000&lt;ref name=&quot;aglo&quot;&gt;[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/249680/peredel_rossii#ixzz15t0W9e8n Экспертная оценке Правительства и Администрации Президента РФ]&lt;/ref&gt;
| халкьар =[[урусар]] — 48,6 %&lt;br&gt;[[татарар]] — 47,6 %&lt;br&gt;[[чувашар]] — 0,8 % ва мас.
| динар = [[суьннивал]], [[православие дин]]
| сятдин чӀул =+3
| телефондин код =+7 843
| почтунин индекс =420xxx
| автомобилдин код =16, 116
| Код ОКАТО =92401
| сайт = [http://kzn.ru/ kzn.ru]
| commonscat = Kazan
}}
'''Каза́нь''' ({{lang-ru|Каза́нь}}, {{lang-tt|Казан, Qazan}}) — [[Урусат|Урусатдин Федерациядин]] [[Татарстан]]да авай шегьер.

Миллиондилай виниз агьалияр аваз, Казань Татарстандин администрациядин юкь я. Агьалидин кьадардиз килигна уьлкведа ругудлагьай чкадал ала. Урусатдин чӀехи метлеб авай экономикадин, спортдин, илимдинни медениятдин юкь я. «Урусатдин пудлагьай кьилин шегьер» я&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2009/04/03/kazan|title=Казань стала третьей столицей России|date=3 апреля 2009|accessdate=2015-03-21}}&lt;/ref&gt;.

== Административ паюн ==
Казандик 7 округар акатзава.
{|
|-
|Colspan=2|Шегьердин районар:
|rowspan=3|[[Файл:Схема районов Казани.jpg|right|thumb|250px|Казандин административ паюн]]
|-
|
# [[Авиация акъуддай район (Казань)|Авиация акъуддай]]
# [[Вахитов район (Казань)|Вахитов]]
# [[Киров район (Казань)|Киров]]
# [[Москва район (Казань)|Москва]]
# [[ЦӀийи-Савин район (Казань)|ЦӀийи-Савин]]
# [[Приволжскдин район (Казань)|Приволжскдин]]
# [[Советрин район (Казань)|Советрин]]
|}

== Стха-шегьерар ==
{| class=&quot;toccolours&quot;
!Стха-шегьерар
!Шегьерар-партнёрар
|-
| {{Германиядин пайдах}} [[Брауншвейг]] ([[Германия]]), 1988-йисалай
| {{Къазакъстандин пайдах}} [[Алма-Ата]] ([[Къазакъстан]]), 1996-йисалай
|-
| {{АСШ-дин пайдах}} [[Брайан (Техас)|Брайан]] ва [[Колледж-Стейшен (Техас)|Колледж-Стэйшн]] ([[Америкадин Садхьанвай Штатар|АСШ]]), 1990-йисалай
| {{Урусатдин пайдах}} [[Астрахань]] ([[Урусат]]), 1997-йисалай
|-
| {{Турциядин пайдах}} [[Эскишехир]] ([[Турция]]), 1990-йисалай
| {{Урусатдин пайдах}} [[Агъа Новгород]] (Урусат), 1997-йисалай
|-
| {{Мисридин пайдах}} провинция [[Аль-Мануфия]] ([[Мисри]]), 1997-йисалай
| {{Урусатдин пайдах}} [[Архангельск]] (Урусат), 1997-йисалай
|-
| {{Мисридин пайдах}} губернаторство [[Кальюбия]] (Мисри), 2001-йисалай
| {{Беларусиядин пайдах}} [[Минск]] ([[Беларусия]]), 1997-йисалай
|-
| {{Китайдин пайдах}} [[Ханчжоу]] ([[Китайдин Халкьдин Республика|Китай]]), 2002-йисалай
| {{Урусатдин пайдах}} [[Иваново]] (Урусат), 1997-йисалай
|-
| {{Турциядин пайдах}} [[Истамбул]] (Турция), 2002-йисалай
| {{Урусатдин пайдах}} [[Евпатория]] (Урусат), 1998-йисалай
|-
| {{Украинадин пайдах}} [[Донецк]] ([[Украина]]), 2002-йисалай
| {{Урусатдин пайдах}} [[Самара]] (Урусат), 1998-йисалай
|-
| {{Турциядин пайдах}} [[Анталья]] (Турция), 2003-йисалай
| {{Урусатдин пайдах}} [[Ульяновск]] (Урусат), 1998-йисалай
|-
| {{Къазакъстандин пайдах}} [[Астана]] (Къазакъстан), 2004-йисалай
| {{Узбекистандин пайдах}} [[Ташкент]] ([[Узбекистан]]), 1998-йисалай
|-
| {{Ирандин пайдах}} [[Тебриз]] ([[Иран]]), 2009-йисалай&lt;ref&gt;[http://www.tatar.ru/?DNSID=711b6c0ca78f6c6f2b705d1d2cb3f826&amp;page=&amp;full=33498 Казань и Тебриз стали городами-побратимами]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| {{Киргизиядин пайдах}} [[Бишкек]] ([[Киргизия]]), 1998-йисалай
|-
| {{Зимбабведин пайдах}} [[Хараре]] ([[Зимбабве]]), 2011-йисалай&lt;ref&gt;[http://kzn.ru/news/show/30275 Казань и Хараре стали городами-побратимами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827085813/http://www.kzn.ru/news/show/30275 |date=2016-08-27 }}&lt;/ref&gt;
| {{Урусатдин пайдах}} [[Уфа]] (Урусат), 1999-йисалай
|-
| {{Китайдин пайдах}} [[Шэньчжэнь]] (Китай), 2012-йисалай&lt;ref&gt;[http://kzn.ru/news/show/34150 Казань и Шеньжэнь стали городами-побратимами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827085721/http://www.kzn.ru/news/show/34150 |date=2016-08-27 }}&lt;/ref&gt;
| {{Урусатдин пайдах}} [[Оренбург]] (Урусат), 2001-йисалай
|-
| {{Китайдин пайдах}} [[Гуанчжоу]](Китай), 2012-йисалай
| {{Урусатдин пайдах}} [[Красноярск]] (Урусат), 2001-йисалай
|-
| {{Турциядин пайдах}} [[Анкара]] (Турция), 2013-йисалай
| {{Индиядин пайдах}} [[Гьайдарабад (Индия)|Гьайдарабад]] ([[Индия]]), 2001-йисалай
|-
|
| {{Урусатдин пайдах}} [[Саратов]] (Урусат), 1999-йисалай
|-
|
| {{Италиядин пайдах}} [[Урбино]] ([[Италия]]), 2001-йисалай
|-
|
| {{Урусатдин пайдах}} [[Челябинск]] (Урусат), 2002-йисалай
|-
|
| {{Урусатдин пайдах}} [[Йошкар-Ола]] (Урусат), 2002-йисалай
|-
|
| {{Латвиядин пайдах}} [[Юрмала]] ([[Латвия]]), 2002-йисалай
|-
|
| {{Урусатдин пайдах}} [[Улан-Удэ]] (Урусат), 2003-йисалай
|-
|
| {{Урусатдин пайдах}} [[Ярославль]] (Урусат), 2003-йисалай
|-
|
| {{Болгариядин пайдах}} [[Шумен вилаят]] ([[Болгария]]), 2003-йисалай
|-
|
| {{Азербайжандин пайдах}} [[Баку]] ([[Азербайжан]]), 2003-йисалай
|-
|
| {{Урусатдин пайдах}} [[Волгоград]] (Урусат), 2005-йисалай
|-
|
| {{Афганистандин пайдах}} [[Кабул]] ([[Афганистан]]), 2005-йисалай&lt;ref&gt;[http://www.afghanistan.ru/doc/3783.html Подписаны программы развития партнёрских отношений между Казанью и Кабулом]&lt;/ref&gt;
|-
|
| {{Урусатдин пайдах}} [[Орёл (шегьер)|Орёл]] (Урусат), 2010-йисалай
|-
|
| {{Алжирдин пайдах}} [[Тлемсен (шегьер)|Тлемсен]] ([[Алжир]]), 2011-йисалай&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.kzn.ru/old/page12827.htm|title = Города-партнёры и города-побратимы|author = |work = |date = 2013|publisher = Официальный портал мэрии Казани}}&lt;/ref&gt;
|-
|
| {{Италиядин пайдах}} [[Верона]] (Италия), 2011-йисалай
|-
|
| {{Урусатдин пайдах}} [[Грозный]] (Урусат), 2012-йисалай
|-
|
| {{Урусатдин пайдах}} [[Тюмень]] (Урусат), 2013-йисалай
|-
|
| {{Кьиблепатан Кореядин пайдах}} [[Кванджу (Кёнгидо)|Кванджу]] ([[Республика Корея]]), 2013-йисалай
|-
|
| {{Китайдин пайдах}} [[Чэнду]] (Китай), 2015-йисалай
|}

== Эдебият ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Казань}}
* ''[[Фаяз Шарипович Хузин|Хузин Ф. Ш.]], [[Айрат Габитович Ситдиков|Ситдиков А. Г.]]'' [http://kitap.net.ru/huzin.php Казандин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170624035032/http://kitap.net.ru/huzin.php |date=2017-06-24 }}{{ref-ru}}

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.kzn.ru/ Официал шегьердин сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225212121/http://www.kzn.ru/ |date=2011-02-25 }}{{ref-ru}}

{{Урусатдин шегьерар-миллионерар}}

[[Категория:Татарстан]]
[[Категория:Урусатдин регионрин кьилин шегьерар]]</text>
      <sha1>thkpfkjwwsnn7yoqmqoatz8qqgfnstb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Керимрин Мурад Кериман хва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12937</id>
    <revision>
      <id>99940</id>
      <parentid>97159</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:59:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5207" sha1="g7wkbfnfxv3u2uql1gsfp7y1a2156xf" xml:space="preserve">{{Кас
|пеше=гьукуматдин крархъан
}}
'''Керимрин Мурад Кериман хва''' (1978 йисан 10 июлдиз, [[Дербент]], [[Дагъустан]]) — [[Урусат]]дин гьукуматдин крархъан, Урусатдин Федерациядин тӀебиатдин ресурсрин ва экологиядин рекьяй министрдин эвез я.

[[Керимов Сулейман Абусаидан хва|Сулейман Керимован]] хтул (чӀехи стхадин гада) язва&lt;ref&gt;[http://mirmol.ru/obshhestvo/murad-kerimov-voshel-v-dvadcatku-forbes/ МИРМОЛ — Мурад Керимов Forbes-дин 20-дик акатна]&lt;/ref&gt;.

Кьведлагьай классдин кар ийизвай УФ-дин гьукуматдин советник я&lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/acts/bank/43040 УФ-дин Президентдин къарар]&lt;/ref&gt;.

== Уьмуьрдин рехъ ==
Мурад Керимов 1978-лагьай йисан 10-лагьай июлдиз Дербент шегьерда дидедиз хьана. Адан буба Керим Керимов духтур-офтальмолог тир&lt;ref&gt;[https://riaderbent.ru/skonchalsya-brat-sulejmana-kerimova.html РИА «Дербент» — Сулейман Керимован стха рагьметдиз фенва] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220510213155/https://riaderbent.ru/skonchalsya-brat-sulejmana-kerimova.html |date=2022-05-10 }}&lt;/ref&gt;.

1999-лагьай йисуз ада М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин гьукуматдин университетдин Юрколледж акьалтӀарна.

2000-лагьай йисуз ада И. М. Губкинан тӀварунихъ галай Нафтадинни газдин Урусатдин гьукуматдин университет акьалтӀарна&lt;ref name=&quot;Росвод&quot;&gt;{{cite web | url = http://voda.mnr.gov.ru/favr/structure/center/deputy/kerimov.php?sphrase_id=88317 | title =  Заместитель руководителя Росводресурсы: Керимов Мурад Керимович | publisher = Федеральное агентство водных ресурсов | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

2012-лагьай йисуз ада Урусатдин Федерациядин Президентдихъ галай Халкьдин майишатдинни гьукуматдин къуллугъдин Урусатдин академия акьалтӀарна&lt;ref name=&quot;Росвод&quot; /&gt;.

== Карьера ==
2000-2010-лагьай йисарин къене ам [[Москва]] шегьердин прокуратурадин системада кӀвалахзвай тир.

12.2010 — 08.2011 — Юкьван федерал округда Росприроднадзордин Департамендин кьилин куьмекхъан тир, Москва.

2011-лагьай йисан август вацралай 2013-лагьай йисан мартдал кьван ам УФ-дин тӀебиатдин ресурсринни экологиядин рекьяй министрдин советник тир, Москва.

2013-лагьай йисан марта вацралай 2013-лагьай йисан сентябр вацрал кьван ам УФ-дин Президентдихъ галай физкултурани спорт вилик ракъурунин рекьяй Шурадин кӀвалах таъминвилин департаментдин кьилин эвез тир. Москва.

09.2013 — 03.2014 — Яргъал тир рагъэкъечӀдай патан федерал округда УФ-дин Президентдин патай тамам ихтиярар авай векилдин куьмекхъан тир, [[Хабаровск]].

2014-лагьай йисан март вацралай 2016-лагьай йисан апрел вацрал кьван — Цин ресурсрин федерал агентвилин регьебердин эвез тир, Москва&lt;ref name=&quot;Росвод&quot; /&gt;.

2016-лагьай йисан 30-лагьай апрелдиз ам УФ-дин тӀебиатдин ресурсринни экологиядин рекьяй министрдин эвездин чкадал тайинарна&lt;ref&gt;[https://tass.ru/politika/3252871 ТАСС — Мурад Керимов МинтӀебиатдин кьилин эвездин чкадал тайинарна]&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:И. М. Губкинан тӀварунихъ галай Нафтадинни газдин Урусатдин гьукуматдин университет акьалтӀарнавайбур]]
[[Категория:Урусатдин Федерациядин Президентдихъ галай халкьдин майишатдин ва гьукуматдин къуллугъдин академия акьалтӀарнавайбур]]</text>
      <sha1>g7wkbfnfxv3u2uql1gsfp7y1a2156xf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ГвердцӀители Тамара Михаилан руш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13699</id>
    <revision>
      <id>99933</id>
      <parentid>97310</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:25:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9330" sha1="93fnj9icfz2u4407t38uq6o5g5aqsox" xml:space="preserve">{{Кас}}
'''ГвердцӀители Тамара (Тамрико) Михаилан руш''' (1962 йисан 18 январдиз, [[ТӀифлис]]) — Советрин, [[Гуржистан]]дин, [[Урусат]]динни [[Украина]]дин эстрададин манияр ягъдай дишегьли (контральто), пианистка, композитор, актриса.

[[Гуржистандин халкьдин артист]]ка (1991), [[Урусатдин халкьдин артист]]ка (2004), Ленинан комсомолдин премиядин лауреат (1984).

== Уьмуьрдин рехъ ==
Тамара (Тамико) ГвердцӀители 1962 йисан 18 январдиз ТӀифлисда дидедиз хьана&lt;ref&gt;[https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/star/5992/bio/ Кино-Театр.ру — ТАМАРА ГВЕРДЦИТЕЛИ]&lt;/ref&gt;. Адан буба — кьугьне вахтарин гуржийрин [[ГвердцӀители]] дворянрин тухумдикай тир. Диде — Кофман Инна Владимиран руш — Одессадай тир, адан чӀехи буба раввин тир&lt;ref&gt;[https://www.culture.ru/persons/9977/tamara-gverdciteli Культура. РФ — Тамара Гвердцители] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201115185610/https://www.culture.ru/persons/9977/tamara-gverdciteli |date=2020-11-15 }}&lt;/ref&gt;.

Тамара ирид йисалай башламишна музыкадал алахъна, дидеди ам ТӀифлисдин консерваториядихъ галай махсус музыкадин мектебдик кутуна&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор=Уварова Е. Д.|заглавие=Эстрада в России. XX век. Энциклопедия|ответственный=|издание=|место=|издательство=Олма-Пресс|год=2004|страницы=|страниц=|isbn=5-224-04462-6|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

1970 йисарин сифте кьиле аялрин эстрададин кӀватӀал «Мзиурида» солистка хьана&lt;ref&gt;[https://sputnik-georgia.ru/culture/20160118/229820084.html «Спутник Грузия» — Солистка «Мзиури»: слушать Гвердцители — одно удовольствие]&lt;/ref&gt;. Гьа кӀватӀалдихъ галаз вири Советрин гьукуматда гастролар гваз фена, гьадлай гъейри, 12 гьукуматдани концерт гана. Маниярни ягъна, пианинодал, гитарадалди къугъвана, ансамбльдихъ галаз гуржийрин, эрменийрин, урусрин халкьдин манияр ва и девердин эстрададин маниярни ягъна. 16 йиса аваз Тамаради «Чи дуст — Буратино» (1978) лугьудай музыкадин аудиоспектакльда (муз. А.Рыбников) пашман Пьеродин рол къугъвана&lt;ref&gt;[https://sputnik-georgia.ru/columnists/20200121/247525581/Dobreyshego-vam-utra-Malvina-s-bolshim-kak-u-Pero-serdtsem.html «Спутник Грузия» — Тамар Гвердцители - певица вне времени и пространства и ее секреты]&lt;/ref&gt;.

1979 йисуз Тамара [[Вано Сараджишвилидин тӀварунихъ галай ТӀифлисдин гьукуматдин консерватория|ТӀифлисдин консерваториядик]] экечӀна, ада фортепианодин ва композициядин классдай кӀелна куьтягьна. Гьадлай гъейри, вокалдай махсус колледж куьтягьна&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20120118/540722634.html Тамара Михайловна Гвердцители. Биографическая справка]&lt;/ref&gt;. Пуд лагьай курсуна амаз Тамара Гуржистандин Гостелерадиодин оркестрадин солистка хьана&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

19 йиса авайди яз ада [[Днепропетровск]]да фейи вири союздин фестивальда кьвед лагьай чка кьуна. [[Сочи]]да фейи «Красная гвоздика» конкурсда сад лагьай чка кьуна. Жегьил певицадиз «Музыка» ва «Цвети, земля моя» манийри машгьурвал гъана&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 1982 йисуз Дрезденда фейи майилвал ийизвай манийрин конкурсда иштираквал кьуна. 1988 йисуз «Золотой Орфей» конкурсда гъалибвал къачуна. Сопотда ва Сан-Ремода фейи фестивальра теклифнавай артист виле экъечӀна&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20170118/1485867402.html Биография Тамары Гвердцители]&lt;/ref&gt;.

1989 йисуз Грузиядин лайихлу артистдин тӀвар къачуна, 1991 йисуз — Грузиядин халкьдин артистка.

2000 йисан 12 июлдиз Тамара ГвердцӀителиди Урусатдин Федерациядин гражданвал къачуна&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/15814/page/4 Указ Президента Российской Федерации от 12 июля 2000 года № 1300 «О приёме в гражданство Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;.

2004 йисуз — Россиядин Федерациядин халкьдин артистка звание къачуна.

1991 йисуз адан агент французди Париждиз теклифна, ана Тамара таниш хьана Мишель Легранахъ ва Жан Дрежакахъ галаз. Гьа чӀувуз М. Легранахъ галаз контракт кхьена ва Париждин «Олимпияда» адан сифтегьан концерт фена. Пуд агъзур инсанар авай залдиз Т. ГвердцӀители къалурдай вахтунда, М.Леграна лагьана : «Париж! И тӀвар рикӀел хуьхӀ».

Адан репертуарда жуьреба-жуьре манияр ава: лирикадин, элегиядин, романсар. Адан виридалайни машгьур манияр : «Как молоды мы были» (А.Пахмутова, Н. Добронравов), «Осенний романс» (Ермишев, А. Дементьев), «Памяти Эдит Пиаф» (О.Тевторадзе, И.Резник), «Виват, король, виват!» (Ю.Рыбчинский, Г.Татарченко) ва гзаф масабур.

Къвез-къвез ада вичи туькӀуьрнавай манияр акъатзава: «Посвящение женщине» [[Цветаева Марина Иванан руш|М. Цветаевадин]] шииррал кхьенвай, композиция «Моя любовь Пиаф».

А. Михайлован ва М. Кажлаеван гъилик квай симфониядин оркестрадихъ галаз манияр ягъзава. Са манияр вуч пианинодал къугъваз ягъзава.

1995 йисуз [[Нью-Йорк]]да Карнеги- холлда ГвердцӀителидин сольный концерт фена.

1996 йис — Нью-Йоркда М. Легранахъ галаз санал манияр ягъиз концертар гана.

2001—2003 йисара кьилди манияр ягъзавай программадин цикл «Музыка без границ».

ЦӀуд лай гзаф чӀаларал манияр ягъзава.

2007—2008 йисара «Гражданская сила» партиядин Кьилин Советдин член тир&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070517081906/http://www.gr-sila.ru/razdel_id181.html Высший Совет Партии Гражданская Сила]//Архивная версия официального сайта партии Гражданская Сила, 2007&lt;/ref&gt;.

2020 йисуз Россиядин телешоуда «Голос 60+» муаллимвиле иштиракзава.

Урусатдин чувудрин жемятдин конгрессдин член я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==

{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:ТӀифлисда дидедиз хьанвайбур]] [[Категория:1962 йисуз дидедиз хьанвайбур]] [[Категория:18 январдиз дидедиз хьанвайбур]] [[Категория:ТӀифлисдин консерватория акьалтӀарнавайбур]] [[Категория:Гуржистандин халкьдин артистар]] [[Категория:Урусатдин халкьдин артистар]]</text>
      <sha1>93fnj9icfz2u4407t38uq6o5g5aqsox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гьефер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14071</id>
    <revision>
      <id>99935</id>
      <parentid>98897</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11269" sha1="kldspufrjcrkcqult2b8knpqh8hxdip" xml:space="preserve">{{Таксон
 |name              = Гьефер
 |image file        = Cuminum cyminum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-198.jpg
 |image descr       = {{Бот.илл.|1}}
 |regnum            = Набатат
 |parent            = Cuminum
 |rang              = Сихил
 |latin             = Cuminum cyminum
 |author            = [[L.]], 1753
 |syn               = {{btname|Гьеферар|[[Эферар]] &amp; [[Кимьон]] &amp; [[Зира]] }}
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |iucnstatus        = 
 |iucn              = 
 |wikispecies       = Cuminum cyminum
 |grin              = 
 |typus={{bt-latrus|Cuminum cyminum|aut=L.|txt=&lt;ref name=&quot;ING&quot;&gt;{{ING|Cuminum }}&lt;/ref&gt;|}}
}}
'''Гьефер''' ''(эфер, иферар)'' ({{lang-la|Cumīnum cymīnum}}) ― векь тир набатат я. Ама Тажкьтинбурун тухумдикай я&lt;ref&gt;https://aidigo.ru/encyclopedia/kumin_zira/&lt;/ref&gt;. Адан ватан Йукьан Азия, маса ери-бинера кефер патан Африка ва рагъэкъечӀдай патан Аралугъ гьуьлуьн керехар я. Мальта архипелагда авай Комино тӀвар алай гъвечӀи са островда гьефер гзав пара ава. Гьигьин островдин тӀвар гьанара гьефер пара ава лугьуз ганава. Ам гьеле къадим ромалуриз, йунанариз хъсан чизавай са дадлух тир.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.gastronom.ru/product/kumin-zira-883&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;http://gernot-katzers-spice-pages.com/engl/Caru_car.html&lt;/ref&gt;

== Этимология ==
Латын чӀалал адан тӀвар (''Cuminum'') чувуд ва араб ''(kammun)'' чӀалала атанава&lt;ref&gt;https://www.etymonline.com/word/cumin&lt;/ref&gt;. Лезги чӀалал адан тӀвар гьикӀ хьанаватӀа малум туш, анжах литературадин чӀалал ''эфер'' хьизни ава гьефер хьизни&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Асадова Гюльнисе Назировна / КАРАКЮРИНСКИЙ ГОВОР САМУРСКОГО НАРЕЧИЯ ЛЕЗГИНСКОГО ЯЗЫКА: ФОНЕТИКА, МОРФОЛОГИЯ, ЛЕКСИКА / МАХАЧКАЛА ­ 2013 &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://static.freereferats.ru/_avtoreferats/01006728973.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://cheloveknauka.com/karakyurinskiy-govor-samurskogo-narechiya-lezginskogo-yazyka&lt;/ref&gt;.

== Поэзияда ==
Лезги халкьдин шаир [[Ражабов Ражаб Сулейманан хва|Ражабов Ражаб Сулеймана хци]], вичин «Гьайиф» тӀвар алай шиирда кхьанавай: «Ваз дашмишай гьефер гьайиф!»&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Ражабов Ражаб «Кьисметдин накьв» &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://www.lezgichal.ru/sites/default/files/media/%D0%A0%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B1%20%D0%A0%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%B2%20-%20%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D1%8C%D0%B2.pdf&lt;/ref&gt;

== ТӀебиатда чукӀун, гьатун ==
Гьефер ватан тир чкаралай маса чкарални цазава. Анжах [[Кьиблепатан Америка|Къиблепатан Америка]], [[Азия|Йукьван Азия,]] кьетӀендаказ [[Узбекистан|Уьзбекистанда]] ва [[Индия]]да ам гзаф пара цазава&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Гьеферин са маса сорт [[Азербайжан]]дин [[Апшерон район (Азербайжан)|Абшерон районда]] цазава ва [[КцӀар|КцӀар]] райондин вани [[хуьр]]ерани гьефер вагьши яз акьатзава&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160304125356/http://library.adau.edu.az/upload/book/375_4..pdf&lt;/ref&gt;.

== Къурулуш ва кхьин ==
Са-кьве йис яшамишзавай векь я. Къерехдалай са кӀус тминдиз (чулов [[иферар]]из) ухшар я. Пишер нубатда авайбурукагъ я. Цуькер лацу ва яни ки ярубур я, кьве къат тажда ава чипизни чарар ва цуьлуь чарар ава&lt;ref&gt;http://www.agroexpert.az/cire-nedir-ve-nece-istifade-olunur/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514133446/https://www.agroexpert.az/cire-nedir-ve-nece-istifade-olunur/ |date=2021-05-14 }}&lt;/ref&gt;.

== Ишлемишун ==

=== Хуьрекара ===
Къадим чӀаварила къени къалди гьефер дуьняди гьар са пата пара гзаф ишлемишзавай са дадлух я. Ама жими ва кӀиви хуьрекарик ктозава. Европада ама XIII—XIV лагьай эсириз ишлемишзатӀани, ахпа чӀулов гьефери адан чка кьуна&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;http://saturdaymenu.com/cire_kimyon_nedir/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302050353/http://saturdaymenu.com/cire_kimyon_nedir/ |date=2021-03-02 }}&lt;/ref&gt;. [[Узбекистан|Уьзбекистанда]] айизава пловдин кьилин са пай я&lt;ref&gt;https://www.kommersant.ru/doc/1621600&lt;/ref&gt;. Гьикьван ятӀани гьефер дуьнядин пара чкара чизава са дадлух яз, лезгирин хуьрекарани адан гзаф чехи чка ава&lt;ref&gt;https://www.dideo.ir/v/yt/ovCgD3bb63Y/%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%80-%D1%81-%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D1%8E.%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%83%D1%85%D0%BD%D1%8F {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512015545/https://www.dideo.ir/v/yt/ovCgD3bb63Y/%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%80-%D1%81-%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D1%8E.%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D1%83%D1%85%D0%BD%D1%8F |date=2021-05-12 }}&lt;/ref&gt;. Хуьрекдик кутадай хъсан тӀям ва ни гъидай хъач-набатат я&lt;ref&gt;https://obastan.com/%D1%8D%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%80/1147187/?l=az {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231013013114/https://obastan.com/%D1%8D%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%80/1147187/?l=az |date=2023-10-13 }}&lt;/ref&gt;. Лезгириз чараз эфер-фуни айида&lt;ref&gt;https://ru.freejournal.org/3658064/1/lezginskaya-kukhnya.html{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

=== ТӀебабетда ===
Гьефери таркибда 3 % ― 7 % эсенциал гъери ава&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Гъеридин 80 % виридала къиметлу тир [https://indianspices.ru/main/entsiklopediya-spetsij/item/6415-anisovoe-maslo-polza-dlya-vsego-tela.html анетол] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924155518/https://indianspices.ru/main/entsiklopediya-spetsij/item/6415-anisovoe-maslo-polza-dlya-vsego-tela.html |date=2021-09-24 }} гъери я ки, ан гъеридин са гзаф хийирар ава&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160304125356/http://library.adau.edu.az/upload/book/375_4..pdf&lt;/ref&gt;. Гьеферин хуьрек цӀурурдай хукадин ва ратарин системадиз чехи хийирар ава, ада гьулгъула, разисузвал алудда, руфуна авай заланвал, пара туьни лишанар кьезиларда. Адакагъ рикӀиз, вилериз, инсандин мефтиниз хийир ава&lt;ref&gt;https://aidigo.ru/encyclopedia/kumin_zira/&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;2&quot; |Витаминар
|-
|Витмаин А эквивалентйаз
|64 мкг (8 %)
|-
|Бета-каротин
|762 мкг (7 %)
|-
|Витамин А
|1270 [[:ru:Международная единица|МЕ]]
|-
|Тиамин (B &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;)
|0,628 мг (55 %)
|-
|Рибофлавин (B &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)
|0,327 мг (27 %)
|-
|Ниацин (B &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)
|4,579 мг (31 %)
|-
|Витамин B &lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
|0,435 мг (33 %)
|-
|Фолиевая кислота (B &lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;)
|10 мкг (3 %)
|-
|Витамин B &lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;
|0 мкг (0 %)
|-
|Холин
|24,7 мг (5 %)
|-
|Витамин С
|7,7 мг (9 %)
|-
|Витамин Д
|0 мкг (0 %)
|-
|Витамин Д
|0 МЕ
|-
|Витамин Е
|3,33 мг (22 %)
|-
|Витамин К
|5,4 мкг (5 %)
|-
| colspan=&quot;2&quot; | '''Металарин гелер'''
|-
|Кальций
|931 мг (93 %)
|-
|Ракъ
|66,36 мг (510 %)
|-
|Магний
|931 мг (262 %)
|-
|Марганец
|3,333 мг (159 %)
|-
|Фосфор
|499 мг (71 %)
|-
|Калий
|1788 мг (38 %)
|-
|Натрий
|168 мг (11 %)
|-
|Цинк
|4,8 мг (51 %)
|-
| colspan=&quot;2&quot; | '''Маса затӀар'''
|-
|Яд
|8,6 г
|-
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;мкг = микрограмм, мг = миллиграмм&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;МЕ = дуьньядин халкьариз талукь тир уьлчуьдин тек&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://www.viridian-nutrition.com/blog/nutrition-news-and-views/what-does-an-iu-measure-in-vitamins&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Къачур чка: USDA&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;https://fdc.nal.usda.gov/ndb/foods/show/239?fg=&amp;man=&amp;lfacet=&amp;count=&amp;max=25&amp;sort=&amp;qlookup=02014&amp;offset=&amp;format=Stats&amp;new=1&amp;measureby={{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|}

== ТӀуьн патал тир къиметлувал ==
[[Файл:Гьефер Zira.jpg|альт=Зира собранная в диком виде в деревне Тигир|мини|329x329пкс|ТӀигьир хуьре хчалнавай, регъвенавай гьефер]]
Са тӀур гьеферик [[Америкадин Садхьанвай Штатар|АСШ]]-дин Здравохранениядин Министерстводи лугьуниз гуьре:
* 22 ккал (92 кДж) туьн кьувват,
* 1,34 г пи,
* 2,63 г углеводар,
* 0,6 г чӀун (волокнояр)
* 1,07 г белок гала&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |'''100 г гьеферин кьуру тумарик гала:'''
|-
|Къуват
|1567 кДж
|-
|Калорияр
|375 ккал
|-
|Углеводар
|44,24 г
|-
|Шекер
|2,25 г
|-
|ЧӀун (Волокно)
|10,5 г
|-
|Пи (Макъ)
|22,27 г
|-
|''а) Насыщенный''
|1,535 г
|-
|''б) Мононенасыщенный''
|14,04 г
|-
|''в) Полиненасыщенные''
|3,279 г
|-
|Белок
|17,81 г
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Къачур чка: USDA&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|}

== Шикилар ==
[[Файл:Arabic herbal medicine guidebook.jpg|альт=Арабский справочник по лекарственным травам.|мини|Арабрин дарман набататрин справочник|без]]

== Баянар ==
{{баянар}}

== ЭлячӀунар ==
{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Набататар]]</text>
      <sha1>kldspufrjcrkcqult2b8knpqh8hxdip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абакаров Хизри Мугьаммадан хва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14966</id>
    <revision>
      <id>99923</id>
      <parentid>97158</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8697</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>99923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7131" sha1="r0b2npfiyk3r715oksizy2s6vrbmos0" xml:space="preserve">{{Кас}}
'''Абакаров Хизри Мугьаммадан хва''' — [[Урусат]]дин гьукуматдин ва жемятдин крархъан, бизнесмен я. 2021-лагьай йисан 19 сентябрдилай инихъ Урусатдин Федерациядин Федерал собраниедин Гьукуматдин Думадин депутат язва. «Единая Россия» фракциядин уртах язва.

Дербент шегьердин администрациядин кьил (2018—2020), Дагъустандин гьукуматдин секретарь (2020—2021) тир.

== Уьмуьрдин рехъ ==
Хизри Абакаров 1960-лагьай йисан 28 июндиз [[Южно-Сухокумск]] шегьерда дидедиз хьана&lt;ref name=&quot;ТАСС&quot;&gt;[https://tass.ru/encyclopedia/person/abakarov-hizri-magomedovich ТАСС. Персона — Абакаров, Хизри Магомедович]&lt;/ref&gt;. Гуниб райондин СалтӀа адан сихилдин хайи хуьр язва. Вич аварви я&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://zen.yandex.ru/media/id/5bcdc684f8ef3800ab0f7144/v-derbent-prishel-kerimov-5bcdc729550f6f00ab7b0a00|title=В Дербент пришёл Керимов…|publisher=«Махачкалинские известия»|author=Бэла Боярова|lang=ru|date=2018-10-22|accessdate=2019-03-05}}&lt;/ref&gt;.

Вичин кӀелунар 1969-лагьай йисуз ада [[Дербент]]дин № 1 мектеб-интернатдилай эгечӀна. 1978-лагьай йисуз [[Магьачкъала]]дин № 4 мектеб-интернат акьалтӀарна. 1978-1983-лагьай йисарин арада ада Дагъустандин политехникадин институтда (гила — [[Дагъустандин гьукуматдин техникадин университет]]) кӀелзвай тир&lt;ref&gt;[http://dstu.ru/ko/filialy/kaspiisk/nashi-vypuskniki/ ДГТУ — Наши выпускники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220209085724/http://dstu.ru/ko/filialy/kaspiisk/nashi-vypuskniki/ |date=2022-02-09 }}&lt;/ref&gt;. Адан пеше «инженер-механик» я.

=== Гьукуматдин кӀвалах ===
1999-лагьай йисуз ам [[Керимов Сулейман Абусаидан хва|Сулейман Керимован]] куьмекчи хьана. Гьа чӀавуз Керимов ЛДПР-дин патай Гьукуматдин думадин депутат тир (III ва IV эверун). 2007-лагьай йисуз Керимов Дагъустандин патай Федерациядин Советдиз хкягъдалай кьулухъ Абакарова гьанани адан куьмекчивиле вичин кӀвалах давамарна.

2018-лагьай йисан 16-лагьай октябрдиз Хизри Абакаров Дербентдин кьил яз хкяна&lt;ref&gt;[https://riaderbent.ru/hizri-abakarov-edinoglasno-izbran-novym-merom-derbenta.html РИА «Дербент» — Хизри Абакаров единогласно избран новым мэром Дербента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220514000002/https://riaderbent.ru/hizri-abakarov-edinoglasno-izbran-novym-merom-derbenta.html |date=2022-05-14 }}&lt;/ref&gt;. Вири 35 шегьердин депутатди вирида сад хьиз адаз сесер гана&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tass.ru/politika/5678820|title=Мэром Дербента единогласно избран помощник сенатора Хизри Абакаров|publisher=[[ТАСС]]|lang=ru|date=2018-10-16|accessdate=2019-03-05}}&lt;/ref&gt;.

Са кьадар аналитикрин фикирдалди, Абакарован хкягъун — Сулейман Керимован ва Дагъустандин кьил [[Васильев|Владимир Васильеван]] арада кутӀуннавай икьрардин нетижа хьиз гьисабзава. Дербентдиз инвестицияр гъун патал Керимоваз шегьердин кьиле ихтибар алай, пулар чуьнуьхунин вилик пад атӀудай кас кӀандай&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://riaderbent.ru/hizri-abakarov-vozglavit-derbent-sulejman-kerimov-dogovorilsya-s-vladimirom-vasilevym.html|title=Хизри Абакаров возглавит Дербент — Сулейман Керимов договорился с Владимиром Васильевым|publisher=[[РИА «Дербент»]]|lang=ru|date=2018-10-11|accessdate=2019-03-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/326784/|title=Эксперты связали избрание мэра Дербента с инвестпроектами Керимова|publisher=«[[Кавказский узел]]»|author=Магомед Ахмедов, Расул Магомедов|lang=ru|date=2018-10-17|accessdate=2019-03-05}}&lt;/ref&gt;.

2020-лагьай йисан 10-лагьай ноябрдиз [[Меликов Сергей Алиман хва|Сергей Меликов]] Дагъустандин кьилин къарардалди Хизри Абакаров Дагъустан Республикадин Гьукуматдин Секретарвиле тайинарна&lt;ref&gt;[https://riaderbent.ru/hizri-abakarov-naznachen-gossekretarem-dagestana.html РИА «Дербент» — Хизри Абакаров назначен Госсекретарем Дагестана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220518164604/https://riaderbent.ru/hizri-abakarov-naznachen-gossekretarem-dagestana.html |date=2022-05-18 }}&lt;/ref&gt;.

2021-лагьай йисан 19-лагьай сентябрдиз Хизри Абакаров «Единая Россия» партиядин патай УФ-дин ФС-дин Гьукуматдин думадин депутат яз хкяна (VIII-лагьай эверун).

== Пешкешар ==
* [[Дуствилин Орден (Урусат)|Дуствилин Орден]] (2021 йисан 18 майдиз)&lt;ref&gt;[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202105180036?index=4&amp;rangeSize=1 Указ Президента Российской Федерации от 18.05.2021 № 293 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;
* [[«Дагъустан Республикадин вилик лайихвилиз килигна» Орден]]


== Эдебият ==

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==

{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Гьукуматдин думадин депутатар (VIII эверун)]]
[[Категория:Дербентдин кьилер]]
[[Категория:Дагъустандин техникадин университет акьалтӀарнавайбур]]</text>
      <sha1>r0b2npfiyk3r715oksizy2s6vrbmos0</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>