Википедия lezwiki https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Медиа Служебная Веревирд авун Уртах Уртахдин веревирд авун Википедия Википедия веревирд авун Файл Файл веревирд авун MediaWiki MediaWiki веревирд авун Шаблон Шаблон веревирд авун Справка Обсуждение справки Категория Категория веревирд авун TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 214 100008 94681 2026-11-11T00:27:12Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100008 wikitext text/x-wiki {{Администрациядин тек |тӀвар=Дербент район |статус= Муниципалитетдин район |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Дербентский район}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =00 |lat_min =00 |lat_sec =00 |lon_dir = |lon_deg =00 |lon_min =00 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =0 |райондин картадин алцум =300 |герб = |пайдах = |гербдин гьал = |пайдахдин гьал = |гербдин гьяркьуьвал = |пайдахдин гьяркьуьвал = |карта = Dagestan-Derbentskiy-district.PNG |картадин алцум =310px |картадин гьал = Дагъустандин картадал Дербент район |атдин карта = |атдин картадин алцум = |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = |жемятдин жуьре = Администрациядин юкь |жемят = [[Кьвевар]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = 29 муниципалитетар акатзава |кьилин жуьре = Райондин кьил |кьил = Курбанов Курбан Сеидович |бине эцигай тарих = [[1921 йис]] |статус йисалай = |майдан = 822.72 |кьакьанвилин жуьре = |ЯШЧдин кьакьанвал = |климат = |официал чӀал = |агьалияр = {{гзаф хьун1}} 102 018 |сиягьдиз къачур йис = 2015 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[азербайжанар]], [[лезгияр]], [[табасаранар]], [[даргияр]] |динар = [[сунияр|суни]], [[шийи]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87240 |почтунин индекс = |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКТМО |цифрадин идентификатор = 82620000 |Commons-ра категория = Derbentsky District |сайт = http://derbentrayon.zs9.ru/ |сайтдин чӀал = }} '''Дербент район''' ({{lang-ru|Дербентский район}}) — [[Урусат|Урусат Федерациядин]] [[Дагъустан республика]]да авай муниципалитетдин район. Администрациядин юкь — [[Дербент]] шегьер я. == География == Район [[Дагъустан Республика]]дин кьиблединни-райгъэкъечӀдай пата, [[Каспи гьуьл]]уьн къерехдал ала. Дербент район [[Табасаран район|Табасаран]], [[Мегьарамдхуьруьн район|Мегьарамдхуьруьн]], [[СтӀал Сулейман район|СтӀал Сулейман]], [[Къайтагъ район|Къайтагъ]] ва [[Къайтагъ район]]рихъ галаз са сергьятра ава. Райондин райгъэкъечӀдай пад Каспи гьуьлуьн ятари кьунва. Райондин чилерин майдан — 920 км² я. == Тарих == Дагревкоман [[1921 йис]]ан 22 июль тарихдин къарардалди, [[Къайтагъ-Табасаран округ]]дин [[Агъа-Табасаран участок]]дин ва [[Куьре округ]]дин [[Муьшкуьр участок]]дин чилерал Дербент район арадал гъанвай. ПВС ДАССР-дин къарардалди, район округдиз элкъуьрнай ва адан администрациядин юкь [[Дагъустандин ЦӀаяр]] посёлокдиз тухванай. [[1953 йис]]уз район виликан составда гуьнгуьна кухтунай. == Агьалияр == Йисариз килигна Дербент райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика ([[Дербент]] шегьер квачиз): {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:600px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- |'''Йис''' |'''[[2002 йис|2002]]''' |'''[[2011 йис|2011]]''' |'''[[2012 йис|2012]]''' |'''[[2013 йис|2013]]''' |'''[[2014 йис|2014]]''' |'''[[2015 йис|2015]]''' |- |'''Агьалияр''' |86 494<ref>[http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2002 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131023056/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls |date=2022-01-31 }}</ref> |{{гзаф хьун1}} 99 659<ref>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2011 г.]</ref> |{{гзаф хьун1}} 100 175<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar 35. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 г.]</ref> |{{гзаф хьун1}} 100 897<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]</ref> |{{гзаф хьун1}} 101 616<ref>[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |date=2014-04-07 }}</ref> |{{гзаф хьун1}} 102 018<ref>[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm 33. Численность постоянного населения Республики Дагестан по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305174528/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/47f511004382eac7a3f7f3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.htm |date=2016-03-05 }}</ref> |} [[2002 йис]]ан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Дербент райондин миллетрин сиягь<ref name="Даг2002">[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html Дагъустандин миллетрин состав. 2002]</ref>: {|class="wikitable" style="padding:0;background:#fafafa;border:1px solid #bbb;width:500px;height:70px;text-align:center;font-size:12px;cellspacing=0" |- !Халкь !Кьадар, <br>кас !Пай <br>вири агьалидикай, %<ref>[https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20НАЦИОНАЛЬНЫЙ%20СОСТАВ%20НАСЕЛЕНИЯ%20РЕСПУБЛИКИ%20ДАГЕСТАН%20ПО%20ГОРОДСКИМ%20ОКРУГАМ%20И%20МУНИЦИПАЛЬНЫМ%20РАЙОНАМ.xlsx Перепись 2021 года. Дагстат. Том 5. Национальный состав населения Республики Дагестан по городским округам и муниципальным районам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230708083927/https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx |date=2023-07-08 }}{{ref-ru}}</ref> |- |[[азербайжанар]] | align="right" | 49 669 | align="right" | 49,53 % |- |[[лезгияр]] | align="right" | 20 123 | align="right" | 20,07 % |- |[[табасаранар]] | align="right" | 13 145 | align="right" | 13,11 % |- |[[даргияр]] | align="right" | 10 389 | align="right" | 10,36 % |- |[[агъулар]] | align="right" | 2 858 | align="right" | 2,85 % |- |[[урусар]] | align="right" | 687 | align="right" | 0,69 % |- |[[къумукьар]] | align="right" | 504 | align="right" | 0,5 % |- |[[яхулар]] | align="right" | 321 | align="right" | 0,32 % |- |[[рутулар]] | align="right" | 352 | align="right" | 0,24 % |- |муькуьбур | align="right" | 392 | align="right" | 0,45 % |- |вири санлай | align="right" | 86 494 | align="right" | 100,00 % |} == Администрациядин паюнар == Райондик 29 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава, абурукай 27 хуьруьнсоветар ва 2 шегьервилин посёлокар я<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts06/txt06121.htm Закон Республики Дагестан от 13.01.2005 № 6 «О статусе и границах муниципальных образований Республики Дагестан»]</ref>. Дербент райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, ('''къалин''' шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава); # [[Агълаб хуьруьнсовет|«Агълаб»]] хуьруьнсовет — '''[[Агълаб]]''' # [[Араблинское хуьруьнсовет|«Араблинское»]] хуьруьнсовет — '''[[Араблинское]]''' # [[Берикей хуьруьнсовет|«Берикей»]] хуьруьнсовет — '''[[Берикей]]''' # [[Билиж хуьруьнсовет|«Билиж»]] хуьруьнсовет — '''[[Билиж (хуьр)|Билиж]])''' # [[Великент хуьруьнсовет|«Великент»]] хуьруьнсовет — '''[[Великент]]''' # [[Гежух хуьруьнсовет|«Гежух»]] хуьруьнсовет — '''[[Гежух]]''' # [[Деличобан хуьруьнсовет|«Деличобан»]] хуьруьнсовет — '''[[Деличобан]]''' # [[Жалгъан хуьруьнсовет|«Жалгъан»]] хуьруьнсовет — '''[[Жалгъан]]''' # [[Жемикент хуьруьнсовет|«Жемикент»]] хуьруьнсовет — '''[[Жемикент]]''' # [[Зидьян-Къазмайрин хуьруьнсовет|«Зидьян-Къазмайрин»]] хуьруьнсовет — '''[[Зидьян-Къазмаяр]]''', [[Зидьян]] # [[Къеле хуьруьнсовет|«Къеле»]] хуьруьнсовет — '''[[Къеле (Дербент район)|Къеле]]''' # [[ЛукӀар хуьруьнсовет|«ЛукӀар»]] хуьруьнсовет — '''[[ЛукӀар (Дербент район)|ЛукӀар]]''' # [[Митаги хуьруьнсовет|«Митаги»]] хуьруьнсовет — '''[[Митаги]]''' # [[Митаги-Къазмайрин хуьруьнсовет|«Митаги-Къазмайрин»]] хуьруьнсовет — '''[[Митаги-Къазмаяр]]''' # [[Мугарты хуьруьнсовет|«Мугарты»]] хуьруьнсовет — '''[[Мугарты]]''' # [[Музаим хуьруьнсовет|«Музаим»]] хуьруьнсовет — '''[[Музаим]]''' # [[Нюгди хуьруьнсовет|«Нюгди»]] хуьруьнсовет — '''[[Нюгди]]''' # [[Падар хуьруьнсовет|«Падар»]] хуьруьнсовет — '''[[Падар (Дагъустан)|Падар]]''' # [[Первомайский хуьруьнсовет|«Первомайский»]] хуьруьнсовет — '''[[Имени Мичурина (Дагъустан)|Имени Мичурина]]''', [[Рыбзавод-51]], [[Андреевка (Дагъустан)|Андреевка]], [[Юный Пахарь]] # [[Рубас хуьруьнсовет|«Рубас»]] хуьруьнсовет — '''[[Рубас]]''', [[Коммуна (Дербент район)|Коммуна]] # [[Рукель хуьруьнсовет|«Рукель»]] хуьруьнсовет — '''[[Рукель]]''' # [[Сабнова хуьруьнсовет|«Сабнова»]] хуьруьнсовет — '''[[Сабнова]]''' # [[Салик хуьруьнсовет|«Салик»]] хуьруьнсовет — '''[[Салик (Дагъустан)|Салик]]''' # [[Уллутеркеме хуьруьнсовет|«Уллутеркеме»]] хуьруьнсовет — '''[[Уллутеркеме]]''' # [[Татляр хуьруьнсовет|«Татляр»]] хуьруьнсовет — '''[[Татляр]]''', [[Къарадагълы (Дагъустан)|Къарадагълы]] # [[Хазар хуьруьнсовет|«Хазар»]] хуьруьнсовет — '''[[Хазар (Дагъустан)|Хазар]]''', [[Вавилово (Дагъустан)|Вавилово]], [[Агъа Жалгъан]], [[Дуьзлер]] # [[Чинар хуьруьнсовет|«Чинар»]] хуьруьнсовет — '''[[Чинар (Дагъустан)|Чинар]]''', [[Бильгади]] == Тарихдин метлеб авай чкаяр == * Пак Григорисан клиса ([[Нюгди]] хуьр) == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://president.e-dag.ru/munitsipalnye-obrazovaniya/derbentskiy-rayon Дагъустан Республикадин президентдин сайтуна Дербент райондикай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130612163629/http://president.e-dag.ru/munitsipalnye-obrazovaniya/derbentskiy-rayon |date=2013-06-12 }} * [http://www.derbentrayon.zs9.ru/ Дербент райондин официал сайт] {{Дербент райондин агьалийрин пунктар}} {{Дагъустан}} [[Категория:Дагъустандин районар]] [[Категория:Лезги районар]] jmcw3lgpj5pae4q9b918notafik2zem 0 404 100014 98240 2026-11-11T01:12:56Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100014 wikitext text/x-wiki == Этнонимдин тарих == === Легар ва лакзар === «Лезги», «лег», «лаг» этнонимрикай кхьинар гзаф авунва, амма абур лазим тир тегьерда тамамдиз ачухарнавач. И жигьетдай Е.И. Козубскийди кхьенай: «Лап дегь девиррилай и гафуналди («лезги» гафуналди) гуржийрини туьркери Дагъустандин дагълух агьалияр къалурзавай, абурай а жуьре урусрини кьабулна. «Лезги» гаф вич дуьздаказ гъавурда акьадайвал ачухариз хьанвач; садбурун фикирдалди, туьрк чӀалалди и гаф агьали я лагьай чӀал я; муькуьбурун фикирдалди… и гаф гуржийрин дегишарнавай «леги» гаф я, а гафни дегишарнавай «лаки» гафуникай хьанва ва ам «дагъви» лагьай чӀал я; дербентви алимри тестикьарзава хьи, лезги тӀвар арабри ганвайди я ва «лязаги» яни чиркинбур лагьай чӀал я, фад ислам кьабулай арандин агьалийриз къарши яз лезгийриз икӀ лагьанва». Бязи авторри «лезги» гаф лацу чеб («лацар») хкудунал машгъул тайифайрихъ галаз алакъалу ийизва. А.-Къ. Бакиханова вичин «Гюлистан-Ирам» (Баку, 1926, 8-чин) лезгияр «лазрихъ» галаз алакъалу ийизва. В.Ф. Минорскийдин фикирдалди «лак», «лаг» гафар къадим дагъви чӀаларалди «инсан» лагьай чӀал я, «з» - иран чӀалай атанвай ва вичи ери-бине къалурзавай суффикс я. Урус чӀала ишлемишзавай «лезгин» гаф гьарфарин чкаяр дегиш хьанвай «лезг» ва гафунин эхир тир «ин» сад авуна арадал атанвайди я. === «[[Лезгияр]]» этноним === == [[Халкь]]дин тарих == === Лезгиярни дегь чӀаварин цивилизацияр === Лезги тарихдиз вил вегьейла, малум жезва хьи, чи чилерал датӀана¬ чара халкьари гьужумар ийиз хьана. Лезги тайифайрин эсилар аник ва мадни дегь девирра Виликвай Азиядин са гзаф халкьарихъ галаз (шумеррихъ, къадим египетвийрихъ, месопотамвийрихъ, хатрихъ, хурритрихъ, вавилонвийрихъ, къадим грекрихъ ва мсб.) жуьреба-жуьре алакъайра хьана. И чилерал кьил хвейи халкьарихъ ва тайифайрихъ чӀаларин, культурадин, адетрин мукьвавал авай. Къадим Шаркь патан тарихдай зурба пешекар И.М.Дьяконова абуруз “алородиядин халкьар” лугьун теклифзава. ЦӀийи девир алукьдалди (куьрелди: ц1.д.а.) V-II агъзур лагьай йисара Ван, Урмия, Гелама вирерин сергьятра Урарту государство (пачагьлугъ) кӀвачел акьалтна (гекъиг: Урарин тӀул; Арарат дагъдин тӀварни и тӀварцӀелай я). И пачагьлугъ 590-йисуз (ц1.д.а.) кӀватайла урартрин саки 30 тайифа гилан Азербайжандин, регъпатан Гуржистандин, лефпатан Дагъустандин ва Куьрдинни Арасдин арадавай чилерал куьч хьана. А тайифайри цӀийи чилерал ина виликдайни авай чпиз мукьва миллетрихъ галаз санал VI асирдин юкьварилай - V (ц1.д.а.) - асирра Алпан гьукумат арадал гъана. И тайифайрикай ванар ва асар тахминан V-IV асирра (ц1.д.а.) Каспи гьуьлуьн регъпатан къерехдиз куьч хьана, ина цӀийи гьукумат кутуна <ref>[http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=15012 Фейзудин Нагъиев ,"Халкьдин азадвилин пайдах ва гуьзгуь"]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === [[Алпан]] === === Арабрин гьужум === 722-йисуз арабрин сердер Абу Убайд Жаррагьа лезгияр рам авун патал 60 агъзурдав агакьна кьве кьушун туькӀуьрна. Ахцегьин патав кьиле фейи ягъ-ягъунра 7 агъзур кас гьелек хьана. Арабри Ахцегьрин кӀеледиз вадра басрух гана. ГьакӀ ятӀани абурувай кӀеле элкъуьрна кьаз хьанач. Чпиз кӀанивал тахьай арабар хаинрин куьмекдалди кӀеле къачуз алахъна. Ингье,и фигъилни кьиле фенач. Вучиз лагьайтӀа лезгийрин арадай са хаин жагъанач ва сердерди кӀеледилай гъил къачуна маса лезги вилаятрал вегьена. Арабрин Лайзандиз фейи кьушунривай лезгийрин Шагь дагъдин ценера авай чилер кьаз хьанач. Амма абуру Самурдин къерехда гзаф хуьрер кьуна. Абуру чпихъ галаз ягъ-ягъунриз экъечӀай вишералди лезгияр тарагъаждай кудна. Чапхунчийри лезгийрин 40-далай гзаф хуьрер чукӀурна. Абуру 2700 кас есирвиле кьуна лукӀ хьиз Сириядиз рекье туна. Жаррагьа лезгийрин 52 агъзур малар ва балкӀанар мислимриз(араб аскерриз) пайна. <ref>Самур газет, № 2 (118) 2001-йисан 31-январь </ref> === Лакзни [[Ширван]] === Лакз – къенин Кьиблепатан Дагъустандин ччилера хьанай, VI-XIII виш ийсариз талукь лезгийрин юкьван виш ийисарин гьукуматдин туькӀуьрун я. КӀвенкӀве, Лакз Алпандин (Къавкъаз Албаниядин) провинция тир, ва Алпан чкӀайла гуьгъуьниз кьилди тир пачагьвилиз элкъвенай. Лакз пачагьвилин кьилин шегьерар кӀвенкӀве Билисан (Билистан), ахпани ЦӀахур тир. Лакз пачагьвиликай гзаф малуматар. IX-X виш ийсариз талукь араб чешмейра жагъуриз жеда. Лакздин гьукуматдин чӀал тарихдин чешмейра лакзан чӀал къалурнава. === Кьвевардин эмират === === Мугъулрин гьужум === === Лезгийрин ада (азад) жемятар === === Гьажи-Давудан гьукумат === ==Надир шагьдин Лезгистандиз гьужум== 1735-йисан 10-мартдиз Генжеда кутӀунай икьрар бинедиз къачуна, Урусатди Ирандивай чапхунай [[Къавкъаз]]дин чилер цӀийи кьилелай адав вахкана. Лезгийри ва Дагъустандин маса халкьари и кардиз акси яз бунт къарагъарна. Надир шагьди “Жардин лезгийрин ва Дагъустандин дагъвийрин бунт тергун патал чӀехи кьушун ракъурна, амма лезгийри ва Кьиблепатан Дагъустандин маса халкьари фарсарихъ галаз къати женг чӀугуна” <ref>Акак т.I, док. №№6,7</ref>. Гьиндистандиз басрух гун, цӀийи уьлквеяр чапхунун патал Надир шагьдиз кӀвенкӀве Къавкъаз, иллаки Дагъустан муьтӀуьгъариз кӀанзавай. ТахьайтӀа, адаз вичин ният кьилиз акъат тийидайди хъсандиз чизвай. ГьикӀ ятӀани, Гьиндистан кьун патал гьазурвилер акур шагьди дагъвияр муьтӀуьгъарун вичин стха Ибрагьим хандални Кахетиядин пачагь Теймуразал тапшурмишна. 1737-йисан эхирра кьиле фейи ягъ-ягъунра агъзурралди аскерар квадарай Ибрагьим ханди са гужуналди лезгияр Кахетиядай акъудна <ref>Козлова А.Н.Страницы истории освободительной борьбы народов Дагестана. - СНВ. Вып. 18. Махачкала, 1976, с.127</ref>. Лезгияр цӀийи кьилелай ягъунрив эгечӀайла Ибрагьим хандиз чӀехи харжар гана, абур гъилиз къачуз кӀан хьана. Амма ихьтин кар мумкин тушиз акур ханди чӀехи кьушун кӀватӀна дагъвийрал вегьена. Адан 38 агъзур аскердикай ибарат тир кьушундин хура Жар, Тала, Кьудал, ЧӀинихъ, Билижар гьакӀни Шекидин ва Къахдин маса лезги хуьрерин агьалияр кьегьалдаказ акъвазна. 1738-йисан 16-октябрдиз ЧӀинихъ дагъдин дереда кьиле фейи къати женгера лезгийри Ибрагьим хан ва шагьдин машгьур сердерар яна кьена. Ирандин Къахда, Шекида ва Ширванда авай комендантар катна чпин уьлкведиз хъфена. Гъалибвал къазанмишай лезгийри Мегьамед бег Шеки ва Къах вилаятрин гьакимвиле тайинарна <ref>Хроника Джара в ХVIII столетии. Баку, 1931, с 29.</ref> <ref>[http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=5684 Муьзеффер Меликмамедов "Надир шагьдин фендигарвал"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306030655/http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=5684 |date=2016-03-06 }}</ref>. == Сад тир лезги гьукуматдин къурулуш туькӀурун патал юзун == == Лезгийрикай лагьанвай гафар == * [[Шейх Шамил]]. 1848-йисан 13-сентябрь <blockquote>Кьун къегьал халкь я, лезгияр! Гьикьван чӀав я куьне урус чапхунчийрин ивияр авадариз, хайи ватан паталди абурун аксина женг чӀугваз. Икьван гагьди ихьтин чӀехи дяве куьне са патахъайни куьмек авачиз, текдаказ кьиле тухвана. Гила, чир хьухь, зун ва вири [[Дагъустан]] куь куьмекчияр я. И гъуьлягъ ([[урусар]]) куь рикӀяй акъудна кӀанзава ва, чи душман чи чилерай чукурна кӀанзава.</blockquote> * Мор ЛЕ ЧИ, Венгриядин алим ва сиягьатчи. 1902-йис. <blockquote>Дагълара кьадарсуз хперин суьруьяр хуьзвай, аранда чӀехи багълар кутазвай лезгияр. [[Къавкъаз]]дин гзаф халкьарилай девлетлу я. Лезги лежберри цайи никӀер тӀебиатдин патай зарар хкӀун тавуртӀа, гьамиша бегьерлуди жеда. Зегьметдал гзафрикӀалай лезгияр гьа чпин кьилел даим жив алай Шалбуздагъ, Базардуьзи, Шагьдагъ хьиз такабурлу, жуьрэтлу, неинки мугьмандиз, гьакӀни вири маса халкьариз гьуьрмет ийиз алакьдай инсанар я. Лезгидин суфра хьиз, рикӀни ахъа я. </blockquote> == Эдебият == == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.lekia.ru Кавказская Албания — Лезгистан] * [http://lezgichal.ru/node/1291 З.Ризванов, Р.Ризванов "История Лезгин"] * [http://lezgi-yar.ru/index/istorija_lezgin_1/0-9 История лезгин — 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406104919/http://lezgi-yar.ru/index/istorija_lezgin_1/0-9 |date=2012-04-06 }} * [https://web.archive.org/web/20120406105128/http://lezgi-yar.ru/index/istorija_lezgin_2/0-10 История лезгин — 2] * [http://lezgi-yar.ru/index/istorija_lezgin_3/0-11 История лезгин — 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206092923/http://lezgi-yar.ru/index/istorija_lezgin_3/0-11 |date=2012-02-06 }} * [https://web.archive.org/web/20120206090330/http://lezgi-yar.ru/index/istorija_lezgin_4/0-12 История лезгин — 4] * [http://lezgi-yar.ru/index/istorija_lezgin_5/0-13 История лезгин — 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206101423/http://lezgi-yar.ru/index/istorija_lezgin_5/0-13 |date=2012-02-06 }} * [http://alpan.clan.su Лезгинские информационные ресурсы] [[Категория:Лезгияр]] [[Категория:Лезгийрин тарих]] 6f8sm0oaaz6vz73xarzgixp2616jxjy 0 442 99998 99212 2026-11-10T14:47:02Z Хьажидауд 12986 99998 wikitext text/x-wiki {{Кас |тӀвар = Шейх Мугьаммад |тамам тӀвар = Шейх Мугьаммад Яргъуви |шикил = |кьадар = |къул = Мугьаммад |хьайила ганвай тӀвар = |лакӀабар = |дидедиз хьайи чӀав = {{Дидедиз дата|||1771}} |дидедиз хьайи чка = [[Вини Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|Вини Ярагъ]], [[Дагъустан]] |кьиникьин чӀав = {{Кьена дата|||1838}} |кьиникьин чка = [[Гуниб район]], [[Дагъустан]] |гьукумат = [[Авар ханвал]] |пеше = алим |карьера = 1820—1838 |буба = Молла-Исмаил |диде = |паб = |мукьвади = хваяр: Гьажи-Исмаил, Исгьакь <br />руш: Гьафисат |пишкешар = |сайт = |жуьреба-жуйре = |commonscat = }} '''Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммад''' ([[1771 йис]]уз [[Вини Ярагъ]] хуьре дидедиз хьана — [[1838 йис]]уз [[Гуниб район]]дин [[Согратль]] хуьре рагьметдиз фена) — [[Лезгияр|Лезги]] [[имам]], [[Кеферпатан Къавкъаз]]да [[суни мезгьеб]]дин [[муьридизм]] рекьин бине кутур кас, вири [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин имамрин муаллим, чӀехи философ, [[лезгияр|лезгийрин]], гьакӀни Дагъустандин маса халкьарин азадвал патал ара датӀана женг чӀугур кас. Накшбанди тӀарикъатдин муршид. Лезги [[Хъуьлуьхъ Гъази Мугьаммад]] ва авар [[Имам Шамил]]ан муаллим. Къавкъаздин халкьар пак дяве тир «Гъазаватдиз» сифте яз эверайди Яргъу Мугьммад тир. ==Уьмуьрдикай== Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммад [[1771 йис]]уз [[Куьре округ]]дин [[Гуьне наибвал|Гуьне наибвилин]] [[Вини Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|Вини Ярагъ]] хуьре, лезги алимдин хзанда дидедиз хьанай. Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммадан паб Айшат Ахцегьви Магьарам Эфендидин руш тир. Абуруз пуд аял авай: Гьажи-Исмаил, Исхак ва руш Гьафисат. Гуьгъунлай, Гьафисат имам [[Къази Мегьамед|Гъази Мугьаммад]]аз фенай. [[1825 йис]]уз Мугьаммад урусри кьуна [[Кьурагь кӀеле]]да дустагъвиле тванай. Амма ам конвойдихъ галаз генерал Ермолован патав [[Тбилиси]] шегьердиз тухузвай рекье вичин женгинин юлдашрин куьмекдалди азад хьанай. Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммад [[1838 йис]]уз аваррин [[Согратль]] хуьре рагьметдиз фенвай. Адан сур къе пӀир я. ==Диндин рекье крар== Диндин сифтегьан чирвилер ада хайи хуьруьн медресада къачунвай. Гуьгъуьнлай ам [[Согратль]] ва [[Аракани]] хуьрера авай чӀехи алимрин шакӀуртвилик квай. Адан муаллимар, а чӀавуз гзаф машгьур тир, Сейид Хъачмазви, Сейид Шиназви, Гьасан Кудатливи ва Ахцегьви Магьарам Эфенди тир. КӀелунар акьалтӀайдалай кьулухъ, Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммад вичин хайи хуьруьз элкъвена чкадин медресада араб чӀалан, теологиядин, логикадин ва риторикадин тарсар гуз эгечӀнай. Гуьгъуьнлай [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин имамар хьайи Гъазт Мугьаммад ва Имам Шамил, Бухарадай тир Хас-Мугьаммад ва Къази-Къумухви Жамалдин — Мугьаммадан шакӀуртар тир. Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммад ва адан терефдаррин кьилин къаст — Урусатдин Империядихъ галаз женг чӀугун паталди вири Къавкъаздин халкьар сад авун тир. Ада тухузвай сиясатди вири Къавкъаздиз ва гьакӀни къеце патаз чӀехи таъсир ганвай. ==ТуькӀуьрай эсерар== Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммад, [[1910 йис]]уз М. Мавраеван типографияда чапдай акъатай «Асарал ас-Ярагъи» ктабдин кирам тир. Ктабда Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммада вичин уьмуьрдикай ва диндин рекьикай кхьенвай. Идалайни гъейри, ктабда муькуь шейгьриз кхьей чарарин кьатӀар, поэмаяр гьалтзава. == Баянар == {{Баянар}} ==ЭлячӀунар== [[Категория:Лезгияр]] [[Категория:Лезги викIегьар]] [[Категория:Лезги имамар]] ix5cs127kbxcb028vyu8sqj4jpifwmq 99999 99998 2026-11-10T14:47:50Z Хьажидауд 12986 99999 wikitext text/x-wiki {{Кас |тӀвар = Шейх Мугьаммад |тамам тӀвар = Шейх Мугьаммад Яргъуви |шикил = |кьадар = |къул = Мугьаммад |хьайила ганвай тӀвар = |лакӀабар = |дидедиз хьайи чӀав = {{Дидедиз дата|||1771}} |дидедиз хьайи чка = [[Вини Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|Вини Ярагъ]], [[Дагъустан]] |кьиникьин чӀав = {{Кьена дата|||1838}} |кьиникьин чка = [[Гуниб район]], [[Дагъустан]] |гьукумат = [[Авар ханвал]] |пеше = алим |карьера = 1820—1838 |буба = Молла-Исмаил |диде = |паб = |мукьвади = хваяр: Гьажи-Исмаил, Исгьакь <br />руш: Гьафисат |пишкешар = |сайт = |жуьреба-жуйре = |commonscat = }} '''Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммад''' ([[1771 йис]]уз [[Вини Ярагъ]] хуьре дидедиз хьана — [[1838 йис]]уз [[Гуниб район]]дин [[Согратль]] хуьре рагьметдиз фена) — [[Лезгияр|Лезги]] [[имам]], [[Кеферпатан Къавкъаз]]да агьлу суннадин шафии мазхьабдин [[муьридизм]] рекьин бине кутур кас, вири [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин имамрин муаллим, чӀехи философ, [[лезгияр|лезгийрин]], гьакӀни Дагъустандин маса халкьарин азадвал патал ара датӀана женг чӀугур кас. Накшбанди тӀарикъатдин муршид. Лезги [[Хъуьлуьхъ Гъази Мугьаммад]] ва авар [[Имам Шамил]]ан муаллим. Къавкъаздин халкьар пак дяве тир «Гъазаватдиз» сифте яз эверайди Яргъу Мугьммад тир. ==Уьмуьрдикай== Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммад [[1771 йис]]уз [[Куьре округ]]дин [[Гуьне наибвал|Гуьне наибвилин]] [[Вини Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|Вини Ярагъ]] хуьре, лезги алимдин хзанда дидедиз хьанай. Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммадан паб Айшат Ахцегьви Магьарам Эфендидин руш тир. Абуруз пуд аял авай: Гьажи-Исмаил, Исхак ва руш Гьафисат. Гуьгъунлай, Гьафисат имам [[Къази Мегьамед|Гъази Мугьаммад]]аз фенай. [[1825 йис]]уз Мугьаммад урусри кьуна [[Кьурагь кӀеле]]да дустагъвиле тванай. Амма ам конвойдихъ галаз генерал Ермолован патав [[Тбилиси]] шегьердиз тухузвай рекье вичин женгинин юлдашрин куьмекдалди азад хьанай. Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммад [[1838 йис]]уз аваррин [[Согратль]] хуьре рагьметдиз фенвай. Адан сур къе пӀир я. ==Диндин рекье крар== Диндин сифтегьан чирвилер ада хайи хуьруьн медресада къачунвай. Гуьгъуьнлай ам [[Согратль]] ва [[Аракани]] хуьрера авай чӀехи алимрин шакӀуртвилик квай. Адан муаллимар, а чӀавуз гзаф машгьур тир, Сейид Хъачмазви, Сейид Шиназви, Гьасан Кудатливи ва Ахцегьви Магьарам Эфенди тир. КӀелунар акьалтӀайдалай кьулухъ, Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммад вичин хайи хуьруьз элкъвена чкадин медресада араб чӀалан, теологиядин, логикадин ва риторикадин тарсар гуз эгечӀнай. Гуьгъуьнлай [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин имамар хьайи Гъазт Мугьаммад ва Имам Шамил, Бухарадай тир Хас-Мугьаммад ва Къази-Къумухви Жамалдин — Мугьаммадан шакӀуртар тир. Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммад ва адан терефдаррин кьилин къаст — Урусатдин Империядихъ галаз женг чӀугун паталди вири Къавкъаздин халкьар сад авун тир. Ада тухузвай сиясатди вири Къавкъаздиз ва гьакӀни къеце патаз чӀехи таъсир ганвай. ==ТуькӀуьрай эсерар== Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммад, [[1910 йис]]уз М. Мавраеван типографияда чапдай акъатай «Асарал ас-Ярагъи» ктабдин кирам тир. Ктабда Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммада вичин уьмуьрдикай ва диндин рекьикай кхьенвай. Идалайни гъейри, ктабда муькуь шейгьриз кхьей чарарин кьатӀар, поэмаяр гьалтзава. == Баянар == {{Баянар}} ==ЭлячӀунар== [[Категория:Лезгияр]] [[Категория:Лезги викIегьар]] [[Категория:Лезги имамар]] 367jfptpzqlt6ojma9mkgns7lhlkrzy 100002 99999 2026-11-10T15:03:26Z Хьажидауд 12986 100002 wikitext text/x-wiki {{Кас |тӀвар = Шейх Мугьаммад |тамам тӀвар = Шейх Мугьаммад Яргъуви |шикил = |кьадар = |къул = Мугьаммад |хьайила ганвай тӀвар = |лакӀабар = |дидедиз хьайи чӀав = {{Дидедиз дата|||1771}} |дидедиз хьайи чка = [[Вини Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|Вини Ярагъ]], [[Дагъустан]] |кьиникьин чӀав = {{Кьена дата|||1838}} |кьиникьин чка = [[Гуниб район]], [[Дагъустан]] |гьукумат = [[Авар ханвал]] |пеше = алим |карьера = 1820—1838 |буба = Молла-Исмаил |диде = |паб = |мукьвади = хваяр: Гьажи-Исмаил, Исгьакь <br />руш: Гьафисат |пишкешар = |сайт = |жуьреба-жуйре = |commonscat = }} '''Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммад''' ([[1771 йис]]уз [[Вини Ярагъ]] хуьре дидедиз хьана — [[1838 йис]]уз [[Гуниб район]]дин [[Согратль]] хуьре рагьметдиз фена) — [[Лезгияр|Лезги]] [[имам]], [[Кеферпатан Къавкъаз]]да агьлу суннадин шафии мазхьабдин [[муьридизм]] рекьин бине кутур кас, вири [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин имамрин муаллим, чӀехи философ, [[лезгияр|лезгийрин]], гьакӀни Дагъустандин маса халкьарин азадвал патал ара датӀана женг чӀугур кас. Накшбанди тӀарикъатдин муршид. Лезги [[Хъуьлуьхъ Гъази Мугьаммад]] ва авар [[Имам Шамил]]ан муаллим. Къавкъаздин халкьар пак дяве тир «Гъазаватдиз» сифте яз эверайди Яргъу Мугьммад тир. [[Сихил]] [[Вини Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|'''Яргъу''']], сихилдин к1ар '''Фекьияр''' я. ==Уьмуьрдикай== Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммад [[1771 йис]]уз [[Куьре округ]]дин [[Гуьне наибвал|Гуьне наибвилин]] [[Вини Ярагъ (СтӀал Сулейман район)|Вини Ярагъ]] хуьре, лезги алимдин хзанда дидедиз хьанай. Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммадан паб Айшат Ахцегьви Магьарам Эфендидин руш тир. Абуруз пуд аял авай: Гьажи-Исмаил, Исхак ва руш Гьафисат. Гуьгъунлай, Гьафисат имам [[Къази Мегьамед|Гъази Мугьаммад]]аз фенай. [[1825 йис]]уз Мугьаммад урусри кьуна [[Кьурагь кӀеле]]да дустагъвиле тванай. Амма ам конвойдихъ галаз генерал Ермолован патав [[Тбилиси]] шегьердиз тухузвай рекье вичин женгинин юлдашрин куьмекдалди азад хьанай. Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммад [[1838 йис]]уз аваррин [[Согратль]] хуьре рагьметдиз фенвай. Адан сур къе пӀир я. ==Диндин рекье крар== Диндин сифтегьан чирвилер ада хайи хуьруьн медресада къачунвай. Гуьгъуьнлай ам [[Согратль]] ва [[Аракани]] хуьрера авай чӀехи алимрин шакӀуртвилик квай. Адан муаллимар, а чӀавуз гзаф машгьур тир, Сейид Хъачмазви, Сейид Шиназви, Гьасан Кудатливи ва Ахцегьви Магьарам Эфенди тир. КӀелунар акьалтӀайдалай кьулухъ, Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммад вичин хайи хуьруьз элкъвена чкадин медресада араб чӀалан, теологиядин, логикадин ва риторикадин тарсар гуз эгечӀнай. Гуьгъуьнлай [[Дагъустан]]динни [[Чечня]]дин имамар хьайи Гъазт Мугьаммад ва Имам Шамил, Бухарадай тир Хас-Мугьаммад ва Къази-Къумухви Жамалдин — Мугьаммадан шакӀуртар тир. Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммад ва адан терефдаррин кьилин къаст — Урусатдин Империядихъ галаз женг чӀугун паталди вири Къавкъаздин халкьар сад авун тир. Ада тухузвай сиясатди вири Къавкъаздиз ва гьакӀни къеце патаз чӀехи таъсир ганвай. ==ТуькӀуьрай эсерар== Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммад, [[1910 йис]]уз М. Мавраеван типографияда чапдай акъатай «Асарал ас-Ярагъи» ктабдин кирам тир. Ктабда Яргъу Исмаилан хва Шайх Мугьаммада вичин уьмуьрдикай ва диндин рекьикай кхьенвай. Идалайни гъейри, ктабда муькуь шейгьриз кхьей чарарин кьатӀар, поэмаяр гьалтзава. == Баянар == {{Баянар}} ==ЭлячӀунар== [[Категория:Лезгияр]] [[Категория:Лезги викIегьар]] [[Категория:Лезги имамар]] toatv7qcde372u92guo5usvpot2qh32 0 534 100003 96884 2026-11-10T15:07:37Z ~2026-59431-48 13340 /* */ 100003 wikitext text/x-wiki {{Халкь | тӀвар = Рутулар | шикил = | шикилдин гьяркьуьвал = | шкилдин къул = | чпин чӀалал = Рутул, Мыхадабыр | кьадар = 2000 | яшамиш жезвай чилер = [[Дагъустан]], [[Азербайжан]] | кьена = | археологидин култура = | чӀал = Рутул ч{{!}}ел | раса = | дин = [[ислам]] | мукьва халкьар = | гьахьзава = Рутул халкьар | какатзава = | акъатунар = }} '''Рутулар''' - Кьибле патан Дагъустандани Кефер патан Азербайжанда яшамиш жезвай халкь. ЧӀехи пай Рутул, Ахцегь, Бабаюрт, Шеки районра ава. Халкьдин чӀал - рутул чӀал - РагъэкъечӀдай Къавкъаздин хзандин Дагъустандин кӀеретӀдин Лезги чӀаларин кӀватӀалдин чӀаларикай сад я. [[Категория:Дагъустандин халкьар]] 4yrtn6v9ulmod3g6odx4ed0t671699y 0 570 100019 98251 2026-11-11T01:48:29Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100019 wikitext text/x-wiki {{Кас |дидедиз хьайи чӀав = 18.05.1869 |кьиникьин чӀав = 23.11.1937 }} [[Файл:The Soviet Union 1969 CPA 3750 stamp (Suleyman Stalsky).jpg|right|thumb|200px|СтӀал Сулейман.]] '''СтӀал Сулейман''' ({{lang-ru|Сулейман Стальский}}) ([[1869 йис]]ан 18 июнь — [[1937 йис]]ан 23 ноябрь) — [[Дагъустан]] советрин [[литература]]дин диб эцигай [[Лезгияр|лезгийрин]] тӀвар-ван авай, зурба шаир ва ватанперес. == Биография == [[1869 йис|1869 йисуз]] виликан [[Куьре магьал]]дин (гилан [[СтӀал Сулейман район]]дин) [[Агъа СтӀал]]рин хуьре дидедлай хьана. Вичиз бегьемдиз аялвал такур Сулеймана 13 йис хьайидалай кьулухъ кьве гъилелди фу къазанмишзава. Ада батрак яз Дербентда, фялевиле Генжеда, Самаркандда, Бакуда кӀвалахна. Къад йисуз дуьньяда къекъвейдалай гуьгъуьниз ам хайи хуьруьз хтана; кӀвал кутуна, лежбервал ийиз, хзан хвена. Революциядин ва граждан дяведин йисара СтӀал Сулейман киснач, ада 1917-йисан революция, пачагь тахтунай гадарун шадвилелди кьабулна. Дагъустанда Советрин гьукум гъалиб хьайидалай гуьгъуьниз СтӀал Сулеймана цӀийи уьмуьр туькӀуьрунин карда гьевес авайвилелди иштиракна. Гьеле аял чӀавуз шиирар туькӀуьрунал рикӀ алаз хьайи Сулеймана вичиз аквазвай гьахъ авачир крарикай дегьне социал метлебдин чӀалар туькӀуьрзава. Чешне яз революциядилай вилик туькӀуьрнавай адан «Билбил», «Кавхадиз», «Судуяр», «Фекьияр», «Девлетлуяр, чиновникар» ва масабур къалуриз жеда. Заридин сатирадин эсерра гьа гьахъ авачир девир дегьнедай ва хцидаказ критика жезва.<ref>Лезгийрин революциядин вилик квай девиррин литература. Хгягъай эсерар. Ктаб туькӀуьрайди ва адаз сифте гаф кхьейди Гь. Гьашаров я. Махачкала, Дагучпедгиз, 1990</ref> == XX виш йисан [[Гомер]] == == Сулейманан поэзия == СтӀал Сулеймана туькӀуьрай эсерар кьве чкадал пай жезва: Октябрдин инкъилабдилай вилик теснифайбур («Кавхадиз», «Судуяр», «Фекьияр», «Девлетлуяр, чиновникар» ва мсб.) ва Советрин девирда теснифайбур («Октябрдин инкъилабдиз», «Рушариз», «Яру Аскер», «Колхозчи паб Инжиханаз», «Большевик я чи вацӀун тӀвар», «Жегьил шаирриз», «Чи къуват» ва мсб.). Адан эсерра, иллаки инкъилабдилай вилик теснифайбурун, хци сатира квайди я: зариди вичиз акур гьахъ авачир, инсанвал авачир ва ахлакь авачир гьерекатар, амалар ва хесетар негьзава. Зариди пачагь тахтунай гадарун, Советрин власть тестикь хьун шадвилелди кьабулнай ва цӀийи девирдин тарифзавай чӀалар теснифна. Амма адан рикӀелай халкьдин гьукуматдиз ва [[Коммунизм|Коммунистрин]] партиядиз хае кимивилерни алатнач — ада, «Тапан коммунистдиз» хьтин, хци чӀалар туькӀуьрна. СтӀал Сулейман Ленинан ордендиз ва «Дагъустандин халкьдин зари» тӀварцӀиз лайихлу хьана. Адан гуьзел эсерар-жавагьирар Дагъустандин халкьарин, урус ва маса цДудралди чГалариз таржума авунва ва кьилди ктабар яз акъатнава. Абур милли мектебра, учи-лищейра, институтра ва университетра чирзава. С. Сулеймана туькӀуьрай эсерри лезги ва Дагъустандин литератураяр вилик финиз чӀехи таъсир авуна. Абур Гь. Гьажибегова, А. Агъаева, Н. Къапиевади, Гь. Гашарова, Гь. Гьамзатова, Р. Кельбе-ханова, Ф.Нагъиева ва маса алимри ахтармишна. ЧӀехи зари 1934-йисалай СССР-дин писателрин союздин член тир<ref>Къ. Х. Лезги зарияр: куьмекчи ктаб. — Магьачкъала, 2001. — 160 ч.</ref>. СтӀал Сулейман, ада вичи са шиирда къейд авурвал, кӀел-кхьин чин тийиз гьар са кардикай уях тир. Дуьз я, XX асирдин Гомераз кӀел-кхьин чидачир, амма ам савад авачир тир лугьуз жедач. СтӀал Сулеймана неинки уьмуьрдин университет акъалтӀарна, адаз неинки лезги фольклордин, Кьуьчхуьр Саидан, Етим Эминан произведенияр хуралай чидай, гьакӀни Низамидин, Хафизан, Саадидин, Навоидин ва гуьгъуьнлайни Пушкинан, Лермонтова туькӀуьрай эсеррикай хабар авай. Им, са шакни алачиз, чӀехи культура я. СтӀал Сулейманан поэзиядин дувулар фольклордин ва литературадин гзаф дерин ва жуьреба-жуьре къатариз гьахьнава. Гьелелиг им чи вилик акъвазнавай месэла туш. Амма са кар къейд тавуна таз жедач: чаз чиз, СтӀал Сулейманаз искусстводин векилрикай виридалайни гзаф СаадидитуькӀуьрай эсерри таъсирна. Гьам уьмуьрдин биографиядиз, гьам поэзиядин образный къурулушдиз, фикир авунин тегьердиз кьве зарини сад-садаз мукьва я. Низ чида, РагъэкъечӀдай патан базарра, карвансарайра, духанра жегьил СтӀал Сулейманаз куьчери ашукьрин ва ихтилатдал рикӀ алай инсанрин сивяй Саадидин чӀалар гьикьван ван хьанатӀа…<ref>[http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=2447 ТАРИХДИН ДАМАХ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306002856/http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=2447 |date=2016-03-06 }}</ref> == Сулейманан камалавай гафар == <poem><div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> Азадвилиз гъейрат ХупӀ ярагъуш я. Загьирда вун вилер ахъаз, БатӀинда буьркьуь, Дагъустан. Ада вар вичин, дади юх, Жафа гьуьруьят хьана хьи. Я иеси кьей керекул, Вазни патрумдаш хьан хьи. ТӀимил-тӀимил гила чи чӀал Чир жез, мусурман хьан хьи. Серф атайла, яхун ламар Къвез, недай яйлах я Къафкъаз. Гагь хузар гъиз, гьагь на — ЧӀижер, Гуж мийир чаз, эхи тежер. Дуст я лугьуз, куьгьне душман Кьамир, ви рикӀ шад жедайд туш. Зи гъилева регъуьн чӀутхвар, Ахъайдач за яд, гуьзел яр. Мурад я дуьньяда КӀани рушни гада. ЗатӀ авачир эрчӀи гъилиз Чапла гъил къуншиз амукьич. Эвел туьна кьел квай кӀуь шур, Гуьгъуьнлай яд хъун хъсан туш. Гьар патахъ туькӀуьрдай пурар, Вун черкес хъалтах я, Къвафказ. Ахмакь вилик квай азарар, Чир тахьун я хийир, зарар. Гьар гьи касдихъ нагаь чирвал ХьайтӀа, жеч гьич зарар, завал. БатӀулдаз гьахъ лугьуналди, Яд гъиз жеч гьич сафуналди. Гзаф тахьайтӀан са пара, Жувахъни чирвал кӀанда. И заманда, гила тек-тек, Меpд итим ваз жагъид, эpкек! А инсан хьи гзаф лавгъа, Вак текьий, вич амаз, ягъва! Чиp жеч инсан акyналди, Гафаp зypбаз pахyналди. Гьаp гьи касди чӀyгваз жафа, Анжах гьадаз дад гyда фа. Гьа дyст кьий жyван аpадай, Санал тӀyьp фy гьакӀ квадаpдай. </div></poem> == Кьиникьин == СтӀал Сулейман [[1937 йис]]ан 21 ноябрдиз [[Агъа СтӀал]]да регьметдиз фена ва гьукуматдин къарардалди [[Магьачкъала]]да кучукнава. == РикӀера амукьдайвал авун == ЧӀехи заридин тӀвар хайи райондал, Лезги театрдал, [[Кьасумхуьр]]уьн юкьван мектебдал, [[Магьачкъала]], [[Дербент]], [[Киев]] ва маса шегьеррин куьчейрал, колхозрал, библиотекайрал эцигнава. [[Магьачкъала]]да заридин сур авай багьда (ам заридин тӀварцӀихъ гала) С. Сулейманаз зурба гуьмбет (ам Дагъустандин халкьдин художник-скульптор Хасбулат Аскар Сарыджади теснифна) эцигнава. Инал гьар йисан 18-майдиз «Сулейманан шииратдин югъ» къейдзава. == CтӀал Сулейманакай лагьанвай гафар == * [[Азиз Алем]], лезгийрин тӀвар-ван авай зари, критикни публицист: <blockquote>Гений океандиз ухшар я. Адаз жуьреба-жуьре вацӀар, кӀамар, булахар авахьда. Океандин девлетрихъ сан-гьисаб авач, адан рикӀе гевгьерар, кьилелни гьар уьлкведин, гьар са халкьдин чилерал берекатлу марфар къурдай цифер жеда. Бес океандин гьава? Ам гьикьван таза я, михьи я, кьезил я, ам инсандин сагъламвал патал гьихьтин дава-дарман я?! СтӀал Сулейманан поэзия океан я, адан девлетрикай, рикӀевай «гевгьеррикай», марфадив ацӀанвай «циферикай» ва эхирни «гьавадикай» чи уьлкведа миллионралди кӀелдайбуру ва жуьреба-жуьре миллетрин зарийри менфят къачуна. Са шакни алачиз, лезги Х.Тагьиран, аварви Гь. ЦӀадасадин, лакви Э.Капиеван, азербайжанви С.Рустаман, гурживи Г.Леонидзедин, казах Д.Джабаеван, белорусь Я.Купаладин, урусар тир А.Суркован, А.Безыменскийдин, М.Исаковскийдин ва маса зарийри туькӀуьрай эсеррал СтӀал Сулейманан поэзиядин нурар аватна. XX асирдин Гомер неинки СССР-дин жегьил зарийриз, гьакӀни социализм эцигзавай халкьдин демократвилин, милли азадвал патал женг чӀугвазвай колониальный ва капитализмдин уьлквейрин кӀвенкӀвечи зарийриз хайи халкьдиз къуллугъ авунин карда акьалтӀай зурба чешне я.</blockquote> == Зарият == * Нагиев Ф. Р. Поэтическое наследие Сулеймана Стальского: проблема текстологии. — Махачкала, 2000. * Агаев А. Г. Сулейман Стальский. — Махачкала, 1975. === Газетра, журналра заридин кьиникьдиз теснифнавайбур === * Аршаруни А. Сулейман Стальский. «Октябрь» № 3, 1938 г., стр. 200—12. * Бачелис И. Сулейман Стальский. (К годовщине со дня смерти). «Казахстанская правда», «Заря Востока» ([[Гуржистан|Грузия]]), «Коммунист» (Армения) за 23 ноября 1938 г. * Бачелис И. Сулейман Стальский. (К годовщине со дня смерти). «Харьковский рабочий» — 23 ноября 1938 г. * Безыменский А. Сулейман Стальский. «Правда»—20 августа 1934 г. О первой встрече С. Стальского с А. М. Горьким. * Березов И. Гомер XX века. (К годовщине со дня смерти С. Стальского) «Гудок» — 23 ноября 1938 г. * Бровман Г. Великий народный певец. «Красный флот» — 22 ноября 1938 г. * Великий ашуг. (Памяти С. Стальского). «Комсомольская правда» — 24 ноября 1937 г. * Великий народный ашуг. Передовая статья «Даг. правды» за 23 ноября 1938 г. * В последний путь. Передовая «Даг. правды» за 26 ноября 1937 г. Гарифулин Г. Прощай, наш мудрый ашуг. «Даг. правда» — 24 ноября 1937 г. * Григории А. Гомер XX века. «Литерат. Донбасс» № 4, 1937 г., стр. 80—86. === Жуьреба-жуьре кӀватӀалриз гьатнавай шиирар === * «Лезги шаиррин чӀалар». (Сборник стихов лезгинских поэтов). Центр. Изд-во народов [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|СССР]]. [[Москва]]. 1927 г. 16 стр. Тир. 2000. * «Лезги эдебиятдин кӀватӀал». (Сборник лезгинской литературы). Даггиз; Махач-Кала. 1934 г. Тир. 2500 * Дагестанский альманах. Составил Р. Фатуев. Сев.-Кавк. краевое изд-во. Пятигорск. 1937 г. 148 стр. Тир. 2000 . На стр. 7-9 стих. Стальского «Инджихан» (перев. А. Шпирт). Вклейка «Алексей Максимович Горький и Сулейман Стальский на первом Всесоюзном съезде писателей в 1934 г.» . (Зарисовка худ. Н. Лакова). * Дагестанская антология. Гослитиздат. Москва. 1934 г. 260 стр. Тираж 5000. С. Стальский — «Дагестан», «Судьи». Стр. 227-29. * Джамбул, Стальский, Лахути. Антирелигиозная художественная библиотечка. Изд. ЦК ВЛКСМ «Молодая гвардия», 1938 г. 72 стр. Тираж 40000. Стихи Стальского: «Муллы», «Шариатские судьи», «Дагестан» (отрывkи из поэмы), стр. 26-35. * Джамбул, С. Стальский. «Стихи и песни о Ленине, Сталине и Социалистической родине». Новосиб. обл. издательство. 1938 г. 78 стр Тир. 15000. Земля молодости. Литературно-эстрадный сборник. Изд. «Искусство». Москва. 1938 г. 184 стр. Тир. 10000. Стихи Стальского: «Песня о товарище Сталине», «Я буду петь большевиков». * Красноармейский фольклор. Составил В. М. Свдельников. Изд. «Советский писатель». Москва. 1938 г. 208 стр. Тир. 10000. С. Стальский: «Серго любимый» (из «Поэмы о Серго Орджоникидзе, любимом сподвижнике и друге великого Сталина»), «Красная армия». * Ленин в поэзии народов Востока. Составил А. Чачиков. Биб. «Огонек» № 3 (774). 1934 г. Тир. 50000. С. Стальский — «Надгробная речь». * Ленин и Сталин в поэзии народов СССР. Гослитиздат. Москва. 1938 г. 568 стр. Тир. 10000. Семь стихов Стальского о Ленине, Сталине и Сталинской Конституции. * Ленин и Сталин в стихах и песнях. Составил А. Чачиков. Биб. «Огонек» № 55—56. 1937 г. Тир. 50000. С. Стальский — «Слово Ленина», «Закона мудрого творец». * Песни советской молодежи. Составил Л. Гурвич. Изд. ЦК ВЛКСМ. «Молодая гвардия». 1937 г. 381 стр. Тир. 100000. С. Стальский «Песня о товарище Сталине», «Маяк». * Поэзия горцев Кавказа. Гослитиздат. 1934 г. 288 стр. Тир. 3000. С. Стальский — «Шариатские судьи», «Дагестан», «На смерть Ленина», Стр. 132-34. * Поэты советского Дагестана. Сев.-Кавк. гос. изд-во. 1936 г. 168 стр. Тир. 3000. С. Стальский — «Любимому вождю всех трудящихся мира товарищу Сталину», «Октябрь», «Первомайское послание», «Девушкам страны гор» и др.—всего 12 стихов. Стр. 107—130. * Сталин в песнях народов СССР. Изд. «Молодая гвардия». 1936 г. 224 стр. Тир. 20000. С. Стальский — «Играми, дюньядин нур Сталиназ», «Песня о Сталине», «Комсомолу». * Сталинская Конституция в поэзии народов СССР. Сборник стихов и песен под редакцией В. Мусазляна. Гослитиздат. Москва, 1937 г. 552 стр. Тир. 10000. В сборнике — четыре стиха Стальского («Играми, дюньядин—нур Сталиназ», «Принимая от товарища Калинина орден Ленина», «Прошу слова», «Слово о Сталинской Конституции»). * Стихи и песни о Сталине. Составил Еф. Зозуля и А. Чачиков. Библиотека «Огонек» № 13—14. 1937 г. С. Стальский «Играми, дюньядин нур Сталиназ». * Стихи и песни о выборах в Верховный Совет. Составил А. Чачиков. Библ. «Огонек». № 70. 1937 г. Тир. 50000. С. Стальский «Послание своим избирателям». * Творчество народов СССР. Альманах первый. Гослитиздат. Москва. 1937 г. 488 стр. Тир. 10000. С. Стальский «Прошу слова» стр. 38-42, * Творчество народов СССР. Издание редакции «Правда». 1938 г. 592 стр. Тир. 115000. Стихи Стальского: «Маяк», «Победа», «Не повернуть колхоз назад», «Я буду петь большевиков». === Кьилди акъудунар === ==== Лезги чӀалал ==== * СтӀал Сулейман «Хкягъай чӀалар» («Избранные стихи»). Даггиз. МахачКала. 1934 г. 108 стр. Тираж 2000. * СтӀал Сулейман. «Хкягъай чӀлар» («Избранные стихи»). к Даггиз. МахачКала. 1935 г. 150 стр. Тираж 1000. * СтӀал Сулейман. — «Хкягъай произведенияр» («Избранные произведения»). Даггиз. Махач-Кала. 1938 г. 318 стр. Тираж 3000. * СтӀал Сулейман. Хкягъай эсерар. ТуькӀуьрайбур: Ражидин Гьайдаров ва Ханбиче Хаметова. /СтӀал Сулейманан 130-й ийсуз талукь. * «СтӀал Сулейман. Хкягъай чӀалар» (латин гьарфаралди). ТуькӀуьрайди Гь. Гьажибеков. 1935-й ийс. ==== Урус чӀалал ==== * Сулейман Стальский. «Стихи и песни». Переводы с лезгинского Эф. Капиева, О. Колычева, С. Липкина, А. Суркова, М. Тарловского, Н. Ушакова и А. Чачикова. Редакция и вступительная статья Эф. Капиева.. Вклейка—-красочный портрет Стальского. Изд. «Художественная литература». Москва. 1936 г. 154 стр. Тираж 5000. * Сулейман Стальский. «Шаири» (песни). Сев.-Кавк. гос. изд-во. Пятигорск. 1936 г. 112 стр. Тираж 5000. Избранные песни за период с 1923 по 1936 г. На стр. 5—14 «Рассказ Сулеймана о себе». * Сулейман Стальский. «Поэма о Серго Орджоникидзе — любимом сподвижнике и друге великого Сталина». Перев. Эф. Капиева. Сев.-Кавк. гос. изд-во. Пятигорск. 1936 г. 31 стр. Тираж 3000. * Сулейман Стальский. «Избранные песни и стихи». Партиздат ЦК ВКП(б). Москва. 1937 г. 80 стр. Тираж 10000. Посмертное издание с биографическим очерком П. А. Павленко. Сборник включает несколько произведений лишь советского периода. По сравнению с предыдущими изданиями дополнен стихами «Прошу слова!». * Сулейман Стальский. Сборник материалов и документов. Составил и комментировал В. Кащеев. ДАГГИЗ, Махачкала, 1939 * Сулейман Стальский. «Избранные песни и стихи». Переводы с лезгинского под ред. Эф. Капиева. Вступительный очерк П. Павленко. Изд. «Советский писатель». Москва. 1938 г. 108 стр. Тираж 8500. * Сулейман Стальский. «Стихи и песни». Перев. с лезг. под ред. Эф. Капиева. С портретом автора. Изд. «Художеств, литература». Москва. 1938 г. 188 стр. Тираж 10000. * Сулейман Стальский. «Стихи и поэмы». Перев. с лезгинского Эф. Капиева. Детиздат ЦК ВЛКСМ. 1938 г. 64 стр. Тир. 25300. С портретом автора и вступительной статьей П. А. Павленко. Книга предназначена для детей старшего возраста. * Сулейман Стальский. «Избранные стихи». Изд. «Советский писатель» (школьная серия). 1939 г. Москва. Тираж 25000.Со вступительной статьей П. Павленко «Сулейман Стальский», стр. 3—13. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lezgichal.ru/taxonomy/term/52 Шиирар] * [https://web.archive.org/web/20120206092249/http://lezgi-yar.ru/index/sulejman_stalskij/0-44 Краткая биография Сулейман Стальского] * [https://web.archive.org/web/20140811133831/http://lezgi-yar.ru/news/raskajanie_po_sulejmanu/2011-05-01-227 Раскаяние по Сулейману] {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Лезги шаирар]] 52v052fnqcmvny21688h8hywsb9li5l 0 3240 100005 97838 2026-11-11T00:01:25Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100005 wikitext text/x-wiki [[Файл:Roman empire 395.jpg|thumb|300px|Римдин империя 395 йисуз]] '''Византиядин империя''' — чӀехи [[юкьван виш йисар]]ин гьукумат ([[395 йис]] (я тахьайтӀа [[330 йис]])<ref>Дашков С. Б. Императоры Византии. М., 1996. С. 8.</ref>—[[1453 йис]]). [[РагъэкъечӀдай патан Римдин империя]] авай чка. [[Дегь чӀаван Рим]]дин юкьван виш йисарин чка кьунвайди я<ref name="fordham">{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/byzantium/index.html|title=Byzantium|last=Halsall|first=Paul|year=1995|publisher=Fordham University|accessdate=21 June 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/618ULqYZz|archivedate=2011-08-23}}</ref><ref>{{harvnb|Millar|2006|pages=2, 15}}; {{harvnb|James|2010|p=5}}: «But from the start, there were two major differences between the Roman and Byzantine empires: Byzantium was for much of its life a Greek-speaking empire oriented towards Greek, not Latin culture; and it was a Christian empire.»</ref>. «Византий» — [[Константинопол]]дин ([[Истамбул]]дин) шегьердин виликан тӀвар. 330 йисуз авай Византий [[I Константин ЧӀехи]]ди '''«ЦӀийи Рим, Константинопол»''' лагьана тӀвар эцигун. == Халкь (Нух) == Византий империядин халкь, эвелди жуьреба-жуьре хьана: [[грекар]], [[коптар]], [[эрменар]], [[чувудар]], [[фракар]], [[иллирияр]], [[дакар]], [[кьиблепатан славянар]]ни маса миллетар. Византиядин рагъакӀидай патан экономикада, политикадани культурада виридалай кӀенкӀве грекар физвай, рагъэкъечӀдай пата — эрменар. Эвелди Византиядин гьукуматдин чӀал — латин чӀал, эхирдал — грек чӀал. == Гьукуматдин туькӀуьрун == Римдин империядилай Византиядиз (пачагьвалдин гьукум) императорни кьилел галаз монархия атана. VII векдлай императордин тӀвар автократор я ({{lang-el|Αὐτοκράτωρ}}) я тахайтӀа василевс я ({{lang-el|Βασιλεὺς}}). Византий империядиз кьвед префектура авай — РагъэкъечӀдай Патан Иллирик. Гьар префектурадин кьилел префектар акъвазна: РагъэкъечӀдай Патан преториядин префект ({{lang-la|Praefectus praetorio Orientis}}), Иллирикадин преториядин префект (лат. Praefectus praetorio Illyrici) ва кьилди авай Константинополь Константинопольдин шегьердин префект галаз (лат. Praefectus urbis Constantinopolitanae). Гьукумат яшамиш хьайи кьадар вахтуниз адан кьилин шегьер гьамиша кьилди Константинополь тир. == Кьиспет == Византия 395 йисуз туькӀуьр хьайиди я, Рим империядин Константин императорди гьукуматдин кьилин шегьер [[Рим]]дай [[Византий]] шегьердиз тухвана вични империя кьвенал пай авурла. ГьакӀ хьана Риман империя пай хьана: РагъэкӀидай патан Риман империя; РагъэкъечӀдай патан Риман империя. РагъэкӀидай патан империя германри къачуна, кӀукӀварна, адан чилерал чпин гьукуматар туькӀуьрна. РагъэкъечӀдай патан империя амукьна, вири четинвилер эх хьана мал агъзур йис яшамишна туьркери Константинополь 1453 йисуз къачудалди. РагъэкъечӀдай патан Риман империядиз «Византия» гила ганвай тӀвар я. Абуру чпи чпиз Риман империя лугьузвай, чеб халис Рим империя яз гьисабзавай. Ахпа императорри чпин титулриз цӀийи тӀварар ганвай — эгера вилик бередин Римди вичин императорриз '''цезарь''' лугьузвайтӀа Византий империядин императорриз '''василевс'''ни '''автократор''' лугьузвай. Къвез-къведайдивай Византий империядин сергьятар гьяркьуь жез хьана. Юкьван йисан береда, Юстинианан девирдиз Византиядин велаятарвилиз цӀийи чилер къачуна Вергилийа. Ам империядин къуршунхъан тир. Юстинианан бере Византиядин виридалайни кьакьан чӀав я. === Византияни туьркер === Сифте сефер туьркер Византиядин чилерал 11 лагьай вишйисан эхирда атана. ГъвечӀи Азиядин шегьерарни велаятар къачуз, абуру гьанал чпин гьукумат туькӀуьриз эгечӀна - Осман бейлик, Кони султанатни амайбур. 1326 йисуз туьркери византийжуваривай Бурса къачуна. Абуру гьаниз чпин кьилин шегьер тухвана. Пуд йис алатайла, 1329 йисуз туьркери Никея къачуна. Константинопольдин патриархдиз пара аламат хьана чир хьайила, Никеядин агьлияр османрин къуватдик гьеч ирид йис хьанваз виридаз туьрк чӀални чир хьана, парабуру Исламни кьабулна. 1337 йисуз туьркери Никомедия кьуна. 1338 йисуз туьркери [[Босфор]]дилай [[Европа]]диз фена. 1361 йисуз Мурада І [[Фракия]] къачуна, ахпа Филиппополь къачуна. Ахпани туьркери Адрианополь къачуна адан тӀварни дегишна (Эдирне эхцигна), 1365 йисуз гьаниз чпин кьилин шегьерни тухвана. И хабарар хьайила, 1391 йисуз Византиядин императорди Иоанн V Палеолога вич туьркерин султандин вассал яз кьабулна. 1397 йисуз османрин цӀийи султаназ, Баязидаз І, Константинополь къачуз кӀан хьана пара кьуршунар вегьена аниз - эхир къачуз хьанач шегьер. 1422 йисуз Мурада ІІ Константинополь къачуж кьуршунар ракъурна - гьадавайни хьанач. А береда Византиядихъ авайди кьилди Константинопольни патаг гвай чилер тир. [[Файл:Byzantium1430.JPG|thumb|Византий империя (яруди) 1430 йисуз]] Эхирки, 1453 йисуз Мехмеда ІІ 160 агъзур кас кьуршунар ракъурна Константинополь шегьер къачуна гьаниз чпин кьилин шегьер тухвана. Византий империядин девир куьтягь хьана. Амукьнавай грек чилер - Мореяни Трапезунд туьркери къачуна 1460-лагьайни 1461-лагьай йисуз къачуна. === Латин империя === 1204-лагьай йисуз хашпересхъанри къуршунар кӀватӀна [[Венеция]]дай экъечӀна [[Константинополь]]дал фена. Абуру шегьер къачуна Византий империя цкӀирна. Адан рагъэкӀидай патал Латин империя эцигна. 60 йисалай Византий империя мад Никеядин императорди цӀийи кьиляй кӀватӀ хъувуна. Империя цкӀир хьайи девирдиз ам са шумуд гьукуматдал пай хьанвай — Латин империяни и Ахей бегвал туькӀуьрнавай хашпересхъанри кьунвай чилерал. Никея, Трапезундни Эпир империяр — грекрин гъилик кваз амай чилерал. Латинри грек культура жедай кьван чӀурзавай, вирина италжув маса гудайбур авай, гьавиляй грек шегьерриз хказ жез четин тир. == Византиядин императорар == {{main|Византиядин императорар}} 1204-лагьай йисдихъ Византий империядал авай цӀикьвед династия: [[Константиндин династия|Константиндин]], [[Валентиниан-Феодосийдин династия|Валентиниан-Феодосийдин]], [[Леодин династия|Леодин]], [[Юстиниандин династия|Юстиниандин]], [[Ираклийдин династия|Ираклийдин]], [[Исаврий династия]], [[Никифордин династия|Никифордин]], [[Аморий династия]], [[Македонрин династия]], [[Дукадин династия|Дукадин]], [[Комнинрин династия|Комнинрин]] ва [[Ангелусрин династия]]. == ТӀварар == Византийжуври чпи чпиз румажувар лугьузвай, грек чӀалал — «ромеяр», чпин гьукуматдиз — «Рум („Ромей“) империя» (кьулангрек (византий) чӀалал — Βασιλεία Ῥωμαίων, Basileía Romaíon) я куьруьдаказ «Романия» (Ῥωμανία, Romania). РагъэкӀидай пата Византиядин яшамишдай девирдин чӀехи пайдин къене «Грек империя» лугьузвай, вучиз лагьайтӀа виридалайни пара рахадай чӀал грекринди тир. Мадни, империядин халкьар эллин культурадик экечӀзавай. [[Дегь Русь]]да Византиядиз гьамиша хьти «Грек паччагьвал» лугьузвай, адан кьилин шегьердиз — Паччагьшегьер ({{lang-ru|Царьград}}) == Шикилар == <gallery> Файл:Constantine-cameo.jpg|[[I Константин ЧӀехи]] (IV виш йис) Файл:Apsismosaik Museum Byzantinische Kunst.JPG|Византиядин мозаика Файл:1025AD LA.svg|Византий империя ([[1025 йис]]) </gallery> == Эдебият == * [http://gumilevica.kulichki.net/VAA/vaa1.htm ''Васильев А. А.'' История Византийской империи, Том I. Время до крестовых походов до 1081 г] * [http://gumilevica.kulichki.net/VAA/vaa2.htm ''Васильев А. А.'' История Византийской империи, Том II. От начала Крестовых походов до падения Константинополя] * [https://web.archive.org/web/20120514114936/http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Diehl_Ist/index.php Диль Ш. История Византийской империи] / Перев. с франц. А. Е. Рогинской. — М., 1948. * [https://web.archive.org/web/20120514120341/http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Diehl/intro.php Диль Ш. Основные проблемы византийской истории] / Перев. с франц. Б. Т. Горянова. — М., 1947. * [http://slovari.yandex.ru/%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F/ Статья ''Византия'' в Большой советской энциклопедии]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://slovari.yandex.ru/%20%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9%20%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B4%20%D0%B1%D1%81%D1%8D/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B4%D1%8B/ Информация о четвёртом крестовом походе из Большой советской энциклопедии]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Карышковский, Пётр Осипович]] Лев Диакон о Тмутараканской Руси // Византийский временник, № 42 (1960) * [[Карышковский, Пётр Осипович]] Находки античных и византийских монет в Одесской области [Finds of Antique and Byzantine Coins in Odessa District] //Археологические и археографические исследования на территории Южной Украины. — Киев, Одесса: Выща школа. — С. 172—177 * ''Византия: Утраченная империя / Byzantium: The Lost Empire'' (1997) — документальный сериал [[Discovery (телеканал)|Discovery Channel]] * [http://ec-dejavu.ru/o/Orthodoxy_Aver.html С. Аверинцев. Византийский культурный тип и православная духовность] // Аверинцев С. С. Поэтика ранневизантийской литературы. СПб., 2004, с. 426—444 * [http://elar.usu.ru/bitstream/1234.56789/2262/1/adsv-11-13.pdf Степаненко В. П. Политическая обстановка в Закавказье в первой половине XI в.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111065400/http://elar.usu.ru/bitstream/1234.56789/2262/1/adsv-11-13.pdf |date=2012-01-11 }} * Византийский словарь: в 2 т. / Сост., общ. ред. К. А. Филатова. Авторы: С. Ю. Акишин, Г. В. Баранов, А. Е. Голованов и др. — СПб.: Амфора, Издательство РХГА, Издательство Олега Абышко, 2011. * Успенский Ф. И. История Византийской империи: Становление. М.: АСТ, Астрель, 2012. — 608 с. — Серия «Историческая библиотека», 2 000 экз., ISBN 978-5-271-33920-2, ISBN 978-5-17-072052-1 * Успенский Ф. И. История Византийской империи: Рассвет (Комнины). М.: АСТ, Астрель, 2012. — 480 с. — Серия «Историческая библиотека», 2 000 экз., ISBN 978-5-271-33922-6, ISBN 978-5-17-072055-2 * Успенский Ф. И. История Византийской империи: Эпоха смут. М.: АСТ, Астрель, 2012. — 608 с. — Серия «Историческая библиотека», 2 000 экз., ISBN 978-5-271-33923-3, ISBN 978-5-17-072053-8 * Успенский Ф. И. История Византийской империи: Македонская династия. М.: АСТ, Астрель, 2011. — 800 с. — Серия «Историческая библиотека», 2 000 экз., ISBN 978-5-271-33921-9, ISBN 978-5-17-072054-5 * Успенский Ф. И. История Византийской империи: Крушение. М.: АСТ, Астрель, 2011. — 576 с. — Серия «Историческая библиотека», 2 000 экз., ISBN 978-5-271-33924-0, ISBN 978-5-17-072056-9 == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{commonscat|Byzantine Empire}} * [http://www.byzantium.ru Византия — история, культура и искусство] * [http://byzantion.ru/ История и культура государства ромеев] * [http://vizantia.info Византийский урок] * [http://video.yandex.ru/users/rublev-museum/view/2/ Ульянов Олег Германович. Византийское наследие Святой Горы Афон // Публичная лекция в Московском Доме Национальностей 9 апреля 2009 г.] * [http://www.templiers.info/web/a01.php?page=080426a ''Луговой О. М.'' «Крестоносцы-наемники в Византии». Исследование участия скандинавов в крестовых походах и связанные с этим случаи их найма в византийскую армию.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220162629/http://templiers.info/web/a01.php?page=080426a |date=2009-02-20 }} {{1000}} [[Категория:Византия|*]] gm20nkvsfw8oqn39anjfcldarnb0i17 0 3501 100017 98282 2026-11-11T01:33:47Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100017 wikitext text/x-wiki {{Гьукумат | тӀвар = Нигерия | официал тӀвар = Федератив Республика Нигерия | тамам тӀвар = {{lang-en|Federal Republic of Nigeria}} | пайдах = Flag of Nigeria.svg | герб = Coat of arms of Nigeria.svg | карта = Nigeria (orthographic projection).svg | гимн = Unity and Faith, Peace and Progress | кьилин шегьер = [[Абуджа]] | шегьерар = [[Лагос]], [[Кано (шегьер)|Кано]], [[Ибадан]] | аслутуширвал = [[1 октябрь]] [[1960 йис|1960]] | аслутуширвал девирда = [[ЧӀехибритания]] | чӀал = [[Инглис чӀал|Инглис]], регионал чӀалар | гьукуматдин дин = 12 штатардиз: [[ислам]] | идара авунин тегьер = [[Президентдин республика]] | кьил = [[Мохаммаду Бухари]] (президент) | майдан = 923 768 | цин кьадар = 1,4 | чилдин чка = 31 | халкь = ↗203 008 216 | халкьдин чка = 7 | агьалидин чуькьуьнвал = 219,7 | пул = [[Нигериядин найра]] (₦) (NGN) | КъВБ = 1,169 | КъВБдин чка = 24 | агьалийрин са касдал къвезвай КъВБ = 5 967 | ИПВИ = ▲ 0,532 | ИПВИ чка = 157 | интернет-домен = [[.ng]] | телефондин код = +234 | сятдин чӀул = +1 }} '''Нигерия''', '''Федератив Республика Нигерия''' ({{lang-en|Federal Republic of Nigeria}}) — рагъакӀидай патан [[африка]]да авай гьукумат. Агьалидин кьадардиз килигна африкадин уьлквейрин арада садлагьай чкадал ала. Агьалидин кьадар — 198 млн кьван кас. Гьакъикъи гьисаб 200 миллиондилайни гзаф хьун мумкин я. Са бязи малуматрив кьурвал Нигерия 2050-й йисалди агьалийрин кьадардиз килигна дуьньядин виридалайни гзаф авай пуд уьлквейрин сиягьдиз аватда. Садхьанвай Миллетрин Тешкилатдин прогноздалди Нигериядин агьалийрин кьадар 2050-й йисуз 411 миллион жеда. == ТӀвар == Негириядин тамам тӀварар: <poem> Federal Republic of Nigeria — [[инглис чӀал]] Republic ndi Naigeria — [[игбо чӀал]] Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà — [[йоруба чӀал]] Jam-huriyar Taraiyar Nijeriya — [[гьауса чӀал]] Republik Federaal bu Niiseriya — [[фула чӀал]] </poem> == Провинцияр == Нигерия — [[федератив республика]]; 36 штатарни ({{lang-en|state}}) 1 федерал кьилин шегьер ({{lang-en|Federal Capital Territory}}) акатзава. {| class="standard" ! Нигериядин штатар |- | [[Файл:Nigeria political.png|500px|border|right|Нигериядин штатар]] |- | style="padding:0; border:none;" | |} [[Файл:Abuja gate.jpg|thumb|right|300px|[[Абуджа]], кьилин шегьер]] [[Файл:Lagos Island.jpg|thumb|right|300px|[[Лагос]], нигериядин чӀехи шегьер]] {| class="wikitable sortable" !width="20"| № ! Штат ! Кьилин хуьр ! Майдан,<br /> км² ! Агьалияр,<br />(2006), ксар. ! Къалинвал,<br />ксар./км² |- | 1 | [[Абия (штат)|Абия]] | [[Умуагьия]] | align="right" | 6 320 | align="right" | 2 833 999 | align="right" | 448,42 |- | 2 | [[Адамава (штат)|Адамава]] | [[Йола (Нигерия)|Йола]] | align="right" | 36 917 | align="right" | 3 168 101 | align="right" | 85,82 |- | 3 | [[Аква-Ибом]] | [[Уйо]] | align="right" | 7 081 | align="right" | 3 920 208 | align="right" | 553,62 |- | 4 | [[Анамбра]] | [[Авка]] | align="right" | 4 844 | align="right" | 4 182 032 | align="right" | 863,34 |- | 5 | [[Байелса]] | [[Йенагоа]] | align="right" | 10 773 | align="right" | 1 703 358 | align="right" | 158,11 |- | 6 | [[Баучи (штат)|Баучи]] | [[Баучи]] | align="right" | 45 837 | align="right" | 4 676 465 | align="right" | 102,02 |- | 7 | [[Бенуэ (штат)|Бенуэ]] | [[Макурди]] | align="right" | 34 059 | align="right" | 4 219 244 | align="right" | 123,88 |- | 8 | [[Борно (штат)|Борно]] | [[Майдугури]] | align="right" | 70 898 | align="right" | 4 151 193 | align="right" | 58,55 |- | 9 | [[Гомбе]] | [[Гомбе (шегьер)|Гомбе]] | align="right" | 18 768 | align="right" | 2 353 879 | align="right" | 125,42 |- | 10 | [[Делта (штат)|Делта]] | [[Асаба]] | align="right" | 17 698 | align="right" | 4 098 391 | align="right" | 231,57 |- | 11 | [[Замфара (штат)|Замфара]] | [[Гусо]] | align="right" | 39 762 | align="right" | 3 259 846 | align="right" | 81,98 |- | 12 | [[Джигава]] | [[Дуце]] | align="right" | 23 154 | align="right" | 4 348 649 | align="right" | 187,81 |- | 13 | [[Имо]] | [[Оверри]] | align="right" | 5 530 | align="right" | 3 934 899 | align="right" | 711,55 |- | 14 | [[Йобе]] | [[Даматуру]] | align="right" | 45 502 | align="right" | 2 321 591 | align="right" | 51,02 |- | 15 | [[Кадуна (штат)|Кадуна]] | [[Кадуна]] | align="right" | 46 053 | align="right" | 6 066 562 | align="right" | 131,73 |- | 16 | [[Кано (штат)|Кано]] | [[Кано (Нигерия)|Кано]] | align="right" | 20 131 | align="right" | 9 383 682 | align="right" | 466,13 |- | 17 | [[Кацина]] | [[Кацина (шегьер)|Кацина]] | align="right" | 24 192 | align="right" | 5 792 578 | align="right" | 239,44 |- | 18 | [[Квара]] | [[Илорин]] | align="right" | 36 825 | align="right" | 2 371 089 | align="right" | 64,39 |- | 19 | [[Кебби]] | [[Бирнин-Кебби]] | align="right" | 36 800 | align="right" | 3 238 628 | align="right" | 88,01 |- | 20 | [[Коги (Нигерия)|Коги]] | [[Локоджа]] | align="right" | 29 833 | align="right" | 3 278 487 | align="right" | 109,89 |- | 21 | [[Кросс-Ривер]] | [[Калабар]] | align="right" | 20 156 | align="right" | 2 888 966 | align="right" | 143,33 |- | 22 | [[Лагос (штат)|Лагос]] | [[Лагос]] | align="right" | 3 345 | align="right" | 9 013 534 | align="right" | 2694,63 |- | 23 | [[Насарава]] | [[Лафиа]] | align="right" | 27 117 | align="right" | 1 863 275 | align="right" | 68,71 |- | 24 | [[Нигер (штат)|Нигер]] | [[Минна]] | align="right" | 76 363 | align="right" | 3 950 249 | align="right" | 51,73 |- | 25 | [[Огун (штат)|Огун]] | [[Абеокута]] | align="right" | 16 762 | align="right" | 3 728 098 | align="right" | 222,41 |- | 26 | [[Ойо (штат)|Ойо]] | [[Ибадан]] | align="right" | 28 454 | align="right" | 5 591 589 | align="right" | 196,51 |- | 27 | [[Ондо (штат)|Ондо]] | [[Акуре]] | align="right" | 14 606 | align="right" | 3 441 024 | align="right" | 235,59 |- | 28 | [[Осун]] | [[Ошогбо]] | align="right" | 9 251 | align="right" | 3 423 535 | align="right" | 370,07 |- | 29 | [[Плато (штат)|Плато]] | [[Джос]] | align="right" | 30 913 | align="right" | 3 178 712 | align="right" | 102,83 |- | 30 | [[Риверс (штат)|Риверс]] | [[Порт-Харкорт]] | align="right" | 11 077 | align="right" | 5 185 400 | align="right" | 468,12 |- | 31 | [[Сокото (штат)|Сокото]] | [[Сокото (город)|Сокото]] | align="right" | 25 973 | align="right" | 3 696 999 | align="right" | 142,34 |- | 32 | [[Тараба]] | [[Джалинго]] | align="right" | 54 473 | align="right" | 2 300 736 | align="right" | 42,24 |- | 33 | [[Эбоньи]] | [[Абакалики]] | align="right" | 5 670 | align="right" | 2 173 501 | align="right" | 383,33 |- | 34 | [[Эдо (штат)|Эдо]] | [[Бенин-Сити]] | align="right" | 17 802 | align="right" | 3 218 332 | align="right" | 180,78 |- | 35 | [[Экити]] | [[Адо-Экити]] | align="right" | 6 353 | align="right" | 2 384 212 | align="right" | 375,29 |- | 36 | [[Энугу (штат)|Энугу]] | [[Энугу]] | align="right" | 7 161 | align="right" | 3 257 298 | align="right" | 454,87 |- | 37 | [[Федерал кьилин шегьердин ччил (Нигерия)|Федерал кьилин <br /> шегьердин ччил]] | [[Абуджа]] | align="right" | 7 315 | align="right" | 1 405 201 | align="right" | 192,10 |- style="background: #CCC;" | || Вири || || 923 768 || 140 003 542 || 151,56 |} == Нигериядин чӀехи шегьерар == [[Файл:Nigeria sm02.gif|thumb|right|300px|Нигериядин шегьерар]] {| class="wikitable" |----- |colspan="6" align="center" bgcolor="#FFFFFF" | '''Нигериядин шегьерар''' |----- |rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''№''' || rowspan="2" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Шегьер''' || colspan="3" align="center" bgcolor="#98FB98" | '''Агьалияр''' |----- |align="center" bgcolor="#98FB98" | '''{{comment|[[1991 йис]]|Сиягьдиз къачур йис}}''' || align="center" bgcolor="#98FB98" | '''{{comment|[[2010 йис]]|Къимет}}''' |----- |align=right | 1. || [[Лагос]] || align=right | 5 195 247 || align=right | 9 968 455 |----- |align=right | 2. || [[Ибадан]] || align=right | 1 835 300 || align=right | 5 175 223 |----- |align=right | 3. || [[Бенин-Сити]] || align=right | 762 719 || align=right | 2 406 697 |----- |align=right | 4. || [[Кано (шегьер)|Кано]] || align=right | 2 166 554 || align=right | 2 376 372 |----- |align=right | 5. || [[Порт-Харкорт]] || align=right | 703 421 || align=right | 2 100 711 |----- |align=right | 6. || [[Кадуна]] || align=right | 993 642 || align=right | 2 061 175 |----- |align=right | 7. || [[Аба (шегьер)|Аба]] || align=right | 500 183 || align=right | 1 597 296 |----- |align=right | 8. || [[Абуджа]] || align=right | 107 069 || align=right | 1 352 679 |----- |align=right | 9. || [[Майдугури]] || align=right | 618 278 || align=right | 1 126 195 |----- |align=right | 10. || [[Илорин]] || align=right | 532 089 || align=right | 1 084 681 |----- |align=right | 11. || [[Варри]] || align=right | 363 382 || align=right | 933 762 |----- |align=right | 12. || [[Онича]] || align=right | 350 280 || align=right | 910 778 |} == Ксар == === Дин === == Экономика == == Шикилар == <gallery perrow=3 widths="180px" heights="160px"> Файл:Nigeria linguistic 1979.jpg|Нигериядин чӀалардин карта Файл:Sukur Adamawa Nigeria.jpg|[[Сукур]] Файл:Templo Osun3.jpg|[[Осун-Осогбо]] пак тир гъвечӀи там Файл:Wole Soyinka in 2018.jpg|[[Воле Шойинка]] Файл:1 nwankwo kanu 2017 (edited).jpg|[[Нванкво Кану]] Файл:John Obi Mikel-Nigeria.jpg|[[Джон Оби Микел]] </gallery> == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [https://statehouse.gov.ng/ Гьукуматдин сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200821030034/https://statehouse.gov.ng/ |date=2020-08-21 }}{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20200821221532/https://nigeriaunmission.org/ Permanent Mission of Nigeria to the United Nations]{{ref-en}} * {{commons|Nigeria}} {{Къецепатан элячӀунар}} {{Африкадин гьукуматар}} {{1000}} [[Категория:Нигерия|*]] bc224ha90mm4ncou0veyhylwnv7if4k 0 4596 100012 99632 2026-11-11T01:06:27Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100012 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2+ |тӀвар=КьепӀир |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Кабир-Казмаляр}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg =41 |lat_min =44 |lat_sec = 49.5 |lon_deg =48 |lon_min = 29|lon_sec = 23.9 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = Дагъустан |райондин жуьре = Муниципал район |район = Мегьарамдхуьруьн район |район таблицада = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн |C в регион = нет |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет|«КьепӀир Къазмайрин»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = 1878—1880 йисара |майдан = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = АПдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал = гьуьлуьн дережадилай <br />124 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = {{гзаф хьун}} 1 982 |сиягьдиз къачур йис = 2002 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87235 |почтунин индекс = 368796 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 237 807 001 |Commons-ра категория = |сайт = http://kapirhur.ru |сайтдин чӀал = |add2n = Космосдай акунар |add2 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=41.746278&lon=48.487816&z=14&m=yh www.wikimapia.org] }} '''КьепӀир''' ({{lang-ru|Кабир-Казмаляр, Нижний Кабир}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет|«КьепӀир Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я. == География == Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, [[Азербайжан]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, [[Самур вацӀ]]ун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 22,3 км яргъал, [[Каспи гьуьл]]елай 16 км яргъал ала. КьепӀир Къазмаяр, [[Кучун Къазмаяр]] ва [[ГазардкӀам Къазмаяр]] хуьрер сад-садахъ гилиг хьана сад хьанвайди я. Хуьруьн чилерин майдан — 29 км² я. == Тарих == КьепӀир Къазмайрин тарих вичин бинедин [[КьепӀир]] хуьруьхъ галкӀанва. Хуьруьн бине, [[1878 йис]]алай [[1930 йис]]ал кьван [[Кьурагь район]]дин суван [[КьепӀир]] хуьряй арандиз куьч хьанвай эгьлийри кутунай. КьепӀир Къазмайрилай гъейри, кьепӀирвийри [[Ярукьвалар]] хуьрни арадал гъанвай. [[1966 йис]]ан чукӀурдай чилин зурзунрилай кьулухъ иниз [[Кьурагь район]]дин [[Хуьрехуьр]]уьн са пай куьч хьанвай. Гила хуьре кьепӀирвийрилай гъейри Кьурагь райондин Хуьрехуьруьнни [[Кукваз]] хуьруьн, [[Докъузпара район]]дин [[КӀама Кучун]] хуьруьн ва [[Рутул район]]дин [[Вруш]] хуьруьн ([[рутулар]]) эгьлиярни ава. [[1936 йис]]уз хуьре пуд классрин кабинетар авай сифте кьилин мектеб эцигнай. [[1948 йис]]уз и мектеб сифте ирид йисан мектебдиз, гуьгъуьнлайни юкьван мектебдиз элкъуьрнай <ref>[http://www.kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php КьепӀир Къазмайрин ЮЧМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713215852/http://kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-13 }}</ref> [[1966 йис]]уз КьепӀир Къазмаяр, [[Кучун Къазмаяр]] ва [[ГазардкӀам Къазмаяр]] «Яру Октябрь» колхоздин составдик акатнай. Гьа а йисузни «Яру Октябрь» колхоз цӀийикӀа туьхкӀуьрна «Мирный» колхоз арадал гъанвай. А чӀавуз хуьр электричестводив таъмин хьанай, радио кӀвалахзавай. Къе КьепӀир Къазмаяр, райондин вилик физвай абад хуьрерикай сад я. Хуьре хуьруьн администрациядин мукьвал кирпичар атӀузвай завод, чехирдин завод, идарадин азархана, 400 кас гьакьарзавай шадвилерин кӀвал, юкьван мектеб, мискӀин, фельдшервилинни-акушервилин пункт кардик ква, кафеяр, барар туьквенар ава. Хуьруьн къваларив гегьенш чӀурар, ципицӀрин багъар, чуьхверрин, хутарин, алучайрин, ичерин мулкар, цанвай никӀер экӀя хьанва. [[2007 йис]]уз «Мирный» колхозди вичин уьмуьр акьалтӀарна, адан майишатар кьилдин иесийриз маса хганай. [[1995 йис]]уз хуьруьз газдинни цин гунгар чӀугунай, кьилин куьчедиз асфальт янай. == Агьалияр == [[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 982 касди уьмуьр гьалзавай <ref>[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]</ref>. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, КьепӀир хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 1 932 кас тир. <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html Хъутур-Куьредин наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]</ref> Хуьре лезгийрилай гъейри, маса суван хуьрерай куьч хьанвай миллетарни ава, ибур: [[рутулар]], [[агъулар]], [[табасаранар]], [[аварар]] я. Абурун виридаз [[лезги чӀал]] хайи чӀалан дережада чизва ва бинедин агьалидихъ галаз акахьна абурувай чара жезвач. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20230607050037/https://lezgi-yar.ru/index/selo_kapir/0-80 «Lezgi-yar» сайтуна КьепӀир Къазмайрикай гегьенш малуматар] * [http://kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php КьепӀир Къазмайрин ЮЧМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713215852/http://kapirkaz.dagschool.com/istoriya_nashey_shkoli.php |date=2014-07-13 }} {{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}} [[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] 3cz3qak0s10nwqq4m5fqaltqijiszgi 0 5190 100009 95623 2026-11-11T00:41:10Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100009 wikitext text/x-wiki {{Алим |тӀвар = Иммануил Кант |тамам тӀвар =Immanuel Kant |шикил = Immanuel Kant - Gemaelde 2.jpg |кьадар = 220px |шикил_къул = шикил |хьайила ганвай тӀвар = |дидедиз хьайи чӀав = {{Дидедиз дата|22|4|1724}} |дидедиз хьайи чка = [[Кёнигсберг]], [[Пруссия]] |кьиникьин чӀав = {{Кьена дата|12|2|1804}} (79 йис) |кьиникьин чка = [[Кёнигсберг]], [[Пруссия]] |гьукумат = [[Файл:Flag of Prussia (1892-1918).svg|border|22px|Пруссия королевстводин пайдах]] [[Пруссия]] |илимдин хел = [[философия]], [[эпистемология]], [[метафизика]], [[этика]] |кӀвалахдай чка = [[Кёнигсберг университет]] |илимдин дережа = профессор |илимдин тӀвар = [[Илимдин доктор]] |альма-матер = [[Кёнигсберг университет]] |илимдин кьил = |тӀвар акъатун = [[немец классик философия]], [[кантианство]] |пишкешар = |къул = Immanuel Kant signature.svg |къулдин гьяркьуьвал = |сайт = |жуьреба-жуйре = |commonscat =Immanuel Kant }} '''Иммануи́л Кант''' ({{lang-de|Immanuel Kant}}; {{Дидедиз дата|22|4|1724}}, [[Кёнигсберг]], [[Пруссия]]<ref>Замандин [[Калининград]] [[Урусат]]да</ref> — {{Кьена дата|12|2|1804}}) — [[германия]]дин зурба философ, [[немец классик философия]]дин тухумдин ата-буба я. ЧӀехи кхьей затӀ: * «Михьи акьулдин критика» (1781) — [[гносеология]] ([[эпистемология]]) * «Практикадин акьулдин критика» (1788) — [[этика]] * «Фикирдин зиреквал критика» (1790) — [[эстетика]] == Эдебият == * ''Иммануил Кант.'' Собрание сочинений в 8 томах. — Издательство: ЧОРО, 1994 г. — ISBN 5-8497-0001-3, ISBN 5-8497-0002-1, ISBN 5-8497-0003-X, ISBN 5-8497-0004-8, ISBN 5-8497-0005-6, ISBN 5-8497-0006-4, ISBN 5-8497-0007-2, ISBN 5-8497-0008-0. {{ref-ru}} == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20130208131733/http://www.gumer.info/authors.php?name=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82+%D0%98. Гумер Библиотека] {{ref-ru}} * [https://lib.kantiana.ru/jirbis2/ Библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230606100755/https://lib.kantiana.ru/jirbis2/ |date=2023-06-06 }} {{ref-ru}} * [https://gutenberg.org/browse/authors/k#a1426 Библиотека] {{ref-en}} {{1000}} {{DEFAULTSORT:Кант, Иммануил}} [[Категория:Германиядин философар]] 5kq84xq6qzh2by7rj8r8yqzxd0v74q4 0 5788 100010 99942 2026-11-11T00:57:54Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100010 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Кьуьчхуьр |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Кочхюр}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg = 41|lat_min =31 |lat_sec =18.55 |lon_deg =47 |lon_min =51|lon_sec =58.89 |CoordAddon = |CoordScale = 20000 |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Кьурагь район |район таблицада = Кьурагь район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Кьуьчхуьруьнсовет|«Кьуьчхуьруьнсовет»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |виликан тӀварар = |кьакьанвилин жуьре =ЯШЧдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал =гьуьлуьн дережадилай <br /> 2100 м |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 68 |сиягьдиз къачур йис = 2002 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87262 |почтунин индекс = 368180 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 230 825 001 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Кьуьчхуьр''' ({{чӀал-ru|Кочхюр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Кьурагь район]]да авай, саки тунвай хуьр. [[Бугъда тепе]] хуьруьхъ галаз [[Кьуьчхуьруьнсовет|"Кьуьчхуьруьнсовет"дик]] акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я. == География == Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Кьурагь район]]дин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир [[Кьурагь]] хуьрелай 10 км яргъал, инсандин гъил агакь тийир гьуьлуьн дережадилай 2100 метр кьакьанда алай чкадал чка кьунвайди я. Чилерин вири санлай майдан 5000 гектар. Хуьруьн майишатдин мулкарин майдан 4000 гектар, абурукай кьуьгъверар — 400 га, векьин чкаяр — 1 200 га, чӀурар — 2500 га. == Тарих == Хуьруь бине кьунвай дуьз тарих гьеле малум туш, амма Кьуьчхуьруьз гзаф девлет авай тарих ава. Им Кьурагь райондин виридалайни дегь хуьрерикай сад я. Хуьруьн диб «Кьешенг мягьле» тирди гьисабзава. Гуьгъуьнлай, и мягьледихъ мукьвал алай хуьрерин эгьлиярни гилиг хьанвай. Хабардар ксари малумарзавайвал, хуьруьн тӀварни гьа куьч хьайибурун куьмекдалди арадал атанвайди я. Кьуьчхуьр иниз кьуд гъвечӀи хуьрерин эгьлияр куьч хьунин рекьелди арадал атанвайди я, адан тӀварни «Кьудхуьр» ва я «Куьч хьайибурун хуьр» ойконимрикай арадал атун мумкин я. Кьурагь райондин саки вири хуьрериз хьиз Кьуьчхуьруьзни дегь чӀавуз къаравулдин минараяр, къелеяр, цлар авайди тир ва хуьруьз анжах варарай гьахьиз жедай. Хуьре къенин йикъалди пуд гьавадин тунвай зурба жуьмя мискӀин амукьнава, адан цлан къванерал [[араб чӀал]]ал кхьинар ала. Хуьре гьакӀни, 20 метр кьакьандал алай тагъдин муьгъ ама. Гьайиф хьи, кьуьчхуьрвияр сувун хуьряй кьулувилиз куьч хьайидилай кьулухъ мискӀинни муьгъ къвез-къвез чкӀизва. Хуьр вад мягьлейриз пай хьанва: Кьешенг мягьле, Ишахь мягьле, Лакахъ мягьле (Сенгер), ТӀула мягьле ва Варазан мягьле. Ирид муькъвер (абурукай 5 тагъдинбур я), 3 мискӀинар, 5 пӀирер, 5 булахар. Хуьруьн пуд патайни гъвечӀи вацӀар авахьзава. Хуьруьн 37 майишат гатун чӀурал алай, ана абур малдарвилел алахънавай, некӀедин магьсулар гьасилзавай. Хуьруьз гзаф гегьенш векьин чкаярни никӀер авай, меже квай къацу векьив кьуьчхуьрвийри чпин къуншидал алай хуьрерни таъминарзавай. Кьуьчхуьрвийрин виликан машгъулатрикай рахайтӀа, къейд авуна кӀанда хьи, итимринни папарин хиве авай буржийрин арада къати сергьят эцигнавай. Залан кӀвалахар итимри (цан цун, векьер ягъун, мал-лапаг хуьн, алатар расун) ийизвай, ва папарин хиве кӀвалин кӀвалахар ва сар михьивун, гьалар авун хьтин крар авай. Калар ацун мадни папарин кӀвалахрик акатзавай, амма лапагар ацун ва лапагрин некӀедикай ниси гьазур авун итимрин хиве авай кӀвалахар тир. [[XIX виш йис]]уз Кьуьчхуьр вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Куьре округдин [[Хъутур - Куьредин наибвал]]диз талукь тир. [[Цилинг]] хуьруьхъ галаз Кьуьчхуьруьнжемятдик акатзавай. Археологиядин малуматри, сувавияр дегь заманайрилай инихъ лежбервилелни мардалвилел алахънавайди тестикьарзава. Асул гьисабдалди зулун къацар цазвай. НикӀербанвилин, кьвед ва пуд никӀин системадин шикилда гьална тур кьуьгъверин никерин тегьер виниз тир. Вири ник миянарзвачир ва вахт-вахтунда ийизвачир, эчӀел кьеридиз эчӀинзавай. Хуьруьнвийри лежбервиликай гзаф менфят къачузвай, агакьзвачир техилдин магьсулар округдин чӀехи бегьерар цазвай хуьрерай къачузвай. Хуьруьн майишат кьулухъ галамай алатрал бинеламиш хьанвай. Накьв расуна яцар кутӀуннавай [[туьрез]]ар кардик кутазвай. Яцар — чӀугвадай къуват хьиз къуллугъзавай. Халкьдин арада гзаф гегьенш гьатнавай зегьметдин алатар [[дергес]]ар, [[мукал]]ал, [[каца]]яр, [[ругун]]ар, [[кьуьк]]вер, арабаяр, кӀарасдин [[пер]]ер тир. [[XIX виш йис|XIX]] — [[XX виш йис]]арилай гатӀумна, кьуьчхуьрвийри чпинбурулай мадни къулай, тамам хъсанарнавай урус чешнедин алатар кардик кутаз эгечӀнавай. Абурун арада: ракьун куьтен, ракьун ва кӀарасдин сасар алай гъелерар, ракьун пер авай. [[XIX виш йис]]ан эхирда урусрин дергесди, тӀимил нетижа гудай къулай тушир лезги дергес арадай акъуднавай. Кьуьчхуьрвийри сифте сефер балкӀанар кутӀуннавай урус тегьердин арабадикай менфят къачуз чирнавай. Урусрихъ галаз мукьва алакъаяр хьайидилай кьулухъ, чкадин адетдин лежбервилин магьсулрик картуфар гилиг хьанвай. [[1937 йис]]уз хуьре садлагьай иридсан мектеб ахъайнавай. Ана мукьвал алай хуьрерин аяларни кӀелзавай. [[1935 йис]]уз хуьре колхоз арадал гъанвай. Кьве йисалай кьулухъ и колхоздиз гилан [[Бугъда тепе]] хуьруьн чилерай чилер чара авунай. Къуьлуьн магьсулар цуниз гзаф мублагъ чилер тир. Сувавийри и чилер белгенар хьиз кардик кутазвай ва хъуьтӀуьз ана лапагар хуьзвай. [[1957 йис]]уз кьуьчхуьрви Эхмед ина садлагьай кӀвал эцигнай. Адан гуьгъуьнаваз муькуьбурни атана ина секин хьанвай. [[1966 йис]]ан чилин зурзунрилай кьулухъ Кьуьчхуьруьн агьалийрин саки вири арандиз, [[Бугъда тепе]]диз куьч хьанвай. Алай чӀавуз Бугъда тепейра 300 кьван майишатар ва 716 — далай пара касди уьмуьр гьалзава. Пара кьван кьуьчхуьрвияр [[Дагъустандин ЦӀаяр]], [[Дербент]], [[Магьачкъала]], [[Баку]], [[Билиж]] посёлокда уьмуьр гьалзавайди я. [[Ватандин ЧӀеди дяве]] чӀавуз фронтдиз 160 кьуьчхуьрви рекье гьатнай. Абурукай 89 кас чпин хайи ватандиз элкъвена хтанвай, амайбурун са пай женгера телеф хьана, муькуь пайни хабар авачиз квахьна. == Агьалияр == [[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 68 касди уьмуьр гьалзавай<ref>[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]</ref>. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кьуьчхуьруьн агьалияр 1 134 кас тир.<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/koturkyurin1886.html КОТУР-КЮРИНСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)]</ref> Алай чӀавуз хуьр саки тамамдаказ тунва. == ТӀвар-ван авай кьуьчхуьрвияр == === Тарихдин чинар === Кьуьчхуьр — [[мазан]]рин, алимрин, устӀаррин ва маса зурба ксарин хайи диге я. Кьуьчхуьр Саид, Гьажи Керемали-эфенди (са шумуд йис ам Истамбулдин ва Каирдин университетра кӀелзавай, хуьре адаз мавзолей эцигнавайди я), Гьажи Мегьамед-эфенди, Къадир-эфенди, Мирзяли-эфенди (ам чидайбуру, адаз хуш, хъуьтӀуьл, иер ван авайди лугьузвай), Фекьи Гьажимет хьтин зурба ксарин тӀварар [[Куьре округ]]дин къецепатазни чкӀанвай. [[Николай II]] пачагьди гьукум гьалзавай девирда кьуьчхуьруьн устӀарар [[Азербайжан]]да ва [[Урусат]]да машгьур хьанвай. Абурун арада Тагьир, Хидир, Мирземегьамед, Латиф хьтин чинар ава. Тагьир буба чӀехи [[меценат]] хьиз машгуьр хьанвай: вичин такьатралди ада [[Баку]] шегьердай улубар хканвай ва Кьуьчхуьрни [[Гелхен]] хуьрера медресеяр ахъайнавай. Гьа а чӀавуз ирид хуьруьн [[урядник]]виле кьуьчхуьрви Улушан кӀвалахзавай. Хуьрун, халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурдай садлагьай кас Гьажимурад тирди гьисабиз жеда. Ада муаллимвилин семинар акьалтӀарна, [[1912 йис]]уз Кьурагьда ахъа хьанвай урус мектбеда кӀвалахзавай. Гъуьгъуьнлай йисара ада вичин кӀвалах [[Дербент]] шегьерда давамарнавай ва вири хуьруьнвийрин арадай [[Ленинан Орден]]диз лайхвилер авай садлагьай кас хьанвай. И хуьре зурба тӀвар-ван авай мазан, зари, бунтарин иштиракдар [[Кьуьчхуьр Саид]]а уьмуьр гьалзавай. Ам лезги ва дагъустандин литературадин классик я. Адан маниярни чӀалар гилани виридан мецерал ала ва вилик хьиз къенин юкъузни важибвал кваз я. * [[Кьуьчхуьр Саид]] — тӀвар-ван авай лезги мазан ва зари. * Гьажи Керемали-эфенди — [[араб чӀал]]анни ислам диндин алим, чирвилер чукӀурдай кас. * Гьажи Мегьамед-эфенди — араб чӀаланни ислам диндин алим, чирвилер чукӀурдай кас. * Къадир-эфенди — араб чӀаланни ислам диндин алим, чирвилер чукӀурдай кас. * Мирзяли-эфенди — араб чӀаланни ислам диндин алим, чирвилер чукӀурдай кас. * Фекьи Гьажимет — араб чӀаланни ислам диндин алим, чирвилер чукӀурдай кас. * Шейх Ислам — Куьре округда тӀвар акъатнавай диндин кӀвалахдар. === Алай девирдин чинар === * Алимет Алиметов — зари. * Айдунбег Камилов — Дагъустандин лайихлу артист, диктор, манидар. * [[Камилов Айдунбег Ширинбеган хва]] — машгьур лезги шаир, артист, манидар, прозаик, Дагъустандин АССР-дин медениятдин кардар. * [[Ляметов Абдурагьман]] — лезги кхьираг ва кар алакьдай муаллим. * [[Фейзуллаева Зара Рустаман руш]] — лезги шаир. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-kochhyurskii.html «МО-Курах» сайтуна Кьуьчхуьр хуьруькай куьруь малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706054134/http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-kochhyurskii.html |date=2015-07-06 }} * [https://web.archive.org/web/20140331061216/http://lezgi-yar.ru/index/selo_kochkhjur/0-127 «Лезгияр.ру» сайтуна Кьуьчхуьр хуьруькай гегьенш малуматар] * [https://web.archive.org/web/20251009222851/http://lezgin.ru/raiony-lezginojazychnye/kurah/kochhyur.html «Лезгин.ру» сайтуна Кьуьчхуьр хуьруькай гегьенш малуматар] {{stub}} {{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}} [[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] fnjcr9xmll148uggnaxvb1qv9vq5nck 0 5790 100006 99370 2026-11-11T00:05:33Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100006 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aa large.jpg|thumb|Лава авахьдайвал]] '''Вулкан''' — чилин винел арадал къвезвай [[геология]]дин процесс. Вулканар чир ийидай илим, — вулканология, [[геоморфология]] я. == Баянар == == ЭлячӀунар == {{Навигация |Проект = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = Volcano |Метавики = |Проект = География }} * [http://abcplanet.ru/?title=%D0%92%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B Вулканы — Азбука Земли] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707220323/http://abcplanet.ru/?title=%D0%92%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B |date=2014-07-07 }} * [http://www.mining-enc.ru/v/vulkany/ Вулканы] на сайте [[Горная энциклопедия|Горной энциклопедии]] * [http://wiki.web.ru/wiki/Категория:Описания_вулканов Список действующих вулканов и их описания] * [http://science.howstuffworks.com/volcano.htm/printable «Как действуют вулканы» Tom Harris]{{ref-en}} * [http://geo.web.ru/db/section_page.html?s=121107000 Современные извержения вулканов, мониторинг событий, книги и статьи по вулканологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109163812/http://geo.web.ru/db/section_page.html?s=121107000 |date=2021-11-09 }} * [http://vulcan-seli.ru/content/vulcan.php Вулканы и сели]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20130601093925/http://esgeo.ru/ Вулканы мира] * {{cite web | author = | authorlink = | datepublished = | url = http://www.geocam.ru/category/volcanos/ | title = Веб-камеры вулканов | format = | work = | publisher = Geocam.ru | accessdate = 2011-01-07 | lang = | description = Список [[веб-камера|веб-камер]], по которым можно наблюдать за вулканами в режиме реального времени | archiveurl = http://www.webcitation.org/61FpFRNaT | archivedate = 2011-08-27 }} * [http://students.web.ru/db/msg.html?mid=1164991 Новый подход к определению понятия «действующий вулкан» И. В. Мелекесцев, О. А. Брайцева, В. В. Пономарева] * [http://www.avo.alaska.edu/ Фотографии вулканов на сайте вулканологической обсерватории на Аляске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420212802/http://www.avo.alaska.edu/ |date=2010-04-20 }}{{ref-en}} * [http://gorod.tomsk.ru/index-1163550018.php Интересные факты о вулканах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624022812/http://gorod.tomsk.ru/index-1163550018.php |date=2008-06-24 }} * [http://ru-news.org/?nid=341 Названы самые красивые вулканы мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522184536/http://www.ru-news.org/?nid=341 |date=2009-05-22 }} * [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2667 «Извержения миров» — популярная статья о вулканизме планет] * [http://www.vulkany.com Всё, что Вы хотели знать о вулканах] * [http://www.boston.com/bigpicture/2010/04/more_from_eyjafjallajokull.html Фото действующего вулкана Эйяфьядлайёкюдль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525085824/http://www.boston.com/bigpicture/2010/04/more_from_eyjafjallajokull.html |date=2013-05-25 }} * [http://tragemata.com/news/nemnogo-faktov-svyazannyx-s-ejyafyatlajokudlem.html Несколько фактов, связанных с Эйяфьядлайёкюдлем] * [http://tragemata.com/news/top-10-smertonosnyx-vulkanov.html Топ 10 смертоносных вулканов] * http://www.membrana.ru/particle/16105 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731192127/http://www.membrana.ru/particle/16105 |date=2013-07-31 }} * http://www.membrana.ru/particle/4477 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115151409/http://www.membrana.ru/particle/4477 |date=2012-11-15 }} * http://www.membrana.ru/particle/15778 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731232831/http://www.membrana.ru/particle/15778 |date=2013-07-31 }} {{1000}} [[Категория:Вулканар|*]] jtycoibux0w5u7esva2k0apeufn7ab8 0 5791 100020 98253 2026-11-11T01:58:49Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100020 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Укуз |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = [[агъул чӀал|агъул.]] ''Укуди'' <br /> {{lang-ru|Укуз}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg = 41|lat_min = 41|lat_sec = 53 |lon_deg = 47|lon_min = 35|lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Кьурагь район |район таблицада = Кьурагь район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Усугъ хуьруьнсовет|«Усугъ» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |виликан тӀварар = |кьакьанвилин жуьре =ЯШЧдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал =гьуьлуьн дережадилай <br />2175 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 47 |сиягьдиз къачур йис = 2002 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[агъулар]] |динар = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87262 |почтунин индекс = 368188 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 230 840 003 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Укуз''' ([[агъул чӀал|агъул.]] ''Укуди'', {{чӀал-ru|Укуз}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Кьурагь район]]да авай кьакьан суван хуьр. [[Усугъ хуьруьнсовет|«Усугъ» хуьруьнсовет]]дик акатзава. == География == Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Кьурагь район]]дин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир [[Кьурагь]] хуьрелай 28 метр кефердинни - рагъакӀидай пата, [[Агъул район]]дихъ галаз сергьятдал, [[Кьурагь вацӀ]]ун эрчӀи хилел, [[Кьурагь]] - [[Хвереж]] машиндин рекьел, зурба рагал чка кьунвайди я. Хуьр иер ландшафтдин юкьва ава. Адан къваларив пара кьван вацӀар, булахар, чӀурар, тӀулар, рагар, чархар, кӀамар ава. == Тарих == Укуз [[Кьибле Дагъустан]]дин виридалайни дегь хуьр тирди тестикьарзавайди, адан къваларив гвай дегь чӀаван ва кьвед - пуд гьава чилин кӀаник квай сурар я. Алимрин чӀехи маракь вичел чӀугвазвайди, мийитар ацукьнавай гьалда кучуднавай сурар я. Абур гьи цивилизациядиз талукьбур ятӀа гилани малум туш. Хуьруьн мулкунихъ 900 гектар чилер ква. Са чӀавуз ([[1970 йис]]ал кьван) хуьре 70 майишатар авай, гила 9 кӀеви ва [[сув]]ариз вафалу хзан амукьнава. Агьалийрин чӀехи пай [[Дербент район]]дин [[Мамедкъала]] посёлокдиз куьч хьанва. Алатай виш йисан [[1930 йис|1930]] -й йисара Укузра коллективдин майишат арадал гъанвай. Колхоздин садлагьай председателяр Рамазан Латифов, Яхья Шахбанов тир. [[1936 йис]]уз хуьре мектеб эцигнавай. Адан садлагьай муаллим Абдурагьман Маллаев хьанвай. Хуьруьн эгьлийрикай вини дережадин чирвилер къачур садлагьай кас Хидирнеби Маллаев тир. Хуьре пуд рекъвер, мискӀин, сашумуд пӀирер авай. 1930 - й йисара мискӀин чукӀурна адан чкадал гражданвилин мектеб эцигнавай. [[XIX виш йис]]уз Укуз хуьр вири [[Куьре округ]]дихъ галаз [[Урусатдин империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Куьре округдин [[Кьурагь наибвал]]диз талукь тир. [[Квардал]], [[Усугъ]] ва [[Гелхен]] хуьрерихъ галаз Усугъ хуьруьнжемятдик акатзавай. Ватандин ЧӀехи дяведиз хуьряй 30 кас рекье гьатнай. Абурукай анжах кьуд кас элкъвена хайи дигедиз хтанвай. == Агьалияр == [[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 47 касди уьмуьр гьалзавай <ref>[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]</ref>. Вири [[агъулар]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Укуз хуьруьн агьалияр 126 кас яз вири [[агъулар]] тир. <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kurax1886.html КУРАХСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)]</ref> Хуьре гуьгъуьнин [[сихилар]] ава: ''Бугаяр, Аюбар, Гачалар, Парсияр, Бижияр, Буцундаяр, Квасаяр''. ==ИнфратуькӀуьрун== Хуьруьн эгьлийри культурадин КӀвалин, фельдшервилинни-акушервилин идарадин къуллугърикай менфят къачузва. Чкадин аялар [[Хвереж]] хуьруьн мектебда кӀелзавайди я. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-usugskii.html Муниципальное образование "Сельсовет Усугский"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082533/http://www.mo-kurah.ru/naselenye-punkty/municipalnoe-obrazovanie-selsovet-usugskii.html |date=2016-03-04 }} * [https://web.archive.org/web/20140331062627/http://lezgi-yar.ru/index/selo_ukuz/0-167 «Лезгияр» сайтуна Укуз хуьруькай гегьенш малуматар] {{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}} [[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]] [[Категория:Агъул хуьрер]] 06f3ghdic2ykwu51a4n24h6yeu5hhz2 0 5814 100018 98250 2026-11-11T01:46:48Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100018 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Сараг |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Сараг}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =36|lat_sec =04 |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =00|lon_sec =58 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Кьурагь район |район таблицада = Кьурагь район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[КӀири хуьруьнсовет|«КӀири» хуьруьнсовет]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |виликан тӀварар = |кьакьанвилин жуьре =ЯШЧдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал =гьуьлуьн дережадилай <br />1103 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 42 |сиягьдиз къачур йис = 2002 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87262 |почтунин индекс = 368182 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 230 815 004 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Сараг''' ({{чӀал-ru|Сараг}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Кьурагь район]]да авай хуьр. [[Бахцугъ]], [[КӀири]] ва [[Ругун]] хуьрерихъ галаз [[КӀири хуьруьнсовет|«КӀири» хуьруьнсовет]]дик акатзава. 2016 лагьай йисан январ вацран гьалариз килигна, хуьр гадарнавай хуьрерин сиягьдик акатнава. == География == Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Кьурагь район]]дин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир [[Кьурагь]] хуьрелай 25 км яргъал, чка кьунва. Кьурагь райондин виридалайни бицӀи хуьр. == Тарих == == Агьалияр == [[2002 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 42 касди уьмуьр гьалзавай <ref>[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]</ref>. [[2008 йис]]уз агьалияр 20 кас тир. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. Алай чӀава хуьре са касни яшамиш ийизвайди туш. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20140331072756/http://lezgi-yar.ru/index/selo_sarag/0-126 «Лезгияр.ру» сайтуна Сараг хуьруькай гегьенш малуматар] {{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}} [[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] baj3qye0yrbv9bm0b26ibtxga123vak 0 5827 100004 98207 2026-11-10T23:34:53Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100004 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ilham Aliyev met athletes who will represent Azerbaijan in the first European Games 21 (Azizova).jpg|мини]] '''Азизова Фарида Шихаммедан руш''' — [[Азербайжан]]дин [[тхеквондо]] спортдин жуьредай спортсмен руш, [[2012 йис]]уз жегьилрин арада дуьньядин чемпион. [[Лондон]]да хьайи [[2012 Гатун Олимпия къугъунар|2012 йисан Олимпиадин къугъунра]] 67 кг кьван категорияда [[Азербайжан]] паталай экъечӀнавай. Аниз экъечӀунин лицензия, ада [[Баку]]да [[2011 йис]]уз кьиле фейи халкьар арадин хкягъунин турнирда кьведлагьай чка кьунивди къачунвай <ref>[http://www.wtf.org/wtf_eng/site/world_qualification/img/V6_WQT_London2012OG_Athlete_information.pdf 2011 WTF World Qualification Tournament for London Olympic Games (Jun30~July3, 2011/ Baku, Azerbaijan)]</ref>. ==РикӀ аладардай фактар== * РикӀ алай машгъулат — шикилар чӀугун. * Азизова Фаридадин кумирар азербайжан патан тхеквондистар — Рашад Агьмедов ва Ниямеддин Пашаев я. * РикӀ алай актриса — [[Анджелина Джоли]], кӀани фильм — «Лара Крофт» <ref name="BP_Olympics">[http://clients.world-television.com/BP_Olympics/GB4422/farida_index.html Фаридадихъ галаз видеоинтервью]</ref>. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20230609082120/https://lezgi-yar.ru/news/farida_azizova_stala_chempionkoj_evropy/2013-04-19-1296 Фарида Азизова стала чемпионкой Европы] [[Категория:Лезги спортсмен рушар]] [[Категория:Лезги спортсменар]] 3i9ug71fyyqaqb03oawwfgpnd1ndy0g 0 5921 100024 99709 2026-11-11T02:09:53Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100024 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Хъал (Авадан) |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Авадан}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg = 41 |lat_min = 56 |lat_sec = 06 |lon_deg = 48 |lon_min = 20 |lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Дербент район |район таблицада = Докъузпара район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Авадан хуьруьнсовет|«Авадан»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = ЯШЧдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал = гьуьлуьн дережадилай <br />-2 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = <span style="color: #0c0; font-size: larger;">▲</span> 2854 |сиягьдиз къачур йис = 2010 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]], [[агъулар]], [[рутулар]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87262 |почтунин индекс = 368659 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 221 860 002 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Хъал''' ('''''ЦIийи Хъал''''', '''''Авадан''''' {{lang-ru|Авадан}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Докъузпара район]]дин хуьр - анклав. [[Авадан хуьруьнсовет|«Авадан» хуьруьнсовет]]дин юкь ва сад тир хуьр. == География == Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Дербент район]]дин кьибле пата, [[Рубас вацӀ]]ун патав, [[Дербент]] шегьердилай 15 км кьибле пата чка кьунва. ==Тарих== [[XX виш йис]]ан 60-й йисара, [[Ахцегь район]]дин — [[Мичегь]], [[Хълар]], [[Докъузпара район]]дин — [[Мискискар]], [[Рутул район]]дин — [[Ихрек]] ва [[Агъул район]]дин — [[Курагъ]] хуьруьн эгьлияр [[Дербент район]]дин чилер алай Мискискарин белгендиз куьч хьунин рекьелди Авадан хуьр арадал гъанвай. ==Агьалияр== [[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2854 касди уьмуьр гьалзавай <ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}</ref>. [[2002 йис]]ан малуматрикай, хуьруьн агьалияр 2506 кас тир <ref>[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]</ref>. Агьалидин чӀехи пай [[лезгияр]], тӀимил пай [[агъулар]]ни [[рутулар]] я, вири [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. == Сихилар == '''Хълар''': ''1. Къарамар (Пашаяр)'' ''2. Сикӏер (Селимар)'' ''3. Пӏиретӏар'' ''4. Шепӏенар'' '''Мичегьар''': ''1. Зангалар'' ''2. Лапашар'' ''3. Цӏефингар'' ''4. Камилар'' ''5. Кӏамуханар'' ''6. Асварар'' ''7. Чакамилар'' ''8. Шкӏунтар'' ''9. Кӏацӏаяр'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20140331061830/http://lezgi-yar.ru/index/selo_avadan/0-390 «Лезгияр.ру» сайтуна Авадан хуьруькай малуматар] {{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}} [[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] 523qf5r9bgg1z52hewlmdrsxy45woqc 0 5941 100011 99706 2026-11-11T01:05:56Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100011 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Къуруш |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Куруш}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_deg =41 |lat_min =16 |lat_sec =51 |lon_deg =47 |lon_min =49 |lon_sec =48 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум = 300 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Докъузпара район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Къуруш хуьруьнсовет|«Къуруш»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = АПдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал = гьуьлуьн дережадалай <br />2560 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 826 |сиягьдиз къачур йис = 2010 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |виликан тӀварар = Калер |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87269 |почтунин индекс = 368684 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 221 000 004 |Commons-ра категория = |сайт = http://kurushar.ru |сайтдин чӀал = |add1n = Хуьруьн шикилар |add1 = [http://www.odnoselchane.ru/?com=photogallery&page=photos_of_category&sect=96 www.odnoselchane.ru] |add2n = Хуьруьн космосдай акунар |add2 = [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=41.281580&lon=47.841511&z=14&m=b www.wikimapia.org] }} [[Файл:Highlanders from the aul of Kurush in the Dagestan.jpg|мини|''fot. Witold Marczewski, Górale z aułu (osady) Kurusz we wschodnim Kaukazie, Dagestan'']] '''Къуруш''', '''ЦӀуру Къуруш''' ({{lang-ru|Куруш, Старый Куруш}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Докъузпара район]]да авай, [[Къуруш хуьруьнсовет|«Къуруш» хуьруьнсовет]]дик акатзавай кьакьан сувун хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я. Гьуьлуьн дережадилай 2560 метр вине авай Къуруш хуьр, вири [[Европа]]да, [[Урусат]]дани [[Къавкъаз]]да виридалайни кьакьанда авай агьалийрин пункт я <ref>[http://www.bibliotekar.ru/divo/31-75.htm Библиотекарь.ру]</ref><ref>[http://president.e-dag.ru/map/42/ Официальный сайт Президента Республики Дагестан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424064654/http://president.e-dag.ru/map/42/ |date=2012-04-24 }}</ref><ref>[http://www.outdoors.ru/news/2006/11/26_2.php Outdoors.ru — Мир путешествий и развлечений]</ref><ref>[http://turometr.ru/geo/europe/russia/dagestan/kurush/ Турометр — социальная сеть туристов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106093919/http://turometr.ru/geo/europe/russia/dagestan/kurush/ |date=2011-11-06 }}</ref><ref>[http://www.djami.ru/goroda/ Агентство путешествий]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ГьакӀни, [[Урусат Федерация]]дин виридалайни кьибледа авай агьалийрин пункт я. Къуруш хуьряй альпинистри [[КичӀен сув]] (4466 м), [[Гъуцар сув]] (4150 м) ва [[Яру сув]] (3925 м) суварин кукӀварал хкаж жезва. ==География== Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Докъузпара район]]дин юкьван пата, [[Гъуцар сув]]ун кьиблединни - рагъэкъечӀдай патан гуьнеда, [[ЧӀехивацӀ]]ун дугунда, райондин юкь тир [[Усугъчай]] хуьрелай 5 км яргъал чка кьунвайди я. Къуруш санлай 9 суву - Шалбуздагъ суву, [[Яру сув]]у, [[КичӀен сув]]у, Нисен суву, гьакӀни Гедик (Базардуьзуь), ТӀурфан, Рагъдан, Вахчаг, Мулар хьтин сувари элкъуьрна юкьва тунва. == Тарих== [[XIX виш йис]]уз Къуруш хуьр вири [[Самур округ]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин Самур округдин [[Докъузпарадин наибвал]]диз талукь тир. Кьилдин Къуруш хуьруьнжемят туькӀуьрзавай. [[XIX виш йис]]ан сифте кьилера Семён Броневскийди кхьейвал, Иранди ва Россияди кьуркьушум лезгийрин Къуруш хуьряй къачузвай. И хуьруь гьакӀни вири Къафкъаз кьуркьушумдалди таъминарзавай. Гила Къурушдал къизилдин чӀехи игьтиятар авайди тайин хьанва. Мукьвал йисара ина къизил хкудунин кардив эгечӀда. И карди лезги чилер тӀебиатдин серветралди бул тирди мад гъилера субутзава <ref>[http://samurpress.net/pdf/239.pdf Къурушдал къизил хкудда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160903213123/http://samurpress.net/pdf/239.pdf |date=2016-09-03 }}</ref>. Дагъустандин Гьукуматдин Архивдин материалра къалурнавайвал, XIX асирда Къуруш Къафкъаздин виридалайни девлетлу хуьр тир. 1886-йисуз ина 3 агъзур балкӀанар, 5 агъзур калер, 92 агъзурдалай гзаф хипер авай. 1907-йисуз ина лапагрин кьадар 194 агъзурдав агакьнай. Хуьруьхъ 50-далай гзаф яйлахар авай <ref>[http://samurpress.net/story.php?sid=2015 Дагъдин хуьре шегьердин къулайвилер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161218021756/http://samurpress.net/story.php?sid=2015 |date=2016-12-18 }}</ref>. == Агьалияр == [[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 826 касди уьмуьр гьалзавай <ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}</ref>. [[2002 йис]]ан малуматрив кьурвал хуьре 804 касди уьмуьр гьалзавай <ref>[http://flnka.ru/obsh_dokuzparinskiy_rayon.html Докъузпара район. ФЛНК]</ref>. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан [[Урусат Империя]]дин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къуруш хуьруьн агьалияр 4 760 кас тир. <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/dokuzpara1886.html ДОКУЗ-ПАРИНСКОЕ НАИБСТВО (1886 г.)]</ref> == Сихилар == Къурушрин сихилар: ''1. Авурар'' ''2. Къуьлдуьрар'' ''3. Чӏулавар'' ''4. Хъиртар'' ''5. Гьилевар'' ''6. Хайтӏакьар'' ''7. Тетецӏар'' ''8. Фалакьар'' ''9. Къызырар'' ''10. Зангавар'' ''11. Гьебешар'' ''12. Мисрияр'' ==ТӀвар-ван авай ксар== * [[Гьажиев Межид Жирасан хва]] (1929–1985) — машгьур лезги кхьираг ва таржумахъан. * [[Гьажиев Малик Жирасан хва]] — лезги шаир ва кар алакьдай муаллим. * [[Мурадов Ибрагьим Демиран хва]] — лезги шаир ва журналист. * [[Мурадов Шагь-Эмир Билалан хва]] — лезги шаир. Дагъустандин АССР-дин халкьдин шаир. * [[Къарибов Нариман Алибеган хва]] — лезги шаир. * [[Къуруш Мегьамед]] (Гьажиев Мегьамед) — лезги шаир ва драматург. * [[Фаталиев Кьасум Оружан хва]] — лезги шаир, сатирик. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://dokuz-para.ru/kurush Докъузпара райондин официал сайтуна Къуруш хуьруькай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021173101/http://dokuz-para.ru/kurush |date=2019-10-21 }} * [https://web.archive.org/web/20140331064848/http://lezgi-yar.ru/index/aul_kurush/0-77 «Лезгияр» сайтуна Къуруш хуьруькай малуматар] * [https://web.archive.org/web/20160325082550/http://lezgi-yar.ru/news/kurush_chast_ii_specialnyj_reportazh/2016-03-14-4166 Куруш. Часть II (Специальный репортаж)] {{ref-ru}} {{stub}} {{Докъузпара райондин агьалийрин пунктар}} [[Категория:Лезги хуьрер]] [[Категория:Докъузпара райондин хуьрер]] egf244lapvz1hmury6gbredyypyu10f 0 6086 99977 98310 2026-11-10T14:21:29Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Гьасан-эфенди Алкьвадари]] макъаладин тӀвар, ракъурун тун тавуна [[Алкьвадар Гьасан]] -диз масакӀа хъувуна 98310 wikitext text/x-wiki {{Кас |дидедиз хьайи чӀав = 15.10.1834 |кьиникьин чӀав = 12.09.1910 |шикил=}} '''Гьаса́н-эфенди́ ибн Абдулла́гь ибн Къурбанали́ ал-Алкьвадари ад-Дагъистани́''' ([[1834 йис]]ан 15 октябрь, [[Авар округ]], [[Балахани]] — [[1910 йис]]ан 12 сентябрь, [[СтӀал Сулейман район]] [[Алкьвадар]]) — зурба лезги алим — тарихдар, инкъилабдилай виликан [[Дагъустан]]дин халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурдай кас, ислам диндин устад, зари<ref name="Прозоров">{{книга|автор=[[Прозоров С.М.]]|часть=ал-Алкадари|ссылка часть=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/20459/|заглавие=Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2|ссылка= |место=М. |издательство= «Восточная литература» РАН|год=1998|страниц=159|isbn=5-02-018047-5}}</ref>. == Уьмуьрдикай == Гьасан эфенди [[1834 йис]]уз [[Авар округ]]дин [[Балахани]] хуьре [[Гьажи Абдуллагь-эфенди]]дин хизанда Муршид [[Мегьамед ал-Ярагъи]]дин руш Гьафисатаз хьана. Эвел вичин буба Абдуллагь-эфендидивай, ахпа халу [[Гьажи Исмаил-эфенди]]дивай чирвилер къачур Гьасана [[Ахцегь]]а [[Мирзе Али]]дин медресани акьалтӀарзава. Къвезмай чӀавуз чирвилер артухарун патал [[Кьагьир]]диз физ гьазурвилер акунвай Гьасаназ, бубадин меслятдалди, Куьредин гьаким Юсуф-хандин мирзевал авуниз ва адан аялриз тарсар гун кьисмет хьана. И кардикай Гьасана икӀ кхьизва: ''«Секиндиз медресада ктабар кӀелиз вердиш хьанвай заз дуванханада кӀвалахун кьадарсуз четин акъвазна.»'' Адан къуллугъдин идара [[Вини Ярагъ]]дал хьана. [[Куьредин ханвал]] кӀватайла, [[Куьре магьал]] арадал атана. Мирзе Гьасанакай суддин секретарь ва [[1866 йис]]алай [[Кьиблепатан Табасран]]дин найиб хьана. И къуллугъдал ам [[1877 йис]]ан бунтар къарагъдалди аламукьна. ТӀебии алакьунар авай Гьасана Алкьвадрал вичин бубадин, [[Ахцегь]]а Мирзе Али-эфендидин ва [[Вини Ярагъ]]дал Исмаил-эфенди халудин медресайра кӀелна, диндин ва тӀебии илимар, [[араб чӀал|араб]], [[фарс чӀал|фарс]] ва [[туьрк чӀал]]ар чирна. Алакьунар авай алим хьиз, Алкьвадар Гьасан зарини тир, ада вичиз Мамнун (рикӀ чӀехиди ва намус авайди) тӀвар хкяна. Гьасана-Мамнуна вичин эсерар лезги, араб, туьрк ва [[азербайжан чӀал]]арал теснифна. Адан пуд ктаб [[XX виш йис]]ан сифте йисара басмадай акъатна: «Асари Дагъустан» (1903), «Жараб ал-Мамнун» (1912) ва «Диван ал-Мамнун» (1913). Илимдин ва литературадин эсерри Гьасан-эфенди [[Лезгистан]]да, [[Дагъустан]]да, [[Азербайжан]]да, [[Турция]]да, [[Урусат]]да ва маса уьлквейрани машгьур авуна. А. Гьасанан эдебиятдин эсерар мукьва-кьилийриз ва дустариз кхьенвай шиирар-чарар («Абу-Муслимаз кагъаз», «Дустуниз» ва мсб.), уьмуьрдикай теснифнавай чӀалар («1896-йисан дуьньядин гьаларикай къасида», «1877-йисуз дустагъ авурла» ва мсб.), ясдин чӀалар («Бубадиз», «Паб Салигьат кьейила» ва мсб.) я. Абур дегьне мана-метлебдив ва гьиссерив аид хьанва, устаддаказ туькӀуьрнава. А. Гьасан-эфенди [[1910 йис]]уз рагьметдиз фена, ам [[Алкьвадар|Алкьвадрин]] сурара кучуднава. Алкьвадар Гьасана Дагъустандин тарихда ва литературада дегьне гелер туна, илим, литература ва культура вилик финиз таъсирна. === Дугурун === 1877-йисан бунтар къарагъаруниз акси тиртӀани, Гьасан-эфендидивай вичин халкь маса гана, урус пачагьлугъдин чиновникриз хабар ийиз алакьнач. Халкьди ийизвай бунт хаталуди тирдакай лагьай ам, чкадин бязи агьалийри, ''«Адаз вичин къуьнерал алай чинер вахчуз кичӀезва»'', — лагьайла, ада чинер алудна гадарзава. ГьакӀ ятӀани, Гьасан-эфенди суьргуьндиз акъудзава. [[1879 йис]]уз ам дустагъда туна, ахпа [[Тамбов губерния]]дин [[Спасск (Пензадин вилаят)|Спасск]] шегьердиз дугурнай. Ислам диндин ва шариатдин хъсан чирвилер авайвиляй Спасскда ам ана авай татар-мусурманрихъ галаз дуствилин алакъайра гьатна. Дугуруна авай чӀавуз Гьасан Алкьвадари дегьне чирвилер авай, тӀвар-ван авай татар алимрихъ, зарийрихъ, диндин кардаррихъ галаз таниш хьанвай. Кьуд йис акъуднавай чкадикай фикирар ва кьиле гьатай шикилар ада вичин «Диван аль-Мамнун» улубда вири бегьемдиз кхьенва<ref name="Асари-Дагестан" />. Пачагьдин тахтуниз [[III-й Александр]] атайла, регьимлувилин амнисиябик акатна, Гьасан-эфенди хизанни галаз Урусатдай хквезва ва вичин бубадин медреса кардик кутазва. Куьре округдин сергьятра диндин ва гьар са илимдин чирвилер гунуг давам хъувун патал, Гьасан-эфендиди виликай вичин ярар-дустарихъ, эфендийрихъ сигъ алакъа мягькемарзава. ИкӀ, Уллу Гъетягъай Агьмедан хва Абдуразакь, Агъ ЦӀинитӀдилай Абукаран хва Абдулгьамидахъ, Рухунай стхаяр тир Магьмудахъни Мегьамедахъ, Темирхан-шурадай еке меценат Талибов Абдурагьимахъ ва масабурухъ галаз меслятар ийиз, Куьредин халкь илимдин рекьяй уях авун патал бес кьадар зегьметар чӀугвазва. Лугьун лазим я хьи, Гьасан-эфенди вичин девирдин чӀехи алимрикай сад яз, халкьдин арада марифатдин регьбер, диндин дестек, тарихдин рекьяйни урусрин машгьур востоковедениедин илимрин академик Крачкова лагьайвал, араб илимдин тарихдин ва эдебиятдин хилерай вилик фенвай алимрикай сад хьана. Алкьвадар Мирзе-Гьасан-эфендидин сур — куьгьне хуьре зияратдин маканрикай сад хьана, халкьдин руьгьдин мягькем даяхрикай яз гьисабзава. == Зегьметар == [[1913 йис]]уз «Диван аль-Мамнун» улуб — 1877 йисан вакъиаяр къалурзавай шииррин кӀватӀал<ref name="Асари-Дагестан">''Алкадари Г.-Э.'' Асари-Дагестан: исторические сведения о Дагестане. Махачкала, 1994.</ref>. == РикӀел хуьн патал == == Теснифай улубар == * Китаб асари Дагъистан та’лиф ал-'аллама Мирза Хасан-афанди б. ал-Хаджж-'Абдаллах-афанди ал-Алкадари ад-Дагистани. Петербург, 1312 [1894/95] * ал-'Урда ал-махдийа ли-р-равда ан-надийа ли-л-фадилайн ад-Дагистанийайн. Сахиб ал-асл… 'Абд ал-Латиф-афанди ал-Хузи… ва-л-мухаммас… Мирза Хасан-афанди ал-Алкадари. Петровск [б./г., дозволено цензурой в 1905 г.] * Жараб ал-Мамнун та’лиф… Хасан-афанди ад-Дагъистани ал-Алкадари. Ту-би’а би-л-матба’а ал-исламийа. [[Темир-Хан-Шура]], 1912 * Диван ал-Мамнун. Ат-Табака ал-ула. [[Темир-Хан-Шура]], 1913. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.lezgichal.ru/kasar/zariyar/alkvadar-gasan.html Алкьвадар Гьасанакай лезги чӀалал малуматар]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{книга|автор=[[Прозоров С.М.]]|часть=ал-Алкадари|ссылка часть=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/20459/|заглавие=Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2|ссылка= |место=М. |издательство= «Восточная литература» РАН|год=1998|страниц=159|isbn=5-02-018047-5}} * ''Омаров М.'' [http://islamdag.ru/lichnosti/1901 Мыслитель постшамилевской эпохи (Гасан Алкадари (1834—1910))] — IslamDag.ru * [http://suleiman-stalskiy.ru/?com=pages&task=view&page=page&id=134 Гасан-эфенди Алкадарский] — сайт Сулейман-Стальского района * [http://lezgi-yar.ru/index/alkadari_gasan/0-366 Гасан Алкадари.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331064125/http://lezgi-yar.ru/index/alkadari_gasan/0-366 |date=2014-03-31 }} Lezgi-Yar.ru * ''Амрахов А.'' [http://flnka.ru/lichnosti/615-gasan-alkadari-vzglyad-v-buduschee-iz-glubin-vremen-cherez-prizmu-nauki.html Гасан Алкадари. Взгляд в будущее из глубин времен через призму науки] — [[ФНЛК]]. 8 июня 2012 года * {{книга|автор=Абдурагимов Г.А.|часть=Социально-экономическое и культурное развитие Лезгистана|ссылка часть=http://www.lekia.ru/str58.html|заглавие=Кавказская Албания — Лезгистан: История и современность|ссылка= |место=СПб.|издательство= Изд-во Дагестанского госпедуниверситета|год=1995 |страниц=607 |isbn=4803010205}} * [http://www.suleiman-stalskiy.ru/?com=pages&task=view&page=page&id=183 Музей Гасана-эфенди Алкадарского] сайт Сулейман-Стальского района. [[Категория:Лезги литература]] [[Категория:Лезги шаирар]] [[Категория:Тарихдар]] lcg3bgfem7toail56gcejuu1w65oh7q 99984 99977 2026-11-10T14:26:53Z Хьажидауд 12986 99984 wikitext text/x-wiki {{Кас |дидедиз хьайи чӀав = 15.10.1834 |кьиникьин чӀав = 12.09.1910 |шикил=}} '''Алкьвадар Абдуллагьан хтул Къурбан-Алидин хва Гьасан''' ([[1834 йис]]ан 15 октябрь, [[Авар округ]], [[Балахани]] — [[1910 йис]]ан 12 сентябрь, [[СтӀал Сулейман район]] [[Алкьвадар]]) — зурба лезги алим — тарихдар, инкъилабдилай виликан [[Дагъустан]]дин халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурдай кас, ислам диндин устад, зари<ref name="Прозоров">{{книга|автор=[[Прозоров С.М.]]|часть=ал-Алкадари|ссылка часть=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/20459/|заглавие=Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2|ссылка= |место=М. |издательство= «Восточная литература» РАН|год=1998|страниц=159|isbn=5-02-018047-5}}</ref>. == Уьмуьрдикай == '''Алкьвадар Абдуллагьан хтул Къурбан-Алидин хва Гьасан''' [[1834 йис]]уз [[Авар округ]]дин [[Балахани]] хуьре [[Гьажи Абдуллагь-эфенди|Къурбан-Алид хва Абдуллагь]]дин хизанда муршид [[Яргъу Шайх Мугьаммад|Яргъу Шайх Мугьаммадан]] руш Гьафисатаз хьана. Эвел вичин буба Абдуллагь-эфендидивай, ахпа халу [[Гьажи Исмаил-эфенди]]дивай чирвилер къачур Гьасана [[Ахцегь]]а [[Мирзе Али]]дин медресани акьалтӀарзава. Къвезмай чӀавуз чирвилер артухарун патал [[Кьагьир]]диз физ гьазурвилер акунвай Гьасаназ, бубадин меслятдалди, Куьредин гьаким Юсуф-хандин мирзевал авуниз ва адан аялриз тарсар гун кьисмет хьана. И кардикай Гьасана икӀ кхьизва: ''«Секиндиз медресада ктабар кӀелиз вердиш хьанвай заз дуванханада кӀвалахун кьадарсуз четин акъвазна.»'' Адан къуллугъдин идара [[Вини Ярагъ]]дал хьана. [[Куьредин ханвал]] кӀватайла, [[Куьре магьал]] арадал атана. Мирзе Гьасанакай суддин секретарь ва [[1866 йис]]алай [[Кьиблепатан Табасран]]дин найиб хьана. И къуллугъдал ам [[1877 йис]]ан бунтар къарагъдалди аламукьна. ТӀебии алакьунар авай Гьасана Алкьвадрал вичин бубадин, [[Ахцегь]]а Мирзе Алидин ва [[Вини Ярагъ]]дал Исмаил-эфенди халудин медресайра кӀелна, диндин ва тӀебии илимар, [[араб чӀал|араб]], [[фарс чӀал|фарс]] ва [[туьрк чӀал]]ар чирна. Алакьунар авай алим хьиз, Алкьвадар Гьасан зарини тир, ада вичиз Мамнун (рикӀ чӀехиди ва намус авайди) тӀвар хкяна. Гьасана-Мамнуна вичин эсерар лезги, араб, туьрк ва [[азербайжан чӀал]]арал теснифна. Адан пуд ктаб [[XX виш йис]]ан сифте йисара басмадай акъатна: «Асари Дагъустан» (1903), «Жараб ал-Мамнун» (1912) ва «Диван ал-Мамнун» (1913). Илимдин ва литературадин эсерри Гьасан-эфенди [[Лезгистан]]да, [[Дагъустан]]да, [[Азербайжан]]да, [[Турция]]да, [[Урусат]]да ва маса уьлквейрани машгьур авуна. А. Гьасанан эдебиятдин эсерар мукьва-кьилийриз ва дустариз кхьенвай шиирар-чарар («Абу-Муслимаз кагъаз», «Дустуниз» ва мсб.), уьмуьрдикай теснифнавай чӀалар («1896-йисан дуьньядин гьаларикай къасида», «1877-йисуз дустагъ авурла» ва мсб.), ясдин чӀалар («Бубадиз», «Паб Салигьат кьейила» ва мсб.) я. Абур дегьне мана-метлебдив ва гьиссерив аид хьанва, устаддаказ туькӀуьрнава. А. Гьасан[[1910 йис]]уз рагьметдиз фена, ам [[Алкьвадар|Алкьвадрин]] сурара кучуднава. Алкьвадар Гьасана Дагъустандин тарихда ва литературада дегьне гелер туна, илим, литература ва культура вилик финиз таъсирна. === Дугурун === 1877-йисан бунтар къарагъаруниз акси тиртӀани, Гьасананавай вичин халкь маса гана, урус пачагьлугъдин чиновникриз хабар ийиз алакьнач. Халкьди ийизвай бунт хаталуди тирдакай лагьай ам, чкадин бязи агьалийри, ''«Адаз вичин къуьнерал алай чинер вахчуз кичӀезва»'', — лагьайла, ада чинер алудна гадарзава. ГьакӀ ятӀани, Гьасан суьргуьндиз акъудзава. [[1879 йис]]уз ам дустагъда туна, ахпа [[Тамбов губерния]]дин [[Спасск (Пензадин вилаят)|Спасск]] шегьердиз дугурнай. Ислам диндин ва шариатдин хъсан чирвилер авайвиляй Спасскда ам ана авай татар-мусурманрихъ галаз дуствилин алакъайра гьатна. Дугуруна авай чӀавуз Гьасан Алкьвадари дегьне чирвилер авай, тӀвар-ван авай татар алимрихъ, зарийрихъ, диндин кардаррихъ галаз таниш хьанвай. Кьуд йис акъуднавай чкадикай фикирар ва кьиле гьатай шикилар ада вичин «Диван аль-Мамнун» улубда вири бегьемдиз кхьенва<ref name="Асари-Дагестан" />. Пачагьдин тахтуниз [[III-й Александр]] атайла, регьимлувилин амнисиябик акатна, Гьасан-эфенди хизанни галаз Урусатдай хквезва ва вичин бубадин медреса кардик кутазва. Куьре округдин сергьятра диндин ва гьар са илимдин чирвилер гунуг давам хъувун патал, Гьасана виликай вичин ярар-дустарихъ, эфендийрихъ сигъ алакъа мягькемарзава. ИкӀ, Уллу Гъетягъай Агьмедан хва Абдуразакь, Агъ ЦӀинитӀдилай Абукаран хва Абдулгьамидахъ, Рухунай стхаяр тир Магьмудахъни Мегьамедахъ, Темирхан-шурадай еке меценат Талибов Абдурагьимахъ ва масабурухъ галаз меслятар ийиз, Куьредин халкь илимдин рекьяй уях авун патал бес кьадар зегьметар чӀугвазва. Лугьун лазим я хьи, Гьасан вичин девирдин чӀехи алимрикай сад яз, халкьдин арада марифатдин регьбер, диндин дестек, тарихдин рекьяйни урусрин машгьур востоковедениедин илимрин академик Крачкова лагьайвал, араб илимдин тарихдин ва эдебиятдин хилерай вилик фенвай алимрикай сад хьана. Алкьвадар Мирзе-Гьасанан сур — куьгьне хуьре зияратдин маканрикай сад хьана, халкьдин руьгьдин мягькем даяхрикай яз гьисабзава. == Зегьметар == [[1913 йис]]уз «Диван аль-Мамнун» улуб — 1877 йисан вакъиаяр къалурзавай шииррин кӀватӀал<ref name="Асари-Дагестан">''Алкадари Г.-Э.'' Асари-Дагестан: исторические сведения о Дагестане. Махачкала, 1994.</ref>. == РикӀел хуьн патал == == Теснифай улубар == * Китаб асари Дагъистан та’лиф ал-'аллама Мирза Хасан-афанди б. ал-Хаджж-'Абдаллах-афанди ал-Алкадари ад-Дагистани. Петербург, 1312 [1894/95] * ал-'Урда ал-махдийа ли-р-равда ан-надийа ли-л-фадилайн ад-Дагистанийайн. Сахиб ал-асл… 'Абд ал-Латиф-афанди ал-Хузи… ва-л-мухаммас… Мирза Хасан-афанди ал-Алкадари. Петровск [б./г., дозволено цензурой в 1905 г.] * Жараб ал-Мамнун та’лиф… Хасан-афанди ад-Дагъистани ал-Алкадари. Ту-би’а би-л-матба’а ал-исламийа. [[Темир-Хан-Шура]], 1912 * Диван ал-Мамнун. Ат-Табака ал-ула. [[Темир-Хан-Шура]], 1913. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.lezgichal.ru/kasar/zariyar/alkvadar-gasan.html Алкьвадар Гьасанакай лезги чӀалал малуматар]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{книга|автор=[[Прозоров С.М.]]|часть=ал-Алкадари|ссылка часть=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/20459/|заглавие=Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2|ссылка= |место=М. |издательство= «Восточная литература» РАН|год=1998|страниц=159|isbn=5-02-018047-5}} * ''Омаров М.'' [http://islamdag.ru/lichnosti/1901 Мыслитель постшамилевской эпохи (Гасан Алкадари (1834—1910))] — IslamDag.ru * [http://suleiman-stalskiy.ru/?com=pages&task=view&page=page&id=134 Гасан-эфенди Алкадарский] — сайт Сулейман-Стальского района * [http://lezgi-yar.ru/index/alkadari_gasan/0-366 Гасан Алкадари.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331064125/http://lezgi-yar.ru/index/alkadari_gasan/0-366 |date=2014-03-31 }} Lezgi-Yar.ru * ''Амрахов А.'' [http://flnka.ru/lichnosti/615-gasan-alkadari-vzglyad-v-buduschee-iz-glubin-vremen-cherez-prizmu-nauki.html Гасан Алкадари. Взгляд в будущее из глубин времен через призму науки] — [[ФНЛК]]. 8 июня 2012 года * {{книга|автор=Абдурагимов Г.А.|часть=Социально-экономическое и культурное развитие Лезгистана|ссылка часть=http://www.lekia.ru/str58.html|заглавие=Кавказская Албания — Лезгистан: История и современность|ссылка= |место=СПб.|издательство= Изд-во Дагестанского госпедуниверситета|год=1995 |страниц=607 |isbn=4803010205}} * [http://www.suleiman-stalskiy.ru/?com=pages&task=view&page=page&id=183 Музей Гасана-эфенди Алкадарского] сайт Сулейман-Стальского района. [[Категория:Лезги литература]] [[Категория:Лезги шаирар]] [[Категория:Тарихдар]] hz5flbg4ycvj2u1anj837zui6lta2wo 99985 99984 2026-11-10T14:28:16Z Хьажидауд 12986 99985 wikitext text/x-wiki {{Кас |дидедиз хьайи чӀав = 15.10.1834 |кьиникьин чӀав = 12.09.1910 |шикил=}} '''Алкьвадар Абдуллагьан хтул Къурбан-Алидин хва Гьасан''' ([[1834 йис]]ан 15 октябрь, [[Авар округ]], [[Балахани]] — [[1910 йис]]ан 12 сентябрь, [[СтӀал Сулейман район]] [[Алкьвадар]]) — [[Лезгияр|лезги]] алим — тарихдар, инкъилабдилай виликан [[Дагъустан]]дин халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурдай кас, ислам диндин устад, зари<ref name="Прозоров">{{книга|автор=[[Прозоров С.М.]]|часть=ал-Алкадари|ссылка часть=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/20459/|заглавие=Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2|ссылка= |место=М. |издательство= «Восточная литература» РАН|год=1998|страниц=159|isbn=5-02-018047-5}}</ref>. [[Сихил]] [[Алкьвадар]] я. == Уьмуьрдикай == '''Алкьвадар Абдуллагьан хтул Къурбан-Алидин хва Гьасан''' [[1834 йис]]уз [[Авар округ]]дин [[Балахани]] хуьре [[Гьажи Абдуллагь-эфенди|Къурбан-Алид хва Абдуллагь]]дин хизанда муршид [[Яргъу Шайх Мугьаммад|Яргъу Шайх Мугьаммадан]] руш Гьафисатаз хьана. Эвел вичин буба Абдуллагь-эфендидивай, ахпа халу [[Гьажи Исмаил-эфенди]]дивай чирвилер къачур Гьасана [[Ахцегь]]а [[Мирзе Али]]дин медресани акьалтӀарзава. Къвезмай чӀавуз чирвилер артухарун патал [[Кьагьир]]диз физ гьазурвилер акунвай Гьасаназ, бубадин меслятдалди, Куьредин гьаким Юсуф-хандин мирзевал авуниз ва адан аялриз тарсар гун кьисмет хьана. И кардикай Гьасана икӀ кхьизва: ''«Секиндиз медресада ктабар кӀелиз вердиш хьанвай заз дуванханада кӀвалахун кьадарсуз четин акъвазна.»'' Адан къуллугъдин идара [[Вини Ярагъ]]дал хьана. [[Куьредин ханвал]] кӀватайла, [[Куьре магьал]] арадал атана. Мирзе Гьасанакай суддин секретарь ва [[1866 йис]]алай [[Кьиблепатан Табасран]]дин найиб хьана. И къуллугъдал ам [[1877 йис]]ан бунтар къарагъдалди аламукьна. ТӀебии алакьунар авай Гьасана Алкьвадрал вичин бубадин, [[Ахцегь]]а Мирзе Алидин ва [[Вини Ярагъ]]дал Исмаил-эфенди халудин медресайра кӀелна, диндин ва тӀебии илимар, [[араб чӀал|араб]], [[фарс чӀал|фарс]] ва [[туьрк чӀал]]ар чирна. Алакьунар авай алим хьиз, Алкьвадар Гьасан зарини тир, ада вичиз Мамнун (рикӀ чӀехиди ва намус авайди) тӀвар хкяна. Гьасана-Мамнуна вичин эсерар лезги, араб, туьрк ва [[азербайжан чӀал]]арал теснифна. Адан пуд ктаб [[XX виш йис]]ан сифте йисара басмадай акъатна: «Асари Дагъустан» (1903), «Жараб ал-Мамнун» (1912) ва «Диван ал-Мамнун» (1913). Илимдин ва литературадин эсерри Гьасан-эфенди [[Лезгистан]]да, [[Дагъустан]]да, [[Азербайжан]]да, [[Турция]]да, [[Урусат]]да ва маса уьлквейрани машгьур авуна. А. Гьасанан эдебиятдин эсерар мукьва-кьилийриз ва дустариз кхьенвай шиирар-чарар («Абу-Муслимаз кагъаз», «Дустуниз» ва мсб.), уьмуьрдикай теснифнавай чӀалар («1896-йисан дуьньядин гьаларикай къасида», «1877-йисуз дустагъ авурла» ва мсб.), ясдин чӀалар («Бубадиз», «Паб Салигьат кьейила» ва мсб.) я. Абур дегьне мана-метлебдив ва гьиссерив аид хьанва, устаддаказ туькӀуьрнава. А. Гьасан[[1910 йис]]уз рагьметдиз фена, ам [[Алкьвадар|Алкьвадрин]] сурара кучуднава. Алкьвадар Гьасана Дагъустандин тарихда ва литературада дегьне гелер туна, илим, литература ва культура вилик финиз таъсирна. === Дугурун === 1877-йисан бунтар къарагъаруниз акси тиртӀани, Гьасананавай вичин халкь маса гана, урус пачагьлугъдин чиновникриз хабар ийиз алакьнач. Халкьди ийизвай бунт хаталуди тирдакай лагьай ам, чкадин бязи агьалийри, ''«Адаз вичин къуьнерал алай чинер вахчуз кичӀезва»'', — лагьайла, ада чинер алудна гадарзава. ГьакӀ ятӀани, Гьасан суьргуьндиз акъудзава. [[1879 йис]]уз ам дустагъда туна, ахпа [[Тамбов губерния]]дин [[Спасск (Пензадин вилаят)|Спасск]] шегьердиз дугурнай. Ислам диндин ва шариатдин хъсан чирвилер авайвиляй Спасскда ам ана авай татар-мусурманрихъ галаз дуствилин алакъайра гьатна. Дугуруна авай чӀавуз Гьасан Алкьвадари дегьне чирвилер авай, тӀвар-ван авай татар алимрихъ, зарийрихъ, диндин кардаррихъ галаз таниш хьанвай. Кьуд йис акъуднавай чкадикай фикирар ва кьиле гьатай шикилар ада вичин «Диван аль-Мамнун» улубда вири бегьемдиз кхьенва<ref name="Асари-Дагестан" />. Пачагьдин тахтуниз [[III-й Александр]] атайла, регьимлувилин амнисиябик акатна, Гьасан-эфенди хизанни галаз Урусатдай хквезва ва вичин бубадин медреса кардик кутазва. Куьре округдин сергьятра диндин ва гьар са илимдин чирвилер гунуг давам хъувун патал, Гьасана виликай вичин ярар-дустарихъ, эфендийрихъ сигъ алакъа мягькемарзава. ИкӀ, Уллу Гъетягъай Агьмедан хва Абдуразакь, Агъ ЦӀинитӀдилай Абукаран хва Абдулгьамидахъ, Рухунай стхаяр тир Магьмудахъни Мегьамедахъ, Темирхан-шурадай еке меценат Талибов Абдурагьимахъ ва масабурухъ галаз меслятар ийиз, Куьредин халкь илимдин рекьяй уях авун патал бес кьадар зегьметар чӀугвазва. Лугьун лазим я хьи, Гьасан вичин девирдин чӀехи алимрикай сад яз, халкьдин арада марифатдин регьбер, диндин дестек, тарихдин рекьяйни урусрин машгьур востоковедениедин илимрин академик Крачкова лагьайвал, араб илимдин тарихдин ва эдебиятдин хилерай вилик фенвай алимрикай сад хьана. Алкьвадар Мирзе-Гьасанан сур — куьгьне хуьре зияратдин маканрикай сад хьана, халкьдин руьгьдин мягькем даяхрикай яз гьисабзава. == Зегьметар == [[1913 йис]]уз «Диван аль-Мамнун» улуб — 1877 йисан вакъиаяр къалурзавай шииррин кӀватӀал<ref name="Асари-Дагестан">''Алкадари Г.-Э.'' Асари-Дагестан: исторические сведения о Дагестане. Махачкала, 1994.</ref>. == РикӀел хуьн патал == == Теснифай улубар == * Китаб асари Дагъистан та’лиф ал-'аллама Мирза Хасан-афанди б. ал-Хаджж-'Абдаллах-афанди ал-Алкадари ад-Дагистани. Петербург, 1312 [1894/95] * ал-'Урда ал-махдийа ли-р-равда ан-надийа ли-л-фадилайн ад-Дагистанийайн. Сахиб ал-асл… 'Абд ал-Латиф-афанди ал-Хузи… ва-л-мухаммас… Мирза Хасан-афанди ал-Алкадари. Петровск [б./г., дозволено цензурой в 1905 г.] * Жараб ал-Мамнун та’лиф… Хасан-афанди ад-Дагъистани ал-Алкадари. Ту-би’а би-л-матба’а ал-исламийа. [[Темир-Хан-Шура]], 1912 * Диван ал-Мамнун. Ат-Табака ал-ула. [[Темир-Хан-Шура]], 1913. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.lezgichal.ru/kasar/zariyar/alkvadar-gasan.html Алкьвадар Гьасанакай лезги чӀалал малуматар]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{книга|автор=[[Прозоров С.М.]]|часть=ал-Алкадари|ссылка часть=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/20459/|заглавие=Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2|ссылка= |место=М. |издательство= «Восточная литература» РАН|год=1998|страниц=159|isbn=5-02-018047-5}} * ''Омаров М.'' [http://islamdag.ru/lichnosti/1901 Мыслитель постшамилевской эпохи (Гасан Алкадари (1834—1910))] — IslamDag.ru * [http://suleiman-stalskiy.ru/?com=pages&task=view&page=page&id=134 Гасан-эфенди Алкадарский] — сайт Сулейман-Стальского района * [http://lezgi-yar.ru/index/alkadari_gasan/0-366 Гасан Алкадари.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331064125/http://lezgi-yar.ru/index/alkadari_gasan/0-366 |date=2014-03-31 }} Lezgi-Yar.ru * ''Амрахов А.'' [http://flnka.ru/lichnosti/615-gasan-alkadari-vzglyad-v-buduschee-iz-glubin-vremen-cherez-prizmu-nauki.html Гасан Алкадари. Взгляд в будущее из глубин времен через призму науки] — [[ФНЛК]]. 8 июня 2012 года * {{книга|автор=Абдурагимов Г.А.|часть=Социально-экономическое и культурное развитие Лезгистана|ссылка часть=http://www.lekia.ru/str58.html|заглавие=Кавказская Албания — Лезгистан: История и современность|ссылка= |место=СПб.|издательство= Изд-во Дагестанского госпедуниверситета|год=1995 |страниц=607 |isbn=4803010205}} * [http://www.suleiman-stalskiy.ru/?com=pages&task=view&page=page&id=183 Музей Гасана-эфенди Алкадарского] сайт Сулейман-Стальского района. [[Категория:Лезги литература]] [[Категория:Лезги шаирар]] [[Категория:Тарихдар]] rb8hzt9rsq63qsz9gxu4248e5y8pi8q 99994 99985 2026-11-10T14:36:59Z Хьажидауд 12986 99994 wikitext text/x-wiki {{Кас |дидедиз хьайи чӀав = 15.10.1834 |кьиникьин чӀав = 12.09.1910 |шикил=}} '''Алкьвадар Къурбан-Алидин хтул Абдуллагьан хва Гьасан''' ([[1834 йис]]ан 15 октябрь, [[Авар округ]], [[Балахани]] — [[1910 йис]]ан 12 сентябрь, [[СтӀал Сулейман район]] [[Алкьвадар]]) — [[Лезгияр|лезги]] алим — тарихдар, инкъилабдилай виликан [[Дагъустан]]дин халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурдай кас, ислам диндин устад, зари<ref name="Прозоров">{{книга|автор=[[Прозоров С.М.]]|часть=ал-Алкадари|ссылка часть=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/20459/|заглавие=Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2|ссылка= |место=М. |издательство= «Восточная литература» РАН|год=1998|страниц=159|isbn=5-02-018047-5}}</ref>. [[Сихил]] [[Алкьвадар]] я. == Уьмуьрдикай == '''Алкьвадар Къурбан-Алидин хтул Абдуллагьан хва Гьасан''' [[1834 йис]]уз [[Авар округ]]дин [[Балахани]] хуьре [[Гьажи Абдуллагь-эфенди|Къурбан-Алид хва Абдуллагь]]дин хизанда муршид [[Яргъу Шайх Мугьаммад|Яргъу Шайх Мугьаммадан]] руш Гьафисатаз хьана. Эвел вичин буба Абдуллагь-эфендидивай, ахпа халу [[Гьажи Исмаил-эфенди]]дивай чирвилер къачур Гьасана [[Ахцегь]]а [[Мирзе Али]]дин медресани акьалтӀарзава. Къвезмай чӀавуз чирвилер артухарун патал [[Кьагьир]]диз физ гьазурвилер акунвай Гьасаназ, бубадин меслятдалди, Куьредин гьаким Юсуф-хандин мирзевал авуниз ва адан аялриз тарсар гун кьисмет хьана. И кардикай Гьасана икӀ кхьизва: ''«Секиндиз медресада ктабар кӀелиз вердиш хьанвай заз дуванханада кӀвалахун кьадарсуз четин акъвазна.»'' Адан къуллугъдин идара [[Вини Ярагъ]]дал хьана. [[Куьредин ханвал]] кӀватайла, [[Куьре магьал]] арадал атана. Мирзе Гьасанакай суддин секретарь ва [[1866 йис]]алай [[Кьиблепатан Табасран]]дин найиб хьана. И къуллугъдал ам [[1877 йис]]ан бунтар къарагъдалди аламукьна. ТӀебии алакьунар авай Гьасана Алкьвадрал вичин бубадин, [[Ахцегь]]а Мирзе Алидин ва [[Вини Ярагъ]]дал Исмаил-эфенди халудин медресайра кӀелна, диндин ва тӀебии илимар, [[араб чӀал|араб]], [[фарс чӀал|фарс]] ва [[туьрк чӀал]]ар чирна. Алакьунар авай алим хьиз, Алкьвадар Гьасан зарини тир, ада вичиз Мамнун (рикӀ чӀехиди ва намус авайди) тӀвар хкяна. Гьасана-Мамнуна вичин эсерар лезги, араб, туьрк ва [[азербайжан чӀал]]арал теснифна. Адан пуд ктаб [[XX виш йис]]ан сифте йисара басмадай акъатна: «Асари Дагъустан» (1903), «Жараб ал-Мамнун» (1912) ва «Диван ал-Мамнун» (1913). Илимдин ва литературадин эсерри Гьасан-эфенди [[Лезгистан]]да, [[Дагъустан]]да, [[Азербайжан]]да, [[Турция]]да, [[Урусат]]да ва маса уьлквейрани машгьур авуна. А. Гьасанан эдебиятдин эсерар мукьва-кьилийриз ва дустариз кхьенвай шиирар-чарар («Абу-Муслимаз кагъаз», «Дустуниз» ва мсб.), уьмуьрдикай теснифнавай чӀалар («1896-йисан дуьньядин гьаларикай къасида», «1877-йисуз дустагъ авурла» ва мсб.), ясдин чӀалар («Бубадиз», «Паб Салигьат кьейила» ва мсб.) я. Абур дегьне мана-метлебдив ва гьиссерив аид хьанва, устаддаказ туькӀуьрнава. А. Гьасан[[1910 йис]]уз рагьметдиз фена, ам [[Алкьвадар|Алкьвадрин]] сурара кучуднава. Алкьвадар Гьасана Дагъустандин тарихда ва литературада дегьне гелер туна, илим, литература ва культура вилик финиз таъсирна. === Дугурун === 1877-йисан бунтар къарагъаруниз акси тиртӀани, Гьасананавай вичин халкь маса гана, урус пачагьлугъдин чиновникриз хабар ийиз алакьнач. Халкьди ийизвай бунт хаталуди тирдакай лагьай ам, чкадин бязи агьалийри, ''«Адаз вичин къуьнерал алай чинер вахчуз кичӀезва»'', — лагьайла, ада чинер алудна гадарзава. ГьакӀ ятӀани, Гьасан суьргуьндиз акъудзава. [[1879 йис]]уз ам дустагъда туна, ахпа [[Тамбов губерния]]дин [[Спасск (Пензадин вилаят)|Спасск]] шегьердиз дугурнай. Ислам диндин ва шариатдин хъсан чирвилер авайвиляй Спасскда ам ана авай татар-мусурманрихъ галаз дуствилин алакъайра гьатна. Дугуруна авай чӀавуз Гьасан Алкьвадари дегьне чирвилер авай, тӀвар-ван авай татар алимрихъ, зарийрихъ, диндин кардаррихъ галаз таниш хьанвай. Кьуд йис акъуднавай чкадикай фикирар ва кьиле гьатай шикилар ада вичин «Диван аль-Мамнун» улубда вири бегьемдиз кхьенва<ref name="Асари-Дагестан" />. Пачагьдин тахтуниз [[III-й Александр]] атайла, регьимлувилин амнисиябик акатна, Гьасан-эфенди хизанни галаз Урусатдай хквезва ва вичин бубадин медреса кардик кутазва. Куьре округдин сергьятра диндин ва гьар са илимдин чирвилер гунуг давам хъувун патал, Гьасана виликай вичин ярар-дустарихъ, эфендийрихъ сигъ алакъа мягькемарзава. ИкӀ, Уллу Гъетягъай Агьмедан хва Абдуразакь, Агъ ЦӀинитӀдилай Абукаран хва Абдулгьамидахъ, Рухунай стхаяр тир Магьмудахъни Мегьамедахъ, Темирхан-шурадай еке меценат Талибов Абдурагьимахъ ва масабурухъ галаз меслятар ийиз, Куьредин халкь илимдин рекьяй уях авун патал бес кьадар зегьметар чӀугвазва. Лугьун лазим я хьи, Гьасан вичин девирдин чӀехи алимрикай сад яз, халкьдин арада марифатдин регьбер, диндин дестек, тарихдин рекьяйни урусрин машгьур востоковедениедин илимрин академик Крачкова лагьайвал, араб илимдин тарихдин ва эдебиятдин хилерай вилик фенвай алимрикай сад хьана. Алкьвадар Мирзе-Гьасанан сур — куьгьне хуьре зияратдин маканрикай сад хьана, халкьдин руьгьдин мягькем даяхрикай яз гьисабзава. == Зегьметар == [[1913 йис]]уз «Диван аль-Мамнун» улуб — 1877 йисан вакъиаяр къалурзавай шииррин кӀватӀал<ref name="Асари-Дагестан">''Алкадари Г.-Э.'' Асари-Дагестан: исторические сведения о Дагестане. Махачкала, 1994.</ref>. == РикӀел хуьн патал == == Теснифай улубар == * Китаб асари Дагъистан та’лиф ал-'аллама Мирза Хасан-афанди б. ал-Хаджж-'Абдаллах-афанди ал-Алкадари ад-Дагистани. Петербург, 1312 [1894/95] * ал-'Урда ал-махдийа ли-р-равда ан-надийа ли-л-фадилайн ад-Дагистанийайн. Сахиб ал-асл… 'Абд ал-Латиф-афанди ал-Хузи… ва-л-мухаммас… Мирза Хасан-афанди ал-Алкадари. Петровск [б./г., дозволено цензурой в 1905 г.] * Жараб ал-Мамнун та’лиф… Хасан-афанди ад-Дагъистани ал-Алкадари. Ту-би’а би-л-матба’а ал-исламийа. [[Темир-Хан-Шура]], 1912 * Диван ал-Мамнун. Ат-Табака ал-ула. [[Темир-Хан-Шура]], 1913. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://www.lezgichal.ru/kasar/zariyar/alkvadar-gasan.html Алкьвадар Гьасанакай лезги чӀалал малуматар]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{книга|автор=[[Прозоров С.М.]]|часть=ал-Алкадари|ссылка часть=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/20459/|заглавие=Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2|ссылка= |место=М. |издательство= «Восточная литература» РАН|год=1998|страниц=159|isbn=5-02-018047-5}} * ''Омаров М.'' [http://islamdag.ru/lichnosti/1901 Мыслитель постшамилевской эпохи (Гасан Алкадари (1834—1910))] — IslamDag.ru * [http://suleiman-stalskiy.ru/?com=pages&task=view&page=page&id=134 Гасан-эфенди Алкадарский] — сайт Сулейман-Стальского района * [http://lezgi-yar.ru/index/alkadari_gasan/0-366 Гасан Алкадари.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331064125/http://lezgi-yar.ru/index/alkadari_gasan/0-366 |date=2014-03-31 }} Lezgi-Yar.ru * ''Амрахов А.'' [http://flnka.ru/lichnosti/615-gasan-alkadari-vzglyad-v-buduschee-iz-glubin-vremen-cherez-prizmu-nauki.html Гасан Алкадари. Взгляд в будущее из глубин времен через призму науки] — [[ФНЛК]]. 8 июня 2012 года * {{книга|автор=Абдурагимов Г.А.|часть=Социально-экономическое и культурное развитие Лезгистана|ссылка часть=http://www.lekia.ru/str58.html|заглавие=Кавказская Албания — Лезгистан: История и современность|ссылка= |место=СПб.|издательство= Изд-во Дагестанского госпедуниверситета|год=1995 |страниц=607 |isbn=4803010205}} * [http://www.suleiman-stalskiy.ru/?com=pages&task=view&page=page&id=183 Музей Гасана-эфенди Алкадарского] сайт Сулейман-Стальского района. [[Категория:Лезги литература]] [[Категория:Лезги шаирар]] [[Категория:Тарихдар]] rb0hdykq4utabglch62u41mgg9gnb1q 0 6500 100013 98948 2026-11-11T01:07:54Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100013 wikitext text/x-wiki {{Дяведин кӀвалахдар | ТӀварцӀин оригинал = | Шикил = | Гьяркьуьвал = 250px | Хайила ганвай тӀвар = | ЛакӀабар = КIири Буба, КIири Бо | Хайи тарих = 1870-й йисарин эхир | Хайи чка = [[Куьре округ]], [[Кьурагь наибвал]], [[КӀири]] хуьр | Кьиникьин тарих = [[1908 йис]] | Кьиникьин чка = | Гражданвал = Урусатдин империя | Дах = | Диде = | Гъуьл = | Паб = | Аялар = | Кьушунрин жуьре = | Къуллугъдин йисар = | ТӀвар = абрекI | Часть = | Регьбервалзавай = | Къуллугъ = | Дявеяр/женгер = | Пишкешарни премияяр = | Алакъаяр = | Отставкада = | Сайт = | Къул = | Викигьамбар = }} '''КӀири Абдуллагь (Буба, Бо)''' — [[лезгияр|лезги]] нухан [[абрекI|гъабрекI]], [[Кеферпатан Къавкъаз]]да “'''КӀири Буба'''” лакӀабдалди тIвар ван авай тир. Ада гьахъвилин пад кьазвай, зайифбуруз гъиляй къведай куьмекар гузвай, къаних ва чӀуру къилихрин инсанрин аксиниз экъечӀзавай, шкьакь девлетлубур тарашна пулар - девлетар кесибриз арада пайзавай. ==Уьмуьрдикай== ГъабрекI 1870 йисарин эхирдиз К1ири хуьре дидедлай хьанва. Гъвечи чIавуз адаз Али лугьуз эвердай, ахпа чIехи хьайила Абдуллагь тIвар гана, халкьдин юкьа КIири Буба лак1абдлал чир хьана, К1ири - адан хайи хуьр, Буба - ан ч1авуз ч1ехивал айизвай ксариз гузвай лак1аб тий. Урус ч1алални "Лезгинский Робин Гуд" т1варцел ван ктвазва. <ref>Кири Буба</ref> ==КӀири Абдуллагь зариятда== Лезги зариятда КӀири Бубадин амалрин ва вичин тарифар ийизвай гзаф шийирар ава, месела [[Билал Адилов]]ан «Дамах ая» шиирдин кьатӀ: “Ваз чидани КӀири буба вуж ятӀа <br /> И кьегьал кас адалатдин женг чугур?<br /> Бубадин тӀвар къе мецерал алатӀа<br /> Са чӀавузни лезгидин юкь жеч какур !” Халкьдин туькӀуьрай сивин эсеррикай аквазвайвал, КӀири Бубадин къамат кесиб къатар патал камалэгьлидин, кьегьалдин, гьахъвилиз къуллугъзавай ватандашдинди тир <ref>[http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=5800 Чи дагъларин тарихдай]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20170918132755/http://lezgi-yar.ru/news/kiri_buba_lezginskij_robin_gud/2011-02-18-122 Кири Буба – лезгинский «Робин Гуд»] * [http://www.adamalla.com/showthread.php?t=10609 КӀири Бубадин биография] [[Категория:Лезги викIегьар]] [[Категория:Лезги абрекIар]] 72fbpg88xu2xe0z96al0gn9syhxvds3 0 6501 99997 99135 2026-11-10T14:40:27Z Хьажидауд 12986 99997 wikitext text/x-wiki {{Кас |тӀвар = Имам Гьажи Дауд |тамам тӀвар = |шикил =Хаджи_Давуд.png |кьадар = |къул = |хьайила ганвай тӀвар = |лакӀабар = |дидедиз хьайи чӀав = |дидедиз хьайи чка = [[Дедели (Хъачмаз)|Т1ит1ел]] хуьр, Муьшкуьр |кьиникьин чӀав = |кьиникьин чка =Гелиболу, Усманият |гьукумат = |пеше = |карьера = |буба = Мухьаммад Чпир |диде = <!-- Мать--> |гъуьл = <!-- Супруг--> |паб = <!-- Супруга --> |мукьвади = <!-- Родственники, родные --> '''Гадаяр:'''<br>Мухьаммад<br>ТIагьир<br>Сулейман<br>Абдулкарим<br>'''Рушар:'''<br>Зайнаб<br>Пекер |пишкешар = <!-- Награды--> |сайт = |жуьреба-жуьре = |commonscat = |шикил лугьун=Имам Хьажи Дауд Ал-Мушкури Ал-Лекзи}} '''Чепер Мугьаммадан хва Гьажи Дауд Муьшкуьрви''' — [[Лезгияр|Лезги]] имам, [[Ислам|Исламдин]] алим, 1710-йисалай Ширвандин амир<ref name="Bakihanov">[https://drevlit.ru/texts/b/b_bakihanov4.php Аббас-Кули-Ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам.]</ref> <ref name="ReferenceB">''Гербер И. Г.'' Описание стран и народов вдоль западного берега Каспийского моря // История, география и этнография Дагестана ХVIII-XIX вв. Архивные материалы. М.: Изд. вост. лит-ры, 1958.</ref>, лезги ччилер санал кӀватӀна Шариат низамдихъ ктвана мухъ туькӀуьрнвай,18 йис имамвал тхванвай кас. Лезгийрин нухан викIегь кьегьал. [[Сихил]] [[Чипир|Чебер]] я. ==Амукьиникай== Лезгийрин имам Чепер Мугьаммадан хва Гьажи Дауд 1680<ref>{{Cite web|access-date=2015-10-27|title=История лезгин XVI -XVII вв|url=http://alpan365.ru/xronologiya-istorii-lezgin/istoriya-lezgin-xvi-xvii-vv/|publisher=alpan365.ru|archive-date=2015-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117022858/http://alpan365.ru/xronologiya-istorii-lezgin/istoriya-lezgin-xvi-xvii-vv/|url-status=live}}</ref>-лагьай йисуз Муьшкуьр(Мажгар) мухъан Тlитlел(игилан Дедели)<ref name="gadzhiev">{{книга|часть=Дагестан в первой трети XVIII века|ссылка часть=|автор=[[Гаджиев, Владилен Гадисович|Гаджиев В. Г.]]|заглавие=История Дагестана|ответственный=Отв. ред. [[Гаджиев, Владилен Гадисович|В. Г. Гаджиев]]|ссылка=https://instituteofhistory.ru/library/publications/istoriya-dagestana-t1|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|том=I|страниц=433|страницы=342|isbn=|ref=Гаджиев}}</ref> хуьре дидедиз хьанва. Кцlарин [[Чпир|''чипирар'']] лугьудай [[Сихил|сихилдай]] тир. Эрби чlалал ''الجبيري'' (''Ал-Джибири), لزگی (Ал-Лекзи), مشکوری (Ал-Машкури)'' нисбу алай'''<ref>[https://books.google.com/books?id=p6CfAAAAMAAJ&q=%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF+%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C&dq=%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF+%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi7ip2V8f6LAxUvD1kFHY9cFpMQ6AF6BAgLEAM#%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF%20%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C .مركز اسناد و تاريخ ديپلماسى. جهان ايرانى و توران مجموعه مقالات ISBN 9789643611354, 9643611353. — С. 108. {{Цитата|داود لزگی مشکوری}}]</ref>''', яни сихил - Чипирар, нух - Лезги, мухъ - Муьшкуьр (Мажгар). Гъвечи чlавалай ам [[Къуръан]] чирна хьафиз хьана вичиз хъсан кӀел-кхьинар чирзва<ref>Магомедов, 2013, 30 чар</ref>. Ахпа чlехи хьайила Маккадиз зияратдин патахъагъ фин авуна «гьажи» тӀвар къачуна Исламдин илим чирна «алим» тӀвар къачузва. Хтана Агьлу-Сунна мадраса акъайна шейхвал айизва<ref>''Ф. М. Алиев''. Антииранское выступление и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII века. — Академия наук Азербайджанской ССР. Баку, 1975. — С. 22.</ref>. Маса къачун-гунвилел хъсан девлетлу хьана «бег» тӀвар къачузва. 1711-лагьай йисуз имам хьана 7 йисуз Ширванда Шариятдин низам туькуьрна амирвал айизва<ref name="gadzhiev2">{{книга|часть=Дагестан в первой трети XVIII века|ссылка часть=|автор=[[Гаджиев, Владилен Гадисович|Гаджиев В. Г.]]|заглавие=История Дагестана|ответственный=Отв. ред. [[Гаджиев, Владилен Гадисович|В. Г. Гаджиев]]|ссылка=https://instituteofhistory.ru/library/publications/istoriya-dagestana-t1|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|том=I|страниц=433|страницы=342|isbn=|ref=Гаджиев}}</ref>. Адаз вичин хайи [[Лезги чӀал|Лезги]] чlаллай маса лезгийрин юкьа чlехи тlалабвал авай Кьуркьандин чlал [[Араб чӀал|эрби]] чlални чидай, ва гьакlани [[Туьрк чӀал|мaгъул (туьрк)]]) ва [[Фарси|къажар(фарс)]] чӀаларни чидай.<ref name=":12">{{Книга|ссылка=https://alpan365.ru/dvizhenie-xadzhi-davuda-v-lezginskom-folklore-i-literature/#_ftn5_8394|автор=А.А. Бутаев|заглавие=Народно-освободительное движение на Восточном Кавказе под руководством Хаджи-Давуда Мюшкюр-ского: первая треть XVIII века|год=2006|место=Махачкала|издательство=Мавел|страницы=127}} «Судя по источникам и другим материалам, Хаджи-Давуд был достаточно образованным для своего времени человеком, владевшим, кроме своего родного лезгинского, также и тюркским, арабским и персидским языками»</ref> Адан хъизан: Дах - Чпир Мухьаммад хьажи, Стха - Ахьмад хьажи Хваяр: Мухьаммад, Абдул-Карим, Сулейман ва Т1агьир. Рушар: Зайнаб ва Пекер. == Гъазват == 1711-лагьай йисуз [[Шиияр|шиг1а]] тий [[Иран|Къажарччилин (Иран)]] чаз [[Сунияр|Агьлу Сунна]] тир Лезгийриз гекъи хьайи ч1авуз, Лезги мусурманрин кьиле имам хьана Хьажи Дауд.1722-лагьай йисан 12-декабрдиз Хьажи Даудаз вичин "диндин стха" чизвай [[Яхулар|Яхул]] Сурхайхана маса гузва яни хаинвал айизва.<ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.37.</ref> === К1уьк1е ч1ав === XVIII виш йисан кьилерал шиг1а къажар Иран лугьудай гьукуматдиз мусурман лезги агьлу-сунна нух хьараждал эцигиз к1ан хьана, яни чавай къачунар (ясакъ, налуг) къачуз к1ан хьана. Лезгири юкьа гъулгъула хьана, кьил хкажна чӀехи къарагъунар хьунал к1уф ктуна ин к1валахди. Чпин хазина ацӀурун патал къажаршахдин гьукуматди цӀийи къачунар (хьаражар) туькуьрна. [[Эрменияр|Хачпаш эрмли]] Есаи Хьасан-Джалаляна кхьизва: «1698—1701-лагьай йисара къачунар чӀехи авунвайтӀани, 1702-лагьай йисуз къачунар ц1ийикъаллай хкажна кӀватӀиз к1анзвай, сад-кьвед йисни алатнач, къажаршахди мухъа мад цӀийи къачунар тун патал гужетзва».<ref name="ReferenceE">Есаи Асан Джалалян. Краткая история страны Албанской (1702-1722 гг.). Баку: Элм. 1989.</ref> И кӀвалахар т1имил хьиз,1705—1707-лагьай йисара гъезилпаш-шиг1ари Агьлу-сунна тир Лезгийриз гекъи йикь-зулум гуз къарагъна. Нухан(халкь) рези тахьунвал т1имил-т1имил ч1ехи хьана, кьажарин гьукуматаз гъиле чк1ул гваз гьепIесунрал (кук1унрал) элкъвена. 1707-лагьай йисуз Лезгийрин гъезпашриз (гъезилпаш) гекъи ч1ехи кьилхкажун хьана. Лезгийри Шемахьа — Ширвандин кьилин къала чпин гъилиз къана анин ч1ехид Гьасан-Али метерал эцигна киц хьиз ягъана кьена.<ref>Письма и донесения иезуитов о России. СПб., 1904. С. 106</ref> 1711 йисуз цӀийикъаллай [[Шиияр|шиг1а]] [[Фарси|къажар (фарс, перс)]] ва [[Иран|ц1апаш (гъезилпаш)]] зулумдиз гекъи Лезгийри к1валахар аквазва кьил хкажна. МуьтӀегьвал акъатна, къарагъунар вири лезги чилерал чкӀана, гьакӀни гъил гуз, Ччардай(Билкъан-Закатала) [[ЦӀахурар|лезги-ц1ахурар]], [[аварар]], Шекидай агьлу-сунна [[Азербайжанар|мугъуларни (азербайжанарни)]] къвезва. === Имамвализ рехъ === И ч1авуз Хьажи Даудан лезгийрин имам ва амир, гьак1ани лезгийрин агьлу-сунна мадрасадин алим ва муфти хьиз кьиле жезва. Адавай сад-садаз чара тир жамаатар санал к1ват1ин алакьзва. Вичиз ин к1валахда Аллагь патал стхаяр жагъурун патал Хьажи-Дауд Дагъустандиз физва кумек к1анз Аллагь патал санал ягъири галаз к1ук1ун патал. Гьана ада вичин патахъ са кьадар ч1ехибур гъизва, гьабрун къене ЦӀахурай Али-Султан, Хайдакъай Агьмад-хан ва Яхулрикай Сурхай-хан I. 1711-лагьай йисуз Хьажи-Дауда Ширвандин чӀехи къалаяр тир Шабран ва [[Къуба|Къала (Къуба)]] вилаятрин кьилин къала — [[Худат|Хтар (игилан Худат)]] вичиз гъахчуна<ref>{{Книга|ссылка=https://www.google.ru/books/edition/Взаимоотношения_народов_Южного_Дагестана/rMgiAQAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1|автор=Н.А Магомедов|заглавие=Взаимоотношения народов Южного Дагестана и Азербайджана в XVIII - первой половине XIX в экономический, политический и культурный аспекты|год=2004|место=Махачкала|издательство=Эпоха|страницы=199|страниц=63}}</ref>. Шиг1а тир Къубадавай Султан-Агьмад-хан ва адан вири мукьва-кьилириз жаза гана яни кьена нух зулумдикай къуьтехна. Са адан гъвечӀи хва Гьусейн-Али-хан чанлаз амукьзва. Зулухъ Хьажи-Дауда, вичин диндин-стхайри к1ват1алри галаз сад хьана, Шемахьа элкъуьрна кьуна вичин гъилиз, амма чӀехи шиг1арин гекъивал хьайивиляй элкъуьрна хтана. 1712-лагьай йисан гатфариз Хьажи-Даудан ва Яхул Сурхай-хан санал мадни Шемахьадиз физва. Шемахадин ч1ехид шиг1а Гьасан-хана вичин був (кьушун, кк1унин к1ват1ал) къана къаладай къецихъ экъечӀна Лезгияр къулухъай чкӀуруз к1ан хьана, амма алакьнач. Къаладиз яргъа тушиз хьайи кӀеви кук1уеа сефеви був (кьушунар) кьиле-кьилди лезгирин кӀаник акатна (руг-руг хьана): персерни къизилбашрин буван (кьушундин) са пад гьа кук1ун чкадлай зверна гаатна, муькуь пад кьена, ибрун ч1ехил Гьасанхан вични кьена. Гаатзавайбурун кьулухъ гьатна Лезгияр Шемахьа къаладин къенез гьахьна. Шемаха къачуниникай Петр I-дин 1712-лагьай йисан манифестда икӀ кхьенва: «1712-лагьай йисуз лезгийрин ч1ехид Давуд бег ва яхулрин ч1ехид Сурхай, шахдиз гекъи гъулгъула ктвана гъазват гана, Шемаха къала кьуватдин гъилиз къачуна, гьана зат1ар къачуз гузвай урусарини кьилиз къаз гана абурун 4 миллион рубльдин чпиз гахчуна»<ref>{{Cite web|url=https://runivers.ru/bookreader/book433217/#page/34/mode/1up|title=Исторический очерк Кавказских войн от их начала до присоединения Грузии|access-date=2020-07-08|archive-date=2020-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808091421/https://runivers.ru/bookreader/book433217/#page/34/mode/1up|url-status=live}}</ref>. Шемаха къала къачур чӀавуз, лезгияр сефевириз к1ивирнвай чкайрал фад-фад гьепIесунар айидамаз, чпин гъиле авай къала к1ивирин рик1алай алатнвай. === Сефевияр === Сефевирин ч1ехибуру чпин патай Лезги мусурманриз гекъи к1валахъар чӀугун патал алакьзвай. 1719-йисан эхирда абурувай Гьажи Давуд кьуна, Дербентдин зиндандиз ктуваз хьана, амма ана хвех хьанач, лезгири адаз гъил гана ам анай зверна. Къажарин къен пад чиз, вичин тежрибадалди ам гьар вичин агалкьунриз критик къимет гуз ва дяведин операцияр кӀевиз хъсан гьазуриз чирнвай. И вакъиадикай XVIII виш йисан урус ц1урургъан П. Буткова кхьизва: "Сурхаян виликан гъазватра патав гвай лезги ч1ехид Давуд-бег Дербентдин зиндандай звернай"<ref>{{Cite web|url=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=20&rotate=0&theme=white|title=''П.Г. Бутков.'' Материалы для новой истории Кавказа, с 1722 по 1893 год. Санкт-Петербург: Типография Императорской академии наук, 1869. — С.8.|access-date=2022-02-19|archive-date=2022-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219150444/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=20&rotate=0&theme=white|url-status=live}}</ref>. Гьажи Давудан Сефевириз гекъи тир таблигъатдин вичин нетижа гуз хьана. МуьтӀиь хьайи ч1ехибурук кваз Куьредай, Табасарандай, Самурдай, Цахурдай, Ччарай, Шекидай, ва гьак1ани Бардадай ва маса чкайрай к1ват1алар атана. Шиг1а къажариз гекъи Ширвандин са гьикван ханар акахьна, масал хьиз Къажар Шахдин эмирдалди Кьудкьушан Ибрахьиман мукьва кьелид вири кьенвай, гьамани гьавилай Хьажи Давудан пата хьана. 1720-йисан кьамуг (июнь) вацра Гьажи Давудан кьушунди Шабран элкъуьрна кьуна ва ам ягьуналди (штурмдалди) къачуна. Чиле (июль) вацра Хтар (Худат) къачуна. И агалкьунрилай кьулухъ Гьажи Давуддин патав чпин к1ват1алар гваз Хайдакьан Агьмад-хан ва Яхулдин I Сурхай-хан атана. Пашч (август) вацра абурун сад хьайи кьушунди пуд лагьай сеферда Шемахьа элкъуьрна кьуна, амма ам къачуз абурувай хьанач''<ref>{{Cite web|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Zubov_P_P/text41.htm|title=ЗУБОВ П. П. КАРТИНА КАВКАЗСКОГО КРАЯ ПРИНАДЛЕЖАЩЕГО РОССИИ И СОПРЕДЕЛЬНЫХ ОНОМУ ЗЕМЕЛЬ; ЧАСТЬ IV. 1835.|access-date=2023-06-27|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627010654/https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Zubov_P_P/text41.htm|url-status=live}}</ref>.'' Зулаз Гьажи Давудани Яхул Сурхай-хана Бакудин патаз рехъ кьуна. Амма Бакудин кьиле авай ч1ехид Дергагm-К]ули-хана Бакудилай яргъал тушиз авай «Ивидин кӀунтӀ» (Къанлытепе) лугьудай чкадал хьайи кукӀунив абур тхвана:{{Цитата|XVIII виш йисан 20-йисара сувавириз чпин кьиле авай Давуд-бегани Яхул Сурхай-хана Баку къачуз кӀанзавай, — кхьизва А. Бакиханова, — амма Дергягь-хана абурун кьушунар къаладай зур алцум яргъал авай гъвечӀи суван патав кьуна тхвана. Гьавиляй и чкадиз инсанри гьа и вахтундани Канлытепе лугьузва...|автор=<ref>{{книга |автор = [[Агаян, Цатур Павлович|Агаян Ц. П.]] |заглавие = А. Бакиханов |издательство = Издательство АН Азербайджанской ССР |том = |место = Б. |год = 1948 |страницы = 28 |isbn = }}</ref>.}} === Дербент === Зулун кьана (эхирда) Гьажи Давуда вичин к1ват1алрин (кьушунрин) кӀеретӀар, Къалани (Къубани) Цал (Дербент) къачудай кьилигъ (фикир) гваз, кефер патариз ракъурна. Амма инани Гьажи Давудаз агалкьун хьанач. Чуран (Дербентдин) наиб Имамкъули-бега къала хвена ва вири гьужумар кьулухъ чӀугуна. Са шумуд йикъан къене къала къачуз тахьана гьава мекьи хьайила, Гьажи Давуд, кьуьд мукьва хьунни кьилигъна, элкъуьрна к1ват1ал кьулухъ чӀугуна Муьшкуьрдиз хтана. 1720-йисан кьаниз (эхирдиз) сефевирин чӀехивалин кӀаник авай инсанрин ч1ехи пай абруз гекъи хьана. Къажаррин кьушунарни къизилбашар чпин-чпин къалара к1евиз хьана амуктнвай кч1ез къецик акъатиз. Лап кӀевиз Шемахада, Бакуда ва Дербентда к1евна амукьнавай. Вилик хьайи вахтунилай гекъигайла, къарагъунин кьилер тек са кьезил ва акъвазин гьужумралди акъваззавачир, абуру шахдин гьукумдарвал, шиг1ияр ва къизилбашар авай къалаярни хуьрер чпин гъилик хуьз ва чкайра чпин чӀехивалин кӀиникар туькӀуьриз хьана. === Урусар === Урусатдин Къавкъазда авай чпин-акъудунар(хийир къучунар) чиз Хьажи Давуда I Пётравай са гаф къачуз к1анзвай. 1721-йисан апрель вацралай Гьажи Давуда са шумудра Астраханагь авай урусрин чӀехибуруз кхьунар кхьена ракъурнвай. Астраханин губернатор А. П. Волынскидин патав гвайди И. В. Кикиназ ракъурай кхьуна, Гьажи Давуда урусрин масагунар айизвайбуруз Лезги чилериз атана кӀуьркӀуьм ва ракь гъиз, чнани аюруз лазим тий йепер ва маса зат1ар гудай патакай чӀална. Яни чи юкьа къачун гун хьурай, квезни хъсан я, чазни. Амма абрун къилигъ масад тир, Волынскиди вичин патай Гьажи Давудаз кхьена, ада урусрин чӀехивалин кӀаник акатдай кьиле кьилигъ авани лагьана жузуна, ва гьадлай ахпа ада I Пётраз икӀ кхьена:{{Цитата|Заз аквазвайвал, Давуд-бег (лезги гьукумдар) са кардизни лазим туш, ада заз жаваб гузва хьи, вичин фикир лап гьакъикъатда куь чӀехивализ къуллугъ авун я, амма куьне вичин патав кьушунарни лазим тир кьадардин тупар ракъурун кӀанзава, амма вичи къажараривай къалаяр къахчуда, вичиз лазим тирбур (гьа гьисабдай Дербентни Шемаха) вичиз туна, амайбур куь чӀехивалин к1иник гуда, гьамни Куьр вацӀун а паталай эгечӀна Исфагъандал кьван жеда, им ак1ет1ани адан гъиле садрани жедай туш, гьавиляй вичиз кӀанзава хьи, зегьмет куьн патай хьун, акъудунар (менфят) — вичин...|автор=[[Волынский, Артемий Петрович|А. П. Волынский]] <ref>Соловьёв С.М. История России. Кн.IX. Т.17-18. С.362</ref>.}}Урусат гьукуматди Гьажи Давудаз са гъилни ганач. == Ширвандин имам == 1721-йисан пашч (август) вацран 10-да Гьажи Давуда, Яхул I Сурхай-хан, Ц1ахур Али-Султан, Кьудкъушан Ибрагим, хайдакьар ва маса стха к1ват1алрин кӀеретӀар галаз санал мад Шемахьа вичиз кьуна. Пашч вацран 25-да къала кукӀуналди къачуна.<ref>{{Статья|автор=Абдулгалимов А.Р.|заглавие=СОЮЗНИКИ И СПОДВИЖНИКИ ХАДЖИ – ДАВУДА|год=2017|издание=ВЕСТНИК СОЦИАЛЬНО-ПЕДАГОГИЧЕСКОГО ИНСТИТУТА|номер=2 (22)|страницы=41}}</ref>. Зиндандиз къанвай Гусейн-ханан кбил ат1ана хкадаврзва. Вири шиг1ияр чкурзва<ref name="Иран">{{книга |автор=|заглавие=История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века|том=|место=Л.|издательство=Издательство Ленинградского университета|ответственный=Под ред. Струве В. В.|год=1958|страницы=310|isbn=}}</ref>. Амма [[Христианар|хачпаш]] эрмлияр, [[чувудар]] ва масанай атанвай инсанарик(масала [[Ингилисар|инглисар]]) ктадзвач, ин к1валахъ Есаи Гьасан-Джалаляна ва инглиз чиллер экъвезвай кас Джонас Хенвея хве къазва<ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.33.</ref>. Амма хаинвал авуйбур, девлетлу шиг1ар чуьнуьхарна хвей ва чахъ галаз шиг1ири галаз санал кик1ай 300 урус масагунар айизвайбурун кьенин, им Хенвеяна, Къажарчиле авай урусрин илчи С. Аврамова ва Мугъулчиле (Турция) авай урусрин илчи И. И. Неплюеван лугьузва. Кхьени чрара лугьузва хьи<ref>Соловьёв С. М. История России. Кн. IX. Т.18. С.381</ref>,:{{Цитата|Лезгийрилай ва казикумухрилай кьулухъ, абуру 1721-йисан къене авунвай гьужумри урусрин сурсатар (складар) пуч авуна ва тек са савдагар Евреиноваз вири санлай сад виш ва гьадан паталай пудкъад цӀуд агъзур (170 000) рублдин зарар гана...|автор=Джонас Хенвей<ref>''К.Ф. Валишевский''. Петр Великий. Директмедия, 2016. — С. 402. ISBN 9785447569280, 5447569281.</ref>.}}Урус масагунар айизвайбурун гъилей девлетар хчун патал гзаф масак1авилер ава, масала: чӀехи пай алимри им 1721-йисуз хьайи кар я лугьузва; амма бязибуру, гьа вахтунда амукьнавай Ф. И. Соймонова<ref>Соймонов Ф. И. Описание Каспийского моря и чиненых на оном российских завоеваний, яко часть истории Государя императора Петра Великаго // Ежемесячные сочинения об ученых делах. СПб., 1763, январь. С.31.</ref>, XVIII виш йисан тарихчи И. И. Голикова<ref>Голиков И. И. Деяния Петра Великого, мудрого преобразователя России, собранные из достоверных источников, расположенных по годам. В 6 т. М., 1838. Т.6. С.37-38.</ref>, гьакӀни XIX виш йисан тарихчи Аббас-Кули-ага Бакиханова<ref>Аббас-Кули-Ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам</ref> ва П. Г. Буткова<ref name="Бутков">Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год. СПб.: Тип. Императорской АН, 1869. Ч. 1.</ref> урус масагунарайизвайд 1712-йисуз Шемаха къачур вахтунда чуьнуьх авуна лугьузва. Шемаха кьуникъай тир хабар Сефевидрин кьилин шегьер тир Исфахандал агакьна. Амма Шах Солтан Гьусейна, элдин къарагъунар гегьенш жезвай, гьукумдин ва кьатӀундин упадкадин (аватунин) вахтунда, са кӀеви кхьуни кьабулиз хьанач. Есаи Гьасан-Джалаляна малумзава:{{Цитата|...Гянджадин ва Еревандин гьукумдарри и кардикай шахдиз малум авуна, гекъивал гана, а чпи вири кьушунар гваз Куьр вацӀун къерехда авай агванрин шегьер Партавдиз атана. Ана Еревандин хан вири районрин гьукумдаррини кваз, Гянджадин хан вири девлетлуйрини кваз ва амайбур лап гзаф кьушунралди — 30 000 касдал кьван кӀватӀ хьана. Амма пачагьдин (шахдин) патай кьушунар ва са куьмекни атанач, вучитуькӀни ам Кандагардин чилерал алай кукӀунрив лап алахънавай ва машгъул тир. Ада тек са гафаралди ва кагъазралди абуруз жедай вири серенжамар кьабул ая лагьана эмирзавачир...|автор=Есаи Гасан-Джалалян}}1721-йисан зулдиз Гьажи Давуда Еревандин ва Гянджадин беглербегрин 30 агъзур авай кьушунар Куьр вацӀалай элячӀдай чкадал лап кӀаник кутуна<ref>Тамай А. Восстание 1711—1722 гг. в Азербайджане // Учёные записки Института истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. Махачкала, 1957. Т.3. С.87-88.</ref>:{{Цитата|...тежриба авай гъуьрчехъанар хьиз, секиндиз ва ванциз хьуниз атана, а чӀехи вацӀун а патан къерехдал кӀватӀ хьана ва са йифиз гьакӀ секиндиз а патан къерехдиз элячӀна... Абур (къажарар) т1имил-т1имил гьазур жедалди, ибру (лезгияр), абурал гьужумна, абур лап кӀаник кутуна, абурухъ галтугна, Къарабагъдин суварин кӀаник авай Трду ва Хачен вацӀарин дередиз кьван зверна. ИкӀ, къажарар лап уях хьана ва чпин умудрив алцур хьана, амма лезгияр, абрувай вири девлетар ва сурсатар хчуна, шадвал гваз чпин патариз хтана. Им 1170 (1721)-йисан зулдиз хьайи кар я...|автор=Есаи Гасан-Джалалян}}И агалкьунилай кьулухъ Гьажи Давуда Кавказдин Албаниядин дегь кьилин шегьер тир Барда (Партав) къачуна. Урусаидин патай са куьмекни тагваз, Гьажи Давуда I Сурхай Яхулдин Хан галаз санал, Крымдин хандин куьмекдалди Турциядин султан галаз кагъазар кхьинин кӀвалахар эгечӀна<ref>РГАДА. Ф. Кабинет Петра I. Отд.1. Кн.54. Л.667.</ref><ref>АВПРИ. Ф.89: Сношения России с Турцией. 1722. Д.6. Ч.1. Л.30.</ref>. 1721-йисан мара (сентябрь) вацра Волынскиди I Пётраз икӀ кхьена:{{Цитата|...виридалайни лап кӀевиз кичӀезва ва кьилигъзва (фикирзава) хьи, абуру (Гьажи Давудани Султан Сурхай-хана), лап гьакъикъатда Турциядин чӀехивал кӀанида, заз аквазвайвал, абуруз и кар авун патал дуьз себеб ава...|автор=[[Волынский, Артемий Петрович|А. П. Волынский]]}}Урусрин пачагьди Неплюеваз султандивай Гьажи Давуда<ref>АВПРИ. Ф.89: Сношения России с Турцией. 1722. Д.16. Л.2-3.</ref> вичин чӀехивалин кӀаник татун кӀан ая лагьана эмир гана. I Пётра канцлер Г. И. Головкиназ кхьенвай кагъатдай:{{Цитата|Ч1ехи тир канцлер! И вахтунда чаз Гребнидай Волынскидин кхьун атана, адаз Шемахадай лап дуьз хабар хьанва хьи, кьилхкажунин кьиле авай ч1ехид имам Давуд-бега Турциядин султандин патав кхьун ракъурнава, вич адан чӀехивалин кӀаник кьун патал. Квев куриер Истамбулдиз илчидин патав ракъурун лазим я, ана ада султандив ам вичин кӀаник татун лагьана фикир эциг ая, ада чаз гьикьван зарар ганатӀа малум авуна. 1722-йисан эвелни кьвед (февраль) вацран 22-да. Пётр|автор=[[Пётр I|I Пётр]] <ref>АВПРИ.Ф.89:Сношения России с Турцией.1722.Д.4.</ref><ref name=autogenerated3>Тер-Авакимова С. А. Армяно-русские отношения в период подготовки Персидского похода. Ереван: Изд. АН Арм. ССР. 1980. С.64.</ref>.}}1722-йисан нава (апрель) вацран 21-да Истамбулда авай урусрин илчи Неплюев ЧӀехи везир Ибрагим-пашадин патав атана ва адаз лагьана хьи, къарагънавай лезгийри Шемахада урус савдагаррал гьужумна ва абур пуч авуна, гьавиляй Урусиядин пачагьди шахдивай и кар патал жаваб кӀанзава. ЧӀехи везиради лагьана хьи, гьакъикъатда къарагънавайбуру Турциядин патав куьмек кӀан я лагьана кагъат ракъурнавай. Амма урус илчидин гафариз жаваб яз, ада икӀ лагьана умуд гана:{{Цитата|...куь пачагьдиз вири жаваб ва зарардин пулар агакьдалди, чуна абур хуьдач...|автор=Ибрагим-паша<ref>Соловьёв С. М. История России. Кн.IX. Т.17-18. С.381.</ref>.}}1722-йисан гатфариз Гьажи Давуда Гянджа элкъуьрна кьуна. Шегьердиз куьмек гун патал Урусиядин куьмек гвай Картлидин пачагь Вахтанг VI кьушунар гваз атана. И кар чизмаз, Гьажи Давуда Вахтанг VI-дин кьушунрихъ галаз кукӀуникай вич хуьна ва цӀикьвед лагьай йикъа Гянджа элкъуьрна кьун кьулухъ чӀугуна. Вахтанг VI адан кьулухъ галтугнач, гьатта шахдин патай Гьажи Давудан гьукуматдин кьилин шегьер хьанвай Шемахадиз гьужум ая лагьана са шумуд сеферда эмирар атанватӀани<ref>Ризванов З. Д., Ризванов Р. З. История лезгин. С.20.</ref><ref>Левиатов В. Н. Очерки из истории Азербайджана в XVIII в. Баку: Изд. АН Аз. ССР. 1948. С.74.</ref><ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.35.</ref><ref>Маркова О. П. Россия, Закавказье и международные отношения в XVIII в. М.: Наука, 1966. С.104.</ref>. 1722-йисан тӀул (май) вацран 30-да, 17 йикъан къене элкъуьрна кьунуьлай кьулухъ, Гьажи Давудани Кайтагдин Ахмед-хана Ардебиль къачуна <ref name="Бутков2">Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год. СПб.: Тип. Императорской АН, 1869. Ч. 1.</ref><ref>«Каиме» Бедреддинзаде Али-бея // Известия АН Аз. ССР. Серия: История, философия, право. Баку,1988.№ 3. С.39.</ref><ref>Из донесения лейтенанта А. И. Лопухина Петру I от 31 июля 1722 г. // Русско-дагестанские отношения в XVIII — начале XIX вв.: Сб. док. / Сост. В. Г. Гаджиев, Д-М. С. Габиев, Н. А. Магомедов, Ф. З. Феодаева, Р. С. Шихсаидова. М.: Наука, 1988. С.34.</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/VI/Dag_chron/O_borbe/text.htm|title=О борьбе дагестанцев против иранских завоевателей // Дагестанские исторические сочинения|editor=пер. А. Р. Шихсаидова|website=www.vostlit.info|date=1993|publisher=М: Наука|access-date=2022-01-16|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105170755/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/VI/Dag_chron/O_borbe/text.htm|url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{Книга|ссылка=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B3_%D0%B2_VIII_-_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5_XIX_%D0%B2..pdf|автор=[[Муртазаев, Арсен Омарович|Муртазаев А.О]]|заглавие=Кайтаг в VIII - первой половине XIX в. (Исследование политической истории и роли в системе политических структур Северо-Восточного Кавказа)|ответственный=[[Алиев, Багомед Гадаевич|Б.Г. Алиев]]|год=2015|место=Махачкала|издательство=ИИАЭ ДНЦ РАН|страницы=295—302|страниц=490|archive-date=2022-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316051759/https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B3_%D0%B2_VIII_-_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5_XIX_%D0%B2..pdf}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87._%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_1993.pdf|автор=Шихсаидов А.Р., Айтберов Т.М., Оразаев Г.М.-Р.|заглавие=Дагестанские исторические сочинения|год=1993|место=Москва|издательство=Издательская фирма «Восточная литература»|страницы=198|страниц=302|archive-date=2021-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20211211192741/https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87._%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_1993.pdf}}</ref>. Октябрь вацра Гьажи Давуда, Яхулрин I Сурхай-хана ва Хайдакьдин Агьмад-хана са гьафтедин къене Дербент элкъуьрна кьуна <ref>«Лист» — перевод дербентского наиба к Петру I. 21 октября 1722 г. // РФ ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.1. Оп.1. Д.59. Л.175.</ref><ref>Рамазанов X. X., Шихсаидов А. Р. Очерки истории Южного Дагестана. Махачкала: Институт истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. 1964. С.97.</ref><ref>Русско-дагестанские отношения XVII — первой четверти XVIII вв. С.277.</ref>. Гьажи Давуд виридалайни чӀехи имам яз Ширвандин, Шекидин, Лезгистандин ва Дагъустандин чилерал чӀехивал хвенва <ref>Гаджиев В. Г. Роль России в истории Дагестана. М.: Наука, 1965. С.62</ref><ref>Н. А. Сотавов. Крах «Грозы Вселенной» в Дагестане.</ref><ref>{{Cite web |url=https://lib.herzen.spb.ru/media/magazines/contents/1/34(74)1/khanarslanova_34_74_1_514_520.pdf|title=Б. Б. Ханарсланова. Дагестан и Ширван в русско-иранских, русско-турецких и ирано-турецких отношениях в период вхождения в состав России (1722—1735)|access-date=2018-05-25|archive-date=2018-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525133842/https://lib.herzen.spb.ru/media/magazines/contents/1/34(74)1/khanarslanova_34_74_1_514_520.pdf|url-status=live}}</ref>. == Сурхай-хан ва хаинвалар == Ширванда ва Шекида гьукум гьализ кIанзавай хаин Яхул Сурхай-хан I-а, Таркидин Адиль-Гиреян кумекдалди, 1722-й йисан 12-лагьай декабрдилай Урусатдихъ галаз рахунар айизва<ref>РФ ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.1. Оп.1. Д.387. Л.32.</ref><ref>АВПРИ. Ф.77: Сношения России с Персией. 1723. Д.1. Л.123.</ref><ref>Русско-дагестанские отношения XVII — первой четверти XVIII вв. С.273-274.</ref><ref>Сотавов Н. А. Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких отношениях в XVIII в. М.: Наука, 1991. С. 65.</ref>. 1723-й йисуз ам Гьажи Давудахъ галаз дяведал экъечIна, Лезги чилерал чапхунар ийиз хьана<ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.37.</ref>. 1722-1723-й йисарин эхирда, Гьажи Давудан алахъунралди арадал атанвай Лезги имамрин Сефевириз гекъи садвал, сад-садахъ галаз чIах хьана (чукIуна). ЧIехи имамрикай тек са ЦIахурдин Али-Султана гъил гузва. Коалиция чукIунин шартIара Гьажи Давуда маса имамрин вичин патаг чIугваз алахъзавай, бязи вахтинда кичIерар гунив ва чапхунрив эгечIиз. Масала, урус кьушунриз гекъи экъечIун патал рази тахьайвиляй, 1722 ва 1723-й йисара араб тир Табасарандин майсум ва адан резиденция тир Хучни хуьр чукIурна.<ref>РГАДА. Ф.: Коллегия иностранных дел. Сношения России с Персией. 1722. Д.23. Гл.2.</ref><ref>Рамазанов X. X., Шихсаидов А. Р. Очерки истории Южного Дагестана. Махачкала: Институт истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. 1964. С.175.</ref>. == Эхир == 1723-йисан тӀул (май) вацра Гьажи Давуд Туьркиедин султанди Гянджадиз веревирдриз (кӀвалахрикай кагъазар тухуз) эверна. Гьажи Давуда и эверун кьабулна ва вичин хзанни — кьуд гадани кьве стхани кваз — ва вичин мукьва инсанар галаз анай атана. Амма вичин кьилдин гьукум тухунин фикирри ва чӀехибурув муьтӀиь тахьуни Туьркиедин пачагьар лап кичӀе авуна. Гьавиляй ам Гянджадиз атайла, зинданда туваз хьана, а октябрь вацран 5-да вичин хзанни мукьва инсанар галаз санал Туьркиедиз гьаладна. Сифтегьан вахтунда ам Родос<ref>{{Статья|ссылка=https://openaccess.firat.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11508/16181/188397.pdf?sequence=1&isAllowed=y|автор=Prof. Dr. Orhan Kiliç, Zeynep Kurt|заглавие=13 Numarali Ve 1727–1730 Tarihli Mühimme Zeyli Defteri (Değerlendirme- Transkripsiyon- Dizin). Yüksek Lisans Tezi. Danişman Hazirlayan|год=2005|язык=тур.|издание=Danişman Hazirlayan|страницы=24—223}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=http://adudspace.adu.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/11607/724/UĞURÜNEN.pdf?sequence=3&isAllowed=n|автор=Uğur Ünen|заглавие=XVIII. Yüzyilda Osmanli İdaresinde Rodos Adasi|год=2013|язык=neh/|издание=Aydin|страницы=68–69}}</ref>, вацӀал яргъал гьукумдиз ракъурна, анай кьулухъ Гелиболудиз<ref>{{Cite web|url=http://www.ekevakademi.org/Makaleler/962607_29%20Yasar%20BAS.pdf|title=Gelbolu‘da vefat etmiş olması muhtemeldir|author=|work=|date=|publisher=|access-date=2015-10-27|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222145428/http://www.ekevakademi.org/Makaleler/962607_29%20Yasar%20BAS.pdf|url-status=live}}</ref> ракъурна. Маса кхьинра малумзавайвал, Гьажи Давуд Кипр вацӀал яргъал гьукумдиз ракъурнавай. Ам 1735—1736-йисарин патав кьена. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lekia.ru/chapter6_2.htm 6.2. ХАДЖИ-ДАУД-БЕК МЮШКЮРСКИЙ И ВОССТАНОВЛЕНИЕ ЛЕЗГИНСКОГО ГОСУДАРСТВА]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://lezgi-yar.ru/news/najden_proekt_pamjatnika_velikomu_khadzhi_davudu/2013-07-05-1493 Найден проект памятника великому Хаджи-Давуду]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://realcaucasus.org/6349 Хаджи-Давуд – герой, имам и полководец]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ansar.ru/history/2013/03/04/38388 Архив Али Каяева и фетва Хаджи-Давуда] * [http://www.kavkazweb.net/forum/topic/42206-khadzhi-davud-miushkiurskii/ Хаджи-Давуд Мюшкюрский] [[Категория:Лезги викIегьар]] [[Категория:Лезги имамар]] mrg17ip5m41hfi75wecvxoezxjxzv1g 100007 99997 2026-11-11T00:18:41Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100007 wikitext text/x-wiki {{Кас |тӀвар = Имам Гьажи Дауд |тамам тӀвар = |шикил =Хаджи_Давуд.png |кьадар = |къул = |хьайила ганвай тӀвар = |лакӀабар = |дидедиз хьайи чӀав = |дидедиз хьайи чка = [[Дедели (Хъачмаз)|Т1ит1ел]] хуьр, Муьшкуьр |кьиникьин чӀав = |кьиникьин чка =Гелиболу, Усманият |гьукумат = |пеше = |карьера = |буба = Мухьаммад Чпир |диде = <!-- Мать--> |гъуьл = <!-- Супруг--> |паб = <!-- Супруга --> |мукьвади = <!-- Родственники, родные --> '''Гадаяр:'''<br>Мухьаммад<br>ТIагьир<br>Сулейман<br>Абдулкарим<br>'''Рушар:'''<br>Зайнаб<br>Пекер |пишкешар = <!-- Награды--> |сайт = |жуьреба-жуьре = |commonscat = |шикил лугьун=Имам Хьажи Дауд Ал-Мушкури Ал-Лекзи}} '''Чепер Мугьаммадан хва Гьажи Дауд Муьшкуьрви''' — [[Лезгияр|Лезги]] имам, [[Ислам|Исламдин]] алим, 1710-йисалай Ширвандин амир<ref name="Bakihanov">[https://drevlit.ru/texts/b/b_bakihanov4.php Аббас-Кули-Ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам.]</ref> <ref name="ReferenceB">''Гербер И. Г.'' Описание стран и народов вдоль западного берега Каспийского моря // История, география и этнография Дагестана ХVIII-XIX вв. Архивные материалы. М.: Изд. вост. лит-ры, 1958.</ref>, лезги ччилер санал кӀватӀна Шариат низамдихъ ктвана мухъ туькӀуьрнвай,18 йис имамвал тхванвай кас. Лезгийрин нухан викIегь кьегьал. [[Сихил]] [[Чипир|Чебер]] я. ==Амукьиникай== Лезгийрин имам Чепер Мугьаммадан хва Гьажи Дауд 1680<ref>{{Cite web|access-date=2015-10-27|title=История лезгин XVI -XVII вв|url=http://alpan365.ru/xronologiya-istorii-lezgin/istoriya-lezgin-xvi-xvii-vv/|publisher=alpan365.ru|archive-date=2015-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117022858/http://alpan365.ru/xronologiya-istorii-lezgin/istoriya-lezgin-xvi-xvii-vv/|url-status=live}}</ref>-лагьай йисуз Муьшкуьр(Мажгар) мухъан Тlитlел(игилан Дедели)<ref name="gadzhiev">{{книга|часть=Дагестан в первой трети XVIII века|ссылка часть=|автор=[[Гаджиев, Владилен Гадисович|Гаджиев В. Г.]]|заглавие=История Дагестана|ответственный=Отв. ред. [[Гаджиев, Владилен Гадисович|В. Г. Гаджиев]]|ссылка=https://instituteofhistory.ru/library/publications/istoriya-dagestana-t1|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|том=I|страниц=433|страницы=342|isbn=|ref=Гаджиев}}</ref> хуьре дидедиз хьанва. Кцlарин [[Чпир|''чипирар'']] лугьудай [[Сихил|сихилдай]] тир. Эрби чlалал ''الجبيري'' (''Ал-Джибири), لزگی (Ал-Лекзи), مشکوری (Ал-Машкури)'' нисбу алай'''<ref>[https://books.google.com/books?id=p6CfAAAAMAAJ&q=%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF+%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C&dq=%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF+%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi7ip2V8f6LAxUvD1kFHY9cFpMQ6AF6BAgLEAM#%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF%20%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C .مركز اسناد و تاريخ ديپلماسى. جهان ايرانى و توران مجموعه مقالات ISBN 9789643611354, 9643611353. — С. 108. {{Цитата|داود لزگی مشکوری}}]</ref>''', яни сихил - Чипирар, нух - Лезги, мухъ - Муьшкуьр (Мажгар). Гъвечи чlавалай ам [[Къуръан]] чирна хьафиз хьана вичиз хъсан кӀел-кхьинар чирзва<ref>Магомедов, 2013, 30 чар</ref>. Ахпа чlехи хьайила Маккадиз зияратдин патахъагъ фин авуна «гьажи» тӀвар къачуна Исламдин илим чирна «алим» тӀвар къачузва. Хтана Агьлу-Сунна мадраса акъайна шейхвал айизва<ref>''Ф. М. Алиев''. Антииранское выступление и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII века. — Академия наук Азербайджанской ССР. Баку, 1975. — С. 22.</ref>. Маса къачун-гунвилел хъсан девлетлу хьана «бег» тӀвар къачузва. 1711-лагьай йисуз имам хьана 7 йисуз Ширванда Шариятдин низам туькуьрна амирвал айизва<ref name="gadzhiev2">{{книга|часть=Дагестан в первой трети XVIII века|ссылка часть=|автор=[[Гаджиев, Владилен Гадисович|Гаджиев В. Г.]]|заглавие=История Дагестана|ответственный=Отв. ред. [[Гаджиев, Владилен Гадисович|В. Г. Гаджиев]]|ссылка=https://instituteofhistory.ru/library/publications/istoriya-dagestana-t1|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|том=I|страниц=433|страницы=342|isbn=|ref=Гаджиев}}</ref>. Адаз вичин хайи [[Лезги чӀал|Лезги]] чlаллай маса лезгийрин юкьа чlехи тlалабвал авай Кьуркьандин чlал [[Араб чӀал|эрби]] чlални чидай, ва гьакlани [[Туьрк чӀал|мaгъул (туьрк)]]) ва [[Фарси|къажар(фарс)]] чӀаларни чидай.<ref name=":12">{{Книга|ссылка=https://alpan365.ru/dvizhenie-xadzhi-davuda-v-lezginskom-folklore-i-literature/#_ftn5_8394|автор=А.А. Бутаев|заглавие=Народно-освободительное движение на Восточном Кавказе под руководством Хаджи-Давуда Мюшкюр-ского: первая треть XVIII века|год=2006|место=Махачкала|издательство=Мавел|страницы=127}} «Судя по источникам и другим материалам, Хаджи-Давуд был достаточно образованным для своего времени человеком, владевшим, кроме своего родного лезгинского, также и тюркским, арабским и персидским языками»</ref> Адан хъизан: Дах - Чпир Мухьаммад хьажи, Стха - Ахьмад хьажи Хваяр: Мухьаммад, Абдул-Карим, Сулейман ва Т1агьир. Рушар: Зайнаб ва Пекер. == Гъазват == 1711-лагьай йисуз [[Шиияр|шиг1а]] тий [[Иран|Къажарччилин (Иран)]] чаз [[Сунияр|Агьлу Сунна]] тир Лезгийриз гекъи хьайи ч1авуз, Лезги мусурманрин кьиле имам хьана Хьажи Дауд.1722-лагьай йисан 12-декабрдиз Хьажи Даудаз вичин "диндин стха" чизвай [[Яхулар|Яхул]] Сурхайхана маса гузва яни хаинвал айизва.<ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.37.</ref> === К1уьк1е ч1ав === XVIII виш йисан кьилерал шиг1а къажар Иран лугьудай гьукуматдиз мусурман лезги агьлу-сунна нух хьараждал эцигиз к1ан хьана, яни чавай къачунар (ясакъ, налуг) къачуз к1ан хьана. Лезгири юкьа гъулгъула хьана, кьил хкажна чӀехи къарагъунар хьунал к1уф ктуна ин к1валахди. Чпин хазина ацӀурун патал къажаршахдин гьукуматди цӀийи къачунар (хьаражар) туькуьрна. [[Эрменияр|Хачпаш эрмли]] Есаи Хьасан-Джалаляна кхьизва: «1698—1701-лагьай йисара къачунар чӀехи авунвайтӀани, 1702-лагьай йисуз къачунар ц1ийикъаллай хкажна кӀватӀиз к1анзвай, сад-кьвед йисни алатнач, къажаршахди мухъа мад цӀийи къачунар тун патал гужетзва».<ref name="ReferenceE">Есаи Асан Джалалян. Краткая история страны Албанской (1702-1722 гг.). Баку: Элм. 1989.</ref> И кӀвалахар т1имил хьиз,1705—1707-лагьай йисара гъезилпаш-шиг1ари Агьлу-сунна тир Лезгийриз гекъи йикь-зулум гуз къарагъна. Нухан(халкь) рези тахьунвал т1имил-т1имил ч1ехи хьана, кьажарин гьукуматаз гъиле чк1ул гваз гьепIесунрал (кук1унрал) элкъвена. 1707-лагьай йисуз Лезгийрин гъезпашриз (гъезилпаш) гекъи ч1ехи кьилхкажун хьана. Лезгийри Шемахьа — Ширвандин кьилин къала чпин гъилиз къана анин ч1ехид Гьасан-Али метерал эцигна киц хьиз ягъана кьена.<ref>Письма и донесения иезуитов о России. СПб., 1904. С. 106</ref> 1711 йисуз цӀийикъаллай [[Шиияр|шиг1а]] [[Фарси|къажар (фарс, перс)]] ва [[Иран|ц1апаш (гъезилпаш)]] зулумдиз гекъи Лезгийри к1валахар аквазва кьил хкажна. МуьтӀегьвал акъатна, къарагъунар вири лезги чилерал чкӀана, гьакӀни гъил гуз, Ччардай(Билкъан-Закатала) [[ЦӀахурар|лезги-ц1ахурар]], [[аварар]], Шекидай агьлу-сунна [[Азербайжанар|мугъуларни (азербайжанарни)]] къвезва. === Имамвализ рехъ === И ч1авуз Хьажи Даудан лезгийрин имам ва амир, гьак1ани лезгийрин агьлу-сунна мадрасадин алим ва муфти хьиз кьиле жезва. Адавай сад-садаз чара тир жамаатар санал к1ват1ин алакьзва. Вичиз ин к1валахда Аллагь патал стхаяр жагъурун патал Хьажи-Дауд Дагъустандиз физва кумек к1анз Аллагь патал санал ягъири галаз к1ук1ун патал. Гьана ада вичин патахъ са кьадар ч1ехибур гъизва, гьабрун къене ЦӀахурай Али-Султан, Хайдакъай Агьмад-хан ва Яхулрикай Сурхай-хан I. 1711-лагьай йисуз Хьажи-Дауда Ширвандин чӀехи къалаяр тир Шабран ва [[Къуба|Къала (Къуба)]] вилаятрин кьилин къала — [[Худат|Хтар (игилан Худат)]] вичиз гъахчуна<ref>{{Книга|ссылка=https://www.google.ru/books/edition/Взаимоотношения_народов_Южного_Дагестана/rMgiAQAAIAAJ?hl=ru&gbpv=1|автор=Н.А Магомедов|заглавие=Взаимоотношения народов Южного Дагестана и Азербайджана в XVIII - первой половине XIX в экономический, политический и культурный аспекты|год=2004|место=Махачкала|издательство=Эпоха|страницы=199|страниц=63}}</ref>. Шиг1а тир Къубадавай Султан-Агьмад-хан ва адан вири мукьва-кьилириз жаза гана яни кьена нух зулумдикай къуьтехна. Са адан гъвечӀи хва Гьусейн-Али-хан чанлаз амукьзва. Зулухъ Хьажи-Дауда, вичин диндин-стхайри к1ват1алри галаз сад хьана, Шемахьа элкъуьрна кьуна вичин гъилиз, амма чӀехи шиг1арин гекъивал хьайивиляй элкъуьрна хтана. 1712-лагьай йисан гатфариз Хьажи-Даудан ва Яхул Сурхай-хан санал мадни Шемахьадиз физва. Шемахадин ч1ехид шиг1а Гьасан-хана вичин був (кьушун, кк1унин к1ват1ал) къана къаладай къецихъ экъечӀна Лезгияр къулухъай чкӀуруз к1ан хьана, амма алакьнач. Къаладиз яргъа тушиз хьайи кӀеви кук1уеа сефеви був (кьушунар) кьиле-кьилди лезгирин кӀаник акатна (руг-руг хьана): персерни къизилбашрин буван (кьушундин) са пад гьа кук1ун чкадлай зверна гаатна, муькуь пад кьена, ибрун ч1ехил Гьасанхан вични кьена. Гаатзавайбурун кьулухъ гьатна Лезгияр Шемахьа къаладин къенез гьахьна. Шемаха къачуниникай Петр I-дин 1712-лагьай йисан манифестда икӀ кхьенва: «1712-лагьай йисуз лезгийрин ч1ехид Давуд бег ва яхулрин ч1ехид Сурхай, шахдиз гекъи гъулгъула ктвана гъазват гана, Шемаха къала кьуватдин гъилиз къачуна, гьана зат1ар къачуз гузвай урусарини кьилиз къаз гана абурун 4 миллион рубльдин чпиз гахчуна»<ref>{{Cite web|url=https://runivers.ru/bookreader/book433217/#page/34/mode/1up|title=Исторический очерк Кавказских войн от их начала до присоединения Грузии|access-date=2020-07-08|archive-date=2020-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808091421/https://runivers.ru/bookreader/book433217/#page/34/mode/1up|url-status=live}}</ref>. Шемаха къала къачур чӀавуз, лезгияр сефевириз к1ивирнвай чкайрал фад-фад гьепIесунар айидамаз, чпин гъиле авай къала к1ивирин рик1алай алатнвай. === Сефевияр === Сефевирин ч1ехибуру чпин патай Лезги мусурманриз гекъи к1валахъар чӀугун патал алакьзвай. 1719-йисан эхирда абурувай Гьажи Давуд кьуна, Дербентдин зиндандиз ктуваз хьана, амма ана хвех хьанач, лезгири адаз гъил гана ам анай зверна. Къажарин къен пад чиз, вичин тежрибадалди ам гьар вичин агалкьунриз критик къимет гуз ва дяведин операцияр кӀевиз хъсан гьазуриз чирнвай. И вакъиадикай XVIII виш йисан урус ц1урургъан П. Буткова кхьизва: "Сурхаян виликан гъазватра патав гвай лезги ч1ехид Давуд-бег Дербентдин зиндандай звернай"<ref>{{Cite web|url=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=20&rotate=0&theme=white|title=''П.Г. Бутков.'' Материалы для новой истории Кавказа, с 1722 по 1893 год. Санкт-Петербург: Типография Императорской академии наук, 1869. — С.8.|access-date=2022-02-19|archive-date=2022-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219150444/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=20&rotate=0&theme=white|url-status=live}}</ref>. Гьажи Давудан Сефевириз гекъи тир таблигъатдин вичин нетижа гуз хьана. МуьтӀиь хьайи ч1ехибурук кваз Куьредай, Табасарандай, Самурдай, Цахурдай, Ччарай, Шекидай, ва гьак1ани Бардадай ва маса чкайрай к1ват1алар атана. Шиг1а къажариз гекъи Ширвандин са гьикван ханар акахьна, масал хьиз Къажар Шахдин эмирдалди Кьудкьушан Ибрахьиман мукьва кьелид вири кьенвай, гьамани гьавилай Хьажи Давудан пата хьана. 1720-йисан кьамуг (июнь) вацра Гьажи Давудан кьушунди Шабран элкъуьрна кьуна ва ам ягьуналди (штурмдалди) къачуна. Чиле (июль) вацра Хтар (Худат) къачуна. И агалкьунрилай кьулухъ Гьажи Давуддин патав чпин к1ват1алар гваз Хайдакьан Агьмад-хан ва Яхулдин I Сурхай-хан атана. Пашч (август) вацра абурун сад хьайи кьушунди пуд лагьай сеферда Шемахьа элкъуьрна кьуна, амма ам къачуз абурувай хьанач''<ref>{{Cite web|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Zubov_P_P/text41.htm|title=ЗУБОВ П. П. КАРТИНА КАВКАЗСКОГО КРАЯ ПРИНАДЛЕЖАЩЕГО РОССИИ И СОПРЕДЕЛЬНЫХ ОНОМУ ЗЕМЕЛЬ; ЧАСТЬ IV. 1835.|access-date=2023-06-27|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627010654/https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Zubov_P_P/text41.htm|url-status=live}}</ref>.'' Зулаз Гьажи Давудани Яхул Сурхай-хана Бакудин патаз рехъ кьуна. Амма Бакудин кьиле авай ч1ехид Дергагm-К]ули-хана Бакудилай яргъал тушиз авай «Ивидин кӀунтӀ» (Къанлытепе) лугьудай чкадал хьайи кукӀунив абур тхвана:{{Цитата|XVIII виш йисан 20-йисара сувавириз чпин кьиле авай Давуд-бегани Яхул Сурхай-хана Баку къачуз кӀанзавай, — кхьизва А. Бакиханова, — амма Дергягь-хана абурун кьушунар къаладай зур алцум яргъал авай гъвечӀи суван патав кьуна тхвана. Гьавиляй и чкадиз инсанри гьа и вахтундани Канлытепе лугьузва...|автор=<ref>{{книга |автор = [[Агаян, Цатур Павлович|Агаян Ц. П.]] |заглавие = А. Бакиханов |издательство = Издательство АН Азербайджанской ССР |том = |место = Б. |год = 1948 |страницы = 28 |isbn = }}</ref>.}} === Дербент === Зулун кьана (эхирда) Гьажи Давуда вичин к1ват1алрин (кьушунрин) кӀеретӀар, Къалани (Къубани) Цал (Дербент) къачудай кьилигъ (фикир) гваз, кефер патариз ракъурна. Амма инани Гьажи Давудаз агалкьун хьанач. Чуран (Дербентдин) наиб Имамкъули-бега къала хвена ва вири гьужумар кьулухъ чӀугуна. Са шумуд йикъан къене къала къачуз тахьана гьава мекьи хьайила, Гьажи Давуд, кьуьд мукьва хьунни кьилигъна, элкъуьрна к1ват1ал кьулухъ чӀугуна Муьшкуьрдиз хтана. 1720-йисан кьаниз (эхирдиз) сефевирин чӀехивалин кӀаник авай инсанрин ч1ехи пай абруз гекъи хьана. Къажаррин кьушунарни къизилбашар чпин-чпин къалара к1евиз хьана амуктнвай кч1ез къецик акъатиз. Лап кӀевиз Шемахада, Бакуда ва Дербентда к1евна амукьнавай. Вилик хьайи вахтунилай гекъигайла, къарагъунин кьилер тек са кьезил ва акъвазин гьужумралди акъваззавачир, абуру шахдин гьукумдарвал, шиг1ияр ва къизилбашар авай къалаярни хуьрер чпин гъилик хуьз ва чкайра чпин чӀехивалин кӀиникар туькӀуьриз хьана. === Урусар === Урусатдин Къавкъазда авай чпин-акъудунар(хийир къучунар) чиз Хьажи Давуда I Пётравай са гаф къачуз к1анзвай. 1721-йисан апрель вацралай Гьажи Давуда са шумудра Астраханагь авай урусрин чӀехибуруз кхьунар кхьена ракъурнвай. Астраханин губернатор А. П. Волынскидин патав гвайди И. В. Кикиназ ракъурай кхьуна, Гьажи Давуда урусрин масагунар айизвайбуруз Лезги чилериз атана кӀуьркӀуьм ва ракь гъиз, чнани аюруз лазим тий йепер ва маса зат1ар гудай патакай чӀална. Яни чи юкьа къачун гун хьурай, квезни хъсан я, чазни. Амма абрун къилигъ масад тир, Волынскиди вичин патай Гьажи Давудаз кхьена, ада урусрин чӀехивалин кӀаник акатдай кьиле кьилигъ авани лагьана жузуна, ва гьадлай ахпа ада I Пётраз икӀ кхьена:{{Цитата|Заз аквазвайвал, Давуд-бег (лезги гьукумдар) са кардизни лазим туш, ада заз жаваб гузва хьи, вичин фикир лап гьакъикъатда куь чӀехивализ къуллугъ авун я, амма куьне вичин патав кьушунарни лазим тир кьадардин тупар ракъурун кӀанзава, амма вичи къажараривай къалаяр къахчуда, вичиз лазим тирбур (гьа гьисабдай Дербентни Шемаха) вичиз туна, амайбур куь чӀехивалин к1иник гуда, гьамни Куьр вацӀун а паталай эгечӀна Исфагъандал кьван жеда, им ак1ет1ани адан гъиле садрани жедай туш, гьавиляй вичиз кӀанзава хьи, зегьмет куьн патай хьун, акъудунар (менфят) — вичин...|автор=[[Волынский, Артемий Петрович|А. П. Волынский]] <ref>Соловьёв С.М. История России. Кн.IX. Т.17-18. С.362</ref>.}}Урусат гьукуматди Гьажи Давудаз са гъилни ганач. == Ширвандин имам == 1721-йисан пашч (август) вацран 10-да Гьажи Давуда, Яхул I Сурхай-хан, Ц1ахур Али-Султан, Кьудкъушан Ибрагим, хайдакьар ва маса стха к1ват1алрин кӀеретӀар галаз санал мад Шемахьа вичиз кьуна. Пашч вацран 25-да къала кукӀуналди къачуна.<ref>{{Статья|автор=Абдулгалимов А.Р.|заглавие=СОЮЗНИКИ И СПОДВИЖНИКИ ХАДЖИ – ДАВУДА|год=2017|издание=ВЕСТНИК СОЦИАЛЬНО-ПЕДАГОГИЧЕСКОГО ИНСТИТУТА|номер=2 (22)|страницы=41}}</ref>. Зиндандиз къанвай Гусейн-ханан кбил ат1ана хкадаврзва. Вири шиг1ияр чкурзва<ref name="Иран">{{книга |автор=|заглавие=История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века|том=|место=Л.|издательство=Издательство Ленинградского университета|ответственный=Под ред. Струве В. В.|год=1958|страницы=310|isbn=}}</ref>. Амма [[Христианар|хачпаш]] эрмлияр, [[чувудар]] ва масанай атанвай инсанарик(масала [[Ингилисар|инглисар]]) ктадзвач, ин к1валахъ Есаи Гьасан-Джалаляна ва инглиз чиллер экъвезвай кас Джонас Хенвея хве къазва<ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.33.</ref>. Амма хаинвал авуйбур, девлетлу шиг1ар чуьнуьхарна хвей ва чахъ галаз шиг1ири галаз санал кик1ай 300 урус масагунар айизвайбурун кьенин, им Хенвеяна, Къажарчиле авай урусрин илчи С. Аврамова ва Мугъулчиле (Турция) авай урусрин илчи И. И. Неплюеван лугьузва. Кхьени чрара лугьузва хьи<ref>Соловьёв С. М. История России. Кн. IX. Т.18. С.381</ref>,:{{Цитата|Лезгийрилай ва казикумухрилай кьулухъ, абуру 1721-йисан къене авунвай гьужумри урусрин сурсатар (складар) пуч авуна ва тек са савдагар Евреиноваз вири санлай сад виш ва гьадан паталай пудкъад цӀуд агъзур (170 000) рублдин зарар гана...|автор=Джонас Хенвей<ref>''К.Ф. Валишевский''. Петр Великий. Директмедия, 2016. — С. 402. ISBN 9785447569280, 5447569281.</ref>.}}Урус масагунар айизвайбурун гъилей девлетар хчун патал гзаф масак1авилер ава, масала: чӀехи пай алимри им 1721-йисуз хьайи кар я лугьузва; амма бязибуру, гьа вахтунда амукьнавай Ф. И. Соймонова<ref>Соймонов Ф. И. Описание Каспийского моря и чиненых на оном российских завоеваний, яко часть истории Государя императора Петра Великаго // Ежемесячные сочинения об ученых делах. СПб., 1763, январь. С.31.</ref>, XVIII виш йисан тарихчи И. И. Голикова<ref>Голиков И. И. Деяния Петра Великого, мудрого преобразователя России, собранные из достоверных источников, расположенных по годам. В 6 т. М., 1838. Т.6. С.37-38.</ref>, гьакӀни XIX виш йисан тарихчи Аббас-Кули-ага Бакиханова<ref>Аббас-Кули-Ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам</ref> ва П. Г. Буткова<ref name="Бутков">Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год. СПб.: Тип. Императорской АН, 1869. Ч. 1.</ref> урус масагунарайизвайд 1712-йисуз Шемаха къачур вахтунда чуьнуьх авуна лугьузва. Шемаха кьуникъай тир хабар Сефевидрин кьилин шегьер тир Исфахандал агакьна. Амма Шах Солтан Гьусейна, элдин къарагъунар гегьенш жезвай, гьукумдин ва кьатӀундин упадкадин (аватунин) вахтунда, са кӀеви кхьуни кьабулиз хьанач. Есаи Гьасан-Джалаляна малумзава:{{Цитата|...Гянджадин ва Еревандин гьукумдарри и кардикай шахдиз малум авуна, гекъивал гана, а чпи вири кьушунар гваз Куьр вацӀун къерехда авай агванрин шегьер Партавдиз атана. Ана Еревандин хан вири районрин гьукумдаррини кваз, Гянджадин хан вири девлетлуйрини кваз ва амайбур лап гзаф кьушунралди — 30 000 касдал кьван кӀватӀ хьана. Амма пачагьдин (шахдин) патай кьушунар ва са куьмекни атанач, вучитуькӀни ам Кандагардин чилерал алай кукӀунрив лап алахънавай ва машгъул тир. Ада тек са гафаралди ва кагъазралди абуруз жедай вири серенжамар кьабул ая лагьана эмирзавачир...|автор=Есаи Гасан-Джалалян}}1721-йисан зулдиз Гьажи Давуда Еревандин ва Гянджадин беглербегрин 30 агъзур авай кьушунар Куьр вацӀалай элячӀдай чкадал лап кӀаник кутуна<ref>Тамай А. Восстание 1711—1722 гг. в Азербайджане // Учёные записки Института истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. Махачкала, 1957. Т.3. С.87-88.</ref>:{{Цитата|...тежриба авай гъуьрчехъанар хьиз, секиндиз ва ванциз хьуниз атана, а чӀехи вацӀун а патан къерехдал кӀватӀ хьана ва са йифиз гьакӀ секиндиз а патан къерехдиз элячӀна... Абур (къажарар) т1имил-т1имил гьазур жедалди, ибру (лезгияр), абурал гьужумна, абур лап кӀаник кутуна, абурухъ галтугна, Къарабагъдин суварин кӀаник авай Трду ва Хачен вацӀарин дередиз кьван зверна. ИкӀ, къажарар лап уях хьана ва чпин умудрив алцур хьана, амма лезгияр, абрувай вири девлетар ва сурсатар хчуна, шадвал гваз чпин патариз хтана. Им 1170 (1721)-йисан зулдиз хьайи кар я...|автор=Есаи Гасан-Джалалян}}И агалкьунилай кьулухъ Гьажи Давуда Кавказдин Албаниядин дегь кьилин шегьер тир Барда (Партав) къачуна. Урусаидин патай са куьмекни тагваз, Гьажи Давуда I Сурхай Яхулдин Хан галаз санал, Крымдин хандин куьмекдалди Турциядин султан галаз кагъазар кхьинин кӀвалахар эгечӀна<ref>РГАДА. Ф. Кабинет Петра I. Отд.1. Кн.54. Л.667.</ref><ref>АВПРИ. Ф.89: Сношения России с Турцией. 1722. Д.6. Ч.1. Л.30.</ref>. 1721-йисан мара (сентябрь) вацра Волынскиди I Пётраз икӀ кхьена:{{Цитата|...виридалайни лап кӀевиз кичӀезва ва кьилигъзва (фикирзава) хьи, абуру (Гьажи Давудани Султан Сурхай-хана), лап гьакъикъатда Турциядин чӀехивал кӀанида, заз аквазвайвал, абуруз и кар авун патал дуьз себеб ава...|автор=[[Волынский, Артемий Петрович|А. П. Волынский]]}}Урусрин пачагьди Неплюеваз султандивай Гьажи Давуда<ref>АВПРИ. Ф.89: Сношения России с Турцией. 1722. Д.16. Л.2-3.</ref> вичин чӀехивалин кӀаник татун кӀан ая лагьана эмир гана. I Пётра канцлер Г. И. Головкиназ кхьенвай кагъатдай:{{Цитата|Ч1ехи тир канцлер! И вахтунда чаз Гребнидай Волынскидин кхьун атана, адаз Шемахадай лап дуьз хабар хьанва хьи, кьилхкажунин кьиле авай ч1ехид имам Давуд-бега Турциядин султандин патав кхьун ракъурнава, вич адан чӀехивалин кӀаник кьун патал. Квев куриер Истамбулдиз илчидин патав ракъурун лазим я, ана ада султандив ам вичин кӀаник татун лагьана фикир эциг ая, ада чаз гьикьван зарар ганатӀа малум авуна. 1722-йисан эвелни кьвед (февраль) вацран 22-да. Пётр|автор=[[Пётр I|I Пётр]] <ref>АВПРИ.Ф.89:Сношения России с Турцией.1722.Д.4.</ref><ref name=autogenerated3>Тер-Авакимова С. А. Армяно-русские отношения в период подготовки Персидского похода. Ереван: Изд. АН Арм. ССР. 1980. С.64.</ref>.}}1722-йисан нава (апрель) вацран 21-да Истамбулда авай урусрин илчи Неплюев ЧӀехи везир Ибрагим-пашадин патав атана ва адаз лагьана хьи, къарагънавай лезгийри Шемахада урус савдагаррал гьужумна ва абур пуч авуна, гьавиляй Урусиядин пачагьди шахдивай и кар патал жаваб кӀанзава. ЧӀехи везиради лагьана хьи, гьакъикъатда къарагънавайбуру Турциядин патав куьмек кӀан я лагьана кагъат ракъурнавай. Амма урус илчидин гафариз жаваб яз, ада икӀ лагьана умуд гана:{{Цитата|...куь пачагьдиз вири жаваб ва зарардин пулар агакьдалди, чуна абур хуьдач...|автор=Ибрагим-паша<ref>Соловьёв С. М. История России. Кн.IX. Т.17-18. С.381.</ref>.}}1722-йисан гатфариз Гьажи Давуда Гянджа элкъуьрна кьуна. Шегьердиз куьмек гун патал Урусиядин куьмек гвай Картлидин пачагь Вахтанг VI кьушунар гваз атана. И кар чизмаз, Гьажи Давуда Вахтанг VI-дин кьушунрихъ галаз кукӀуникай вич хуьна ва цӀикьвед лагьай йикъа Гянджа элкъуьрна кьун кьулухъ чӀугуна. Вахтанг VI адан кьулухъ галтугнач, гьатта шахдин патай Гьажи Давудан гьукуматдин кьилин шегьер хьанвай Шемахадиз гьужум ая лагьана са шумуд сеферда эмирар атанватӀани<ref>Ризванов З. Д., Ризванов Р. З. История лезгин. С.20.</ref><ref>Левиатов В. Н. Очерки из истории Азербайджана в XVIII в. Баку: Изд. АН Аз. ССР. 1948. С.74.</ref><ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.35.</ref><ref>Маркова О. П. Россия, Закавказье и международные отношения в XVIII в. М.: Наука, 1966. С.104.</ref>. 1722-йисан тӀул (май) вацран 30-да, 17 йикъан къене элкъуьрна кьунуьлай кьулухъ, Гьажи Давудани Кайтагдин Ахмед-хана Ардебиль къачуна <ref name="Бутков2">Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год. СПб.: Тип. Императорской АН, 1869. Ч. 1.</ref><ref>«Каиме» Бедреддинзаде Али-бея // Известия АН Аз. ССР. Серия: История, философия, право. Баку,1988.№ 3. С.39.</ref><ref>Из донесения лейтенанта А. И. Лопухина Петру I от 31 июля 1722 г. // Русско-дагестанские отношения в XVIII — начале XIX вв.: Сб. док. / Сост. В. Г. Гаджиев, Д-М. С. Габиев, Н. А. Магомедов, Ф. З. Феодаева, Р. С. Шихсаидова. М.: Наука, 1988. С.34.</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/VI/Dag_chron/O_borbe/text.htm|title=О борьбе дагестанцев против иранских завоевателей // Дагестанские исторические сочинения|editor=пер. А. Р. Шихсаидова|website=www.vostlit.info|date=1993|publisher=М: Наука|access-date=2022-01-16|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105170755/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/VI/Dag_chron/O_borbe/text.htm|url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{Книга|ссылка=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B3_%D0%B2_VIII_-_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5_XIX_%D0%B2..pdf|автор=[[Муртазаев, Арсен Омарович|Муртазаев А.О]]|заглавие=Кайтаг в VIII - первой половине XIX в. (Исследование политической истории и роли в системе политических структур Северо-Восточного Кавказа)|ответственный=[[Алиев, Багомед Гадаевич|Б.Г. Алиев]]|год=2015|место=Махачкала|издательство=ИИАЭ ДНЦ РАН|страницы=295—302|страниц=490|archive-date=2022-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316051759/https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B3_%D0%B2_VIII_-_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5_XIX_%D0%B2..pdf}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87._%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_1993.pdf|автор=Шихсаидов А.Р., Айтберов Т.М., Оразаев Г.М.-Р.|заглавие=Дагестанские исторические сочинения|год=1993|место=Москва|издательство=Издательская фирма «Восточная литература»|страницы=198|страниц=302|archive-date=2021-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20211211192741/https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87._%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_1993.pdf}}</ref>. Октябрь вацра Гьажи Давуда, Яхулрин I Сурхай-хана ва Хайдакьдин Агьмад-хана са гьафтедин къене Дербент элкъуьрна кьуна <ref>«Лист» — перевод дербентского наиба к Петру I. 21 октября 1722 г. // РФ ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.1. Оп.1. Д.59. Л.175.</ref><ref>Рамазанов X. X., Шихсаидов А. Р. Очерки истории Южного Дагестана. Махачкала: Институт истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. 1964. С.97.</ref><ref>Русско-дагестанские отношения XVII — первой четверти XVIII вв. С.277.</ref>. Гьажи Давуд виридалайни чӀехи имам яз Ширвандин, Шекидин, Лезгистандин ва Дагъустандин чилерал чӀехивал хвенва <ref>Гаджиев В. Г. Роль России в истории Дагестана. М.: Наука, 1965. С.62</ref><ref>Н. А. Сотавов. Крах «Грозы Вселенной» в Дагестане.</ref><ref>{{Cite web |url=https://lib.herzen.spb.ru/media/magazines/contents/1/34(74)1/khanarslanova_34_74_1_514_520.pdf|title=Б. Б. Ханарсланова. Дагестан и Ширван в русско-иранских, русско-турецких и ирано-турецких отношениях в период вхождения в состав России (1722—1735)|access-date=2018-05-25|archive-date=2018-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525133842/https://lib.herzen.spb.ru/media/magazines/contents/1/34(74)1/khanarslanova_34_74_1_514_520.pdf|url-status=live}}</ref>. == Сурхай-хан ва хаинвалар == Ширванда ва Шекида гьукум гьализ кIанзавай хаин Яхул Сурхай-хан I-а, Таркидин Адиль-Гиреян кумекдалди, 1722-й йисан 12-лагьай декабрдилай Урусатдихъ галаз рахунар айизва<ref>РФ ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.1. Оп.1. Д.387. Л.32.</ref><ref>АВПРИ. Ф.77: Сношения России с Персией. 1723. Д.1. Л.123.</ref><ref>Русско-дагестанские отношения XVII — первой четверти XVIII вв. С.273-274.</ref><ref>Сотавов Н. А. Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких отношениях в XVIII в. М.: Наука, 1991. С. 65.</ref>. 1723-й йисуз ам Гьажи Давудахъ галаз дяведал экъечIна, Лезги чилерал чапхунар ийиз хьана<ref>Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.37.</ref>. 1722-1723-й йисарин эхирда, Гьажи Давудан алахъунралди арадал атанвай Лезги имамрин Сефевириз гекъи садвал, сад-садахъ галаз чIах хьана (чукIуна). ЧIехи имамрикай тек са ЦIахурдин Али-Султана гъил гузва. Коалиция чукIунин шартIара Гьажи Давуда маса имамрин вичин патаг чIугваз алахъзавай, бязи вахтинда кичIерар гунив ва чапхунрив эгечIиз. Масала, урус кьушунриз гекъи экъечIун патал рази тахьайвиляй, 1722 ва 1723-й йисара араб тир Табасарандин майсум ва адан резиденция тир Хучни хуьр чукIурна.<ref>РГАДА. Ф.: Коллегия иностранных дел. Сношения России с Персией. 1722. Д.23. Гл.2.</ref><ref>Рамазанов X. X., Шихсаидов А. Р. Очерки истории Южного Дагестана. Махачкала: Институт истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. 1964. С.175.</ref>. == Эхир == 1723-йисан тӀул (май) вацра Гьажи Давуд Туьркиедин султанди Гянджадиз веревирдриз (кӀвалахрикай кагъазар тухуз) эверна. Гьажи Давуда и эверун кьабулна ва вичин хзанни — кьуд гадани кьве стхани кваз — ва вичин мукьва инсанар галаз анай атана. Амма вичин кьилдин гьукум тухунин фикирри ва чӀехибурув муьтӀиь тахьуни Туьркиедин пачагьар лап кичӀе авуна. Гьавиляй ам Гянджадиз атайла, зинданда туваз хьана, а октябрь вацран 5-да вичин хзанни мукьва инсанар галаз санал Туьркиедиз гьаладна. Сифтегьан вахтунда ам Родос<ref>{{Статья|ссылка=https://openaccess.firat.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11508/16181/188397.pdf?sequence=1&isAllowed=y|автор=Prof. Dr. Orhan Kiliç, Zeynep Kurt|заглавие=13 Numarali Ve 1727–1730 Tarihli Mühimme Zeyli Defteri (Değerlendirme- Transkripsiyon- Dizin). Yüksek Lisans Tezi. Danişman Hazirlayan|год=2005|язык=тур.|издание=Danişman Hazirlayan|страницы=24—223}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=http://adudspace.adu.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/11607/724/UĞURÜNEN.pdf?sequence=3&isAllowed=n|автор=Uğur Ünen|заглавие=XVIII. Yüzyilda Osmanli İdaresinde Rodos Adasi|год=2013|язык=neh/|издание=Aydin|страницы=68–69}}</ref>, вацӀал яргъал гьукумдиз ракъурна, анай кьулухъ Гелиболудиз<ref>{{Cite web|url=http://www.ekevakademi.org/Makaleler/962607_29%20Yasar%20BAS.pdf|title=Gelbolu‘da vefat etmiş olması muhtemeldir|author=|work=|date=|publisher=|access-date=2015-10-27|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222145428/http://www.ekevakademi.org/Makaleler/962607_29%20Yasar%20BAS.pdf|url-status=live}}</ref> ракъурна. Маса кхьинра малумзавайвал, Гьажи Давуд Кипр вацӀал яргъал гьукумдиз ракъурнавай. Ам 1735—1736-йисарин патав кьена. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lekia.ru/chapter6_2.htm 6.2. ХАДЖИ-ДАУД-БЕК МЮШКЮРСКИЙ И ВОССТАНОВЛЕНИЕ ЛЕЗГИНСКОГО ГОСУДАРСТВА]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20140328222555/http://lezgi-yar.ru/news/najden_proekt_pamjatnika_velikomu_khadzhi_davudu/2013-07-05-1493 Найден проект памятника великому Хаджи-Давуду] * [http://realcaucasus.org/6349 Хаджи-Давуд – герой, имам и полководец]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ansar.ru/history/2013/03/04/38388 Архив Али Каяева и фетва Хаджи-Давуда] * [http://www.kavkazweb.net/forum/topic/42206-khadzhi-davud-miushkiurskii/ Хаджи-Давуд Мюшкюрский] [[Категория:Лезги викIегьар]] [[Категория:Лезги имамар]] qf49pdby1e9v63cyhm0jd2upeqjsget 0 6964 100000 98995 2026-11-10T14:51:50Z Хьажидауд 12986 100000 wikitext text/x-wiki {{Кас |дидедиз хьайи чӀав = 1840 |кьиникьин чӀав = 1880 }} '''Цилинг Мухьаммад-Эмин''' ''(Цилинг сихилдай Севзиханан хва Мухьаммад-Эмин)'' ([[1838 йис|1840 йис]] — [[1885 йис|1880 йис]]<ref>{{книга|автор=Мансур Кюреви|заглавие=Етим Эмин (1840 -1880)|ссылка=https://www.lezgichal.ru/sites/default/files/media/kyrevi_etim_emin.pdf|издательство= Москва, Институт востоковедения РАН|год=2020 |страниц=2}}</ref>) — чӀехи шаир ва камалэгьли, [[лезги]] ва [[Дагъустан]]дин эдебиятрин 19 виш йисан машгьур классик, халис ватанперес, чӀехи устад, зурба алакьунар авай, халкьдин рикӀ алай зарийрикай сад я. Шаирди кесиб халкьдин дерди-гьал, уьмурдин залан шартӀар дериндай кьатӀана ва абур вичин иер эсерра ахъайна. == Биография == Цилинг Севзиханан хва Мухьаммад-Эмин виликан [[Куьре округ]]дин [[Цилинг|Ялцугъ]]рин хуьре къази тир Севзиханан хизанда [[1838 йис|1840 йис]]уз дидедиз хьана. Эминан буба Севзихан кӀел-кхьин чидай, дуьньядикай хабар авай, шариатдин къанунрин гъавурдик квай кас тир. Севзихан савад авай, дуьньядикай хабардар кас тирвиляй ва жемятдин арада адаз гьуьрмет авайвиляй ам ирид хуьруьн дувандин къазивиле тайинарнавай. Чаз Севзихан гьихьтин къази хьанайтӀа малум туш, амма ам савадлувилин пад кьазвайди тирди ашкара я. ИкӀ ада вичин чӀехи кьве хцивни — Эминавни Меликав — кӀелиз тунай. ГъвечӀи хва Набидивай буба регьметдиз финикди кӀелиз хьаначир. Эминан халис тӀвар Мухьаммад-Эмин я. «Етим» ада вичиз къачур заривилин лакӀаб я. Сифтегьан кӀел-кхьин Эмина вичин бубадивай чирнай. Эминан алакьунрал, хци зигьиндал, кьатӀунрал гьейран хьайи Севзихана вичин хва малла Мегьамедан патав [[Кьеан]]рин хуьруьз рекье туна. Гьажи Исмаил-эфендидин медресада сухтайриз мусурман диндилай алава гьа девирдин жуьреба-жуьре илимрай, РагъэкъечӀдай патан халкьарин эдебиятрай, риторикадай, поэтикадай, яни шиирар кхьидай къайдарикай чирвилер гузвай. Кьеандал медреса куьтягьдалди етим хьайи Эмин, вичин чирвилер давамарун патал Куьре пата тӀвар-ван авай чӀехи алим [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьажи Абдуллагь-эфендидин]] медресадиз гьахьнай. Са йисалай медресадин иеси гьаждиз финиз килигна, Эмин Вини Ярагъдал Исмаил-эфендидин медресадиз акъатнай. Ина кӀелай йисара Эмина РагъэкъечӀдай патан халкьарин шииратдиз ва вичи эсеррин туькӀуьрунин кардиз чӀехи фикир гузва. Ада чӀехи гьевесдалди араб ва туьрк чӀалар чирзава. Зари арифдар кас хьайиди адан шиирай ва дувандин къазивилин везифадихъ галаз алакъалу бязи документрай чир жезва. ИкӀ, Мажалисдай тир Мусадин хва Абдуллагьа Эминаз кхьей чарчел ихьтин гафар гьалтзава: «Куьре вилаятдин марифатлу алим, зи камаллу ва рикӀин сидкьидин малла Эминаз, ваз ва вун кӀанибуруз… саламар хьуй». Зурба алакьунар авай Эминаз лап чӀехи алимривай чирвилер къакъудай фикир авай, амма буба регьметдиз фейила, ада гъвечӀи стхайрин ва вахарин къайгъударвал авун лазим жезвай. ЯхцӀурни цӀуд лагьай йисарин эхирда хьиз Гьажи Исмаил-эфендидин медреса куьтягьай Эмин Ялцугърал дувандин къазивиле кӀвалахзава. Жегьил Эмина вичин гъвечӀи вахариз ва стхайриз бубавал авуна. ИкӀ ада, са чачрелай малум жезвайвал, Меликав кӀелун давамариз тунай. === Мухьаммад-Эмин гъазивал === Цилинг Мухьаммад-Эмин хьтин регьимлу гъази и хуьрера гьич са чӀавузни хьайиди тушир. Шаирдин эсеррай ва маса чаз малум документрай аквазвайвал, ам гьахъ гвай, михьи, анихъ галай инсанрин рикӀикай хабар кьадай, адалатлувилелди суд-дуван ийидай, маса къачуз тежедай къази хьана. Ам кесибрин патал алайди [[Кьеан]]рин ва [[Бигер]] хуьрерин судьяйриз ада ракъурай чарчелай хъсандиз аквазва: <blockquote>Асаламу алейкум! Зи патав атанвай эмеди заз куь патан итим тир Султалидлай шикаят ийизва, ада лугьузва хьи, вичин рагьметлу гьуьлелай вичел агакьун лазим тир ирс вахчунин карда Султалиди вичиз манийвал ийизва. Гьаниз килигна за квез и кагъаз кхьизва ва куьне и кар туькӀуьрна, яни Султалидвай вахчуна а гьакь эмедив вахкун тӀалабзава. Эгер квез зини куь арадавай стхавилин къадир аватӀа, куьне геж тавуна и кар тамамара… Куь хийир кӀани, куь халис дуст Мегьамед-Эмин.</blockquote> Ихьтин фактар Эминан шииррани гъиз жеда. Адан инсанпересвал себеб яз кесибриз Етим Эмин гзаф кӀандай, шаирдин патав алакьун-кагьакьун ийиз, гьар жуьредин меслятар къачуз, гьатта къунши хуьрерайни кваз инсанар къведай. Цилинг Мухьаммад-Эмин вичин патав суд-дуван авун патал арза-ферза гваз атайбурун гъилиз ваъ, рикӀин михьивилиз килигдай. <blockquote>Гьа ина, — кхьизва А. Агъаева, — инсанрин арза-ферзадин юкьва Эминан кьил дуьньядай акъатна. Ам, дуьньядин чин ва астӀар пад акуна, адавай тух хьанвай кас тир. Иниз килигна, адан шииратдихъни яшайишдин туьнтвал ава.</blockquote> Гьелбетда, гьахъвилиз къуллугъзавай, "бязибуруз я вун гьамни хажалат… бящибуруз я вун девран, дуьнья гьей! — гафар лагьай суддин къази варлуйриз хуш туш, акси яз чпин гафарни ише фин тийизвайвиляй абур Е. Эминал ажугълу жезва. Эмин залан азардик ажуз хьайила, шаирдиз кьисас яз, ада хвена чӀехи авур етимриз девлетлуйри футфа гана, абур чӀехи стхадин чина акъвазарнай. == ТуькӀуьрунар == === ТуькӀуьрунрин девирар === ЧӀехи заридин туькӀуьрунра са шумуд девир чара ийиз жеда. Вич тахминан ва шартӀ алай кӀвалах ятӀани, и карди, гьелбетда, чаз Е. Эмин чӀалан устад хьиз, фагьумлу арифдар хьиз, йис-сандавай гьакъикъатда кьиле физвай вакъиайрин таъсирдикди гьикӀ вилик физвайтӀа, къалурдай мумкинвал гузва. Сад лагьай девирда (1857-1867-йисар) шаирди, акунрай, гзафни-гзаф муьгьуьббатдикай, кьвед лагьай девирда (1868-1878-йисара) халкьдин яшайишдикай, [[1877 йис]]ан бунтарикай кхьизва. Пуд лагьай девирда (1879-1885-йисар) Е. Эмина дуьньядикай философиядин хиялралди тафатлу, дерин мана-метлеб квай са жерге шиирар туькӀуьрна. Гьа са вахтунда муъмин инсан тир Е. Эмина са кьадар илагьиярни туькӀуьрнай. == Мухьаммад-Эминан ирс чирун == ЧӀехи шаирдин эсерар печатдиз акъудунин, адан уьмуьрдин ва яратмишунрин рехъ ахтармишунин кӀвалах анжах советрин девирда, лезгийриз милли кхьинар арадал атайдалай гуьгъуьниз, башламиш хьана. Е. Эминакай печатда сифте гаф лагьайди, шаирдин яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувуна адан сад лагьай ктаб акъудайди алим ва критик Гьажибег Гьажибегов я. Алимди вичин макъалада Эминан уьмуьрдикай малуматар ва адан яратмишунриз умуми къимет ганай. «Е. Эмин лезги литературадин буба я» — им Гь. Гьажибегова чӀехи шаирдиз сифте ганвай дуьз къимет я. Гьелбетда Е. Эминал къведалдини лезгийрихъ зурба шаирар хьанай, амма алатай девиррин чӀалан устадрин тӀварар ва абурун эсерар Гь. Гьажибеговаз малум тушир. 30-40-йисара Е. Эминан эсерар кӀватӀ хъувунин ва абур печатдиз акъудунин кар Мегьамед Гьажиева гъиле кьазва. Адалай гуьгъуьниз Е. Эминан яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувунин кардик Назир Агьмедовани вичин пай кутвазва. Ада туькӀуьрай пуд кӀватӀалдикай эхиримжи<ref>Е. Эмин. Шиирар. — Махачкала. 1957</ref> виридалай тамамди я. Е. Эминан уьмуьр, яратмишунар ахтармишунин ва шаирдин малум тушир эсерар жагъур хъувуник Агьед Агъаева тухвай кӀвалах иллаки къиметлуди хьана. Ада Москвада ва Махачкъалада акъудай Е. Эминан шииррин кӀватӀалри, шаирдикай кхьей макъалайри ва кьилдин ктабди лезги эдабиятдин классикдикай чи чирвилер мадни гегьеншарна. ЧӀехи шаирдикай кхьенвай ктабда А. Агъаева Е. Эмин яшамиш хьайи девирдикай ва шаирдин уьмуьрдикай, адан яратмишунрин тематикадикай ва къарагъарзавай месэлайрин важиблувиликай, адан эсеррин маналувиликай ва шаирвилин устадвиликай делилламишнавай тамам ихтилат авунва. Ада Е. Эмина хайи халкьдин меденият вилик тухуник кутур пай ва шаирди лезгийрин руьгьдин хазинада кьунвай чка къалурнава. 60-йисара Фируза Вагьабовади , А. Агъаеван ва масабурун ахтармишунрал бинелу хьана, Е. Эмина Дагъустандин эдебиятдиз гъайи цӀийивилерикай, адан яратмишунрин методдикай кхьизва. ЧӀехи шаирдин яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувунал хейлин йисара Гъалиб Садыкъини зегьмет чӀугунай. Ада тухвай кӀвалахдин нетижа яз Е. Эминан цӀийи ктаб кьве сеферда (- Махачкала: ДКИ. 1980 ва 1995-йисара) акъатна. Шад жедай кӀвалах ам я хьи, Е. Эминан уьмуьрдин рекьиз, яратмишунриз фикир гун йис-сандавай артух жезва. 2001-йисуз профессор Р. Г. Кадимован «Поэтический мир Етима Эмина» ([[Магьачкъала]]: Изд. «Юпитер») маналу ктаб акъатзава, 2002-йисуз шаир, публицист Ф. Р. Нагъиеван «Етим Эмин: путь к истине» (Махачкала) къиметлу монография чапзава. И кьве ктабни Е. Эминан уьмуьр ва яратмишунар ахтармишунин карда чӀехи агалкьун я, цӀийи кам я. == Эдебият == * Е. Эмин. Шиирар. — Магьачкъала. 1957 * «Поэтический мир Етима Эмина». Магьачкъала, 2001-й йис/проф. Р. Г. Кадимов == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lezgichal.ru/taxonomy/term/45 Шиирар] {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Лезги шаирар]] [[Категория:Лезги эдебият]] {{DEFAULTSORT:Эмин, Етим}} 2k3tw1a3i45mjvshkpszb3ms81wpe8i 100001 100000 2026-11-10T14:52:45Z Хьажидауд 12986 100001 wikitext text/x-wiki {{Кас |дидедиз хьайи чӀав = 1840 |кьиникьин чӀав = 1880 }} '''Цилинг Мухьаммад-Эмин''' ''(Цилинг сихилдай Севзиханан хва Мухьаммад-Эмин)'' ([[1838 йис|1840 йис]] — [[1885 йис|1880 йис]]<ref>{{книга|автор=Мансур Кюреви|заглавие=Етим Эмин (1840 -1880)|ссылка=https://www.lezgichal.ru/sites/default/files/media/kyrevi_etim_emin.pdf|издательство= Москва, Институт востоковедения РАН|год=2020 |страниц=2}}</ref>) — чӀехи шаир ва камалэгьли, [[лезги]] ва [[Дагъустан]]дин эдебиятрин 19 виш йисан машгьур классик, халис ватанперес, чӀехи устад, зурба алакьунар авай, халкьдин рикӀ алай зарийрикай сад я. Шаирди кесиб халкьдин дерди-гьал, уьмурдин залан шартӀар дериндай кьатӀана ва абур вичин иер эсерра ахъайна. [[Сихил]] [[Цилинг]] я. == Биография == Цилинг Севзиханан хва Мухьаммад-Эмин виликан [[Куьре округ]]дин [[Цилинг|Ялцугъ]]рин хуьре къази тир Севзиханан хизанда [[1838 йис|1840 йис]]уз дидедиз хьана. Эминан буба Севзихан кӀел-кхьин чидай, дуьньядикай хабар авай, шариатдин къанунрин гъавурдик квай кас тир. Севзихан савад авай, дуьньядикай хабардар кас тирвиляй ва жемятдин арада адаз гьуьрмет авайвиляй ам ирид хуьруьн дувандин къазивиле тайинарнавай. Чаз Севзихан гьихьтин къази хьанайтӀа малум туш, амма ам савадлувилин пад кьазвайди тирди ашкара я. ИкӀ ада вичин чӀехи кьве хцивни — Эминавни Меликав — кӀелиз тунай. ГъвечӀи хва Набидивай буба регьметдиз финикди кӀелиз хьаначир. Эминан халис тӀвар Мухьаммад-Эмин я. «Етим» ада вичиз къачур заривилин лакӀаб я. Сифтегьан кӀел-кхьин Эмина вичин бубадивай чирнай. Эминан алакьунрал, хци зигьиндал, кьатӀунрал гьейран хьайи Севзихана вичин хва малла Мегьамедан патав [[Кьеан]]рин хуьруьз рекье туна. Гьажи Исмаил-эфендидин медресада сухтайриз мусурман диндилай алава гьа девирдин жуьреба-жуьре илимрай, РагъэкъечӀдай патан халкьарин эдебиятрай, риторикадай, поэтикадай, яни шиирар кхьидай къайдарикай чирвилер гузвай. Кьеандал медреса куьтягьдалди етим хьайи Эмин, вичин чирвилер давамарун патал Куьре пата тӀвар-ван авай чӀехи алим [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьажи Абдуллагь-эфендидин]] медресадиз гьахьнай. Са йисалай медресадин иеси гьаждиз финиз килигна, Эмин Вини Ярагъдал Исмаил-эфендидин медресадиз акъатнай. Ина кӀелай йисара Эмина РагъэкъечӀдай патан халкьарин шииратдиз ва вичи эсеррин туькӀуьрунин кардиз чӀехи фикир гузва. Ада чӀехи гьевесдалди араб ва туьрк чӀалар чирзава. Зари арифдар кас хьайиди адан шиирай ва дувандин къазивилин везифадихъ галаз алакъалу бязи документрай чир жезва. ИкӀ, Мажалисдай тир Мусадин хва Абдуллагьа Эминаз кхьей чарчел ихьтин гафар гьалтзава: «Куьре вилаятдин марифатлу алим, зи камаллу ва рикӀин сидкьидин малла Эминаз, ваз ва вун кӀанибуруз… саламар хьуй». Зурба алакьунар авай Эминаз лап чӀехи алимривай чирвилер къакъудай фикир авай, амма буба регьметдиз фейила, ада гъвечӀи стхайрин ва вахарин къайгъударвал авун лазим жезвай. ЯхцӀурни цӀуд лагьай йисарин эхирда хьиз Гьажи Исмаил-эфендидин медреса куьтягьай Эмин Ялцугърал дувандин къазивиле кӀвалахзава. Жегьил Эмина вичин гъвечӀи вахариз ва стхайриз бубавал авуна. ИкӀ ада, са чачрелай малум жезвайвал, Меликав кӀелун давамариз тунай. === Мухьаммад-Эмин гъазивал === Цилинг Мухьаммад-Эмин хьтин регьимлу гъази и хуьрера гьич са чӀавузни хьайиди тушир. Шаирдин эсеррай ва маса чаз малум документрай аквазвайвал, ам гьахъ гвай, михьи, анихъ галай инсанрин рикӀикай хабар кьадай, адалатлувилелди суд-дуван ийидай, маса къачуз тежедай къази хьана. Ам кесибрин патал алайди [[Кьеан]]рин ва [[Бигер]] хуьрерин судьяйриз ада ракъурай чарчелай хъсандиз аквазва: <blockquote>Асаламу алейкум! Зи патав атанвай эмеди заз куь патан итим тир Султалидлай шикаят ийизва, ада лугьузва хьи, вичин рагьметлу гьуьлелай вичел агакьун лазим тир ирс вахчунин карда Султалиди вичиз манийвал ийизва. Гьаниз килигна за квез и кагъаз кхьизва ва куьне и кар туькӀуьрна, яни Султалидвай вахчуна а гьакь эмедив вахкун тӀалабзава. Эгер квез зини куь арадавай стхавилин къадир аватӀа, куьне геж тавуна и кар тамамара… Куь хийир кӀани, куь халис дуст Мегьамед-Эмин.</blockquote> Ихьтин фактар Эминан шииррани гъиз жеда. Адан инсанпересвал себеб яз кесибриз Етим Эмин гзаф кӀандай, шаирдин патав алакьун-кагьакьун ийиз, гьар жуьредин меслятар къачуз, гьатта къунши хуьрерайни кваз инсанар къведай. Цилинг Мухьаммад-Эмин вичин патав суд-дуван авун патал арза-ферза гваз атайбурун гъилиз ваъ, рикӀин михьивилиз килигдай. <blockquote>Гьа ина, — кхьизва А. Агъаева, — инсанрин арза-ферзадин юкьва Эминан кьил дуьньядай акъатна. Ам, дуьньядин чин ва астӀар пад акуна, адавай тух хьанвай кас тир. Иниз килигна, адан шииратдихъни яшайишдин туьнтвал ава.</blockquote> Гьелбетда, гьахъвилиз къуллугъзавай, "бязибуруз я вун гьамни хажалат… бящибуруз я вун девран, дуьнья гьей! — гафар лагьай суддин къази варлуйриз хуш туш, акси яз чпин гафарни ише фин тийизвайвиляй абур Е. Эминал ажугълу жезва. Эмин залан азардик ажуз хьайила, шаирдиз кьисас яз, ада хвена чӀехи авур етимриз девлетлуйри футфа гана, абур чӀехи стхадин чина акъвазарнай. == ТуькӀуьрунар == === ТуькӀуьрунрин девирар === ЧӀехи заридин туькӀуьрунра са шумуд девир чара ийиз жеда. Вич тахминан ва шартӀ алай кӀвалах ятӀани, и карди, гьелбетда, чаз Е. Эмин чӀалан устад хьиз, фагьумлу арифдар хьиз, йис-сандавай гьакъикъатда кьиле физвай вакъиайрин таъсирдикди гьикӀ вилик физвайтӀа, къалурдай мумкинвал гузва. Сад лагьай девирда (1857-1867-йисар) шаирди, акунрай, гзафни-гзаф муьгьуьббатдикай, кьвед лагьай девирда (1868-1878-йисара) халкьдин яшайишдикай, [[1877 йис]]ан бунтарикай кхьизва. Пуд лагьай девирда (1879-1885-йисар) Е. Эмина дуьньядикай философиядин хиялралди тафатлу, дерин мана-метлеб квай са жерге шиирар туькӀуьрна. Гьа са вахтунда муъмин инсан тир Е. Эмина са кьадар илагьиярни туькӀуьрнай. == Мухьаммад-Эминан ирс чирун == ЧӀехи шаирдин эсерар печатдиз акъудунин, адан уьмуьрдин ва яратмишунрин рехъ ахтармишунин кӀвалах анжах советрин девирда, лезгийриз милли кхьинар арадал атайдалай гуьгъуьниз, башламиш хьана. Е. Эминакай печатда сифте гаф лагьайди, шаирдин яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувуна адан сад лагьай ктаб акъудайди алим ва критик Гьажибег Гьажибегов я. Алимди вичин макъалада Эминан уьмуьрдикай малуматар ва адан яратмишунриз умуми къимет ганай. «Е. Эмин лезги литературадин буба я» — им Гь. Гьажибегова чӀехи шаирдиз сифте ганвай дуьз къимет я. Гьелбетда Е. Эминал къведалдини лезгийрихъ зурба шаирар хьанай, амма алатай девиррин чӀалан устадрин тӀварар ва абурун эсерар Гь. Гьажибеговаз малум тушир. 30-40-йисара Е. Эминан эсерар кӀватӀ хъувунин ва абур печатдиз акъудунин кар Мегьамед Гьажиева гъиле кьазва. Адалай гуьгъуьниз Е. Эминан яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувунин кардик Назир Агьмедовани вичин пай кутвазва. Ада туькӀуьрай пуд кӀватӀалдикай эхиримжи<ref>Е. Эмин. Шиирар. — Махачкала. 1957</ref> виридалай тамамди я. Е. Эминан уьмуьр, яратмишунар ахтармишунин ва шаирдин малум тушир эсерар жагъур хъувуник Агьед Агъаева тухвай кӀвалах иллаки къиметлуди хьана. Ада Москвада ва Махачкъалада акъудай Е. Эминан шииррин кӀватӀалри, шаирдикай кхьей макъалайри ва кьилдин ктабди лезги эдабиятдин классикдикай чи чирвилер мадни гегьеншарна. ЧӀехи шаирдикай кхьенвай ктабда А. Агъаева Е. Эмин яшамиш хьайи девирдикай ва шаирдин уьмуьрдикай, адан яратмишунрин тематикадикай ва къарагъарзавай месэлайрин важиблувиликай, адан эсеррин маналувиликай ва шаирвилин устадвиликай делилламишнавай тамам ихтилат авунва. Ада Е. Эмина хайи халкьдин меденият вилик тухуник кутур пай ва шаирди лезгийрин руьгьдин хазинада кьунвай чка къалурнава. 60-йисара Фируза Вагьабовади , А. Агъаеван ва масабурун ахтармишунрал бинелу хьана, Е. Эмина Дагъустандин эдебиятдиз гъайи цӀийивилерикай, адан яратмишунрин методдикай кхьизва. ЧӀехи шаирдин яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувунал хейлин йисара Гъалиб Садыкъини зегьмет чӀугунай. Ада тухвай кӀвалахдин нетижа яз Е. Эминан цӀийи ктаб кьве сеферда (- Махачкала: ДКИ. 1980 ва 1995-йисара) акъатна. Шад жедай кӀвалах ам я хьи, Е. Эминан уьмуьрдин рекьиз, яратмишунриз фикир гун йис-сандавай артух жезва. 2001-йисуз профессор Р. Г. Кадимован «Поэтический мир Етима Эмина» ([[Магьачкъала]]: Изд. «Юпитер») маналу ктаб акъатзава, 2002-йисуз шаир, публицист Ф. Р. Нагъиеван «Етим Эмин: путь к истине» (Махачкала) къиметлу монография чапзава. И кьве ктабни Е. Эминан уьмуьр ва яратмишунар ахтармишунин карда чӀехи агалкьун я, цӀийи кам я. == Эдебият == * Е. Эмин. Шиирар. — Магьачкъала. 1957 * «Поэтический мир Етима Эмина». Магьачкъала, 2001-й йис/проф. Р. Г. Кадимов == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://lezgichal.ru/taxonomy/term/45 Шиирар] {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Лезги шаирар]] [[Категория:Лезги эдебият]] {{DEFAULTSORT:Эмин, Етим}} n8s5v30q7030xid6tlx759ys2kq42ik 0 8539 99979 66544 2026-11-10T14:25:07Z Xqbot 596 Исправление двойного перенаправления с [[Гьасан-эфенди Алкьвадари]] на [[Алкьвадар Гьасан]] 99979 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Алкьвадар Гьасан]] fgwzitvdeiy88nji3urbz7ri6wxhcw0 0 9269 100021 98254 2026-11-11T02:04:03Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100021 wikitext text/x-wiki '''Фетуллагьрин Азиз Шихбинетан хва''' (лакӀаб Азиз Алем) — [[лезги]] шаир, таржумачи. [[1938 йис]]уз [[АССР]]-дин [[Баку]] шегьердин [[Мердекан]] посёлокда дидедиз хьана. [[1955]] [[Усугъчай]] хуьруьн юкьван мектеб куьтягьнай, [[1952 йис]]узни [[Мискискар]]а 7-йисан мектеб акьалтӀарнай. Гуьгъуьнлай, В. И. Ленинан тӀварунихъ галай Дагъустандин Гьукуматдин университетдин тарихдинни-филологиядин факультетда кӀелнай. [[1970 йис]]уз М. Горькийдин тӀварунихъ галай Москвадин Литературадин институт акьалтӀарнай. «Коммунист» газетдин редакцияда медениятдин отделдиз регьбервал авунай. [[1985 йис]]уз «Эдебиятдин Дагъустан» журналдин лезги хилен редакторвиле, [[1987 йис]]узни «Эдебиятдин Дагъустан» ва «Соколёнок» журналрин кьилин редакторвиле кӀвалахнай. ==ЭлячӀунар== * [https://web.archive.org/web/20160423152724/http://lezgi-yar.ru/index/alem_fatullaev_aziz/0-380 Азиз Алем] [[Категория:Лезги шаирар]] l5uk0hq845yyoa8laklf0fe631smg78 0 9292 100016 98246 2026-11-11T01:31:17Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100016 wikitext text/x-wiki '''Фейзудин Рамазанан хва Нагъийрин''' (''литературадин тӀвар — Фаиз Курави''; 1951 йисан 15 февралдиз, [[Агъа-СтӀал]], [[СтӀал Сулейманан район]]) — [[Урусат]]дин [[лезгияр|лезги]] халкьдин шаир, литературавед ва публицист, [[Дагъустан]] Республикадин культурадин лайихлу работник<ref name="Minkult">''Министерство культуры [[Дагестан|Республики Дагестан]].'' [http://lib05.ru/sites/default/files/2018-02/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C%20%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%B4%D0%B0%D1%82%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%202011%D0%B3%D0%BE%D0%B4.doc Календарь знаменательных и памятных дат Республики Дагестан на 2011 год]</ref>, «Шарвили» миллетдин пишкешдин лауреат, филологиядин илимрин доктор я. == Уьмуьрдин рехъ == Фейзудин Нагъиев 1951 йисан 15 февралдиз [[СтӀал Сулейманан район]]дин [[Агъа-СтӀал]]рин хуьре дидедиз хьана<ref>[http://lezgi-yar.ru/news/fejzudin_nagiev_udostoit_zolotoj_medali_v_nominacii_literatura/2012-06-27-808 «Лезги Яр» — Фейзудин Нагиев удостоин золотой медали в номинации «Литература»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218035702/http://lezgi-yar.ru/news/fejzudin_nagiev_udostoit_zolotoj_medali_v_nominacii_literatura/2012-06-27-808 |date=2020-02-18 }}</ref>. 1977 йисуз ада [[Одессадин эцигунинни архитектурадин академия|Одессадин инженерар ва строителар акъуддай институт]] кӀелна куьтягьна. 1992 йисуз Нагъиева [[А.М. Горькидин тӀварунихъ галай Москвадин литературадин институт]]ни куьтягьна<ref>[https://proza.ru/avtor/kuravi Проза.ру — Фейзудин Нагиев]</ref>. 1978 йисалай эгечӀна 1998 йисалди Нагъиева вичин сифтегьан пешедай кӀвалахна. Гьа и вахтунда 1980 йисарин юкьвалай башламишна литератор хьиз басма ийиз хьана. 1986 йисуз «Литературадин Дагъустан» журналда [[Жалилов Мердали Абдулазизан хва|Мердали Джалилован]] яратмишуникай кхьенвай статья акъатна. 1989 йисуз Магьачкъалада Дагъустандин ктабар акъудзавай издательстводай Ф.Нагъиеван сифтегьан шииррин кӀватӀалар акъатна: «Капал кхьинар» ва «Къванцел биришар»<ref>[http://islamdag.ru/news/16802 islamdag.ru — Студенты отделения журналистики ДГИ встретились с дагестанским ученым, прозаиком Фейзудином Нагиевым]</ref>. 1992 йисуз ам Россиядин журналистрин кӀватӀалдиз хкянава, гуьгъуьнин йисуз — писательрин кӀватӀалдизни. 1994—2009 йисарин къене адан са шумуд шииррин кӀватӀалар ва шииррал кхьенвай пьеса-мах «Ракъинин руш», поэма «Къуруш», тарихдин драма «Кра Мелик», гьикаятрин кӀватӀал «Ночь в Терсепуле» акъатна. Адан литературадин кӀвалахрин арада гзаф таржумаярни ава — [[лезги чӀал]]ал таржума авуна Низамидин, Хосрован, Хаканидин шиирар, урус халкьдин классикар ва и вахтундин шаирарни таржума авуна. Фейзудин Нагъиеван аялриз кхьенвай гьикаятар «Кард» журналда са къатда экъечӀзава. Са бязи гьикаятар мектебрин ктабра тунва. Дагъустандин композиторри адан шиирар макьамдал эцигнава. 1990—1996 йисарин къене Ф.Нагъиеван гъилик галаз литературадин, жемятдин ва политикадин журнал «Лезгистан-Алупан» лезги ва урус чӀалал акъатна. 2004—2005 йисариз Нагъиев [[РГВК Дагестан|РГВК «Дагъустан»]] телекомпанияда редакторвиле кӀвалахна, ана ада лезги чӀалал вичин хсуси передача «Инсан ва девир» тухвана<ref>[https://flnka.ru/glav_lenta/14205-novye-gorizonty-dlja-vladika-batmanova.html ФЛНКА — Новые горизонты для Владика Батманова]</ref>. Литературадилай гъейри ам ахтармишдай литературавед ва публицист хьиз машгьурди хьана. Ада кьве вишелай гзаф лезги халкьдин тарихдиз, чӀалаз, культурадиз талукь тир макъалаяр кхьена. Ада кхьенвай макъалаяр Урусатдани маса гьукуматрани акъатна. 1994 йисуз Фейзудин Нагъиева РагъэкъечӀдай ва РагъакӀидай [[Европа]]да яшамишзавай гъвечӀи халкьарин ихтиярриз талукьарнавай халкьарин арада хьайи форумда иштираквал авуна. Нагиеваз виридалайни [[Къавкъаздин Албания]]дин тема чириз кӀан хьана. И темадай ада кхьенвай макъалаяр «Самур», «Дагъустан», «Ватан», «Дагъустандин халкьар» ва маса журналра басма авуна. Нагъиева «Къавкъаздин Албания. Уьлкведин ва халкьарин тарих» лугьудай монография кхьенва<ref>[https://nagiev.clan.su/index/biografija/0-5 nagiev.clan.su — Нагиев Фейзудин Рамазанович]</ref>. [[Дагъустандин гьукуматдин педагогикадин университет]]да тарсар гузва, литературадин кафедрада доцентдин чка кьуна. 2004 йисуз кандидатдин тӀвар къачудайвал ада «СтӀал Сулейман: яратмишунин ирсинин везифаяр» лугьадай темадай диссертация хвена. 2011 йисуз доктордин тӀвар къачудайвал ада «Проблемы творческого наследия Етима Эмина и Сулеймана Стальского: текстология и поэтика в свете сравнительного изучения» лугьудай темадай диссертация кхьенани хвена<ref>''Нагиев Фейзудин Рамазанович''. [http://www.ceninauku.ru/page_22363.htm Проблемы творческого наследия Етима Эмина и Сулеймана Стальского: текстология и поэтика в свете сравнительного изучения. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора филологических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809183203/http://www.ceninauku.ru/page_22363.htm |date=2014-08-09 }}. Москва, 2011.</ref>. [[СтӀал Сулейман]]ан ва [[Етим Эмин]]ан яратмишуниз Ф. Нагиева пуд монография талукьарна. Ада Етим Эминан 30-лай гзаф ва СтӀал Сулейманан 50-лай гзаф гилалди жагъун тавунвай шиирар жагъурна ва кӀватӀалрик кутуна. Фейзудин Нагъиева куьгьне вахтарин лезги шаиррин яратмишунар ахтармишзава ва абурун шиирар кӀватӀалра акъудзава. 2007 йисуз ада Магьачкъалада лезги чӀалан орфографиядиз багъшнавай конференция гьазурна ва кьиле тухвана. == Пишкешар == * Дагъустан Республикадин культурадин лайихлу работник (2001). * Миллетдин игит «Шарвилидин» тӀварунихъ галай премия (2003). * Дагъустандин Гьукуматдин премиядин номинация (КӀватӀал «Алпан жагъуриз» 2007) * «Къизилдин лекь» ва тӀвар-ван авай лингвист М. Гаджиеван тӀварунихъ галай премиядин лауреат. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [http://nagiev.clan.su Персональный сайт] * ''Министерство культуры [[Дагестан|Республики Дагестан]].'' [http://www.lib05.ru/upload/files/Kalendar%20-%202011.doc Календарь знаменательных и памятных дат Республики Дагестан на 2011 год]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * [http://www.stihi.ru/avtor/kuravi Произведения Фейзудина Нагиева на стихи.ру] {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Лезги шаирар]] [[Категория:Одессадин эцигунинни архитектурадин академия акьалтӀарнавайбур]] [[Категория:А.М. Горькидин тӀварунихъ галай Москвадин литературадин институт акьалтӀарнавайбур]] l17ab45en6rmad0jbyvwoghc7c3r9an 0 9312 99980 69151 2026-11-10T14:25:13Z Xqbot 596 Исправление двойного перенаправления с [[Гьасан-эфенди Алкьвадари]] на [[Алкьвадар Гьасан]] 99980 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Алкьвадар Гьасан]] fgwzitvdeiy88nji3urbz7ri6wxhcw0 0 9787 99988 89623 2026-11-10T14:32:31Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Гьажи Исмаил-эфенди]] макъаладин тӀвар [[Гьажи Исмаил]] -диз масакӀа хъувуна 89623 wikitext text/x-wiki '''Гьажи Исмаил-эфенди ал-Ярагъи''' — чӀехи [[лезги]] алим, диндар, [[къази]]. Шейгь [[Ярагъ Мегьамед]]ан хва я. Чав адакай агакьай малуматар лап кьери я. Месела, Гьажи Исмаил-эфенди, [[Куьре магьал]]да авай вири динэгьлийрин кьил яз, [[1877 йис]]уз урус пачагьдин къанунсузвилер эхиз тахьана, акси къарагъай халкьдин рагьберрикай сад лагьайди я. Бязи тарихдарри, Расул Магьамедова къейдзавайвал, и бунтар себеб яз, Гьажи Исмаилни куьрсарнавайбурун сиягьда тунва. Са бязи инсанри, кьилди къачуртӀа, [[2009 йис]]ан 15 октябрдин 3 чина, «Арифдар, алим ва шаир» тӀвар алай Даниял Мегьамедован макъалада, Гьажи Исмаил-эфендидикай икӀ кхьизва: — ''«[[1877 йис]]уз [[Дагъустан]] халкьдин бунтар къарагъна. Ана [[Куьре магьал]]дин лезгиярни авай. Бунт лагьайтӀа, [[Урусат]] пачагьдиз ва адан колониальный сиясатдиз акси яз къарагъарнавайди тир. Пачагьдин аскерри сувахъанар явашарнай. Хейлин къати иштиракчияр дустагъра тунай, куьрсарнавайбурун ва суьргуьндиз акъуднай. Гьа икӀ, и бунт себеб яз, са тахсирни квачир [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Гьасан-эфенди]] ва адан халу Гьажи Исмаил ал-Ярагъи кьуна, дустагъда тунай. Абур [[Дербент]] шегьердин къеледин дустагъда хьанай.»'' Ярагъвийривай чир хьайивал, Гьажи Исмаилан сур, вичин стха Исгьакьан патай цӀуру сурара ава. Гьажи Исмаилан уьмуьрдин юлдаш, [[Кьулан СтӀал]]дилай Омар бегрикай тир Зайнаб тирдини, абурун кӀвале, етим яз чӀехи хьана, хвейи ва вичин 100 йисалай виниз яшар хьана, рагьметдиз фенай Абидат дидеди тестикьарнай. Гьа са вахтунда, Гьажи Исмаил-эфендиди, вичин хтул [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Гьасан-эфенди]]диз, [[Етим Эмин]]аз ва маса сухтайризни тарсар гайиди малум жезва. Абуралай гъейри, [[Куьре магьал]]да Гьажи Исмаил-эфендиди [[къази]]вални авунва. ==Эдебият== * [[Саидгьасанов Сажидин Саиджамалан хва|Саидгьасанов Сажидин]] ''«Куьредин чирагъар»'' [[Категория:Лезги алимар]] [[Категория:Лезги диндарар]] nliyhhbtl1hifbk9fr7s2ps6o5s8lvt 99990 99988 2026-11-10T14:33:05Z Хьажидауд 12986 99990 wikitext text/x-wiki '''Яргъу Исмаил-Гьажи''' — чӀехи [[лезги]] алим, диндар, [[къази]]. Шейгь [[Ярагъ Мегьамед]]ан хва я. Чав адакай агакьай малуматар лап кьери я. Месела, Гьажи Исмаил-эфенди, [[Куьре магьал]]да авай вири динэгьлийрин кьил яз, [[1877 йис]]уз урус пачагьдин къанунсузвилер эхиз тахьана, акси къарагъай халкьдин рагьберрикай сад лагьайди я. Бязи тарихдарри, Расул Магьамедова къейдзавайвал, и бунтар себеб яз, Гьажи Исмаилни куьрсарнавайбурун сиягьда тунва. Са бязи инсанри, кьилди къачуртӀа, [[2009 йис]]ан 15 октябрдин 3 чина, «Арифдар, алим ва шаир» тӀвар алай Даниял Мегьамедован макъалада, Гьажи Исмаил-эфендидикай икӀ кхьизва: — ''«[[1877 йис]]уз [[Дагъустан]] халкьдин бунтар къарагъна. Ана [[Куьре магьал]]дин лезгиярни авай. Бунт лагьайтӀа, [[Урусат]] пачагьдиз ва адан колониальный сиясатдиз акси яз къарагъарнавайди тир. Пачагьдин аскерри сувахъанар явашарнай. Хейлин къати иштиракчияр дустагъра тунай, куьрсарнавайбурун ва суьргуьндиз акъуднай. Гьа икӀ, и бунт себеб яз, са тахсирни квачир [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Гьасан-эфенди]] ва адан халу Гьажи Исмаил ал-Ярагъи кьуна, дустагъда тунай. Абур [[Дербент]] шегьердин къеледин дустагъда хьанай.»'' Ярагъвийривай чир хьайивал, Гьажи Исмаилан сур, вичин стха Исгьакьан патай цӀуру сурара ава. Гьажи Исмаилан уьмуьрдин юлдаш, [[Кьулан СтӀал]]дилай Омар бегрикай тир Зайнаб тирдини, абурун кӀвале, етим яз чӀехи хьана, хвейи ва вичин 100 йисалай виниз яшар хьана, рагьметдиз фенай Абидат дидеди тестикьарнай. Гьа са вахтунда, Гьажи Исмаил-эфендиди, вичин хтул [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Гьасан-эфенди]]диз, [[Етим Эмин]]аз ва маса сухтайризни тарсар гайиди малум жезва. Абуралай гъейри, [[Куьре магьал]]да Гьажи Исмаил-эфендиди [[къази]]вални авунва. ==Эдебият== * [[Саидгьасанов Сажидин Саиджамалан хва|Саидгьасанов Сажидин]] ''«Куьредин чирагъар»'' [[Категория:Лезги алимар]] [[Категория:Лезги диндарар]] i9b3bdq8v67jxo4zmptlsrh8twd6rqf 0 10508 99981 72184 2026-11-10T14:25:17Z Xqbot 596 Исправление двойного перенаправления с [[Гьасан-эфенди Алкьвадари]] на [[Алкьвадар Гьасан]] 99981 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Алкьвадар Гьасан]] fgwzitvdeiy88nji3urbz7ri6wxhcw0 0 10590 99982 72393 2026-11-10T14:25:22Z Xqbot 596 Исправление двойного перенаправления с [[Гьасан-эфенди Алкьвадари]] на [[Алкьвадар Гьасан]] 99982 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Алкьвадар Гьасан]] fgwzitvdeiy88nji3urbz7ri6wxhcw0 0 10591 99983 72394 2026-11-10T14:25:27Z Xqbot 596 Исправление двойного перенаправления с [[Гьасан-эфенди Алкьвадари]] на [[Алкьвадар Гьасан]] 99983 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Алкьвадар Гьасан]] fgwzitvdeiy88nji3urbz7ri6wxhcw0 0 10603 99991 73081 2026-11-10T14:33:39Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Алкьвадар Абдуллагь эфенди]] макъаладин тӀвар [[Алкьвадар Абдуллагь]] -диз масакӀа хъувуна 73081 wikitext text/x-wiki {{Кас |дидедиз хьайи чӀав = |кьиникьин чӀав = }} '''Алкьвадар Абдуллагь эфенди Кьурбаналидин хва''' — [[Ярагъ Мегьамед]]ан камаллу сухтайрикай сад хьана. Мегьамед Ярагъидихъ галаз ам [[Аваристан]]дизни акъатна. Муршиддин чешнелу сухтайрикай сад яз, шейхди вичин руш Афсат адаз гъуьлуьз гуналди, Абдуллагь эфендиди вичин баркаллу сихилдин кьил мадни виниз хкажна. Шейх Мегьаммед Ярагъидиз арифдар [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Гьасан]], Гьуьсейн, Мегьамед эфендияр хьтин хтулар, Абдуллагьдиз рухваяр хьана. ==Эдебият== * ''[[Сажидин Саидгьасанов]]'' «Куьредин чирагъар». [[Категория:Лезги алимар]] hx32t5fpe8bebzgqeyhe5pxeaeg4hb4 99993 99991 2026-11-10T14:36:11Z Хьажидауд 12986 99993 wikitext text/x-wiki {{Кас |дидедиз хьайи чӀав = |кьиникьин чӀав = }} '''Алкьвадар Кьурбаналидин хва''' '''Абдуллагь''' — [[Яргъу Шайх Мугьаммад|Яргъу Шайх Мугьаммадан]] стхайрикай сад хьана. [[Яргъу Шайх Мугьаммад|Яргъу Шайх Мугьаммада]]<nowiki/>галаз ам [[Аваристан]]дизни акъатна. Муршиддин чешнелу сухтайрикай сад яз, шейхди вичин руш Афсат адаз гъуьлуьз гуналди, Абдуллагь гьажиди вичин сихилдин кьил мадни виниз хкажна. Шейх Мугьаммад Ярагъидиз [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Гьасан]], Гьусайн, Мугьаммад хьтин хтулар, Абдуллагьдиз рухваяр хьана. ==Эдебият== * ''[[Сажидин Саидгьасанов]]'' «Куьредин чирагъар». [[Категория:Лезги алимар]] f8j9ktpr0vgoagbi8xo8wg8d4p4ou9v 0 10604 99995 72425 2026-11-10T14:37:03Z Xqbot 596 Исправление двойного перенаправления с [[Алкьвадар Абдуллагь эфенди]] на [[Алкьвадар Абдуллагь]] 99995 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Алкьвадар Абдуллагь]] 3ixez4ayjhfs2khgxffgh7nvf40bdq9 0 10606 99996 72430 2026-11-10T14:37:08Z Xqbot 596 Исправление двойного перенаправления с [[Алкьвадар Абдуллагь эфенди]] на [[Алкьвадар Абдуллагь]] 99996 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Алкьвадар Абдуллагь]] 3ixez4ayjhfs2khgxffgh7nvf40bdq9 0 13014 99968 85979 2026-11-10T14:15:02Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Гьасанрин Генрих Алидин хва]] макъаладин тӀвар [[Гьасанрин Алидин хва Исмаил]] -диз масакӀа хъувуна 79953 wikitext text/x-wiki {{Алим |Кьиникьин чка = [[Санкт-Петербург|Ленинград]] }} Гьасанрин Генрих Алидин хва (1910 йисан 8 июлдиз [[Дербент]] — 1973 йисан 28 майдиз, [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — гимияр эцигдай кас, техникадин илимрин доктор я. Гимияр эцигунин, гимийрин бугъ ийидай къажгъанар ва бугъдин генераторар проектир расунин рекьяй пешехъан я. Гьуьлерин гимийрин атомдин конструктор тир. Социализмдин Зегьметдин Игит я<ref name="Ракьун"/>. == Уьмуьрдин кьиса == Генрих (Исмаил<ref name="ССР">{{cite web | url = http://suleiman-stalskiy.ru/o-rayone/personalii/geroi-sssr-i-rossii/gasanov-genrikh-ismail-alievich/ | title = ГАСАНОВ ГЕНРИХ (ИСМАИЛ) АЛИЕВИЧ| publisher = Сайт Сулейман-Стальский района | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>) Гьасанов 1910 йисан 8 июлдиз Дербентда къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — са пай немцерикай, са пай французрикай тир Елена Владимировна Бек я<ref name="Ракьун">{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. 1927 йисуз мектеб куьтягьайдалай кьлухъ, ам М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай ЧӀехи гьуьлерин ва дяведин училищедик экечӀна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьуьлуьн дяведин институт]]), амма 1929 йисуз начагъзай виляй ам тарсарикай хкудна<ref name="Ракьун"/>. Ахпа ада Дагрыбтрестдин челегар ийизвай заводда слесар яз кӀвалахна.1930 йисуз Азербайжандин нафтадин институтдик экечӀна (исятда — [[Азербайждандин нафтадинни промышленностдин гьукуматдин университет]]), 1931 йисуз ада Ленинграддин гимияр эцигдай институтда кӀел давамарна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет]])<ref name="ССР"/>. 1935 йисуз институт кӀелна куьтягьайла, Гьасанов Серго Орджоникидзедин тӀварунихъ галай Балтикадин гимияр эцигдай заводдин ЦКБ-диз кӀвалахал ракъурна.1938 йисуз гимийрин бугъ ийидай къажгъанар туькӀуьрзавай кӀватӀалдин кьиле акъвазна. Дяведин йисара (1941—1945) ЦКБ-17-да кӀвалах давамарна, абуру женгинрин гимияр арадал гъизвай]])<ref name="ССР"/>. 1946 йисалай эгечӀни Балтикадин заводдин ЦКБ-дин кьилин конструктор тир. 1950 йисара Гьасанован гъилик галаз ва адан иштираквал галаз са жерге цӀийи бугъ акъуддай къажгъанар арадал гъана. 1958 йисуз Ленинан тӀварунихъ галай премиядиз лайихлу хьана (гьуьлуьн кӀиникай физвай гимийриз атомны реакторар арадал гъайивиляй) 1959 йисалай эгечӀна — Ленинграддин гимияр эцигзавай институтдин къажгъанар туькӀуьрзавай кафедрадин доцент тир. 1966 йис — техникадин илимрин доктор (бугъ гьасил ийидай машинар арадал гъайивиляй), профессор. 1973 йисан 28 майдиз Генрих Гьасанов регьметдиз фена. Ам Ленинграддин Богословски тӀвар алай сурарал кучукна<ref name="ССР"/>. == Хзан == Генрих Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, композитор [[Гьасанрин Готфрид Алидин хва|Готфрид Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я. == Пишкешар ва савкьатар == * Сталинан тӀварунихъ галай савкьат (1942) — женгинин гимийрин проект расун авуна лугьуз<ref name="ССР"/>. * Кьве Зегьметдин Яру Пайдахдин Орден (1956,1960)<ref name="ССР"/> * Ленинан тӀварунихъ галай премия (1958)<ref name="ССР"/> * Социализмдин Зегьметдин Игит (1970)<ref name="ССР"/> * Кьве Ленинан тӀварунихъ галай Орденар<ref name="ССР"/>. == РикӀел хуьн == 1976 йисуз адан тӀвар нафта тухузвай гимидиз гана (проект 1559-В)<ref name="ВТ">{{cite web | url = https://fleetphoto.ru/vessel/38022/ | title = Генрих Гасанов – проект 1559В | publisher = Водный транспорт | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. 1982 йисуз Дербентдин са куьчедал Генрих Гьасанован тӀвар эцигнава<ref>''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 109.</ref>. == Баянар == {{Баянар}} {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет акьалтӀарнавайбур]] 8kchgvycruyepxme4vxgazmavvn4356 99970 99968 2026-11-10T14:17:50Z Хьажидауд 12986 99970 wikitext text/x-wiki {{Алим |Кьиникьин чка = [[Санкт-Петербург|Ленинград]] }} '''Гьасанрин Алидин хва Исмаил''' ('''Генрих''') (1910 йисан 8 июлдиз [[Дербент]] — 1973 йисан 28 майдиз, [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — гимияр эцигдай кас, техникадин илимрин доктор я. Гимияр эцигунин, гимийрин бугъ ийидай къажгъанар ва бугъдин генераторар проектир расунин рекьяй пешехъан я. Гьуьлерин гимийрин атомдин конструктор тир. Социализмдин Зегьметдин Игит я<ref name="Ракьун"/>. == Уьмуьрдин кьиса == Гьасанан хтул Алидин хва Исмаил<ref name="ССР">{{cite web | url = http://suleiman-stalskiy.ru/o-rayone/personalii/geroi-sssr-i-rossii/gasanov-genrikh-ismail-alievich/ | title = ГАСАНОВ ГЕНРИХ (ИСМАИЛ) АЛИЕВИЧ| publisher = Сайт Сулейман-Стальский района | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref> 1910 йисан 8 июлдиз [[Кьвевар|Дербентда]] къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — [[Германия|немец]] тир Елена Владимировна Бек я<ref name="Ракьун">{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. Адаз немец диде - Генрих ганвай, лезги бубади Исмаил лугьузвай. 1927 йисуз мектеб куьтягьайдалай кьлухъ, ам М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай ЧӀехи гьуьлерин ва дяведин училищедик экечӀна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьуьлуьн дяведин институт]]), амма 1929 йисуз начагъзай виляй ам тарсарикай хкудна<ref name="Ракьун"/>. Ахпа ада Дагрыбтрестдин челегар ийизвай заводда слесар яз кӀвалахна.1930 йисуз Азербайжандин нафтадин институтдик экечӀна (исятда — [[Азербайждандин нафтадинни промышленностдин гьукуматдин университет]]), 1931 йисуз ада Ленинграддин гимияр эцигдай институтда кӀел давамарна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет]])<ref name="ССР"/>. 1935 йисуз институт кӀелна куьтягьайла, Гьасанов Серго Орджоникидзедин тӀварунихъ галай Балтикадин гимияр эцигдай заводдин ЦКБ-диз кӀвалахал ракъурна.1938 йисуз гимийрин бугъ ийидай къажгъанар туькӀуьрзавай кӀватӀалдин кьиле акъвазна. Дяведин йисара (1941—1945) ЦКБ-17-да кӀвалах давамарна, абуру женгинрин гимияр арадал гъизвай]])<ref name="ССР"/>. 1946 йисалай эгечӀни Балтикадин заводдин ЦКБ-дин кьилин конструктор тир. 1950 йисара Гьасанован гъилик галаз ва адан иштираквал галаз са жерге цӀийи бугъ акъуддай къажгъанар арадал гъана. 1958 йисуз Ленинан тӀварунихъ галай премиядиз лайихлу хьана (гьуьлуьн кӀиникай физвай гимийриз атомны реакторар арадал гъайивиляй) 1959 йисалай эгечӀна — Ленинграддин гимияр эцигзавай институтдин къажгъанар туькӀуьрзавай кафедрадин доцент тир. 1966 йис — техникадин илимрин доктор (бугъ гьасил ийидай машинар арадал гъайивиляй), профессор. 1973 йисан 28 майдиз Генрих Гьасанов регьметдиз фена. Ам Ленинграддин Богословски тӀвар алай сурарал кучукна<ref name="ССР"/>. == Хзан == Генрих Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, композитор [[Гьасанрин Готфрид Алидин хва|Готфрид Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я. == Пишкешар ва савкьатар == * Сталинан тӀварунихъ галай савкьат (1942) — женгинин гимийрин проект расун авуна лугьуз<ref name="ССР"/>. * Кьве Зегьметдин Яру Пайдахдин Орден (1956,1960)<ref name="ССР"/> * Ленинан тӀварунихъ галай премия (1958)<ref name="ССР"/> * Социализмдин Зегьметдин Игит (1970)<ref name="ССР"/> * Кьве Ленинан тӀварунихъ галай Орденар<ref name="ССР"/>. == РикӀел хуьн == 1976 йисуз адан тӀвар нафта тухузвай гимидиз гана (проект 1559-В)<ref name="ВТ">{{cite web | url = https://fleetphoto.ru/vessel/38022/ | title = Генрих Гасанов – проект 1559В | publisher = Водный транспорт | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. 1982 йисуз Дербентдин са куьчедал Генрих Гьасанован тӀвар эцигнава<ref>''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 109.</ref>. == Баянар == {{Баянар}} {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет акьалтӀарнавайбур]] jrkdxrt0mxlg3ej8yug1cm4bz1vi6ey 99972 99970 2026-11-10T14:18:21Z Хьажидауд 12986 /* Уьмуьрдин кьиса */ 99972 wikitext text/x-wiki {{Алим |Кьиникьин чка = [[Санкт-Петербург|Ленинград]] }} '''Гьасанрин Алидин хва Исмаил''' ('''Генрих''') (1910 йисан 8 июлдиз [[Дербент]] — 1973 йисан 28 майдиз, [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — гимияр эцигдай кас, техникадин илимрин доктор я. Гимияр эцигунин, гимийрин бугъ ийидай къажгъанар ва бугъдин генераторар проектир расунин рекьяй пешехъан я. Гьуьлерин гимийрин атомдин конструктор тир. Социализмдин Зегьметдин Игит я<ref name="Ракьун"/>. == Уьмуьрдин кьиса == Гьасанан хтул Алидин хва Исмаил<ref name="ССР">{{cite web | url = http://suleiman-stalskiy.ru/o-rayone/personalii/geroi-sssr-i-rossii/gasanov-genrikh-ismail-alievich/ | title = ГАСАНОВ ГЕНРИХ (ИСМАИЛ) АЛИЕВИЧ| publisher = Сайт Сулейман-Стальский района | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref> 1910 йисан 8 июлдиз [[Кьвевар|Дербентда]] къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — [[Германия|немец]] тир Елена Владимировна Бек я<ref name="Ракьун">{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. Адаз немец диде - Генрих, лезги бубади Исмаил лугьузвай. 1927 йисуз мектеб куьтягьайдалай кьлухъ, ам М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай ЧӀехи гьуьлерин ва дяведин училищедик экечӀна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьуьлуьн дяведин институт]]), амма 1929 йисуз начагъзай виляй ам тарсарикай хкудна<ref name="Ракьун"/>. Ахпа ада Дагрыбтрестдин челегар ийизвай заводда слесар яз кӀвалахна.1930 йисуз Азербайжандин нафтадин институтдик экечӀна (исятда — [[Азербайждандин нафтадинни промышленностдин гьукуматдин университет]]), 1931 йисуз ада Ленинграддин гимияр эцигдай институтда кӀел давамарна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет]])<ref name="ССР"/>. 1935 йисуз институт кӀелна куьтягьайла, Гьасанов Серго Орджоникидзедин тӀварунихъ галай Балтикадин гимияр эцигдай заводдин ЦКБ-диз кӀвалахал ракъурна.1938 йисуз гимийрин бугъ ийидай къажгъанар туькӀуьрзавай кӀватӀалдин кьиле акъвазна. Дяведин йисара (1941—1945) ЦКБ-17-да кӀвалах давамарна, абуру женгинрин гимияр арадал гъизвай]])<ref name="ССР"/>. 1946 йисалай эгечӀни Балтикадин заводдин ЦКБ-дин кьилин конструктор тир. 1950 йисара Гьасанован гъилик галаз ва адан иштираквал галаз са жерге цӀийи бугъ акъуддай къажгъанар арадал гъана. 1958 йисуз Ленинан тӀварунихъ галай премиядиз лайихлу хьана (гьуьлуьн кӀиникай физвай гимийриз атомны реакторар арадал гъайивиляй) 1959 йисалай эгечӀна — Ленинграддин гимияр эцигзавай институтдин къажгъанар туькӀуьрзавай кафедрадин доцент тир. 1966 йис — техникадин илимрин доктор (бугъ гьасил ийидай машинар арадал гъайивиляй), профессор. 1973 йисан 28 майдиз Генрих Гьасанов регьметдиз фена. Ам Ленинграддин Богословски тӀвар алай сурарал кучукна<ref name="ССР"/>. == Хзан == Генрих Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, композитор [[Гьасанрин Готфрид Алидин хва|Готфрид Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я. == Пишкешар ва савкьатар == * Сталинан тӀварунихъ галай савкьат (1942) — женгинин гимийрин проект расун авуна лугьуз<ref name="ССР"/>. * Кьве Зегьметдин Яру Пайдахдин Орден (1956,1960)<ref name="ССР"/> * Ленинан тӀварунихъ галай премия (1958)<ref name="ССР"/> * Социализмдин Зегьметдин Игит (1970)<ref name="ССР"/> * Кьве Ленинан тӀварунихъ галай Орденар<ref name="ССР"/>. == РикӀел хуьн == 1976 йисуз адан тӀвар нафта тухузвай гимидиз гана (проект 1559-В)<ref name="ВТ">{{cite web | url = https://fleetphoto.ru/vessel/38022/ | title = Генрих Гасанов – проект 1559В | publisher = Водный транспорт | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. 1982 йисуз Дербентдин са куьчедал Генрих Гьасанован тӀвар эцигнава<ref>''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 109.</ref>. == Баянар == {{Баянар}} {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет акьалтӀарнавайбур]] sgbh5eitrjau09jioxnuxt5060n3vfd 99974 99972 2026-11-10T14:19:02Z Хьажидауд 12986 99974 wikitext text/x-wiki {{Алим |Кьиникьин чка = [[Санкт-Петербург|Ленинград]] }} '''Гьасанан хтул Алидин хва Исмаил''' ('''Генрих''') (1910 йисан 8 июлдиз [[Дербент]] — 1973 йисан 28 майдиз, [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — гимияр эцигдай кас, техникадин илимрин доктор я. Гимияр эцигунин, гимийрин бугъ ийидай къажгъанар ва бугъдин генераторар проектир расунин рекьяй пешехъан я. Гьуьлерин гимийрин атомдин конструктор тир. Социализмдин Зегьметдин Игит я<ref name="Ракьун"/>. == Уьмуьрдин кьиса == Гьасанан хтул Алидин хва Исмаил<ref name="ССР">{{cite web | url = http://suleiman-stalskiy.ru/o-rayone/personalii/geroi-sssr-i-rossii/gasanov-genrikh-ismail-alievich/ | title = ГАСАНОВ ГЕНРИХ (ИСМАИЛ) АЛИЕВИЧ| publisher = Сайт Сулейман-Стальский района | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref> 1910 йисан 8 июлдиз [[Кьвевар|Дербентда]] къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — [[Германия|немец]] тир Елена Владимировна Бек я<ref name="Ракьун">{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. Адаз немец диде - Генрих, лезги бубади Исмаил лугьузвай. 1927 йисуз мектеб куьтягьайдалай кьлухъ, ам М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай ЧӀехи гьуьлерин ва дяведин училищедик экечӀна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьуьлуьн дяведин институт]]), амма 1929 йисуз начагъзай виляй ам тарсарикай хкудна<ref name="Ракьун"/>. Ахпа ада Дагрыбтрестдин челегар ийизвай заводда слесар яз кӀвалахна.1930 йисуз Азербайжандин нафтадин институтдик экечӀна (исятда — [[Азербайждандин нафтадинни промышленностдин гьукуматдин университет]]), 1931 йисуз ада Ленинграддин гимияр эцигдай институтда кӀел давамарна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет]])<ref name="ССР"/>. 1935 йисуз институт кӀелна куьтягьайла, Гьасанов Серго Орджоникидзедин тӀварунихъ галай Балтикадин гимияр эцигдай заводдин ЦКБ-диз кӀвалахал ракъурна.1938 йисуз гимийрин бугъ ийидай къажгъанар туькӀуьрзавай кӀватӀалдин кьиле акъвазна. Дяведин йисара (1941—1945) ЦКБ-17-да кӀвалах давамарна, абуру женгинрин гимияр арадал гъизвай]])<ref name="ССР"/>. 1946 йисалай эгечӀни Балтикадин заводдин ЦКБ-дин кьилин конструктор тир. 1950 йисара Гьасанован гъилик галаз ва адан иштираквал галаз са жерге цӀийи бугъ акъуддай къажгъанар арадал гъана. 1958 йисуз Ленинан тӀварунихъ галай премиядиз лайихлу хьана (гьуьлуьн кӀиникай физвай гимийриз атомны реакторар арадал гъайивиляй) 1959 йисалай эгечӀна — Ленинграддин гимияр эцигзавай институтдин къажгъанар туькӀуьрзавай кафедрадин доцент тир. 1966 йис — техникадин илимрин доктор (бугъ гьасил ийидай машинар арадал гъайивиляй), профессор. 1973 йисан 28 майдиз Генрих Гьасанов регьметдиз фена. Ам Ленинграддин Богословски тӀвар алай сурарал кучукна<ref name="ССР"/>. == Хзан == Генрих Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, композитор [[Гьасанрин Готфрид Алидин хва|Готфрид Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я. == Пишкешар ва савкьатар == * Сталинан тӀварунихъ галай савкьат (1942) — женгинин гимийрин проект расун авуна лугьуз<ref name="ССР"/>. * Кьве Зегьметдин Яру Пайдахдин Орден (1956,1960)<ref name="ССР"/> * Ленинан тӀварунихъ галай премия (1958)<ref name="ССР"/> * Социализмдин Зегьметдин Игит (1970)<ref name="ССР"/> * Кьве Ленинан тӀварунихъ галай Орденар<ref name="ССР"/>. == РикӀел хуьн == 1976 йисуз адан тӀвар нафта тухузвай гимидиз гана (проект 1559-В)<ref name="ВТ">{{cite web | url = https://fleetphoto.ru/vessel/38022/ | title = Генрих Гасанов – проект 1559В | publisher = Водный транспорт | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. 1982 йисуз Дербентдин са куьчедал Генрих Гьасанован тӀвар эцигнава<ref>''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 109.</ref>. == Баянар == {{Баянар}} {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет акьалтӀарнавайбур]] hz6gpur5y0dkkl0dbjegd2un03cqwnb 99976 99974 2026-11-10T14:20:59Z Хьажидауд 12986 /* Уьмуьрдин кьиса */ 99976 wikitext text/x-wiki {{Алим |Кьиникьин чка = [[Санкт-Петербург|Ленинград]] }} '''Гьасанан хтул Алидин хва Исмаил''' ('''Генрих''') (1910 йисан 8 июлдиз [[Дербент]] — 1973 йисан 28 майдиз, [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — гимияр эцигдай кас, техникадин илимрин доктор я. Гимияр эцигунин, гимийрин бугъ ийидай къажгъанар ва бугъдин генераторар проектир расунин рекьяй пешехъан я. Гьуьлерин гимийрин атомдин конструктор тир. Социализмдин Зегьметдин Игит я<ref name="Ракьун"/>. == Уьмуьрдин кьиса == [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул Алидин хва Исмаил<ref name="ССР">{{cite web | url = http://suleiman-stalskiy.ru/o-rayone/personalii/geroi-sssr-i-rossii/gasanov-genrikh-ismail-alievich/ | title = ГАСАНОВ ГЕНРИХ (ИСМАИЛ) АЛИЕВИЧ| publisher = Сайт Сулейман-Стальский района | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref> 1910 йисан 8 июлдиз [[Кьвевар|Дербентда]] къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — [[Германия|немец]] тир Елена Владимировна Бек я<ref name="Ракьун">{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. Адаз немец диде - Генрих, лезги бубади Исмаил лугьузвай. 1927 йисуз мектеб куьтягьайдалай кьлухъ, ам М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай ЧӀехи гьуьлерин ва дяведин училищедик экечӀна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьуьлуьн дяведин институт]]), амма 1929 йисуз начагъзай виляй ам тарсарикай хкудна<ref name="Ракьун"/>. Ахпа ада Дагрыбтрестдин челегар ийизвай заводда слесар яз кӀвалахна.1930 йисуз Азербайжандин нафтадин институтдик экечӀна (исятда — [[Азербайждандин нафтадинни промышленностдин гьукуматдин университет]]), 1931 йисуз ада Ленинграддин гимияр эцигдай институтда кӀел давамарна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет]])<ref name="ССР"/>. 1935 йисуз институт кӀелна куьтягьайла, Гьасанов Серго Орджоникидзедин тӀварунихъ галай Балтикадин гимияр эцигдай заводдин ЦКБ-диз кӀвалахал ракъурна.1938 йисуз гимийрин бугъ ийидай къажгъанар туькӀуьрзавай кӀватӀалдин кьиле акъвазна. Дяведин йисара (1941—1945) ЦКБ-17-да кӀвалах давамарна, абуру женгинрин гимияр арадал гъизвай]])<ref name="ССР"/>. 1946 йисалай эгечӀни Балтикадин заводдин ЦКБ-дин кьилин конструктор тир. 1950 йисара Гьасанован гъилик галаз ва адан иштираквал галаз са жерге цӀийи бугъ акъуддай къажгъанар арадал гъана. 1958 йисуз Ленинан тӀварунихъ галай премиядиз лайихлу хьана (гьуьлуьн кӀиникай физвай гимийриз атомны реакторар арадал гъайивиляй) 1959 йисалай эгечӀна — Ленинграддин гимияр эцигзавай институтдин къажгъанар туькӀуьрзавай кафедрадин доцент тир. 1966 йис — техникадин илимрин доктор (бугъ гьасил ийидай машинар арадал гъайивиляй), профессор. 1973 йисан 28 майдиз Генрих Гьасанов регьметдиз фена. Ам Ленинграддин Богословски тӀвар алай сурарал кучукна<ref name="ССР"/>. == Хзан == Генрих Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, композитор [[Гьасанрин Готфрид Алидин хва|Готфрид Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я. == Пишкешар ва савкьатар == * Сталинан тӀварунихъ галай савкьат (1942) — женгинин гимийрин проект расун авуна лугьуз<ref name="ССР"/>. * Кьве Зегьметдин Яру Пайдахдин Орден (1956,1960)<ref name="ССР"/> * Ленинан тӀварунихъ галай премия (1958)<ref name="ССР"/> * Социализмдин Зегьметдин Игит (1970)<ref name="ССР"/> * Кьве Ленинан тӀварунихъ галай Орденар<ref name="ССР"/>. == РикӀел хуьн == 1976 йисуз адан тӀвар нафта тухузвай гимидиз гана (проект 1559-В)<ref name="ВТ">{{cite web | url = https://fleetphoto.ru/vessel/38022/ | title = Генрих Гасанов – проект 1559В | publisher = Водный транспорт | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. 1982 йисуз Дербентдин са куьчедал Генрих Гьасанован тӀвар эцигнава<ref>''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 109.</ref>. == Баянар == {{Баянар}} {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет акьалтӀарнавайбур]] iilrsc19axu394buobh7mg208xtf2wf 99987 99976 2026-11-10T14:31:12Z Хьажидауд 12986 99987 wikitext text/x-wiki {{Алим |Кьиникьин чка = [[Санкт-Петербург|Ленинград]] }} '''Алкьвадар Гьасанан хтул Алидин хва Исмаил''' ('''Генрих''') (1910 йисан 8 июлдиз [[Дербент]] — 1973 йисан 28 майдиз, [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — гимияр эцигдай кас, техникадин илимрин доктор я. [[Сихил]] [[Алкьвадар]] я. Гимияр эцигунин, гимийрин бугъ ийидай къажгъанар ва бугъдин генераторар проектир расунин рекьяй пешехъан я. Гьуьлерин гимийрин атомдин конструктор тир. Социализмдин Зегьметдин Игит я<ref name="Ракьун"/>. == Уьмуьрдин кьиса == [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул Алидин хва Исмаил<ref name="ССР">{{cite web | url = http://suleiman-stalskiy.ru/o-rayone/personalii/geroi-sssr-i-rossii/gasanov-genrikh-ismail-alievich/ | title = ГАСАНОВ ГЕНРИХ (ИСМАИЛ) АЛИЕВИЧ| publisher = Сайт Сулейман-Стальский района | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref> 1910 йисан 8 июлдиз [[Кьвевар|Дербентда]] къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — [[Германия|немец]] тир Елена Владимировна Бек я<ref name="Ракьун">{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. Адаз немец диде - Генрих, лезги бубади Исмаил лугьузвай. 1927 йисуз мектеб куьтягьайдалай кьлухъ, ам М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай ЧӀехи гьуьлерин ва дяведин училищедик экечӀна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьуьлуьн дяведин институт]]), амма 1929 йисуз начагъзай виляй ам тарсарикай хкудна<ref name="Ракьун"/>. Ахпа ада Дагрыбтрестдин челегар ийизвай заводда слесар яз кӀвалахна.1930 йисуз Азербайжандин нафтадин институтдик экечӀна (исятда — [[Азербайждандин нафтадинни промышленностдин гьукуматдин университет]]), 1931 йисуз ада Ленинграддин гимияр эцигдай институтда кӀел давамарна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет]])<ref name="ССР"/>. 1935 йисуз институт кӀелна куьтягьайла, Гьасанов Серго Орджоникидзедин тӀварунихъ галай Балтикадин гимияр эцигдай заводдин ЦКБ-диз кӀвалахал ракъурна.1938 йисуз гимийрин бугъ ийидай къажгъанар туькӀуьрзавай кӀватӀалдин кьиле акъвазна. Дяведин йисара (1941—1945) ЦКБ-17-да кӀвалах давамарна, абуру женгинрин гимияр арадал гъизвай]])<ref name="ССР"/>. 1946 йисалай эгечӀни Балтикадин заводдин ЦКБ-дин кьилин конструктор тир. 1950 йисара Гьасанован гъилик галаз ва адан иштираквал галаз са жерге цӀийи бугъ акъуддай къажгъанар арадал гъана. 1958 йисуз Ленинан тӀварунихъ галай премиядиз лайихлу хьана (гьуьлуьн кӀиникай физвай гимийриз атомны реакторар арадал гъайивиляй) 1959 йисалай эгечӀна — Ленинграддин гимияр эцигзавай институтдин къажгъанар туькӀуьрзавай кафедрадин доцент тир. 1966 йис — техникадин илимрин доктор (бугъ гьасил ийидай машинар арадал гъайивиляй), профессор. 1973 йисан 28 майдиз Генрих Гьасанов регьметдиз фена. Ам Ленинграддин Богословски тӀвар алай сурарал кучукна<ref name="ССР"/>. == Хзан == Генрих Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, композитор [[Гьасанрин Готфрид Алидин хва|Готфрид Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я. == Пишкешар ва савкьатар == * Сталинан тӀварунихъ галай савкьат (1942) — женгинин гимийрин проект расун авуна лугьуз<ref name="ССР"/>. * Кьве Зегьметдин Яру Пайдахдин Орден (1956,1960)<ref name="ССР"/> * Ленинан тӀварунихъ галай премия (1958)<ref name="ССР"/> * Социализмдин Зегьметдин Игит (1970)<ref name="ССР"/> * Кьве Ленинан тӀварунихъ галай Орденар<ref name="ССР"/>. == РикӀел хуьн == 1976 йисуз адан тӀвар нафта тухузвай гимидиз гана (проект 1559-В)<ref name="ВТ">{{cite web | url = https://fleetphoto.ru/vessel/38022/ | title = Генрих Гасанов – проект 1559В | publisher = Водный транспорт | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. 1982 йисуз Дербентдин са куьчедал Генрих Гьасанован тӀвар эцигнава<ref>''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 109.</ref>. == Баянар == {{Баянар}} {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет акьалтӀарнавайбур]] 6ibwxpcmfi5qdi5oxqwxym1hq77mxjr 0 13015 99965 94264 2026-11-10T14:11:10Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Гьасанрин Готфрид Алидин хва]] макъаладин тӀвар [[Гьасанрин Алидин хва Жабраил]] -диз масакӀа хъувуна 94264 wikitext text/x-wiki {{Алим}} '''Гьасанрин Готфрид Алидин хва''' (1900—1965) — [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|советрин]] композитор, РСФСР-дин искусстводин лайихлу кас (1960), кьве Сталинан тӀварунихъ галай премиядин лауреат я (1949, 1951). «Хочбар» лугьудай [[Дагъустан]]дин садлагьай опера кхьей кас я. Дагъустандин пешекарвилин музыкадин медениятдин бине эцигай кас я. == Уьмуьрдин кьиса == Готфрид (Джабраил) Гьасанов 1900 йисан 18 апрелдиз (1 майдиз) Дербентда къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — са пай немцерикай, са пай французрикай тир Елена Владимировна Бек я<ref name="Ракьун">{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. 1926 йисуз ада [[Санкт-Петербургдин Н.А. Римский-Корсакован тӀварунхъ галай консерватория]]да М.Н,Бариновадин фортепианадин класс кӀелна куьтяхьна; композициядин классдай В. П. Калафатидивай тарсар къачуна<ref name="ИСАРАН">{{cite web | url = http://isaran.ru/?q=ru/fund&guid=ADF10F3F-3F92-48DC-AF41-21E0786AA7B6&ida=34 | title = Гасанов Готфрид (Джабраил) Алиевич | publisher = ИСАРАН | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. Гьа йисуз [[Буйнакск]]да ада садлагьай музыкадин мектеб ахъана. [[Магьачкъала]]да, [[Самара]]да, [[Ленинград]]да музыкадай тарсар гана; кьилди-кьилихъ пианинодал къугъваз концертар гана. Г.Гьасанов сифтегьан халкьарин макьамар кӀватӀдай экспедициядин кьиле акъвазна. Гьа экспедиция Буйнакскидай экъечӀна Араканар-Кудутль-Гергебил-Могох-Хунзах-Чох-Согратл рекьяй фена. Экспедицияди лап гзаф материалар кӀватӀна: 120 шиирар ва 100 халкьдин макьамар. Экспедицияда кӀватӀнавай материалри куьмек гана Г. Гьсановаз «Аваррин манияр» лугьудай илимдин кӀвалах кхьидайла. Гьа кӀвалах ада 1927 йисуз куьтягьна.1927 йисуз августдин вацра Г.Гьасанова Гьукуматдин музыкадин илимдин институтдин (ГМИИ) этнографиядин хлел доклад авуна. Илимдин жемятди адаз еке къимет гана. Г. Гьасановаз ГМИИ-дин член-корреспондент тӀвар гана. Гьа 1927 йисуз Г. Гьасанова ва М. Джамалова кӀватӀнавай «Дагъустандин кьуьлерин макьамар: зуьрнедал ийизвай 12 лезгинка-кьуьл» кӀватӀал экъечӀна. Дагъустандин композиторрин С.Агабабован, Сейфуллагь Керимован, Мурад Кажлаеван, Ширвани Чалаеван ва масадбурун муаллим тир<ref name="ИСАРАН"/>. 1926 йисуз ада Магьачкъалада музыкадин мектеб (исятда адан тӀварунихъ училище). Дагъустандин композиторрин кӀватӀал арадал гъанвайди Г.Гьасанов я. 1935—1938 йисара ва 1947—1953 йисара Дагъустандин АССРдин кьуьлерин ва манийрин Ансамблдин кьиле акъвазнавай. 1943—1047 йисара Къумухърин музыкадин ва драмадин театрда музыкадин хлен заведиш тир. 1955—1962 йисара ДАССРдин композиторрин кӀватӀалдин кьиле ава. Дагъустандин музыкадин пешекарвилин культарадин кьиле ава, урусрин ва классикадин музыкадихъ гзаф инсанар танишарна. Дагъустандин композитор С.Агабабовакай пешекар хьун паталди гзаф таъсир авуна. Г.Гьасанов-сифтегьан дагъустанрин музыкадин театрдиз кхьей шеъэрин автор я;ада аялриз эцигнавай балет «Къарачач», опера «Хочбар», пьесайриз «Айкъази»,"Асиятан кӀанивал" маниярни кхьена. 1963 йисуз Г.Гьасанов Магьачкъаладай Москвадиз яшамиш жез хъфена, амма кьиле авай яратмишунин гьакъикъат дегиш хьанвач — дерин миллетдин художник яз амукьна. «Дагъустандихъ галай зи яратмишунин алакъаяр-асул кьилин зун зи уьмуьрдихъ кутӀунзавайди я — Москвадай кхьизвай ада, — Тек дагъустанрин темарал кхьида. Заз виридалай Дагъустан ва чи халкь кӀанда». 1965 йисан 28 майдиз Готфрид Гьасанов Москвада кьена. Дагъустанда чилик кутуна, адан сур Тарки дагъдин кӀене ава. Сурал алай памятникдал адан Сифтегьан фортепианадин концертдай макьам кхьена<ref>[https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 Постановление Совета Министров Дагестанской АССР от 15 августа 1975 года № 289 «О памятниках культуры, находящихся на территории Дагестанской АССР, подлежащих государственной охране», Приложение № 1 № 289 от 15.08.1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921185351/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 |date=2019-09-21 }}</ref><ref>[https://ru.wikivoyage.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83_%D0%93%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%83_%D0%93%D0%90_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%89%D0%B5.jpg Памятник С. Агабабову]</ref>. == Хзан == Готфрид Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, гимияр эцигай, илимдин крархъан [[Гьасанрин Генрих Алидин хва|Генрих Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я. == РикӀел хуьн == 1982 (1997) йисуз Дербентдин са куьчедал Готфрид Гьасанован тӀвар эцигнава<ref>''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 112.</ref>. == Баянар == {{Баянар}} == Эдебият == * Якубов М. А. Отец дагестанской музыки. Махачкала, 1980. * Якубов М. А. Готфрид Алиевич Гасанов — основоположник дагестанской профессиональной музыкальной культуры. М., 2010. {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Санкт-Петербургдин консерватория акьалтӀарнавайбур]] mzce6zb07wtj1w8db5kfhykr6knwa2x 99967 99965 2026-11-10T14:14:09Z Хьажидауд 12986 99967 wikitext text/x-wiki {{Алим}} '''Гьасанрин Алидин хва Жабраил''' ('''Готфрид''') (1900—1965) — [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|советрин]] композитор, РСФСР-дин искусстводин лайихлу кас (1960), кьве Сталинан тӀварунихъ галай премиядин лауреат я (1949, 1951). «Хочбар» лугьудай [[Дагъустан]]дин садлагьай опера кхьей кас я. Дагъустандин пешекарвилин музыкадин медениятдин бине эцигай кас я. == Уьмуьрдин кьиса == Жабраил 1900 йисан 18 апрелдиз (1 майдиз) Дербентда къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — [[Германия|немец]] тир Елена Владимировна Бек я<ref name="Ракьун">{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. Адаз адан немец диде немецрин т1вар - Готфрид ганвай, амма лезгийрин юкьа Жабраил тир. 1926 йисуз ада [[Санкт-Петербургдин Н.А. Римский-Корсакован тӀварунхъ галай консерватория]]да М.Н,Бариновадин фортепианадин класс кӀелна куьтяхьна; композициядин классдай В. П. Калафатидивай тарсар къачуна<ref name="ИСАРАН">{{cite web | url = http://isaran.ru/?q=ru/fund&guid=ADF10F3F-3F92-48DC-AF41-21E0786AA7B6&ida=34 | title = Гасанов Готфрид (Джабраил) Алиевич | publisher = ИСАРАН | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. Гьа йисуз [[Буйнакск]]да ада садлагьай музыкадин мектеб ахъана. [[Магьачкъала]]да, [[Самара]]да, [[Ленинград]]да музыкадай тарсар гана; кьилди-кьилихъ пианинодал къугъваз концертар гана. Г.Гьасанов сифтегьан халкьарин макьамар кӀватӀдай экспедициядин кьиле акъвазна. Гьа экспедиция Буйнакскидай экъечӀна Араканар-Кудутль-Гергебил-Могох-Хунзах-Чох-Согратл рекьяй фена. Экспедицияди лап гзаф материалар кӀватӀна: 120 шиирар ва 100 халкьдин макьамар. Экспедицияда кӀватӀнавай материалри куьмек гана Г. Гьсановаз «Аваррин манияр» лугьудай илимдин кӀвалах кхьидайла. Гьа кӀвалах ада 1927 йисуз куьтягьна.1927 йисуз августдин вацра Г.Гьасанова Гьукуматдин музыкадин илимдин институтдин (ГМИИ) этнографиядин хлел доклад авуна. Илимдин жемятди адаз еке къимет гана. Г. Гьасановаз ГМИИ-дин член-корреспондент тӀвар гана. Гьа 1927 йисуз Г. Гьасанова ва М. Джамалова кӀватӀнавай «Дагъустандин кьуьлерин макьамар: зуьрнедал ийизвай 12 лезгинка-кьуьл» кӀватӀал экъечӀна. Дагъустандин композиторрин С.Агабабован, Сейфуллагь Керимован, Мурад Кажлаеван, Ширвани Чалаеван ва масадбурун муаллим тир<ref name="ИСАРАН"/>. 1926 йисуз ада Магьачкъалада музыкадин мектеб (исятда адан тӀварунихъ училище). Дагъустандин композиторрин кӀватӀал арадал гъанвайди Г.Гьасанов я. 1935—1938 йисара ва 1947—1953 йисара Дагъустандин АССРдин кьуьлерин ва манийрин Ансамблдин кьиле акъвазнавай. 1943—1047 йисара Къумухърин музыкадин ва драмадин театрда музыкадин хлен заведиш тир. 1955—1962 йисара ДАССРдин композиторрин кӀватӀалдин кьиле ава. Дагъустандин музыкадин пешекарвилин культарадин кьиле ава, урусрин ва классикадин музыкадихъ гзаф инсанар танишарна. Дагъустандин композитор С.Агабабовакай пешекар хьун паталди гзаф таъсир авуна. Г.Гьасанов-сифтегьан дагъустанрин музыкадин театрдиз кхьей шеъэрин автор я;ада аялриз эцигнавай балет «Къарачач», опера «Хочбар», пьесайриз «Айкъази»,"Асиятан кӀанивал" маниярни кхьена. 1963 йисуз Г.Гьасанов Магьачкъаладай Москвадиз яшамиш жез хъфена, амма кьиле авай яратмишунин гьакъикъат дегиш хьанвач — дерин миллетдин художник яз амукьна. «Дагъустандихъ галай зи яратмишунин алакъаяр-асул кьилин зун зи уьмуьрдихъ кутӀунзавайди я — Москвадай кхьизвай ада, — Тек дагъустанрин темарал кхьида. Заз виридалай Дагъустан ва чи халкь кӀанда». 1965 йисан 28 майдиз Готфрид Гьасанов Москвада кьена. Дагъустанда чилик кутуна, адан сур Тарки дагъдин кӀене ава. Сурал алай памятникдал адан Сифтегьан фортепианадин концертдай макьам кхьена<ref>[https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 Постановление Совета Министров Дагестанской АССР от 15 августа 1975 года № 289 «О памятниках культуры, находящихся на территории Дагестанской АССР, подлежащих государственной охране», Приложение № 1 № 289 от 15.08.1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921185351/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 |date=2019-09-21 }}</ref><ref>[https://ru.wikivoyage.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83_%D0%93%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%83_%D0%93%D0%90_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%89%D0%B5.jpg Памятник С. Агабабову]</ref>. == Хзан == Готфрид Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, гимияр эцигай, илимдин крархъан [[Гьасанрин Генрих Алидин хва|Генрих Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я. == РикӀел хуьн == 1982 (1997) йисуз Дербентдин са куьчедал Готфрид Гьасанован тӀвар эцигнава<ref>''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 112.</ref>. == Баянар == {{Баянар}} == Эдебият == * Якубов М. А. Отец дагестанской музыки. Махачкала, 1980. * Якубов М. А. Готфрид Алиевич Гасанов — основоположник дагестанской профессиональной музыкальной культуры. М., 2010. {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Санкт-Петербургдин консерватория акьалтӀарнавайбур]] caczbyfr8uwne03jk4ycawirfrejc75 99971 99967 2026-11-10T14:18:11Z Хьажидауд 12986 /* Уьмуьрдин кьиса */ 99971 wikitext text/x-wiki {{Алим}} '''Гьасанрин Алидин хва Жабраил''' ('''Готфрид''') (1900—1965) — [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|советрин]] композитор, РСФСР-дин искусстводин лайихлу кас (1960), кьве Сталинан тӀварунихъ галай премиядин лауреат я (1949, 1951). «Хочбар» лугьудай [[Дагъустан]]дин садлагьай опера кхьей кас я. Дагъустандин пешекарвилин музыкадин медениятдин бине эцигай кас я. == Уьмуьрдин кьиса == Жабраил 1900 йисан 18 апрелдиз (1 майдиз) Дербентда къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — [[Германия|немец]] тир Елена Владимировна Бек я<ref name="Ракьун">{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. Адаз немец диде - Готфрид, лезги бубади Жабраил лугьузвай. 1926 йисуз ада [[Санкт-Петербургдин Н.А. Римский-Корсакован тӀварунхъ галай консерватория]]да М.Н,Бариновадин фортепианадин класс кӀелна куьтяхьна; композициядин классдай В. П. Калафатидивай тарсар къачуна<ref name="ИСАРАН">{{cite web | url = http://isaran.ru/?q=ru/fund&guid=ADF10F3F-3F92-48DC-AF41-21E0786AA7B6&ida=34 | title = Гасанов Готфрид (Джабраил) Алиевич | publisher = ИСАРАН | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. Гьа йисуз [[Буйнакск]]да ада садлагьай музыкадин мектеб ахъана. [[Магьачкъала]]да, [[Самара]]да, [[Ленинград]]да музыкадай тарсар гана; кьилди-кьилихъ пианинодал къугъваз концертар гана. Г.Гьасанов сифтегьан халкьарин макьамар кӀватӀдай экспедициядин кьиле акъвазна. Гьа экспедиция Буйнакскидай экъечӀна Араканар-Кудутль-Гергебил-Могох-Хунзах-Чох-Согратл рекьяй фена. Экспедицияди лап гзаф материалар кӀватӀна: 120 шиирар ва 100 халкьдин макьамар. Экспедицияда кӀватӀнавай материалри куьмек гана Г. Гьсановаз «Аваррин манияр» лугьудай илимдин кӀвалах кхьидайла. Гьа кӀвалах ада 1927 йисуз куьтягьна.1927 йисуз августдин вацра Г.Гьасанова Гьукуматдин музыкадин илимдин институтдин (ГМИИ) этнографиядин хлел доклад авуна. Илимдин жемятди адаз еке къимет гана. Г. Гьасановаз ГМИИ-дин член-корреспондент тӀвар гана. Гьа 1927 йисуз Г. Гьасанова ва М. Джамалова кӀватӀнавай «Дагъустандин кьуьлерин макьамар: зуьрнедал ийизвай 12 лезгинка-кьуьл» кӀватӀал экъечӀна. Дагъустандин композиторрин С.Агабабован, Сейфуллагь Керимован, Мурад Кажлаеван, Ширвани Чалаеван ва масадбурун муаллим тир<ref name="ИСАРАН"/>. 1926 йисуз ада Магьачкъалада музыкадин мектеб (исятда адан тӀварунихъ училище). Дагъустандин композиторрин кӀватӀал арадал гъанвайди Г.Гьасанов я. 1935—1938 йисара ва 1947—1953 йисара Дагъустандин АССРдин кьуьлерин ва манийрин Ансамблдин кьиле акъвазнавай. 1943—1047 йисара Къумухърин музыкадин ва драмадин театрда музыкадин хлен заведиш тир. 1955—1962 йисара ДАССРдин композиторрин кӀватӀалдин кьиле ава. Дагъустандин музыкадин пешекарвилин культарадин кьиле ава, урусрин ва классикадин музыкадихъ гзаф инсанар танишарна. Дагъустандин композитор С.Агабабовакай пешекар хьун паталди гзаф таъсир авуна. Г.Гьасанов-сифтегьан дагъустанрин музыкадин театрдиз кхьей шеъэрин автор я;ада аялриз эцигнавай балет «Къарачач», опера «Хочбар», пьесайриз «Айкъази»,"Асиятан кӀанивал" маниярни кхьена. 1963 йисуз Г.Гьасанов Магьачкъаладай Москвадиз яшамиш жез хъфена, амма кьиле авай яратмишунин гьакъикъат дегиш хьанвач — дерин миллетдин художник яз амукьна. «Дагъустандихъ галай зи яратмишунин алакъаяр-асул кьилин зун зи уьмуьрдихъ кутӀунзавайди я — Москвадай кхьизвай ада, — Тек дагъустанрин темарал кхьида. Заз виридалай Дагъустан ва чи халкь кӀанда». 1965 йисан 28 майдиз Готфрид Гьасанов Москвада кьена. Дагъустанда чилик кутуна, адан сур Тарки дагъдин кӀене ава. Сурал алай памятникдал адан Сифтегьан фортепианадин концертдай макьам кхьена<ref>[https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 Постановление Совета Министров Дагестанской АССР от 15 августа 1975 года № 289 «О памятниках культуры, находящихся на территории Дагестанской АССР, подлежащих государственной охране», Приложение № 1 № 289 от 15.08.1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921185351/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 |date=2019-09-21 }}</ref><ref>[https://ru.wikivoyage.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83_%D0%93%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%83_%D0%93%D0%90_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%89%D0%B5.jpg Памятник С. Агабабову]</ref>. == Хзан == Готфрид Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, гимияр эцигай, илимдин крархъан [[Гьасанрин Генрих Алидин хва|Генрих Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я. == РикӀел хуьн == 1982 (1997) йисуз Дербентдин са куьчедал Готфрид Гьасанован тӀвар эцигнава<ref>''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 112.</ref>. == Баянар == {{Баянар}} == Эдебият == * Якубов М. А. Отец дагестанской музыки. Махачкала, 1980. * Якубов М. А. Готфрид Алиевич Гасанов — основоположник дагестанской профессиональной музыкальной культуры. М., 2010. {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Санкт-Петербургдин консерватория акьалтӀарнавайбур]] hrw8mzi18hxn6fvafaccxalr4q2m0ww 99973 99971 2026-11-10T14:18:52Z Хьажидауд 12986 99973 wikitext text/x-wiki {{Алим}} '''Гьасанан хтул Алидин хва Жабраил''' ('''Готфрид''') (1900—1965) — [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|советрин]] композитор, РСФСР-дин искусстводин лайихлу кас (1960), кьве Сталинан тӀварунихъ галай премиядин лауреат я (1949, 1951). «Хочбар» лугьудай [[Дагъустан]]дин садлагьай опера кхьей кас я. Дагъустандин пешекарвилин музыкадин медениятдин бине эцигай кас я. == Уьмуьрдин кьиса == Жабраил 1900 йисан 18 апрелдиз (1 майдиз) Дербентда къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — [[Германия|немец]] тир Елена Владимировна Бек я<ref name="Ракьун">{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. Адаз немец диде - Готфрид, лезги бубади Жабраил лугьузвай. 1926 йисуз ада [[Санкт-Петербургдин Н.А. Римский-Корсакован тӀварунхъ галай консерватория]]да М.Н,Бариновадин фортепианадин класс кӀелна куьтяхьна; композициядин классдай В. П. Калафатидивай тарсар къачуна<ref name="ИСАРАН">{{cite web | url = http://isaran.ru/?q=ru/fund&guid=ADF10F3F-3F92-48DC-AF41-21E0786AA7B6&ida=34 | title = Гасанов Готфрид (Джабраил) Алиевич | publisher = ИСАРАН | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. Гьа йисуз [[Буйнакск]]да ада садлагьай музыкадин мектеб ахъана. [[Магьачкъала]]да, [[Самара]]да, [[Ленинград]]да музыкадай тарсар гана; кьилди-кьилихъ пианинодал къугъваз концертар гана. Г.Гьасанов сифтегьан халкьарин макьамар кӀватӀдай экспедициядин кьиле акъвазна. Гьа экспедиция Буйнакскидай экъечӀна Араканар-Кудутль-Гергебил-Могох-Хунзах-Чох-Согратл рекьяй фена. Экспедицияди лап гзаф материалар кӀватӀна: 120 шиирар ва 100 халкьдин макьамар. Экспедицияда кӀватӀнавай материалри куьмек гана Г. Гьсановаз «Аваррин манияр» лугьудай илимдин кӀвалах кхьидайла. Гьа кӀвалах ада 1927 йисуз куьтягьна.1927 йисуз августдин вацра Г.Гьасанова Гьукуматдин музыкадин илимдин институтдин (ГМИИ) этнографиядин хлел доклад авуна. Илимдин жемятди адаз еке къимет гана. Г. Гьасановаз ГМИИ-дин член-корреспондент тӀвар гана. Гьа 1927 йисуз Г. Гьасанова ва М. Джамалова кӀватӀнавай «Дагъустандин кьуьлерин макьамар: зуьрнедал ийизвай 12 лезгинка-кьуьл» кӀватӀал экъечӀна. Дагъустандин композиторрин С.Агабабован, Сейфуллагь Керимован, Мурад Кажлаеван, Ширвани Чалаеван ва масадбурун муаллим тир<ref name="ИСАРАН"/>. 1926 йисуз ада Магьачкъалада музыкадин мектеб (исятда адан тӀварунихъ училище). Дагъустандин композиторрин кӀватӀал арадал гъанвайди Г.Гьасанов я. 1935—1938 йисара ва 1947—1953 йисара Дагъустандин АССРдин кьуьлерин ва манийрин Ансамблдин кьиле акъвазнавай. 1943—1047 йисара Къумухърин музыкадин ва драмадин театрда музыкадин хлен заведиш тир. 1955—1962 йисара ДАССРдин композиторрин кӀватӀалдин кьиле ава. Дагъустандин музыкадин пешекарвилин культарадин кьиле ава, урусрин ва классикадин музыкадихъ гзаф инсанар танишарна. Дагъустандин композитор С.Агабабовакай пешекар хьун паталди гзаф таъсир авуна. Г.Гьасанов-сифтегьан дагъустанрин музыкадин театрдиз кхьей шеъэрин автор я;ада аялриз эцигнавай балет «Къарачач», опера «Хочбар», пьесайриз «Айкъази»,"Асиятан кӀанивал" маниярни кхьена. 1963 йисуз Г.Гьасанов Магьачкъаладай Москвадиз яшамиш жез хъфена, амма кьиле авай яратмишунин гьакъикъат дегиш хьанвач — дерин миллетдин художник яз амукьна. «Дагъустандихъ галай зи яратмишунин алакъаяр-асул кьилин зун зи уьмуьрдихъ кутӀунзавайди я — Москвадай кхьизвай ада, — Тек дагъустанрин темарал кхьида. Заз виридалай Дагъустан ва чи халкь кӀанда». 1965 йисан 28 майдиз Готфрид Гьасанов Москвада кьена. Дагъустанда чилик кутуна, адан сур Тарки дагъдин кӀене ава. Сурал алай памятникдал адан Сифтегьан фортепианадин концертдай макьам кхьена<ref>[https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 Постановление Совета Министров Дагестанской АССР от 15 августа 1975 года № 289 «О памятниках культуры, находящихся на территории Дагестанской АССР, подлежащих государственной охране», Приложение № 1 № 289 от 15.08.1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921185351/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 |date=2019-09-21 }}</ref><ref>[https://ru.wikivoyage.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83_%D0%93%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%83_%D0%93%D0%90_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%89%D0%B5.jpg Памятник С. Агабабову]</ref>. == Хзан == Готфрид Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, гимияр эцигай, илимдин крархъан [[Гьасанрин Генрих Алидин хва|Генрих Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я. == РикӀел хуьн == 1982 (1997) йисуз Дербентдин са куьчедал Готфрид Гьасанован тӀвар эцигнава<ref>''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 112.</ref>. == Баянар == {{Баянар}} == Эдебият == * Якубов М. А. Отец дагестанской музыки. Махачкала, 1980. * Якубов М. А. Готфрид Алиевич Гасанов — основоположник дагестанской профессиональной музыкальной культуры. М., 2010. {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Санкт-Петербургдин консерватория акьалтӀарнавайбур]] 2m0vfqioal9s2fbr7qwud9b137njtdu 99975 99973 2026-11-10T14:20:55Z Хьажидауд 12986 /* Уьмуьрдин кьиса */ 99975 wikitext text/x-wiki {{Алим}} '''Гьасанан хтул Алидин хва Жабраил''' ('''Готфрид''') (1900—1965) — [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|советрин]] композитор, РСФСР-дин искусстводин лайихлу кас (1960), кьве Сталинан тӀварунихъ галай премиядин лауреат я (1949, 1951). «Хочбар» лугьудай [[Дагъустан]]дин садлагьай опера кхьей кас я. Дагъустандин пешекарвилин музыкадин медениятдин бине эцигай кас я. == Уьмуьрдин кьиса == [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул Алидин хва Жабраил 1900 йисан 18 апрелдиз (1 майдиз) Дербентда къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — [[Германия|немец]] тир Елена Владимировна Бек я<ref name="Ракьун">{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. Адаз немец диде - Готфрид, лезги бубади Жабраил лугьузвай. 1926 йисуз ада [[Санкт-Петербургдин Н.А. Римский-Корсакован тӀварунхъ галай консерватория]]да М.Н,Бариновадин фортепианадин класс кӀелна куьтяхьна; композициядин классдай В. П. Калафатидивай тарсар къачуна<ref name="ИСАРАН">{{cite web | url = http://isaran.ru/?q=ru/fund&guid=ADF10F3F-3F92-48DC-AF41-21E0786AA7B6&ida=34 | title = Гасанов Готфрид (Джабраил) Алиевич | publisher = ИСАРАН | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. Гьа йисуз [[Буйнакск]]да ада садлагьай музыкадин мектеб ахъана. [[Магьачкъала]]да, [[Самара]]да, [[Ленинград]]да музыкадай тарсар гана; кьилди-кьилихъ пианинодал къугъваз концертар гана. Г.Гьасанов сифтегьан халкьарин макьамар кӀватӀдай экспедициядин кьиле акъвазна. Гьа экспедиция Буйнакскидай экъечӀна Араканар-Кудутль-Гергебил-Могох-Хунзах-Чох-Согратл рекьяй фена. Экспедицияди лап гзаф материалар кӀватӀна: 120 шиирар ва 100 халкьдин макьамар. Экспедицияда кӀватӀнавай материалри куьмек гана Г. Гьсановаз «Аваррин манияр» лугьудай илимдин кӀвалах кхьидайла. Гьа кӀвалах ада 1927 йисуз куьтягьна.1927 йисуз августдин вацра Г.Гьасанова Гьукуматдин музыкадин илимдин институтдин (ГМИИ) этнографиядин хлел доклад авуна. Илимдин жемятди адаз еке къимет гана. Г. Гьасановаз ГМИИ-дин член-корреспондент тӀвар гана. Гьа 1927 йисуз Г. Гьасанова ва М. Джамалова кӀватӀнавай «Дагъустандин кьуьлерин макьамар: зуьрнедал ийизвай 12 лезгинка-кьуьл» кӀватӀал экъечӀна. Дагъустандин композиторрин С.Агабабован, Сейфуллагь Керимован, Мурад Кажлаеван, Ширвани Чалаеван ва масадбурун муаллим тир<ref name="ИСАРАН"/>. 1926 йисуз ада Магьачкъалада музыкадин мектеб (исятда адан тӀварунихъ училище). Дагъустандин композиторрин кӀватӀал арадал гъанвайди Г.Гьасанов я. 1935—1938 йисара ва 1947—1953 йисара Дагъустандин АССРдин кьуьлерин ва манийрин Ансамблдин кьиле акъвазнавай. 1943—1047 йисара Къумухърин музыкадин ва драмадин театрда музыкадин хлен заведиш тир. 1955—1962 йисара ДАССРдин композиторрин кӀватӀалдин кьиле ава. Дагъустандин музыкадин пешекарвилин культарадин кьиле ава, урусрин ва классикадин музыкадихъ гзаф инсанар танишарна. Дагъустандин композитор С.Агабабовакай пешекар хьун паталди гзаф таъсир авуна. Г.Гьасанов-сифтегьан дагъустанрин музыкадин театрдиз кхьей шеъэрин автор я;ада аялриз эцигнавай балет «Къарачач», опера «Хочбар», пьесайриз «Айкъази»,"Асиятан кӀанивал" маниярни кхьена. 1963 йисуз Г.Гьасанов Магьачкъаладай Москвадиз яшамиш жез хъфена, амма кьиле авай яратмишунин гьакъикъат дегиш хьанвач — дерин миллетдин художник яз амукьна. «Дагъустандихъ галай зи яратмишунин алакъаяр-асул кьилин зун зи уьмуьрдихъ кутӀунзавайди я — Москвадай кхьизвай ада, — Тек дагъустанрин темарал кхьида. Заз виридалай Дагъустан ва чи халкь кӀанда». 1965 йисан 28 майдиз Готфрид Гьасанов Москвада кьена. Дагъустанда чилик кутуна, адан сур Тарки дагъдин кӀене ава. Сурал алай памятникдал адан Сифтегьан фортепианадин концертдай макьам кхьена<ref>[https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 Постановление Совета Министров Дагестанской АССР от 15 августа 1975 года № 289 «О памятниках культуры, находящихся на территории Дагестанской АССР, подлежащих государственной охране», Приложение № 1 № 289 от 15.08.1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921185351/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 |date=2019-09-21 }}</ref><ref>[https://ru.wikivoyage.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83_%D0%93%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%83_%D0%93%D0%90_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%89%D0%B5.jpg Памятник С. Агабабову]</ref>. == Хзан == Готфрид Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, гимияр эцигай, илимдин крархъан [[Гьасанрин Генрих Алидин хва|Генрих Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я. == РикӀел хуьн == 1982 (1997) йисуз Дербентдин са куьчедал Готфрид Гьасанован тӀвар эцигнава<ref>''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 112.</ref>. == Баянар == {{Баянар}} == Эдебият == * Якубов М. А. Отец дагестанской музыки. Махачкала, 1980. * Якубов М. А. Готфрид Алиевич Гасанов — основоположник дагестанской профессиональной музыкальной культуры. М., 2010. {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Санкт-Петербургдин консерватория акьалтӀарнавайбур]] 7si0j86g3y2r12t440c8ka3reftja0i 99986 99975 2026-11-10T14:29:18Z Хьажидауд 12986 99986 wikitext text/x-wiki {{Алим}} '''Алкьвадар Гьасанан хтул Алидин хва Жабраил''' ('''Готфрид''') (1900—1965) — [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|советрин]] композитор, РСФСР-дин искусстводин лайихлу кас (1960), кьве Сталинан тӀварунихъ галай премиядин лауреат я (1949, 1951). [[Сихил]] [[Алкьвадар]] я. «Хочбар» лугьудай [[Дагъустан]]дин садлагьай опера кхьей кас я. Дагъустандин пешекарвилин музыкадин медениятдин бине эцигай кас я. == Уьмуьрдин кьиса == [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул Алидин хва Жабраил 1900 йисан 18 апрелдиз (1 майдиз) Дербентда къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — [[Германия|немец]] тир Елена Владимировна Бек я<ref name="Ракьун">{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. Адаз немец диде - Готфрид, лезги бубади Жабраил лугьузвай. 1926 йисуз ада [[Санкт-Петербургдин Н.А. Римский-Корсакован тӀварунхъ галай консерватория]]да М.Н,Бариновадин фортепианадин класс кӀелна куьтяхьна; композициядин классдай В. П. Калафатидивай тарсар къачуна<ref name="ИСАРАН">{{cite web | url = http://isaran.ru/?q=ru/fund&guid=ADF10F3F-3F92-48DC-AF41-21E0786AA7B6&ida=34 | title = Гасанов Готфрид (Джабраил) Алиевич | publisher = ИСАРАН | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}</ref>. Гьа йисуз [[Буйнакск]]да ада садлагьай музыкадин мектеб ахъана. [[Магьачкъала]]да, [[Самара]]да, [[Ленинград]]да музыкадай тарсар гана; кьилди-кьилихъ пианинодал къугъваз концертар гана. Г.Гьасанов сифтегьан халкьарин макьамар кӀватӀдай экспедициядин кьиле акъвазна. Гьа экспедиция Буйнакскидай экъечӀна Араканар-Кудутль-Гергебил-Могох-Хунзах-Чох-Согратл рекьяй фена. Экспедицияди лап гзаф материалар кӀватӀна: 120 шиирар ва 100 халкьдин макьамар. Экспедицияда кӀватӀнавай материалри куьмек гана Г. Гьсановаз «Аваррин манияр» лугьудай илимдин кӀвалах кхьидайла. Гьа кӀвалах ада 1927 йисуз куьтягьна.1927 йисуз августдин вацра Г.Гьасанова Гьукуматдин музыкадин илимдин институтдин (ГМИИ) этнографиядин хлел доклад авуна. Илимдин жемятди адаз еке къимет гана. Г. Гьасановаз ГМИИ-дин член-корреспондент тӀвар гана. Гьа 1927 йисуз Г. Гьасанова ва М. Джамалова кӀватӀнавай «Дагъустандин кьуьлерин макьамар: зуьрнедал ийизвай 12 лезгинка-кьуьл» кӀватӀал экъечӀна. Дагъустандин композиторрин С.Агабабован, Сейфуллагь Керимован, Мурад Кажлаеван, Ширвани Чалаеван ва масадбурун муаллим тир<ref name="ИСАРАН"/>. 1926 йисуз ада Магьачкъалада музыкадин мектеб (исятда адан тӀварунихъ училище). Дагъустандин композиторрин кӀватӀал арадал гъанвайди Г.Гьасанов я. 1935—1938 йисара ва 1947—1953 йисара Дагъустандин АССРдин кьуьлерин ва манийрин Ансамблдин кьиле акъвазнавай. 1943—1047 йисара Къумухърин музыкадин ва драмадин театрда музыкадин хлен заведиш тир. 1955—1962 йисара ДАССРдин композиторрин кӀватӀалдин кьиле ава. Дагъустандин музыкадин пешекарвилин культарадин кьиле ава, урусрин ва классикадин музыкадихъ гзаф инсанар танишарна. Дагъустандин композитор С.Агабабовакай пешекар хьун паталди гзаф таъсир авуна. Г.Гьасанов-сифтегьан дагъустанрин музыкадин театрдиз кхьей шеъэрин автор я;ада аялриз эцигнавай балет «Къарачач», опера «Хочбар», пьесайриз «Айкъази»,"Асиятан кӀанивал" маниярни кхьена. 1963 йисуз Г.Гьасанов Магьачкъаладай Москвадиз яшамиш жез хъфена, амма кьиле авай яратмишунин гьакъикъат дегиш хьанвач — дерин миллетдин художник яз амукьна. «Дагъустандихъ галай зи яратмишунин алакъаяр-асул кьилин зун зи уьмуьрдихъ кутӀунзавайди я — Москвадай кхьизвай ада, — Тек дагъустанрин темарал кхьида. Заз виридалай Дагъустан ва чи халкь кӀанда». 1965 йисан 28 майдиз Готфрид Гьасанов Москвада кьена. Дагъустанда чилик кутуна, адан сур Тарки дагъдин кӀене ава. Сурал алай памятникдал адан Сифтегьан фортепианадин концертдай макьам кхьена<ref>[https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 Постановление Совета Министров Дагестанской АССР от 15 августа 1975 года № 289 «О памятниках культуры, находящихся на территории Дагестанской АССР, подлежащих государственной охране», Приложение № 1 № 289 от 15.08.1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921185351/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 |date=2019-09-21 }}</ref><ref>[https://ru.wikivoyage.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83_%D0%93%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%83_%D0%93%D0%90_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%89%D0%B5.jpg Памятник С. Агабабову]</ref>. == Хзан == Готфрид Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, гимияр эцигай, илимдин крархъан [[Гьасанрин Генрих Алидин хва|Генрих Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я. == РикӀел хуьн == 1982 (1997) йисуз Дербентдин са куьчедал Готфрид Гьасанован тӀвар эцигнава<ref>''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 112.</ref>. == Баянар == {{Баянар}} == Эдебият == * Якубов М. А. Отец дагестанской музыки. Махачкала, 1980. * Якубов М. А. Готфрид Алиевич Гасанов — основоположник дагестанской профессиональной музыкальной культуры. М., 2010. {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Санкт-Петербургдин консерватория акьалтӀарнавайбур]] q7fwsczcyqsraca1nb6acmou5ut2eto 0 13659 100022 98701 2026-11-11T02:08:33Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100022 wikitext text/x-wiki {{Кас}} '''Хасбулат Нухбекан хва Аскар-Сариджа''' (1900 йисуз, [[Ахцегь]] — 1982 йисуз, [[Москва]]) — [[Дагъустан]]дин скульптурадин устадвилин бине эцигай кас<ref>[https://www.ais-aica.ru/q-q/239-2011-01-21-10-03-12/--2011110/2577-2011-12-29-08-21-25.html Ассоциация искусствоведов — Светские и советские начала в изобразительном искусстве Дагестана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011214743/https://www.ais-aica.ru/q-q/239-2011-01-21-10-03-12/--2011110/2577-2011-12-29-08-21-25.html |date=2020-10-11 }}</ref>, ССРГ-дин Художникрин кӀватӀалдин член, Къазакъстандин ССР-дин устадвалрин деятель (1961), Дагъустандин Халкьдин художник. == Уьмуьрдин рехъ == Хасбулат Аскар-Сариджа 1900 йисуз Дагъустандин областдин [[Ахцегь]] хуьре дидедиз хьана<ref>[http://www.cgard.ru/af/index.php?act=fund&fund=5759 Центральный государственный архив Республики Дагестан — Хас Булат Аскар-Сарыджа Народный художник Дагестана, заслуженный деятель искусств Казахской ССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201007105322/http://www.cgard.ru/af/index.php?act=fund&fund=5759 |date=2020-10-07 }}</ref>. Абурун хзанда гзаф аялар авай. Бубади алахъна аялрин яратмишунин алакьунар вилик тухузвай. Художник жедалди, ада сифте [[Армавир]]дин музыкадин мектеб, ахпа Москвадин консерватория фортопианодин классдай кӀелна куьтягьна, халкьарин макьамар алахъна дигишар ийиз хьана ва концертар гана<ref>[https://flnka.ru/digest-analytics/14525-hasbulat-askar-sarydzha-pervyj-master-plasticheskoj-formy.html ФЛНКА —Хасбулат Аскар-Сарыджа: первый мастер пластической формы]</ref>. 1919 йисуз [[Буйнакск|Темир-хан-Шурада]] М. А. Джемалахъ галаз шикилар чӀугадай курсариз физ хьана. 1922 йисуз Хасбулат таниш хьана гуржийрин скульптордихъ Я.Николадзедихъ. Гьаналай кьулухъ ада вичин уьмуьр скульптурадин устадвилихъ галкӀуриз гьялна. 1923 йисуз ам [[Ленинграддин вини дережадин художестводинни техникадин институт|Ленинграддин художестводин институтдин]] скульптурны факультетдик экечӀна. Адан муаллим тир А. Т. Матвеев 20-лагьай вишйисанда виридаз чизвай скульптурадин устӀар. 1927 йисуз Хасбулата институт лап хъсандиз кӀелна куьтягьайдалай кьулухъ, жегьил скульптор кӀелун давамарун патал [[Италия]]диз ракъурна<ref>[https://proza.ru/2020/08/17/1684 Проза.ру — Хасбулат Аскар-Сарыджа — лезгинский скульптор]</ref>. Италияда ада Европадин устадвилин памятникар ахтармишиз чирна, машгьур тир болгарски скульптордин Н. Николаеван мастерскойда кӀвалахна. 1928 йисуз Италиядай хтайдалай кьулухъ Хасбулата Дагъустанда лап еке скульптураяр ийиз эгечӀна, мектебра шикил чӀугадай тарсар гузва. Дагъустандин краеведческий музейдин директор яз кӀвалахна. 1982 йисуз Москвада Хасбулат Аскар-Сарыджа кьена. == Яратмишунар == * «Гуниб хуьдай эхиримжи кас» — художественны композиция * Имам Шамилан скульптура (1942 йис,Москва,Третьякован тӀварунихъ галай галерея) * Магьачкъалада Магьач Дахадаеваз — революционердиз ва сифтегьан Дагъустандин военкомдиз вокзалдин вилик эцигнавай памятник . * Сергокалада даркьу халкьдин 19 лагьай вишйисан шаир Омарла Батыраяз эцигнавай кишпирдин бюст. * Дагъустандин халкьдин шаир лезги СтӀал Сулейманаз (1869—1937)эцигнавай кишпирдин бюст. * Дагъустандин халкьдин шаир авар Гьемзет ЦӀадасадиз (1877—1951)эцигнавай кишпирдин бюст * Ярагърикай тир шейх Эфенди Мухьаммадан скульптурадин шикил * Казахски ССРдин Алма-Ата шегьерда эцигнавай казахрин революционер Амангельды Имановаз балкӀандал алай памятник * Монголияда Сухэ-Батор балкӀандал алай статуя * Лениназ эцигнавай памятникар -Рыбинск шегьерда (7 ноябр 1957) ва Северодвинскида. * Хайи хуьре Ахцегьа аялрин художествойрин мектебдин вилик адан бюст эцигнава == Пишкешар == * Орден «Лайихлувилин Лишан»(кьве сеферда) * Дагъустандин АССРдин устадвилин лайихлу кас (1943) * Дагъустандин АССРдин халкьдин художник * Казахрин ССРдин устадвилин лайихлу кас (1961) * Гьемзет ЦӀадасадин тӀварунихъ галай Республикадин премиядин лауреат * Казахстандин Верховны Советдин Лайихлу чар. == Эдебият == * З. А. Гейбатова-Шолохова «Хасбулат Аскар-Сариджа: уьумуьр ва яратмишунар» (Магьачкъала, «Юпитер», 2000). == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Ахцегьа дидедиз хьанвайбур]] [[Категория:Ленинграддин вини дережадин художестводинни техникадин институт акьалтӀарнавайбур]] fzva05ehb77a6jqv5223dloo4p4pt81 0 13660 100015 98941 2026-11-11T01:23:04Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100015 wikitext text/x-wiki {{Кас}} '''Мегьемед-Вели Букаран хва Букаррин''' (1920 йисуз, [[Ахцегь]] — [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|ССРГ]]) — [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|Советрин]] гьукуматдин ва политикадин деятель. [[Магьачкъала]]дин шегьердин исполкомдин председатель (1970—1972), экономикадин илимрин кандидат, [[Дагъустан]]дин лайихлу экономист. Миллетдай [[Лезгияр|лезги]]<ref>{{Cite web|url=https://proza.ru/2020/08/23/473|title=Магомед-Вели Букаров - Заслуженный экономист дасср (Али Албанви) / Проза.ру|website=proza.ru|accessdate=2020-08-24}}</ref>. == Уьмуьрдин рехъ == Мегьемед-Вели Букаров 1920 йисуз Самурдин округдин [[Ахцегь]]рин хуьре дидедиз хьана. Дагъустандин механикадин техникум ва ЦК КПСС-дихъ галай [[Лап вини дережадин партиядин мектеб]] кӀелна куьтягьна. Техникум куьтягьайдалай кьулухъ ада № 128 заводда машинар туькӀуьрдай конструктор яз кӀвалахна . 1943 — 1945 йисарин къене Советски армиядин жергейра аваз [[Ватандин чӀехи дяве]]да иштираквал авуна<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1536176046/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3Db302ccc712328249ed7f87e894fa7745%26last_name%3D%D0%91%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%B4%26middle_name%3D%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1 Память народа]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1948 йисуз [[Ахцегь район]]дин исполкомдин секретарь яз кӀвалахна<ref>[http://www.cgard.ru/af/index.php?act=unit&fund=4526&opis=397636&unit=452768 Букаров Магомед- Вели Букарович - Секретарь Ахтынского райисполкома] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241216223416/http://www.cgard.ru/af/index.php?act=unit&fund=4526&opis=397636&unit=452768 |date=2024-12-16 }}</ref>. 1950 йисуз КПСС-дин обкомда кӀвалахна. 1952 йисалай эгечӀна [[Каспийск]]идин горисполкомдин сад лагьай секретарь яз, ахпа [[Мегьарамдхуьр]]уьн партиядин райкомдин секретарь яз кӀвалахна. Гуьгъуьнлай ам [[Кьасумхуьр]]уьн колхозрин ва совхозрин управлениядин кьиле эцигна. 1966—1970 йисарин арада Дагъустандин Республикадин Верховны Советдин Президиумдин председательдин куьмекчи тир. 1970 йисан декабрдалай башламишна 1972 йисан июлдал кьван М-В. Букарова Магьачкъаладин горисполкомдин председательдин чка кьуна. 1972—1975 йисара ада емишрин ва емишар цана агакьардай совхозрин трестин кьиле акъвазна. 1975—1981 йисара — «Мегьарамдхуьр» совхоздин директор. == Пишкешар == * Зегьметдин Яру Пайдахдин Орден * Орден «Лайихлувилин Лишан» * Вад жуьреба-жуьре медалар. == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == {{Къецепатан элячӀунар}} [[Категория:Лап вини дережадин партиядин мектеб акьалтӀарнавайбур]] gc5m3mq5d90398tacf6zr9axfeur288 0 17705 100023 99755 2026-11-11T02:09:13Z InternetArchiveBot 8697 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 100023 wikitext text/x-wiki {{ЯШЧ2 |тӀвар=Хпеж (Аладаш) |статус= Хуьр |вичин чӀалал тӀвар = {{lang-ru|Аладаш, Нижний Хпеж}} |ЯШЧдин статус = |уьлкве = Урусат |lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =54|lat_sec =21 |lon_dir = |lon_deg =48 |lon_min =21|lon_sec =11 |CoordAddon = |CoordScale = |гьукуматдин картадин алцум =0 |региондин картадин алцум =300 |райондин картадин алцум =0 |региондин жуьре = Федерациядин субъект |регион = Дагъустан |регион таблицада = |райондин жуьре = Муниципал район |район = Кьурагь район |район таблицада = Кьурагь район |жемятдин жуьре = Хуьруьнсовет |жемят = [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш»]] |жемят таблицада = |къенепатан паюнар = |кьилин жуьре = |кьил = |бине эцигай тарих = |статус йисалай = |кьакьанвилин жуьре = ЯШЧдин кьакьанвал |ЯШЧдин кьакьанвал = гьуьлуьн дережадилай <br />4 |климат = |официал чӀал = |агьалияр = 1053 |сиягьдиз къачур йис = 2010 |къалинвал = |агломерация = |миллетар = [[лезгияр]] |динар = [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] |чпи-чпиз гузвай тӀвар = |сятдин чӀул = +4 |DST = |телефондин код = +7 87262 |почтунин индекс = 368191 |почтайрин индексар = |автомобилдин код = 05 |идентификатордин жуьре = Код ОКАТО |цифрадин идентификатор = 82 230 830 004 |Commons-ра категория = |сайт = |сайтдин чӀал = }} '''Хпеж''' (гьак1ани Аладаш''''',''''' {{lang-ru|Аладаш, Нижний Хпеж-Тркал}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Дербент район]]дин чилерал алай [[Кьурагь район]]дин хуьр. [[Аладаш хуьруьнсовет|«Аладаш хуьруьнсовет»]]дин юкь ва сад тир хуьр. == География == Хуьр [[Дагъустан Республика]]дин [[Каспий гьуьл]]уьн кьерин [[кьулувал|кьулувиле]], Дербент райондин кьибле пата, [[Рубас]] вацӀал, [[Дербент]] шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: [[Агълаб]], [[Рубас]]. ==Тарих== [[1932 йис]]уз Дербент райондин «Аладаш» тӀвар алай чкадин 1500 гектар чил [[Кьурагь]] хуьруьн Микоянан тӀварунихъ галай колхоздихъ гилигнай ва колхозникрикай ибарат тир гъвечӀи хуьр арадал атанвай. Ина къуьл цазвай, хъуьтӀуьн береда мал - лапаг хуьзвай. [[1944 ийс]]уз Кьурагь райондин [[Хпеж]] хуьряй иниз Ирзи тӀвар алай кьилди тир дишегьли вичин бицӀи аялрихъ галаз атана, чиликай атӀанвай кӀвале ацукьна секин хьанвай. Ада гьа колхоздин малдарриз, лежберриз фу чразавай, ва муькуь кӀвалахар ийизвай. Гьа и тегьерда хзандин кьил хуьзвай. Гъуьгъуьнлай, [[1950 йис|1950]]-й йисарилай кьулухъ иниз муькуь лезги хуьрерай куч хьана ацукьзавайбур арадиз акъатнай. [[1960 йис]]уз ина 15 майишатар авайдт тир. [[1961 йис]]уз хуьре садлагьай мектеб ахъайнай. [[1969 йис]]уз Аладаш «Курахский» совхоздин хилерикай сад хьанвай. 20 йисалай кьулухъ и хел чара «Аладашский» совхоздиз масакӀа хъувунай. [[1966 йис]]ан чилин зурзунрилай кьулухъ иниз [[Кьурагь район|Кьурагь]] ва [[Хив район|Хив]] райондин чукӀурунар галукьнавай хуьрерин пара кьадарда эгьлияр куч жез гатӀумнай. Гилай хуьре 246 кьван майишатар ава, ва агьалийрин кьадар 1215 кас я. Хуьре медпункт, ветеринариядин идара, почтадин идара, культурадин КӀвал, АТС, спортдин майдан кардик ква. Аладашвийриз чпин футболдин командани авайди я. Официалвилелди «Курахский» совхоздикай чара хьун, хуьруьн статус ва тӀвар Аладашди [[1979 йис]]уз къачунвай. ЦӀуд йисалай ина хуьрунсоветни арадал гъанвай. 2017 йисуз хуьре митинг хьана Замир Азизов т1вар алайдан хуьруьвириз гайи зулумдиз гекъи.<ref>https://ndelo.ru/novosti/administraciya-kurahskogo-rajona-prokommentirovala-protestnye-akcii-v-</ref> ==Агьалияр== [[2010 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1053 касди уьмуьр гьалзавай <ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/686E7ASHt|archivedate=2012-06-01}}</ref>. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[суьннияр|суьнни]] - [[мусурманар]] я <ref>[http://flnka.ru/obsh_kuraxskiy_rayon.html Кьурагь район. ФЛНК]</ref>. == Сихил == ''1. Сиркъияр'' ''2. Тиргьияр'' ''3. Бермекар'' ''4. Пахъар'' ''5. Гьамбалар'' ''6. Мамитар'' ''7. Баданар'' ''8. Гъезияр'' ''9. Хатунар'' ''10. Керемар'' ''11. Кесибар'' ''12. Вердияр'' == Баянар == {{Баянар}} == ЭлячӀунар == * [https://web.archive.org/web/20261018021431/https://lezgi-yar.ru/index/selo_aladash/0-135 «Лезгияр» сайтуна Аладаш хуьруькай малуматар] {{Кьурагь райондин уьмуьр гьалзавай чкаяр}} [[Категория:Кьурагь райондин хуьрер]] [[Категория:Лезги хуьрер]] ko7upvt4iksa9pk4g7qmb94u2li036u 0 17727 99966 2026-11-10T14:11:10Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Гьасанрин Готфрид Алидин хва]] макъаладин тӀвар [[Гьасанрин Алидин хва Жабраил]] -диз масакӀа хъувуна 99966 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Гьасанрин Алидин хва Жабраил]] qs8fone8uu0hp3rm3tvzhstt50ytedi 0 17728 99969 2026-11-10T14:15:02Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Гьасанрин Генрих Алидин хва]] макъаладин тӀвар [[Гьасанрин Алидин хва Исмаил]] -диз масакӀа хъувуна 99969 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Гьасанрин Алидин хва Исмаил]] tbrr3w9cn84s1dz46n4wovvmh3kp6qt 0 17729 99978 2026-11-10T14:21:30Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Гьасан-эфенди Алкьвадари]] макъаладин тӀвар, ракъурун тун тавуна [[Алкьвадар Гьасан]] -диз масакӀа хъувуна 99978 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Алкьвадар Гьасан]] fgwzitvdeiy88nji3urbz7ri6wxhcw0 0 17730 99989 2026-11-10T14:32:31Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Гьажи Исмаил-эфенди]] макъаладин тӀвар [[Гьажи Исмаил]] -диз масакӀа хъувуна 99989 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Гьажи Исмаил]] 4v95csk4ct2bzcfkw0pl47jbskzgf9l 0 17731 99992 2026-11-10T14:33:39Z Хьажидауд 12986 Хьажидауд [[Алкьвадар Абдуллагь эфенди]] макъаладин тӀвар [[Алкьвадар Абдуллагь]] -диз масакӀа хъувуна 99992 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Алкьвадар Абдуллагь]] 3ixez4ayjhfs2khgxffgh7nvf40bdq9