СтӀал Сулейман

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lez">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>lezwiki</dbname>
    <base>https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8C%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.4</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Служебная</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Веревирд авун</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Уртах</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Уртахдин веревирд авун</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия веревирд авун</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл веревирд авун</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki веревирд авун</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблон веревирд авун</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Справка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Обсуждение справки</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория веревирд авун</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>СтӀал Сулейман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>570</id>
    <revision>
      <id>100099</id>
      <parentid>100019</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T11:28:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26652" sha1="1lqbvxx533c347hlx24gj8zdaiu7hjb" xml:space="preserve">{{Кас
|дидедиз хьайи чӀав = 18.05.1869
|кьиникьин чӀав = 23.11.1937
}}
[[Файл:The Soviet Union 1969 CPA 3750 stamp (Suleyman Stalsky).jpg|right|thumb|200px|СтӀал Сулейман.]]
'''СтӀал Гьасанбеган хва Сулейман''' ({{lang-ru|Сулейман Стальский}}) ([[1869 йис]]ан 18 июнь — [[1937 йис]]ан 23 ноябрь) — [[Дагъустан]] советрин [[литература]]дин диб эцигай [[Лезгияр|лезгийрин]] тӀвар-ван авай, зурба шаир ва ватанперес.

== Биография ==
[[1869 йис|1869 йисуз]] виликан [[Куьре магьал]]дин (гилан [[СтӀал Сулейман район]]дин) [[Агъа СтӀал]]рин хуьре дидедлай хьана.
Вичиз бегьемдиз аялвал такур Сулеймана 13 йис хьайидалай кьулухъ кьве гъилелди фу къазанмишзава. Ада батрак яз Дербентда, фялевиле Генжеда, Самаркандда, Бакуда кӀвалахна. Къад йисуз дуьньяда къекъвейдалай гуьгъуьниз ам хайи хуьруьз хтана; кӀвал кутуна, лежбервал ийиз, хзан хвена. Революциядин ва граждан дяведин йисара СтӀал Сулейман киснач, ада 1917-йисан революция, пачагь тахтунай гадарун шадвилелди кьабулна. Дагъустанда Советрин гьукум гъалиб хьайидалай гуьгъуьниз СтӀал Сулеймана цӀийи уьмуьр туькӀуьрунин карда гьевес авайвилелди иштиракна. Гьеле аял чӀавуз шиирар туькӀуьрунал рикӀ алаз хьайи Сулеймана вичиз аквазвай гьахъ авачир крарикай дегьне социал метлебдин чӀалар туькӀуьрзава. Чешне яз революциядилай вилик туькӀуьрнавай адан «Билбил», «Кавхадиз», «Судуяр», «Фекьияр», «Девлетлуяр, чиновникар» ва масабур къалуриз жеда. Заридин сатирадин эсерра гьа гьахъ авачир девир дегьнедай ва хцидаказ критика жезва.&lt;ref&gt;Лезгийрин революциядин вилик квай девиррин литература. Хгягъай эсерар. Ктаб туькӀуьрайди ва адаз сифте гаф кхьейди Гь. Гьашаров я. Махачкала, Дагучпедгиз, 1990&lt;/ref&gt;

== XX виш йисан [[Гомер]] ==

== Сулейманан поэзия ==
СтӀал Сулеймана туькӀуьрай эсерар кьве чкадал пай жезва: Октябрдин инкъилабдилай вилик теснифайбур («Кавхадиз», «Судуяр», «Фекьияр», «Девлетлуяр, чиновникар» ва мсб.) ва Советрин девирда теснифайбур («Октябрдин инкъилабдиз», «Рушариз», «Яру Аскер», «Колхозчи паб Инжиханаз», «Большевик я чи вацӀун тӀвар», «Жегьил шаирриз», «Чи къуват» ва мсб.). Адан эсерра, иллаки инкъилабдилай вилик теснифайбурун, хци сатира квайди я: зариди вичиз акур гьахъ авачир, инсанвал авачир ва ахлакь авачир гьерекатар, амалар ва хесетар негьзава.

Зариди пачагь тахтунай гадарун, Советрин власть тестикь хьун шадвилелди кьабулнай ва цӀийи девирдин тарифзавай чӀалар теснифна. Амма адан рикӀелай халкьдин гьукуматдиз ва [[Коммунизм|Коммунистрин]] партиядиз хае кимивилерни алатнач — ада, «Тапан коммунистдиз» хьтин, хци чӀалар туькӀуьрна.

СтӀал Сулейман Ленинан ордендиз ва «Дагъустандин халкьдин зари» тӀварцӀиз лайихлу хьана. Адан гуьзел эсерар-жавагьирар Дагъустандин халкьарин, урус ва маса цДудралди чГалариз таржума авунва ва кьилди ктабар яз акъатнава. Абур милли мектебра, учи-лищейра, институтра ва университетра чирзава.

С. Сулеймана туькӀуьрай эсерри лезги ва Дагъустандин литератураяр вилик финиз чӀехи таъсир авуна. Абур Гь. Гьажибегова, А. Агъаева, Н. Къапиевади, Гь. Гашарова, Гь. Гьамзатова, Р. Кельбе-ханова, Ф.Нагъиева ва маса алимри ахтармишна. ЧӀехи зари 1934-йисалай СССР-дин писателрин союздин член тир&lt;ref&gt;Къ. Х. Лезги зарияр: куьмекчи ктаб. — Магьачкъала, 2001. — 160 ч.&lt;/ref&gt;.

СтӀал Сулейман, ада вичи са шиирда къейд авурвал, кӀел-кхьин чин тийиз гьар са кардикай уях тир. Дуьз я, XX асирдин Гомераз кӀел-кхьин чидачир, амма ам савад авачир тир лугьуз жедач. СтӀал Сулеймана неинки уьмуьрдин университет акъалтӀарна, адаз неинки лезги фольклордин, Кьуьчхуьр Саидан, Етим Эминан произведенияр хуралай чидай, гьакӀни Низамидин, Хафизан, Саадидин, Навоидин ва гуьгъуьнлайни Пушкинан, Лермонтова туькӀуьрай эсеррикай хабар авай. Им, са шакни алачиз, чӀехи культура я.

СтӀал Сулейманан поэзиядин дувулар фольклордин ва литературадин гзаф дерин ва жуьреба-жуьре къатариз гьахьнава. Гьелелиг им чи вилик акъвазнавай месэла туш. Амма са кар къейд тавуна таз жедач: чаз чиз, СтӀал Сулейманаз искусстводин векилрикай виридалайни гзаф СаадидитуькӀуьрай эсерри таъсирна. Гьам уьмуьрдин биографиядиз, гьам поэзиядин образный къурулушдиз, фикир авунин тегьердиз кьве зарини сад-садаз мукьва я. Низ чида, РагъэкъечӀдай патан базарра, карвансарайра, духанра жегьил СтӀал Сулейманаз куьчери ашукьрин ва ихтилатдал рикӀ алай инсанрин сивяй Саадидин чӀалар гьикьван ван хьанатӀа…&lt;ref&gt;[http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=2447 ТАРИХДИН ДАМАХ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306002856/http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=2447 |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;

== Сулейманан камалавай гафар ==
&lt;poem&gt;&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;&quot;&gt;
Азадвилиз гъейрат
ХупӀ ярагъуш я.

Загьирда вун вилер ахъаз,
БатӀинда буьркьуь, Дагъустан.

Ада вар вичин, дади юх,
Жафа гьуьруьят хьана хьи.

Я иеси кьей керекул,
Вазни патрумдаш хьан хьи.

ТӀимил-тӀимил гила чи чӀал
Чир жез, мусурман хьан хьи.

Серф атайла, яхун ламар
Къвез, недай яйлах я Къафкъаз.

Гагь хузар гъиз, гьагь на — ЧӀижер,
Гуж мийир чаз, эхи тежер.

Дуст я лугьуз, куьгьне душман
Кьамир, ви рикӀ шад жедайд туш.

Зи гъилева регъуьн чӀутхвар,
Ахъайдач за яд, гуьзел яр.

Мурад я дуьньяда
КӀани рушни гада.

ЗатӀ авачир эрчӀи гъилиз
Чапла гъил къуншиз амукьич.


Эвел туьна кьел квай кӀуь шур,
Гуьгъуьнлай яд хъун хъсан туш.

Гьар патахъ туькӀуьрдай пурар,
Вун черкес хъалтах я, Къвафказ.

Ахмакь вилик квай азарар,
Чир тахьун я хийир, зарар.

Гьар гьи касдихъ нагаь чирвал
ХьайтӀа, жеч гьич зарар, завал.

БатӀулдаз гьахъ лугьуналди,
Яд гъиз жеч гьич сафуналди.

Гзаф тахьайтӀан са пара,
Жувахъни чирвал кӀанда.

И заманда, гила тек-тек,
Меpд итим ваз жагъид, эpкек!

А инсан хьи гзаф лавгъа,
Вак текьий, вич амаз, ягъва!

Чиp жеч инсан акyналди,
Гафаp зypбаз pахyналди.

Гьаp гьи касди чӀyгваз жафа,
Анжах гьадаз дад гyда фа.

Гьа дyст кьий жyван аpадай,
Санал тӀyьp фy гьакӀ квадаpдай.
&lt;/div&gt;&lt;/poem&gt;

== Кьиникьин ==
СтӀал Сулейман [[1937 йис]]ан 21 ноябрдиз [[Агъа СтӀал]]да регьметдиз фена ва гьукуматдин къарардалди [[Магьачкъала]]да кучукнава.

== РикӀера амукьдайвал авун ==
ЧӀехи заридин тӀвар хайи райондал, Лезги театрдал, [[Кьасумхуьр]]уьн юкьван мектебдал, [[Магьачкъала]], [[Дербент]], [[Киев]] ва маса шегьеррин куьчейрал, колхозрал, библиотекайрал эцигнава. [[Магьачкъала]]да заридин сур авай багьда (ам заридин тӀварцӀихъ гала) С. Сулейманаз зурба гуьмбет (ам Дагъустандин халкьдин художник-скульптор Хасбулат Аскар Сарыджади теснифна) эцигнава. Инал гьар йисан 18-майдиз «Сулейманан шииратдин югъ» къейдзава.

== CтӀал Сулейманакай лагьанвай гафар ==
* [[Азиз Алем]], лезгийрин тӀвар-ван авай зари, критикни публицист:

&lt;blockquote&gt;Гений океандиз ухшар я. Адаз жуьреба-жуьре вацӀар, кӀамар, булахар авахьда. Океандин девлетрихъ сан-гьисаб авач, адан рикӀе гевгьерар, кьилелни гьар уьлкведин, гьар са халкьдин чилерал берекатлу марфар къурдай цифер жеда. Бес океандин гьава? Ам гьикьван таза я, михьи я, кьезил я, ам инсандин сагъламвал патал гьихьтин дава-дарман я?!

СтӀал Сулейманан поэзия океан я, адан девлетрикай, рикӀевай «гевгьеррикай», марфадив ацӀанвай «циферикай» ва эхирни «гьавадикай» чи уьлкведа миллионралди кӀелдайбуру ва жуьреба-жуьре миллетрин зарийри менфят къачуна. Са шакни алачиз, лезги Х.Тагьиран, аварви Гь. ЦӀадасадин, лакви Э.Капиеван, азербайжанви С.Рустаман, гурживи Г.Леонидзедин, казах Д.Джабаеван, белорусь Я.Купаладин, урусар тир А.Суркован, А.Безыменскийдин, М.Исаковскийдин ва маса зарийри туькӀуьрай эсеррал СтӀал Сулейманан поэзиядин нурар аватна. XX асирдин Гомер неинки СССР-дин жегьил зарийриз, гьакӀни социализм эцигзавай халкьдин демократвилин, милли азадвал патал женг чӀугвазвай колониальный ва капитализмдин уьлквейрин кӀвенкӀвечи зарийриз хайи халкьдиз къуллугъ авунин карда акьалтӀай зурба чешне я.&lt;/blockquote&gt;

== Зарият ==
* Нагиев Ф. Р. Поэтическое наследие Сулеймана Стальского: проблема текстологии. — Махачкала, 2000.
* Агаев А. Г. Сулейман Стальский. — Махачкала, 1975.

=== Газетра, журналра заридин кьиникьдиз теснифнавайбур ===
* Аршаруни А. Сулейман Стальский. «Октябрь» № 3, 1938 г., стр. 200—12.
* Бачелис И. Сулейман Стальский. (К годовщине со дня смерти). «Казахстанская правда», «Заря Востока» ([[Гуржистан|Грузия]]), «Коммунист» (Армения) за 23 ноября 1938 г.
* Бачелис И. Сулейман Стальский. (К годовщине со дня смерти). «Харьковский рабочий» — 23 ноября 1938 г.
* Безыменский А. Сулейман Стальский. «Правда»—20 августа 1934 г. О первой встрече С. Стальского с А. М. Горьким.
* Березов И. Гомер XX века. (К годовщине со дня смерти С. Стальского) «Гудок» — 23 ноября 1938 г.
* Бровман Г. Великий народный певец. «Красный флот» — 22 ноября 1938 г.
* Великий ашуг. (Памяти С. Стальского). «Комсомольская правда» — 24 ноября 1937 г.
* Великий народный ашуг. Передовая статья «Даг. правды» за 23 ноября 1938 г.
* В последний путь. Передовая «Даг. правды» за 26 ноября 1937 г. Гарифулин Г. Прощай, наш мудрый ашуг. «Даг. правда» — 24 ноября 1937 г.
* Григории А. Гомер XX века. «Литерат. Донбасс» № 4, 1937 г., стр. 80—86.

=== Жуьреба-жуьре кӀватӀалриз гьатнавай шиирар ===
* «Лезги шаиррин чӀалар». (Сборник стихов лезгинских поэтов). Центр. Изд-во народов [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|СССР]]. [[Москва]]. 1927 г. 16 стр. Тир. 2000.
* «Лезги эдебиятдин кӀватӀал». (Сборник лезгинской литературы). Даггиз; Махач-Кала. 1934 г. Тир. 2500
* Дагестанский альманах. Составил Р. Фатуев. Сев.-Кавк. краевое изд-во. Пятигорск. 1937 г. 148 стр. Тир. 2000 . На стр. 7-9 стих. Стальского «Инджихан» (перев. А. Шпирт). Вклейка «Алексей Максимович Горький и Сулейман Стальский на первом Всесоюзном съезде писателей в 1934 г.» . (Зарисовка худ. Н. Лакова).
* Дагестанская антология. Гослитиздат. Москва. 1934 г. 260 стр. Тираж 5000. С. Стальский — «Дагестан», «Судьи». Стр. 227-29.
* Джамбул, Стальский, Лахути. Антирелигиозная художественная библиотечка. Изд. ЦК ВЛКСМ «Молодая гвардия», 1938 г. 72 стр. Тираж 40000. Стихи Стальского: «Муллы», «Шариатские судьи», «Дагестан» (отрывkи из поэмы), стр. 26-35.
* Джамбул, С. Стальский. «Стихи и песни о Ленине, Сталине и Социалистической родине». Новосиб. обл. издательство. 1938 г. 78 стр Тир. 15000. Земля молодости. Литературно-эстрадный сборник. Изд. «Искусство». Москва. 1938 г. 184 стр. Тир. 10000. Стихи Стальского: «Песня о товарище Сталине», «Я буду петь большевиков».
* Красноармейский фольклор. Составил В. М. Свдельников. Изд. «Советский писатель». Москва. 1938 г. 208 стр. Тир. 10000. С. Стальский: «Серго любимый» (из «Поэмы о Серго Орджоникидзе, любимом сподвижнике и друге великого Сталина»), «Красная армия».
* Ленин в поэзии народов Востока. Составил А. Чачиков. Биб. «Огонек» № 3 (774). 1934 г. Тир. 50000. С. Стальский — «Надгробная речь».
* Ленин и Сталин в поэзии народов СССР. Гослитиздат. Москва. 1938 г. 568 стр. Тир. 10000. Семь стихов Стальского о Ленине, Сталине и Сталинской Конституции.
* Ленин и Сталин в стихах и песнях. Составил А. Чачиков. Биб. «Огонек» № 55—56. 1937 г. Тир. 50000. С. Стальский — «Слово Ленина», «Закона мудрого творец».
* Песни советской молодежи. Составил Л. Гурвич. Изд. ЦК ВЛКСМ. «Молодая гвардия». 1937 г. 381 стр. Тир. 100000. С. Стальский «Песня о товарище Сталине», «Маяк».
* Поэзия горцев Кавказа. Гослитиздат. 1934 г. 288 стр. Тир. 3000. С. Стальский — «Шариатские судьи», «Дагестан», «На смерть Ленина», Стр. 132-34.
* Поэты советского Дагестана. Сев.-Кавк. гос. изд-во. 1936 г. 168 стр. Тир. 3000. С. Стальский — «Любимому вождю всех трудящихся мира товарищу Сталину», «Октябрь», «Первомайское послание», «Девушкам страны гор» и др.—всего 12 стихов. Стр. 107—130.
* Сталин в песнях народов СССР. Изд. «Молодая гвардия». 1936 г. 224 стр. Тир. 20000. С. Стальский — «Играми, дюньядин нур Сталиназ», «Песня о Сталине», «Комсомолу».
* Сталинская Конституция в поэзии народов СССР. Сборник стихов и песен под редакцией В. Мусазляна. Гослитиздат. Москва, 1937 г. 552 стр. Тир. 10000. В сборнике — четыре стиха Стальского («Играми, дюньядин—нур Сталиназ», «Принимая от товарища Калинина орден Ленина», «Прошу слова», «Слово о Сталинской Конституции»).
* Стихи и песни о Сталине. Составил Еф. Зозуля и А. Чачиков. Библиотека «Огонек» № 13—14. 1937 г. С. Стальский «Играми, дюньядин нур Сталиназ».
* Стихи и песни о выборах в Верховный Совет. Составил А. Чачиков. Библ. «Огонек». № 70. 1937 г. Тир. 50000. С. Стальский «Послание своим избирателям».
* Творчество народов СССР. Альманах первый. Гослитиздат. Москва. 1937 г. 488 стр. Тир. 10000. С. Стальский «Прошу слова» стр. 38-42,
* Творчество народов СССР. Издание редакции «Правда». 1938 г. 592 стр. Тир. 115000. Стихи Стальского: «Маяк», «Победа», «Не повернуть колхоз назад», «Я буду петь большевиков».

=== Кьилди акъудунар ===

==== Лезги чӀалал ====
* СтӀал Сулейман «Хкягъай чӀалар» («Избранные стихи»). Даггиз. МахачКала. 1934 г. 108 стр. Тираж 2000.
* СтӀал Сулейман. «Хкягъай чӀлар» («Избранные стихи»). к Даггиз. МахачКала. 1935 г. 150 стр. Тираж 1000.
* СтӀал Сулейман. — «Хкягъай произведенияр» («Избранные произведения»). Даггиз. Махач-Кала. 1938 г. 318 стр. Тираж 3000.
* СтӀал Сулейман. Хкягъай эсерар. ТуькӀуьрайбур: Ражидин Гьайдаров ва Ханбиче Хаметова. /СтӀал Сулейманан 130-й ийсуз талукь.
* «СтӀал Сулейман. Хкягъай чӀалар» (латин гьарфаралди). ТуькӀуьрайди Гь. Гьажибеков. 1935-й ийс.

==== Урус чӀалал ====
* Сулейман Стальский. «Стихи и песни». Переводы с лезгинского Эф. Капиева, О. Колычева, С. Липкина, А. Суркова, М. Тарловского, Н. Ушакова и А. Чачикова. Редакция и вступительная статья Эф. Капиева.. Вклейка—-красочный портрет Стальского. Изд. «Художественная литература». Москва. 1936 г. 154 стр. Тираж 5000.
* Сулейман Стальский. «Шаири» (песни). Сев.-Кавк. гос. изд-во. Пятигорск. 1936 г. 112 стр. Тираж 5000. Избранные песни за период с 1923 по 1936 г. На стр. 5—14 «Рассказ Сулеймана о себе».
* Сулейман Стальский. «Поэма о Серго Орджоникидзе — любимом сподвижнике и друге великого Сталина». Перев. Эф. Капиева. Сев.-Кавк. гос. изд-во. Пятигорск. 1936 г. 31 стр. Тираж 3000.
* Сулейман Стальский. «Избранные песни и стихи». Партиздат ЦК ВКП(б). Москва. 1937 г. 80 стр. Тираж 10000. Посмертное издание с биографическим очерком П. А. Павленко. Сборник включает несколько произведений лишь советского периода. По сравнению с предыдущими изданиями дополнен стихами «Прошу слова!».
* Сулейман Стальский. Сборник материалов и документов. Составил и комментировал В. Кащеев. ДАГГИЗ, Махачкала, 1939
* Сулейман Стальский. «Избранные песни и стихи». Переводы с лезгинского под ред. Эф. Капиева. Вступительный очерк П. Павленко. Изд. «Советский писатель». Москва. 1938 г. 108 стр. Тираж 8500.
* Сулейман Стальский. «Стихи и песни». Перев. с лезг. под ред. Эф. Капиева. С портретом автора. Изд. «Художеств, литература». Москва. 1938 г. 188 стр. Тираж 10000.
* Сулейман Стальский. «Стихи и поэмы». Перев. с лезгинского Эф. Капиева. Детиздат ЦК ВЛКСМ. 1938 г. 64 стр. Тир. 25300. С портретом автора и вступительной статьей П. А. Павленко. Книга предназначена для детей старшего возраста.
* Сулейман Стальский. «Избранные стихи». Изд. «Советский писатель» (школьная серия). 1939 г. Москва. Тираж 25000.Со вступительной статьей П. Павленко «Сулейман Стальский», стр. 3—13.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgichal.ru/taxonomy/term/52 Шиирар]
* [https://web.archive.org/web/20120206092249/http://lezgi-yar.ru/index/sulejman_stalskij/0-44 Краткая биография Сулейман Стальского]
* [https://web.archive.org/web/20140811133831/http://lezgi-yar.ru/news/raskajanie_po_sulejmanu/2011-05-01-227 Раскаяние по Сулейману]
{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Лезги шаирар]]</text>
      <sha1>1lqbvxx533c347hlx24gj8zdaiu7hjb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фейзудин Нагъиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>628</id>
    <redirect title="СтӀал Фейзудин" />
    <revision>
      <id>100105</id>
      <parentid>75909</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T11:40:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>596</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Нагъиев Фейзудин Рамазанан хва]] на [[СтӀал Фейзудин]]</comment>
      <origin>100105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="l49oxryth3lyay3ioqxo3708ri179wl" xml:space="preserve">#перенаправление [[СтӀал Фейзудин]]</text>
      <sha1>l49oxryth3lyay3ioqxo3708ri179wl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хъартас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4625</id>
    <revision>
      <id>100082</id>
      <parentid>99637</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:54:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[КӀартас]] макъаладин тӀвар [[Хъартас]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17210" sha1="7om8v9i5c55g8fqyndfq4h85szbsijo" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=КӀартас
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Картас-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.8138025|lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = 48.3972645|lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Къартас Къазмайрин хуьруьнсовет|«Къартас Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;68 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун}} 1791
  |сиягьдиз къачур йис    = 2013
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368793
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКМТО
 |цифрадин идентификатор  = 82637430  
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.813802&amp;lon=48.397264&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''КӀартас''' ({{lang-ru|Картас-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Къартас Къазмайрин хуьруьнсовет|«Къартас Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин тек сад тир хуьр ва администрациядин юкь я.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кефердинн-рагъэкъечӀдай пата, [[Дербент район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 28,2 км яргъал, [[Кавказ (авто-рехъ)|Р217 «Кавказ»]] авто-рекьин къвалав гала. Алай чкадин рельефдал гьалтайла, хуьр Каспийдин кьерин кьулувилел [[Гуьлгери вацӀ]]ун чапла кьерел ала. Виридалайни мукьвал алай ракьун рекьин «Билиж» станция хуьрелай 6 км яргъал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз [[Вини Къартас]] хуьр вири [[Куьредин ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьне наибвал]]диз талукь тир. [[Агъа Къартас]] ва [[ЦӀарахуьр]] хуьрерихъ галаз Агъа Къартас хуьруьнжемятдик акатзавай.

Кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай малум хьайивал, Къартас Къазмайрин бине, [[XIX виш йис]]арин эхирра хьайи лежбервилин реформайрин береда арандиз куьч хьанвай [[Куьре округ]]дин (гилан [[СтӀал Сулейман район]]дин) [[Вини Къартас]] хуьруьн лежберри кутунай. Хуьре уьмуьр гьализ ацукьай садлагьай кас Данил тир. Гьатта гилан хуьруьн рагъэкъечӀдай пата «Бетон» рекьин мукьвал «Данил-къазма» тӀвар алай чка ава. Гуьгъуьнин йисара иниз Вини Къартасрин чилер, девлетар авачир лежберар куьч хьана, къуьл, мух, сил цун патал чкадин тарарин гапӀалар, валар дувулрай акъудна цан цадан никӀер гьазуриз эгечӀзавай. Суван хуьряй атанвай лежберрив арандин зегьем квай гьава кьазвачир ва мурдарарни ветӀер авайвиляй никӀерин кӀвалахар чӀехи жафадалди кьилиз акъудзавай. Абурун зегьметдин алатар акӀв ва гъилин мишер тир, чилер туьрезрив расзавай. Хуьруьз сифте куьч хьанвайбур: Агьадуллагь, Мегьарам, Сулейман, Гьуьсейн, Рамазан, Киримхан ва мсб. тир. Чиликай атӀанвай кӀвалера ([[азербайжан чӀал|азерб.]] ''Къазмайра'') вирини вири са шумуд хзанар авай. Гьа и себебдалди хуьруьн тӀварцӀихъ “Къазмаяр” топоним гилиг хьанвай. Накьвад кирпичрикай кӀвалер эцигиз ахпа гатӀумнай. [[Октябрдин революция]]дин вилик квай береда Къартас Къазмайра 15-20 хзанар авай. Вини Къартасра а чӀавуз са шумуд сихилри уьмуьр гьалзавай, ибур: ''Гьасанар, Будаяр, Кучумар, Жигерханар, Фекьияр, Гьуьмияр, Зейфатар, Байрамар'' ва мсб. тир. Октябрдин революция къведалди хуьруьз куьч хьанвай са кьадар девлетлу лежберар лежбервилелни малдарвилел алахънавай. Яд гайи чилерал абуру къуьл, сил, мух, дуьгуь хьтин тварцин магьсулар цазвай ва вини суван хуьруьн мулкарай акъудзавай бегьердив гекъигайла инай абуруз са шумудра пара ва хъсан бегьерар къвезвай. Дигидай яд абуру [[Гуьлгери вацӀ]]укай чпин гъилелди эгъуьнна хуьруьз чӀугунай 5-6 километр яргъивал авай къубудай къачузвай.

Лежберри, гьакӀни карч алай чӀехи малар ва лапагар хуьзвай: гамишар, калер, хпер ва чӀугвадай къуват хьиз — балкӀанар. Са тӀимил геж абур емишрин багъар цунин кӀвалахрив эгечӀнай. Багъра пӀинияр, шурван пӀинияр, машмашар ва къарпузар, халияр, буранар хьтин халид салан магьсулар цазвай. Са бязи майишатри хуьруьн майишатдин магьсулар цунин кӀвалахра гьакъидихъ фялеяр кьуна кардик кутузвай, иллаки эчӀел эчӀидай ва бегьерар кӀватӀдай береда.

[[XX виш йис]]ан 30-й йисарал къведалди, хуьре хзанар анжах са тайин сезонда амукьзавай, яни гатуз папарни аялар суван хуьруьз чпин мукьвабурун патав ракъурзавай, вучиз лагьайтӀа ина гатуз эхи ийиз тежер хьтин чимивал авай ва а чӀавуз хуьруьн къваларив гвай уьленра ветӀер гзаф жезвайвиляй инсариз мукьвал-мукьвал [[цӀай (азар)|цӀаяр]] къвезвай.

[[1934 йис]]уз, Дагъустанда коллективизация йигиндаказ физвай чӀавуз Къартас Къазмайра «Рокоши» колхоз арадал атанвай. И колхоз [[Вини Къартас]]ризни талукь тир. Вири колхозникрин кӀватӀалда кьабулнай къарардалди колхоздин садлагьай председательвиле Кахлеров Рамазан хкянай, ам рагьметдиз фейила кьулухъ адан чка Нагиев Абдалхана кьунвай.

[[1952 йис]]уз Къартас Къазмайрин ва [[Вини Къартас]]рин «Куйбишев» колхозар сад хьанвай, амма кьве йис алатайла, колхозникрин чпин тӀалабуналди и колхозар мад чара хъувунай. АкӀ ятӀани и кьве хуьрерин арада мукьвавилинни дуствилин алакъаяр гилалди амукьнава.

Хуьруьн колхоз а чӀавуз [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин виридалайни кӀвенкӀве аваз физвай ва гзаф хилен колхозрикай тир. Ина къуьл, мух, гьажибугъда хьтин тварцин магьсулар цазвай ва вини дережадин бегьерар кӀватӀзавай. Гьавадинни-накьвадин шартӀари ина, къарпуз, хали ва буран хьтин халид салан емишар цадай къулай мумкинвилер гузвай. Ина экъечӀзавай емишрин тӀвар [[Кьибле Дагъустан]]дин вири районриз чкӀанвай.

===Археологиядин имаратар===
[[Гуьлгери вацӀ]]ун дугуна, Къартас Къазмайрин мукьвал 100-лай пара дегь чӀаван сурарин кӀунтӀар ала. Абурукай, 9-10 метр кьакьанвални 70-80 м диаметр авай азербайжан чӀалал “Коркмас-тепе” ''(КичӀевал квачир кӀунтӀ)'' тӀвар алай кӀунтӀ чара жезва &lt;ref&gt;[http://lezghins.com/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=75&amp;Itemid=164 Фонд «Лезгины» 1528. Картасказмалярские курганы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205111314/http://lezghins.com/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=75&amp;Itemid=164 |date=2019-12-05 }}&lt;/ref&gt;.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1791 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Таблица 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1814 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1699 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[Вини Къартас]] хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 649 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html Гуьней наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;.

== ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр==
* [[Мирзебекрин Тажиб]] — [[Харьков]] шегьерда микроблогиядин университет акьалтӀарна [[Москва вилаят]]дин [[Пущино-на-Оке]] шегьерда кӀвалахзавай. [[1992 йис]]уз ада, [[Ломоносован тӀварунихъ галай МГьУ]]да микроблогиядин илимрин кандидатдин алимвилин дережадин диссертация хвенай. 1992-1994 йисара теклифдай Италияда Миландин университетда кӀвалахзавай, ва [[1995 йис]]уз ам [[АСШ]]дин, [[Лос-Анджелес]], [[Бостон]] хьтин шегьерра, халкьар арадин Гарвард университетда кӀвалахзавай. Адав кьве гражданвал гва, Урусатдинни АСШдин. Алай чӀавуз, микроблогиядин халкьар арадин компаниядин член я.
* [[Гьуьсейнрин Асланшах]] — техникадин илимирин кандидат тир, Дагъустандин политехникадин унивеситетда элетктротехникадин кафедрадин регьбер тир.
* [[Мирзебекрин Гьабиб]] — [[Дербент]] шегьерда уьмуьр гьалзавай чӀугвар.

Гзафбуру Урусатдинни Дагъустандин къуватдин органра кӀвалахна кьакьан везифайрив агакьнай: 
* Агьадуллайрин Агьадуллагь — РОВД-дин виликан начальник, милициядин подполковник, гила [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин дуванбег я.
* Ш. Сайдалиев – Дагъустандин [[Къенепатан Крарин Министерство|КъКМ]]-дин полковник.
* Агьадуллайрин Жаруллагь — [[Рязань]] шегьердин полковник. 
* Агьадуллайрин Сабир — [[Екатеринбург]] шегьердин полковник. 
* Мурадрин Альберт — [[Чита]] шегьердин полковник. 
* Гьасанов Кучум — Азербайжанда кӀвалахзавай чӀавуз «Ленинан Орден»-диз лайихвилер аваз хьанай.
* Абдуселимрин А. — 
* Мегьарамрин Д. —

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://kartaskaz.dagschool.com/istoriya_sela_kartaskazmalyar.php Къартас Къазмайрин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714033738/http://kartaskaz.dagschool.com/istoriya_sela_kartaskazmalyar.php |date=2014-07-14 }}
* [http://www.rgvktv.ru/news/11268 В с.Картас-Казмаляр Магарамкентского района открыли детский сад и спортзал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701222829/https://www.rgvktv.ru/news/11268 |date=2022-07-01 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}

[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>7om8v9i5c55g8fqyndfq4h85szbsijo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100084</id>
      <parentid>100082</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17210" sha1="78g17sudh51vg7w0zje0u0h6yrl5wic" xml:space="preserve">{{ЯШЧ2+
|тӀвар=КӀартас
|статус= Хуьр
 |вичин чӀалал тӀвар    = {{lang-ru|Картас-Казмаляр}}
 |ЯШЧдин статус        = 
 |уьлкве             = Урусат
  |lat_deg = 41.8138025|lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = 48.3972645|lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |гьукуматдин картадин алцум  =0
 |региондин картадин алцум    =300
 |райондин картадин алцум     =300
 |региондин жуьре         = Федерациядин субъект
 |регион                  = Дагъустан
 |регион таблицада        = Дагъустан
 |райондин жуьре          = Муниципал район
 |район                   = Мегьарамдхуьруьн район
 |район таблицада         = Мегьарамдхуьруьн район{{!}}Мегьарамдхуьруьн
 |C в регион               = нет
 |жемятдин жуьре          = Хуьруьнсовет
 |жемят                   = [[Къартас Къазмайрин хуьруьнсовет|«Къартас Къазмайрин»]]
 |жемят таблицада         =
 |къенепатан паюнар       = 
 |кьилин жуьре            = 
 |кьил                    = 
 |бине эцигай тарих       = 
 |майдан                   =
 |статус йисалай          = 
 |кьакьанвилин жуьре      = АПдин кьакьанвал
 |ЯШЧдин кьакьанвал       = гьуьлуьн дережадилай  &lt;br /&gt;68 
 |климат                  = 
 |официал чӀал             = 
 |агьалияр                = {{тӀимил хьун}} 1791
  |сиягьдиз къачур йис    = 2013
  |къалинвал              = 
  |агломерация            = 
  |миллетар               = [[лезгияр]]
  |динар                  = [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]]
  |чпи-чпиз гузвай тӀвар  = 
 |сятдин чӀул              = +4
 |DST                     = 
 |телефондин код          = +7 87235
 |почтунин индекс         = 368793
 |почтайрин индексар      = 
 |автомобилдин код        = 05
 |идентификатордин жуьре  = Код ОКМТО
 |цифрадин идентификатор  = 82637430  
 |Commons-ра категория    = 
 |сайт                    =
 |сайтдин чӀал             = 
 |add2n                   = Космосдай акунар
 |add2                    = [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=41.813802&amp;lon=48.397264&amp;z=14&amp;m=b www.wikimapia.org]
 }}

'''Хъартас''' ({{lang-ru|Картас-Казмаляр}}) — [[Дагъустан]] республикадин [[Мегьарамдхуьруьн район]]да авай, [[Къартас Къазмайрин хуьруьнсовет|«Къартас Къазмайрин»]] хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин тек сад тир хуьр ва администрациядин юкь я.

== География ==
Хуьр [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин кефердинн-рагъэкъечӀдай пата, [[Дербент район]]дихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир [[Мегьарамдхуьр]]елай 28,2 км яргъал, [[Кавказ (авто-рехъ)|Р217 «Кавказ»]] авто-рекьин къвалав гала. Алай чкадин рельефдал гьалтайла, хуьр Каспийдин кьерин кьулувилел [[Гуьлгери вацӀ]]ун чапла кьерел ала. Виридалайни мукьвал алай ракьун рекьин «Билиж» станция хуьрелай 6 км яргъал ала.

==Тарих==
[[XIX виш йис]]ан [[1864 йис]]уз [[Вини Къартас]] хуьр вири [[Куьредин ханвал]]дихъ галаз [[Урусат империя]]дин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр [[Дагъустан вилаят]]дин [[Куьре округ]]дин [[Гуьне наибвал]]диз талукь тир. [[Агъа Къартас]] ва [[ЦӀарахуьр]] хуьрерихъ галаз Агъа Къартас хуьруьнжемятдик акатзавай.

Кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай малум хьайивал, Къартас Къазмайрин бине, [[XIX виш йис]]арин эхирра хьайи лежбервилин реформайрин береда арандиз куьч хьанвай [[Куьре округ]]дин (гилан [[СтӀал Сулейман район]]дин) [[Вини Къартас]] хуьруьн лежберри кутунай. Хуьре уьмуьр гьализ ацукьай садлагьай кас Данил тир. Гьатта гилан хуьруьн рагъэкъечӀдай пата «Бетон» рекьин мукьвал «Данил-къазма» тӀвар алай чка ава. Гуьгъуьнин йисара иниз Вини Къартасрин чилер, девлетар авачир лежберар куьч хьана, къуьл, мух, сил цун патал чкадин тарарин гапӀалар, валар дувулрай акъудна цан цадан никӀер гьазуриз эгечӀзавай. Суван хуьряй атанвай лежберрив арандин зегьем квай гьава кьазвачир ва мурдарарни ветӀер авайвиляй никӀерин кӀвалахар чӀехи жафадалди кьилиз акъудзавай. Абурун зегьметдин алатар акӀв ва гъилин мишер тир, чилер туьрезрив расзавай. Хуьруьз сифте куьч хьанвайбур: Агьадуллагь, Мегьарам, Сулейман, Гьуьсейн, Рамазан, Киримхан ва мсб. тир. Чиликай атӀанвай кӀвалера ([[азербайжан чӀал|азерб.]] ''Къазмайра'') вирини вири са шумуд хзанар авай. Гьа и себебдалди хуьруьн тӀварцӀихъ “Къазмаяр” топоним гилиг хьанвай. Накьвад кирпичрикай кӀвалер эцигиз ахпа гатӀумнай. [[Октябрдин революция]]дин вилик квай береда Къартас Къазмайра 15-20 хзанар авай. Вини Къартасра а чӀавуз са шумуд сихилри уьмуьр гьалзавай, ибур: ''Гьасанар, Будаяр, Кучумар, Жигерханар, Фекьияр, Гьуьмияр, Зейфатар, Байрамар'' ва мсб. тир. Октябрдин революция къведалди хуьруьз куьч хьанвай са кьадар девлетлу лежберар лежбервилелни малдарвилел алахънавай. Яд гайи чилерал абуру къуьл, сил, мух, дуьгуь хьтин тварцин магьсулар цазвай ва вини суван хуьруьн мулкарай акъудзавай бегьердив гекъигайла инай абуруз са шумудра пара ва хъсан бегьерар къвезвай. Дигидай яд абуру [[Гуьлгери вацӀ]]укай чпин гъилелди эгъуьнна хуьруьз чӀугунай 5-6 километр яргъивал авай къубудай къачузвай.

Лежберри, гьакӀни карч алай чӀехи малар ва лапагар хуьзвай: гамишар, калер, хпер ва чӀугвадай къуват хьиз — балкӀанар. Са тӀимил геж абур емишрин багъар цунин кӀвалахрив эгечӀнай. Багъра пӀинияр, шурван пӀинияр, машмашар ва къарпузар, халияр, буранар хьтин халид салан магьсулар цазвай. Са бязи майишатри хуьруьн майишатдин магьсулар цунин кӀвалахра гьакъидихъ фялеяр кьуна кардик кутузвай, иллаки эчӀел эчӀидай ва бегьерар кӀватӀдай береда.

[[XX виш йис]]ан 30-й йисарал къведалди, хуьре хзанар анжах са тайин сезонда амукьзавай, яни гатуз папарни аялар суван хуьруьз чпин мукьвабурун патав ракъурзавай, вучиз лагьайтӀа ина гатуз эхи ийиз тежер хьтин чимивал авай ва а чӀавуз хуьруьн къваларив гвай уьленра ветӀер гзаф жезвайвиляй инсариз мукьвал-мукьвал [[цӀай (азар)|цӀаяр]] къвезвай.

[[1934 йис]]уз, Дагъустанда коллективизация йигиндаказ физвай чӀавуз Къартас Къазмайра «Рокоши» колхоз арадал атанвай. И колхоз [[Вини Къартас]]ризни талукь тир. Вири колхозникрин кӀватӀалда кьабулнай къарардалди колхоздин садлагьай председательвиле Кахлеров Рамазан хкянай, ам рагьметдиз фейила кьулухъ адан чка Нагиев Абдалхана кьунвай.

[[1952 йис]]уз Къартас Къазмайрин ва [[Вини Къартас]]рин «Куйбишев» колхозар сад хьанвай, амма кьве йис алатайла, колхозникрин чпин тӀалабуналди и колхозар мад чара хъувунай. АкӀ ятӀани и кьве хуьрерин арада мукьвавилинни дуствилин алакъаяр гилалди амукьнава.

Хуьруьн колхоз а чӀавуз [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин виридалайни кӀвенкӀве аваз физвай ва гзаф хилен колхозрикай тир. Ина къуьл, мух, гьажибугъда хьтин тварцин магьсулар цазвай ва вини дережадин бегьерар кӀватӀзавай. Гьавадинни-накьвадин шартӀари ина, къарпуз, хали ва буран хьтин халид салан емишар цадай къулай мумкинвилер гузвай. Ина экъечӀзавай емишрин тӀвар [[Кьибле Дагъустан]]дин вири районриз чкӀанвай.

===Археологиядин имаратар===
[[Гуьлгери вацӀ]]ун дугуна, Къартас Къазмайрин мукьвал 100-лай пара дегь чӀаван сурарин кӀунтӀар ала. Абурукай, 9-10 метр кьакьанвални 70-80 м диаметр авай азербайжан чӀалал “Коркмас-тепе” ''(КичӀевал квачир кӀунтӀ)'' тӀвар алай кӀунтӀ чара жезва &lt;ref&gt;[http://lezghins.com/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=75&amp;Itemid=164 Фонд «Лезгины» 1528. Картасказмалярские курганы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205111314/http://lezghins.com/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=75&amp;Itemid=164 |date=2019-12-05 }}&lt;/ref&gt;.

==Агьалияр==
[[2013 йис]]ан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1791 касди уьмуьр гьалзавай &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Таблица 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]&lt;/ref&gt;. [[2012 йис]]ан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1814 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 г.]&lt;/ref&gt;. [[2002 йис]]ан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1699 кас тир &lt;ref&gt;[http://flnka.ru/obsh_magaramkentskiy_rayon.html Мегьарамдхуьруьн район. ФЛНК]&lt;/ref&gt;. Агьалидин вири [[лезгияр]], [[сунияр|суни]] - [[мусурманар]] я. [[1886 йис]]ан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, [[Вини Къартас]] хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 649 кас тир &lt;ref&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/gyuney1886.html Гуьней наибвалдин хуьрерни агьалияр (1886 й.)]&lt;/ref&gt;.

== ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр==
* [[Мирзебекрин Тажиб]] — [[Харьков]] шегьерда микроблогиядин университет акьалтӀарна [[Москва вилаят]]дин [[Пущино-на-Оке]] шегьерда кӀвалахзавай. [[1992 йис]]уз ада, [[Ломоносован тӀварунихъ галай МГьУ]]да микроблогиядин илимрин кандидатдин алимвилин дережадин диссертация хвенай. 1992-1994 йисара теклифдай Италияда Миландин университетда кӀвалахзавай, ва [[1995 йис]]уз ам [[АСШ]]дин, [[Лос-Анджелес]], [[Бостон]] хьтин шегьерра, халкьар арадин Гарвард университетда кӀвалахзавай. Адав кьве гражданвал гва, Урусатдинни АСШдин. Алай чӀавуз, микроблогиядин халкьар арадин компаниядин член я.
* [[Гьуьсейнрин Асланшах]] — техникадин илимирин кандидат тир, Дагъустандин политехникадин унивеситетда элетктротехникадин кафедрадин регьбер тир.
* [[Мирзебекрин Гьабиб]] — [[Дербент]] шегьерда уьмуьр гьалзавай чӀугвар.

Гзафбуру Урусатдинни Дагъустандин къуватдин органра кӀвалахна кьакьан везифайрив агакьнай: 
* Агьадуллайрин Агьадуллагь — РОВД-дин виликан начальник, милициядин подполковник, гила [[Мегьарамдхуьруьн район]]дин дуванбег я.
* Ш. Сайдалиев – Дагъустандин [[Къенепатан Крарин Министерство|КъКМ]]-дин полковник.
* Агьадуллайрин Жаруллагь — [[Рязань]] шегьердин полковник. 
* Агьадуллайрин Сабир — [[Екатеринбург]] шегьердин полковник. 
* Мурадрин Альберт — [[Чита]] шегьердин полковник. 
* Гьасанов Кучум — Азербайжанда кӀвалахзавай чӀавуз «Ленинан Орден»-диз лайихвилер аваз хьанай.
* Абдуселимрин А. — 
* Мегьарамрин Д. —

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://kartaskaz.dagschool.com/istoriya_sela_kartaskazmalyar.php Къартас Къазмайрин тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714033738/http://kartaskaz.dagschool.com/istoriya_sela_kartaskazmalyar.php |date=2014-07-14 }}
* [http://www.rgvktv.ru/news/11268 В с.Картас-Казмаляр Магарамкентского района открыли детский сад и спортзал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701222829/https://www.rgvktv.ru/news/11268 |date=2022-07-01 }}

{{Мегьарамдхуьруьн райондин яшамиш жезвай чкаяр}}

[[Категория:Мегьарамдхуьруьн райондин хуьрер]]
[[Категория:Лезги хуьрер]]</text>
      <sha1>78g17sudh51vg7w0zje0u0h6yrl5wic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алкьвадар Абдусалам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5432</id>
    <revision>
      <id>100087</id>
      <parentid>96407</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Гьуьсейнов Абдусалам Абдулкериман хва]] макъаладин тӀвар [[Алкьвадар Абдусалам]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>96407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3644" sha1="7c53a0cjv3gig1nlsbnrx9hmk1thw3l" xml:space="preserve">{{Кас}}
'''Гьусейнов Абдусалам Абдулкериман хва''' (дидедиз хьана. [[8 март]] [[1939]], [[Алкьвадар]] хуьр, [[СтӀал Сулейман район|Касумкент район]], [[Дагъустандин АССР]]) — [[ССРГ|советрин]] ва [[Урусат]]дин [[философ]], Урусатдин Илимрин Академиядин [[академик]] (2003), философиядин илимрин доктор (1977), М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин Гьукуматдин Университетдин профессор (1982), М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин Гьукуматдин Университетди [[этика]] кафедрадин кьилевайди, Школьникрин олимпиадайрин Урусатдин советдин тир социал ва гуманитар предметрин комплексрин эксперт комиссиядин член. С [[2006 ийс]]алай — Урусатдин Илимрин Академиядин Философиядин Институтдин директор. Санкт-Петербургдин профсоюзрин гуманитар университетдин Лайихвилер авай доктор (2008).

== Эдебият ==
* Этика: новые старые проблемы. К 60-летию А. А. Гусейнова. М., 1999.
* Философия и этика: сборник научных трудов к 70-летию академика А. А. Гусейнова. — М.: Альфа-М, 2009.
* {{книга|автор=[[Алексеев, Пётр Васильевич|Алексеев П. В.]]|заглавие=Философы России начала XXI столетия: Биографии, идеи, труды: энциклопедический словарь|ссылка=http://lib.philos.msu.ru/sites/default/files/lib/%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%20%D0%9F.%D0%92.%20%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D1%8B%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20XXI%20%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.pdf|место=М.|издательство=[[Российская политическая энциклопедия|Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)]]|год=2009|страницы=143—144|страниц=695|isbn=978-5-8243-1260-7|тираж=1000|ref=Алексеев}}
* Абдусалам Абдулкеримович Гусейнов / сост. [[Корсаков, Сергей Николаевич|С. Н. Корсаков]], М. А. Корзо, Н. М. Ансерова. М., 2014. ([[Материалы к биобиблиографии учёных]]. Философия. Вып. 10)

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://guseinov.ru А. Гьусейнован сайт]
* [http://iph.ras.ru/guseinov.htm Профил] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305025624/http://iph.ras.ru/guseinov.htm |date=2016-03-05 }} [[Институт философии РАН|ИФ РАН]] сайтда
* [http://philos.msu.ru/node/109 Профил] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201121100800/https://philos.msu.ru/node/109 |date=2020-11-21 }} [[МГьУ-дин Философиядин факультет]]дин сайтда
{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Философия]]</text>
      <sha1>7c53a0cjv3gig1nlsbnrx9hmk1thw3l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100092</id>
      <parentid>100087</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:58:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3678" sha1="jdqld60szuufagsvks12fneivljik7s" xml:space="preserve">{{Кас}}
'''Алкьвадар Гьусайнан хтул Абдулкериман хва''' '''Абдусалам''' (дидедиз хьана. [[8 март]] [[1939]], [[Алкьвадар]] хуьр, [[СтӀал Сулейман район|Касумкент район]], [[Дагъустандин АССР]]) — [[ССРГ|советрин]] ва [[Урусат]]дин [[философ]], Урусатдин Илимрин Академиядин [[академик]] (2003), философиядин илимрин доктор (1977), М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин Гьукуматдин Университетдин профессор (1982), М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин Гьукуматдин Университетди [[этика]] кафедрадин кьилевайди, Школьникрин олимпиадайрин Урусатдин советдин тир социал ва гуманитар предметрин комплексрин эксперт комиссиядин член. С [[2006 ийс]]алай — Урусатдин Илимрин Академиядин Философиядин Институтдин директор. Санкт-Петербургдин профсоюзрин гуманитар университетдин Лайихвилер авай доктор (2008).

== Эдебият ==
* Этика: новые старые проблемы. К 60-летию А. А. Гусейнова. М., 1999.
* Философия и этика: сборник научных трудов к 70-летию академика А. А. Гусейнова. — М.: Альфа-М, 2009.
* {{книга|автор=[[Алексеев, Пётр Васильевич|Алексеев П. В.]]|заглавие=Философы России начала XXI столетия: Биографии, идеи, труды: энциклопедический словарь|ссылка=http://lib.philos.msu.ru/sites/default/files/lib/%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%20%D0%9F.%D0%92.%20%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D1%8B%20%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20XXI%20%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F.pdf|место=М.|издательство=[[Российская политическая энциклопедия|Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)]]|год=2009|страницы=143—144|страниц=695|isbn=978-5-8243-1260-7|тираж=1000|ref=Алексеев}}
* Абдусалам Абдулкеримович Гусейнов / сост. [[Корсаков, Сергей Николаевич|С. Н. Корсаков]], М. А. Корзо, Н. М. Ансерова. М., 2014. ([[Материалы к биобиблиографии учёных]]. Философия. Вып. 10)

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://guseinov.ru А. Гьусейнован сайт]
* [http://iph.ras.ru/guseinov.htm Профил] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305025624/http://iph.ras.ru/guseinov.htm |date=2016-03-05 }} [[Институт философии РАН|ИФ РАН]] сайтда
* [http://philos.msu.ru/node/109 Профил] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201121100800/https://philos.msu.ru/node/109 |date=2020-11-21 }} [[МГьУ-дин Философиядин факультет]]дин сайтда
{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Философия]]</text>
      <sha1>jdqld60szuufagsvks12fneivljik7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КӀележугъ Садакъат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5509</id>
    <revision>
      <id>100060</id>
      <parentid>94993</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Керимова Седакъет Къайинбеган руш]] макъаладин тӀвар [[КӀележугъ Садакъат]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>94993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26630" sha1="fg42p3jtxb8zezq4nx5vw4xycietky0" xml:space="preserve">{{Зари
| ТӀвар = Керимрин Седакъет Къайинбеган руш
| ТӀварцӀин оригинал =
| Шикил = 
| Гьяркьуьвал = 250px
| Къул =
| Хайила ганвай тӀвар = Керимова Седакъет Къайинбеган руш
| ЛакӀабар =
| Хайи тарих = {{Дидедиз дата|30|3|1953}}
| Хайи чка = [[КцӀар район]], [[Къалажух (КцӀар район)|Къалажух хуьр]]
| Кьиникьин тарих =
| Кьиникьин чка =
| Гражданвал =
| Буба = Къайинбег
| Диде = Куьбра
| Гъуьл = Мубариз
| Паб =
| Аялар =
| Крарин жуьре = [[зари]], композитор, жемиятдин кархъан
| Активвилин йисар =
| Литературадин рекьер =
| Жанр =
| Эсеррин чӀал = лезги, урус, азербайжан
| Премияяр =
| Lib =
| Сайт =
| Викитека =
| Викигьамбар =
}}

'''Керимрин Седакъет Къайинбеган руш''' ([[1953 йис]]ан 30 март, [[КцӀар район]], [[Къалажух (КцӀар район)|Къалажух]] хуьр) — [[лезгияр|лезги]] зари, композитор, жемиятдин зурба кархъан. Лезги чӀал ва культура вилик тухузвай лезги халкьдин тӀвар — ван ва чӀехи метлеб авай векилрикай сад.

== Биография ==
Керимрин Седакъет [[1953 йис]]ан 30 мартдиз [[КцӀар район]]дин [[Къалажух (КцӀар район)|Къалажух]] хуьре дидедиз хьана. Адан кьуд йис алукьайла ам [[Яргун]] хуьруьз куьч хьанай. Гуьгъуьнлай, кьве йисалай абур [[КцӀар]] шегьердиз, дахди эцигай чӀехи кӀвализ куьч хьана ацукьнай.

Керимрин Седакъета вичин сайтуна вичин уьмуьрдикай ийизвай эхтилатдин кьатӀ:

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; ''[[Ватандин ЧӀехи дяве]] къарагъайла Керимоврин хизандай пуд стха — Къайинбег, Абдулрегьим ва Гьажирегьим аскервилиз фена. Зи Абдулрегьим ими дяведай хтанач. Гьажирегьим ими лагьайтӀа, дяведилай кьулухъ [[Украина]]да вичиз хизан туькӀуьрна гьана амукьна.'' &lt;br /&gt;

''Зи буба дяведай хайи хуьруьз хтайла, вичин диде кучукна сурарай хквезвай хуьруьнбурал дуьшуьш хьанай. Вичин уьмуьрдин эхирдалди дидедин тӀвар кьурла вилерал накъвар акьалтдай адан. Рушарикай садаз Гьуьруьят тӀвар ганай, амма и пак тӀвар садрани мецел тегъиз, веледдиз «бабу» лагьана эвердай ада. Дяведай гзаф орденарни медалар гваз хтай ада садрани абур алаз-алачиз хурал алкӀурдачир. Йиса садра 9 майдиз параддин форма алукӀна кӀваляй акъатдай ам. А юкъуз буба са маса гьавада жедай — вилер ацӀуз-алахьиз дяведа кьенвай вичин дустарни мукьвабур рикӀел хкидай ада''.

''Зи буба КцӀара сифте яз цӀийи багъар кутур ксарикай сад тир. Ада галатун тийижиз кӀвалахиз чи цӀудралди дегь сортар арадиз хканай. КцӀарвийри, къалажухвийри, яргунвийри, гьакьни маса хуьрерин жемятри исятдани зи бубадин тӀвар чӀехи гьуьрметдалди рикӀел хкизва. Алатай виш йисан 90 — й йисарин сифте кьилера ацӀай бегьер гузвай абасбиги, синаб, шафран, циган, ренет, розмарин, бельфлор, телеб ичер хьтин дегь сортар цанвай багъар кӀаняй акъудна абурун чкадал палметдин багъар кутадайла зи бубади чӀугур рикӀин тӀалар къедалди зи рикӀел хъсандиз алама. Райондин алакьунар авачир регьберри багъманхъанри яргъал йисара чӀехи зегьмет чӀугуна арадиз гъайи бегьер авай багъар тергнай. Са шумуд йисар алатайла гьа ксари палметдин багъар цӀийи кьилелай салариз элкъуьрнай. Жемятдин зегьметар гарув вугузвай ксарин крар эхиз жедайвал тушир''.

''Зи диде Куьбра муаллим тир. Ада юкьван мектебда лезги ва [[азербайжан чӀал]]арин тарсар гузвай. А чӀавуз хайи чӀалан тарсар арадай акъудиз кӀанзавай ксарни авай. Ингье дидедин ва маса муаллимрин алахъунар себеб яз районда лезги чӀалан тарсар арадай акъудиз хьанач. Лезги халкьдин манияр хъсандиз чидай ва ара-ара абур иер ванцелди лугьудай дидеди. Ада зазни халкьдин манияр кӀанарнай.''&lt;ref&gt;[http://sedagetkerimova.com/index.php?id=3 Жувакай са кьве гаф]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Ада [[1969 йис]]уз [[КцӀар]] шегьердин 1-номердин юкьван мектеб акьалтӀарна. Мектебда кӀелдай вахтунда С. Керимовадин шиирар, гьикаяяр ва макъалаяр республикадин газетринни журналрин чинриз акъатнай. [[1969 йис]]уз [[Азербайжандин Гьукуматдин Университет]]дин журналистикадин факультетдик экечӀай Седакъет Керимова гьеле студент тирла республикадин виридалайни чӀехи тираждалди басма жезвай «Азербайжан генжлери» ''(Азербайжандин жегьилар)'' газетдин чинриз акъудай макъала ва очеркралди сейли хьанай. Адан ахлакьдин месэлайриз талукьарнавай очеркри республикада ван кутунай.

Азербайжандин печатдин органра гадарнавай аялрин, дидейринни бубайрин проблемаяр сифте яз Седакъет Керимовади къарагъарнай.

Седакъет Керимовадиз, ада туькӀуьрай эсерар фикирдиз къачуна, ам гьеле университетдин вад лагьай курсуна кӀелзавай чӀавуз Азербайжандин КП-дин ЦК-дин «Совет кенди» ''(Советдин хуьр)'' газетда корреспондентвиле кӀвалахун теклифнай. Гьа газетда ада ара датӀана 17 йис кӀвалахна. Седакъет Керимовади Азербайжандин парламентдин орган тир «Гьаят» ''(Уьмуьр)'' (гуьгъуьнлай адаз «Азербайжан» тӀвар гана) газетдин сад лагьай тилитдилай редакциядин завотделвиле кӀвалахна, гуьгъуьнлай халкьарарадин «Гуьнай» газетдин кьилин редактордин заместителдин къуллугъ кьилиз акъудна. &quot;1997 йис&quot;алай ам «Самур» газетадин кьилин редактор я. Седакъет Керимова [[азербайжан чӀал|азербайжан]], [[урус чӀал|урус]] ва [[лезги чӀал]]аралди басмадай акъуднавай 7 агъзурдалай пара макъалайрин, очеркрин, корреспонденцийрин, зарисовкайрин, эссе ва фельетонрин кирам я.

Журналистикада къазанмишай агалкьунрай ам Азербайжандин Журналистрин Союздин «Къизилдин къелем» ва Гьасанбег Зердабидин тӀварунихъ галай премийриз лайихвилер аваз хьана. Седакъет Керимовади республикадин журналистар патал тайинарнавай Мегьсети Генжевидин ва Хандин руш Натеванан тӀварарихъ галай премиярни къачуна. Ам [[Хельсинки]]дин Гражданвилин Ассамблеядин АМК-дин «Ислягьвал» премиядиз лайихвилер аваз хьана.

[[2006 йис]]уз Азербайжандин Президент [[Илгьам Алиев]]ан серенжемдалди Седакъет Керимова «Азербайжандин культурадин лайихвилер авай кӀвалахдар» гьуьрметдин тӀварцӀиз лайих хьана.

== ТуькӀуьрай эсерар ==
С. Керимовадин «Ван алачир гьарай» тӀвар ганвай сад лагьай повестринни гьикаяйрин улуб [[1985 йис]]уз «Язычи» чапханада 15 агъзур тираждалди басма хьана ва ада кирамдин кӀелдайбурун патай чӀехи гьуьрмет гъана. [[1989 йис]]уз С. Керимовадин «Са гатфарин йиф» тӀвар алай прозадин кьвед лагьай улубдиз экв акуна ва кӀелдайбуру ам гзаф хушвилелди кьабулна. И кӀватӀалрилай алатайла заридин «Къариб къушран мани» ([[1991 йис|1991]]) тӀвар ганвай шииррин улуб басма хьана ва ана авай гзаф шиирар кӀелдайбурун сивяй — сивиз фена. Композиторри улубда гьатнавай цӀудалай гзаф шиирриз манияр теснифна. Къелемэгьлиди [[1993 йис]]уз азербайжан чӀалал кхьенвай «Алпаб» роман Азербайжандин прозада вакъиадиз элкъвена. Критикри и улубдикай цӀудралди рецензияр басмадай акъудна.

Заридин лезги чӀалал сад лагьай улуб «Лезгинкадал илига» тӀвар алаз [[1995 йис]]уз «Азербайжан» чапханади басмадай акъудна. Улубди лезги кӀелдайбурун патай шаирдиз чӀехи гьуьрмет гъана. Улубдин гьакъиндай Дагъустандинни Азербайжандин лезги къелемэгьлийри гзаф къимет авай макъалаяр кхьена. [[1998 йис]]уз С. Керимовади лезги чӀалалди «Къарагъ дуьнья „Лезгинкадал“ кьуьлериз» тӀвар ганвай шиирринни поэмайрин улуб басмадай акъудна.

Азербайжан чӀалал кхьенвай повестрикайни романрикай ибарат тир «Ряден» ([[2000 йис|2000]]) кӀватӀалдини С. Керимовадиз сейливал гъана. Улубдихъ авсиятда газетринни журналрин чинриз 54 рецензия акъатна.

Лезги чӀалалди С. Керимовадин повестрин ва гьикаяйрин «Къайи рагъ» ([[2003 йис|2003]]), шииррин «Мад са гатфар» ([[2003 йис|2003]]), аялар патал кхьенвай «Рагъ хъуьрезва» улубар басма хьана. Адан са шумуд повесть ва роман («Блажная»), гьакӀни шиирар («За семью горами») урус чӀалаз элкъуьрна басмадай акъуднавайди я.

[[2003 йис]]уз Азербайжан Республикадин Культурадин Министерстводи ва Азербайжандин Гьукуматдин Улубханади культурадинни маарифдин карханайра С. Керимовадин туькӀуьрунар теблигъ авун паталди «Седакъет Керимовадин 50 йис» тӀвар ганвай улуб басмадай акъудна. Республикадин Нобелан Информациядин Юкьван кьил, филологиядин илимрин кандидат Бейбала Алескерова туькӀуьрай и улубда кхьирагдин уьмуьрдин рекьикайни туькӀуьрай эсеррикай гегьеншдиз ихтилатнава. ТӀвар-ван авай кхьираг-журналист Муьзеффер Меликмамедова [[2003 йис]]уз С. Керимовадин туькӀуьрай эсерриз талукьарнавай «Седакъет» тӀвар ганвай публицистикадин улуб басмадай акъудна.

С. Керимовадин «КцӀар, кцӀарвияр» энциклопедиядин кӀватӀал адан яргъал йисара чӀугур зегьметдин нетижа я. И улуб районриз талукьарнавай кьилди улубрилай са кьадар тафават аваз я. Авторди тариххъанди, чӀалан пешекарди, журналистди, таржумачиди, фотографди, гьакӀни КцӀар мукьувай чизвай ва адал рикӀ алай инсанди хьиз чӀугунвай зегьмет чӀехиди я. Улубдин кьилин лайихвилерикай сад ам кьве чӀалалди хьун я, лезги ва цӀап.

[[2012 йис]]уз С. Керимовадин «Медвежий дождь» ''(Севрен марф)'' тӀвар алай улуб Бакудин «Зия» чапханада урус чӀалал басма хьана. Ана заридин кьве роман, кьуд повесть ва милегьар гьатнава.

И мукьвара сифте яз лезги чӀалал Седакъет Керимовадин аудио улуб шиирдал рикӀ алайбурал агакьна. Азербайжандинни Америкадин «Уфуг» тешкилатдин проект тир и улубда зариди вичин хкягъай шиирар кӀелзава. Аудио улубдин кьетӀенвилерикай сад ам я хьи, гьар са шиирдихъ авсиятда туькӀуьрнавай макьамарни С. Керимовадинбур я.

Седакъет Керимова композитор хьизни сейли я. Ам вичин чӀалариз туькӀуьрнавай 100 — далай гзаф манидин кирам я.

== «Сувар» ансамбль ==
[[1996 йис]]ан июндиз [[Баку]]да лезгийрин [[«Сувар» ансамбль]] арадал атана. Вичин суракьар вири дуьньядиз чкӀанвай «Сувар» къе лезгийрин рикӀ алай пешекар коллектив я.

Бакудин Жегьил Тамашачийрин Театрда вичин сад лагьай концерт гайи «Сувар» ансамблдихъ муьжуьд макьамдар ва вад манидар авай. Лезги халкьдин манияр ва кьуьлдай гьаваяр халкьдив агакьарун вичин вилик къаст эцигай ансамблдин манидарар [[Руслан Пирвердиев]]а, Агьмед Къурбанова, Магьире Шириновади, Дилбер Агъаевади лезги манийрин мелерин бине кутуна. Гуьгъуьнлай ансамблдик [[Решад Ибрагьимов]], [[Роза Гьажимурадова]], Жемиле Залова, [[Жавагьир Абдулова]] ва [[Эльвина Гьейдарова]] хьтин манидарар экечӀна.

Ансамбль арадиз гъана, адаз регьбервал гайи Седакъет Керимовадин алахъунар себеб яз адан репертуарда лезгийрин дегь манийрини кьуьлдай макьамри кьетӀен чка кьуна. «Шарвилидин мехъер», «Шарвилидин сусан тариф», «Кай дилбер», «Лезгид руш», «Пейкер баха», «Перизада», «Даллай», «Суна чан», «Загъадурзагъа», «Адахлу», «Магьи дилбер чан», «Сувал алай яр», «Шагьсенем», «Дагълар», «Хъипи пешер авадариз», «Ширин-ширин» хьтин халкьдин манийрал коллективди чан хкана. С. Керимовади вичи тесниф авур вишдалай гзаф манидалди ансамблдин нуфуз хкажна. Адан «Лезгинкадал илига», «Зи хайи эл», «Шамилан дагъ», «Асса», «КцӀар», «Къведа жал?», «Шагь дагъдин цуьк», «Каму яр», «Баде» хьтин манияр иллаки сейли я.

== «Самур» газет ==
[[2012 йи]]сан январдиз Азербайжандин лезги чӀалал акъатзавай республикадин газет тир «Самурдин» 20 йис тамам хьана. Алатай 20 йисан къене гьикьван кӀевера гьатнатӀани, акъатдай мумкинвилер михьиз атӀай чӀавар хьанатӀани, редакциядин коллективдилай гьар са лезгидин хиве жавабдарвал твазвай, чи руьгьдин лишан тир «Самурдин» тӀвар хуьз алакьна.

«Самурдин» сад лагьай редактор журналист [[Фейруз Беделов]] хьана. Ада газетдиз регьбервал гайи 8 вацран къене газетдин 24 номер акъатна. Гуьгъуьнлай харусенятдин илимрин доктор [[Нуреддин Гьабибов]] газетдин редакторвиле тайинарна. Ада газетдин 21 номер акъудна.

[[1997 йис]]алай тӀвар-ван авай къелемэгьли Седакъет Керимова «Самурдиз» редакторвиле тайинарна ва ада газет кӀеверай акъудун хиве кьуна. И карда адаз куьмек гун патал машгьур кхьираг ва журналист Муьзеффер Меликмамедовни редактордин заместитель хьиз газетдив эгечӀна. «Самур» кӀвачел ахкьалдарун са акьванни регьят кар тушир. Ам цӀийи кьилелай арадал хкана кӀанзавай. Гзаф инсанар адакай девирдив кьадай газет хъжедайдан чӀалахъ тушир. Четинвилер арадай акъудун, крар гуьнгуьна хтун патал пуд чӀалал — лезги, азербайжан ва урус чӀаларал акъудзавай газетда кӀелзавайбур чпихъ ялдай макъалаяр чапна кӀанзавай. КӀвенкӀве ада республикадин газет хьиз Азербайжандин газетрин жергеда лайихвилер авай чка кьуна кӀанзавай. Газетди лезги халкьдин тарихдикай, культурадикай, чӀалакай, ацукьун-къарагъуникай ва маса месэлайрикай кӀелзавайбурун рикӀериз эсердайвал кхьена кӀанзавай. КӀелзавайбуру газетдин чинриз пуд чӀалални марагъ квай макъалаяр акъудун тӀалабзавай.

[[1999 йис]]уз газет кхьейбурун кьадар 500 кас гзаф хьана. Газетдин чинриз лезгидалди 50, азербайжан чӀалалди 40, урус чӀалалди 20 рубрика акъатна. А рубрикайрик кваз акьван марагълу макъалаяр гана хьи, «Самур» гъиляй-гъилиз фена. Редакцияди кьиле тухвай чирна — жагъурунрай малум хьайивал, лезги ва азербайжан чӀаларал кардик кутур «Самурдин» мугьманар&quot;, «Чи хуьрер», «Самурдин» гафалаг&quot;, «Самурдин» мектеб&quot;, «Квез чидани?», «1918 йисан Къубадин сед», «Чи сейлибур», «Самурдин» хкетар&quot;, «ЦӀийи лезгияр», «КцӀар, кцӀарвияр», «Лезги чӀалакай веревирдер», «Атун ава… хъфин ава», «Инсанар, уьмуьрар», «Редактордин гаф», «Чи агъсакъалар», «Машгьур лезгийрикай чаз вуч чизвач?», «Лезгияр вирина» рубрикайрик кваз гайи макъалаяр мадни марагъ кваз кӀелзавай. Гьа и кар себеб яз редакцияди кӀелзавайбурулай 1164 чар къачуна. Абурукай 14 [[Дагъустан]]дин, 23 [[Азербайжан]]дин районрайни шегьеррай кхьенвайбур тир. Урусатдин чара-чара вилаятрай, къецепатан уьлквейрайни кхьенвайбур авай. И карди газет сейли хьуникай хабар гузвай.

== Кьуьлерин мектеб ==
[[2004 йис]]уз Седакъет Керимовади сифте яз Бакуда «Сувар» тӀвар алаз кьуьлерин мектеб кардик кутуна. Ам хореограф Сенан Гусейнлидихъ галаз санал жегьилриз кьуьлерунин сирер чириз гатӀумна. Гуьгъуьнлай адан тӀалабуналди хореограф [[Зейнал Жигерханов]]а жегьилриз чирвилер гана. Гила ина Гуьлнара Байрамовадини кӀвалахзава.

С. Керимовади и мектебда 10-далай гзаф цӀийи кьуьлер арадиз гъана. Гьа чӀавалай «Сувар» манийринни кьуьлерин ансамбль хьиз халкьдин рикӀ алай коллективдиз элкъвена. [[2006 йис]]уз [[Азербайжандин Гьукуматдин Операдинни Балетдин Театр]]да кьиле фейи, ансамблдин 10 йисан юбилейдиз талукьарай концертда 50-дав агакьна манидаррини кьуьлдайбуру чпин алакьунар къалурна. Алай чӀавуз «Сувар» Бакудин зурба кьуьлерин мектебдиз элкъвенва. «Сувар» ансамблди лезгийрин дегь чӀаварин кьуьлерин бинедаллаз цӀийибур туькӀуьрзава, халкьдин манийрихъ цӀийи тӀям кутазва.

== Лезги чӀалан курсар ==
[[1997 йис]]алай инихъ «Самур» газетдиз регьбервал гайи Седакъет Керимовади редакцияда лезги чӀалан курсар кардик кутуна. Алатай 15 йисан къене цӀудралди жегьилар патал и курсар дидед чӀалан кӀани макандиз элкъвена. Абуру къедалди гьафтеда кьведра дидед чӀалал кхьиз, кӀелиз чирзава, лезги литературадикай чирвилер къачузва. Курсариз къвезвайбурун арада студентри иллаки чӀехи чка кьазва.

== Муькуь проэктар ==
* Лезги чӀалал аудиоулуб&lt;ref&gt;[http://www.sedagetkerimova.com/index.php?id=24 Лезги чӀалал аудиоулуб]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.sedagetkerimova.com/index.php?id=26&amp;lng=lez «Сувар» ансамблдикай малуматар]
* [http://www.samurpress.net/page.php?pid=4 «Самур» газетадикай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130803022603/http://samurpress.net/page.php?pid=4 |date=2013-08-03 }}

[[Категория:Лезги шаирар]]</text>
      <sha1>fg42p3jtxb8zezq4nx5vw4xycietky0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100064</id>
      <parentid>100060</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26656" sha1="641018guzp6hlmgg7ee7699na0hym01" xml:space="preserve">{{Зари
| ТӀвар = Керимрин Седакъет Къайинбеган руш
| ТӀварцӀин оригинал =
| Шикил = 
| Гьяркьуьвал = 250px
| Къул =
| Хайила ганвай тӀвар = Керимова Седакъет Къайинбеган руш
| ЛакӀабар =
| Хайи тарих = {{Дидедиз дата|30|3|1953}}
| Хайи чка = [[КцӀар район]], [[Къалажух (КцӀар район)|Къалажух хуьр]]
| Кьиникьин тарих =
| Кьиникьин чка =
| Гражданвал =
| Буба = Къайинбег
| Диде = Куьбра
| Гъуьл = Мубариз
| Паб =
| Аялар =
| Крарин жуьре = [[зари]], композитор, жемиятдин кархъан
| Активвилин йисар =
| Литературадин рекьер =
| Жанр =
| Эсеррин чӀал = лезги, урус, азербайжан
| Премияяр =
| Lib =
| Сайт =
| Викитека =
| Викигьамбар =
}}

'''КӀележугъ Кериман хтул Къайинбеган руш Садакъат''' ([[1953 йис]]ан 30 март, [[КцӀар район]], [[Къалажух (КцӀар район)|Къалажух]] хуьр) — [[лезгияр|лезги]] зари, композитор, жемиятдин зурба кархъан. Лезги чӀал ва культура вилик тухузвай лезги халкьдин тӀвар — ван ва чӀехи метлеб авай векилрикай сад.

== Биография ==
Керимрин Седакъет [[1953 йис]]ан 30 мартдиз [[КцӀар район]]дин [[Къалажух (КцӀар район)|Къалажух]] хуьре дидедиз хьана. Адан кьуд йис алукьайла ам [[Яргун]] хуьруьз куьч хьанай. Гуьгъуьнлай, кьве йисалай абур [[КцӀар]] шегьердиз, дахди эцигай чӀехи кӀвализ куьч хьана ацукьнай.

Керимрин Седакъета вичин сайтуна вичин уьмуьрдикай ийизвай эхтилатдин кьатӀ:

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; ''[[Ватандин ЧӀехи дяве]] къарагъайла Керимоврин хизандай пуд стха — Къайинбег, Абдулрегьим ва Гьажирегьим аскервилиз фена. Зи Абдулрегьим ими дяведай хтанач. Гьажирегьим ими лагьайтӀа, дяведилай кьулухъ [[Украина]]да вичиз хизан туькӀуьрна гьана амукьна.'' &lt;br /&gt;

''Зи буба дяведай хайи хуьруьз хтайла, вичин диде кучукна сурарай хквезвай хуьруьнбурал дуьшуьш хьанай. Вичин уьмуьрдин эхирдалди дидедин тӀвар кьурла вилерал накъвар акьалтдай адан. Рушарикай садаз Гьуьруьят тӀвар ганай, амма и пак тӀвар садрани мецел тегъиз, веледдиз «бабу» лагьана эвердай ада. Дяведай гзаф орденарни медалар гваз хтай ада садрани абур алаз-алачиз хурал алкӀурдачир. Йиса садра 9 майдиз параддин форма алукӀна кӀваляй акъатдай ам. А юкъуз буба са маса гьавада жедай — вилер ацӀуз-алахьиз дяведа кьенвай вичин дустарни мукьвабур рикӀел хкидай ада''.

''Зи буба КцӀара сифте яз цӀийи багъар кутур ксарикай сад тир. Ада галатун тийижиз кӀвалахиз чи цӀудралди дегь сортар арадиз хканай. КцӀарвийри, къалажухвийри, яргунвийри, гьакьни маса хуьрерин жемятри исятдани зи бубадин тӀвар чӀехи гьуьрметдалди рикӀел хкизва. Алатай виш йисан 90 — й йисарин сифте кьилера ацӀай бегьер гузвай абасбиги, синаб, шафран, циган, ренет, розмарин, бельфлор, телеб ичер хьтин дегь сортар цанвай багъар кӀаняй акъудна абурун чкадал палметдин багъар кутадайла зи бубади чӀугур рикӀин тӀалар къедалди зи рикӀел хъсандиз алама. Райондин алакьунар авачир регьберри багъманхъанри яргъал йисара чӀехи зегьмет чӀугуна арадиз гъайи бегьер авай багъар тергнай. Са шумуд йисар алатайла гьа ксари палметдин багъар цӀийи кьилелай салариз элкъуьрнай. Жемятдин зегьметар гарув вугузвай ксарин крар эхиз жедайвал тушир''.

''Зи диде Куьбра муаллим тир. Ада юкьван мектебда лезги ва [[азербайжан чӀал]]арин тарсар гузвай. А чӀавуз хайи чӀалан тарсар арадай акъудиз кӀанзавай ксарни авай. Ингье дидедин ва маса муаллимрин алахъунар себеб яз районда лезги чӀалан тарсар арадай акъудиз хьанач. Лезги халкьдин манияр хъсандиз чидай ва ара-ара абур иер ванцелди лугьудай дидеди. Ада зазни халкьдин манияр кӀанарнай.''&lt;ref&gt;[http://sedagetkerimova.com/index.php?id=3 Жувакай са кьве гаф]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Ада [[1969 йис]]уз [[КцӀар]] шегьердин 1-номердин юкьван мектеб акьалтӀарна. Мектебда кӀелдай вахтунда С. Керимовадин шиирар, гьикаяяр ва макъалаяр республикадин газетринни журналрин чинриз акъатнай. [[1969 йис]]уз [[Азербайжандин Гьукуматдин Университет]]дин журналистикадин факультетдик экечӀай Седакъет Керимова гьеле студент тирла республикадин виридалайни чӀехи тираждалди басма жезвай «Азербайжан генжлери» ''(Азербайжандин жегьилар)'' газетдин чинриз акъудай макъала ва очеркралди сейли хьанай. Адан ахлакьдин месэлайриз талукьарнавай очеркри республикада ван кутунай.

Азербайжандин печатдин органра гадарнавай аялрин, дидейринни бубайрин проблемаяр сифте яз Седакъет Керимовади къарагъарнай.

Седакъет Керимовадиз, ада туькӀуьрай эсерар фикирдиз къачуна, ам гьеле университетдин вад лагьай курсуна кӀелзавай чӀавуз Азербайжандин КП-дин ЦК-дин «Совет кенди» ''(Советдин хуьр)'' газетда корреспондентвиле кӀвалахун теклифнай. Гьа газетда ада ара датӀана 17 йис кӀвалахна. Седакъет Керимовади Азербайжандин парламентдин орган тир «Гьаят» ''(Уьмуьр)'' (гуьгъуьнлай адаз «Азербайжан» тӀвар гана) газетдин сад лагьай тилитдилай редакциядин завотделвиле кӀвалахна, гуьгъуьнлай халкьарарадин «Гуьнай» газетдин кьилин редактордин заместителдин къуллугъ кьилиз акъудна. &quot;1997 йис&quot;алай ам «Самур» газетадин кьилин редактор я. Седакъет Керимова [[азербайжан чӀал|азербайжан]], [[урус чӀал|урус]] ва [[лезги чӀал]]аралди басмадай акъуднавай 7 агъзурдалай пара макъалайрин, очеркрин, корреспонденцийрин, зарисовкайрин, эссе ва фельетонрин кирам я.

Журналистикада къазанмишай агалкьунрай ам Азербайжандин Журналистрин Союздин «Къизилдин къелем» ва Гьасанбег Зердабидин тӀварунихъ галай премийриз лайихвилер аваз хьана. Седакъет Керимовади республикадин журналистар патал тайинарнавай Мегьсети Генжевидин ва Хандин руш Натеванан тӀварарихъ галай премиярни къачуна. Ам [[Хельсинки]]дин Гражданвилин Ассамблеядин АМК-дин «Ислягьвал» премиядиз лайихвилер аваз хьана.

[[2006 йис]]уз Азербайжандин Президент [[Илгьам Алиев]]ан серенжемдалди Седакъет Керимова «Азербайжандин культурадин лайихвилер авай кӀвалахдар» гьуьрметдин тӀварцӀиз лайих хьана.

== ТуькӀуьрай эсерар ==
С. Керимовадин «Ван алачир гьарай» тӀвар ганвай сад лагьай повестринни гьикаяйрин улуб [[1985 йис]]уз «Язычи» чапханада 15 агъзур тираждалди басма хьана ва ада кирамдин кӀелдайбурун патай чӀехи гьуьрмет гъана. [[1989 йис]]уз С. Керимовадин «Са гатфарин йиф» тӀвар алай прозадин кьвед лагьай улубдиз экв акуна ва кӀелдайбуру ам гзаф хушвилелди кьабулна. И кӀватӀалрилай алатайла заридин «Къариб къушран мани» ([[1991 йис|1991]]) тӀвар ганвай шииррин улуб басма хьана ва ана авай гзаф шиирар кӀелдайбурун сивяй — сивиз фена. Композиторри улубда гьатнавай цӀудалай гзаф шиирриз манияр теснифна. Къелемэгьлиди [[1993 йис]]уз азербайжан чӀалал кхьенвай «Алпаб» роман Азербайжандин прозада вакъиадиз элкъвена. Критикри и улубдикай цӀудралди рецензияр басмадай акъудна.

Заридин лезги чӀалал сад лагьай улуб «Лезгинкадал илига» тӀвар алаз [[1995 йис]]уз «Азербайжан» чапханади басмадай акъудна. Улубди лезги кӀелдайбурун патай шаирдиз чӀехи гьуьрмет гъана. Улубдин гьакъиндай Дагъустандинни Азербайжандин лезги къелемэгьлийри гзаф къимет авай макъалаяр кхьена. [[1998 йис]]уз С. Керимовади лезги чӀалалди «Къарагъ дуьнья „Лезгинкадал“ кьуьлериз» тӀвар ганвай шиирринни поэмайрин улуб басмадай акъудна.

Азербайжан чӀалал кхьенвай повестрикайни романрикай ибарат тир «Ряден» ([[2000 йис|2000]]) кӀватӀалдини С. Керимовадиз сейливал гъана. Улубдихъ авсиятда газетринни журналрин чинриз 54 рецензия акъатна.

Лезги чӀалалди С. Керимовадин повестрин ва гьикаяйрин «Къайи рагъ» ([[2003 йис|2003]]), шииррин «Мад са гатфар» ([[2003 йис|2003]]), аялар патал кхьенвай «Рагъ хъуьрезва» улубар басма хьана. Адан са шумуд повесть ва роман («Блажная»), гьакӀни шиирар («За семью горами») урус чӀалаз элкъуьрна басмадай акъуднавайди я.

[[2003 йис]]уз Азербайжан Республикадин Культурадин Министерстводи ва Азербайжандин Гьукуматдин Улубханади культурадинни маарифдин карханайра С. Керимовадин туькӀуьрунар теблигъ авун паталди «Седакъет Керимовадин 50 йис» тӀвар ганвай улуб басмадай акъудна. Республикадин Нобелан Информациядин Юкьван кьил, филологиядин илимрин кандидат Бейбала Алескерова туькӀуьрай и улубда кхьирагдин уьмуьрдин рекьикайни туькӀуьрай эсеррикай гегьеншдиз ихтилатнава. ТӀвар-ван авай кхьираг-журналист Муьзеффер Меликмамедова [[2003 йис]]уз С. Керимовадин туькӀуьрай эсерриз талукьарнавай «Седакъет» тӀвар ганвай публицистикадин улуб басмадай акъудна.

С. Керимовадин «КцӀар, кцӀарвияр» энциклопедиядин кӀватӀал адан яргъал йисара чӀугур зегьметдин нетижа я. И улуб районриз талукьарнавай кьилди улубрилай са кьадар тафават аваз я. Авторди тариххъанди, чӀалан пешекарди, журналистди, таржумачиди, фотографди, гьакӀни КцӀар мукьувай чизвай ва адал рикӀ алай инсанди хьиз чӀугунвай зегьмет чӀехиди я. Улубдин кьилин лайихвилерикай сад ам кьве чӀалалди хьун я, лезги ва цӀап.

[[2012 йис]]уз С. Керимовадин «Медвежий дождь» ''(Севрен марф)'' тӀвар алай улуб Бакудин «Зия» чапханада урус чӀалал басма хьана. Ана заридин кьве роман, кьуд повесть ва милегьар гьатнава.

И мукьвара сифте яз лезги чӀалал Седакъет Керимовадин аудио улуб шиирдал рикӀ алайбурал агакьна. Азербайжандинни Америкадин «Уфуг» тешкилатдин проект тир и улубда зариди вичин хкягъай шиирар кӀелзава. Аудио улубдин кьетӀенвилерикай сад ам я хьи, гьар са шиирдихъ авсиятда туькӀуьрнавай макьамарни С. Керимовадинбур я.

Седакъет Керимова композитор хьизни сейли я. Ам вичин чӀалариз туькӀуьрнавай 100 — далай гзаф манидин кирам я.

== «Сувар» ансамбль ==
[[1996 йис]]ан июндиз [[Баку]]да лезгийрин [[«Сувар» ансамбль]] арадал атана. Вичин суракьар вири дуьньядиз чкӀанвай «Сувар» къе лезгийрин рикӀ алай пешекар коллектив я.

Бакудин Жегьил Тамашачийрин Театрда вичин сад лагьай концерт гайи «Сувар» ансамблдихъ муьжуьд макьамдар ва вад манидар авай. Лезги халкьдин манияр ва кьуьлдай гьаваяр халкьдив агакьарун вичин вилик къаст эцигай ансамблдин манидарар [[Руслан Пирвердиев]]а, Агьмед Къурбанова, Магьире Шириновади, Дилбер Агъаевади лезги манийрин мелерин бине кутуна. Гуьгъуьнлай ансамблдик [[Решад Ибрагьимов]], [[Роза Гьажимурадова]], Жемиле Залова, [[Жавагьир Абдулова]] ва [[Эльвина Гьейдарова]] хьтин манидарар экечӀна.

Ансамбль арадиз гъана, адаз регьбервал гайи Седакъет Керимовадин алахъунар себеб яз адан репертуарда лезгийрин дегь манийрини кьуьлдай макьамри кьетӀен чка кьуна. «Шарвилидин мехъер», «Шарвилидин сусан тариф», «Кай дилбер», «Лезгид руш», «Пейкер баха», «Перизада», «Даллай», «Суна чан», «Загъадурзагъа», «Адахлу», «Магьи дилбер чан», «Сувал алай яр», «Шагьсенем», «Дагълар», «Хъипи пешер авадариз», «Ширин-ширин» хьтин халкьдин манийрал коллективди чан хкана. С. Керимовади вичи тесниф авур вишдалай гзаф манидалди ансамблдин нуфуз хкажна. Адан «Лезгинкадал илига», «Зи хайи эл», «Шамилан дагъ», «Асса», «КцӀар», «Къведа жал?», «Шагь дагъдин цуьк», «Каму яр», «Баде» хьтин манияр иллаки сейли я.

== «Самур» газет ==
[[2012 йи]]сан январдиз Азербайжандин лезги чӀалал акъатзавай республикадин газет тир «Самурдин» 20 йис тамам хьана. Алатай 20 йисан къене гьикьван кӀевера гьатнатӀани, акъатдай мумкинвилер михьиз атӀай чӀавар хьанатӀани, редакциядин коллективдилай гьар са лезгидин хиве жавабдарвал твазвай, чи руьгьдин лишан тир «Самурдин» тӀвар хуьз алакьна.

«Самурдин» сад лагьай редактор журналист [[Фейруз Беделов]] хьана. Ада газетдиз регьбервал гайи 8 вацран къене газетдин 24 номер акъатна. Гуьгъуьнлай харусенятдин илимрин доктор [[Нуреддин Гьабибов]] газетдин редакторвиле тайинарна. Ада газетдин 21 номер акъудна.

[[1997 йис]]алай тӀвар-ван авай къелемэгьли Седакъет Керимова «Самурдиз» редакторвиле тайинарна ва ада газет кӀеверай акъудун хиве кьуна. И карда адаз куьмек гун патал машгьур кхьираг ва журналист Муьзеффер Меликмамедовни редактордин заместитель хьиз газетдив эгечӀна. «Самур» кӀвачел ахкьалдарун са акьванни регьят кар тушир. Ам цӀийи кьилелай арадал хкана кӀанзавай. Гзаф инсанар адакай девирдив кьадай газет хъжедайдан чӀалахъ тушир. Четинвилер арадай акъудун, крар гуьнгуьна хтун патал пуд чӀалал — лезги, азербайжан ва урус чӀаларал акъудзавай газетда кӀелзавайбур чпихъ ялдай макъалаяр чапна кӀанзавай. КӀвенкӀве ада республикадин газет хьиз Азербайжандин газетрин жергеда лайихвилер авай чка кьуна кӀанзавай. Газетди лезги халкьдин тарихдикай, культурадикай, чӀалакай, ацукьун-къарагъуникай ва маса месэлайрикай кӀелзавайбурун рикӀериз эсердайвал кхьена кӀанзавай. КӀелзавайбуру газетдин чинриз пуд чӀалални марагъ квай макъалаяр акъудун тӀалабзавай.

[[1999 йис]]уз газет кхьейбурун кьадар 500 кас гзаф хьана. Газетдин чинриз лезгидалди 50, азербайжан чӀалалди 40, урус чӀалалди 20 рубрика акъатна. А рубрикайрик кваз акьван марагълу макъалаяр гана хьи, «Самур» гъиляй-гъилиз фена. Редакцияди кьиле тухвай чирна — жагъурунрай малум хьайивал, лезги ва азербайжан чӀаларал кардик кутур «Самурдин» мугьманар&quot;, «Чи хуьрер», «Самурдин» гафалаг&quot;, «Самурдин» мектеб&quot;, «Квез чидани?», «1918 йисан Къубадин сед», «Чи сейлибур», «Самурдин» хкетар&quot;, «ЦӀийи лезгияр», «КцӀар, кцӀарвияр», «Лезги чӀалакай веревирдер», «Атун ава… хъфин ава», «Инсанар, уьмуьрар», «Редактордин гаф», «Чи агъсакъалар», «Машгьур лезгийрикай чаз вуч чизвач?», «Лезгияр вирина» рубрикайрик кваз гайи макъалаяр мадни марагъ кваз кӀелзавай. Гьа и кар себеб яз редакцияди кӀелзавайбурулай 1164 чар къачуна. Абурукай 14 [[Дагъустан]]дин, 23 [[Азербайжан]]дин районрайни шегьеррай кхьенвайбур тир. Урусатдин чара-чара вилаятрай, къецепатан уьлквейрайни кхьенвайбур авай. И карди газет сейли хьуникай хабар гузвай.

== Кьуьлерин мектеб ==
[[2004 йис]]уз Седакъет Керимовади сифте яз Бакуда «Сувар» тӀвар алаз кьуьлерин мектеб кардик кутуна. Ам хореограф Сенан Гусейнлидихъ галаз санал жегьилриз кьуьлерунин сирер чириз гатӀумна. Гуьгъуьнлай адан тӀалабуналди хореограф [[Зейнал Жигерханов]]а жегьилриз чирвилер гана. Гила ина Гуьлнара Байрамовадини кӀвалахзава.

С. Керимовади и мектебда 10-далай гзаф цӀийи кьуьлер арадиз гъана. Гьа чӀавалай «Сувар» манийринни кьуьлерин ансамбль хьиз халкьдин рикӀ алай коллективдиз элкъвена. [[2006 йис]]уз [[Азербайжандин Гьукуматдин Операдинни Балетдин Театр]]да кьиле фейи, ансамблдин 10 йисан юбилейдиз талукьарай концертда 50-дав агакьна манидаррини кьуьлдайбуру чпин алакьунар къалурна. Алай чӀавуз «Сувар» Бакудин зурба кьуьлерин мектебдиз элкъвенва. «Сувар» ансамблди лезгийрин дегь чӀаварин кьуьлерин бинедаллаз цӀийибур туькӀуьрзава, халкьдин манийрихъ цӀийи тӀям кутазва.

== Лезги чӀалан курсар ==
[[1997 йис]]алай инихъ «Самур» газетдиз регьбервал гайи Седакъет Керимовади редакцияда лезги чӀалан курсар кардик кутуна. Алатай 15 йисан къене цӀудралди жегьилар патал и курсар дидед чӀалан кӀани макандиз элкъвена. Абуру къедалди гьафтеда кьведра дидед чӀалал кхьиз, кӀелиз чирзава, лезги литературадикай чирвилер къачузва. Курсариз къвезвайбурун арада студентри иллаки чӀехи чка кьазва.

== Муькуь проэктар ==
* Лезги чӀалал аудиоулуб&lt;ref&gt;[http://www.sedagetkerimova.com/index.php?id=24 Лезги чӀалал аудиоулуб]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.sedagetkerimova.com/index.php?id=26&amp;lng=lez «Сувар» ансамблдикай малуматар]
* [http://www.samurpress.net/page.php?pid=4 «Самур» газетадикай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130803022603/http://samurpress.net/page.php?pid=4 |date=2013-08-03 }}

[[Категория:Лезги шаирар]]</text>
      <sha1>641018guzp6hlmgg7ee7699na0hym01</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100065</id>
      <parentid>100064</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биография */</comment>
      <origin>100065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26622" sha1="atvy4069wa2kfu93xo2krf4ht6r6vzw" xml:space="preserve">{{Зари
| ТӀвар = Керимрин Седакъет Къайинбеган руш
| ТӀварцӀин оригинал =
| Шикил = 
| Гьяркьуьвал = 250px
| Къул =
| Хайила ганвай тӀвар = Керимова Седакъет Къайинбеган руш
| ЛакӀабар =
| Хайи тарих = {{Дидедиз дата|30|3|1953}}
| Хайи чка = [[КцӀар район]], [[Къалажух (КцӀар район)|Къалажух хуьр]]
| Кьиникьин тарих =
| Кьиникьин чка =
| Гражданвал =
| Буба = Къайинбег
| Диде = Куьбра
| Гъуьл = Мубариз
| Паб =
| Аялар =
| Крарин жуьре = [[зари]], композитор, жемиятдин кархъан
| Активвилин йисар =
| Литературадин рекьер =
| Жанр =
| Эсеррин чӀал = лезги, урус, азербайжан
| Премияяр =
| Lib =
| Сайт =
| Викитека =
| Викигьамбар =
}}

'''КӀележугъ Кериман хтул Къайинбеган руш Садакъат''' ([[1953 йис]]ан 30 март, [[КцӀар район]], [[Къалажух (КцӀар район)|Къалажух]] хуьр) — [[лезгияр|лезги]] зари, композитор, жемиятдин зурба кархъан. Лезги чӀал ва культура вилик тухузвай лезги халкьдин тӀвар — ван ва чӀехи метлеб авай векилрикай сад.

== Биография ==
Седакъет [[1953 йис]]ан 30 мартдиз [[КцӀар район]]дин [[Къалажух (КцӀар район)|Къалажух]] хуьре дидедиз хьана. Адан кьуд йис алукьайла ам [[Яргун]] хуьруьз куьч хьанай. Гуьгъуьнлай, кьве йисалай абур [[КцӀар]] шегьердиз, дахди эцигай чӀехи кӀвализ куьч хьана ацукьнай.

Седакъета вичин сайтуна вичин уьмуьрдикай ийизвай эхтилатдин кьатӀ:

&lt;blockquote style=&quot;float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0&quot;&gt; ''[[Ватандин ЧӀехи дяве]] къарагъайла Керимоврин хизандай пуд стха — Къайинбег, Абдулрегьим ва Гьажирегьим аскервилиз фена. Зи Абдулрегьим ими дяведай хтанач. Гьажирегьим ими лагьайтӀа, дяведилай кьулухъ [[Украина]]да вичиз хизан туькӀуьрна гьана амукьна.'' &lt;br /&gt;

''Зи буба дяведай хайи хуьруьз хтайла, вичин диде кучукна сурарай хквезвай хуьруьнбурал дуьшуьш хьанай. Вичин уьмуьрдин эхирдалди дидедин тӀвар кьурла вилерал накъвар акьалтдай адан. Рушарикай садаз Гьуьруьят тӀвар ганай, амма и пак тӀвар садрани мецел тегъиз, веледдиз «бабу» лагьана эвердай ада. Дяведай гзаф орденарни медалар гваз хтай ада садрани абур алаз-алачиз хурал алкӀурдачир. Йиса садра 9 майдиз параддин форма алукӀна кӀваляй акъатдай ам. А юкъуз буба са маса гьавада жедай — вилер ацӀуз-алахьиз дяведа кьенвай вичин дустарни мукьвабур рикӀел хкидай ада''.

''Зи буба КцӀара сифте яз цӀийи багъар кутур ксарикай сад тир. Ада галатун тийижиз кӀвалахиз чи цӀудралди дегь сортар арадиз хканай. КцӀарвийри, къалажухвийри, яргунвийри, гьакьни маса хуьрерин жемятри исятдани зи бубадин тӀвар чӀехи гьуьрметдалди рикӀел хкизва. Алатай виш йисан 90 — й йисарин сифте кьилера ацӀай бегьер гузвай абасбиги, синаб, шафран, циган, ренет, розмарин, бельфлор, телеб ичер хьтин дегь сортар цанвай багъар кӀаняй акъудна абурун чкадал палметдин багъар кутадайла зи бубади чӀугур рикӀин тӀалар къедалди зи рикӀел хъсандиз алама. Райондин алакьунар авачир регьберри багъманхъанри яргъал йисара чӀехи зегьмет чӀугуна арадиз гъайи бегьер авай багъар тергнай. Са шумуд йисар алатайла гьа ксари палметдин багъар цӀийи кьилелай салариз элкъуьрнай. Жемятдин зегьметар гарув вугузвай ксарин крар эхиз жедайвал тушир''.

''Зи диде Куьбра муаллим тир. Ада юкьван мектебда лезги ва [[азербайжан чӀал]]арин тарсар гузвай. А чӀавуз хайи чӀалан тарсар арадай акъудиз кӀанзавай ксарни авай. Ингье дидедин ва маса муаллимрин алахъунар себеб яз районда лезги чӀалан тарсар арадай акъудиз хьанач. Лезги халкьдин манияр хъсандиз чидай ва ара-ара абур иер ванцелди лугьудай дидеди. Ада зазни халкьдин манияр кӀанарнай.''&lt;ref&gt;[http://sedagetkerimova.com/index.php?id=3 Жувакай са кьве гаф]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Ада [[1969 йис]]уз [[КцӀар]] шегьердин 1-номердин юкьван мектеб акьалтӀарна. Мектебда кӀелдай вахтунда С. Керимовадин шиирар, гьикаяяр ва макъалаяр республикадин газетринни журналрин чинриз акъатнай. [[1969 йис]]уз [[Азербайжандин Гьукуматдин Университет]]дин журналистикадин факультетдик экечӀай Седакъет Керимова гьеле студент тирла республикадин виридалайни чӀехи тираждалди басма жезвай «Азербайжан генжлери» ''(Азербайжандин жегьилар)'' газетдин чинриз акъудай макъала ва очеркралди сейли хьанай. Адан ахлакьдин месэлайриз талукьарнавай очеркри республикада ван кутунай.

Азербайжандин печатдин органра гадарнавай аялрин, дидейринни бубайрин проблемаяр сифте яз Седакъет Керимовади къарагъарнай.

Седакъет Керимовадиз, ада туькӀуьрай эсерар фикирдиз къачуна, ам гьеле университетдин вад лагьай курсуна кӀелзавай чӀавуз Азербайжандин КП-дин ЦК-дин «Совет кенди» ''(Советдин хуьр)'' газетда корреспондентвиле кӀвалахун теклифнай. Гьа газетда ада ара датӀана 17 йис кӀвалахна. Седакъет Керимовади Азербайжандин парламентдин орган тир «Гьаят» ''(Уьмуьр)'' (гуьгъуьнлай адаз «Азербайжан» тӀвар гана) газетдин сад лагьай тилитдилай редакциядин завотделвиле кӀвалахна, гуьгъуьнлай халкьарарадин «Гуьнай» газетдин кьилин редактордин заместителдин къуллугъ кьилиз акъудна. &quot;1997 йис&quot;алай ам «Самур» газетадин кьилин редактор я. Седакъет Керимова [[азербайжан чӀал|азербайжан]], [[урус чӀал|урус]] ва [[лезги чӀал]]аралди басмадай акъуднавай 7 агъзурдалай пара макъалайрин, очеркрин, корреспонденцийрин, зарисовкайрин, эссе ва фельетонрин кирам я.

Журналистикада къазанмишай агалкьунрай ам Азербайжандин Журналистрин Союздин «Къизилдин къелем» ва Гьасанбег Зердабидин тӀварунихъ галай премийриз лайихвилер аваз хьана. Седакъет Керимовади республикадин журналистар патал тайинарнавай Мегьсети Генжевидин ва Хандин руш Натеванан тӀварарихъ галай премиярни къачуна. Ам [[Хельсинки]]дин Гражданвилин Ассамблеядин АМК-дин «Ислягьвал» премиядиз лайихвилер аваз хьана.

[[2006 йис]]уз Азербайжандин Президент [[Илгьам Алиев]]ан серенжемдалди Седакъет Керимова «Азербайжандин культурадин лайихвилер авай кӀвалахдар» гьуьрметдин тӀварцӀиз лайих хьана.

== ТуькӀуьрай эсерар ==
С. Керимовадин «Ван алачир гьарай» тӀвар ганвай сад лагьай повестринни гьикаяйрин улуб [[1985 йис]]уз «Язычи» чапханада 15 агъзур тираждалди басма хьана ва ада кирамдин кӀелдайбурун патай чӀехи гьуьрмет гъана. [[1989 йис]]уз С. Керимовадин «Са гатфарин йиф» тӀвар алай прозадин кьвед лагьай улубдиз экв акуна ва кӀелдайбуру ам гзаф хушвилелди кьабулна. И кӀватӀалрилай алатайла заридин «Къариб къушран мани» ([[1991 йис|1991]]) тӀвар ганвай шииррин улуб басма хьана ва ана авай гзаф шиирар кӀелдайбурун сивяй — сивиз фена. Композиторри улубда гьатнавай цӀудалай гзаф шиирриз манияр теснифна. Къелемэгьлиди [[1993 йис]]уз азербайжан чӀалал кхьенвай «Алпаб» роман Азербайжандин прозада вакъиадиз элкъвена. Критикри и улубдикай цӀудралди рецензияр басмадай акъудна.

Заридин лезги чӀалал сад лагьай улуб «Лезгинкадал илига» тӀвар алаз [[1995 йис]]уз «Азербайжан» чапханади басмадай акъудна. Улубди лезги кӀелдайбурун патай шаирдиз чӀехи гьуьрмет гъана. Улубдин гьакъиндай Дагъустандинни Азербайжандин лезги къелемэгьлийри гзаф къимет авай макъалаяр кхьена. [[1998 йис]]уз С. Керимовади лезги чӀалалди «Къарагъ дуьнья „Лезгинкадал“ кьуьлериз» тӀвар ганвай шиирринни поэмайрин улуб басмадай акъудна.

Азербайжан чӀалал кхьенвай повестрикайни романрикай ибарат тир «Ряден» ([[2000 йис|2000]]) кӀватӀалдини С. Керимовадиз сейливал гъана. Улубдихъ авсиятда газетринни журналрин чинриз 54 рецензия акъатна.

Лезги чӀалалди С. Керимовадин повестрин ва гьикаяйрин «Къайи рагъ» ([[2003 йис|2003]]), шииррин «Мад са гатфар» ([[2003 йис|2003]]), аялар патал кхьенвай «Рагъ хъуьрезва» улубар басма хьана. Адан са шумуд повесть ва роман («Блажная»), гьакӀни шиирар («За семью горами») урус чӀалаз элкъуьрна басмадай акъуднавайди я.

[[2003 йис]]уз Азербайжан Республикадин Культурадин Министерстводи ва Азербайжандин Гьукуматдин Улубханади культурадинни маарифдин карханайра С. Керимовадин туькӀуьрунар теблигъ авун паталди «Седакъет Керимовадин 50 йис» тӀвар ганвай улуб басмадай акъудна. Республикадин Нобелан Информациядин Юкьван кьил, филологиядин илимрин кандидат Бейбала Алескерова туькӀуьрай и улубда кхьирагдин уьмуьрдин рекьикайни туькӀуьрай эсеррикай гегьеншдиз ихтилатнава. ТӀвар-ван авай кхьираг-журналист Муьзеффер Меликмамедова [[2003 йис]]уз С. Керимовадин туькӀуьрай эсерриз талукьарнавай «Седакъет» тӀвар ганвай публицистикадин улуб басмадай акъудна.

С. Керимовадин «КцӀар, кцӀарвияр» энциклопедиядин кӀватӀал адан яргъал йисара чӀугур зегьметдин нетижа я. И улуб районриз талукьарнавай кьилди улубрилай са кьадар тафават аваз я. Авторди тариххъанди, чӀалан пешекарди, журналистди, таржумачиди, фотографди, гьакӀни КцӀар мукьувай чизвай ва адал рикӀ алай инсанди хьиз чӀугунвай зегьмет чӀехиди я. Улубдин кьилин лайихвилерикай сад ам кьве чӀалалди хьун я, лезги ва цӀап.

[[2012 йис]]уз С. Керимовадин «Медвежий дождь» ''(Севрен марф)'' тӀвар алай улуб Бакудин «Зия» чапханада урус чӀалал басма хьана. Ана заридин кьве роман, кьуд повесть ва милегьар гьатнава.

И мукьвара сифте яз лезги чӀалал Седакъет Керимовадин аудио улуб шиирдал рикӀ алайбурал агакьна. Азербайжандинни Америкадин «Уфуг» тешкилатдин проект тир и улубда зариди вичин хкягъай шиирар кӀелзава. Аудио улубдин кьетӀенвилерикай сад ам я хьи, гьар са шиирдихъ авсиятда туькӀуьрнавай макьамарни С. Керимовадинбур я.

Седакъет Керимова композитор хьизни сейли я. Ам вичин чӀалариз туькӀуьрнавай 100 — далай гзаф манидин кирам я.

== «Сувар» ансамбль ==
[[1996 йис]]ан июндиз [[Баку]]да лезгийрин [[«Сувар» ансамбль]] арадал атана. Вичин суракьар вири дуьньядиз чкӀанвай «Сувар» къе лезгийрин рикӀ алай пешекар коллектив я.

Бакудин Жегьил Тамашачийрин Театрда вичин сад лагьай концерт гайи «Сувар» ансамблдихъ муьжуьд макьамдар ва вад манидар авай. Лезги халкьдин манияр ва кьуьлдай гьаваяр халкьдив агакьарун вичин вилик къаст эцигай ансамблдин манидарар [[Руслан Пирвердиев]]а, Агьмед Къурбанова, Магьире Шириновади, Дилбер Агъаевади лезги манийрин мелерин бине кутуна. Гуьгъуьнлай ансамблдик [[Решад Ибрагьимов]], [[Роза Гьажимурадова]], Жемиле Залова, [[Жавагьир Абдулова]] ва [[Эльвина Гьейдарова]] хьтин манидарар экечӀна.

Ансамбль арадиз гъана, адаз регьбервал гайи Седакъет Керимовадин алахъунар себеб яз адан репертуарда лезгийрин дегь манийрини кьуьлдай макьамри кьетӀен чка кьуна. «Шарвилидин мехъер», «Шарвилидин сусан тариф», «Кай дилбер», «Лезгид руш», «Пейкер баха», «Перизада», «Даллай», «Суна чан», «Загъадурзагъа», «Адахлу», «Магьи дилбер чан», «Сувал алай яр», «Шагьсенем», «Дагълар», «Хъипи пешер авадариз», «Ширин-ширин» хьтин халкьдин манийрал коллективди чан хкана. С. Керимовади вичи тесниф авур вишдалай гзаф манидалди ансамблдин нуфуз хкажна. Адан «Лезгинкадал илига», «Зи хайи эл», «Шамилан дагъ», «Асса», «КцӀар», «Къведа жал?», «Шагь дагъдин цуьк», «Каму яр», «Баде» хьтин манияр иллаки сейли я.

== «Самур» газет ==
[[2012 йи]]сан январдиз Азербайжандин лезги чӀалал акъатзавай республикадин газет тир «Самурдин» 20 йис тамам хьана. Алатай 20 йисан къене гьикьван кӀевера гьатнатӀани, акъатдай мумкинвилер михьиз атӀай чӀавар хьанатӀани, редакциядин коллективдилай гьар са лезгидин хиве жавабдарвал твазвай, чи руьгьдин лишан тир «Самурдин» тӀвар хуьз алакьна.

«Самурдин» сад лагьай редактор журналист [[Фейруз Беделов]] хьана. Ада газетдиз регьбервал гайи 8 вацран къене газетдин 24 номер акъатна. Гуьгъуьнлай харусенятдин илимрин доктор [[Нуреддин Гьабибов]] газетдин редакторвиле тайинарна. Ада газетдин 21 номер акъудна.

[[1997 йис]]алай тӀвар-ван авай къелемэгьли Седакъет Керимова «Самурдиз» редакторвиле тайинарна ва ада газет кӀеверай акъудун хиве кьуна. И карда адаз куьмек гун патал машгьур кхьираг ва журналист Муьзеффер Меликмамедовни редактордин заместитель хьиз газетдив эгечӀна. «Самур» кӀвачел ахкьалдарун са акьванни регьят кар тушир. Ам цӀийи кьилелай арадал хкана кӀанзавай. Гзаф инсанар адакай девирдив кьадай газет хъжедайдан чӀалахъ тушир. Четинвилер арадай акъудун, крар гуьнгуьна хтун патал пуд чӀалал — лезги, азербайжан ва урус чӀаларал акъудзавай газетда кӀелзавайбур чпихъ ялдай макъалаяр чапна кӀанзавай. КӀвенкӀве ада республикадин газет хьиз Азербайжандин газетрин жергеда лайихвилер авай чка кьуна кӀанзавай. Газетди лезги халкьдин тарихдикай, культурадикай, чӀалакай, ацукьун-къарагъуникай ва маса месэлайрикай кӀелзавайбурун рикӀериз эсердайвал кхьена кӀанзавай. КӀелзавайбуру газетдин чинриз пуд чӀалални марагъ квай макъалаяр акъудун тӀалабзавай.

[[1999 йис]]уз газет кхьейбурун кьадар 500 кас гзаф хьана. Газетдин чинриз лезгидалди 50, азербайжан чӀалалди 40, урус чӀалалди 20 рубрика акъатна. А рубрикайрик кваз акьван марагълу макъалаяр гана хьи, «Самур» гъиляй-гъилиз фена. Редакцияди кьиле тухвай чирна — жагъурунрай малум хьайивал, лезги ва азербайжан чӀаларал кардик кутур «Самурдин» мугьманар&quot;, «Чи хуьрер», «Самурдин» гафалаг&quot;, «Самурдин» мектеб&quot;, «Квез чидани?», «1918 йисан Къубадин сед», «Чи сейлибур», «Самурдин» хкетар&quot;, «ЦӀийи лезгияр», «КцӀар, кцӀарвияр», «Лезги чӀалакай веревирдер», «Атун ава… хъфин ава», «Инсанар, уьмуьрар», «Редактордин гаф», «Чи агъсакъалар», «Машгьур лезгийрикай чаз вуч чизвач?», «Лезгияр вирина» рубрикайрик кваз гайи макъалаяр мадни марагъ кваз кӀелзавай. Гьа и кар себеб яз редакцияди кӀелзавайбурулай 1164 чар къачуна. Абурукай 14 [[Дагъустан]]дин, 23 [[Азербайжан]]дин районрайни шегьеррай кхьенвайбур тир. Урусатдин чара-чара вилаятрай, къецепатан уьлквейрайни кхьенвайбур авай. И карди газет сейли хьуникай хабар гузвай.

== Кьуьлерин мектеб ==
[[2004 йис]]уз Седакъет Керимовади сифте яз Бакуда «Сувар» тӀвар алаз кьуьлерин мектеб кардик кутуна. Ам хореограф Сенан Гусейнлидихъ галаз санал жегьилриз кьуьлерунин сирер чириз гатӀумна. Гуьгъуьнлай адан тӀалабуналди хореограф [[Зейнал Жигерханов]]а жегьилриз чирвилер гана. Гила ина Гуьлнара Байрамовадини кӀвалахзава.

С. Керимовади и мектебда 10-далай гзаф цӀийи кьуьлер арадиз гъана. Гьа чӀавалай «Сувар» манийринни кьуьлерин ансамбль хьиз халкьдин рикӀ алай коллективдиз элкъвена. [[2006 йис]]уз [[Азербайжандин Гьукуматдин Операдинни Балетдин Театр]]да кьиле фейи, ансамблдин 10 йисан юбилейдиз талукьарай концертда 50-дав агакьна манидаррини кьуьлдайбуру чпин алакьунар къалурна. Алай чӀавуз «Сувар» Бакудин зурба кьуьлерин мектебдиз элкъвенва. «Сувар» ансамблди лезгийрин дегь чӀаварин кьуьлерин бинедаллаз цӀийибур туькӀуьрзава, халкьдин манийрихъ цӀийи тӀям кутазва.

== Лезги чӀалан курсар ==
[[1997 йис]]алай инихъ «Самур» газетдиз регьбервал гайи Седакъет Керимовади редакцияда лезги чӀалан курсар кардик кутуна. Алатай 15 йисан къене цӀудралди жегьилар патал и курсар дидед чӀалан кӀани макандиз элкъвена. Абуру къедалди гьафтеда кьведра дидед чӀалал кхьиз, кӀелиз чирзава, лезги литературадикай чирвилер къачузва. Курсариз къвезвайбурун арада студентри иллаки чӀехи чка кьазва.

== Муькуь проэктар ==
* Лезги чӀалал аудиоулуб&lt;ref&gt;[http://www.sedagetkerimova.com/index.php?id=24 Лезги чӀалал аудиоулуб]&lt;/ref&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.sedagetkerimova.com/index.php?id=26&amp;lng=lez «Сувар» ансамблдикай малуматар]
* [http://www.samurpress.net/page.php?pid=4 «Самур» газетадикай малуматар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130803022603/http://samurpress.net/page.php?pid=4 |date=2013-08-03 }}

[[Категория:Лезги шаирар]]</text>
      <sha1>atvy4069wa2kfu93xo2krf4ht6r6vzw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Веревирд авун:КӀележугъ Садакъат</title>
    <ns>1</ns>
    <id>5510</id>
    <revision>
      <id>100062</id>
      <parentid>88270</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Веревирд авун:Керимова Седакъет Къайинбеган руш]] макъаладин тӀвар [[Веревирд авун:КӀележугъ Садакъат]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>47510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2087" sha1="nb34o7kjxfn0kkuosbelfkjxbt9r3d9" xml:space="preserve">И зариин хзандин тIвар вири чешмейра Керимова хьиз физва, яни вуна жувакай адаз цIийи тIварар алкьурмир. Лезги чIалал хзандин тIварар са шумуд жуьреда кхьиз жеда: Керимрин, Керимрикай, Керимдинбур, ва гьакIни Керим. Ахпани, Керимоврин ваъ, Керимрин (-ов  -  урус эхир я). За дегишта.[[Участник:Migraghvi|Migraghvi]] ([[Обсуждение участника:Migraghvi|обсуждение]]) 17:23, 14 нава (апрелдиз) 2013 (MSK)
: ваяя, зи фикирдай акъатна) Эхь, Керимрин кхьихь. [[Участник:Aslan4ik|Aslan4ik]] ([[Обсуждение участника:Aslan4ik|обсуждение]]) 17:24, 14 нава (апрелдиз) 2013 (MSK)
*Чаз чизвач адан хзиндин тIван лезги чIалал гьикI ятIа - ам Керимрин, Керимрикай, Керимдинбур, ва гьакIни Керим хьиз хьун мумкин я. [[Участник:Migraghvi|Migraghvi]] ([[Обсуждение участника:Migraghvi|обсуждение]]) 17:26, 14 нава (апрелдиз) 2013 (MSK)
:: Ам гьикI жезва кьван? '''Керимрикай Седакъет Къайинбеган руш''' жеч кьван, лезги паспортра '''-рин''' кхьизвай, мис. зи халудин паспортда Фетил'''рин''' кхьенва. [[Участник:Aslan4ik|Aslan4ik]] ([[Обсуждение участника:Aslan4ik|обсуждение]]) 17:32, 14 нава (апрелдиз) 2013 (MSK)
*Ви халу - ви халу я. Керимовадин паспортда Керимрин кхьенвач. Керимова кхьена кIанда.[[Участник:Migraghvi|Migraghvi]] ([[Обсуждение участника:Migraghvi|обсуждение]]) 18:11, 14 нава (апрелдиз) 2013 (MSK)</text>
      <sha1>nb34o7kjxfn0kkuosbelfkjxbt9r3d9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туаркар Сулейман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6061</id>
    <revision>
      <id>100068</id>
      <parentid>74774</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Керимов Сулейман Абусаидан хва]] макъаладин тӀвар [[Тварк Сулейман]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>74774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3563" sha1="n1k2jzm7cp969tln3fydgiw2y71c0mv" xml:space="preserve">{{Кас
|тӀвар = Сулейман Керимов
|тамам тӀвар = Керимов Сулейман Абусаидан хва
|шикил =
|кьадар = 200px
|къул = 2012-й йисан шикил
|хьайила ганвай тӀвар = 
|лакӀабар = 
|дидедиз хьайи чӀав = {{Дидедиз дата|12|3|1966}}
|дидедиз хьайи чка = [[Кьвевар]], [[Дагъустан]], [[Урусат|РСФСР]], [[Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ|СССР]]
|кьиникьин чӀав =
|кьиникьин чка =
|гьукумат = {{RUS}}
|пеше = [[бизнесмен]], [[политик]], спортдин инвестор, «[[Нафта Москва]]»-дин кьил
|карьера = 1989—иниз
|буба = &lt;!-- Отец--&gt;
|диде = &lt;!-- Мать--&gt;
|паб = Фируза Ханбалаева (дид. 1968)
|мукьвади = '''рушар''': Гульнара (1990 д.хь.), Аминат (2003 д.хь.), '''хва''': Абусаид (1995 д.хь.)
|пишкешар = {{Дагъустандин вилик лайихвилиз килигна орден}}
|сайт =
|жуьреба-жуьре =
|commonscat =
}}
'''Керимов Сулейман Абусаидан хва''' ({{lang-ru|Сулейма́н Абусаи́дович Кери́мов}}, {{Дидедиз дата|12|3|1966}}, [[Кьвевар]]) — [[урусат]]дин [[бизнесмен]], [[миллиардерар|миллиардер]], «[[Нафта Москва]]»-дин инвестициядин холдингдин кьил, [[Дагъустан]]лай [[Федерациядин Совет]]дин член. 2000—2003-й йисан — III-й кӀватӀун урусатдин [[Гьукуматдин Дума]]дин депутат. «[[Анжи]]» [[футбол]]дин клубдин иеси. Лезги я&lt;ref name=&quot;regnum.ru.816350&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.regnum.ru/news/816350.html|title=Миллиардер Сулейман Керимов за год почти удвоил свой капитал благодаря инвестициям|date=2007-й йисан 20 апрель|publisher=ИА REGNUM|lang=ru|accessdate=2013-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gazeta.ru.2643222&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/2008/02/20_a_2643222.shtml|title=Совет федерации заполучил 14 млрд. Сулейман Керимов утвержден сенатором|date=2008-й йисан 20 февраль|publisher=Газета.Ру|lang=ru|accessdate=2013-08-10}}&lt;/ref&gt;.

{{stub}}

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://ria.ru/spravka/20070510/65224491.html Миллиардер и депутат. Биография Сулеймана Керимова] {{ref-ru}}

[[Категория:Дербент район]]
[[Категория:Урусатдин миллиардерар]]
[[Категория:Советрин экономистар]]
[[Категория:Урусатдин экономистар]]
[[Категория:III-й кӀватӀун урусатдин Гьукуматдин Думадин депутатар]]
[[Категория:IV-й кӀватӀун урусатдин Гьукуматдин Думадин депутатар]]
[[Категория:Урусатдин Федерациядин Советдин членар (2000—иниз)]]
[[Категория:Анжи]]
{{DEFAULTSORT:Керимрин, Сулейман Абусаидан хва}}</text>
      <sha1>n1k2jzm7cp969tln3fydgiw2y71c0mv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100070</id>
      <parentid>100068</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3584" sha1="jmwumgzqfl76kgl93nr3boynd05n2t0" xml:space="preserve">{{Кас
|тӀвар = Сулейман Керимов
|тамам тӀвар = Керимов Сулейман Абусаидан хва
|шикил =
|кьадар = 200px
|къул = 2012-й йисан шикил
|хьайила ганвай тӀвар = 
|лакӀабар = 
|дидедиз хьайи чӀав = {{Дидедиз дата|12|3|1966}}
|дидедиз хьайи чка = [[Кьвевар]], [[Дагъустан]], [[Урусат|РСФСР]], [[Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ|СССР]]
|кьиникьин чӀав =
|кьиникьин чка =
|гьукумат = {{RUS}}
|пеше = [[бизнесмен]], [[политик]], спортдин инвестор, «[[Нафта Москва]]»-дин кьил
|карьера = 1989—иниз
|буба = &lt;!-- Отец--&gt;
|диде = &lt;!-- Мать--&gt;
|паб = Фируза Ханбалаева (дид. 1968)
|мукьвади = '''рушар''': Гульнара (1990 д.хь.), Аминат (2003 д.хь.), '''хва''': Абусаид (1995 д.хь.)
|пишкешар = {{Дагъустандин вилик лайихвилиз килигна орден}}
|сайт =
|жуьреба-жуьре =
|commonscat =
}}
'''Тварк Кериман хтул Абусаидан хва Сулейман'''  ({{lang-ru|Сулейма́н Абусаи́дович Кери́мов}}, {{Дидедиз дата|12|3|1966}}, [[Кьвевар]]) — [[урусат]]дин [[бизнесмен]], [[миллиардерар|миллиардер]], «[[Нафта Москва]]»-дин инвестициядин холдингдин кьил, [[Дагъустан]]лай [[Федерациядин Совет]]дин член. 2000—2003-й йисан — III-й кӀватӀун урусатдин [[Гьукуматдин Дума]]дин депутат. «[[Анжи]]» [[футбол]]дин клубдин иеси. Лезги я&lt;ref name=&quot;regnum.ru.816350&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.regnum.ru/news/816350.html|title=Миллиардер Сулейман Керимов за год почти удвоил свой капитал благодаря инвестициям|date=2007-й йисан 20 апрель|publisher=ИА REGNUM|lang=ru|accessdate=2013-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gazeta.ru.2643222&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/2008/02/20_a_2643222.shtml|title=Совет федерации заполучил 14 млрд. Сулейман Керимов утвержден сенатором|date=2008-й йисан 20 февраль|publisher=Газета.Ру|lang=ru|accessdate=2013-08-10}}&lt;/ref&gt;.

{{stub}}

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://ria.ru/spravka/20070510/65224491.html Миллиардер и депутат. Биография Сулеймана Керимова] {{ref-ru}}

[[Категория:Дербент район]]
[[Категория:Урусатдин миллиардерар]]
[[Категория:Советрин экономистар]]
[[Категория:Урусатдин экономистар]]
[[Категория:III-й кӀватӀун урусатдин Гьукуматдин Думадин депутатар]]
[[Категория:IV-й кӀватӀун урусатдин Гьукуматдин Думадин депутатар]]
[[Категория:Урусатдин Федерациядин Советдин членар (2000—иниз)]]
[[Категория:Анжи]]
{{DEFAULTSORT:Керимрин, Сулейман Абусаидан хва}}</text>
      <sha1>jmwumgzqfl76kgl93nr3boynd05n2t0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100071</id>
      <parentid>100070</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4024" sha1="7w5f49l39sqeat14kbtitfp9oyswr14" xml:space="preserve">{{Кас
|тӀвар = Сулейман Керимов
|тамам тӀвар = Керимов Сулейман Абусаидан хва
|шикил =
|кьадар = 200px
|къул = 2012-й йисан шикил
|хьайила ганвай тӀвар = 
|лакӀабар = 
|дидедиз хьайи чӀав = {{Дидедиз дата|12|3|1966}}
|дидедиз хьайи чка = [[Кьвевар]], [[Дагъустан]], [[Урусат|РСФСР]], [[Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ|СССР]]
|кьиникьин чӀав =
|кьиникьин чка =
|гьукумат = {{RUS}}
|пеше = [[бизнесмен]], [[политик]], спортдин инвестор, «[[Нафта Москва]]»-дин кьил
|карьера = 1989—иниз
|буба = &lt;!-- Отец--&gt;
|диде = &lt;!-- Мать--&gt;
|паб = Фируза Ханбалаева (дид. 1968)
|мукьвади = '''рушар''': Гульнара (1990 д.хь.), Аминат (2003 д.хь.), '''хва''': Абусаид (1995 д.хь.)
|пишкешар = {{Дагъустандин вилик лайихвилиз килигна орден}}
|сайт =
|жуьреба-жуьре =
|commonscat =
}}
'''Тварк Кериман хтул Абусаидан хва Сулейман'''  ({{lang-ru|Сулейма́н Абусаи́дович Кери́мов}}, {{Дидедиз дата|12|3|1966}}, [[Кьвевар]]) — [[урусат]]дин [[бизнесмен]], [[миллиардерар|миллиардер]], «[[Нафта Москва]]»-дин инвестициядин холдингдин кьил, [[Дагъустан]]лай [[Федерациядин Совет]]дин член. 2000—2003-й йисан — III-й кӀватӀун урусатдин [[Гьукуматдин Дума]]дин депутат. «[[Анжи]]» [[футбол]]дин клубдин иеси. Лезги я&lt;ref name=&quot;regnum.ru.816350&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.regnum.ru/news/816350.html|title=Миллиардер Сулейман Керимов за год почти удвоил свой капитал благодаря инвестициям|date=2007-й йисан 20 апрель|publisher=ИА REGNUM|lang=ru|accessdate=2013-08-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gazeta.ru.2643222&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/2008/02/20_a_2643222.shtml|title=Совет федерации заполучил 14 млрд. Сулейман Керимов утвержден сенатором|date=2008-й йисан 20 февраль|publisher=Газета.Ру|lang=ru|accessdate=2013-08-10}}&lt;/ref&gt;, [[сихил]] Тваркар я&lt;ref&gt;{{Cite web|title=[ Вода всегда возвращается в озеро... ] {{!}} Черновик|url=https://chernovik.net/content/respublika/voda-vsegda-vozvrashchaetsya-v-ozero|access-date=2026-07-06|website=chernovik.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20260713051042/https://chernovik.net/content/respublika/voda-vsegda-vozvrashchaetsya-v-ozero|archive-date=2026-07-13}}&lt;/ref&gt;.

{{stub}}

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://ria.ru/spravka/20070510/65224491.html Миллиардер и депутат. Биография Сулеймана Керимова] {{ref-ru}}

[[Категория:Дербент район]]
[[Категория:Урусатдин миллиардерар]]
[[Категория:Советрин экономистар]]
[[Категория:Урусатдин экономистар]]
[[Категория:III-й кӀватӀун урусатдин Гьукуматдин Думадин депутатар]]
[[Категория:IV-й кӀватӀун урусатдин Гьукуматдин Думадин депутатар]]
[[Категория:Урусатдин Федерациядин Советдин членар (2000—иниз)]]
[[Категория:Анжи]]
{{DEFAULTSORT:Керимрин, Сулейман Абусаидан хва}}</text>
      <sha1>7w5f49l39sqeat14kbtitfp9oyswr14</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Керимов, Сулейман Абусаидович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6062</id>
    <redirect title="Туаркар Сулейман" />
    <revision>
      <id>100073</id>
      <parentid>71007</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:27:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>596</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Керимов Сулейман Абусаидан хва]] на [[Тварк Сулейман]]</comment>
      <origin>100073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="k2atzo06hevewp340wywggtyg2saybc" xml:space="preserve">#перенаправление [[Тварк Сулейман]]</text>
      <sha1>k2atzo06hevewp340wywggtyg2saybc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сулейман Керимов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6063</id>
    <redirect title="Туаркар Сулейман" />
    <revision>
      <id>100074</id>
      <parentid>71010</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:27:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>596</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Керимов Сулейман Абусаидан хва]] на [[Тварк Сулейман]]</comment>
      <origin>100074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="k2atzo06hevewp340wywggtyg2saybc" xml:space="preserve">#перенаправление [[Тварк Сулейман]]</text>
      <sha1>k2atzo06hevewp340wywggtyg2saybc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сулейман Абусаидович Керимов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6064</id>
    <redirect title="Туаркар Сулейман" />
    <revision>
      <id>100075</id>
      <parentid>71009</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:27:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>596</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Керимов Сулейман Абусаидан хва]] на [[Тварк Сулейман]]</comment>
      <origin>100075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="k2atzo06hevewp340wywggtyg2saybc" xml:space="preserve">#перенаправление [[Тварк Сулейман]]</text>
      <sha1>k2atzo06hevewp340wywggtyg2saybc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алкьвадар Гьасан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6086</id>
    <revision>
      <id>100056</id>
      <parentid>99994</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:12:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Уьмуьрдикай */</comment>
      <origin>100056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12877" sha1="naamdmj20byuzdt751gnpmur7ua081l" xml:space="preserve">{{Кас
|дидедиз хьайи чӀав = 15.10.1834
|кьиникьин чӀав = 12.09.1910
|шикил=}}
'''Алкьвадар Къурбан-Алидин хтул Абдуллагьан хва Гьасан''' ([[1834 йис]]ан 15 октябрь, [[Авар округ]], [[Балахани]] — [[1910 йис]]ан 12 сентябрь, [[СтӀал Сулейман район]] [[Алкьвадар]]) — [[Лезгияр|лезги]] алим — тарихдар, инкъилабдилай виликан [[Дагъустан]]дин халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурдай кас, ислам диндин устад, зари&lt;ref name=&quot;Прозоров&quot;&gt;{{книга|автор=[[Прозоров С.М.]]|часть=ал-Алкадари|ссылка часть=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/20459/|заглавие=Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2|ссылка= |место=М. |издательство= «Восточная литература» РАН|год=1998|страниц=159|isbn=5-02-018047-5}}&lt;/ref&gt;. [[Сихил]] [[Алкьвадар]] я.

== Уьмуьрдикай ==
Алкьвадар Къурбан-Алидин хтул Абдуллагьан хва Гьасан [[1834 йис]]уз [[Авар округ]]дин [[Балахани]] хуьре [[Гьажи Абдуллагь-эфенди|Къурбан-Алид хва Абдуллагь]]дин хизанда муршид [[Яргъу Шайх Мугьаммад|Яргъу Шайх Мугьаммадан]] руш Гьафисатаз хьана. Эвел вичин буба Абдуллагь-эфендидивай, ахпа халу [[Гьажи Исмаил-эфенди]]дивай чирвилер къачур Гьасана [[Ахцегь]]а [[Мирзе Али]]дин медресани акьалтӀарзава. Къвезмай чӀавуз чирвилер артухарун патал [[Кьагьир]]диз физ гьазурвилер акунвай Гьасаназ, бубадин меслятдалди, Куьредин гьаким Юсуф-хандин мирзевал авуниз ва адан аялриз тарсар гун кьисмет хьана. И кардикай Гьасана икӀ кхьизва: ''«Секиндиз медресада ктабар кӀелиз вердиш хьанвай заз дуванханада кӀвалахун кьадарсуз четин акъвазна.»'' Адан къуллугъдин идара [[Вини Ярагъ]]дал хьана. [[Куьредин ханвал]] кӀватайла, [[Куьре магьал]] арадал атана. Мирзе Гьасанакай суддин секретарь ва [[1866 йис]]алай [[Кьиблепатан Табасран]]дин найиб хьана. И къуллугъдал ам [[1877 йис]]ан бунтар къарагъдалди аламукьна.

ТӀебии алакьунар авай Гьасана Алкьвадрал вичин бубадин, [[Ахцегь]]а Мирзе Алидин ва [[Вини Ярагъ]]дал Исмаил-эфенди халудин медресайра кӀелна, диндин ва тӀебии илимар, [[араб чӀал|араб]], [[фарс чӀал|фарс]] ва [[туьрк чӀал]]ар чирна. Алакьунар авай алим хьиз, Алкьвадар Гьасан зарини тир, ада вичиз Мамнун (рикӀ чӀехиди ва намус авайди) тӀвар хкяна. Гьасана-Мамнуна вичин эсерар лезги, араб, туьрк ва [[азербайжан чӀал]]арал теснифна. Адан пуд ктаб [[XX виш йис]]ан сифте йисара басмадай акъатна: «Асари Дагъустан» (1903), «Жараб ал-Мамнун» (1912) ва «Диван ал-Мамнун» (1913). Илимдин ва литературадин эсерри Гьасан-эфенди [[Лезгистан]]да, [[Дагъустан]]да, [[Азербайжан]]да, [[Турция]]да, [[Урусат]]да ва маса уьлквейрани машгьур авуна. А. Гьасанан эдебиятдин эсерар мукьва-кьилийриз ва дустариз кхьенвай шиирар-чарар («Абу-Муслимаз кагъаз», «Дустуниз» ва мсб.), уьмуьрдикай теснифнавай чӀалар («1896-йисан дуьньядин гьаларикай къасида», «1877-йисуз дустагъ авурла» ва мсб.), ясдин чӀалар («Бубадиз», «Паб Салигьат кьейила» ва мсб.) я. Абур дегьне мана-метлебдив ва гьиссерив аид хьанва, устаддаказ туькӀуьрнава. А.

Гьасан[[1910 йис]]уз рагьметдиз фена, ам [[Алкьвадар|Алкьвадрин]] сурара кучуднава. Алкьвадар Гьасана Дагъустандин тарихда ва литературада дегьне гелер туна, илим, литература ва культура вилик финиз таъсирна.

=== Дугурун ===
1877-йисан бунтар къарагъаруниз акси тиртӀани, Гьасананавай вичин халкь маса гана, урус пачагьлугъдин чиновникриз хабар ийиз алакьнач. Халкьди ийизвай бунт хаталуди тирдакай лагьай ам, чкадин бязи агьалийри, ''«Адаз вичин къуьнерал алай чинер вахчуз кичӀезва»'', — лагьайла, ада чинер алудна гадарзава. ГьакӀ ятӀани, Гьасан суьргуьндиз акъудзава. [[1879 йис]]уз ам дустагъда туна, ахпа [[Тамбов губерния]]дин [[Спасск (Пензадин вилаят)|Спасск]] шегьердиз дугурнай. Ислам диндин ва шариатдин хъсан чирвилер авайвиляй Спасскда ам ана авай татар-мусурманрихъ галаз дуствилин алакъайра гьатна. Дугуруна авай чӀавуз Гьасан Алкьвадари дегьне чирвилер авай, тӀвар-ван авай татар алимрихъ, зарийрихъ, диндин кардаррихъ галаз таниш хьанвай. Кьуд йис акъуднавай чкадикай фикирар ва кьиле гьатай шикилар ада вичин «Диван аль-Мамнун» улубда вири бегьемдиз кхьенва&lt;ref name=&quot;Асари-Дагестан&quot; /&gt;. Пачагьдин тахтуниз [[III-й Александр]] атайла, регьимлувилин амнисиябик акатна, Гьасан-эфенди хизанни галаз Урусатдай хквезва ва вичин бубадин медреса кардик кутазва.

Куьре округдин сергьятра диндин ва гьар са илимдин чирвилер гунуг давам хъувун патал, Гьасана виликай вичин ярар-дустарихъ, эфендийрихъ сигъ алакъа мягькемарзава. ИкӀ, Уллу Гъетягъай Агьмедан хва Абдуразакь, Агъ ЦӀинитӀдилай Абукаран хва Абдулгьамидахъ, Рухунай стхаяр тир Магьмудахъни Мегьамедахъ, Темирхан-шурадай еке меценат Талибов Абдурагьимахъ ва масабурухъ галаз меслятар ийиз, Куьредин халкь илимдин рекьяй уях авун патал бес кьадар зегьметар чӀугвазва. Лугьун лазим я хьи, Гьасан вичин девирдин чӀехи алимрикай сад яз, халкьдин арада марифатдин регьбер, диндин дестек, тарихдин рекьяйни урусрин машгьур востоковедениедин илимрин академик Крачкова лагьайвал, араб илимдин тарихдин ва эдебиятдин хилерай вилик фенвай алимрикай сад хьана. Алкьвадар Мирзе-Гьасанан сур — куьгьне хуьре зияратдин маканрикай сад хьана, халкьдин руьгьдин мягькем даяхрикай яз гьисабзава.

== Зегьметар ==
[[1913 йис]]уз «Диван аль-Мамнун» улуб — 1877 йисан вакъиаяр къалурзавай шииррин кӀватӀал&lt;ref name=&quot;Асари-Дагестан&quot;&gt;''Алкадари Г.-Э.'' Асари-Дагестан: исторические сведения о Дагестане. Махачкала, 1994.&lt;/ref&gt;.

== РикӀел хуьн патал ==

== Теснифай улубар ==
* Китаб асари Дагъистан та’лиф ал-'аллама Мирза Хасан-афанди б. ал-Хаджж-'Абдаллах-афанди ал-Алкадари ад-Дагистани. Петербург, 1312 [1894/95]
* ал-'Урда ал-махдийа ли-р-равда ан-надийа ли-л-фадилайн ад-Дагистанийайн. Сахиб ал-асл… 'Абд ал-Латиф-афанди ал-Хузи… ва-л-мухаммас… Мирза Хасан-афанди ал-Алкадари. Петровск [б./г., дозволено цензурой в 1905 г.]
* Жараб ал-Мамнун та’лиф… Хасан-афанди ад-Дагъистани ал-Алкадари. Ту-би’а би-л-матба’а ал-исламийа. [[Темир-Хан-Шура]], 1912
* Диван ал-Мамнун. Ат-Табака ал-ула. [[Темир-Хан-Шура]], 1913.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.lezgichal.ru/kasar/zariyar/alkvadar-gasan.html Алкьвадар Гьасанакай лезги чӀалал малуматар]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{книга|автор=[[Прозоров С.М.]]|часть=ал-Алкадари|ссылка часть=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/20459/|заглавие=Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2|ссылка= |место=М. |издательство= «Восточная литература» РАН|год=1998|страниц=159|isbn=5-02-018047-5}}
* ''Омаров М.'' [http://islamdag.ru/lichnosti/1901 Мыслитель постшамилевской эпохи (Гасан Алкадари (1834—1910))] — IslamDag.ru
* [http://suleiman-stalskiy.ru/?com=pages&amp;task=view&amp;page=page&amp;id=134 Гасан-эфенди Алкадарский] — сайт Сулейман-Стальского района
* [http://lezgi-yar.ru/index/alkadari_gasan/0-366 Гасан Алкадари.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331064125/http://lezgi-yar.ru/index/alkadari_gasan/0-366 |date=2014-03-31 }} Lezgi-Yar.ru
* ''Амрахов А.'' [http://flnka.ru/lichnosti/615-gasan-alkadari-vzglyad-v-buduschee-iz-glubin-vremen-cherez-prizmu-nauki.html Гасан Алкадари. Взгляд в будущее из глубин времен через призму науки] — [[ФНЛК]]. 8 июня 2012 года
* {{книга|автор=Абдурагимов Г.А.|часть=Социально-экономическое и культурное развитие Лезгистана|ссылка часть=http://www.lekia.ru/str58.html|заглавие=Кавказская Албания — Лезгистан: История и современность|ссылка= |место=СПб.|издательство= Изд-во Дагестанского госпедуниверситета|год=1995 |страниц=607 |isbn=4803010205}}
* [http://www.suleiman-stalskiy.ru/?com=pages&amp;task=view&amp;page=page&amp;id=183 Музей Гасана-эфенди Алкадарского] сайт Сулейман-Стальского района.

[[Категория:Лезги литература]]
[[Категория:Лезги шаирар]]
[[Категория:Тарихдар]]</text>
      <sha1>naamdmj20byuzdt751gnpmur7ua081l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100057</id>
      <parentid>100056</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13086" sha1="8ohyxy5vtssihzw8w2je2tc7vqiuzqs" xml:space="preserve">{{Кас
|дидедиз хьайи чӀав = 15.10.1834
|кьиникьин чӀав = 12.09.1910
|шикил=}}
'''Алкьвадар Къурбан-Алидин хтул Абдуллагьан хва Гьасан''' ([[1834 йис]]ан 15 октябрь, [[Авар округ]], [[Балахани]] — [[1910 йис]]ан 12 сентябрь, [[СтӀал Сулейман район]] [[Алкьвадар]]) — [[Лезгияр|лезги]] алим — тарихдар, инкъилабдилай виликан [[Дагъустан]]дин халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурдай кас, ислам диндин устад, зари&lt;ref name=&quot;Прозоров&quot;&gt;{{книга|автор=[[Прозоров С.М.]]|часть=ал-Алкадари|ссылка часть=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/20459/|заглавие=Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2|ссылка= |место=М. |издательство= «Восточная литература» РАН|год=1998|страниц=159|isbn=5-02-018047-5}}&lt;/ref&gt;. [[Сихил]] [[Алкьвадар]] я. [[Алкьвадар Абдуллагь|Абдуллагьан]] хва я, [[Алкьвадар Жабраил|Жабраил]] ва [[Алкьвадар Исмаил|Исмаил]] адан хтулар я.

== Уьмуьрдикай ==
Алкьвадар Къурбан-Алидин хтул Абдуллагьан хва Гьасан [[1834 йис]]уз [[Авар округ]]дин [[Балахани]] хуьре [[Гьажи Абдуллагь-эфенди|Къурбан-Алид хва Абдуллагь]]дин хизанда муршид [[Яргъу Шайх Мугьаммад|Яргъу Шайх Мугьаммадан]] руш Гьафисатаз хьана. Эвел вичин буба Абдуллагь-эфендидивай, ахпа халу [[Гьажи Исмаил-эфенди]]дивай чирвилер къачур Гьасана [[Ахцегь]]а [[Мирзе Али]]дин медресани акьалтӀарзава. Къвезмай чӀавуз чирвилер артухарун патал [[Кьагьир]]диз физ гьазурвилер акунвай Гьасаназ, бубадин меслятдалди, Куьредин гьаким Юсуф-хандин мирзевал авуниз ва адан аялриз тарсар гун кьисмет хьана. И кардикай Гьасана икӀ кхьизва: ''«Секиндиз медресада ктабар кӀелиз вердиш хьанвай заз дуванханада кӀвалахун кьадарсуз четин акъвазна.»'' Адан къуллугъдин идара [[Вини Ярагъ]]дал хьана. [[Куьредин ханвал]] кӀватайла, [[Куьре магьал]] арадал атана. Мирзе Гьасанакай суддин секретарь ва [[1866 йис]]алай [[Кьиблепатан Табасран]]дин найиб хьана. И къуллугъдал ам [[1877 йис]]ан бунтар къарагъдалди аламукьна.

ТӀебии алакьунар авай Гьасана Алкьвадрал вичин бубадин, [[Ахцегь]]а Мирзе Алидин ва [[Вини Ярагъ]]дал Исмаил-эфенди халудин медресайра кӀелна, диндин ва тӀебии илимар, [[араб чӀал|араб]], [[фарс чӀал|фарс]] ва [[туьрк чӀал]]ар чирна. Алакьунар авай алим хьиз, Алкьвадар Гьасан зарини тир, ада вичиз Мамнун (рикӀ чӀехиди ва намус авайди) тӀвар хкяна. Гьасана-Мамнуна вичин эсерар лезги, араб, туьрк ва [[азербайжан чӀал]]арал теснифна. Адан пуд ктаб [[XX виш йис]]ан сифте йисара басмадай акъатна: «Асари Дагъустан» (1903), «Жараб ал-Мамнун» (1912) ва «Диван ал-Мамнун» (1913). Илимдин ва литературадин эсерри Гьасан-эфенди [[Лезгистан]]да, [[Дагъустан]]да, [[Азербайжан]]да, [[Турция]]да, [[Урусат]]да ва маса уьлквейрани машгьур авуна. А. Гьасанан эдебиятдин эсерар мукьва-кьилийриз ва дустариз кхьенвай шиирар-чарар («Абу-Муслимаз кагъаз», «Дустуниз» ва мсб.), уьмуьрдикай теснифнавай чӀалар («1896-йисан дуьньядин гьаларикай къасида», «1877-йисуз дустагъ авурла» ва мсб.), ясдин чӀалар («Бубадиз», «Паб Салигьат кьейила» ва мсб.) я. Абур дегьне мана-метлебдив ва гьиссерив аид хьанва, устаддаказ туькӀуьрнава. А.

Гьасан[[1910 йис]]уз рагьметдиз фена, ам [[Алкьвадар|Алкьвадрин]] сурара кучуднава. Алкьвадар Гьасана Дагъустандин тарихда ва литературада дегьне гелер туна, илим, литература ва культура вилик финиз таъсирна.

=== Дугурун ===
1877-йисан бунтар къарагъаруниз акси тиртӀани, Гьасананавай вичин халкь маса гана, урус пачагьлугъдин чиновникриз хабар ийиз алакьнач. Халкьди ийизвай бунт хаталуди тирдакай лагьай ам, чкадин бязи агьалийри, ''«Адаз вичин къуьнерал алай чинер вахчуз кичӀезва»'', — лагьайла, ада чинер алудна гадарзава. ГьакӀ ятӀани, Гьасан суьргуьндиз акъудзава. [[1879 йис]]уз ам дустагъда туна, ахпа [[Тамбов губерния]]дин [[Спасск (Пензадин вилаят)|Спасск]] шегьердиз дугурнай. Ислам диндин ва шариатдин хъсан чирвилер авайвиляй Спасскда ам ана авай татар-мусурманрихъ галаз дуствилин алакъайра гьатна. Дугуруна авай чӀавуз Гьасан Алкьвадари дегьне чирвилер авай, тӀвар-ван авай татар алимрихъ, зарийрихъ, диндин кардаррихъ галаз таниш хьанвай. Кьуд йис акъуднавай чкадикай фикирар ва кьиле гьатай шикилар ада вичин «Диван аль-Мамнун» улубда вири бегьемдиз кхьенва&lt;ref name=&quot;Асари-Дагестан&quot; /&gt;. Пачагьдин тахтуниз [[III-й Александр]] атайла, регьимлувилин амнисиябик акатна, Гьасан-эфенди хизанни галаз Урусатдай хквезва ва вичин бубадин медреса кардик кутазва.

Куьре округдин сергьятра диндин ва гьар са илимдин чирвилер гунуг давам хъувун патал, Гьасана виликай вичин ярар-дустарихъ, эфендийрихъ сигъ алакъа мягькемарзава. ИкӀ, Уллу Гъетягъай Агьмедан хва Абдуразакь, Агъ ЦӀинитӀдилай Абукаран хва Абдулгьамидахъ, Рухунай стхаяр тир Магьмудахъни Мегьамедахъ, Темирхан-шурадай еке меценат Талибов Абдурагьимахъ ва масабурухъ галаз меслятар ийиз, Куьредин халкь илимдин рекьяй уях авун патал бес кьадар зегьметар чӀугвазва. Лугьун лазим я хьи, Гьасан вичин девирдин чӀехи алимрикай сад яз, халкьдин арада марифатдин регьбер, диндин дестек, тарихдин рекьяйни урусрин машгьур востоковедениедин илимрин академик Крачкова лагьайвал, араб илимдин тарихдин ва эдебиятдин хилерай вилик фенвай алимрикай сад хьана. Алкьвадар Мирзе-Гьасанан сур — куьгьне хуьре зияратдин маканрикай сад хьана, халкьдин руьгьдин мягькем даяхрикай яз гьисабзава.

== Зегьметар ==
[[1913 йис]]уз «Диван аль-Мамнун» улуб — 1877 йисан вакъиаяр къалурзавай шииррин кӀватӀал&lt;ref name=&quot;Асари-Дагестан&quot;&gt;''Алкадари Г.-Э.'' Асари-Дагестан: исторические сведения о Дагестане. Махачкала, 1994.&lt;/ref&gt;.

== РикӀел хуьн патал ==

== Теснифай улубар ==
* Китаб асари Дагъистан та’лиф ал-'аллама Мирза Хасан-афанди б. ал-Хаджж-'Абдаллах-афанди ал-Алкадари ад-Дагистани. Петербург, 1312 [1894/95]
* ал-'Урда ал-махдийа ли-р-равда ан-надийа ли-л-фадилайн ад-Дагистанийайн. Сахиб ал-асл… 'Абд ал-Латиф-афанди ал-Хузи… ва-л-мухаммас… Мирза Хасан-афанди ал-Алкадари. Петровск [б./г., дозволено цензурой в 1905 г.]
* Жараб ал-Мамнун та’лиф… Хасан-афанди ад-Дагъистани ал-Алкадари. Ту-би’а би-л-матба’а ал-исламийа. [[Темир-Хан-Шура]], 1912
* Диван ал-Мамнун. Ат-Табака ал-ула. [[Темир-Хан-Шура]], 1913.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.lezgichal.ru/kasar/zariyar/alkvadar-gasan.html Алкьвадар Гьасанакай лезги чӀалал малуматар]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{книга|автор=[[Прозоров С.М.]]|часть=ал-Алкадари|ссылка часть=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/20459/|заглавие=Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2|ссылка= |место=М. |издательство= «Восточная литература» РАН|год=1998|страниц=159|isbn=5-02-018047-5}}
* ''Омаров М.'' [http://islamdag.ru/lichnosti/1901 Мыслитель постшамилевской эпохи (Гасан Алкадари (1834—1910))] — IslamDag.ru
* [http://suleiman-stalskiy.ru/?com=pages&amp;task=view&amp;page=page&amp;id=134 Гасан-эфенди Алкадарский] — сайт Сулейман-Стальского района
* [http://lezgi-yar.ru/index/alkadari_gasan/0-366 Гасан Алкадари.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331064125/http://lezgi-yar.ru/index/alkadari_gasan/0-366 |date=2014-03-31 }} Lezgi-Yar.ru
* ''Амрахов А.'' [http://flnka.ru/lichnosti/615-gasan-alkadari-vzglyad-v-buduschee-iz-glubin-vremen-cherez-prizmu-nauki.html Гасан Алкадари. Взгляд в будущее из глубин времен через призму науки] — [[ФНЛК]]. 8 июня 2012 года
* {{книга|автор=Абдурагимов Г.А.|часть=Социально-экономическое и культурное развитие Лезгистана|ссылка часть=http://www.lekia.ru/str58.html|заглавие=Кавказская Албания — Лезгистан: История и современность|ссылка= |место=СПб.|издательство= Изд-во Дагестанского госпедуниверситета|год=1995 |страниц=607 |isbn=4803010205}}
* [http://www.suleiman-stalskiy.ru/?com=pages&amp;task=view&amp;page=page&amp;id=183 Музей Гасана-эфенди Алкадарского] сайт Сулейман-Стальского района.

[[Категория:Лезги литература]]
[[Категория:Лезги шаирар]]
[[Категория:Тарихдар]]</text>
      <sha1>8ohyxy5vtssihzw8w2je2tc7vqiuzqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КӀири Буба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6500</id>
    <revision>
      <id>100094</id>
      <parentid>100013</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T11:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4237" sha1="29iweu3w9s21193k7lclfhsa41prsir" xml:space="preserve">{{Дяведин кӀвалахдар
 | ТӀварцӀин оригинал   =КӀири Рагьимханан хтул Алиман хва Абдуллагь 
 | Шикил            =
 | Гьяркьуьвал           = 250px
 | Хайила ганвай тӀвар = 
 | ЛакӀабар        = КIири Буба, КIири Бо
 | Хайи тарих    = 1870-й йисарин эхир
 | Хайи чка   = [[Куьре округ]], [[Кьурагь наибвал]], [[КӀири]] хуьр
 | Кьиникьин тарих      = [[1908 йис]]
 | Кьиникьин чка     = 
 | Гражданвал      = Урусатдин империя
 | Дах                = 
 | Диде               = 
 | Гъуьл              = 
 | Паб                = 
 | Аялар              = 
 | Кьушунрин жуьре    = 
 | Къуллугъдин йисар  = 
 | ТӀвар      = КӀири Абдуллагь 
 | Часть             = 
 | Регьбервалзавай      = 
 | Къуллугъ             = 
 | Дявеяр/женгер            = 
 | Пишкешарни премияяр       = 
 | Алакъаяр           =
 | Отставкада         =
 | Сайт             = 
 | Къул          = 
 | Викигьамбар        = 
}}
'''КӀири Рагьимханан хтул Алиман хва Абдуллагь''' —  [[лезгияр|лезги]] нухан [[абрекI|гъабрекI]], [[Кеферпатан Къавкъаз]]да “'''КӀири  Буба'''” лакӀабдалди тIвар ван авай тир. Ада гьахъвилин пад кьазвай, зайифбуруз гъиляй къведай куьмекар гузвай, къаних ва чӀуру къилихрин инсанрин аксиниз экъечӀзавай, шкьакь девлетлубур тарашна пулар - девлетар кесибриз арада пайзавай. [[Сихил]] [[КӀири|к1ири]] я.

==Уьмуьрдикай==
КӀири Рагьимханан хтул Алиман хва Абдуллагь&lt;ref&gt;https://proza.ru/2023/01/12/1391&lt;/ref&gt; 1870 йисарин эхирдиз К1ири хуьре дидедлай хьанва. Гъвечи чIавуз адаз Али лугьуз эвердай, ахпа чIехи хьайила Абдуллагь тIвар гана, халкьдин юкьа КIири Буба лак1абдлал чир хьана, К1ири - адан хайи хуьр, Буба - ан ч1авуз ч1ехивал айизвай ксариз гузвай лак1аб тий. Урус ч1алални &quot;Лезгинский Робин Гуд&quot; т1варцел ван ктвазва. &lt;ref&gt;Кири Буба&lt;/ref&gt;

==КӀири Абдуллагь зариятда==
Лезги зариятда КӀири Бубадин амалрин ва вичин тарифар ийизвай гзаф шийирар ава, месела [[Билал Адилов]]ан «Дамах ая» шиирдин кьатӀ:

“Ваз чидани КӀири буба вуж ятӀа &lt;br /&gt;
И кьегьал кас  адалатдин женг чугур?&lt;br /&gt;
Бубадин тӀвар къе мецерал алатӀа&lt;br /&gt;
Са чӀавузни лезгидин  юкь жеч какур !”

Халкьдин туькӀуьрай сивин эсеррикай аквазвайвал, КӀири Бубадин къамат кесиб къатар патал камалэгьлидин, кьегьалдин, гьахъвилиз къуллугъзавай ватандашдинди тир &lt;ref&gt;[http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=5800 Чи дагъларин тарихдай]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [https://web.archive.org/web/20170918132755/http://lezgi-yar.ru/news/kiri_buba_lezginskij_robin_gud/2011-02-18-122 Кири Буба – лезгинский «Робин Гуд»]
* [http://www.adamalla.com/showthread.php?t=10609 КӀири Бубадин биография]
[[Категория:Лезги викIегьар]]
[[Категория:Лезги абрекIар]]</text>
      <sha1>29iweu3w9s21193k7lclfhsa41prsir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гьажи Дауд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6501</id>
    <revision>
      <id>100053</id>
      <parentid>100007</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:07:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50085" sha1="i8i3pw6yospelym7j14tty2iv14uvgy" xml:space="preserve">{{Кас
|тӀвар = Имам Гьажи Дауд
|тамам тӀвар =
|шикил =Хаджи_Давуд.png 
|кьадар = 
|къул = 
|хьайила ганвай тӀвар = 
|лакӀабар = 
|дидедиз хьайи чӀав = 
|дидедиз хьайи чка = [[Дедели (Хъачмаз)|Т1ит1ел]] хуьр, Муьшкуьр
|кьиникьин чӀав = 
|кьиникьин чка =Гелиболу, Усманият 
|гьукумат = 
|пеше = 
|карьера = 
|буба = Мухьаммад Чпир
|диде = &lt;!-- Мать--&gt;
|гъуьл = &lt;!-- Супруг--&gt;
|паб = &lt;!-- Супруга --&gt;
|мукьвади = &lt;!-- Родственники, родные --&gt;
'''Гадаяр:'''&lt;br&gt;Мухьаммад&lt;br&gt;ТIагьир&lt;br&gt;Сулейман&lt;br&gt;Абдулкарим&lt;br&gt;'''Рушар:'''&lt;br&gt;Зайнаб&lt;br&gt;Пекер
|пишкешар = &lt;!-- Награды--&gt;
|сайт =
|жуьреба-жуьре =
|commonscat =
|шикил лугьун=Имам Хьажи Дауд Ал-Мушкури Ал-Лекзи}}

'''Чепер Мугьаммадан хва Дауд,''' гьакIани '''Гьажи Дауд Муьшкуьрви'''— [[Лезгияр|Лезги]] имам, [[Ислам|Исламдин]] алим, 1710-йисалай Ширвандин амир&lt;ref name=&quot;Bakihanov&quot;&gt;[https://drevlit.ru/texts/b/b_bakihanov4.php Аббас-Кули-Ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам.]&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;''Гербер И. Г.'' Описание стран и народов вдоль западного берега Каспийского моря // История, география и этнография Дагестана ХVIII-XIX вв. Архивные материалы. М.: Изд. вост. лит-ры, 1958.&lt;/ref&gt;, лезги ччилер санал кӀватӀна Шариат низамдихъ ктвана мухъ туькӀуьрнвай,18 йис имамвал тхванвай кас. Лезгийрин нухан викIегь кьегьал. 

[[Сихил]] [[Чипир|Чебер]] я. Гьаждал фена лугьуз &quot;'''гьажи'''&quot; лакьаб къачузва. 

==Амукьиникай==
Лезгийрин имам Чепер Мугьаммадан хва Гьажи Дауд 1680&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2015-10-27|title=История лезгин XVI -XVII вв|url=http://alpan365.ru/xronologiya-istorii-lezgin/istoriya-lezgin-xvi-xvii-vv/|publisher=alpan365.ru|archive-date=2015-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117022858/http://alpan365.ru/xronologiya-istorii-lezgin/istoriya-lezgin-xvi-xvii-vv/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;-лагьай йисуз Муьшкуьр(Мажгар) мухъан Тlитlел(игилан Дедели)&lt;ref name=&quot;gadzhiev&quot;&gt;{{книга|часть=Дагестан в первой трети XVIII века|ссылка часть=|автор=[[Гаджиев, Владилен Гадисович|Гаджиев В. Г.]]|заглавие=История Дагестана|ответственный=Отв. ред. [[Гаджиев, Владилен Гадисович|В. Г. Гаджиев]]|ссылка=https://instituteofhistory.ru/library/publications/istoriya-dagestana-t1|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|том=I|страниц=433|страницы=342|isbn=|ref=Гаджиев}}&lt;/ref&gt; хуьре дидедиз хьанва. Кцlарин [[Чпир|''чипирар'']] лугьудай [[Сихил|сихилдай]] тир. Эрби чlалал ''الجبيري'' (''Ал-Джибири), لزگی (Ал-Лекзи), مشکوری (Ал-Машкури)'' нисбу алай'''&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=p6CfAAAAMAAJ&amp;q=%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF+%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C&amp;dq=%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF+%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi7ip2V8f6LAxUvD1kFHY9cFpMQ6AF6BAgLEAM#%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF%20%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C .مركز اسناد و تاريخ ديپلماسى. جهان ايرانى و توران مجموعه مقالات ISBN 9789643611354, 9643611353. — С. 108. {{Цитата|داود لزگی مشکوری}}]&lt;/ref&gt;''', яни сихил - Чипирар, нух - Лезги, мухъ - Муьшкуьр (Мажгар). Гъвечи чlавалай ам [[Къуръан]] чирна хьафиз хьана вичиз хъсан кӀел-кхьинар чирзва&lt;ref&gt;Магомедов, 2013, 30 чар&lt;/ref&gt;. Ахпа чlехи хьайила Маккадиз зияратдин патахъагъ фин авуна «гьажи» тӀвар къачуна Исламдин илим чирна «алим» тӀвар къачузва. Хтана Агьлу-Сунна мадраса акъайна шейхвал айизва&lt;ref&gt;''Ф. М. Алиев''. Антииранское выступление и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII века. — Академия наук Азербайджанской ССР. Баку, 1975. — С. 22.&lt;/ref&gt;. Маса къачун-гунвилел хъсан девлетлу хьана «бег» тӀвар къачузва. 1711-лагьай йисуз имам хьана 7 йисуз Ширванда Шариятдин низам туькуьрна амирвал айизва&lt;ref name=&quot;gadzhiev2&quot;&gt;{{книга|часть=Дагестан в первой трети XVIII века|ссылка часть=|автор=[[Гаджиев, Владилен Гадисович|Гаджиев В. Г.]]|заглавие=История Дагестана|ответственный=Отв. ред. [[Гаджиев, Владилен Гадисович|В. Г. Гаджиев]]|ссылка=https://instituteofhistory.ru/library/publications/istoriya-dagestana-t1|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|том=I|страниц=433|страницы=342|isbn=|ref=Гаджиев}}&lt;/ref&gt;. Адаз вичин хайи [[Лезги чӀал|Лезги]] чlаллай маса лезгийрин юкьа чlехи тlалабвал авай Кьуркьандин чlал [[Араб чӀал|эрби]] чlални чидай, ва гьакlани [[Туьрк чӀал|мaгъул (туьрк)]]) ва [[Фарси|къажар(фарс)]] чӀаларни чидай.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Книга|ссылка=https://alpan365.ru/dvizhenie-xadzhi-davuda-v-lezginskom-folklore-i-literature/#_ftn5_8394|автор=А.А. Бутаев|заглавие=Народно-освободительное движение на Восточном Кавказе под руководством Хаджи-Давуда Мюшкюр-ского: первая треть XVIII века|год=2006|место=Махачкала|издательство=Мавел|страницы=127}} «Судя по источникам и другим материалам, Хаджи-Давуд был достаточно образованным для своего времени человеком, владевшим, кроме своего родного лезгинского, также и тюркским, арабским и персидским языками»&lt;/ref&gt; Адан хъизан: Дах - Чпир Мухьаммад хьажи, Стха - Ахьмад хьажи Хваяр: Мухьаммад, Абдул-Карим, Сулейман ва Т1агьир. Рушар: Зайнаб ва Пекер.

== Гъазват ==
1711-лагьай йисуз [[Шиияр|шиг1а]] тий [[Иран|Къажарччилин (Иран)]] чаз [[Сунияр|Агьлу Сунна]] тир Лезгийриз гекъи хьайи ч1авуз, Лезги мусурманрин кьиле имам хьана Хьажи Дауд.1722-лагьай йисан 12-декабрдиз Хьажи Даудаз вичин &quot;диндин стха&quot; чизвай [[Яхулар|Яхул]] Сурхайхана маса гузва яни хаинвал айизва.&lt;ref&gt;Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.37.&lt;/ref&gt;

=== К1уьк1е ч1ав ===
XVIII виш йисан кьилерал шиг1а къажар Иран лугьудай гьукуматдиз мусурман лезги агьлу-сунна нух хьараждал эцигиз к1ан хьана, яни чавай къачунар (ясакъ, налуг) къачуз к1ан хьана. Лезгири юкьа гъулгъула хьана, кьил хкажна чӀехи къарагъунар хьунал к1уф ктуна ин к1валахди. Чпин хазина ацӀурун патал къажаршахдин гьукуматди цӀийи къачунар (хьаражар) туькуьрна. [[Эрменияр|Хачпаш эрмли]] Есаи Хьасан-Джалаляна кхьизва:

«1698—1701-лагьай йисара къачунар чӀехи авунвайтӀани, 1702-лагьай йисуз къачунар ц1ийикъаллай  хкажна кӀватӀиз к1анзвай, сад-кьвед йисни алатнач, къажаршахди мухъа мад цӀийи къачунар тун патал гужетзва».&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;Есаи Асан Джалалян. Краткая история страны Албанской (1702-1722 гг.). Баку: Элм. 1989.&lt;/ref&gt;

И кӀвалахар т1имил хьиз,1705—1707-лагьай йисара гъезилпаш-шиг1ари Агьлу-сунна тир Лезгийриз гекъи йикь-зулум гуз къарагъна. 

Нухан(халкь) рези тахьунвал т1имил-т1имил ч1ехи хьана, кьажарин гьукуматаз гъиле чк1ул гваз гьепIесунрал (кук1унрал) элкъвена. 1707-лагьай йисуз Лезгийрин гъезпашриз (гъезилпаш) гекъи ч1ехи кьилхкажун хьана. Лезгийри Шемахьа — Ширвандин кьилин къала чпин гъилиз къана анин ч1ехид Гьасан-Али метерал эцигна киц хьиз ягъана кьена.&lt;ref&gt;Письма и донесения иезуитов о России. СПб., 1904. С. 106&lt;/ref&gt;

1711 йисуз цӀийикъаллай [[Шиияр|шиг1а]] [[Фарси|къажар (фарс, перс)]] ва [[Иран|ц1апаш (гъезилпаш)]] зулумдиз гекъи Лезгийри к1валахар аквазва кьил хкажна. МуьтӀегьвал акъатна, къарагъунар вири лезги чилерал чкӀана, гьакӀни гъил гуз, Ччардай(Билкъан-Закатала) [[ЦӀахурар|лезги-ц1ахурар]], [[аварар]], Шекидай агьлу-сунна [[Азербайжанар|мугъуларни (азербайжанарни)]] къвезва.

=== Имамвализ рехъ ===
И ч1авуз Хьажи Даудан лезгийрин имам ва амир, гьак1ани лезгийрин агьлу-сунна мадрасадин алим ва муфти хьиз кьиле жезва. Адавай сад-садаз чара тир жамаатар санал к1ват1ин алакьзва.

Вичиз ин к1валахда Аллагь патал стхаяр жагъурун патал Хьажи-Дауд Дагъустандиз физва кумек к1анз Аллагь патал санал ягъири галаз к1ук1ун патал. Гьана ада вичин патахъ са кьадар ч1ехибур гъизва, гьабрун къене ЦӀахурай Али-Султан, Хайдакъай Агьмад-хан ва Яхулрикай Сурхай-хан I.

1711-лагьай йисуз Хьажи-Дауда Ширвандин чӀехи къалаяр тир Шабран ва [[Къуба|Къала (Къуба)]] вилаятрин кьилин къала — [[Худат|Хтар (игилан Худат)]] вичиз гъахчуна&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://www.google.ru/books/edition/Взаимоотношения_народов_Южного_Дагестана/rMgiAQAAIAAJ?hl=ru&amp;gbpv=1|автор=Н.А Магомедов|заглавие=Взаимоотношения народов Южного Дагестана и Азербайджана в XVIII - первой половине XIX в экономический, политический и культурный аспекты|год=2004|место=Махачкала|издательство=Эпоха|страницы=199|страниц=63}}&lt;/ref&gt;. 

Шиг1а тир Къубадавай Султан-Агьмад-хан ва адан вири мукьва-кьилириз жаза гана яни кьена нух зулумдикай къуьтехна. Са адан гъвечӀи хва Гьусейн-Али-хан чанлаз амукьзва. Зулухъ Хьажи-Дауда, вичин диндин-стхайри к1ват1алри галаз сад хьана, Шемахьа элкъуьрна кьуна вичин гъилиз, амма чӀехи шиг1арин гекъивал хьайивиляй элкъуьрна хтана.

1712-лагьай йисан гатфариз Хьажи-Даудан ва Яхул Сурхай-хан санал мадни Шемахьадиз физва. Шемахадин ч1ехид шиг1а Гьасан-хана вичин був (кьушун, кк1унин к1ват1ал) къана къаладай къецихъ экъечӀна Лезгияр къулухъай чкӀуруз к1ан хьана, амма алакьнач. Къаладиз яргъа тушиз хьайи кӀеви кук1уеа сефеви був (кьушунар) кьиле-кьилди лезгирин кӀаник акатна (руг-руг хьана): персерни къизилбашрин буван (кьушундин) са пад гьа кук1ун чкадлай зверна гаатна, муькуь пад кьена, ибрун ч1ехил Гьасанхан вични кьена. Гаатзавайбурун кьулухъ гьатна Лезгияр Шемахьа къаладин къенез гьахьна.

Шемаха къачуниникай Петр I-дин 1712-лагьай йисан манифестда икӀ кхьенва:

«1712-лагьай йисуз лезгийрин ч1ехид Давуд бег ва яхулрин ч1ехид Сурхай, шахдиз гекъи гъулгъула ктвана гъазват гана, Шемаха къала кьуватдин гъилиз къачуна, гьана зат1ар къачуз гузвай урусарини кьилиз къаз гана абурун 4 миллион рубльдин чпиз гахчуна»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://runivers.ru/bookreader/book433217/#page/34/mode/1up|title=Исторический очерк Кавказских войн от их начала до присоединения Грузии|access-date=2020-07-08|archive-date=2020-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808091421/https://runivers.ru/bookreader/book433217/#page/34/mode/1up|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
Шемаха къала къачур чӀавуз, лезгияр сефевириз к1ивирнвай чкайрал фад-фад гьепIесунар айидамаз, чпин гъиле авай къала к1ивирин рик1алай алатнвай.

=== Сефевияр ===
Сефевирин ч1ехибуру чпин патай Лезги мусурманриз гекъи к1валахъар чӀугун патал алакьзвай.

1719-йисан эхирда абурувай Гьажи Давуд кьуна, Дербентдин зиндандиз ктуваз хьана, амма ана хвех хьанач, лезгири адаз гъил гана ам анай зверна. Къажарин къен пад чиз, вичин тежрибадалди ам гьар вичин агалкьунриз критик къимет гуз ва дяведин операцияр кӀевиз хъсан гьазуриз чирнвай. И вакъиадикай XVIII виш йисан урус ц1урургъан П. Буткова кхьизва: 

&quot;Сурхаян виликан гъазватра патав гвай лезги ч1ехид Давуд-бег Дербентдин зиндандай звернай&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=20&amp;rotate=0&amp;theme=white|title=''П.Г. Бутков.'' Материалы для новой истории Кавказа, с 1722 по 1893 год. Санкт-Петербург: Типография Императорской академии наук, 1869. — С.8.|access-date=2022-02-19|archive-date=2022-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219150444/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=20&amp;rotate=0&amp;theme=white|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Гьажи Давудан Сефевириз гекъи тир таблигъатдин вичин нетижа гуз хьана. МуьтӀиь хьайи ч1ехибурук кваз Куьредай, Табасарандай, Самурдай, Цахурдай, Ччарай, Шекидай, ва гьак1ани Бардадай ва маса чкайрай к1ват1алар атана. Шиг1а къажариз гекъи Ширвандин са гьикван ханар акахьна, масал хьиз Къажар Шахдин эмирдалди Кьудкьушан Ибрахьиман мукьва кьелид вири кьенвай, гьамани гьавилай Хьажи Давудан пата хьана.
1720-йисан кьамуг (июнь) вацра Гьажи Давудан кьушунди Шабран элкъуьрна кьуна ва ам ягьуналди (штурмдалди) къачуна. Чиле (июль) вацра Хтар (Худат) къачуна. И агалкьунрилай кьулухъ Гьажи Давуддин патав чпин к1ват1алар гваз Хайдакьан Агьмад-хан ва Яхулдин I Сурхай-хан атана. Пашч (август) вацра абурун сад хьайи кьушунди пуд лагьай сеферда Шемахьа элкъуьрна кьуна, амма ам къачуз абурувай хьанач''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Zubov_P_P/text41.htm|title=ЗУБОВ П. П. КАРТИНА КАВКАЗСКОГО КРАЯ ПРИНАДЛЕЖАЩЕГО РОССИИ И СОПРЕДЕЛЬНЫХ ОНОМУ ЗЕМЕЛЬ; ЧАСТЬ IV. 1835.|access-date=2023-06-27|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627010654/https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Zubov_P_P/text41.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.''
Зулаз Гьажи Давудани Яхул Сурхай-хана Бакудин патаз рехъ кьуна. Амма Бакудин кьиле авай ч1ехид Дергагm-К]ули-хана Бакудилай яргъал тушиз авай «Ивидин кӀунтӀ» (Къанлытепе) лугьудай чкадал хьайи кукӀунив абур тхвана:{{Цитата|XVIII виш йисан 20-йисара сувавириз чпин кьиле авай Давуд-бегани Яхул Сурхай-хана Баку къачуз кӀанзавай, — кхьизва А. Бакиханова, — амма Дергягь-хана абурун кьушунар къаладай зур алцум яргъал авай гъвечӀи суван патав кьуна тхвана. Гьавиляй и чкадиз инсанри гьа и вахтундани Канлытепе лугьузва...|автор=&lt;ref&gt;{{книга
  |автор        = [[Агаян, Цатур Павлович|Агаян Ц. П.]]
  |заглавие     = А. Бакиханов
  |издательство = Издательство АН Азербайджанской ССР
  |том          = 
  |место        = Б.
  |год          = 1948
  |страницы     = 28
  |isbn         = 
  }}&lt;/ref&gt;.}}

=== Дербент ===
Зулун кьана (эхирда) Гьажи Давуда вичин к1ват1алрин (кьушунрин) кӀеретӀар, Къалани (Къубани) Цал (Дербент) къачудай кьилигъ (фикир) гваз, кефер патариз ракъурна. Амма инани Гьажи Давудаз агалкьун хьанач. Чуран (Дербентдин) наиб Имамкъули-бега къала хвена ва вири гьужумар кьулухъ чӀугуна. Са шумуд йикъан къене къала къачуз тахьана гьава мекьи хьайила, Гьажи Давуд, кьуьд мукьва хьунни кьилигъна, элкъуьрна к1ват1ал кьулухъ чӀугуна Муьшкуьрдиз хтана.

1720-йисан кьаниз (эхирдиз) сефевирин чӀехивалин кӀаник авай инсанрин ч1ехи пай абруз гекъи хьана. Къажаррин кьушунарни къизилбашар чпин-чпин къалара к1евиз хьана амуктнвай кч1ез къецик акъатиз. Лап кӀевиз Шемахада, Бакуда ва Дербентда к1евна амукьнавай. Вилик хьайи вахтунилай гекъигайла, къарагъунин кьилер тек са кьезил ва акъвазин гьужумралди акъваззавачир, абуру шахдин гьукумдарвал, шиг1ияр ва къизилбашар авай къалаярни хуьрер чпин гъилик хуьз ва чкайра чпин чӀехивалин кӀиникар туькӀуьриз хьана.

=== Урусар ===
Урусатдин Къавкъазда авай чпин-акъудунар(хийир къучунар) чиз Хьажи Давуда I Пётравай са гаф къачуз к1анзвай. 1721-йисан апрель вацралай Гьажи Давуда са шумудра Астраханагь авай урусрин чӀехибуруз кхьунар кхьена ракъурнвай. Астраханин губернатор А. П. Волынскидин патав гвайди И. В. Кикиназ ракъурай кхьуна, Гьажи Давуда урусрин масагунар айизвайбуруз Лезги чилериз атана кӀуьркӀуьм ва ракь гъиз, чнани аюруз лазим тий йепер ва маса зат1ар гудай патакай чӀална. Яни чи юкьа къачун гун хьурай, квезни хъсан я, чазни.

Амма абрун къилигъ масад тир, Волынскиди вичин патай Гьажи Давудаз кхьена, ада урусрин чӀехивалин кӀаник акатдай кьиле кьилигъ авани лагьана жузуна, ва гьадлай ахпа ада I Пётраз икӀ кхьена:{{Цитата|Заз аквазвайвал, Давуд-бег (лезги гьукумдар) са кардизни лазим туш, ада заз жаваб гузва хьи, вичин фикир лап гьакъикъатда куь чӀехивализ къуллугъ авун я, амма куьне вичин патав кьушунарни лазим тир кьадардин тупар ракъурун кӀанзава, амма вичи къажараривай къалаяр къахчуда, вичиз лазим тирбур (гьа гьисабдай Дербентни Шемаха) вичиз туна, амайбур куь чӀехивалин к1иник гуда, гьамни Куьр вацӀун а паталай эгечӀна Исфагъандал кьван жеда, им ак1ет1ани адан гъиле садрани жедай туш, гьавиляй вичиз кӀанзава хьи, зегьмет куьн патай хьун, акъудунар (менфят) — вичин...|автор=[[Волынский, Артемий Петрович|А. П. Волынский]] &lt;ref&gt;Соловьёв С.М. История России. Кн.IX. Т.17-18. С.362&lt;/ref&gt;.}}Урусат гьукуматди Гьажи Давудаз са гъилни ганач.

== Ширвандин имам ==
1721-йисан пашч (август) вацран 10-да Гьажи Давуда, Яхул I Сурхай-хан, Ц1ахур Али-Султан, Кьудкъушан Ибрагим, хайдакьар ва маса стха к1ват1алрин кӀеретӀар галаз санал мад Шемахьа вичиз кьуна. Пашч вацран 25-да къала кукӀуналди къачуна.&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Абдулгалимов А.Р.|заглавие=СОЮЗНИКИ И СПОДВИЖНИКИ ХАДЖИ – ДАВУДА|год=2017|издание=ВЕСТНИК СОЦИАЛЬНО-ПЕДАГОГИЧЕСКОГО ИНСТИТУТА|номер=2 (22)|страницы=41}}&lt;/ref&gt;.

Зиндандиз къанвай Гусейн-ханан кбил ат1ана хкадаврзва. Вири шиг1ияр чкурзва&lt;ref name=&quot;Иран&quot;&gt;{{книга
|автор=|заглавие=История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века|том=|место=Л.|издательство=Издательство Ленинградского университета|ответственный=Под ред. Струве В. В.|год=1958|страницы=310|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Амма [[Христианар|хачпаш]] эрмлияр, [[чувудар]] ва масанай атанвай инсанарик(масала [[Ингилисар|инглисар]]) ктадзвач, ин к1валахъ Есаи Гьасан-Джалаляна ва инглиз чиллер экъвезвай кас Джонас Хенвея хве къазва&lt;ref&gt;Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.33.&lt;/ref&gt;. Амма хаинвал авуйбур, девлетлу шиг1ар чуьнуьхарна хвей ва чахъ галаз шиг1ири галаз санал кик1ай 300 урус масагунар айизвайбурун кьенин, им Хенвеяна, Къажарчиле авай урусрин илчи С. Аврамова ва Мугъулчиле (Турция) авай урусрин илчи И. И. Неплюеван лугьузва. Кхьени чрара лугьузва хьи&lt;ref&gt;Соловьёв С. М. История России. Кн. IX. Т.18. С.381&lt;/ref&gt;,:{{Цитата|Лезгийрилай ва казикумухрилай кьулухъ, абуру 1721-йисан къене авунвай гьужумри урусрин сурсатар (складар) пуч авуна ва тек са савдагар Евреиноваз вири санлай сад виш ва гьадан паталай пудкъад цӀуд агъзур (170 000) рублдин зарар гана...|автор=Джонас Хенвей&lt;ref&gt;''К.Ф. Валишевский''. Петр Великий. Директмедия, 2016. — С. 402. ISBN 9785447569280, 5447569281.&lt;/ref&gt;.}}Урус масагунар айизвайбурун гъилей девлетар хчун патал гзаф масак1авилер ава, масала: чӀехи пай алимри им 1721-йисуз хьайи кар я лугьузва; амма бязибуру, гьа вахтунда амукьнавай Ф. И. Соймонова&lt;ref&gt;Соймонов Ф. И. Описание Каспийского моря и чиненых на оном российских завоеваний, яко часть истории Государя императора Петра Великаго // Ежемесячные сочинения об ученых делах. СПб., 1763, январь. С.31.&lt;/ref&gt;, XVIII виш йисан тарихчи И. И. Голикова&lt;ref&gt;Голиков И. И. Деяния Петра Великого, мудрого преобразователя России, собранные из достоверных источников, расположенных по годам. В 6 т. М., 1838. Т.6. С.37-38.&lt;/ref&gt;, гьакӀни XIX виш йисан тарихчи Аббас-Кули-ага Бакиханова&lt;ref&gt;Аббас-Кули-Ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам&lt;/ref&gt; ва П. Г. Буткова&lt;ref name=&quot;Бутков&quot;&gt;Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год. СПб.: Тип. Императорской АН, 1869. Ч. 1.&lt;/ref&gt; урус масагунарайизвайд 1712-йисуз Шемаха къачур вахтунда чуьнуьх авуна лугьузва. Шемаха кьуникъай тир хабар Сефевидрин кьилин шегьер тир Исфахандал агакьна. Амма Шах Солтан Гьусейна, элдин къарагъунар гегьенш жезвай, гьукумдин ва кьатӀундин упадкадин (аватунин) вахтунда, са кӀеви кхьуни кьабулиз хьанач. Есаи Гьасан-Джалаляна малумзава:{{Цитата|...Гянджадин ва Еревандин гьукумдарри и кардикай шахдиз малум авуна, гекъивал гана, а чпи вири кьушунар гваз Куьр вацӀун къерехда авай агванрин шегьер Партавдиз атана. Ана Еревандин хан вири районрин гьукумдаррини кваз, Гянджадин хан вири девлетлуйрини кваз ва амайбур лап гзаф кьушунралди — 30 000 касдал кьван кӀватӀ хьана. Амма пачагьдин (шахдин) патай кьушунар ва са куьмекни атанач, вучитуькӀни ам Кандагардин чилерал алай кукӀунрив лап алахънавай ва машгъул тир. Ада тек са гафаралди ва кагъазралди абуруз жедай вири серенжамар кьабул ая лагьана эмирзавачир...|автор=Есаи Гасан-Джалалян}}1721-йисан зулдиз Гьажи Давуда Еревандин ва Гянджадин беглербегрин 30 агъзур авай кьушунар Куьр вацӀалай элячӀдай чкадал лап кӀаник кутуна&lt;ref&gt;Тамай А. Восстание 1711—1722 гг. в Азербайджане // Учёные записки Института истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. Махачкала, 1957. Т.3. С.87-88.&lt;/ref&gt;:{{Цитата|...тежриба авай гъуьрчехъанар хьиз, секиндиз ва ванциз хьуниз атана, а чӀехи вацӀун а патан къерехдал кӀватӀ хьана ва са йифиз гьакӀ секиндиз а патан къерехдиз элячӀна... Абур (къажарар) т1имил-т1имил гьазур жедалди, ибру (лезгияр), абурал гьужумна, абур лап кӀаник кутуна, абурухъ галтугна, Къарабагъдин суварин кӀаник авай Трду ва Хачен вацӀарин дередиз кьван зверна. ИкӀ, къажарар лап уях хьана ва чпин умудрив алцур хьана, амма лезгияр, абрувай вири девлетар ва сурсатар хчуна, шадвал гваз чпин патариз хтана. Им 1170 (1721)-йисан зулдиз хьайи кар я...|автор=Есаи Гасан-Джалалян}}И агалкьунилай кьулухъ Гьажи Давуда Кавказдин Албаниядин дегь кьилин шегьер тир Барда (Партав) къачуна. Урусаидин патай са куьмекни тагваз, Гьажи Давуда I Сурхай Яхулдин Хан галаз санал, Крымдин хандин куьмекдалди Турциядин султан галаз кагъазар кхьинин кӀвалахар эгечӀна&lt;ref&gt;РГАДА. Ф. Кабинет Петра I. Отд.1. Кн.54. Л.667.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;АВПРИ. Ф.89: Сношения России с Турцией. 1722. Д.6. Ч.1. Л.30.&lt;/ref&gt;. 1721-йисан мара (сентябрь) вацра Волынскиди I Пётраз икӀ кхьена:{{Цитата|...виридалайни лап кӀевиз кичӀезва ва кьилигъзва (фикирзава) хьи, абуру (Гьажи Давудани Султан Сурхай-хана), лап гьакъикъатда Турциядин чӀехивал кӀанида, заз аквазвайвал, абуруз и кар авун патал дуьз себеб ава...|автор=[[Волынский, Артемий Петрович|А. П. Волынский]]}}Урусрин пачагьди Неплюеваз султандивай Гьажи Давуда&lt;ref&gt;АВПРИ. Ф.89: Сношения России с Турцией. 1722. Д.16. Л.2-3.&lt;/ref&gt; вичин чӀехивалин кӀаник татун кӀан ая лагьана эмир гана. I Пётра канцлер Г. И. Головкиназ кхьенвай кагъатдай:{{Цитата|Ч1ехи тир канцлер! И вахтунда чаз Гребнидай Волынскидин кхьун атана, адаз Шемахадай лап дуьз хабар хьанва хьи, кьилхкажунин кьиле авай ч1ехид имам Давуд-бега Турциядин султандин патав кхьун ракъурнава, вич адан чӀехивалин кӀаник кьун патал. Квев куриер Истамбулдиз илчидин патав ракъурун лазим я, ана ада султандив ам вичин кӀаник татун лагьана фикир эциг ая, ада чаз гьикьван зарар ганатӀа малум авуна. 1722-йисан эвелни кьвед (февраль) вацран 22-да. Пётр|автор=[[Пётр I|I Пётр]] &lt;ref&gt;АВПРИ.Ф.89:Сношения России с Турцией.1722.Д.4.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated3&gt;Тер-Авакимова С. А. Армяно-русские отношения в период подготовки Персидского похода. Ереван: Изд. АН Арм. ССР. 1980. С.64.&lt;/ref&gt;.}}1722-йисан нава (апрель) вацран 21-да Истамбулда авай урусрин илчи Неплюев ЧӀехи везир Ибрагим-пашадин патав атана ва адаз лагьана хьи, къарагънавай лезгийри Шемахада урус савдагаррал гьужумна ва абур пуч авуна, гьавиляй Урусиядин пачагьди шахдивай и кар патал жаваб кӀанзава. ЧӀехи везиради лагьана хьи, гьакъикъатда къарагънавайбуру Турциядин патав куьмек кӀан я лагьана кагъат ракъурнавай. Амма урус илчидин гафариз жаваб яз, ада икӀ лагьана умуд гана:{{Цитата|...куь пачагьдиз вири жаваб ва зарардин пулар агакьдалди, чуна абур хуьдач...|автор=Ибрагим-паша&lt;ref&gt;Соловьёв С. М. История России. Кн.IX. Т.17-18. С.381.&lt;/ref&gt;.}}1722-йисан гатфариз Гьажи Давуда Гянджа элкъуьрна кьуна. Шегьердиз куьмек гун патал Урусиядин куьмек гвай Картлидин пачагь Вахтанг VI кьушунар гваз атана. И кар чизмаз, Гьажи Давуда Вахтанг VI-дин кьушунрихъ галаз кукӀуникай вич хуьна ва цӀикьвед лагьай йикъа Гянджа элкъуьрна кьун кьулухъ чӀугуна. Вахтанг VI адан кьулухъ галтугнач, гьатта шахдин патай Гьажи Давудан гьукуматдин кьилин шегьер хьанвай Шемахадиз гьужум ая лагьана са шумуд сеферда эмирар атанватӀани&lt;ref&gt;Ризванов З. Д., Ризванов Р. З. История лезгин. С.20.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Левиатов В. Н. Очерки из истории Азербайджана в XVIII в. Баку: Изд. АН Аз. ССР. 1948. С.74.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.35.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Маркова О. П. Россия, Закавказье и международные отношения в XVIII в. М.: Наука, 1966. С.104.&lt;/ref&gt;.

1722-йисан тӀул (май) вацран 30-да, 17 йикъан къене элкъуьрна кьунуьлай кьулухъ, Гьажи Давудани Кайтагдин Ахмед-хана Ардебиль къачуна &lt;ref name=&quot;Бутков2&quot;&gt;Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год. СПб.: Тип. Императорской АН, 1869. Ч. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Каиме» Бедреддинзаде Али-бея // Известия АН Аз. ССР. Серия: История, философия, право. Баку,1988.№ 3. С.39.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Из донесения лейтенанта А. И. Лопухина Петру I от 31 июля 1722 г. // Русско-дагестанские отношения в XVIII — начале XIX вв.: Сб. док. / Сост. В. Г. Гаджиев, Д-М. С. Габиев, Н. А. Магомедов, Ф. З. Феодаева, Р. С. Шихсаидова. М.: Наука, 1988. С.34.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/VI/Dag_chron/O_borbe/text.htm|title=О борьбе дагестанцев против иранских завоевателей // Дагестанские исторические сочинения|editor=пер. А. Р. Шихсаидова|website=www.vostlit.info|date=1993|publisher=М: Наука|access-date=2022-01-16|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105170755/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/VI/Dag_chron/O_borbe/text.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Книга|ссылка=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B3_%D0%B2_VIII_-_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5_XIX_%D0%B2..pdf|автор=[[Муртазаев, Арсен Омарович|Муртазаев А.О]]|заглавие=Кайтаг в VIII - первой половине XIX в. (Исследование политической истории и роли в системе политических структур Северо-Восточного Кавказа)|ответственный=[[Алиев, Багомед Гадаевич|Б.Г. Алиев]]|год=2015|место=Махачкала|издательство=ИИАЭ ДНЦ РАН|страницы=295—302|страниц=490|archive-date=2022-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316051759/https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B3_%D0%B2_VIII_-_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5_XIX_%D0%B2..pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87._%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_1993.pdf|автор=Шихсаидов А.Р., Айтберов Т.М., Оразаев Г.М.-Р.|заглавие=Дагестанские исторические сочинения|год=1993|место=Москва|издательство=Издательская фирма «Восточная литература»|страницы=198|страниц=302|archive-date=2021-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20211211192741/https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87._%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_1993.pdf}}&lt;/ref&gt;.

Октябрь вацра Гьажи Давуда, Яхулрин I Сурхай-хана ва Хайдакьдин Агьмад-хана са гьафтедин къене Дербент элкъуьрна кьуна &lt;ref&gt;«Лист» — перевод дербентского наиба к Петру I. 21 октября 1722 г. // РФ ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.1. Оп.1. Д.59. Л.175.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Рамазанов X. X., Шихсаидов А. Р. Очерки истории Южного Дагестана. Махачкала: Институт истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. 1964. С.97.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Русско-дагестанские отношения XVII — первой четверти XVIII вв. С.277.&lt;/ref&gt;.

Гьажи Давуд виридалайни чӀехи имам яз Ширвандин, Шекидин, Лезгистандин ва Дагъустандин чилерал чӀехивал хвенва &lt;ref&gt;Гаджиев В. Г. Роль России в истории Дагестана. М.: Наука, 1965. С.62&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Н. А. Сотавов. Крах «Грозы Вселенной» в Дагестане.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lib.herzen.spb.ru/media/magazines/contents/1/34(74)1/khanarslanova_34_74_1_514_520.pdf|title=Б. Б. Ханарсланова. Дагестан и Ширван в русско-иранских, русско-турецких и ирано-турецких отношениях в период вхождения в состав России (1722—1735)|access-date=2018-05-25|archive-date=2018-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525133842/https://lib.herzen.spb.ru/media/magazines/contents/1/34(74)1/khanarslanova_34_74_1_514_520.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Сурхай-хан ва хаинвалар ==
Ширванда ва Шекида гьукум гьализ кIанзавай хаин Яхул Сурхай-хан I-а, Таркидин Адиль-Гиреян кумекдалди, 1722-й йисан 12-лагьай декабрдилай Урусатдихъ галаз рахунар айизва&lt;ref&gt;РФ ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.1. Оп.1. Д.387. Л.32.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;АВПРИ. Ф.77: Сношения России с Персией. 1723. Д.1. Л.123.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Русско-дагестанские отношения XVII — первой четверти XVIII вв. С.273-274.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Сотавов Н. А. Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких отношениях в XVIII в. М.: Наука, 1991. С. 65.&lt;/ref&gt;. 1723-й йисуз ам Гьажи Давудахъ галаз дяведал экъечIна, Лезги чилерал чапхунар ийиз хьана&lt;ref&gt;Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.37.&lt;/ref&gt;.

1722-1723-й йисарин эхирда, Гьажи Давудан алахъунралди арадал атанвай Лезги имамрин Сефевириз гекъи садвал, сад-садахъ галаз чIах хьана (чукIуна). ЧIехи имамрикай тек са ЦIахурдин Али-Султана гъил гузва. Коалиция чукIунин шартIара Гьажи Давуда маса имамрин вичин патаг чIугваз алахъзавай, бязи вахтинда кичIерар гунив ва чапхунрив эгечIиз. Масала, урус кьушунриз гекъи экъечIун патал рази тахьайвиляй, 1722 ва 1723-й йисара араб тир Табасарандин майсум ва адан резиденция тир Хучни хуьр чукIурна.&lt;ref&gt;РГАДА. Ф.: Коллегия иностранных дел. Сношения России с Персией. 1722. Д.23. Гл.2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Рамазанов X. X., Шихсаидов А. Р. Очерки истории Южного Дагестана. Махачкала: Институт истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. 1964. С.175.&lt;/ref&gt;.

== Эхир ==
1723-йисан тӀул (май) вацра Гьажи Давуд Туьркиедин султанди Гянджадиз веревирдриз (кӀвалахрикай кагъазар тухуз) эверна. Гьажи Давуда и эверун кьабулна ва вичин хзанни — кьуд гадани кьве стхани кваз — ва вичин мукьва инсанар галаз анай атана. Амма вичин кьилдин гьукум тухунин фикирри ва чӀехибурув муьтӀиь тахьуни Туьркиедин пачагьар лап кичӀе авуна. Гьавиляй ам Гянджадиз атайла, зинданда туваз хьана, а октябрь вацран 5-да вичин хзанни мукьва инсанар галаз санал Туьркиедиз гьаладна. Сифтегьан вахтунда ам Родос&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://openaccess.firat.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11508/16181/188397.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y|автор=Prof. Dr. Orhan Kiliç, Zeynep Kurt|заглавие=13 Numarali Ve 1727–1730 Tarihli Mühimme Zeyli Defteri (Değerlendirme- Transkripsiyon- Dizin). Yüksek Lisans Tezi. Danişman Hazirlayan|год=2005|язык=тур.|издание=Danişman Hazirlayan|страницы=24—223}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://adudspace.adu.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/11607/724/UĞURÜNEN.pdf?sequence=3&amp;isAllowed=n|автор=Uğur Ünen|заглавие=XVIII. Yüzyilda Osmanli İdaresinde Rodos Adasi|год=2013|язык=neh/|издание=Aydin|страницы=68–69}}&lt;/ref&gt;, вацӀал яргъал гьукумдиз ракъурна, анай кьулухъ Гелиболудиз&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ekevakademi.org/Makaleler/962607_29%20Yasar%20BAS.pdf|title=Gelbolu‘da vefat etmiş olması muhtemeldir|author=|work=|date=|publisher=|access-date=2015-10-27|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222145428/http://www.ekevakademi.org/Makaleler/962607_29%20Yasar%20BAS.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ракъурна. Маса кхьинра малумзавайвал, Гьажи Давуд Кипр вацӀал яргъал гьукумдиз ракъурнавай. Ам 1735—1736-йисарин патав кьена.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://lekia.ru/chapter6_2.htm 6.2. ХАДЖИ-ДАУД-БЕК МЮШКЮРСКИЙ И ВОССТАНОВЛЕНИЕ ЛЕЗГИНСКОГО ГОСУДАРСТВА]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20140328222555/http://lezgi-yar.ru/news/najden_proekt_pamjatnika_velikomu_khadzhi_davudu/2013-07-05-1493 Найден проект памятника великому Хаджи-Давуду]
* [http://realcaucasus.org/6349 Хаджи-Давуд – герой, имам и полководец]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.ansar.ru/history/2013/03/04/38388 Архив Али Каяева и фетва Хаджи-Давуда]
* [http://www.kavkazweb.net/forum/topic/42206-khadzhi-davud-miushkiurskii/ Хаджи-Давуд Мюшкюрский]

[[Категория:Лезги викIегьар]]
[[Категория:Лезги имамар]]</text>
      <sha1>i8i3pw6yospelym7j14tty2iv14uvgy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100054</id>
      <parentid>100053</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50100" sha1="5mvv98cr763lwbzp1xffixfvbmr4hjl" xml:space="preserve">{{Кас
|тӀвар = Имам Гьажи Дауд
|тамам тӀвар =
|шикил =Хаджи_Давуд.png 
|кьадар = 
|къул = 
|хьайила ганвай тӀвар = 
|лакӀабар = 
|дидедиз хьайи чӀав = 
|дидедиз хьайи чка = [[Дедели (Хъачмаз)|Т1ит1ел]] хуьр, Муьшкуьр
|кьиникьин чӀав = 
|кьиникьин чка =Гелиболу, Усманият 
|гьукумат = 
|пеше = 
|карьера = 
|буба = Мухьаммад Чпир
|диде = &lt;!-- Мать--&gt;
|гъуьл = &lt;!-- Супруг--&gt;
|паб = &lt;!-- Супруга --&gt;
|мукьвади = &lt;!-- Родственники, родные --&gt;
'''Гадаяр:'''&lt;br&gt;Мухьаммад&lt;br&gt;ТIагьир&lt;br&gt;Сулейман&lt;br&gt;Абдулкарим&lt;br&gt;'''Рушар:'''&lt;br&gt;Зайнаб&lt;br&gt;Пекер
|пишкешар = &lt;!-- Награды--&gt;
|сайт =
|жуьреба-жуьре =
|commonscat =
|шикил лугьун=Имам Хьажи Дауд Ал-Мушкури Ал-Лекзи}}

'''Чепер Мугьаммадан хва Дауд,''' гьакIани '''Имам''' '''Гьажи Дауд Муьшкуьрви'''— [[Лезгияр|Лезги]] имам, [[Ислам|Исламдин]] алим, 1710-йисалай Ширвандин амир&lt;ref name=&quot;Bakihanov&quot;&gt;[https://drevlit.ru/texts/b/b_bakihanov4.php Аббас-Кули-Ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам.]&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;''Гербер И. Г.'' Описание стран и народов вдоль западного берега Каспийского моря // История, география и этнография Дагестана ХVIII-XIX вв. Архивные материалы. М.: Изд. вост. лит-ры, 1958.&lt;/ref&gt;, лезги ччилер санал кӀватӀна Шариат низамдихъ ктвана мухъ туькӀуьрнвай,18 йис имамвал тхванвай кас. Лезгийрин нухан викIегь кьегьал. 

[[Сихил]] [[Чипир|Чебер]] я. Гьаждал фена лугьуз &quot;'''гьажи'''&quot; лакьаб къачузва. 

==Амукьиникай==
Лезгийрин имам Чепер Мугьаммадан хва Гьажи Дауд 1680&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2015-10-27|title=История лезгин XVI -XVII вв|url=http://alpan365.ru/xronologiya-istorii-lezgin/istoriya-lezgin-xvi-xvii-vv/|publisher=alpan365.ru|archive-date=2015-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117022858/http://alpan365.ru/xronologiya-istorii-lezgin/istoriya-lezgin-xvi-xvii-vv/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;-лагьай йисуз Муьшкуьр(Мажгар) мухъан Тlитlел(игилан Дедели)&lt;ref name=&quot;gadzhiev&quot;&gt;{{книга|часть=Дагестан в первой трети XVIII века|ссылка часть=|автор=[[Гаджиев, Владилен Гадисович|Гаджиев В. Г.]]|заглавие=История Дагестана|ответственный=Отв. ред. [[Гаджиев, Владилен Гадисович|В. Г. Гаджиев]]|ссылка=https://instituteofhistory.ru/library/publications/istoriya-dagestana-t1|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|том=I|страниц=433|страницы=342|isbn=|ref=Гаджиев}}&lt;/ref&gt; хуьре дидедиз хьанва. Кцlарин [[Чпир|''чипирар'']] лугьудай [[Сихил|сихилдай]] тир. Эрби чlалал ''الجبيري'' (''Ал-Джибири), لزگی (Ал-Лекзи), مشکوری (Ал-Машкури)'' нисбу алай'''&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=p6CfAAAAMAAJ&amp;q=%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF+%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C&amp;dq=%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF+%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi7ip2V8f6LAxUvD1kFHY9cFpMQ6AF6BAgLEAM#%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF%20%D9%84%D8%B2%DA%AF%DB%8C .مركز اسناد و تاريخ ديپلماسى. جهان ايرانى و توران مجموعه مقالات ISBN 9789643611354, 9643611353. — С. 108. {{Цитата|داود لزگی مشکوری}}]&lt;/ref&gt;''', яни сихил - Чипирар, нух - Лезги, мухъ - Муьшкуьр (Мажгар). Гъвечи чlавалай ам [[Къуръан]] чирна хьафиз хьана вичиз хъсан кӀел-кхьинар чирзва&lt;ref&gt;Магомедов, 2013, 30 чар&lt;/ref&gt;. Ахпа чlехи хьайила Маккадиз зияратдин патахъагъ фин авуна «гьажи» тӀвар къачуна Исламдин илим чирна «алим» тӀвар къачузва. Хтана Агьлу-Сунна мадраса акъайна шейхвал айизва&lt;ref&gt;''Ф. М. Алиев''. Антииранское выступление и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII века. — Академия наук Азербайджанской ССР. Баку, 1975. — С. 22.&lt;/ref&gt;. Маса къачун-гунвилел хъсан девлетлу хьана «бег» тӀвар къачузва. 1711-лагьай йисуз имам хьана 7 йисуз Ширванда Шариятдин низам туькуьрна амирвал айизва&lt;ref name=&quot;gadzhiev2&quot;&gt;{{книга|часть=Дагестан в первой трети XVIII века|ссылка часть=|автор=[[Гаджиев, Владилен Гадисович|Гаджиев В. Г.]]|заглавие=История Дагестана|ответственный=Отв. ред. [[Гаджиев, Владилен Гадисович|В. Г. Гаджиев]]|ссылка=https://instituteofhistory.ru/library/publications/istoriya-dagestana-t1|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|том=I|страниц=433|страницы=342|isbn=|ref=Гаджиев}}&lt;/ref&gt;. Адаз вичин хайи [[Лезги чӀал|Лезги]] чlаллай маса лезгийрин юкьа чlехи тlалабвал авай Кьуркьандин чlал [[Араб чӀал|эрби]] чlални чидай, ва гьакlани [[Туьрк чӀал|мaгъул (туьрк)]]) ва [[Фарси|къажар(фарс)]] чӀаларни чидай.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Книга|ссылка=https://alpan365.ru/dvizhenie-xadzhi-davuda-v-lezginskom-folklore-i-literature/#_ftn5_8394|автор=А.А. Бутаев|заглавие=Народно-освободительное движение на Восточном Кавказе под руководством Хаджи-Давуда Мюшкюр-ского: первая треть XVIII века|год=2006|место=Махачкала|издательство=Мавел|страницы=127}} «Судя по источникам и другим материалам, Хаджи-Давуд был достаточно образованным для своего времени человеком, владевшим, кроме своего родного лезгинского, также и тюркским, арабским и персидским языками»&lt;/ref&gt; Адан хъизан: Дах - Чпир Мухьаммад хьажи, Стха - Ахьмад хьажи Хваяр: Мухьаммад, Абдул-Карим, Сулейман ва Т1агьир. Рушар: Зайнаб ва Пекер.

== Гъазват ==
1711-лагьай йисуз [[Шиияр|шиг1а]] тий [[Иран|Къажарччилин (Иран)]] чаз [[Сунияр|Агьлу Сунна]] тир Лезгийриз гекъи хьайи ч1авуз, Лезги мусурманрин кьиле имам хьана Хьажи Дауд.1722-лагьай йисан 12-декабрдиз Хьажи Даудаз вичин &quot;диндин стха&quot; чизвай [[Яхулар|Яхул]] Сурхайхана маса гузва яни хаинвал айизва.&lt;ref&gt;Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.37.&lt;/ref&gt;

=== К1уьк1е ч1ав ===
XVIII виш йисан кьилерал шиг1а къажар Иран лугьудай гьукуматдиз мусурман лезги агьлу-сунна нух хьараждал эцигиз к1ан хьана, яни чавай къачунар (ясакъ, налуг) къачуз к1ан хьана. Лезгири юкьа гъулгъула хьана, кьил хкажна чӀехи къарагъунар хьунал к1уф ктуна ин к1валахди. Чпин хазина ацӀурун патал къажаршахдин гьукуматди цӀийи къачунар (хьаражар) туькуьрна. [[Эрменияр|Хачпаш эрмли]] Есаи Хьасан-Джалаляна кхьизва:

«1698—1701-лагьай йисара къачунар чӀехи авунвайтӀани, 1702-лагьай йисуз къачунар ц1ийикъаллай  хкажна кӀватӀиз к1анзвай, сад-кьвед йисни алатнач, къажаршахди мухъа мад цӀийи къачунар тун патал гужетзва».&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;Есаи Асан Джалалян. Краткая история страны Албанской (1702-1722 гг.). Баку: Элм. 1989.&lt;/ref&gt;

И кӀвалахар т1имил хьиз,1705—1707-лагьай йисара гъезилпаш-шиг1ари Агьлу-сунна тир Лезгийриз гекъи йикь-зулум гуз къарагъна. 

Нухан(халкь) рези тахьунвал т1имил-т1имил ч1ехи хьана, кьажарин гьукуматаз гъиле чк1ул гваз гьепIесунрал (кук1унрал) элкъвена. 1707-лагьай йисуз Лезгийрин гъезпашриз (гъезилпаш) гекъи ч1ехи кьилхкажун хьана. Лезгийри Шемахьа — Ширвандин кьилин къала чпин гъилиз къана анин ч1ехид Гьасан-Али метерал эцигна киц хьиз ягъана кьена.&lt;ref&gt;Письма и донесения иезуитов о России. СПб., 1904. С. 106&lt;/ref&gt;

1711 йисуз цӀийикъаллай [[Шиияр|шиг1а]] [[Фарси|къажар (фарс, перс)]] ва [[Иран|ц1апаш (гъезилпаш)]] зулумдиз гекъи Лезгийри к1валахар аквазва кьил хкажна. МуьтӀегьвал акъатна, къарагъунар вири лезги чилерал чкӀана, гьакӀни гъил гуз, Ччардай(Билкъан-Закатала) [[ЦӀахурар|лезги-ц1ахурар]], [[аварар]], Шекидай агьлу-сунна [[Азербайжанар|мугъуларни (азербайжанарни)]] къвезва.

=== Имамвализ рехъ ===
И ч1авуз Хьажи Даудан лезгийрин имам ва амир, гьак1ани лезгийрин агьлу-сунна мадрасадин алим ва муфти хьиз кьиле жезва. Адавай сад-садаз чара тир жамаатар санал к1ват1ин алакьзва.

Вичиз ин к1валахда Аллагь патал стхаяр жагъурун патал Хьажи-Дауд Дагъустандиз физва кумек к1анз Аллагь патал санал ягъири галаз к1ук1ун патал. Гьана ада вичин патахъ са кьадар ч1ехибур гъизва, гьабрун къене ЦӀахурай Али-Султан, Хайдакъай Агьмад-хан ва Яхулрикай Сурхай-хан I.

1711-лагьай йисуз Хьажи-Дауда Ширвандин чӀехи къалаяр тир Шабран ва [[Къуба|Къала (Къуба)]] вилаятрин кьилин къала — [[Худат|Хтар (игилан Худат)]] вичиз гъахчуна&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://www.google.ru/books/edition/Взаимоотношения_народов_Южного_Дагестана/rMgiAQAAIAAJ?hl=ru&amp;gbpv=1|автор=Н.А Магомедов|заглавие=Взаимоотношения народов Южного Дагестана и Азербайджана в XVIII - первой половине XIX в экономический, политический и культурный аспекты|год=2004|место=Махачкала|издательство=Эпоха|страницы=199|страниц=63}}&lt;/ref&gt;. 

Шиг1а тир Къубадавай Султан-Агьмад-хан ва адан вири мукьва-кьилириз жаза гана яни кьена нух зулумдикай къуьтехна. Са адан гъвечӀи хва Гьусейн-Али-хан чанлаз амукьзва. Зулухъ Хьажи-Дауда, вичин диндин-стхайри к1ват1алри галаз сад хьана, Шемахьа элкъуьрна кьуна вичин гъилиз, амма чӀехи шиг1арин гекъивал хьайивиляй элкъуьрна хтана.

1712-лагьай йисан гатфариз Хьажи-Даудан ва Яхул Сурхай-хан санал мадни Шемахьадиз физва. Шемахадин ч1ехид шиг1а Гьасан-хана вичин був (кьушун, кк1унин к1ват1ал) къана къаладай къецихъ экъечӀна Лезгияр къулухъай чкӀуруз к1ан хьана, амма алакьнач. Къаладиз яргъа тушиз хьайи кӀеви кук1уеа сефеви був (кьушунар) кьиле-кьилди лезгирин кӀаник акатна (руг-руг хьана): персерни къизилбашрин буван (кьушундин) са пад гьа кук1ун чкадлай зверна гаатна, муькуь пад кьена, ибрун ч1ехил Гьасанхан вични кьена. Гаатзавайбурун кьулухъ гьатна Лезгияр Шемахьа къаладин къенез гьахьна.

Шемаха къачуниникай Петр I-дин 1712-лагьай йисан манифестда икӀ кхьенва:

«1712-лагьай йисуз лезгийрин ч1ехид Давуд бег ва яхулрин ч1ехид Сурхай, шахдиз гекъи гъулгъула ктвана гъазват гана, Шемаха къала кьуватдин гъилиз къачуна, гьана зат1ар къачуз гузвай урусарини кьилиз къаз гана абурун 4 миллион рубльдин чпиз гахчуна»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://runivers.ru/bookreader/book433217/#page/34/mode/1up|title=Исторический очерк Кавказских войн от их начала до присоединения Грузии|access-date=2020-07-08|archive-date=2020-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808091421/https://runivers.ru/bookreader/book433217/#page/34/mode/1up|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
Шемаха къала къачур чӀавуз, лезгияр сефевириз к1ивирнвай чкайрал фад-фад гьепIесунар айидамаз, чпин гъиле авай къала к1ивирин рик1алай алатнвай.

=== Сефевияр ===
Сефевирин ч1ехибуру чпин патай Лезги мусурманриз гекъи к1валахъар чӀугун патал алакьзвай.

1719-йисан эхирда абурувай Гьажи Давуд кьуна, Дербентдин зиндандиз ктуваз хьана, амма ана хвех хьанач, лезгири адаз гъил гана ам анай зверна. Къажарин къен пад чиз, вичин тежрибадалди ам гьар вичин агалкьунриз критик къимет гуз ва дяведин операцияр кӀевиз хъсан гьазуриз чирнвай. И вакъиадикай XVIII виш йисан урус ц1урургъан П. Буткова кхьизва: 

&quot;Сурхаян виликан гъазватра патав гвай лезги ч1ехид Давуд-бег Дербентдин зиндандай звернай&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=20&amp;rotate=0&amp;theme=white|title=''П.Г. Бутков.'' Материалы для новой истории Кавказа, с 1722 по 1893 год. Санкт-Петербург: Типография Императорской академии наук, 1869. — С.8.|access-date=2022-02-19|archive-date=2022-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219150444/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006766661?page=20&amp;rotate=0&amp;theme=white|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Гьажи Давудан Сефевириз гекъи тир таблигъатдин вичин нетижа гуз хьана. МуьтӀиь хьайи ч1ехибурук кваз Куьредай, Табасарандай, Самурдай, Цахурдай, Ччарай, Шекидай, ва гьак1ани Бардадай ва маса чкайрай к1ват1алар атана. Шиг1а къажариз гекъи Ширвандин са гьикван ханар акахьна, масал хьиз Къажар Шахдин эмирдалди Кьудкьушан Ибрахьиман мукьва кьелид вири кьенвай, гьамани гьавилай Хьажи Давудан пата хьана.
1720-йисан кьамуг (июнь) вацра Гьажи Давудан кьушунди Шабран элкъуьрна кьуна ва ам ягьуналди (штурмдалди) къачуна. Чиле (июль) вацра Хтар (Худат) къачуна. И агалкьунрилай кьулухъ Гьажи Давуддин патав чпин к1ват1алар гваз Хайдакьан Агьмад-хан ва Яхулдин I Сурхай-хан атана. Пашч (август) вацра абурун сад хьайи кьушунди пуд лагьай сеферда Шемахьа элкъуьрна кьуна, амма ам къачуз абурувай хьанач''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Zubov_P_P/text41.htm|title=ЗУБОВ П. П. КАРТИНА КАВКАЗСКОГО КРАЯ ПРИНАДЛЕЖАЩЕГО РОССИИ И СОПРЕДЕЛЬНЫХ ОНОМУ ЗЕМЕЛЬ; ЧАСТЬ IV. 1835.|access-date=2023-06-27|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627010654/https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Zubov_P_P/text41.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.''
Зулаз Гьажи Давудани Яхул Сурхай-хана Бакудин патаз рехъ кьуна. Амма Бакудин кьиле авай ч1ехид Дергагm-К]ули-хана Бакудилай яргъал тушиз авай «Ивидин кӀунтӀ» (Къанлытепе) лугьудай чкадал хьайи кукӀунив абур тхвана:{{Цитата|XVIII виш йисан 20-йисара сувавириз чпин кьиле авай Давуд-бегани Яхул Сурхай-хана Баку къачуз кӀанзавай, — кхьизва А. Бакиханова, — амма Дергягь-хана абурун кьушунар къаладай зур алцум яргъал авай гъвечӀи суван патав кьуна тхвана. Гьавиляй и чкадиз инсанри гьа и вахтундани Канлытепе лугьузва...|автор=&lt;ref&gt;{{книга
  |автор        = [[Агаян, Цатур Павлович|Агаян Ц. П.]]
  |заглавие     = А. Бакиханов
  |издательство = Издательство АН Азербайджанской ССР
  |том          = 
  |место        = Б.
  |год          = 1948
  |страницы     = 28
  |isbn         = 
  }}&lt;/ref&gt;.}}

=== Дербент ===
Зулун кьана (эхирда) Гьажи Давуда вичин к1ват1алрин (кьушунрин) кӀеретӀар, Къалани (Къубани) Цал (Дербент) къачудай кьилигъ (фикир) гваз, кефер патариз ракъурна. Амма инани Гьажи Давудаз агалкьун хьанач. Чуран (Дербентдин) наиб Имамкъули-бега къала хвена ва вири гьужумар кьулухъ чӀугуна. Са шумуд йикъан къене къала къачуз тахьана гьава мекьи хьайила, Гьажи Давуд, кьуьд мукьва хьунни кьилигъна, элкъуьрна к1ват1ал кьулухъ чӀугуна Муьшкуьрдиз хтана.

1720-йисан кьаниз (эхирдиз) сефевирин чӀехивалин кӀаник авай инсанрин ч1ехи пай абруз гекъи хьана. Къажаррин кьушунарни къизилбашар чпин-чпин къалара к1евиз хьана амуктнвай кч1ез къецик акъатиз. Лап кӀевиз Шемахада, Бакуда ва Дербентда к1евна амукьнавай. Вилик хьайи вахтунилай гекъигайла, къарагъунин кьилер тек са кьезил ва акъвазин гьужумралди акъваззавачир, абуру шахдин гьукумдарвал, шиг1ияр ва къизилбашар авай къалаярни хуьрер чпин гъилик хуьз ва чкайра чпин чӀехивалин кӀиникар туькӀуьриз хьана.

=== Урусар ===
Урусатдин Къавкъазда авай чпин-акъудунар(хийир къучунар) чиз Хьажи Давуда I Пётравай са гаф къачуз к1анзвай. 1721-йисан апрель вацралай Гьажи Давуда са шумудра Астраханагь авай урусрин чӀехибуруз кхьунар кхьена ракъурнвай. Астраханин губернатор А. П. Волынскидин патав гвайди И. В. Кикиназ ракъурай кхьуна, Гьажи Давуда урусрин масагунар айизвайбуруз Лезги чилериз атана кӀуьркӀуьм ва ракь гъиз, чнани аюруз лазим тий йепер ва маса зат1ар гудай патакай чӀална. Яни чи юкьа къачун гун хьурай, квезни хъсан я, чазни.

Амма абрун къилигъ масад тир, Волынскиди вичин патай Гьажи Давудаз кхьена, ада урусрин чӀехивалин кӀаник акатдай кьиле кьилигъ авани лагьана жузуна, ва гьадлай ахпа ада I Пётраз икӀ кхьена:{{Цитата|Заз аквазвайвал, Давуд-бег (лезги гьукумдар) са кардизни лазим туш, ада заз жаваб гузва хьи, вичин фикир лап гьакъикъатда куь чӀехивализ къуллугъ авун я, амма куьне вичин патав кьушунарни лазим тир кьадардин тупар ракъурун кӀанзава, амма вичи къажараривай къалаяр къахчуда, вичиз лазим тирбур (гьа гьисабдай Дербентни Шемаха) вичиз туна, амайбур куь чӀехивалин к1иник гуда, гьамни Куьр вацӀун а паталай эгечӀна Исфагъандал кьван жеда, им ак1ет1ани адан гъиле садрани жедай туш, гьавиляй вичиз кӀанзава хьи, зегьмет куьн патай хьун, акъудунар (менфят) — вичин...|автор=[[Волынский, Артемий Петрович|А. П. Волынский]] &lt;ref&gt;Соловьёв С.М. История России. Кн.IX. Т.17-18. С.362&lt;/ref&gt;.}}Урусат гьукуматди Гьажи Давудаз са гъилни ганач.

== Ширвандин имам ==
1721-йисан пашч (август) вацран 10-да Гьажи Давуда, Яхул I Сурхай-хан, Ц1ахур Али-Султан, Кьудкъушан Ибрагим, хайдакьар ва маса стха к1ват1алрин кӀеретӀар галаз санал мад Шемахьа вичиз кьуна. Пашч вацран 25-да къала кукӀуналди къачуна.&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Абдулгалимов А.Р.|заглавие=СОЮЗНИКИ И СПОДВИЖНИКИ ХАДЖИ – ДАВУДА|год=2017|издание=ВЕСТНИК СОЦИАЛЬНО-ПЕДАГОГИЧЕСКОГО ИНСТИТУТА|номер=2 (22)|страницы=41}}&lt;/ref&gt;.

Зиндандиз къанвай Гусейн-ханан кбил ат1ана хкадаврзва. Вири шиг1ияр чкурзва&lt;ref name=&quot;Иран&quot;&gt;{{книга
|автор=|заглавие=История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века|том=|место=Л.|издательство=Издательство Ленинградского университета|ответственный=Под ред. Струве В. В.|год=1958|страницы=310|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Амма [[Христианар|хачпаш]] эрмлияр, [[чувудар]] ва масанай атанвай инсанарик(масала [[Ингилисар|инглисар]]) ктадзвач, ин к1валахъ Есаи Гьасан-Джалаляна ва инглиз чиллер экъвезвай кас Джонас Хенвея хве къазва&lt;ref&gt;Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.33.&lt;/ref&gt;. Амма хаинвал авуйбур, девлетлу шиг1ар чуьнуьхарна хвей ва чахъ галаз шиг1ири галаз санал кик1ай 300 урус масагунар айизвайбурун кьенин, им Хенвеяна, Къажарчиле авай урусрин илчи С. Аврамова ва Мугъулчиле (Турция) авай урусрин илчи И. И. Неплюеван лугьузва. Кхьени чрара лугьузва хьи&lt;ref&gt;Соловьёв С. М. История России. Кн. IX. Т.18. С.381&lt;/ref&gt;,:{{Цитата|Лезгийрилай ва казикумухрилай кьулухъ, абуру 1721-йисан къене авунвай гьужумри урусрин сурсатар (складар) пуч авуна ва тек са савдагар Евреиноваз вири санлай сад виш ва гьадан паталай пудкъад цӀуд агъзур (170 000) рублдин зарар гана...|автор=Джонас Хенвей&lt;ref&gt;''К.Ф. Валишевский''. Петр Великий. Директмедия, 2016. — С. 402. ISBN 9785447569280, 5447569281.&lt;/ref&gt;.}}Урус масагунар айизвайбурун гъилей девлетар хчун патал гзаф масак1авилер ава, масала: чӀехи пай алимри им 1721-йисуз хьайи кар я лугьузва; амма бязибуру, гьа вахтунда амукьнавай Ф. И. Соймонова&lt;ref&gt;Соймонов Ф. И. Описание Каспийского моря и чиненых на оном российских завоеваний, яко часть истории Государя императора Петра Великаго // Ежемесячные сочинения об ученых делах. СПб., 1763, январь. С.31.&lt;/ref&gt;, XVIII виш йисан тарихчи И. И. Голикова&lt;ref&gt;Голиков И. И. Деяния Петра Великого, мудрого преобразователя России, собранные из достоверных источников, расположенных по годам. В 6 т. М., 1838. Т.6. С.37-38.&lt;/ref&gt;, гьакӀни XIX виш йисан тарихчи Аббас-Кули-ага Бакиханова&lt;ref&gt;Аббас-Кули-Ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам&lt;/ref&gt; ва П. Г. Буткова&lt;ref name=&quot;Бутков&quot;&gt;Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год. СПб.: Тип. Императорской АН, 1869. Ч. 1.&lt;/ref&gt; урус масагунарайизвайд 1712-йисуз Шемаха къачур вахтунда чуьнуьх авуна лугьузва. Шемаха кьуникъай тир хабар Сефевидрин кьилин шегьер тир Исфахандал агакьна. Амма Шах Солтан Гьусейна, элдин къарагъунар гегьенш жезвай, гьукумдин ва кьатӀундин упадкадин (аватунин) вахтунда, са кӀеви кхьуни кьабулиз хьанач. Есаи Гьасан-Джалаляна малумзава:{{Цитата|...Гянджадин ва Еревандин гьукумдарри и кардикай шахдиз малум авуна, гекъивал гана, а чпи вири кьушунар гваз Куьр вацӀун къерехда авай агванрин шегьер Партавдиз атана. Ана Еревандин хан вири районрин гьукумдаррини кваз, Гянджадин хан вири девлетлуйрини кваз ва амайбур лап гзаф кьушунралди — 30 000 касдал кьван кӀватӀ хьана. Амма пачагьдин (шахдин) патай кьушунар ва са куьмекни атанач, вучитуькӀни ам Кандагардин чилерал алай кукӀунрив лап алахънавай ва машгъул тир. Ада тек са гафаралди ва кагъазралди абуруз жедай вири серенжамар кьабул ая лагьана эмирзавачир...|автор=Есаи Гасан-Джалалян}}1721-йисан зулдиз Гьажи Давуда Еревандин ва Гянджадин беглербегрин 30 агъзур авай кьушунар Куьр вацӀалай элячӀдай чкадал лап кӀаник кутуна&lt;ref&gt;Тамай А. Восстание 1711—1722 гг. в Азербайджане // Учёные записки Института истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. Махачкала, 1957. Т.3. С.87-88.&lt;/ref&gt;:{{Цитата|...тежриба авай гъуьрчехъанар хьиз, секиндиз ва ванциз хьуниз атана, а чӀехи вацӀун а патан къерехдал кӀватӀ хьана ва са йифиз гьакӀ секиндиз а патан къерехдиз элячӀна... Абур (къажарар) т1имил-т1имил гьазур жедалди, ибру (лезгияр), абурал гьужумна, абур лап кӀаник кутуна, абурухъ галтугна, Къарабагъдин суварин кӀаник авай Трду ва Хачен вацӀарин дередиз кьван зверна. ИкӀ, къажарар лап уях хьана ва чпин умудрив алцур хьана, амма лезгияр, абрувай вири девлетар ва сурсатар хчуна, шадвал гваз чпин патариз хтана. Им 1170 (1721)-йисан зулдиз хьайи кар я...|автор=Есаи Гасан-Джалалян}}И агалкьунилай кьулухъ Гьажи Давуда Кавказдин Албаниядин дегь кьилин шегьер тир Барда (Партав) къачуна. Урусаидин патай са куьмекни тагваз, Гьажи Давуда I Сурхай Яхулдин Хан галаз санал, Крымдин хандин куьмекдалди Турциядин султан галаз кагъазар кхьинин кӀвалахар эгечӀна&lt;ref&gt;РГАДА. Ф. Кабинет Петра I. Отд.1. Кн.54. Л.667.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;АВПРИ. Ф.89: Сношения России с Турцией. 1722. Д.6. Ч.1. Л.30.&lt;/ref&gt;. 1721-йисан мара (сентябрь) вацра Волынскиди I Пётраз икӀ кхьена:{{Цитата|...виридалайни лап кӀевиз кичӀезва ва кьилигъзва (фикирзава) хьи, абуру (Гьажи Давудани Султан Сурхай-хана), лап гьакъикъатда Турциядин чӀехивал кӀанида, заз аквазвайвал, абуруз и кар авун патал дуьз себеб ава...|автор=[[Волынский, Артемий Петрович|А. П. Волынский]]}}Урусрин пачагьди Неплюеваз султандивай Гьажи Давуда&lt;ref&gt;АВПРИ. Ф.89: Сношения России с Турцией. 1722. Д.16. Л.2-3.&lt;/ref&gt; вичин чӀехивалин кӀаник татун кӀан ая лагьана эмир гана. I Пётра канцлер Г. И. Головкиназ кхьенвай кагъатдай:{{Цитата|Ч1ехи тир канцлер! И вахтунда чаз Гребнидай Волынскидин кхьун атана, адаз Шемахадай лап дуьз хабар хьанва хьи, кьилхкажунин кьиле авай ч1ехид имам Давуд-бега Турциядин султандин патав кхьун ракъурнава, вич адан чӀехивалин кӀаник кьун патал. Квев куриер Истамбулдиз илчидин патав ракъурун лазим я, ана ада султандив ам вичин кӀаник татун лагьана фикир эциг ая, ада чаз гьикьван зарар ганатӀа малум авуна. 1722-йисан эвелни кьвед (февраль) вацран 22-да. Пётр|автор=[[Пётр I|I Пётр]] &lt;ref&gt;АВПРИ.Ф.89:Сношения России с Турцией.1722.Д.4.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated3&gt;Тер-Авакимова С. А. Армяно-русские отношения в период подготовки Персидского похода. Ереван: Изд. АН Арм. ССР. 1980. С.64.&lt;/ref&gt;.}}1722-йисан нава (апрель) вацран 21-да Истамбулда авай урусрин илчи Неплюев ЧӀехи везир Ибрагим-пашадин патав атана ва адаз лагьана хьи, къарагънавай лезгийри Шемахада урус савдагаррал гьужумна ва абур пуч авуна, гьавиляй Урусиядин пачагьди шахдивай и кар патал жаваб кӀанзава. ЧӀехи везиради лагьана хьи, гьакъикъатда къарагънавайбуру Турциядин патав куьмек кӀан я лагьана кагъат ракъурнавай. Амма урус илчидин гафариз жаваб яз, ада икӀ лагьана умуд гана:{{Цитата|...куь пачагьдиз вири жаваб ва зарардин пулар агакьдалди, чуна абур хуьдач...|автор=Ибрагим-паша&lt;ref&gt;Соловьёв С. М. История России. Кн.IX. Т.17-18. С.381.&lt;/ref&gt;.}}1722-йисан гатфариз Гьажи Давуда Гянджа элкъуьрна кьуна. Шегьердиз куьмек гун патал Урусиядин куьмек гвай Картлидин пачагь Вахтанг VI кьушунар гваз атана. И кар чизмаз, Гьажи Давуда Вахтанг VI-дин кьушунрихъ галаз кукӀуникай вич хуьна ва цӀикьвед лагьай йикъа Гянджа элкъуьрна кьун кьулухъ чӀугуна. Вахтанг VI адан кьулухъ галтугнач, гьатта шахдин патай Гьажи Давудан гьукуматдин кьилин шегьер хьанвай Шемахадиз гьужум ая лагьана са шумуд сеферда эмирар атанватӀани&lt;ref&gt;Ризванов З. Д., Ризванов Р. З. История лезгин. С.20.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Левиатов В. Н. Очерки из истории Азербайджана в XVIII в. Баку: Изд. АН Аз. ССР. 1948. С.74.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.35.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Маркова О. П. Россия, Закавказье и международные отношения в XVIII в. М.: Наука, 1966. С.104.&lt;/ref&gt;.

1722-йисан тӀул (май) вацран 30-да, 17 йикъан къене элкъуьрна кьунуьлай кьулухъ, Гьажи Давудани Кайтагдин Ахмед-хана Ардебиль къачуна &lt;ref name=&quot;Бутков2&quot;&gt;Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год. СПб.: Тип. Императорской АН, 1869. Ч. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Каиме» Бедреддинзаде Али-бея // Известия АН Аз. ССР. Серия: История, философия, право. Баку,1988.№ 3. С.39.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Из донесения лейтенанта А. И. Лопухина Петру I от 31 июля 1722 г. // Русско-дагестанские отношения в XVIII — начале XIX вв.: Сб. док. / Сост. В. Г. Гаджиев, Д-М. С. Габиев, Н. А. Магомедов, Ф. З. Феодаева, Р. С. Шихсаидова. М.: Наука, 1988. С.34.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/VI/Dag_chron/O_borbe/text.htm|title=О борьбе дагестанцев против иранских завоевателей // Дагестанские исторические сочинения|editor=пер. А. Р. Шихсаидова|website=www.vostlit.info|date=1993|publisher=М: Наука|access-date=2022-01-16|archive-date=2021-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105170755/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/VI/Dag_chron/O_borbe/text.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Книга|ссылка=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B3_%D0%B2_VIII_-_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5_XIX_%D0%B2..pdf|автор=[[Муртазаев, Арсен Омарович|Муртазаев А.О]]|заглавие=Кайтаг в VIII - первой половине XIX в. (Исследование политической истории и роли в системе политических структур Северо-Восточного Кавказа)|ответственный=[[Алиев, Багомед Гадаевич|Б.Г. Алиев]]|год=2015|место=Махачкала|издательство=ИИАЭ ДНЦ РАН|страницы=295—302|страниц=490|archive-date=2022-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316051759/https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B3_%D0%B2_VIII_-_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5_XIX_%D0%B2..pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87._%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_1993.pdf|автор=Шихсаидов А.Р., Айтберов Т.М., Оразаев Г.М.-Р.|заглавие=Дагестанские исторические сочинения|год=1993|место=Москва|издательство=Издательская фирма «Восточная литература»|страницы=198|страниц=302|archive-date=2021-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20211211192741/https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87._%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_1993.pdf}}&lt;/ref&gt;.

Октябрь вацра Гьажи Давуда, Яхулрин I Сурхай-хана ва Хайдакьдин Агьмад-хана са гьафтедин къене Дербент элкъуьрна кьуна &lt;ref&gt;«Лист» — перевод дербентского наиба к Петру I. 21 октября 1722 г. // РФ ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.1. Оп.1. Д.59. Л.175.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Рамазанов X. X., Шихсаидов А. Р. Очерки истории Южного Дагестана. Махачкала: Институт истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. 1964. С.97.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Русско-дагестанские отношения XVII — первой четверти XVIII вв. С.277.&lt;/ref&gt;.

Гьажи Давуд виридалайни чӀехи имам яз Ширвандин, Шекидин, Лезгистандин ва Дагъустандин чилерал чӀехивал хвенва &lt;ref&gt;Гаджиев В. Г. Роль России в истории Дагестана. М.: Наука, 1965. С.62&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Н. А. Сотавов. Крах «Грозы Вселенной» в Дагестане.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lib.herzen.spb.ru/media/magazines/contents/1/34(74)1/khanarslanova_34_74_1_514_520.pdf|title=Б. Б. Ханарсланова. Дагестан и Ширван в русско-иранских, русско-турецких и ирано-турецких отношениях в период вхождения в состав России (1722—1735)|access-date=2018-05-25|archive-date=2018-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525133842/https://lib.herzen.spb.ru/media/magazines/contents/1/34(74)1/khanarslanova_34_74_1_514_520.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Сурхай-хан ва хаинвалар ==
Ширванда ва Шекида гьукум гьализ кIанзавай хаин Яхул Сурхай-хан I-а, Таркидин Адиль-Гиреян кумекдалди, 1722-й йисан 12-лагьай декабрдилай Урусатдихъ галаз рахунар айизва&lt;ref&gt;РФ ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.1. Оп.1. Д.387. Л.32.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;АВПРИ. Ф.77: Сношения России с Персией. 1723. Д.1. Л.123.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Русско-дагестанские отношения XVII — первой четверти XVIII вв. С.273-274.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Сотавов Н. А. Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких отношениях в XVIII в. М.: Наука, 1991. С. 65.&lt;/ref&gt;. 1723-й йисуз ам Гьажи Давудахъ галаз дяведал экъечIна, Лезги чилерал чапхунар ийиз хьана&lt;ref&gt;Алиев Ф. М. Антииранские выступления и борьба против турецкой оккупации в Азербайджане в первой половине XVIII в. Баку: Элм. 1975. С.37.&lt;/ref&gt;.

1722-1723-й йисарин эхирда, Гьажи Давудан алахъунралди арадал атанвай Лезги имамрин Сефевириз гекъи садвал, сад-садахъ галаз чIах хьана (чукIуна). ЧIехи имамрикай тек са ЦIахурдин Али-Султана гъил гузва. Коалиция чукIунин шартIара Гьажи Давуда маса имамрин вичин патаг чIугваз алахъзавай, бязи вахтинда кичIерар гунив ва чапхунрив эгечIиз. Масала, урус кьушунриз гекъи экъечIун патал рази тахьайвиляй, 1722 ва 1723-й йисара араб тир Табасарандин майсум ва адан резиденция тир Хучни хуьр чукIурна.&lt;ref&gt;РГАДА. Ф.: Коллегия иностранных дел. Сношения России с Персией. 1722. Д.23. Гл.2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Рамазанов X. X., Шихсаидов А. Р. Очерки истории Южного Дагестана. Махачкала: Институт истории, языка и литературы им. Г. Цадасы. 1964. С.175.&lt;/ref&gt;.

== Эхир ==
1723-йисан тӀул (май) вацра Гьажи Давуд Туьркиедин султанди Гянджадиз веревирдриз (кӀвалахрикай кагъазар тухуз) эверна. Гьажи Давуда и эверун кьабулна ва вичин хзанни — кьуд гадани кьве стхани кваз — ва вичин мукьва инсанар галаз анай атана. Амма вичин кьилдин гьукум тухунин фикирри ва чӀехибурув муьтӀиь тахьуни Туьркиедин пачагьар лап кичӀе авуна. Гьавиляй ам Гянджадиз атайла, зинданда туваз хьана, а октябрь вацран 5-да вичин хзанни мукьва инсанар галаз санал Туьркиедиз гьаладна. Сифтегьан вахтунда ам Родос&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://openaccess.firat.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11508/16181/188397.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y|автор=Prof. Dr. Orhan Kiliç, Zeynep Kurt|заглавие=13 Numarali Ve 1727–1730 Tarihli Mühimme Zeyli Defteri (Değerlendirme- Transkripsiyon- Dizin). Yüksek Lisans Tezi. Danişman Hazirlayan|год=2005|язык=тур.|издание=Danişman Hazirlayan|страницы=24—223}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://adudspace.adu.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/11607/724/UĞURÜNEN.pdf?sequence=3&amp;isAllowed=n|автор=Uğur Ünen|заглавие=XVIII. Yüzyilda Osmanli İdaresinde Rodos Adasi|год=2013|язык=neh/|издание=Aydin|страницы=68–69}}&lt;/ref&gt;, вацӀал яргъал гьукумдиз ракъурна, анай кьулухъ Гелиболудиз&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ekevakademi.org/Makaleler/962607_29%20Yasar%20BAS.pdf|title=Gelbolu‘da vefat etmiş olması muhtemeldir|author=|work=|date=|publisher=|access-date=2015-10-27|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222145428/http://www.ekevakademi.org/Makaleler/962607_29%20Yasar%20BAS.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ракъурна. Маса кхьинра малумзавайвал, Гьажи Давуд Кипр вацӀал яргъал гьукумдиз ракъурнавай. Ам 1735—1736-йисарин патав кьена.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://lekia.ru/chapter6_2.htm 6.2. ХАДЖИ-ДАУД-БЕК МЮШКЮРСКИЙ И ВОССТАНОВЛЕНИЕ ЛЕЗГИНСКОГО ГОСУДАРСТВА]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20140328222555/http://lezgi-yar.ru/news/najden_proekt_pamjatnika_velikomu_khadzhi_davudu/2013-07-05-1493 Найден проект памятника великому Хаджи-Давуду]
* [http://realcaucasus.org/6349 Хаджи-Давуд – герой, имам и полководец]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.ansar.ru/history/2013/03/04/38388 Архив Али Каяева и фетва Хаджи-Давуда]
* [http://www.kavkazweb.net/forum/topic/42206-khadzhi-davud-miushkiurskii/ Хаджи-Давуд Мюшкюрский]

[[Категория:Лезги викIегьар]]
[[Категория:Лезги имамар]]</text>
      <sha1>5mvv98cr763lwbzp1xffixfvbmr4hjl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нур-Мугьаммадан хтул Алиман хва Селимгерей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6955</id>
    <revision>
      <id>100095</id>
      <parentid>97376</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T11:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6260" sha1="98yi40v2ctwe4pwk7sumxpenv34ysmw" xml:space="preserve">[[Файл:2021 Sergey Melikov.jpg|thumb|right|3 марта 2021]]
'''Меликан птул Балан штул Нур-Мугьаммадан хтул Алиман хва Селимгерей'''&lt;ref&gt;https://lezgigazet.ru/archives/category/politika&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://izberbash-info.ru/newsreg/media/2025/2/21/na-vyistavke-nasledie-geroev-predstavlenyi-portretyi-nur-magomeda-melikova-i-ego-vnuka/&lt;/ref&gt;({{lang-ru|Серге́й Али́мович Ме́ликов}}; {{дидедиз дата|12|9|1965}} дидедиз хьана) — Урусатдин гьукуматдин ва дяведин кар ийизвайди (деятель), Урусатдин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин [[генерал-лейтенант]]. Кеферпатан-Къавкъаздин федерал округда Урусатдин Федерациядин Ихтияр ганвай Векил (2014-й йисан майдин 12-й эгечӀна)&lt;ref name=&quot;kremlin&quot;&gt;{{cite web|url=http://kremlin.ru/news/21004|title=Сергей Меликов назначен полпредом Президента в СКФО|publisher=[[Урусатдин президент]]дин сайт|date=2014-05-12|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. 

[[Сихил]] [[Кьасумхуьр|Кьасумхуьряй]] къвезва, диде урус я, урусрин юкьа буба галачиз урус къилихъдин таасирдихъ ч1ехи хьанва.

== Биография ==
Меликан птул Балан штул Нур-Мугьаммадан хтул Алиман хва Селимгерей 1965-йисуз ССРГ-дин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин полковник Лезги-мусурман Алим ва Урус-хачперест Татьяна Меликарин хизанда дидедиз хьана. Меликарин Алиман хва Селимгерей сифтедай Саратовдин Ф. Э. Джерзинскийдин тӀварунихъ галай ССРГ-дин МВД-дин Краснознаменный ЧӀехи дяведин командадин келлух, гуьгъуьнлай М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай дяведин академия акьалтӀарна. Чечнистанда разведкада къуллугъдайла женгинин са шумуд операция хъсандиз тухунай ам «Ягъунра вик1егьвал патал» ордендиз лайихлу хьана. 1996-йисан мартдиз са операцияда ада гьалкъада гьатнавай ОМОН-дин боецар къутармишна. И кьегьалвиляй Меликарин Алиман хва Селимгереяз махсус метлеб авай 7-отряддин командир полковник Игор Сёминан гъиляй махсус берет къачуниз лайихлу хьана. Им тек-туьк, викӀегьвал къалурунай, вичин уьмуьр хаталувилик кутуна, женгинин юлдашар къутармишунай гузвай награда-пишкеш я. 33 йисан яшда аваз Меликарин Алиман хва Селимгерея Урусатдин МВД-дин оператив метлеб авай Кьилдин дивизияда полкунин командир хьана. И дивизияди гьар йисуз 9-Майдиз Москвада Яру майдандал тухузвай Гъалибвилин парадра иштиракзава, Россиядин МВД-дин къенепатан кьушунрин «чин» къалурзава. 36 йисан яшда авайла С.Меликаринда и соединенидиз-ОДОН-диз регьбервал гана. Яру майдандал кьиле фейи парадрилай гуьгъуьниз УФ-дин Президент В. В. Путина ОДОН-дин командир генерал-лейтенант С. А. Меликовавай доклад кьабулна. 2011-йисуз, РФ-дин Яракьлу Къуватрин Генерал штабдин дяведин Академия акьалтӀарайдалай гуьгъуьниз, генерал-лейтенант С. А. Меликарин Кеферпатан Кавказдин территориядал алай кьушунрин сад авунвай дестедин командующийвиле тайинарна.&lt;ref&gt;[http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=30605 Лезги халкьдин баркаллу рухваяр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514163158/http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=30605 |date=2014-05-14 }}&lt;/ref&gt;.

2014-й йисан 12-й майдин эгечӀна генерал-лейтенант Меликарин Алиман хва Селимгерей Кеферпатан-Къавкъаздин федерал округда Урусатдин Федерациядин Ихтияр ганвай Векил везифадиз тайинарнава.

== Хизан ==
Меликарин Алиман хва Селимгереян чӀехи стха — [[Меликов Михаил Алиман хва|Меликов Микаил Алиман хва]] — Урусатдин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин генерал-майор я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* {{статья |автор=Ринад Арибжанов |заглавие=Двигаться только вперёд |ссылка=http://bratishka.ru/archiv/2004/6/2004_6_1.php |язык=ru |издание=[[Братишка]] |тип= журнал |год=2004 |том= |номер= |страницы= |doi= |issn=}}

[[Категория:Ксар]]
[[Категория:Лезги генералар]]
[[Категория:Лезгийрин дяведин кар ийидайбур]]

{{DEFAULTSORT:Меликов, Сергей Алиман хва}}</text>
      <sha1>98yi40v2ctwe4pwk7sumxpenv34ysmw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100096</id>
      <parentid>100095</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T11:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6731" sha1="qku7zwygdfsgetjrm1ghvmck88mx3p6" xml:space="preserve">[[Файл:2021 Sergey Melikov.jpg|thumb|right|3 марта 2021]]
'''Меликан птул Балан штул Нур-Мугьаммадан хтул Алиман хва Селимгерей'''&lt;ref&gt;https://lezgigazet.ru/archives/category/politika&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://izberbash-info.ru/newsreg/media/2025/2/21/na-vyistavke-nasledie-geroev-predstavlenyi-portretyi-nur-magomeda-melikova-i-ego-vnuka/&lt;/ref&gt;({{lang-ru|Серге́й Али́мович Ме́ликов}}; {{дидедиз дата|12|9|1965}} дидедиз хьана) — Урусатдин гьукуматдин ва дяведин кар ийизвайди (деятель), Урусатдин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин [[генерал-лейтенант]]. Кеферпатан-Къавкъаздин федерал округда Урусатдин Федерациядин Ихтияр ганвай Векил (2014-й йисан майдин 12-й эгечӀна)&lt;ref name=&quot;kremlin&quot;&gt;{{cite web|url=http://kremlin.ru/news/21004|title=Сергей Меликов назначен полпредом Президента в СКФО|publisher=[[Урусатдин президент]]дин сайт|date=2014-05-12|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. 

[[Сихил]] [[Кьасумхуьр|Кьасумхуьряй]] къвезва, сихилдин т1вар чизвач, диде урус я, урусрин юкьа буба галачиз урус къилихъдин таасирдихъ ч1ехи хьанва, [[Ислам]] ва [[Лезгивал|Лезгивиликай]] яргъа я, урус дидеди ам [[Хашпересвал|хачперест]] хьиз ч1ехи авунва.

== Биография ==
Меликан птул Балан штул Нур-Мугьаммадан хтул Алиман хва Селимгерей&lt;ref&gt;https://izberbash-info.ru/newsreg/media/2025/2/21/na-vyistavke-nasledie-geroev-predstavlenyi-portretyi-nur-magomeda-melikova-i-ego-vnuka/&lt;/ref&gt; 1965-йисуз ССРГ-дин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин полковник [[Лезгияр|Лезги]]-[[Мусурманар|мусурман]] Алим ва [[Урусар|Урус]]-[[Хашпара дин|хачперест]] Татьяна т1вар алайбури хизанда дидедиз хьана. Меликарин Алиман хва Селимгерей сифтедай Саратовдин Ф. Э. Джерзинскийдин тӀварунихъ галай ССРГ-дин МВД-дин Краснознаменный ЧӀехи дяведин командадин келлух, гуьгъуьнлай М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай дяведин академия акьалтӀарна. Чечнистанда разведкада къуллугъдайла женгинин са шумуд операция хъсандиз тухунай ам «Ягъунра вик1егьвал патал» ордендиз лайихлу хьана. 1996-йисан мартдиз са операцияда ада гьалкъада гьатнавай ОМОН-дин боецар къутармишна. И кьегьалвиляй Меликарин Алиман хва Селимгереяз махсус метлеб авай 7-отряддин командир полковник Игор Сёминан гъиляй махсус берет къачуниз лайихлу хьана. Им тек-туьк, викӀегьвал къалурунай, вичин уьмуьр хаталувилик кутуна, женгинин юлдашар къутармишунай гузвай награда-пишкеш я. 33 йисан яшда аваз Меликарин Алиман хва Селимгерея Урусатдин МВД-дин оператив метлеб авай Кьилдин дивизияда полкунин командир хьана. И дивизияди гьар йисуз 9-Майдиз Москвада Яру майдандал тухузвай Гъалибвилин парадра иштиракзава, Россиядин МВД-дин къенепатан кьушунрин «чин» къалурзава. 36 йисан яшда авайла С.Меликаринда и соединенидиз-ОДОН-диз регьбервал гана. Яру майдандал кьиле фейи парадрилай гуьгъуьниз УФ-дин Президент В. В. Путина ОДОН-дин командир генерал-лейтенант С. А. Меликовавай доклад кьабулна. 2011-йисуз, РФ-дин Яракьлу Къуватрин Генерал штабдин дяведин Академия акьалтӀарайдалай гуьгъуьниз, генерал-лейтенант С. А. Меликарин Кеферпатан Кавказдин территориядал алай кьушунрин сад авунвай дестедин командующийвиле тайинарна.&lt;ref&gt;[http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=30605 Лезги халкьдин баркаллу рухваяр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514163158/http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=30605 |date=2014-05-14 }}&lt;/ref&gt;.

2014-й йисан 12-й майдин эгечӀна генерал-лейтенант Меликарин Алиман хва Селимгерей Кеферпатан-Къавкъаздин федерал округда Урусатдин Федерациядин Ихтияр ганвай Векил везифадиз тайинарнава.

== Хизан ==
Меликарин Алиман хва Селимгереян чӀехи стха — [[Меликов Михаил Алиман хва|Меликов Микаил Алиман хва]] — Урусатдин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин генерал-майор я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* {{статья |автор=Ринад Арибжанов |заглавие=Двигаться только вперёд |ссылка=http://bratishka.ru/archiv/2004/6/2004_6_1.php |язык=ru |издание=[[Братишка]] |тип= журнал |год=2004 |том= |номер= |страницы= |doi= |issn=}}

[[Категория:Ксар]]
[[Категория:Лезги генералар]]
[[Категория:Лезгийрин дяведин кар ийидайбур]]

{{DEFAULTSORT:Меликов, Сергей Алиман хва}}</text>
      <sha1>qku7zwygdfsgetjrm1ghvmck88mx3p6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100097</id>
      <parentid>100096</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T11:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Меликов Сергей Алиман хва]] макъаладин тӀвар [[Нур-Мугьаммадан хтул Алиман хва Селимгерей]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>100096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6731" sha1="qku7zwygdfsgetjrm1ghvmck88mx3p6" xml:space="preserve">[[Файл:2021 Sergey Melikov.jpg|thumb|right|3 марта 2021]]
'''Меликан птул Балан штул Нур-Мугьаммадан хтул Алиман хва Селимгерей'''&lt;ref&gt;https://lezgigazet.ru/archives/category/politika&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://izberbash-info.ru/newsreg/media/2025/2/21/na-vyistavke-nasledie-geroev-predstavlenyi-portretyi-nur-magomeda-melikova-i-ego-vnuka/&lt;/ref&gt;({{lang-ru|Серге́й Али́мович Ме́ликов}}; {{дидедиз дата|12|9|1965}} дидедиз хьана) — Урусатдин гьукуматдин ва дяведин кар ийизвайди (деятель), Урусатдин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин [[генерал-лейтенант]]. Кеферпатан-Къавкъаздин федерал округда Урусатдин Федерациядин Ихтияр ганвай Векил (2014-й йисан майдин 12-й эгечӀна)&lt;ref name=&quot;kremlin&quot;&gt;{{cite web|url=http://kremlin.ru/news/21004|title=Сергей Меликов назначен полпредом Президента в СКФО|publisher=[[Урусатдин президент]]дин сайт|date=2014-05-12|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. 

[[Сихил]] [[Кьасумхуьр|Кьасумхуьряй]] къвезва, сихилдин т1вар чизвач, диде урус я, урусрин юкьа буба галачиз урус къилихъдин таасирдихъ ч1ехи хьанва, [[Ислам]] ва [[Лезгивал|Лезгивиликай]] яргъа я, урус дидеди ам [[Хашпересвал|хачперест]] хьиз ч1ехи авунва.

== Биография ==
Меликан птул Балан штул Нур-Мугьаммадан хтул Алиман хва Селимгерей&lt;ref&gt;https://izberbash-info.ru/newsreg/media/2025/2/21/na-vyistavke-nasledie-geroev-predstavlenyi-portretyi-nur-magomeda-melikova-i-ego-vnuka/&lt;/ref&gt; 1965-йисуз ССРГ-дин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин полковник [[Лезгияр|Лезги]]-[[Мусурманар|мусурман]] Алим ва [[Урусар|Урус]]-[[Хашпара дин|хачперест]] Татьяна т1вар алайбури хизанда дидедиз хьана. Меликарин Алиман хва Селимгерей сифтедай Саратовдин Ф. Э. Джерзинскийдин тӀварунихъ галай ССРГ-дин МВД-дин Краснознаменный ЧӀехи дяведин командадин келлух, гуьгъуьнлай М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай дяведин академия акьалтӀарна. Чечнистанда разведкада къуллугъдайла женгинин са шумуд операция хъсандиз тухунай ам «Ягъунра вик1егьвал патал» ордендиз лайихлу хьана. 1996-йисан мартдиз са операцияда ада гьалкъада гьатнавай ОМОН-дин боецар къутармишна. И кьегьалвиляй Меликарин Алиман хва Селимгереяз махсус метлеб авай 7-отряддин командир полковник Игор Сёминан гъиляй махсус берет къачуниз лайихлу хьана. Им тек-туьк, викӀегьвал къалурунай, вичин уьмуьр хаталувилик кутуна, женгинин юлдашар къутармишунай гузвай награда-пишкеш я. 33 йисан яшда аваз Меликарин Алиман хва Селимгерея Урусатдин МВД-дин оператив метлеб авай Кьилдин дивизияда полкунин командир хьана. И дивизияди гьар йисуз 9-Майдиз Москвада Яру майдандал тухузвай Гъалибвилин парадра иштиракзава, Россиядин МВД-дин къенепатан кьушунрин «чин» къалурзава. 36 йисан яшда авайла С.Меликаринда и соединенидиз-ОДОН-диз регьбервал гана. Яру майдандал кьиле фейи парадрилай гуьгъуьниз УФ-дин Президент В. В. Путина ОДОН-дин командир генерал-лейтенант С. А. Меликовавай доклад кьабулна. 2011-йисуз, РФ-дин Яракьлу Къуватрин Генерал штабдин дяведин Академия акьалтӀарайдалай гуьгъуьниз, генерал-лейтенант С. А. Меликарин Кеферпатан Кавказдин территориядал алай кьушунрин сад авунвай дестедин командующийвиле тайинарна.&lt;ref&gt;[http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=30605 Лезги халкьдин баркаллу рухваяр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514163158/http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=30605 |date=2014-05-14 }}&lt;/ref&gt;.

2014-й йисан 12-й майдин эгечӀна генерал-лейтенант Меликарин Алиман хва Селимгерей Кеферпатан-Къавкъаздин федерал округда Урусатдин Федерациядин Ихтияр ганвай Векил везифадиз тайинарнава.

== Хизан ==
Меликарин Алиман хва Селимгереян чӀехи стха — [[Меликов Михаил Алиман хва|Меликов Микаил Алиман хва]] — Урусатдин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин генерал-майор я.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* {{статья |автор=Ринад Арибжанов |заглавие=Двигаться только вперёд |ссылка=http://bratishka.ru/archiv/2004/6/2004_6_1.php |язык=ru |издание=[[Братишка]] |тип= журнал |год=2004 |том= |номер= |страницы= |doi= |issn=}}

[[Категория:Ксар]]
[[Категория:Лезги генералар]]
[[Категория:Лезгийрин дяведин кар ийидайбур]]

{{DEFAULTSORT:Меликов, Сергей Алиман хва}}</text>
      <sha1>qku7zwygdfsgetjrm1ghvmck88mx3p6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цилинг Мухьаммад-Эмин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6964</id>
    <revision>
      <id>100100</id>
      <parentid>100001</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T11:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15461" sha1="8j0xn318hvjq395fs9k7nqs2yl9xood" xml:space="preserve">{{Кас
|дидедиз хьайи чӀав = 1840
|кьиникьин чӀав = 1880
}}
'''Цилинг Абубакран штул Жалилан хтул Севзиханан хва Мугьаммад-Эмин''' ([[1838 йис|1840 йис]] — [[1885 йис|1880 йис]]&lt;ref&gt;{{книга|автор=Мансур Кюреви|заглавие=Етим Эмин (1840 -1880)|ссылка=https://www.lezgichal.ru/sites/default/files/media/kyrevi_etim_emin.pdf|издательство= Москва, Институт востоковедения РАН|год=2020 |страниц=2}}&lt;/ref&gt;) — чӀехи шаир ва камалэгьли, [[лезги]] ва [[Дагъустан]]дин эдебиятрин 19 виш йисан машгьур классик, халис ватанперес, чӀехи устад, зурба алакьунар авай, халкьдин рикӀ алай зарийрикай сад я. Шаирди кесиб халкьдин дерди-гьал, уьмурдин залан шартӀар дериндай кьатӀана ва абур вичин иер эсерра ахъайна. [[Сихил]] [[Цилинг]] я.

== Биография ==
Цилинг [[сихил]] Абубакран штул Жалилан хтул Севзиханан хва Мугьаммад-Эмин  виликан [[Куьре округ]]дин [[Цилинг|Ялцугъ]]рин хуьре къази тир Севзиханан хизанда [[1838 йис|1840 йис]]уз дидедиз хьана. Эминан буба Севзихан кӀел-кхьин чидай, дуьньядикай хабар авай, шариатдин къанунрин гъавурдик квай кас тир. Севзихан савад авай, дуьньядикай хабардар кас тирвиляй ва жемятдин арада адаз гьуьрмет авайвиляй ам ирид хуьруьн дувандин къазивиле тайинарнавай. Чаз Севзихан гьихьтин къази хьанайтӀа малум туш, амма ам савадлувилин пад кьазвайди тирди ашкара я. ИкӀ ада вичин чӀехи кьве хцивни — Эминавни Меликав — кӀелиз тунай. ГъвечӀи хва Набидивай буба регьметдиз финикди кӀелиз хьаначир.

Эминан халис тӀвар Мухьаммад-Эмин я. «Етим» ада вичиз къачур заривилин лакӀаб я. Сифтегьан кӀел-кхьин Эмина вичин бубадивай чирнай. Эминан алакьунрал, хци зигьиндал, кьатӀунрал гьейран хьайи Севзихана вичин хва малла Мегьамедан патав [[Кьеан]]рин хуьруьз рекье туна. Гьажи Исмаил-эфендидин медресада сухтайриз мусурман диндилай алава гьа девирдин жуьреба-жуьре илимрай, РагъэкъечӀдай патан халкьарин эдебиятрай, риторикадай, поэтикадай, яни шиирар кхьидай къайдарикай чирвилер гузвай.

Кьеандал медреса куьтягьдалди етим хьайи Эмин, вичин чирвилер давамарун патал Куьре пата тӀвар-ван авай чӀехи алим [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьажи Абдуллагь-эфендидин]] медресадиз гьахьнай. Са йисалай медресадин иеси гьаждиз финиз килигна, Эмин Вини Ярагъдал Исмаил-эфендидин медресадиз акъатнай. Ина кӀелай йисара Эмина РагъэкъечӀдай патан халкьарин шииратдиз ва вичи эсеррин туькӀуьрунин кардиз чӀехи фикир гузва. Ада чӀехи гьевесдалди араб ва туьрк чӀалар чирзава. Зари арифдар кас хьайиди адан шиирай ва дувандин къазивилин везифадихъ галаз алакъалу бязи документрай чир жезва. ИкӀ, Мажалисдай тир Мусадин хва Абдуллагьа Эминаз кхьей чарчел ихьтин гафар гьалтзава: «Куьре вилаятдин марифатлу алим, зи камаллу ва рикӀин сидкьидин малла Эминаз, ваз ва вун кӀанибуруз… саламар хьуй».

Зурба алакьунар авай Эминаз лап чӀехи алимривай чирвилер къакъудай фикир авай, амма буба регьметдиз фейила, ада гъвечӀи стхайрин ва вахарин къайгъударвал авун лазим жезвай. ЯхцӀурни цӀуд лагьай йисарин эхирда хьиз Гьажи Исмаил-эфендидин медреса куьтягьай Эмин Ялцугърал дувандин къазивиле кӀвалахзава.

Жегьил Эмина вичин гъвечӀи вахариз ва стхайриз бубавал авуна. ИкӀ ада, са чачрелай малум жезвайвал, Меликав кӀелун давамариз тунай.

=== Мухьаммад-Эмин гъазивал ===
Цилинг Мухьаммад-Эмин хьтин регьимлу гъази и хуьрера гьич са чӀавузни хьайиди тушир. Шаирдин эсеррай ва маса чаз малум документрай аквазвайвал, ам гьахъ гвай, михьи, анихъ галай инсанрин рикӀикай хабар кьадай, адалатлувилелди суд-дуван ийидай, маса къачуз тежедай къази хьана.

Ам кесибрин патал алайди [[Кьеан]]рин ва [[Бигер]] хуьрерин судьяйриз ада ракъурай чарчелай хъсандиз аквазва:

&lt;blockquote&gt;Асаламу алейкум! Зи патав атанвай эмеди заз куь патан итим тир Султалидлай шикаят ийизва, ада лугьузва хьи, вичин рагьметлу гьуьлелай вичел агакьун лазим тир ирс вахчунин карда Султалиди вичиз манийвал ийизва. Гьаниз килигна за квез и кагъаз кхьизва ва куьне и кар туькӀуьрна, яни Султалидвай вахчуна а гьакь эмедив вахкун тӀалабзава. Эгер квез зини куь арадавай стхавилин къадир аватӀа, куьне геж тавуна и кар тамамара… Куь хийир кӀани, куь халис дуст Мегьамед-Эмин.&lt;/blockquote&gt;

Ихьтин фактар Эминан шииррани гъиз жеда. Адан инсанпересвал себеб яз кесибриз Етим Эмин гзаф кӀандай, шаирдин патав алакьун-кагьакьун ийиз, гьар жуьредин меслятар къачуз, гьатта къунши хуьрерайни кваз инсанар къведай.

Цилинг Мухьаммад-Эмин вичин патав суд-дуван авун патал арза-ферза гваз атайбурун гъилиз ваъ, рикӀин михьивилиз килигдай. &lt;blockquote&gt;Гьа ина, — кхьизва А. Агъаева, — инсанрин арза-ферзадин юкьва Эминан кьил дуьньядай акъатна. Ам, дуьньядин чин ва астӀар пад акуна, адавай тух хьанвай кас тир. Иниз килигна, адан шииратдихъни яшайишдин туьнтвал ава.&lt;/blockquote&gt;

Гьелбетда, гьахъвилиз къуллугъзавай, &quot;бязибуруз я вун гьамни хажалат… бящибуруз я вун девран, дуьнья гьей! — гафар лагьай суддин къази варлуйриз хуш туш, акси яз чпин гафарни ише фин тийизвайвиляй абур Е. Эминал ажугълу жезва. Эмин залан азардик ажуз хьайила, шаирдиз кьисас яз, ада хвена чӀехи авур етимриз девлетлуйри футфа гана, абур чӀехи стхадин чина акъвазарнай.

== ТуькӀуьрунар ==

=== ТуькӀуьрунрин девирар ===
ЧӀехи заридин туькӀуьрунра са шумуд девир чара ийиз жеда. Вич тахминан ва шартӀ алай кӀвалах ятӀани, и карди, гьелбетда, чаз Е. Эмин чӀалан устад хьиз, фагьумлу арифдар хьиз, йис-сандавай гьакъикъатда кьиле физвай вакъиайрин таъсирдикди гьикӀ вилик физвайтӀа, къалурдай мумкинвал гузва.

Сад лагьай девирда (1857-1867-йисар) шаирди, акунрай, гзафни-гзаф муьгьуьббатдикай, кьвед лагьай девирда (1868-1878-йисара) халкьдин яшайишдикай, [[1877 йис]]ан бунтарикай кхьизва. Пуд лагьай девирда (1879-1885-йисар) Е. Эмина дуьньядикай философиядин хиялралди тафатлу, дерин мана-метлеб квай са жерге шиирар туькӀуьрна. Гьа са вахтунда муъмин инсан тир Е. Эмина са кьадар илагьиярни туькӀуьрнай.

== Мухьаммад-Эминан ирс чирун ==
ЧӀехи шаирдин эсерар печатдиз акъудунин, адан уьмуьрдин ва яратмишунрин рехъ ахтармишунин кӀвалах анжах советрин девирда, лезгийриз милли кхьинар арадал атайдалай гуьгъуьниз, башламиш хьана. Е. Эминакай печатда сифте гаф лагьайди, шаирдин яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувуна адан сад лагьай ктаб акъудайди алим ва критик Гьажибег Гьажибегов я.

Алимди вичин макъалада Эминан уьмуьрдикай малуматар ва адан яратмишунриз умуми къимет ганай. «Е. Эмин лезги литературадин буба я» — им Гь. Гьажибегова чӀехи шаирдиз сифте ганвай дуьз къимет я. Гьелбетда Е. Эминал къведалдини лезгийрихъ зурба шаирар хьанай, амма алатай девиррин чӀалан устадрин тӀварар ва абурун эсерар Гь. Гьажибеговаз малум тушир.

30-40-йисара Е. Эминан эсерар кӀватӀ хъувунин ва абур печатдиз акъудунин кар Мегьамед Гьажиева гъиле кьазва. Адалай гуьгъуьниз Е. Эминан яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувунин кардик Назир Агьмедовани вичин пай кутвазва. Ада туькӀуьрай пуд кӀватӀалдикай эхиримжи&lt;ref&gt;Е. Эмин. Шиирар. — Махачкала. 1957&lt;/ref&gt; виридалай тамамди я.

Е. Эминан уьмуьр, яратмишунар ахтармишунин ва шаирдин малум тушир эсерар жагъур хъувуник Агьед Агъаева тухвай кӀвалах иллаки къиметлуди хьана. Ада Москвада ва Махачкъалада акъудай Е. Эминан шииррин кӀватӀалри, шаирдикай кхьей макъалайри ва кьилдин ктабди лезги эдабиятдин классикдикай чи чирвилер мадни гегьеншарна.

ЧӀехи шаирдикай кхьенвай ктабда А. Агъаева Е. Эмин яшамиш хьайи девирдикай ва шаирдин уьмуьрдикай, адан яратмишунрин тематикадикай ва къарагъарзавай месэлайрин важиблувиликай, адан эсеррин маналувиликай ва шаирвилин устадвиликай делилламишнавай тамам ихтилат авунва. Ада Е. Эмина хайи халкьдин меденият вилик тухуник кутур пай ва шаирди лезгийрин руьгьдин хазинада кьунвай чка къалурнава.

60-йисара Фируза Вагьабовади , А. Агъаеван ва масабурун ахтармишунрал бинелу хьана, Е. Эмина Дагъустандин эдебиятдиз гъайи цӀийивилерикай, адан яратмишунрин методдикай кхьизва. ЧӀехи шаирдин яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувунал хейлин йисара Гъалиб Садыкъини зегьмет чӀугунай. Ада тухвай кӀвалахдин нетижа яз Е. Эминан цӀийи ктаб кьве сеферда (- Махачкала: ДКИ. 1980 ва 1995-йисара) акъатна.

Шад жедай кӀвалах ам я хьи, Е. Эминан уьмуьрдин рекьиз, яратмишунриз фикир гун йис-сандавай артух жезва. 2001-йисуз профессор Р. Г. Кадимован «Поэтический мир Етима Эмина» ([[Магьачкъала]]: Изд. «Юпитер») маналу ктаб акъатзава, 2002-йисуз шаир, публицист Ф. Р. Нагъиеван «Етим Эмин: путь к истине» (Махачкала) къиметлу монография чапзава. И кьве ктабни Е. Эминан уьмуьр ва яратмишунар ахтармишунин карда чӀехи агалкьун я, цӀийи кам я.

== Эдебият ==
* Е. Эмин. Шиирар. — Магьачкъала. 1957
* «Поэтический мир Етима Эмина». Магьачкъала, 2001-й йис/проф. Р. Г. Кадимов

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://lezgichal.ru/taxonomy/term/45 Шиирар]
{{Къецепатан элячӀунар}}
[[Категория:Лезги шаирар]]
[[Категория:Лезги эдебият]]

{{DEFAULTSORT:Эмин, Етим}}</text>
      <sha1>8j0xn318hvjq395fs9k7nqs2yl9xood</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Икрам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7366</id>
    <revision>
      <id>100072</id>
      <parentid>97857</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4005" sha1="shdw28gujiuaswd8ay3fsomb11xm0y2" xml:space="preserve">'''Алискеран хтул Сабиран хва Икрам'''  ([[СтӀал Сулейман район]], [[Дагъустан]]) — асулдай лезги тир урусатдин самбохъан, женгинин самбодай Дагъустандин ахъа чемпионатда михьи чемпион; женгинин самбодай Урусатдин Кубок-2013 акъажунра гъалиб хьайиди, Дуьньядин Суперкубокда «Мемориал А. А. Харлампиева» гъалиб хьайиди; кьведра спортдин самбодай Дагъустандин чемпион; жегьилрин арада дзюдодай [[Кефер патан Къавкъаздин Федератив Округ|КпКъФО-дин]] ва [[Дагъустан]]дин чемпион, женгинин самбодай [[Урусат]]дин чемпионатдин призёр; [[Урусат]]дин спортдин устӀар я.

== Агалкьунар ==
* къизил — женгинин самбодай Дуьньядин Суперкубок «Мемориал А. А. Харлампиева» (2015)&lt;ref&gt;[http://www.sambo-fias.org/news/7458 ПОБЕДИТЕЛИ И ПРИЗЕРЫ ПЕРВОГО ДНЯ КУБКА МИРА «МЕМОРИАЛ А. ХАРЛАМПИЕВА» 2015]{{Deadlink|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;;
* Абсалют чемпион — женгинин самбодай Дагъустандин ахъа чемпионат (2014)&lt;ref&gt;[http://www.riadagestan.ru/mobile/news/suleyman_stalskiy_rayon/sportsmen_iz_suleyman_stalskogo_rayona_stal_pobeditelem_chempionata_rd_po_boevomu_sambo/ Спортсмен из Сулейман-Стальского района стал победителем чемпионата РД по боевому самбо]&lt;/ref&gt;;
* къизил — самбодай Дуьньядин Суперкубок «Мемориал А. А. Харлампиева» (2014)&lt;ref&gt;[http://lezgisport.com/boevye_edinoborstva/969-ikram-aliskerov-vyigral-zoloto-na-superkubka-mira-po-boevomu-sambo.html Икрам Алискеров выиграл золото на Суперкубке мира по боевому самбо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140403180036/http://lezgisport.com/boevye_edinoborstva/969-ikram-aliskerov-vyigral-zoloto-na-superkubka-mira-po-boevomu-sambo.html |date=2014-04-03 }}&lt;/ref&gt;;
* къизил — женгинин самбодай Европадин чемпионат ([[Кишинёв]], 2012 йис)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.rambler.ru/15622287/|title=Икрам Алискеров завоевал золото на чемпионате Европы по боевому самбо|date=2012-й йисан 21 сентябрь|publisher=РИА Дагестан|description=Копия статьи на news.rambler.ru|lang=ru|accessdate=2013-08-10}}&lt;/ref&gt;;
* къизил — самбодай Дагъустандин чемпионат (кьведра);
* къизил — женгинин самбодай Урусатдин Кубок-2013;&lt;ref&gt;[http://www.riadagestan.ru/news/suleyman_stalskiy_rayon/ikram_aliskerov_stal_pobeditelem_kubka_rossii_2013_po_boevomu_sambo/ Икрам Алискеров стал победителем Кубка России-2013 по боевому самбо]&lt;/ref&gt;
* къизил — жегьилрин арада дзюдодай [[Кефер патан Къавкъаздин Федератив Округ|КпКъФО-дин]] чемпионат
* къизил — жегьилрин арада дзюдодай [[Дагъустан]]дин чемпионат

== Эдебият ==

== ЭлячӀунар ==

== Баянар ==
{{Баянар}}

[[Категория:Урусатдин самбохъанар]]
[[Категория:Лезги спортсменар]]
[[Категория:Лезги самбохъанар]]</text>
      <sha1>shdw28gujiuaswd8ay3fsomb11xm0y2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100077</id>
      <parentid>100072</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Икрам Сабиран хва Алискеррин]] макъаладин тӀвар [[Икрам]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>100072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4005" sha1="shdw28gujiuaswd8ay3fsomb11xm0y2" xml:space="preserve">'''Алискеран хтул Сабиран хва Икрам'''  ([[СтӀал Сулейман район]], [[Дагъустан]]) — асулдай лезги тир урусатдин самбохъан, женгинин самбодай Дагъустандин ахъа чемпионатда михьи чемпион; женгинин самбодай Урусатдин Кубок-2013 акъажунра гъалиб хьайиди, Дуьньядин Суперкубокда «Мемориал А. А. Харлампиева» гъалиб хьайиди; кьведра спортдин самбодай Дагъустандин чемпион; жегьилрин арада дзюдодай [[Кефер патан Къавкъаздин Федератив Округ|КпКъФО-дин]] ва [[Дагъустан]]дин чемпион, женгинин самбодай [[Урусат]]дин чемпионатдин призёр; [[Урусат]]дин спортдин устӀар я.

== Агалкьунар ==
* къизил — женгинин самбодай Дуьньядин Суперкубок «Мемориал А. А. Харлампиева» (2015)&lt;ref&gt;[http://www.sambo-fias.org/news/7458 ПОБЕДИТЕЛИ И ПРИЗЕРЫ ПЕРВОГО ДНЯ КУБКА МИРА «МЕМОРИАЛ А. ХАРЛАМПИЕВА» 2015]{{Deadlink|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;;
* Абсалют чемпион — женгинин самбодай Дагъустандин ахъа чемпионат (2014)&lt;ref&gt;[http://www.riadagestan.ru/mobile/news/suleyman_stalskiy_rayon/sportsmen_iz_suleyman_stalskogo_rayona_stal_pobeditelem_chempionata_rd_po_boevomu_sambo/ Спортсмен из Сулейман-Стальского района стал победителем чемпионата РД по боевому самбо]&lt;/ref&gt;;
* къизил — самбодай Дуьньядин Суперкубок «Мемориал А. А. Харлампиева» (2014)&lt;ref&gt;[http://lezgisport.com/boevye_edinoborstva/969-ikram-aliskerov-vyigral-zoloto-na-superkubka-mira-po-boevomu-sambo.html Икрам Алискеров выиграл золото на Суперкубке мира по боевому самбо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140403180036/http://lezgisport.com/boevye_edinoborstva/969-ikram-aliskerov-vyigral-zoloto-na-superkubka-mira-po-boevomu-sambo.html |date=2014-04-03 }}&lt;/ref&gt;;
* къизил — женгинин самбодай Европадин чемпионат ([[Кишинёв]], 2012 йис)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.rambler.ru/15622287/|title=Икрам Алискеров завоевал золото на чемпионате Европы по боевому самбо|date=2012-й йисан 21 сентябрь|publisher=РИА Дагестан|description=Копия статьи на news.rambler.ru|lang=ru|accessdate=2013-08-10}}&lt;/ref&gt;;
* къизил — самбодай Дагъустандин чемпионат (кьведра);
* къизил — женгинин самбодай Урусатдин Кубок-2013;&lt;ref&gt;[http://www.riadagestan.ru/news/suleyman_stalskiy_rayon/ikram_aliskerov_stal_pobeditelem_kubka_rossii_2013_po_boevomu_sambo/ Икрам Алискеров стал победителем Кубка России-2013 по боевому самбо]&lt;/ref&gt;
* къизил — жегьилрин арада дзюдодай [[Кефер патан Къавкъаздин Федератив Округ|КпКъФО-дин]] чемпионат
* къизил — жегьилрин арада дзюдодай [[Дагъустан]]дин чемпионат

== Эдебият ==

== ЭлячӀунар ==

== Баянар ==
{{Баянар}}

[[Категория:Урусатдин самбохъанар]]
[[Категория:Лезги спортсменар]]
[[Категория:Лезги самбохъанар]]</text>
      <sha1>shdw28gujiuaswd8ay3fsomb11xm0y2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цнал Мугьаммад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8394</id>
    <revision>
      <id>100045</id>
      <parentid>99375</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Мугьаммад ЧӀехибубадин хва Куругълийрин]] макъаладин тӀвар [[Цнал Мугьаммад]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2573" sha1="1yddixy7321jgqx347q96x27mit68vy" xml:space="preserve">'''Мугьаммад ЧӀехибубадин хва Куругълийрин''' ва я '''МухӀаммад ЧӀехибубадин хва Куругълийрин''' ({{Дидедиз дата|16|1|1974}}, [[Цнал]], [[Хив район]], ДАССР, РСФСР, [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|ССРГ]]) — асулдай лезги тир [[Къазакьстан|къазакьстандин]] [[Азад тир юкьварар|азад тир стилдин]] юкьварар кьадайди, Дуьньядин чемпионатдин кишпирдин призер (2005) я. [[Къазакьстан Республикадин халкьарин арада авай классдин спортдин устӀар]], Къазакьстан Республикадин лайихлу тренер я.

== Уьмуьрдин рехъ ==
1974 йисан 16 январдиз [[Дагъустан]]дин [[Хив район]]дин [[Цнал]] хуьре дидедиз хьана. Миллетдай [[Лезгияр|лезги]] я.

Къазакьстан Республикадин лайихлу тренер, юкьваррай аялринни жегьилрин мектебдин регьбер я &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lada.kz/aktau_news/sport/8008-magomed-kurugliev-ves-sportivnyy-mir-v-shoke-i-borcovskaya-federaciya-vozmuschena.html|title=Магомед Куруглиев: Весь спортивный мир в шоке и борцовская федерация Актау возмущена|author= Брусс Ника|date= 2013-02-15|publisher=lada.kz|accessdate=2015-07-12}}&lt;/ref&gt;.

== Эдебият ==

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.foeldeak.com/wrestlingdatabase.php?language=en Kurugliev, Magomed (KAZ)] {{ref-en}}
* [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ku/magomed-kurugliyev-1.html Профиль на sports-reference.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106191315/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ku/magomed-kurugliyev-1.html |date=2012-11-06 }} {{ref-en}}

== Баянар ==
{{Баянар}}

[[Категория:Лезги юкьварар кьадайбур]]
[[Категория:Къазакьстанда авай лезгияр]]
[[Категория:Къазакьстан Республикадин халкьарин арада авай классдин спортдин устӀарар]]
[[Категория:Къазакьстан Республикадин лайихлу тренерар]]</text>
      <sha1>1yddixy7321jgqx347q96x27mit68vy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100047</id>
      <parentid>100045</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2583" sha1="tn6zymuaordinkje4mdf07vpww8tnh7" xml:space="preserve">'''Цнал Куругълидин хтул''' '''ЧӀехибубадин хва''' '''Мугьаммад''' ({{Дидедиз дата|16|1|1974}}, [[Цнал]], [[Хив район]], ДАССР, РСФСР, [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|ССРГ]]) — асулдай лезги тир [[Къазакьстан|къазакьстандин]] [[Азад тир юкьварар|азад тир стилдин]] юкьварар кьадайди, Дуьньядин чемпионатдин кишпирдин призер (2005) я. [[Къазакьстан Республикадин халкьарин арада авай классдин спортдин устӀар]], Къазакьстан Республикадин лайихлу тренер я. [[Цнал Даур|Цнал Дауран]] бубадин стха я.

== Уьмуьрдин рехъ ==
1974 йисан 16 январдиз [[Дагъустан]]дин [[Хив район]]дин [[Цнал]] хуьре дидедиз хьана. Миллетдай [[Лезгияр|лезги]] я.

Къазакьстан Республикадин лайихлу тренер, юкьваррай аялринни жегьилрин мектебдин регьбер я &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lada.kz/aktau_news/sport/8008-magomed-kurugliev-ves-sportivnyy-mir-v-shoke-i-borcovskaya-federaciya-vozmuschena.html|title=Магомед Куруглиев: Весь спортивный мир в шоке и борцовская федерация Актау возмущена|author= Брусс Ника|date= 2013-02-15|publisher=lada.kz|accessdate=2015-07-12}}&lt;/ref&gt;.

== Эдебият ==

== ЭлячӀунар ==
* [http://www.foeldeak.com/wrestlingdatabase.php?language=en Kurugliev, Magomed (KAZ)] {{ref-en}}
* [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ku/magomed-kurugliyev-1.html Профиль на sports-reference.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106191315/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ku/magomed-kurugliyev-1.html |date=2012-11-06 }} {{ref-en}}

== Баянар ==
{{Баянар}}

[[Категория:Лезги юкьварар кьадайбур]]
[[Категория:Къазакьстанда авай лезгияр]]
[[Категория:Къазакьстан Республикадин халкьарин арада авай классдин спортдин устӀарар]]
[[Категория:Къазакьстан Республикадин лайихлу тренерар]]</text>
      <sha1>tn6zymuaordinkje4mdf07vpww8tnh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахцегь Мирза Али</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8542</id>
    <revision>
      <id>100052</id>
      <parentid>98999</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14949" sha1="0281tula71900hd070b55yp00ytfxhn" xml:space="preserve">'''Ахцегь Мугьаммад-Шарифан хва Али''' ([[1779 йис|1779]] — [[1859 йис]]ар) — [[Дагъустан]]дин чӀехи алим, диндар ва лезги шаир. Ам тӀвар-ван авай зурба диндар Шейгь [[Мегьамед Эфенди|Ярагъ Мегьамед]]дан шакӀурт ва машгуьр алим [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] муаллим тир. 

Алидиз &quot;'''мирза'''&quot; лакьаб гузва, яни зари. Вич дегьнедай дуьньядин гьаларин гъавурдик квай Али [[Дагъустан]] [[Урусат]]дик экечӀунин ва урус халкьдинни лезгийрин алакъаяр кӀеви хъувунин терефдар тир. 

==Уьмуьрдин рехъ==
Али [[1770 йис]]уз [[Ахцегь]]а дидедиз хьана. Адан бубадин тӀвар Мугьаммад-Шариф тир. Диде — Каният, савадлу кас тир, ада Алидиз аял чӀавалай кӀелиз-кхьиз чирнай. ГьакӀ, Алиди муьжуьд йисан яшара регьятдаказ Къуръан кӀелзавай. Алидин чӀехи буба Агьмедкъули лукьман ва медицинадин устӀад тир. Вичин чирвилер ва алакьунар ада хтулдизни ганай. Мирза Алиди и пешени хъсандиз чирнай, халкьдин арада адан тӀвар хъсан лукьман хьиз акъатнай. Сагъардай векьер ада Ахцегь суварин ценерал кӀватӀзавай. 

Алидиз Зурият тӀвар алай паб ва кьве хва авай: Абдуреб-Эфенди ва Мугьудин-Эфенди. Гуьгъуьнлай абурукайни машгуьр диндар алимар хьанай. Гьар хциз 5-6 велед авай. Мирза Алиди ''Къазидинбур'' сихилдин бине кутунай. Исятда и сихилдин несилар Ахцегь хуьруьн вини кьиле амукьзава. 

Сифтедай ада Ахцегьрин ва гуьгъуьнлай [[Аракан]]дин медресада чӀехи алим Саид эфендидин гъилик кӀелна. Ада араб, фарс, туьрк ва урус чӀалар хъсандиз чирнай. Ам РагъэкъечӀдай патан халкьарин медениятдихъ галаз мукьувай таниш тир.

Мирза Али гзаф зурба шаир тир. Ада сифте яз шариатдин ва диндин татугай гьалариз акси фикирралди тафаватлу тир муьгьуьббатдин лирика туькӀуьрна. Шаирди «Къеледай», «ЗатӀ туш» ва маса шиирралди вич и дуьньядин багьа няметрал, адан инсанрал ашукь тирди малумарнай. И кар себеб яз чи халкь виликди финиз акси ксари Мирза Алидиз хейлин туьгьметдин чӀалар туькӀуьрнай. Амма шаирди чпин «мефтӀерал муьрхъ алай», халис илимдивай къерех, гьакӀан «къундармаяр туькӀуьрдай лавгъа ксариз» викӀегьдиз жавабар ганай ва халкьдиз илим чируниз, савадлувал хкажуниз эвернай.

Вич гзаф акьуллу ва лугьуз тежедай кьван зурба дуьньякьатӀунар авай кас тир Мирза Али эфенди ал-Ахты (гзаф чешмейра адан тӀвар икӀ кхьенва) чи тарихда гьакӀни хайи халкь са бязи зулумрикай азад авур кьегьал лезги хьиз гьатнава. Урусрин император I Николая ам вуж кас ятӀа чир хьайидалай кьулухъ лагьанай: «За адаз гьикӀ разивал къалурна кӀанзаватӀа, къуй ада вичи лугьурай.»  Императордин гафар агакьайла шаирди лагьанай: «Заз затӀни герек туш. Амма захъ жуван халкь патал ийир са тӀалабун ава. Зи халкьди залан шартӀара уьмуьр ийизвайди фикирда кьуна, мумкин ятӀа пачагьди ам 10 йисан харжийрикай азад авурай.» I Николая гьакъикъатдани адан тӀалабун кьилиз акъудна. 10 йисуз ахцегьвийривай харжи къачунач. И кардин патахъай Урусатдин архивра гзаф материаларни ава.
Мирза Алидин патахъай кхьей урус, немец ва ингилис авторри адаз «виридалайни акьуллу кьил» хьтин тӀвар ганай. Къавкъазда муьридизмдин бине кутур, [[Шейх Шамил]]ан муаллим хьайи чи чӀехи алим Шейх [[Мегьамед Ярагъви]]ди вичин «Асар ал-Ярагъи» ктабдин «ГъвечӀи къасида» тӀвар ганвай чӀукуна кхьенай: «И къасида фагъиррин фагъир Мегьамед ал Ярагъиди тӀвар-ван авай алим, вичин тай авачир илимдин хиридар, алимрин даях, чӀехи шейх, халкьдиз акьуллу рехъ къалурзавай, ислам цӀийи хъийизвай, нурлу гъед хьиз инсанрин хиялра авай мичӀивилер чукурзавай зи играми стха, Аллагьдиз рикӀин сидкьидай икрам ийизвай Шейх Мирза Али эфенди ал-Ахтыдиз пишкеш ийизва ва ада къуй чун патал кьве дуьньяни нурлу ийизвай рехъ давамар хъувурай.»

Мирза Алиди поэзиядин теориядиз, мусурманрин ихтиярриз, теологиядиз, физикадиз, математикадиз, философиядиз талукь гзаф марагълу эсерар кхьенай. Адаз лезги, араб, фарс, туьрк ва урус чӀаларилай гъейри [[Дагъустан]]дин халкьарин са шумуд чӀални чидай. Ада Ахцегьа кардик кутур медреса са Дагъустанда ваъ, гьакӀни вири Къавкъазда гзаф чешнелу медреса тир. Ина кӀелун патал Къавкъаздин виринрай инсанар къведай.

Пудра [[Мекке]]да Гьаждин зияратда хьайи Мирза Алиди араб уьлквейрай ва Турциядай гзаф къиметлу ктабар гъанай. Адан ктабхана Къавкъаздин виридалайни девлетлу ктабханайрикай сад тир. И ктабханада гьакӀни Къавкъазда са касдивни гвачир 500 жилд ктабар кӀватӀнавай.

Мирза Али кьуд чӀалал кхьенвай са шумуд «Диван»дин, араб чӀалал кхьенвай шииррин ктабдин, 1849 йисуз Шейх Шамила вич есирда хвейила кхьей «Дивандин», пайгъамбар ва накъшбенд тарикъатдин регьберар тесниф авур шииррин ктабдин, философиядин важиблу месэлайриз талукьарнавай са шумуд эсердин, «ТӀиб» тӀвар ганвай, медицинадиз талукьарнавай ктабдин ва маса къиметлу эсеррин автор я. Гьайиф къведай кар ам я хьи, Мирза Алидин лезги чӀалал кхьенвай, «Са кӀус хпен хам» тӀвар ганвай шииррин ктаб къедалди жагъурна кӀелдайбурув агакьариз хьанвач. Дагъустандин тӀвар-ван авай алим, [[яхулар|яхулви]] [[Гьасан Къузунов]]а XIX виш йисан эхирра Мирза Алиди араб чӀалал кхьенвай шиирар санал кӀватӀна адан «Диван» гьазурнай. Алай вахтунда «Диван» Россиядин ИА-дин Дагъустандин Илимдин Центрдин гъилин хатӀарин фондуна хуьзва.

Авайвал лагьана кӀанда хьи, материалар гзаф аватӀани, Мирза Алидин туькӀуьрунар гьелени тамам жагъанвач. Адан туькӀуьрунрихъ галаз алакъалу мад са месэла бегьемдиз чирнавач. Имни Мирза Алидин Шейх Шамилахъ галаз рафтарвилер я. И месэладин патахъай сифте яз «Самур» газетди «Халкь баладикай хкудай шаир» тӀвар ганвай макъала (2001-йисан 14 сентябрь, № 12) чап авуна. Гьа макъаладай ва маса чешмейрай аквазвайвал, Мирза Али гзаф чӀехи лукьман тир ва ада лап залан азарлуйризни чара ийидай. Ада вичин буба Агьмедкъулидивай халкьдин жерягьвилин сирер чирнай. А вахтунда шаирди чкадин  агьалийрихъ галаз санал, Ахцегьрин кӀеледа авай урус гарнизондин аскерризни дава-дарман ийидай. Ада гьатта гарнизондин командир рекьиникай  куьтягьнай. Гьатта Шейх Шамила Ахцегь элкъуьрна цӀарцӀе турлани ада чпел хирер хьанвай урус аскерриз куьмекнай. Гьавиляй I Николая Мирза Алидиз разивал къалурнай. Мирза Алиди гьакӀни дяве акъвазарун, халкь мусибатдикай куьтягьун тӀалабзавай.
Мирза Алидин гьа ихьтин крарикай Шейх Шамилаз хуш атаначир ва ада шаир есирда кьуна дустагъ авунай. Урусри вичиз кӀеледай акъатна фин патал ихтияр гайи Мирза Али вичин чан куьтягьун патал сувариз кат тавуна, Шамилан кьилив атанай. Адаз Шамил вич гьахълу тирдан гъавурда тваз кӀанзавай. Гьайиф хьи, чӀехи сердер сифте адан гъавурда акьунач ва шаир дустагъ авуна. Имамдин наибри Мирза Али са йисалайни гзаф вахтунда Ириб кӀеледа хвена. Наибри адаз гзаф гьахъсузвилер авунай ва гьавиляй шаирди абуруз айгьамар квай шиирар кхьенай. Ина ада къелемдиз къачур «Дивандин» суракь вири Дагъустандиз чкӀанай. 

Мирза Алидин шиирар лезги поэзиядин халисан жавагьирар я. И шиирар фикиррин деринвилелди, чӀалан иервилелди, рифмайринни тешпигьрин девлетлувилелди тафаватлу жезва. Ада вичин шиирар гзафни-гзаф «Ахцегь шаир» лакӀабдив кхьенай

== Литература ==
* {{книга|автор=Алкадари Г.-Э.|заглавие=Асари Дагестан (Исторические сведения о Дагестане)|ответственный=Перевод и примечания Али Гасанова|место=Махачкала|год=1929|страницы=150-152, 236-237}}
* {{книга|автор=Алкадари Х.|заглавие=Диван ал-Мамнун|место=Темир-Хан-Шура|год=1913|страницы=42-44}}
* {{книга|автор=Ахмедов Д. Н.|заглавие=Новая «Ахты-Наме» (документальный рассказ о прошлом и настоящем дагестанского селения Ахты)|место=Махачкала|год=1972|страницы=65-66}}
* {{книга|автор=Гайдарбеков М.|заглавие=Антология дагестанской поэзии на арабском языке|издательство=Рукописный фонд ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.3. Оп.1. Д.129. Л.153-163}}
* {{книга|автор=Гайдарбеков М.|заглавие=Хронология истории Дагестана|издательство=Рукописный фонд ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.3. Оп. 1. Д. 236.Т. XIII. Л.486}}
* {{книга|автор=Каяев А.|заглавие=Тараджим ‘улама’ Дагистан (на тюркском языке)|издание=Рукописный фонд ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.25. Оп.1. Д.1. Л.18, 58}}
* {{книга|автор=Садыки М. М.|заглавие=Творчество лезгинских поэтов XIX в. на арабском и азербайджанском языках|ответственный=Автореф. дисс… канд. филол. наук|место=Махачкала|год=1969}}
* {{книга|автор=Саидов М.-С. Д.|часть=Дагестанская литература XVIII-XIX вв. на арабском языке|заглавие=Труды XXV Международного конгресса востоковедов|место=М.|год=1963|том=II|страницы=121}}

==ЭлячӀунар==
* «ЧӀехи алим ва шаир Мирза Али» «Самур» газет

[[Категория:Лезги шаирар]]
[[Категория:Лезги алимар]]
[[Категория:Лезги диндарар]]</text>
      <sha1>0281tula71900hd070b55yp00ytfxhn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100055</id>
      <parentid>100052</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14990" sha1="cw01jzn5193ush25wplnd4gpgzc5pah" xml:space="preserve">'''Ахцегь Мугьаммад-Шарифан хва Али,''' гьакIани '''Мирза Али''' ([[1779 йис|1779]] — [[1859 йис]]ар) — [[Дагъустан]]дин чӀехи алим, диндар ва лезги шаир. Ам тӀвар-ван авай зурба диндар Шейгь [[Мегьамед Эфенди|Ярагъ Мегьамед]]дан шакӀурт ва машгуьр алим [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] муаллим тир. 

Алидиз &quot;'''мирза'''&quot; лакьаб гузва, яни зари. Вич дегьнедай дуьньядин гьаларин гъавурдик квай Али [[Дагъустан]] [[Урусат]]дик экечӀунин ва урус халкьдинни лезгийрин алакъаяр кӀеви хъувунин терефдар тир. 

==Уьмуьрдин рехъ==
Али [[1770 йис]]уз [[Ахцегь]]а дидедиз хьана. Адан бубадин тӀвар Мугьаммад-Шариф тир. Диде — Каният, савадлу кас тир, ада Алидиз аял чӀавалай кӀелиз-кхьиз чирнай. ГьакӀ, Алиди муьжуьд йисан яшара регьятдаказ Къуръан кӀелзавай. Алидин чӀехи буба Агьмедкъули лукьман ва медицинадин устӀад тир. Вичин чирвилер ва алакьунар ада хтулдизни ганай. Мирза Алиди и пешени хъсандиз чирнай, халкьдин арада адан тӀвар хъсан лукьман хьиз акъатнай. Сагъардай векьер ада Ахцегь суварин ценерал кӀватӀзавай. 

Алидиз Зурият тӀвар алай паб ва кьве хва авай: Абдуреб-Эфенди ва Мугьудин-Эфенди. Гуьгъуьнлай абурукайни машгуьр диндар алимар хьанай. Гьар хциз 5-6 велед авай. Мирза Алиди ''Къазидинбур'' сихилдин бине кутунай. Исятда и сихилдин несилар Ахцегь хуьруьн вини кьиле амукьзава. 

Сифтедай ада Ахцегьрин ва гуьгъуьнлай [[Аракан]]дин медресада чӀехи алим Саид эфендидин гъилик кӀелна. Ада араб, фарс, туьрк ва урус чӀалар хъсандиз чирнай. Ам РагъэкъечӀдай патан халкьарин медениятдихъ галаз мукьувай таниш тир.

Мирза Али гзаф зурба шаир тир. Ада сифте яз шариатдин ва диндин татугай гьалариз акси фикирралди тафаватлу тир муьгьуьббатдин лирика туькӀуьрна. Шаирди «Къеледай», «ЗатӀ туш» ва маса шиирралди вич и дуьньядин багьа няметрал, адан инсанрал ашукь тирди малумарнай. И кар себеб яз чи халкь виликди финиз акси ксари Мирза Алидиз хейлин туьгьметдин чӀалар туькӀуьрнай. Амма шаирди чпин «мефтӀерал муьрхъ алай», халис илимдивай къерех, гьакӀан «къундармаяр туькӀуьрдай лавгъа ксариз» викӀегьдиз жавабар ганай ва халкьдиз илим чируниз, савадлувал хкажуниз эвернай.

Вич гзаф акьуллу ва лугьуз тежедай кьван зурба дуьньякьатӀунар авай кас тир Мирза Али эфенди ал-Ахты (гзаф чешмейра адан тӀвар икӀ кхьенва) чи тарихда гьакӀни хайи халкь са бязи зулумрикай азад авур кьегьал лезги хьиз гьатнава. Урусрин император I Николая ам вуж кас ятӀа чир хьайидалай кьулухъ лагьанай: «За адаз гьикӀ разивал къалурна кӀанзаватӀа, къуй ада вичи лугьурай.»  Императордин гафар агакьайла шаирди лагьанай: «Заз затӀни герек туш. Амма захъ жуван халкь патал ийир са тӀалабун ава. Зи халкьди залан шартӀара уьмуьр ийизвайди фикирда кьуна, мумкин ятӀа пачагьди ам 10 йисан харжийрикай азад авурай.» I Николая гьакъикъатдани адан тӀалабун кьилиз акъудна. 10 йисуз ахцегьвийривай харжи къачунач. И кардин патахъай Урусатдин архивра гзаф материаларни ава.
Мирза Алидин патахъай кхьей урус, немец ва ингилис авторри адаз «виридалайни акьуллу кьил» хьтин тӀвар ганай. Къавкъазда муьридизмдин бине кутур, [[Шейх Шамил]]ан муаллим хьайи чи чӀехи алим Шейх [[Мегьамед Ярагъви]]ди вичин «Асар ал-Ярагъи» ктабдин «ГъвечӀи къасида» тӀвар ганвай чӀукуна кхьенай: «И къасида фагъиррин фагъир Мегьамед ал Ярагъиди тӀвар-ван авай алим, вичин тай авачир илимдин хиридар, алимрин даях, чӀехи шейх, халкьдиз акьуллу рехъ къалурзавай, ислам цӀийи хъийизвай, нурлу гъед хьиз инсанрин хиялра авай мичӀивилер чукурзавай зи играми стха, Аллагьдиз рикӀин сидкьидай икрам ийизвай Шейх Мирза Али эфенди ал-Ахтыдиз пишкеш ийизва ва ада къуй чун патал кьве дуьньяни нурлу ийизвай рехъ давамар хъувурай.»

Мирза Алиди поэзиядин теориядиз, мусурманрин ихтиярриз, теологиядиз, физикадиз, математикадиз, философиядиз талукь гзаф марагълу эсерар кхьенай. Адаз лезги, араб, фарс, туьрк ва урус чӀаларилай гъейри [[Дагъустан]]дин халкьарин са шумуд чӀални чидай. Ада Ахцегьа кардик кутур медреса са Дагъустанда ваъ, гьакӀни вири Къавкъазда гзаф чешнелу медреса тир. Ина кӀелун патал Къавкъаздин виринрай инсанар къведай.

Пудра [[Мекке]]да Гьаждин зияратда хьайи Мирза Алиди араб уьлквейрай ва Турциядай гзаф къиметлу ктабар гъанай. Адан ктабхана Къавкъаздин виридалайни девлетлу ктабханайрикай сад тир. И ктабханада гьакӀни Къавкъазда са касдивни гвачир 500 жилд ктабар кӀватӀнавай.

Мирза Али кьуд чӀалал кхьенвай са шумуд «Диван»дин, араб чӀалал кхьенвай шииррин ктабдин, 1849 йисуз Шейх Шамила вич есирда хвейила кхьей «Дивандин», пайгъамбар ва накъшбенд тарикъатдин регьберар тесниф авур шииррин ктабдин, философиядин важиблу месэлайриз талукьарнавай са шумуд эсердин, «ТӀиб» тӀвар ганвай, медицинадиз талукьарнавай ктабдин ва маса къиметлу эсеррин автор я. Гьайиф къведай кар ам я хьи, Мирза Алидин лезги чӀалал кхьенвай, «Са кӀус хпен хам» тӀвар ганвай шииррин ктаб къедалди жагъурна кӀелдайбурув агакьариз хьанвач. Дагъустандин тӀвар-ван авай алим, [[яхулар|яхулви]] [[Гьасан Къузунов]]а XIX виш йисан эхирра Мирза Алиди араб чӀалал кхьенвай шиирар санал кӀватӀна адан «Диван» гьазурнай. Алай вахтунда «Диван» Россиядин ИА-дин Дагъустандин Илимдин Центрдин гъилин хатӀарин фондуна хуьзва.

Авайвал лагьана кӀанда хьи, материалар гзаф аватӀани, Мирза Алидин туькӀуьрунар гьелени тамам жагъанвач. Адан туькӀуьрунрихъ галаз алакъалу мад са месэла бегьемдиз чирнавач. Имни Мирза Алидин Шейх Шамилахъ галаз рафтарвилер я. И месэладин патахъай сифте яз «Самур» газетди «Халкь баладикай хкудай шаир» тӀвар ганвай макъала (2001-йисан 14 сентябрь, № 12) чап авуна. Гьа макъаладай ва маса чешмейрай аквазвайвал, Мирза Али гзаф чӀехи лукьман тир ва ада лап залан азарлуйризни чара ийидай. Ада вичин буба Агьмедкъулидивай халкьдин жерягьвилин сирер чирнай. А вахтунда шаирди чкадин  агьалийрихъ галаз санал, Ахцегьрин кӀеледа авай урус гарнизондин аскерризни дава-дарман ийидай. Ада гьатта гарнизондин командир рекьиникай  куьтягьнай. Гьатта Шейх Шамила Ахцегь элкъуьрна цӀарцӀе турлани ада чпел хирер хьанвай урус аскерриз куьмекнай. Гьавиляй I Николая Мирза Алидиз разивал къалурнай. Мирза Алиди гьакӀни дяве акъвазарун, халкь мусибатдикай куьтягьун тӀалабзавай.
Мирза Алидин гьа ихьтин крарикай Шейх Шамилаз хуш атаначир ва ада шаир есирда кьуна дустагъ авунай. Урусри вичиз кӀеледай акъатна фин патал ихтияр гайи Мирза Али вичин чан куьтягьун патал сувариз кат тавуна, Шамилан кьилив атанай. Адаз Шамил вич гьахълу тирдан гъавурда тваз кӀанзавай. Гьайиф хьи, чӀехи сердер сифте адан гъавурда акьунач ва шаир дустагъ авуна. Имамдин наибри Мирза Али са йисалайни гзаф вахтунда Ириб кӀеледа хвена. Наибри адаз гзаф гьахъсузвилер авунай ва гьавиляй шаирди абуруз айгьамар квай шиирар кхьенай. Ина ада къелемдиз къачур «Дивандин» суракь вири Дагъустандиз чкӀанай. 

Мирза Алидин шиирар лезги поэзиядин халисан жавагьирар я. И шиирар фикиррин деринвилелди, чӀалан иервилелди, рифмайринни тешпигьрин девлетлувилелди тафаватлу жезва. Ада вичин шиирар гзафни-гзаф «Ахцегь шаир» лакӀабдив кхьенай

== Литература ==
* {{книга|автор=Алкадари Г.-Э.|заглавие=Асари Дагестан (Исторические сведения о Дагестане)|ответственный=Перевод и примечания Али Гасанова|место=Махачкала|год=1929|страницы=150-152, 236-237}}
* {{книга|автор=Алкадари Х.|заглавие=Диван ал-Мамнун|место=Темир-Хан-Шура|год=1913|страницы=42-44}}
* {{книга|автор=Ахмедов Д. Н.|заглавие=Новая «Ахты-Наме» (документальный рассказ о прошлом и настоящем дагестанского селения Ахты)|место=Махачкала|год=1972|страницы=65-66}}
* {{книга|автор=Гайдарбеков М.|заглавие=Антология дагестанской поэзии на арабском языке|издательство=Рукописный фонд ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.3. Оп.1. Д.129. Л.153-163}}
* {{книга|автор=Гайдарбеков М.|заглавие=Хронология истории Дагестана|издательство=Рукописный фонд ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.3. Оп. 1. Д. 236.Т. XIII. Л.486}}
* {{книга|автор=Каяев А.|заглавие=Тараджим ‘улама’ Дагистан (на тюркском языке)|издание=Рукописный фонд ИИАЭ ДНЦ РАН. Ф.25. Оп.1. Д.1. Л.18, 58}}
* {{книга|автор=Садыки М. М.|заглавие=Творчество лезгинских поэтов XIX в. на арабском и азербайджанском языках|ответственный=Автореф. дисс… канд. филол. наук|место=Махачкала|год=1969}}
* {{книга|автор=Саидов М.-С. Д.|часть=Дагестанская литература XVIII-XIX вв. на арабском языке|заглавие=Труды XXV Международного конгресса востоковедов|место=М.|год=1963|том=II|страницы=121}}

==ЭлячӀунар==
* «ЧӀехи алим ва шаир Мирза Али» «Самур» газет

[[Категория:Лезги шаирар]]
[[Категория:Лезги алимар]]
[[Категория:Лезги диндарар]]</text>
      <sha1>cw01jzn5193ush25wplnd4gpgzc5pah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахцегь Валиддин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9006</id>
    <revision>
      <id>100033</id>
      <parentid>99273</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:46:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Эмиррин Аллагьяран хва Валидин]] макъаладин тӀвар [[Ахцегь Валиддин]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7568" sha1="fk8tm0vgqzjdtuu1v3hiuj7ebte495z" xml:space="preserve">{{Кас}}
Эмиррин Аллагьяран хва Ва́лидин ([[Урус чӀал|урус]]. Валентин Эмиров {{дидедиз дата|4|12|1914}} — {{кьена дата|10|9|1942}}) — [[Яру Армия]]дин капитан, 926-й терг ийидай авиациядин полкунин командир, Советрин Союздин кьегьал.

== Уьмуьрдикай ==
Аллагьяран хва Валентин [[1914 йис]]ан 4 декабрьдиз [[Дагъустан вилаят]]дин [[Самур округ]]дин [[Ахцегь]] хуьре фяледин хзанда дидедиз хьанай. Миллетдай [[лезгияр|лезги]] я.

Авиациядин техникумда кӀелнай. [[Таганрог]] шегьердин аэроклуб акьалтӀарнай. [[1939 йис]]уз Яру Армиядиз къуллугъдиз эвернай. 1939 йисуз Сталинграддин дяведин авиациядин училище акьалтӀарнай. 1939—1940 йисуз совет-финн дяведа иштиракайди я. [[1940 йис]]уз ВКП(б)-дин членвилик акатнай.

[[1941 йис]]алай эгечӀна [[Ватандин ЧӀехи дяве]]дин фронтра иштиракзавай. 36-й терг ийидай авиациядин полкунин эскадрильядиз регьбервал ийизвай. Женгинин экъечӀунрин сада штурмовка кьилиз акъудай береда адан самолётдин кабинадин къене зенитдин туп хъиткьиннай. Галукьай залан хирериз килиг тавуна Эмирова вичиз талукь самолёт аэродромдиз хканай. Сагъ хьайидалай кьулухъ Валентин женгинин жергейриз элкъвенай ва [[1942 йис]]ан июльдиз ам 926-й терг ийидай авиациядин полкунин командирвилин везифадал тайинарнай.

[[1942 йис]]ан сентябрь вацрал кьван ада 170 женгинин экъечӀунар кьилиз акъуднай ва душмандин 7 самолётар янай. [[1942 йис]]ан 10 сентябрьдиз [[Моздок]] шегьердин мукьварал Эмиров Валентин душмандин ругуд истребительрихъ галаз женгиник экечӀнай, абурукай сад терг авунай, амма вичин самолётдикни душмандин снаряд галукьнай. Женг давамардай къуватар авачирди кьатӀанай Эмирова вичин чан къурбан авуна цӀаю кьунвай самолёт душмандин мад са самолетдин винел гьална терг авунай. Дяве куьтягь хьайидалай кьулухъ адан амукьаяр [[Магьачкъала]]диз хкана кучуднай.

== Пишкешар ==
СССР-дин Вини Советдин Президиумди [[1942 йис]]ан 13 декабрьдиз кьабулай къарардалди, командирри гайи женгинин эмирар вини дережада кьилиз акъуднава лугьуз ва гьакӀни дяведа къалурай итимвилиз ва викӀегьвилиз килигна Аллагьяран хва Валентиназ кьиникьилай кьулухъ Советрин Союздин кьегьалдин тӀвар гун&lt;ref&gt;[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1942/1942_046.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 13 декабря 1942 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 25 декабря (№ 46 (205)). — С. 1.&lt;/ref&gt;.

Идалайни гъейри, Валентин Эмиров Ленинан ордендин ва кьведра Яру Лишандин орденрин сагьиб я.

== ТӀвар ==
Къе Аллагьяран хва Валентинан тӀварунихъ галай куьчеяр ва идараяр Дагъустандин чара-чара шегьерра ва хуьрера ава.

Магьачкъаладин куьчейрикай сад ва 4-й умуми чирвилерин мектеб Эмиррин Валентинан тӀварунихъ гала.

Кьегьал хцин тӀварунихъ вацӀун флотдин министерстводин гими гала.

Избербаш шегьердин куьчейрикай сад адан тӀварунихъ гала.

Ахцегь хуьре адан бюст эцигнава.

Билиж посёлокдин куьчейрикай сад адан тӀварунихъ гала.

Дербент шегьердин куьчейрикай садаз адан тӀвар ганва.

Дагъустандин машгьур шаир [[Гьамзатрин Расул Гьамзатан хва|Гьамзатрин Расула]] вичин «Зи Дагъустан» ктабда лезги кьегьалдикай икӀ кхьенай:

&lt;blockquote&gt;«1942 йис рикӀел хквезва. Фельдмаршал Клейстан кьушунри Къавкъаздин са шумуд кьакьанвилер кьунай бере тир. Авиацияди Грозный шегьердин нафтӀадин мяденриз бомбаяр вегьезвай. ЦӀаю кьунвай шегьердикай хкаж жезвай гум чи Дагъустандин суварилай аквадай. Гьа йикъара Грозный шегьерда саки вири къавкъаздин халкьарин жегьилар кӀватӀ хьана митинг тешкилнай. Дагъустандин делегациядик зунни квай. Митингда тӀвар-ван авай лезги лётчик, Советрин Союздин кьегьал Эмиррин Валентина гафар лугьуз экъечӀнай. Ада трибунадиз экъечӀна лагьай гафар ва митингдилай кьулухъ чна авур куьруь эхтилат гьамиша зи рикӀел аламукьда. Хъфидайла Валентина тӀуб цавуз хкажна лагьанай: — Гьаниз тади гала. Зун чилелай ана пара герек я. Кьве гьафтедилай зав адан кьиникьикай хабар агакьна. Кьена, кана Дагъустандин баркаллу рухва. Амма гьар сеферда цава лув гузвай лекь акурла зун чӀалахъ я хьи, адак Валентинан ргазвай рикӀ ква»&lt;/blockquote&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Советрин Союздин Кьегьалар]]
[[Категория:Советрин Союздин лезги Кьегьалар]]</text>
      <sha1>fk8tm0vgqzjdtuu1v3hiuj7ebte495z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100040</id>
      <parentid>100033</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:49:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7869" sha1="5xwgcvoq2i3syog9tsj62gc167qche8" xml:space="preserve">{{Кас}}
'''Ахцегь Эмиран хтул Аллагьяран хва Валиддин''' ([[Урус чӀал|урус]]. Валентин Эмиров {{дидедиз дата|4|12|1914}} — {{кьена дата|10|9|1942}}) — [[Яру Армия]]дин капитан, 926-й терг ийидай авиациядин полкунин командир, Советрин Союздин кьегьал.

== Уьмуьрдикай ==
Ахцегь Эмиран хтул Аллагьяран хва Валиддин [[1914 йис]]ан 4 декабрьдиз [[Дагъустан вилаят]]дин [[Самур округ]]дин [[Ахцегь]] хуьре фяледин хзанда дидедиз хьанай. Миллетдай [[лезгияр|лезги]] я.

Авиациядин техникумда кӀелнай. [[Таганрог]] шегьердин аэроклуб акьалтӀарнай. [[1939 йис]]уз Яру Армиядиз къуллугъдиз эвернай. 1939 йисуз Сталинграддин дяведин авиациядин училище акьалтӀарнай. 1939—1940 йисуз совет-финн дяведа иштиракайди я. [[1940 йис]]уз ВКП(б)-дин членвилик акатнай.

[[1941 йис]]алай эгечӀна [[Ватандин ЧӀехи дяве]]дин фронтра иштиракзавай. 36-й терг ийидай авиациядин полкунин эскадрильядиз регьбервал ийизвай. Женгинин экъечӀунрин сада штурмовка кьилиз акъудай береда адан самолётдин кабинадин къене зенитдин туп хъиткьиннай. Галукьай залан хирериз килиг тавуна Эмирова вичиз талукь самолёт аэродромдиз хканай. Сагъ хьайидалай кьулухъ Валиддин женгинин жергейриз элкъвенай ва [[1942 йис]]ан июльдиз ам 926-й терг ийидай авиациядин полкунин командирвилин везифадал тайинарнай.

[[1942 йис]]ан сентябрь вацрал кьван ада 170 женгинин экъечӀунар кьилиз акъуднай ва душмандин 7 самолётар янай. [[1942 йис]]ан 10 сентябрьдиз [[Моздок]] шегьердин мукьварал Эмиран хтул Валиддин душмандин ругуд истребительрихъ галаз женгиник экечӀнай, абурукай сад терг авунай, амма вичин самолётдикни душмандин снаряд галукьнай. Женг давамардай къуватар авачирди кьатӀанай Эмирова вичин чан къурбан авуна цӀаю кьунвай самолёт душмандин мад са самолетдин винел гьална терг авунай. Дяве куьтягь хьайидалай кьулухъ адан амукьаяр [[Магьачкъала]]диз хкана кучуднай.

== Пишкешар ==
СССР-дин Вини Советдин Президиумди [[1942 йис]]ан 13 декабрьдиз кьабулай къарардалди, командирри гайи женгинин эмирар вини дережада кьилиз акъуднава лугьуз ва гьакӀни дяведа къалурай итимвилиз ва викӀегьвилиз килигна Аллагьяран хва Валиддиназ кьиникьилай кьулухъ Советрин Союздин кьегьалдин тӀвар гун&lt;ref&gt;[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1942/1942_046.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 13 декабря 1942 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 25 декабря (№ 46 (205)). — С. 1.&lt;/ref&gt;.

Идалайни гъейри,  Эмиран хтул Аллагьяран хва Валиддин Ленинан ордендин ва кьведра Яру Лишандин орденрин сагьиб я.

== ТӀвар ==
Къе  Эмиран хтул Аллагьяран хва Валиддинан тӀварунихъ галай куьчеяр ва идараяр Дагъустандин чара-чара шегьерра ва хуьрера ава.

Магьачкъаладин куьчейрикай сад ва 4-й умуми чирвилерин мектеб  Эмиран хтул Аллагьяран хва Валиддин тӀварунихъ гала.

Кьегьал хцин тӀварунихъ вацӀун флотдин министерстводин гими гала.

Избербаш шегьердин куьчейрикай сад адан тӀварунихъ гала.

Ахцегь хуьре адан бюст эцигнава.

Билиж посёлокдин куьчейрикай сад адан тӀварунихъ гала.

Дербент шегьердин куьчейрикай садаз адан тӀвар ганва.

Дагъустандин машгьур шаир [[Гьамзатрин Расул Гьамзатан хва|Гьамзатрин Расула]] вичин «Зи Дагъустан» ктабда лезги кьегьалдикай икӀ кхьенай:

&lt;blockquote&gt;«1942 йис рикӀел хквезва. Фельдмаршал Клейстан кьушунри Къавкъаздин са шумуд кьакьанвилер кьунай бере тир. Авиацияди Грозный шегьердин нафтӀадин мяденриз бомбаяр вегьезвай. ЦӀаю кьунвай шегьердикай хкаж жезвай гум чи Дагъустандин суварилай аквадай. Гьа йикъара Грозный шегьерда саки вири къавкъаздин халкьарин жегьилар кӀватӀ хьана митинг тешкилнай. Дагъустандин делегациядик зунни квай. Митингда тӀвар-ван авай лезги лётчик, Советрин Союздин кьегьал  Эмиран хтул Аллагьяран хва Валиддина гафар лугьуз экъечӀнай. Ада трибунадиз экъечӀна лагьай гафар ва митингдилай кьулухъ чна авур куьруь эхтилат гьамиша зи рикӀел аламукьда. Хъфидайла  Эмиран хтул Аллагьяран хва Валиддина тӀуб цавуз хкажна лагьанай: — Гьаниз тади гала. Зун чилелай ана пара герек я. Кьве гьафтедилай зав адан кьиникьикай хабар агакьна. Кьена, кана Дагъустандин баркаллу рухва. Амма гьар сеферда цава лув гузвай лекь акурла зун чӀалахъ я хьи, адак  Эмиран хтул Аллагьяран хва Валиддинан ргазвай рикӀ ква»&lt;/blockquote&gt;

== Баянар ==
{{Баянар}}

{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Советрин Союздин Кьегьалар]]
[[Категория:Советрин Союздин лезги Кьегьалар]]</text>
      <sha1>5xwgcvoq2i3syog9tsj62gc167qche8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эмиров, Валентин Аллахиярович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9007</id>
    <redirect title="Ахцегь Валиддин" />
    <revision>
      <id>100035</id>
      <parentid>99283</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:49:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>596</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Эмиррин Аллагьяран хва Валидин]] на [[Ахцегь Валиддин]]</comment>
      <origin>100035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="64x9pvnod2m009z8oo8gjr0jq9729m1" xml:space="preserve">#перенаправление [[Ахцегь Валиддин]]</text>
      <sha1>64x9pvnod2m009z8oo8gjr0jq9729m1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валентин Аллахиярович Эмиров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9008</id>
    <redirect title="Ахцегь Валиддин" />
    <revision>
      <id>100036</id>
      <parentid>99282</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>596</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Эмиррин Аллагьяран хва Валидин]] на [[Ахцегь Валиддин]]</comment>
      <origin>100036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="64x9pvnod2m009z8oo8gjr0jq9729m1" xml:space="preserve">#перенаправление [[Ахцегь Валиддин]]</text>
      <sha1>64x9pvnod2m009z8oo8gjr0jq9729m1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>СтӀал Фейзудин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9292</id>
    <revision>
      <id>100101</id>
      <parentid>100016</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T11:36:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Нагъиев Фейзудин Рамазанан хва]] макъаладин тӀвар [[СтӀал Фейзудин]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>100016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10840" sha1="l17ab45en6rmad0jbyvwoghc7c3r9an" xml:space="preserve">'''Фейзудин Рамазанан хва Нагъийрин''' (''литературадин тӀвар — Фаиз Курави''; 1951 йисан 15 февралдиз, [[Агъа-СтӀал]], [[СтӀал Сулейманан район]]) — [[Урусат]]дин [[лезгияр|лезги]] халкьдин шаир, литературавед ва публицист, [[Дагъустан]] Республикадин культурадин лайихлу работник&lt;ref name=&quot;Minkult&quot;&gt;''Министерство культуры [[Дагестан|Республики Дагестан]].'' [http://lib05.ru/sites/default/files/2018-02/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C%20%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%B4%D0%B0%D1%82%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%202011%D0%B3%D0%BE%D0%B4.doc Календарь знаменательных и памятных дат Республики Дагестан на 2011 год]&lt;/ref&gt;, «Шарвили» миллетдин пишкешдин лауреат, филологиядин илимрин доктор я.

== Уьмуьрдин рехъ ==
Фейзудин Нагъиев 1951 йисан 15 февралдиз [[СтӀал Сулейманан район]]дин [[Агъа-СтӀал]]рин хуьре дидедиз хьана&lt;ref&gt;[http://lezgi-yar.ru/news/fejzudin_nagiev_udostoit_zolotoj_medali_v_nominacii_literatura/2012-06-27-808 «Лезги Яр» — Фейзудин Нагиев удостоин золотой медали в номинации «Литература»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218035702/http://lezgi-yar.ru/news/fejzudin_nagiev_udostoit_zolotoj_medali_v_nominacii_literatura/2012-06-27-808 |date=2020-02-18 }}&lt;/ref&gt;.

1977 йисуз ада [[Одессадин эцигунинни архитектурадин академия|Одессадин инженерар ва строителар акъуддай институт]] кӀелна куьтягьна. 1992 йисуз Нагъиева [[А.М. Горькидин тӀварунихъ галай Москвадин литературадин институт]]ни куьтягьна&lt;ref&gt;[https://proza.ru/avtor/kuravi Проза.ру — Фейзудин Нагиев]&lt;/ref&gt;.

1978 йисалай эгечӀна 1998 йисалди Нагъиева вичин сифтегьан пешедай кӀвалахна.

Гьа и вахтунда 1980 йисарин юкьвалай башламишна литератор хьиз басма ийиз хьана.

1986 йисуз «Литературадин Дагъустан» журналда [[Жалилов Мердали Абдулазизан хва|Мердали Джалилован]] яратмишуникай кхьенвай статья акъатна. 1989 йисуз Магьачкъалада Дагъустандин ктабар акъудзавай издательстводай Ф.Нагъиеван сифтегьан шииррин кӀватӀалар акъатна: «Капал кхьинар» ва «Къванцел биришар»&lt;ref&gt;[http://islamdag.ru/news/16802 islamdag.ru — Студенты отделения журналистики ДГИ встретились с дагестанским ученым, прозаиком Фейзудином Нагиевым]&lt;/ref&gt;.

1992 йисуз ам Россиядин журналистрин кӀватӀалдиз хкянава, гуьгъуьнин йисуз — писательрин кӀватӀалдизни.

1994—2009 йисарин къене адан са шумуд шииррин кӀватӀалар ва шииррал кхьенвай пьеса-мах «Ракъинин руш», поэма «Къуруш», тарихдин драма «Кра Мелик», гьикаятрин кӀватӀал «Ночь в Терсепуле» акъатна.

Адан литературадин кӀвалахрин арада гзаф таржумаярни ава — [[лезги чӀал]]ал таржума авуна Низамидин, Хосрован, Хаканидин шиирар, урус халкьдин классикар ва и вахтундин шаирарни таржума авуна.

Фейзудин Нагъиеван аялриз кхьенвай гьикаятар «Кард» журналда са къатда экъечӀзава. Са бязи гьикаятар мектебрин ктабра тунва.

Дагъустандин композиторри адан шиирар макьамдал эцигнава.

1990—1996 йисарин къене Ф.Нагъиеван гъилик галаз литературадин, жемятдин ва политикадин журнал «Лезгистан-Алупан» лезги ва урус чӀалал акъатна.

2004—2005 йисариз Нагъиев [[РГВК Дагестан|РГВК «Дагъустан»]] телекомпанияда редакторвиле кӀвалахна, ана ада лезги чӀалал вичин хсуси передача «Инсан ва девир» тухвана&lt;ref&gt;[https://flnka.ru/glav_lenta/14205-novye-gorizonty-dlja-vladika-batmanova.html ФЛНКА — Новые горизонты для Владика Батманова]&lt;/ref&gt;.

Литературадилай гъейри ам ахтармишдай литературавед ва публицист хьиз машгьурди хьана.

Ада кьве вишелай гзаф лезги халкьдин тарихдиз, чӀалаз, культурадиз талукь тир макъалаяр кхьена. Ада кхьенвай макъалаяр Урусатдани маса гьукуматрани акъатна.

1994 йисуз Фейзудин Нагъиева РагъэкъечӀдай ва РагъакӀидай [[Европа]]да яшамишзавай гъвечӀи халкьарин ихтиярриз талукьарнавай халкьарин арада хьайи форумда иштираквал авуна.

Нагиеваз виридалайни [[Къавкъаздин Албания]]дин тема чириз кӀан хьана. И темадай ада кхьенвай макъалаяр «Самур», «Дагъустан», «Ватан», «Дагъустандин халкьар» ва маса журналра басма авуна. Нагъиева «Къавкъаздин Албания. Уьлкведин ва халкьарин тарих» лугьудай монография кхьенва&lt;ref&gt;[https://nagiev.clan.su/index/biografija/0-5 nagiev.clan.su — Нагиев Фейзудин Рамазанович]&lt;/ref&gt;.
 
[[Дагъустандин гьукуматдин педагогикадин университет]]да тарсар гузва, литературадин кафедрада доцентдин чка кьуна.

2004 йисуз кандидатдин тӀвар къачудайвал ада «СтӀал Сулейман: яратмишунин ирсинин везифаяр» лугьадай темадай диссертация хвена.

2011 йисуз доктордин тӀвар къачудайвал ада «Проблемы творческого наследия Етима Эмина и Сулеймана Стальского: текстология и поэтика в свете сравнительного изучения» лугьудай темадай диссертация кхьенани хвена&lt;ref&gt;''Нагиев Фейзудин Рамазанович''. [http://www.ceninauku.ru/page_22363.htm Проблемы творческого наследия Етима Эмина и Сулеймана Стальского: текстология и поэтика в свете сравнительного изучения. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора филологических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809183203/http://www.ceninauku.ru/page_22363.htm |date=2014-08-09 }}. Москва, 2011.&lt;/ref&gt;.

[[СтӀал Сулейман]]ан ва [[Етим Эмин]]ан яратмишуниз Ф. Нагиева пуд монография талукьарна.

Ада Етим Эминан 30-лай гзаф ва СтӀал Сулейманан 50-лай гзаф гилалди жагъун тавунвай шиирар жагъурна ва кӀватӀалрик кутуна.

Фейзудин Нагъиева куьгьне вахтарин лезги шаиррин яратмишунар ахтармишзава ва абурун шиирар кӀватӀалра акъудзава.

2007 йисуз ада Магьачкъалада лезги чӀалан орфографиядиз багъшнавай конференция гьазурна ва кьиле тухвана.

== Пишкешар ==
* Дагъустан Республикадин культурадин лайихлу работник (2001).

* Миллетдин игит «Шарвилидин» тӀварунихъ галай премия (2003).

* Дагъустандин Гьукуматдин премиядин номинация (КӀватӀал «Алпан жагъуриз» 2007)

* «Къизилдин лекь» ва тӀвар-ван авай лингвист М. Гаджиеван тӀварунихъ галай премиядин лауреат.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://nagiev.clan.su Персональный сайт]
* ''Министерство культуры [[Дагестан|Республики Дагестан]].'' [http://www.lib05.ru/upload/files/Kalendar%20-%202011.doc Календарь знаменательных и памятных дат Республики Дагестан на 2011 год]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
* [http://www.stihi.ru/avtor/kuravi Произведения Фейзудина Нагиева на стихи.ру]

{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Лезги шаирар]] [[Категория:Одессадин эцигунинни архитектурадин академия акьалтӀарнавайбур]] [[Категория:А.М. Горькидин тӀварунихъ галай Москвадин литературадин институт акьалтӀарнавайбур]]</text>
      <sha1>l17ab45en6rmad0jbyvwoghc7c3r9an</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100103</id>
      <parentid>100101</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T11:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10858" sha1="bqpzfbioab95jbcb6vxs0qp5snqhkbw" xml:space="preserve">'''СтӀал Нагъидин хтул Рамазанан хва Фейзудин''' (''литературадин тӀвар — Фаиз Курави''; 1951 йисан 15 февралдиз, [[Агъа-СтӀал]], [[СтӀал Сулейманан район]]) — [[Урусат]]дин [[лезгияр|лезги]] халкьдин шаир, литературавед ва публицист, [[Дагъустан]] Республикадин культурадин лайихлу работник&lt;ref name=&quot;Minkult&quot;&gt;''Министерство культуры [[Дагестан|Республики Дагестан]].'' [http://lib05.ru/sites/default/files/2018-02/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C%20%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%B4%D0%B0%D1%82%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%202011%D0%B3%D0%BE%D0%B4.doc Календарь знаменательных и памятных дат Республики Дагестан на 2011 год]&lt;/ref&gt;, «Шарвили» миллетдин пишкешдин лауреат, филологиядин илимрин доктор я.

== Уьмуьрдин рехъ ==
Фейзудин Нагъиев 1951 йисан 15 февралдиз [[СтӀал Сулейманан район]]дин [[Агъа-СтӀал]]рин хуьре дидедиз хьана&lt;ref&gt;[http://lezgi-yar.ru/news/fejzudin_nagiev_udostoit_zolotoj_medali_v_nominacii_literatura/2012-06-27-808 «Лезги Яр» — Фейзудин Нагиев удостоин золотой медали в номинации «Литература»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218035702/http://lezgi-yar.ru/news/fejzudin_nagiev_udostoit_zolotoj_medali_v_nominacii_literatura/2012-06-27-808 |date=2020-02-18 }}&lt;/ref&gt;.

1977 йисуз ада [[Одессадин эцигунинни архитектурадин академия|Одессадин инженерар ва строителар акъуддай институт]] кӀелна куьтягьна. 1992 йисуз Нагъиева [[А.М. Горькидин тӀварунихъ галай Москвадин литературадин институт]]ни куьтягьна&lt;ref&gt;[https://proza.ru/avtor/kuravi Проза.ру — Фейзудин Нагиев]&lt;/ref&gt;.

1978 йисалай эгечӀна 1998 йисалди Нагъиева вичин сифтегьан пешедай кӀвалахна.

Гьа и вахтунда 1980 йисарин юкьвалай башламишна литератор хьиз басма ийиз хьана.

1986 йисуз «Литературадин Дагъустан» журналда [[Жалилов Мердали Абдулазизан хва|Мердали Джалилован]] яратмишуникай кхьенвай статья акъатна. 1989 йисуз Магьачкъалада Дагъустандин ктабар акъудзавай издательстводай Ф.Нагъиеван сифтегьан шииррин кӀватӀалар акъатна: «Капал кхьинар» ва «Къванцел биришар»&lt;ref&gt;[http://islamdag.ru/news/16802 islamdag.ru — Студенты отделения журналистики ДГИ встретились с дагестанским ученым, прозаиком Фейзудином Нагиевым]&lt;/ref&gt;.

1992 йисуз ам Россиядин журналистрин кӀватӀалдиз хкянава, гуьгъуьнин йисуз — писательрин кӀватӀалдизни.

1994—2009 йисарин къене адан са шумуд шииррин кӀватӀалар ва шииррал кхьенвай пьеса-мах «Ракъинин руш», поэма «Къуруш», тарихдин драма «Кра Мелик», гьикаятрин кӀватӀал «Ночь в Терсепуле» акъатна.

Адан литературадин кӀвалахрин арада гзаф таржумаярни ава — [[лезги чӀал]]ал таржума авуна Низамидин, Хосрован, Хаканидин шиирар, урус халкьдин классикар ва и вахтундин шаирарни таржума авуна.

Фейзудин Нагъиеван аялриз кхьенвай гьикаятар «Кард» журналда са къатда экъечӀзава. Са бязи гьикаятар мектебрин ктабра тунва.

Дагъустандин композиторри адан шиирар макьамдал эцигнава.

1990—1996 йисарин къене Ф.Нагъиеван гъилик галаз литературадин, жемятдин ва политикадин журнал «Лезгистан-Алупан» лезги ва урус чӀалал акъатна.

2004—2005 йисариз Нагъиев [[РГВК Дагестан|РГВК «Дагъустан»]] телекомпанияда редакторвиле кӀвалахна, ана ада лезги чӀалал вичин хсуси передача «Инсан ва девир» тухвана&lt;ref&gt;[https://flnka.ru/glav_lenta/14205-novye-gorizonty-dlja-vladika-batmanova.html ФЛНКА — Новые горизонты для Владика Батманова]&lt;/ref&gt;.

Литературадилай гъейри ам ахтармишдай литературавед ва публицист хьиз машгьурди хьана.

Ада кьве вишелай гзаф лезги халкьдин тарихдиз, чӀалаз, культурадиз талукь тир макъалаяр кхьена. Ада кхьенвай макъалаяр Урусатдани маса гьукуматрани акъатна.

1994 йисуз Фейзудин Нагъиева РагъэкъечӀдай ва РагъакӀидай [[Европа]]да яшамишзавай гъвечӀи халкьарин ихтиярриз талукьарнавай халкьарин арада хьайи форумда иштираквал авуна.

Нагиеваз виридалайни [[Къавкъаздин Албания]]дин тема чириз кӀан хьана. И темадай ада кхьенвай макъалаяр «Самур», «Дагъустан», «Ватан», «Дагъустандин халкьар» ва маса журналра басма авуна. Нагъиева «Къавкъаздин Албания. Уьлкведин ва халкьарин тарих» лугьудай монография кхьенва&lt;ref&gt;[https://nagiev.clan.su/index/biografija/0-5 nagiev.clan.su — Нагиев Фейзудин Рамазанович]&lt;/ref&gt;.
 
[[Дагъустандин гьукуматдин педагогикадин университет]]да тарсар гузва, литературадин кафедрада доцентдин чка кьуна.

2004 йисуз кандидатдин тӀвар къачудайвал ада «СтӀал Сулейман: яратмишунин ирсинин везифаяр» лугьадай темадай диссертация хвена.

2011 йисуз доктордин тӀвар къачудайвал ада «Проблемы творческого наследия Етима Эмина и Сулеймана Стальского: текстология и поэтика в свете сравнительного изучения» лугьудай темадай диссертация кхьенани хвена&lt;ref&gt;''Нагиев Фейзудин Рамазанович''. [http://www.ceninauku.ru/page_22363.htm Проблемы творческого наследия Етима Эмина и Сулеймана Стальского: текстология и поэтика в свете сравнительного изучения. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора филологических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809183203/http://www.ceninauku.ru/page_22363.htm |date=2014-08-09 }}. Москва, 2011.&lt;/ref&gt;.

[[СтӀал Сулейман]]ан ва [[Етим Эмин]]ан яратмишуниз Ф. Нагиева пуд монография талукьарна.

Ада Етим Эминан 30-лай гзаф ва СтӀал Сулейманан 50-лай гзаф гилалди жагъун тавунвай шиирар жагъурна ва кӀватӀалрик кутуна.

Фейзудин Нагъиева куьгьне вахтарин лезги шаиррин яратмишунар ахтармишзава ва абурун шиирар кӀватӀалра акъудзава.

2007 йисуз ада Магьачкъалада лезги чӀалан орфографиядиз багъшнавай конференция гьазурна ва кьиле тухвана.

== Пишкешар ==
* Дагъустан Республикадин культурадин лайихлу работник (2001).

* Миллетдин игит «Шарвилидин» тӀварунихъ галай премия (2003).

* Дагъустандин Гьукуматдин премиядин номинация (КӀватӀал «Алпан жагъуриз» 2007)

* «Къизилдин лекь» ва тӀвар-ван авай лингвист М. Гаджиеван тӀварунихъ галай премиядин лауреат.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://nagiev.clan.su Персональный сайт]
* ''Министерство культуры [[Дагестан|Республики Дагестан]].'' [http://www.lib05.ru/upload/files/Kalendar%20-%202011.doc Календарь знаменательных и памятных дат Республики Дагестан на 2011 год]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
* [http://www.stihi.ru/avtor/kuravi Произведения Фейзудина Нагиева на стихи.ру]

{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Лезги шаирар]] [[Категория:Одессадин эцигунинни архитектурадин академия акьалтӀарнавайбур]] [[Категория:А.М. Горькидин тӀварунихъ галай Москвадин литературадин институт акьалтӀарнавайбур]]</text>
      <sha1>bqpzfbioab95jbcb6vxs0qp5snqhkbw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100104</id>
      <parentid>100103</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T11:38:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10906" sha1="1srirjknn00aexq4ezxk1jljdldew54" xml:space="preserve">'''СтӀал Нагъидин хтул Рамазанан хва Фейзудин''' (''литературадин тӀвар — Фаиз Курави''; 1951 йисан 15 февралдиз, [[Агъа-СтӀал]], [[СтӀал Сулейманан район]]) — [[Урусат]]дин [[лезгияр|лезги]] халкьдин шаир, литературавед ва публицист, [[Дагъустан]] Республикадин культурадин лайихлу работник&lt;ref name=&quot;Minkult&quot;&gt;''Министерство культуры [[Дагестан|Республики Дагестан]].'' [http://lib05.ru/sites/default/files/2018-02/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C%20%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%B4%D0%B0%D1%82%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%BD%D0%B0%202011%D0%B3%D0%BE%D0%B4.doc Календарь знаменательных и памятных дат Республики Дагестан на 2011 год]&lt;/ref&gt;, «Шарвили» миллетдин пишкешдин лауреат, филологиядин илимрин доктор я.

== Уьмуьрдин рехъ ==
СтӀал Нагъидин хтул Рамазанан хва Фейзудин 1951 йисан 15 февралдиз [[СтӀал Сулейманан район]]дин [[Агъа-СтӀал]]рин хуьре дидедиз хьана&lt;ref&gt;[http://lezgi-yar.ru/news/fejzudin_nagiev_udostoit_zolotoj_medali_v_nominacii_literatura/2012-06-27-808 «Лезги Яр» — Фейзудин Нагиев удостоин золотой медали в номинации «Литература»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218035702/http://lezgi-yar.ru/news/fejzudin_nagiev_udostoit_zolotoj_medali_v_nominacii_literatura/2012-06-27-808 |date=2020-02-18 }}&lt;/ref&gt;.

1977 йисуз ада [[Одессадин эцигунинни архитектурадин академия|Одессадин инженерар ва строителар акъуддай институт]] кӀелна куьтягьна. 1992 йисуз Нагъиева [[А.М. Горькидин тӀварунихъ галай Москвадин литературадин институт]]ни куьтягьна&lt;ref&gt;[https://proza.ru/avtor/kuravi Проза.ру — Фейзудин Нагиев]&lt;/ref&gt;.

1978 йисалай эгечӀна 1998 йисалди Нагъиева вичин сифтегьан пешедай кӀвалахна.

Гьа и вахтунда 1980 йисарин юкьвалай башламишна литератор хьиз басма ийиз хьана.

1986 йисуз «Литературадин Дагъустан» журналда [[Жалилов Мердали Абдулазизан хва|Мердали Джалилован]] яратмишуникай кхьенвай статья акъатна. 1989 йисуз Магьачкъалада Дагъустандин ктабар акъудзавай издательстводай Ф.Нагъиеван сифтегьан шииррин кӀватӀалар акъатна: «Капал кхьинар» ва «Къванцел биришар»&lt;ref&gt;[http://islamdag.ru/news/16802 islamdag.ru — Студенты отделения журналистики ДГИ встретились с дагестанским ученым, прозаиком Фейзудином Нагиевым]&lt;/ref&gt;.

1992 йисуз ам Россиядин журналистрин кӀватӀалдиз хкянава, гуьгъуьнин йисуз — писательрин кӀватӀалдизни.

1994—2009 йисарин къене адан са шумуд шииррин кӀватӀалар ва шииррал кхьенвай пьеса-мах «Ракъинин руш», поэма «Къуруш», тарихдин драма «Кра Мелик», гьикаятрин кӀватӀал «Ночь в Терсепуле» акъатна.

Адан литературадин кӀвалахрин арада гзаф таржумаярни ава — [[лезги чӀал]]ал таржума авуна Низамидин, Хосрован, Хаканидин шиирар, урус халкьдин классикар ва и вахтундин шаирарни таржума авуна.

Фейзудин Нагъиеван аялриз кхьенвай гьикаятар «Кард» журналда са къатда экъечӀзава. Са бязи гьикаятар мектебрин ктабра тунва.

Дагъустандин композиторри адан шиирар макьамдал эцигнава.

1990—1996 йисарин къене Ф.Нагъиеван гъилик галаз литературадин, жемятдин ва политикадин журнал «Лезгистан-Алупан» лезги ва урус чӀалал акъатна.

2004—2005 йисариз Нагъиев [[РГВК Дагестан|РГВК «Дагъустан»]] телекомпанияда редакторвиле кӀвалахна, ана ада лезги чӀалал вичин хсуси передача «Инсан ва девир» тухвана&lt;ref&gt;[https://flnka.ru/glav_lenta/14205-novye-gorizonty-dlja-vladika-batmanova.html ФЛНКА — Новые горизонты для Владика Батманова]&lt;/ref&gt;.

Литературадилай гъейри ам ахтармишдай литературавед ва публицист хьиз машгьурди хьана.

Ада кьве вишелай гзаф лезги халкьдин тарихдиз, чӀалаз, культурадиз талукь тир макъалаяр кхьена. Ада кхьенвай макъалаяр Урусатдани маса гьукуматрани акъатна.

1994 йисуз Фейзудин Нагъиева РагъэкъечӀдай ва РагъакӀидай [[Европа]]да яшамишзавай гъвечӀи халкьарин ихтиярриз талукьарнавай халкьарин арада хьайи форумда иштираквал авуна.

Нагиеваз виридалайни [[Къавкъаздин Албания]]дин тема чириз кӀан хьана. И темадай ада кхьенвай макъалаяр «Самур», «Дагъустан», «Ватан», «Дагъустандин халкьар» ва маса журналра басма авуна. Нагъиева «Къавкъаздин Албания. Уьлкведин ва халкьарин тарих» лугьудай монография кхьенва&lt;ref&gt;[https://nagiev.clan.su/index/biografija/0-5 nagiev.clan.su — Нагиев Фейзудин Рамазанович]&lt;/ref&gt;.
 
[[Дагъустандин гьукуматдин педагогикадин университет]]да тарсар гузва, литературадин кафедрада доцентдин чка кьуна.

2004 йисуз кандидатдин тӀвар къачудайвал ада «СтӀал Сулейман: яратмишунин ирсинин везифаяр» лугьадай темадай диссертация хвена.

2011 йисуз доктордин тӀвар къачудайвал ада «Проблемы творческого наследия Етима Эмина и Сулеймана Стальского: текстология и поэтика в свете сравнительного изучения» лугьудай темадай диссертация кхьенани хвена&lt;ref&gt;''Нагиев Фейзудин Рамазанович''. [http://www.ceninauku.ru/page_22363.htm Проблемы творческого наследия Етима Эмина и Сулеймана Стальского: текстология и поэтика в свете сравнительного изучения. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора филологических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809183203/http://www.ceninauku.ru/page_22363.htm |date=2014-08-09 }}. Москва, 2011.&lt;/ref&gt;.

[[СтӀал Сулейман]]ан ва [[Етим Эмин]]ан яратмишуниз Ф. Нагиева пуд монография талукьарна.

Ада Етим Эминан 30-лай гзаф ва СтӀал Сулейманан 50-лай гзаф гилалди жагъун тавунвай шиирар жагъурна ва кӀватӀалрик кутуна.

Фейзудин Нагъиева куьгьне вахтарин лезги шаиррин яратмишунар ахтармишзава ва абурун шиирар кӀватӀалра акъудзава.

2007 йисуз ада Магьачкъалада лезги чӀалан орфографиядиз багъшнавай конференция гьазурна ва кьиле тухвана.

== Пишкешар ==
* Дагъустан Республикадин культурадин лайихлу работник (2001).

* Миллетдин игит «Шарвилидин» тӀварунихъ галай премия (2003).

* Дагъустандин Гьукуматдин премиядин номинация (КӀватӀал «Алпан жагъуриз» 2007)

* «Къизилдин лекь» ва тӀвар-ван авай лингвист М. Гаджиеван тӀварунихъ галай премиядин лауреат.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== ЭлячӀунар ==
* [http://nagiev.clan.su Персональный сайт]
* ''Министерство культуры [[Дагестан|Республики Дагестан]].'' [http://www.lib05.ru/upload/files/Kalendar%20-%202011.doc Календарь знаменательных и памятных дат Республики Дагестан на 2011 год]{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
* [http://www.stihi.ru/avtor/kuravi Произведения Фейзудина Нагиева на стихи.ру]

{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Лезги шаирар]] [[Категория:Одессадин эцигунинни архитектурадин академия акьалтӀарнавайбур]] [[Категория:А.М. Горькидин тӀварунихъ галай Москвадин литературадин институт акьалтӀарнавайбур]]</text>
      <sha1>1srirjknn00aexq4ezxk1jljdldew54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Керимрин Седакъет Къайинбеган руш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9322</id>
    <redirect title="КӀележугъ Садакъат" />
    <revision>
      <id>100066</id>
      <parentid>69175</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:23:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>596</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Керимова Седакъет Къайинбеган руш]] на [[КӀележугъ Садакъат]]</comment>
      <origin>100066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="5erkpbdzfqhg5ks6l5s4dl0biyk2d48" xml:space="preserve">#перенаправление [[КӀележугъ Садакъат]]</text>
      <sha1>5erkpbdzfqhg5ks6l5s4dl0biyk2d48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Седакъет Керимова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9323</id>
    <redirect title="КӀележугъ Садакъат" />
    <revision>
      <id>100067</id>
      <parentid>69176</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:23:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>596</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Керимова Седакъет Къайинбеган руш]] на [[КӀележугъ Садакъат]]</comment>
      <origin>100067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="5erkpbdzfqhg5ks6l5s4dl0biyk2d48" xml:space="preserve">#перенаправление [[КӀележугъ Садакъат]]</text>
      <sha1>5erkpbdzfqhg5ks6l5s4dl0biyk2d48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эмиров Валентин Аллагьяран хва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9530</id>
    <redirect title="Ахцегь Валиддин" />
    <revision>
      <id>100037</id>
      <parentid>99284</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:49:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>596</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Эмиррин Аллагьяран хва Валидин]] на [[Ахцегь Валиддин]]</comment>
      <origin>100037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="64x9pvnod2m009z8oo8gjr0jq9729m1" xml:space="preserve">#перенаправление [[Ахцегь Валиддин]]</text>
      <sha1>64x9pvnod2m009z8oo8gjr0jq9729m1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Керимрин Сулейман Абусаидан хва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9865</id>
    <redirect title="Туаркар Сулейман" />
    <revision>
      <id>100076</id>
      <parentid>70928</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>596</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Керимов Сулейман Абусаидан хва]] на [[Тварк Сулейман]]</comment>
      <origin>100076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="k2atzo06hevewp340wywggtyg2saybc" xml:space="preserve">#перенаправление [[Тварк Сулейман]]</text>
      <sha1>k2atzo06hevewp340wywggtyg2saybc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цнал Даур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10770</id>
    <revision>
      <id>100041</id>
      <parentid>90077</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Куругълиев Даурен Халидан хва]] макъаладин тӀвар [[Цнал Даур]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>90077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2290" sha1="iodtty8693lbyagjipoy2vhuha3cxpr" xml:space="preserve">{{Спортсмен
 | ТӀвар                = Куругълиев Даурен Халидан хва
 | ТӀварцӀин оригинал   = 
 | Шикил                = 
 | Гьяркьуьвал          = 
 | Къул                 = 
 | Хайила ганвай тӀвар  = 
 | ЛакӀабар             = 
 | Хайи тарих           = {{Дидедиз дата|12|6|1992|йис}}
 | Хайи чка             = [[Дагъустан]], [[Магьачкъала]] ш.
 | Кьиникьин тарих      =
 | Кьиникьин чка        = 
 | Гражданвал           = {{Урусатдин пайдах}} [[Урусат]]
 | Спортдин жуьре       = Азад кьуршахар
 | Клуб                 = 
 | Карьерадин йисар     = 
 | Гьерекатдик квай гъил= 
 | Тренерар             = 
 | Буй                  = 178 см
 | Заланвал             = 86 кг
 | ТӀвар1               = 
 | Медалар   =
{{турнир1|[[Иван Ярыгинан Къизилдин Гран-при]]}}
{{медаль|Къизил|[[Красноярск]] [[2017 йис]]| 86 кг}}
{{медаль|Кишпир|[[Красноярск]] [[2016 йис]]| 86 кг}}
{{медаль|Кишпир|[[Красноярск]] [[2015 йис]]| 86 кг}}
{{медаль|Кишпир|[[Красноярск]] [[2012 йис]]| 84 кг}}
{{турнир1|[[Рамзан Къадирован ва Адлан Вараеван кубок]]}}
{{медаль|Къизил|[[Грозный]] [[2015 йис]]|86 кг}}
{{медаль|Гимиш|[[Грозный]] [[2013 йис]]|86 кг}}
{{турнир1|[[Али Алиеван Мемориал]]}}
{{медаль|Гимиш|[[Каспийск]] [[2015 йис]]| 84 кг}}
{{турнир1|[[Континентрин арада кубок]]}}
{{медаль|Къизил|[[Хасавюрт]] [[2015 йис]]|86 кг}}
 | Сайт                 = 
 | Къул                 = 
 | Викигьамбар          = 
}}
'''Куругълиев Даурен Халидан хва''' — тӀвар-ван авай лезги спортсмен, [[азад юкьварар]] кьунай устӀар.

[[Категория:Лезги спортсменар]]</text>
      <sha1>iodtty8693lbyagjipoy2vhuha3cxpr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100043</id>
      <parentid>100041</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2339" sha1="1su8emh036huuio28wnevh8zkl8taro" xml:space="preserve">{{Спортсмен
 | ТӀвар                = Куругълиев Даурен Халидан хва
 | ТӀварцӀин оригинал   = 
 | Шикил                = 
 | Гьяркьуьвал          = 
 | Къул                 = 
 | Хайила ганвай тӀвар  = 
 | ЛакӀабар             = 
 | Хайи тарих           = {{Дидедиз дата|12|6|1992|йис}}
 | Хайи чка             = [[Дагъустан]], [[Магьачкъала]] ш.
 | Кьиникьин тарих      =
 | Кьиникьин чка        = 
 | Гражданвал           = {{Урусатдин пайдах}} [[Урусат]]
 | Спортдин жуьре       = Азад кьуршахар
 | Клуб                 = 
 | Карьерадин йисар     = 
 | Гьерекатдик квай гъил= 
 | Тренерар             = 
 | Буй                  = 178 см
 | Заланвал             = 86 кг
 | ТӀвар1               = 
 | Медалар   =
{{турнир1|[[Иван Ярыгинан Къизилдин Гран-при]]}}
{{медаль|Къизил|[[Красноярск]] [[2017 йис]]| 86 кг}}
{{медаль|Кишпир|[[Красноярск]] [[2016 йис]]| 86 кг}}
{{медаль|Кишпир|[[Красноярск]] [[2015 йис]]| 86 кг}}
{{медаль|Кишпир|[[Красноярск]] [[2012 йис]]| 84 кг}}
{{турнир1|[[Рамзан Къадирован ва Адлан Вараеван кубок]]}}
{{медаль|Къизил|[[Грозный]] [[2015 йис]]|86 кг}}
{{медаль|Гимиш|[[Грозный]] [[2013 йис]]|86 кг}}
{{турнир1|[[Али Алиеван Мемориал]]}}
{{медаль|Гимиш|[[Каспийск]] [[2015 йис]]| 84 кг}}
{{турнир1|[[Континентрин арада кубок]]}}
{{медаль|Къизил|[[Хасавюрт]] [[2015 йис]]|86 кг}}
 | Сайт                 = 
 | Къул                 = 
 | Викигьамбар          = 
}}
'''Цнал Куругълидин штул ЧIехи-Бубадин хтул Халидан хва Даур'''— тӀвар-ван авай лезги спортсмен, [[азад юкьварар]] кьунай устӀар.

[[Категория:Лезги спортсменар]]</text>
      <sha1>1su8emh036huuio28wnevh8zkl8taro</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100044</id>
      <parentid>100043</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:54:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2354" sha1="ot7imx32ohmb1jqa8vm3kgxzbxn92pt" xml:space="preserve">{{Спортсмен
 | ТӀвар                = Куругълиев Даурен Халидан хва
 | ТӀварцӀин оригинал   = 
 | Шикил                = 
 | Гьяркьуьвал          = 
 | Къул                 = 
 | Хайила ганвай тӀвар  = 
 | ЛакӀабар             = 
 | Хайи тарих           = {{Дидедиз дата|12|6|1992|йис}}
 | Хайи чка             = [[Дагъустан]], [[Магьачкъала]] ш.
 | Кьиникьин тарих      =
 | Кьиникьин чка        = 
 | Гражданвал           = {{Урусатдин пайдах}} [[Урусат]]
 | Спортдин жуьре       = Азад кьуршахар
 | Клуб                 = 
 | Карьерадин йисар     = 
 | Гьерекатдик квай гъил= 
 | Тренерар             = 
 | Буй                  = 178 см
 | Заланвал             = 86 кг
 | ТӀвар1               = 
 | Медалар   =
{{турнир1|[[Иван Ярыгинан Къизилдин Гран-при]]}}
{{медаль|Къизил|[[Красноярск]] [[2017 йис]]| 86 кг}}
{{медаль|Кишпир|[[Красноярск]] [[2016 йис]]| 86 кг}}
{{медаль|Кишпир|[[Красноярск]] [[2015 йис]]| 86 кг}}
{{медаль|Кишпир|[[Красноярск]] [[2012 йис]]| 84 кг}}
{{турнир1|[[Рамзан Къадирован ва Адлан Вараеван кубок]]}}
{{медаль|Къизил|[[Грозный]] [[2015 йис]]|86 кг}}
{{медаль|Гимиш|[[Грозный]] [[2013 йис]]|86 кг}}
{{турнир1|[[Али Алиеван Мемориал]]}}
{{медаль|Гимиш|[[Каспийск]] [[2015 йис]]| 84 кг}}
{{турнир1|[[Континентрин арада кубок]]}}
{{медаль|Къизил|[[Хасавюрт]] [[2015 йис]]|86 кг}}
 | Сайт                 = 
 | Къул                 = 
 | Викигьамбар          = 
}}
'''Цнал Куругълидин штул ЧIехи-Бубадин хтул Халидан хва Даур (Даурен)'''— тӀвар-ван авай лезги спортсмен, [[азад юкьварар]] кьунай устӀар.

[[Категория:Лезги спортсменар]]</text>
      <sha1>ot7imx32ohmb1jqa8vm3kgxzbxn92pt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100048</id>
      <parentid>100044</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2423" sha1="kje9mxeisyvxmyrnvaslwtcusqu4rfe" xml:space="preserve">{{Спортсмен
 | ТӀвар                = Куругълиев Даурен Халидан хва
 | ТӀварцӀин оригинал   = 
 | Шикил                = 
 | Гьяркьуьвал          = 
 | Къул                 = 
 | Хайила ганвай тӀвар  = 
 | ЛакӀабар             = 
 | Хайи тарих           = {{Дидедиз дата|12|6|1992|йис}}
 | Хайи чка             = [[Дагъустан]], [[Магьачкъала]] ш.
 | Кьиникьин тарих      =
 | Кьиникьин чка        = 
 | Гражданвал           = {{Урусатдин пайдах}} [[Урусат]]
 | Спортдин жуьре       = Азад кьуршахар
 | Клуб                 = 
 | Карьерадин йисар     = 
 | Гьерекатдик квай гъил= 
 | Тренерар             = 
 | Буй                  = 178 см
 | Заланвал             = 86 кг
 | ТӀвар1               = 
 | Медалар   =
{{турнир1|[[Иван Ярыгинан Къизилдин Гран-при]]}}
{{медаль|Къизил|[[Красноярск]] [[2017 йис]]| 86 кг}}
{{медаль|Кишпир|[[Красноярск]] [[2016 йис]]| 86 кг}}
{{медаль|Кишпир|[[Красноярск]] [[2015 йис]]| 86 кг}}
{{медаль|Кишпир|[[Красноярск]] [[2012 йис]]| 84 кг}}
{{турнир1|[[Рамзан Къадирован ва Адлан Вараеван кубок]]}}
{{медаль|Къизил|[[Грозный]] [[2015 йис]]|86 кг}}
{{медаль|Гимиш|[[Грозный]] [[2013 йис]]|86 кг}}
{{турнир1|[[Али Алиеван Мемориал]]}}
{{медаль|Гимиш|[[Каспийск]] [[2015 йис]]| 84 кг}}
{{турнир1|[[Континентрин арада кубок]]}}
{{медаль|Къизил|[[Хасавюрт]] [[2015 йис]]|86 кг}}
 | Сайт                 = 
 | Къул                 = 
 | Викигьамбар          = 
}}
'''Цнал Куругълидин штул ЧIехи-Бубадин хтул Халидан хва Даур (Даурен)'''— тӀвар-ван авай лезги спортсмен, [[азад юкьварар]] кьунай устӀар. Адан бубадин стха [[Цнал Мугьаммад]] я.

[[Категория:Лезги спортсменар]]</text>
      <sha1>kje9mxeisyvxmyrnvaslwtcusqu4rfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алкьвадар Исмаил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13014</id>
    <revision>
      <id>100029</id>
      <parentid>99987</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7242" sha1="7eosh07iitpf1whwu1fbir0r880atum" xml:space="preserve">{{Алим
|Кьиникьин чка = [[Санкт-Петербург|Ленинград]]
}}
'''Алкьвадар Къурбан-Алидин птул Абдуллагьан штул Гьасанан хтул Алидин хва Исмаил''' ('''Генрих''') (1910 йисан 8 июлдиз [[Дербент]] — 1973 йисан 28 майдиз, [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — гимияр эцигдай кас, техникадин илимрин доктор я. [[Сихил]] [[Алкьвадар]] я. [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул я.

Гимияр эцигунин, гимийрин бугъ ийидай къажгъанар ва бугъдин генераторар проектир расунин рекьяй пешехъан я. Гьуьлерин гимийрин атомдин конструктор тир&lt;ref name=&quot;Ракьун&quot;/&gt;.

== Уьмуьрдин кьиса ==
[[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул Алидин хва Исмаил&lt;ref name=&quot;ССР&quot;&gt;{{cite web | url = http://suleiman-stalskiy.ru/o-rayone/personalii/geroi-sssr-i-rossii/gasanov-genrikh-ismail-alievich/ | title = ГАСАНОВ ГЕНРИХ (ИСМАИЛ) АЛИЕВИЧ| publisher = Сайт Сулейман-Стальский района | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt; 1910 йисан 8 июлдиз [[Кьвевар|Дербентда]] къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — [[Германия|немец]] тир Елена Владимировна Бек я&lt;ref name=&quot;Ракьун&quot;&gt;{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Адаз немец диде - Генрих, лезги бубади Исмаил лугьузвай.

1927 йисуз мектеб куьтягьайдалай кьлухъ, ам М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай ЧӀехи гьуьлерин ва дяведин училищедик экечӀна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьуьлуьн дяведин институт]]), амма 1929 йисуз начагъзай виляй ам тарсарикай хкудна&lt;ref name=&quot;Ракьун&quot;/&gt;. Ахпа ада Дагрыбтрестдин челегар ийизвай заводда слесар яз кӀвалахна.1930 йисуз Азербайжандин нафтадин институтдик экечӀна (исятда — [[Азербайждандин нафтадинни промышленностдин гьукуматдин университет]]), 1931 йисуз ада Ленинграддин гимияр эцигдай институтда кӀел давамарна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет]])&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.

1935 йисуз институт кӀелна куьтягьайла, Гьасанов Серго Орджоникидзедин тӀварунихъ галай Балтикадин гимияр эцигдай заводдин ЦКБ-диз кӀвалахал ракъурна.1938 йисуз гимийрин бугъ ийидай къажгъанар туькӀуьрзавай кӀватӀалдин кьиле акъвазна. Дяведин йисара (1941—1945) ЦКБ-17-да кӀвалах давамарна, абуру женгинрин гимияр арадал гъизвай]])&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.

1946 йисалай эгечӀни Балтикадин заводдин ЦКБ-дин кьилин конструктор тир. 1950 йисара Гьасанован гъилик галаз ва адан иштираквал галаз са жерге цӀийи бугъ акъуддай къажгъанар арадал гъана.

1958 йисуз Ленинан тӀварунихъ галай премиядиз лайихлу хьана (гьуьлуьн кӀиникай физвай гимийриз атомны реакторар арадал гъайивиляй)

1959 йисалай эгечӀна — Ленинграддин гимияр эцигзавай институтдин къажгъанар туькӀуьрзавай
кафедрадин доцент тир.

1966 йис — техникадин илимрин доктор (бугъ гьасил ийидай машинар арадал гъайивиляй), профессор.

1973 йисан 28 майдиз Генрих Гьасанов регьметдиз фена. Ам Ленинграддин Богословски тӀвар алай сурарал кучукна&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.

== Хзан ==
Генрих Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, композитор [[Гьасанрин Готфрид Алидин хва|Готфрид Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я.

== Пишкешар ва савкьатар ==
* Сталинан тӀварунихъ галай савкьат (1942) — женгинин гимийрин проект расун авуна лугьуз&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.
* Кьве Зегьметдин Яру Пайдахдин Орден (1956,1960)&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;
* Ленинан тӀварунихъ галай премия (1958)&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;
* Социализмдин Зегьметдин Игит (1970)&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;
* Кьве Ленинан тӀварунихъ галай Орденар&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.

== РикӀел хуьн ==
1976 йисуз адан тӀвар нафта тухузвай гимидиз гана (проект 1559-В)&lt;ref name=&quot;ВТ&quot;&gt;{{cite web | url = https://fleetphoto.ru/vessel/38022/ | title = Генрих Гасанов – проект 1559В | publisher = Водный транспорт | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

1982 йисуз Дербентдин са куьчедал Генрих Гьасанован тӀвар эцигнава&lt;ref&gt;''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 109.&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет акьалтӀарнавайбур]]</text>
      <sha1>7eosh07iitpf1whwu1fbir0r880atum</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100030</id>
      <parentid>100029</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Гьасанрин Алидин хва Исмаил]] макъаладин тӀвар [[Алкьвадар Исмаил]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>100029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7242" sha1="7eosh07iitpf1whwu1fbir0r880atum" xml:space="preserve">{{Алим
|Кьиникьин чка = [[Санкт-Петербург|Ленинград]]
}}
'''Алкьвадар Къурбан-Алидин птул Абдуллагьан штул Гьасанан хтул Алидин хва Исмаил''' ('''Генрих''') (1910 йисан 8 июлдиз [[Дербент]] — 1973 йисан 28 майдиз, [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — гимияр эцигдай кас, техникадин илимрин доктор я. [[Сихил]] [[Алкьвадар]] я. [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул я.

Гимияр эцигунин, гимийрин бугъ ийидай къажгъанар ва бугъдин генераторар проектир расунин рекьяй пешехъан я. Гьуьлерин гимийрин атомдин конструктор тир&lt;ref name=&quot;Ракьун&quot;/&gt;.

== Уьмуьрдин кьиса ==
[[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул Алидин хва Исмаил&lt;ref name=&quot;ССР&quot;&gt;{{cite web | url = http://suleiman-stalskiy.ru/o-rayone/personalii/geroi-sssr-i-rossii/gasanov-genrikh-ismail-alievich/ | title = ГАСАНОВ ГЕНРИХ (ИСМАИЛ) АЛИЕВИЧ| publisher = Сайт Сулейман-Стальский района | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt; 1910 йисан 8 июлдиз [[Кьвевар|Дербентда]] къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — [[Германия|немец]] тир Елена Владимировна Бек я&lt;ref name=&quot;Ракьун&quot;&gt;{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Адаз немец диде - Генрих, лезги бубади Исмаил лугьузвай.

1927 йисуз мектеб куьтягьайдалай кьлухъ, ам М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай ЧӀехи гьуьлерин ва дяведин училищедик экечӀна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьуьлуьн дяведин институт]]), амма 1929 йисуз начагъзай виляй ам тарсарикай хкудна&lt;ref name=&quot;Ракьун&quot;/&gt;. Ахпа ада Дагрыбтрестдин челегар ийизвай заводда слесар яз кӀвалахна.1930 йисуз Азербайжандин нафтадин институтдик экечӀна (исятда — [[Азербайждандин нафтадинни промышленностдин гьукуматдин университет]]), 1931 йисуз ада Ленинграддин гимияр эцигдай институтда кӀел давамарна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет]])&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.

1935 йисуз институт кӀелна куьтягьайла, Гьасанов Серго Орджоникидзедин тӀварунихъ галай Балтикадин гимияр эцигдай заводдин ЦКБ-диз кӀвалахал ракъурна.1938 йисуз гимийрин бугъ ийидай къажгъанар туькӀуьрзавай кӀватӀалдин кьиле акъвазна. Дяведин йисара (1941—1945) ЦКБ-17-да кӀвалах давамарна, абуру женгинрин гимияр арадал гъизвай]])&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.

1946 йисалай эгечӀни Балтикадин заводдин ЦКБ-дин кьилин конструктор тир. 1950 йисара Гьасанован гъилик галаз ва адан иштираквал галаз са жерге цӀийи бугъ акъуддай къажгъанар арадал гъана.

1958 йисуз Ленинан тӀварунихъ галай премиядиз лайихлу хьана (гьуьлуьн кӀиникай физвай гимийриз атомны реакторар арадал гъайивиляй)

1959 йисалай эгечӀна — Ленинграддин гимияр эцигзавай институтдин къажгъанар туькӀуьрзавай
кафедрадин доцент тир.

1966 йис — техникадин илимрин доктор (бугъ гьасил ийидай машинар арадал гъайивиляй), профессор.

1973 йисан 28 майдиз Генрих Гьасанов регьметдиз фена. Ам Ленинграддин Богословски тӀвар алай сурарал кучукна&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.

== Хзан ==
Генрих Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, композитор [[Гьасанрин Готфрид Алидин хва|Готфрид Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я.

== Пишкешар ва савкьатар ==
* Сталинан тӀварунихъ галай савкьат (1942) — женгинин гимийрин проект расун авуна лугьуз&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.
* Кьве Зегьметдин Яру Пайдахдин Орден (1956,1960)&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;
* Ленинан тӀварунихъ галай премия (1958)&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;
* Социализмдин Зегьметдин Игит (1970)&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;
* Кьве Ленинан тӀварунихъ галай Орденар&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.

== РикӀел хуьн ==
1976 йисуз адан тӀвар нафта тухузвай гимидиз гана (проект 1559-В)&lt;ref name=&quot;ВТ&quot;&gt;{{cite web | url = https://fleetphoto.ru/vessel/38022/ | title = Генрих Гасанов – проект 1559В | publisher = Водный транспорт | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

1982 йисуз Дербентдин са куьчедал Генрих Гьасанован тӀвар эцигнава&lt;ref&gt;''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 109.&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет акьалтӀарнавайбур]]</text>
      <sha1>7eosh07iitpf1whwu1fbir0r880atum</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100050</id>
      <parentid>100030</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7353" sha1="qfomv4fe3kc0p56jye44cgwvey3rbr1" xml:space="preserve">{{Алим
|Кьиникьин чка = [[Санкт-Петербург|Ленинград]]
}}
'''Алкьвадар Къурбан-Алидин птул Абдуллагьан штул Гьасанан хтул Алидин хва Исмаил''' ('''Генрих''') (1910 йисан 8 июлдиз [[Дербент]] — 1973 йисан 28 майдиз, [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — гимияр эцигдай кас, техникадин илимрин доктор я. [[Сихил]] [[Алкьвадар]] я.

[[Алкьвадар Гьасан|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, [[Алкьвадар Жабраил|Алкьвадар]] [[Алкьвадар Жабраил|Жабраилан]] стха я. 

Гимияр эцигунин, гимийрин бугъ ийидай къажгъанар ва бугъдин генераторар проектир расунин рекьяй пешехъан я. Гьуьлерин гимийрин атомдин конструктор тир&lt;ref name=&quot;Ракьун&quot;/&gt;.

== Уьмуьрдин кьиса ==
[[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул Алидин хва Исмаил&lt;ref name=&quot;ССР&quot;&gt;{{cite web | url = http://suleiman-stalskiy.ru/o-rayone/personalii/geroi-sssr-i-rossii/gasanov-genrikh-ismail-alievich/ | title = ГАСАНОВ ГЕНРИХ (ИСМАИЛ) АЛИЕВИЧ| publisher = Сайт Сулейман-Стальский района | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt; 1910 йисан 8 июлдиз [[Кьвевар|Дербентда]] къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — [[Германия|немец]] тир Елена Владимировна Бек я&lt;ref name=&quot;Ракьун&quot;&gt;{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Адаз немец диде - Генрих, лезги бубади Исмаил лугьузвай.

1927 йисуз мектеб куьтягьайдалай кьлухъ, ам М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай ЧӀехи гьуьлерин ва дяведин училищедик экечӀна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьуьлуьн дяведин институт]]), амма 1929 йисуз начагъзай виляй ам тарсарикай хкудна&lt;ref name=&quot;Ракьун&quot;/&gt;. Ахпа ада Дагрыбтрестдин челегар ийизвай заводда слесар яз кӀвалахна.1930 йисуз Азербайжандин нафтадин институтдик экечӀна (исятда — [[Азербайждандин нафтадинни промышленностдин гьукуматдин университет]]), 1931 йисуз ада Ленинграддин гимияр эцигдай институтда кӀел давамарна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет]])&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.

1935 йисуз институт кӀелна куьтягьайла, Гьасанов Серго Орджоникидзедин тӀварунихъ галай Балтикадин гимияр эцигдай заводдин ЦКБ-диз кӀвалахал ракъурна.1938 йисуз гимийрин бугъ ийидай къажгъанар туькӀуьрзавай кӀватӀалдин кьиле акъвазна. Дяведин йисара (1941—1945) ЦКБ-17-да кӀвалах давамарна, абуру женгинрин гимияр арадал гъизвай]])&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.

1946 йисалай эгечӀни Балтикадин заводдин ЦКБ-дин кьилин конструктор тир. 1950 йисара Гьасанован гъилик галаз ва адан иштираквал галаз са жерге цӀийи бугъ акъуддай къажгъанар арадал гъана.

1958 йисуз Ленинан тӀварунихъ галай премиядиз лайихлу хьана (гьуьлуьн кӀиникай физвай гимийриз атомны реакторар арадал гъайивиляй)

1959 йисалай эгечӀна — Ленинграддин гимияр эцигзавай институтдин къажгъанар туькӀуьрзавай
кафедрадин доцент тир.

1966 йис — техникадин илимрин доктор (бугъ гьасил ийидай машинар арадал гъайивиляй), профессор.

1973 йисан 28 майдиз Генрих Гьасанов регьметдиз фена. Ам Ленинграддин Богословски тӀвар алай сурарал кучукна&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.

== Хзан ==
Генрих Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, композитор [[Гьасанрин Готфрид Алидин хва|Готфрид Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я.

== Пишкешар ва савкьатар ==
* Сталинан тӀварунихъ галай савкьат (1942) — женгинин гимийрин проект расун авуна лугьуз&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.
* Кьве Зегьметдин Яру Пайдахдин Орден (1956,1960)&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;
* Ленинан тӀварунихъ галай премия (1958)&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;
* Социализмдин Зегьметдин Игит (1970)&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;
* Кьве Ленинан тӀварунихъ галай Орденар&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.

== РикӀел хуьн ==
1976 йисуз адан тӀвар нафта тухузвай гимидиз гана (проект 1559-В)&lt;ref name=&quot;ВТ&quot;&gt;{{cite web | url = https://fleetphoto.ru/vessel/38022/ | title = Генрих Гасанов – проект 1559В | publisher = Водный транспорт | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

1982 йисуз Дербентдин са куьчедал Генрих Гьасанован тӀвар эцигнава&lt;ref&gt;''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 109.&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет акьалтӀарнавайбур]]</text>
      <sha1>qfomv4fe3kc0p56jye44cgwvey3rbr1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100059</id>
      <parentid>100050</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7412" sha1="kve3izsws32eta0d77w0e7bvdm0o7xw" xml:space="preserve">{{Алим
|Кьиникьин чка = [[Санкт-Петербург|Ленинград]]
}}
'''Алкьвадар Къурбан-Алидин птул Абдуллагьан штул Гьасанан хтул Алидин хва Исмаил''' ('''Генрих''') (1910 йисан 8 июлдиз [[Дербент]] — 1973 йисан 28 майдиз, [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — гимияр эцигдай кас, техникадин илимрин доктор я. [[Сихил]] [[Алкьвадар]] я.

[[Алкьвадар Гьасан|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, [[Алкьвадар Жабраил|Алкьвадар]] [[Алкьвадар Жабраил|Жабраилан]] стха я. 

Гимияр эцигунин, гимийрин бугъ ийидай къажгъанар ва бугъдин генераторар проектир расунин рекьяй пешехъан я. Гьуьлерин гимийрин атомдин конструктор тир&lt;ref name=&quot;Ракьун&quot;/&gt;.

== Уьмуьрдин кьиса ==
[[Алкьвадар Абдуллагь|Алкьвадар Абдуллагьан]] штул [[Алкьвадар Гьасан|Гьасанан]] хтул Алидин хва Исмаил&lt;ref name=&quot;ССР&quot;&gt;{{cite web | url = http://suleiman-stalskiy.ru/o-rayone/personalii/geroi-sssr-i-rossii/gasanov-genrikh-ismail-alievich/ | title = ГАСАНОВ ГЕНРИХ (ИСМАИЛ) АЛИЕВИЧ| publisher = Сайт Сулейман-Стальский района | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt; 1910 йисан 8 июлдиз [[Кьвевар|Дербентда]] къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — [[Германия|немец]] тир Елена Владимировна Бек я&lt;ref name=&quot;Ракьун&quot;&gt;{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Адаз немец диде - Генрих, лезги бубади Исмаил лугьузвай.

1927 йисуз мектеб куьтягьайдалай кьлухъ, ам М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай ЧӀехи гьуьлерин ва дяведин училищедик экечӀна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьуьлуьн дяведин институт]]), амма 1929 йисуз начагъзай виляй ам тарсарикай хкудна&lt;ref name=&quot;Ракьун&quot;/&gt;. Ахпа ада Дагрыбтрестдин челегар ийизвай заводда слесар яз кӀвалахна.1930 йисуз Азербайжандин нафтадин институтдик экечӀна (исятда — [[Азербайждандин нафтадинни промышленностдин гьукуматдин университет]]), 1931 йисуз ада Ленинграддин гимияр эцигдай институтда кӀел давамарна (исятда — [[Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет]])&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.

1935 йисуз институт кӀелна куьтягьайла, Гьасанов Серго Орджоникидзедин тӀварунихъ галай Балтикадин гимияр эцигдай заводдин ЦКБ-диз кӀвалахал ракъурна.1938 йисуз гимийрин бугъ ийидай къажгъанар туькӀуьрзавай кӀватӀалдин кьиле акъвазна. Дяведин йисара (1941—1945) ЦКБ-17-да кӀвалах давамарна, абуру женгинрин гимияр арадал гъизвай]])&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.

1946 йисалай эгечӀни Балтикадин заводдин ЦКБ-дин кьилин конструктор тир. 1950 йисара Гьасанован гъилик галаз ва адан иштираквал галаз са жерге цӀийи бугъ акъуддай къажгъанар арадал гъана.

1958 йисуз Ленинан тӀварунихъ галай премиядиз лайихлу хьана (гьуьлуьн кӀиникай физвай гимийриз атомны реакторар арадал гъайивиляй)

1959 йисалай эгечӀна — Ленинграддин гимияр эцигзавай институтдин къажгъанар туькӀуьрзавай
кафедрадин доцент тир.

1966 йис — техникадин илимрин доктор (бугъ гьасил ийидай машинар арадал гъайивиляй), профессор.

1973 йисан 28 майдиз Генрих Гьасанов регьметдиз фена. Ам Ленинграддин Богословски тӀвар алай сурарал кучукна&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.

== Хзан ==
Генрих Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, композитор [[Гьасанрин Готфрид Алидин хва|Готфрид Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я.

== Пишкешар ва савкьатар ==
* Сталинан тӀварунихъ галай савкьат (1942) — женгинин гимийрин проект расун авуна лугьуз&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.
* Кьве Зегьметдин Яру Пайдахдин Орден (1956,1960)&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;
* Ленинан тӀварунихъ галай премия (1958)&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;
* Социализмдин Зегьметдин Игит (1970)&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;
* Кьве Ленинан тӀварунихъ галай Орденар&lt;ref name=&quot;ССР&quot;/&gt;.

== РикӀел хуьн ==
1976 йисуз адан тӀвар нафта тухузвай гимидиз гана (проект 1559-В)&lt;ref name=&quot;ВТ&quot;&gt;{{cite web | url = https://fleetphoto.ru/vessel/38022/ | title = Генрих Гасанов – проект 1559В | publisher = Водный транспорт | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

1982 йисуз Дербентдин са куьчедал Генрих Гьасанован тӀвар эцигнава&lt;ref&gt;''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 109.&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет акьалтӀарнавайбур]]</text>
      <sha1>kve3izsws32eta0d77w0e7bvdm0o7xw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алкьвадар Жабраил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13015</id>
    <revision>
      <id>100025</id>
      <parentid>99986</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Гьасанрин Алидин хва Жабраил]] макъаладин тӀвар [[Алкьвадар Жабраил]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>99986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9135" sha1="q7fwsczcyqsraca1nb6acmou5ut2eto" xml:space="preserve">{{Алим}}
'''Алкьвадар Гьасанан хтул Алидин хва Жабраил''' ('''Готфрид''') (1900—1965) — [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|советрин]] композитор, РСФСР-дин искусстводин лайихлу кас (1960), кьве Сталинан тӀварунихъ галай премиядин лауреат я (1949, 1951). [[Сихил]] [[Алкьвадар]] я.

«Хочбар» лугьудай [[Дагъустан]]дин садлагьай опера кхьей кас я. Дагъустандин пешекарвилин музыкадин медениятдин бине эцигай кас я.

== Уьмуьрдин кьиса ==
[[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул Алидин хва Жабраил 1900 йисан 18 апрелдиз (1 майдиз) Дербентда къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — [[Германия|немец]] тир Елена Владимировна Бек я&lt;ref name=&quot;Ракьун&quot;&gt;{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Адаз немец диде - Готфрид, лезги бубади Жабраил лугьузвай.

1926 йисуз ада [[Санкт-Петербургдин Н.А. Римский-Корсакован тӀварунхъ галай консерватория]]да М.Н,Бариновадин фортепианадин класс кӀелна куьтяхьна; композициядин классдай В. П. Калафатидивай тарсар къачуна&lt;ref name=&quot;ИСАРАН&quot;&gt;{{cite web | url = http://isaran.ru/?q=ru/fund&amp;guid=ADF10F3F-3F92-48DC-AF41-21E0786AA7B6&amp;ida=34 | title = Гасанов Готфрид (Джабраил) Алиевич | publisher = ИСАРАН | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

Гьа йисуз [[Буйнакск]]да ада садлагьай музыкадин мектеб ахъана. [[Магьачкъала]]да, [[Самара]]да, [[Ленинград]]да музыкадай тарсар гана; кьилди-кьилихъ пианинодал къугъваз концертар гана.

Г.Гьасанов сифтегьан халкьарин макьамар кӀватӀдай экспедициядин кьиле акъвазна. Гьа экспедиция Буйнакскидай экъечӀна Араканар-Кудутль-Гергебил-Могох-Хунзах-Чох-Согратл рекьяй фена. Экспедицияди лап гзаф материалар кӀватӀна: 120 шиирар ва 100 халкьдин макьамар. Экспедицияда кӀватӀнавай материалри куьмек гана Г. Гьсановаз «Аваррин манияр» лугьудай илимдин кӀвалах кхьидайла. Гьа кӀвалах ада 1927 йисуз куьтягьна.1927 йисуз августдин вацра Г.Гьасанова Гьукуматдин музыкадин илимдин институтдин (ГМИИ) этнографиядин хлел доклад авуна. Илимдин жемятди адаз еке къимет гана. Г. Гьасановаз ГМИИ-дин член-корреспондент тӀвар гана. Гьа 1927 йисуз Г. Гьасанова ва М. Джамалова кӀватӀнавай «Дагъустандин кьуьлерин макьамар: зуьрнедал ийизвай 12 лезгинка-кьуьл» кӀватӀал экъечӀна. Дагъустандин композиторрин С.Агабабован, Сейфуллагь Керимован, Мурад Кажлаеван, Ширвани Чалаеван ва масадбурун муаллим тир&lt;ref name=&quot;ИСАРАН&quot;/&gt;.

1926 йисуз ада Магьачкъалада музыкадин мектеб (исятда адан тӀварунихъ училище).

Дагъустандин композиторрин кӀватӀал арадал гъанвайди Г.Гьасанов я. 1935—1938 йисара ва 1947—1953 йисара Дагъустандин АССРдин кьуьлерин ва манийрин Ансамблдин кьиле акъвазнавай.

1943—1047 йисара Къумухърин музыкадин ва драмадин театрда музыкадин хлен заведиш тир.

1955—1962 йисара ДАССРдин композиторрин кӀватӀалдин кьиле ава. Дагъустандин музыкадин пешекарвилин культарадин кьиле ава, урусрин ва классикадин музыкадихъ гзаф инсанар танишарна. Дагъустандин композитор С.Агабабовакай пешекар хьун паталди гзаф таъсир авуна.

Г.Гьасанов-сифтегьан дагъустанрин музыкадин театрдиз кхьей шеъэрин автор я;ада аялриз эцигнавай балет «Къарачач», опера «Хочбар», пьесайриз «Айкъази»,&quot;Асиятан кӀанивал&quot; маниярни кхьена.

1963 йисуз Г.Гьасанов Магьачкъаладай Москвадиз яшамиш жез хъфена, амма кьиле авай яратмишунин гьакъикъат дегиш хьанвач — дерин миллетдин художник яз амукьна.
«Дагъустандихъ галай зи яратмишунин алакъаяр-асул кьилин зун зи уьмуьрдихъ кутӀунзавайди я — Москвадай кхьизвай ада, — Тек дагъустанрин темарал кхьида. Заз виридалай Дагъустан ва чи халкь кӀанда».

1965 йисан 28 майдиз Готфрид Гьасанов Москвада кьена. Дагъустанда чилик кутуна, адан сур Тарки дагъдин кӀене ава. Сурал алай памятникдал адан Сифтегьан фортепианадин концертдай макьам кхьена&lt;ref&gt;[https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 Постановление Совета Министров Дагестанской АССР от 15 августа 1975 года № 289 «О памятниках культуры, находящихся на территории Дагестанской АССР, подлежащих государственной охране», Приложение № 1 № 289 от 15.08.1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921185351/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 |date=2019-09-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ru.wikivoyage.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83_%D0%93%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%83_%D0%93%D0%90_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%89%D0%B5.jpg Памятник С. Агабабову]&lt;/ref&gt;.

== Хзан ==
Готфрид Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, гимияр эцигай, илимдин крархъан [[Гьасанрин Генрих Алидин хва|Генрих Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я.

== РикӀел хуьн ==
1982 (1997) йисуз Дербентдин са куьчедал Готфрид Гьасанован тӀвар эцигнава&lt;ref&gt;''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 112.&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== Эдебият ==
* Якубов М. А. Отец дагестанской музыки. Махачкала, 1980.
* Якубов М. А. Готфрид Алиевич Гасанов — основоположник дагестанской профессиональной музыкальной культуры. М., 2010.

{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Санкт-Петербургдин консерватория акьалтӀарнавайбур]]</text>
      <sha1>q7fwsczcyqsraca1nb6acmou5ut2eto</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100028</id>
      <parentid>100025</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9273" sha1="kh1b74o42x354hgmx28d67coeepuxt7" xml:space="preserve">{{Алим}}
'''Алкьвадар Къурбан-Алидин птул Абдуллагьан штул Гьасанан хтул Алидин хва Жабраил''' ('''Готфрид''') (1900—1965) — [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|советрин]] композитор, РСФСР-дин искусстводин лайихлу кас (1960), кьве Сталинан тӀварунихъ галай премиядин лауреат я (1949, 1951). [[Сихил]] [[Алкьвадар]] я.

«Хочбар» лугьудай [[Дагъустан]]дин садлагьай опера кхьей кас я. Дагъустандин пешекарвилин музыкадин медениятдин бине эцигай кас я.

== Уьмуьрдин кьиса ==
Алкьвадар Къурбан-Алидин птул Абдуллагьан штул [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Гьасанан]] хтул Алидин хва Жабраил 1900 йисан 18 апрелдиз (1 майдиз) Дербентда къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — [[Германия|немец]] тир Елена Владимировна Бек я&lt;ref name=&quot;Ракьун&quot;&gt;{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Адаз немец диде - Готфрид, лезги бубади Жабраил лугьузвай.

1926 йисуз ада [[Санкт-Петербургдин Н.А. Римский-Корсакован тӀварунхъ галай консерватория]]да М.Н,Бариновадин фортепианадин класс кӀелна куьтяхьна; композициядин классдай В. П. Калафатидивай тарсар къачуна&lt;ref name=&quot;ИСАРАН&quot;&gt;{{cite web | url = http://isaran.ru/?q=ru/fund&amp;guid=ADF10F3F-3F92-48DC-AF41-21E0786AA7B6&amp;ida=34 | title = Гасанов Готфрид (Джабраил) Алиевич | publisher = ИСАРАН | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

Гьа йисуз [[Буйнакск]]да ада садлагьай музыкадин мектеб ахъана. [[Магьачкъала]]да, [[Самара]]да, [[Ленинград]]да музыкадай тарсар гана; кьилди-кьилихъ пианинодал къугъваз концертар гана.

Г.Гьасанов сифтегьан халкьарин макьамар кӀватӀдай экспедициядин кьиле акъвазна. Гьа экспедиция Буйнакскидай экъечӀна Араканар-Кудутль-Гергебил-Могох-Хунзах-Чох-Согратл рекьяй фена. Экспедицияди лап гзаф материалар кӀватӀна: 120 шиирар ва 100 халкьдин макьамар. Экспедицияда кӀватӀнавай материалри куьмек гана Г. Гьсановаз «Аваррин манияр» лугьудай илимдин кӀвалах кхьидайла. Гьа кӀвалах ада 1927 йисуз куьтягьна.1927 йисуз августдин вацра Г.Гьасанова Гьукуматдин музыкадин илимдин институтдин (ГМИИ) этнографиядин хлел доклад авуна. Илимдин жемятди адаз еке къимет гана. Г. Гьасановаз ГМИИ-дин член-корреспондент тӀвар гана. Гьа 1927 йисуз Г. Гьасанова ва М. Джамалова кӀватӀнавай «Дагъустандин кьуьлерин макьамар: зуьрнедал ийизвай 12 лезгинка-кьуьл» кӀватӀал экъечӀна. Дагъустандин композиторрин С.Агабабован, Сейфуллагь Керимован, Мурад Кажлаеван, Ширвани Чалаеван ва масадбурун муаллим тир&lt;ref name=&quot;ИСАРАН&quot;/&gt;.

1926 йисуз ада Магьачкъалада музыкадин мектеб (исятда адан тӀварунихъ училище).

Дагъустандин композиторрин кӀватӀал арадал гъанвайди Г.Гьасанов я. 1935—1938 йисара ва 1947—1953 йисара Дагъустандин АССРдин кьуьлерин ва манийрин Ансамблдин кьиле акъвазнавай.

1943—1047 йисара Къумухърин музыкадин ва драмадин театрда музыкадин хлен заведиш тир.

1955—1962 йисара ДАССРдин композиторрин кӀватӀалдин кьиле ава. Дагъустандин музыкадин пешекарвилин культарадин кьиле ава, урусрин ва классикадин музыкадихъ гзаф инсанар танишарна. Дагъустандин композитор С.Агабабовакай пешекар хьун паталди гзаф таъсир авуна.

Г.Гьасанов-сифтегьан дагъустанрин музыкадин театрдиз кхьей шеъэрин автор я;ада аялриз эцигнавай балет «Къарачач», опера «Хочбар», пьесайриз «Айкъази»,&quot;Асиятан кӀанивал&quot; маниярни кхьена.

1963 йисуз Г.Гьасанов Магьачкъаладай Москвадиз яшамиш жез хъфена, амма кьиле авай яратмишунин гьакъикъат дегиш хьанвач — дерин миллетдин художник яз амукьна.
«Дагъустандихъ галай зи яратмишунин алакъаяр-асул кьилин зун зи уьмуьрдихъ кутӀунзавайди я — Москвадай кхьизвай ада, — Тек дагъустанрин темарал кхьида. Заз виридалай Дагъустан ва чи халкь кӀанда».

1965 йисан 28 майдиз Готфрид Гьасанов Москвада кьена. Дагъустанда чилик кутуна, адан сур Тарки дагъдин кӀене ава. Сурал алай памятникдал адан Сифтегьан фортепианадин концертдай макьам кхьена&lt;ref&gt;[https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 Постановление Совета Министров Дагестанской АССР от 15 августа 1975 года № 289 «О памятниках культуры, находящихся на территории Дагестанской АССР, подлежащих государственной охране», Приложение № 1 № 289 от 15.08.1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921185351/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 |date=2019-09-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ru.wikivoyage.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83_%D0%93%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%83_%D0%93%D0%90_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%89%D0%B5.jpg Памятник С. Агабабову]&lt;/ref&gt;.

== Хзан ==
Готфрид Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, гимияр эцигай, илимдин крархъан [[Гьасанрин Генрих Алидин хва|Генрих Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я.

== РикӀел хуьн ==
1982 (1997) йисуз Дербентдин са куьчедал Готфрид Гьасанован тӀвар эцигнава&lt;ref&gt;''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 112.&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== Эдебият ==
* Якубов М. А. Отец дагестанской музыки. Махачкала, 1980.
* Якубов М. А. Готфрид Алиевич Гасанов — основоположник дагестанской профессиональной музыкальной культуры. М., 2010.

{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Санкт-Петербургдин консерватория акьалтӀарнавайбур]]</text>
      <sha1>kh1b74o42x354hgmx28d67coeepuxt7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100051</id>
      <parentid>100028</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9441" sha1="ts1xf61kha2vwbf7mpm9t6vfflubx96" xml:space="preserve">{{Алим}}
'''Алкьвадар Къурбан-Алидин птул Абдуллагьан штул Гьасанан хтул Алидин хва Жабраил''' ('''Готфрид''') (1900—1965) — [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|советрин]] композитор, РСФСР-дин искусстводин лайихлу кас (1960), кьве Сталинан тӀварунихъ галай премиядин лауреат я (1949, 1951). [[Сихил]] [[Алкьвадар]] я.

[[Алкьвадар Гьасан|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, [[Алкьвадар Исмаил|Алкьвадар Исмаилан]] стха я.

«Хочбар» лугьудай [[Дагъустан]]дин садлагьай опера кхьей кас я. Дагъустандин пешекарвилин музыкадин медениятдин бине эцигай кас я.

== Уьмуьрдин кьиса ==
Алкьвадар Къурбан-Алидин птул Абдуллагьан штул [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Гьасанан]] хтул Алидин хва Жабраил 1900 йисан 18 апрелдиз (1 майдиз) Дербентда къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — [[Германия|немец]] тир Елена Владимировна Бек я&lt;ref name=&quot;Ракьун&quot;&gt;{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Адаз немец диде - Готфрид, лезги бубади Жабраил лугьузвай.

1926 йисуз ада [[Санкт-Петербургдин Н.А. Римский-Корсакован тӀварунхъ галай консерватория]]да М.Н,Бариновадин фортепианадин класс кӀелна куьтяхьна; композициядин классдай В. П. Калафатидивай тарсар къачуна&lt;ref name=&quot;ИСАРАН&quot;&gt;{{cite web | url = http://isaran.ru/?q=ru/fund&amp;guid=ADF10F3F-3F92-48DC-AF41-21E0786AA7B6&amp;ida=34 | title = Гасанов Готфрид (Джабраил) Алиевич | publisher = ИСАРАН | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

Гьа йисуз [[Буйнакск]]да ада садлагьай музыкадин мектеб ахъана. [[Магьачкъала]]да, [[Самара]]да, [[Ленинград]]да музыкадай тарсар гана; кьилди-кьилихъ пианинодал къугъваз концертар гана.

Г.Гьасанов сифтегьан халкьарин макьамар кӀватӀдай экспедициядин кьиле акъвазна. Гьа экспедиция Буйнакскидай экъечӀна Араканар-Кудутль-Гергебил-Могох-Хунзах-Чох-Согратл рекьяй фена. Экспедицияди лап гзаф материалар кӀватӀна: 120 шиирар ва 100 халкьдин макьамар. Экспедицияда кӀватӀнавай материалри куьмек гана Г. Гьсановаз «Аваррин манияр» лугьудай илимдин кӀвалах кхьидайла. Гьа кӀвалах ада 1927 йисуз куьтягьна.1927 йисуз августдин вацра Г.Гьасанова Гьукуматдин музыкадин илимдин институтдин (ГМИИ) этнографиядин хлел доклад авуна. Илимдин жемятди адаз еке къимет гана. Г. Гьасановаз ГМИИ-дин член-корреспондент тӀвар гана. Гьа 1927 йисуз Г. Гьасанова ва М. Джамалова кӀватӀнавай «Дагъустандин кьуьлерин макьамар: зуьрнедал ийизвай 12 лезгинка-кьуьл» кӀватӀал экъечӀна. Дагъустандин композиторрин С.Агабабован, Сейфуллагь Керимован, Мурад Кажлаеван, Ширвани Чалаеван ва масадбурун муаллим тир&lt;ref name=&quot;ИСАРАН&quot;/&gt;.

1926 йисуз ада Магьачкъалада музыкадин мектеб (исятда адан тӀварунихъ училище).

Дагъустандин композиторрин кӀватӀал арадал гъанвайди Г.Гьасанов я. 1935—1938 йисара ва 1947—1953 йисара Дагъустандин АССРдин кьуьлерин ва манийрин Ансамблдин кьиле акъвазнавай.

1943—1047 йисара Къумухърин музыкадин ва драмадин театрда музыкадин хлен заведиш тир.

1955—1962 йисара ДАССРдин композиторрин кӀватӀалдин кьиле ава. Дагъустандин музыкадин пешекарвилин культарадин кьиле ава, урусрин ва классикадин музыкадихъ гзаф инсанар танишарна. Дагъустандин композитор С.Агабабовакай пешекар хьун паталди гзаф таъсир авуна.

Г.Гьасанов-сифтегьан дагъустанрин музыкадин театрдиз кхьей шеъэрин автор я;ада аялриз эцигнавай балет «Къарачач», опера «Хочбар», пьесайриз «Айкъази»,&quot;Асиятан кӀанивал&quot; маниярни кхьена.

1963 йисуз Г.Гьасанов Магьачкъаладай Москвадиз яшамиш жез хъфена, амма кьиле авай яратмишунин гьакъикъат дегиш хьанвач — дерин миллетдин художник яз амукьна.
«Дагъустандихъ галай зи яратмишунин алакъаяр-асул кьилин зун зи уьмуьрдихъ кутӀунзавайди я — Москвадай кхьизвай ада, — Тек дагъустанрин темарал кхьида. Заз виридалай Дагъустан ва чи халкь кӀанда».

1965 йисан 28 майдиз Готфрид Гьасанов Москвада кьена. Дагъустанда чилик кутуна, адан сур Тарки дагъдин кӀене ава. Сурал алай памятникдал адан Сифтегьан фортепианадин концертдай макьам кхьена&lt;ref&gt;[https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 Постановление Совета Министров Дагестанской АССР от 15 августа 1975 года № 289 «О памятниках культуры, находящихся на территории Дагестанской АССР, подлежащих государственной охране», Приложение № 1 № 289 от 15.08.1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921185351/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 |date=2019-09-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ru.wikivoyage.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83_%D0%93%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%83_%D0%93%D0%90_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%89%D0%B5.jpg Памятник С. Агабабову]&lt;/ref&gt;.

== Хзан ==
Готфрид Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, гимияр эцигай, илимдин крархъан [[Гьасанрин Генрих Алидин хва|Генрих Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я.

== РикӀел хуьн ==
1982 (1997) йисуз Дербентдин са куьчедал Готфрид Гьасанован тӀвар эцигнава&lt;ref&gt;''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 112.&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== Эдебият ==
* Якубов М. А. Отец дагестанской музыки. Махачкала, 1980.
* Якубов М. А. Готфрид Алиевич Гасанов — основоположник дагестанской профессиональной музыкальной культуры. М., 2010.

{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Санкт-Петербургдин консерватория акьалтӀарнавайбур]]</text>
      <sha1>ts1xf61kha2vwbf7mpm9t6vfflubx96</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100058</id>
      <parentid>100051</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:15:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>/* Уьмуьрдин кьиса */</comment>
      <origin>100058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9483" sha1="7jm3muf1ipqcc0zoz099xs4ta9ecye1" xml:space="preserve">{{Алим}}
'''Алкьвадар Къурбан-Алидин птул Абдуллагьан штул Гьасанан хтул Алидин хва Жабраил''' ('''Готфрид''') (1900—1965) — [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|советрин]] композитор, РСФСР-дин искусстводин лайихлу кас (1960), кьве Сталинан тӀварунихъ галай премиядин лауреат я (1949, 1951). [[Сихил]] [[Алкьвадар]] я.

[[Алкьвадар Гьасан|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, [[Алкьвадар Исмаил|Алкьвадар Исмаилан]] стха я.

«Хочбар» лугьудай [[Дагъустан]]дин садлагьай опера кхьей кас я. Дагъустандин пешекарвилин музыкадин медениятдин бине эцигай кас я.

== Уьмуьрдин кьиса ==
Алкьвадар Къурбан-Алидин птул [[Алкьвадар Абдуллагь|Абдуллагьан]] штул [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Гьасанан]] хтул Алидин хва Жабраил 1900 йисан 18 апрелдиз (1 майдиз) Дербентда къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — [[Германия|немец]] тир Елена Владимировна Бек я&lt;ref name=&quot;Ракьун&quot;&gt;{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/7250-zheleznyy-genrih.html | title = «Железный Генрих» | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Адаз немец диде - Готфрид, лезги бубади Жабраил лугьузвай.

1926 йисуз ада [[Санкт-Петербургдин Н.А. Римский-Корсакован тӀварунхъ галай консерватория]]да М.Н,Бариновадин фортепианадин класс кӀелна куьтяхьна; композициядин классдай В. П. Калафатидивай тарсар къачуна&lt;ref name=&quot;ИСАРАН&quot;&gt;{{cite web | url = http://isaran.ru/?q=ru/fund&amp;guid=ADF10F3F-3F92-48DC-AF41-21E0786AA7B6&amp;ida=34 | title = Гасанов Готфрид (Джабраил) Алиевич | publisher = ИСАРАН | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

Гьа йисуз [[Буйнакск]]да ада садлагьай музыкадин мектеб ахъана. [[Магьачкъала]]да, [[Самара]]да, [[Ленинград]]да музыкадай тарсар гана; кьилди-кьилихъ пианинодал къугъваз концертар гана.

Г.Гьасанов сифтегьан халкьарин макьамар кӀватӀдай экспедициядин кьиле акъвазна. Гьа экспедиция Буйнакскидай экъечӀна Араканар-Кудутль-Гергебил-Могох-Хунзах-Чох-Согратл рекьяй фена. Экспедицияди лап гзаф материалар кӀватӀна: 120 шиирар ва 100 халкьдин макьамар. Экспедицияда кӀватӀнавай материалри куьмек гана Г. Гьсановаз «Аваррин манияр» лугьудай илимдин кӀвалах кхьидайла. Гьа кӀвалах ада 1927 йисуз куьтягьна.1927 йисуз августдин вацра Г.Гьасанова Гьукуматдин музыкадин илимдин институтдин (ГМИИ) этнографиядин хлел доклад авуна. Илимдин жемятди адаз еке къимет гана. Г. Гьасановаз ГМИИ-дин член-корреспондент тӀвар гана. Гьа 1927 йисуз Г. Гьасанова ва М. Джамалова кӀватӀнавай «Дагъустандин кьуьлерин макьамар: зуьрнедал ийизвай 12 лезгинка-кьуьл» кӀватӀал экъечӀна. Дагъустандин композиторрин С.Агабабован, Сейфуллагь Керимован, Мурад Кажлаеван, Ширвани Чалаеван ва масадбурун муаллим тир&lt;ref name=&quot;ИСАРАН&quot;/&gt;.

1926 йисуз ада Магьачкъалада музыкадин мектеб (исятда адан тӀварунихъ училище).

Дагъустандин композиторрин кӀватӀал арадал гъанвайди Г.Гьасанов я. 1935—1938 йисара ва 1947—1953 йисара Дагъустандин АССРдин кьуьлерин ва манийрин Ансамблдин кьиле акъвазнавай.

1943—1047 йисара Къумухърин музыкадин ва драмадин театрда музыкадин хлен заведиш тир.

1955—1962 йисара ДАССРдин композиторрин кӀватӀалдин кьиле ава. Дагъустандин музыкадин пешекарвилин культарадин кьиле ава, урусрин ва классикадин музыкадихъ гзаф инсанар танишарна. Дагъустандин композитор С.Агабабовакай пешекар хьун паталди гзаф таъсир авуна.

Г.Гьасанов-сифтегьан дагъустанрин музыкадин театрдиз кхьей шеъэрин автор я;ада аялриз эцигнавай балет «Къарачач», опера «Хочбар», пьесайриз «Айкъази»,&quot;Асиятан кӀанивал&quot; маниярни кхьена.

1963 йисуз Г.Гьасанов Магьачкъаладай Москвадиз яшамиш жез хъфена, амма кьиле авай яратмишунин гьакъикъат дегиш хьанвач — дерин миллетдин художник яз амукьна.
«Дагъустандихъ галай зи яратмишунин алакъаяр-асул кьилин зун зи уьмуьрдихъ кутӀунзавайди я — Москвадай кхьизвай ада, — Тек дагъустанрин темарал кхьида. Заз виридалай Дагъустан ва чи халкь кӀанда».

1965 йисан 28 майдиз Готфрид Гьасанов Москвада кьена. Дагъустанда чилик кутуна, адан сур Тарки дагъдин кӀене ава. Сурал алай памятникдал адан Сифтегьан фортепианадин концертдай макьам кхьена&lt;ref&gt;[https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 Постановление Совета Министров Дагестанской АССР от 15 августа 1975 года № 289 «О памятниках культуры, находящихся на территории Дагестанской АССР, подлежащих государственной охране», Приложение № 1 № 289 от 15.08.1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921185351/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2585895 |date=2019-09-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ru.wikivoyage.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83_%D0%93%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%83_%D0%93%D0%90_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%89%D0%B5.jpg Памятник С. Агабабову]&lt;/ref&gt;.

== Хзан ==
Готфрид Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] хтул, гимияр эцигай, илимдин крархъан [[Гьасанрин Генрих Алидин хва|Генрих Гьасанован]] хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я.

== РикӀел хуьн ==
1982 (1997) йисуз Дербентдин са куьчедал Готфрид Гьасанован тӀвар эцигнава&lt;ref&gt;''Алиева Д. Г.'' Улицы древнего Дербента. — Махачкала : Издательский дом «Эпоха», 2019. — С. 112.&lt;/ref&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

== Эдебият ==
* Якубов М. А. Отец дагестанской музыки. Махачкала, 1980.
* Якубов М. А. Готфрид Алиевич Гасанов — основоположник дагестанской профессиональной музыкальной культуры. М., 2010.

{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Санкт-Петербургдин консерватория акьалтӀарнавайбур]]</text>
      <sha1>7jm3muf1ipqcc0zoz099xs4ta9ecye1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хъартас Амри</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13050</id>
    <revision>
      <id>100079</id>
      <parentid>79946</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Шихсаидрин Амри Рзадин хва]] макъаладин тӀвар [[Хъартас Амри]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>79946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7376" sha1="cls6x1qsv0j89thne5jnthhm7zvcrzx" xml:space="preserve">{{Алим}}
'''Шихсаидрин Амри Рзадин хва''' (1928 йисан 20 мартдиз, [[Дербент]] — 2019 йисан 21 сентябрдиз, [[Магьачкъала]]&lt;ref name=&quot;РИА&quot;&gt;{{cite web | url = https://riaderbent.ru/umer-amri-shihsaidov.html| title = Умер Амри Шихсаидов | publisher = РИА «Дербент» | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;) — [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|советрин]] ва [[Урусат]]дин кьетӀен чӀехи&lt;ref name=&quot;ФЛНКА&quot;&gt;{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/13194-ushel-iz-zhizni-amri-shihsaidov.html | title = Ушел из жизни Амри Шихсаидов | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt; рагъэкъечӀдай патан уьлквеяр чирдай алим, тарихдин илимдал кӀвалахзавай алим, исламдин суалар ахтармишзавай кас я.

Илимдин ахтармишундин асул тир хлер: юкьван виш йисарин Дагъустандин тарих ва меденияди, исламрин меденият, арабрин гъилелди кхьенвай ктаб ва мад масабур. Профессор.

== Уьмуьрдин рехъ ==
Амри Шихсаидов 1928-лагьай йисан 20 мартдиз Дербентда интеллигентрин хзанда дидедиз хьана&lt;ref name=&quot;ДГУ&quot;&gt;{{cite web | url = http://dgu.ru/newsarchive/1-2010-10-26-10-20-47/7671-2019-09-27-13-37-11.html | title =  Памяти Амри Шихсаидова | publisher = Дагестанский государственный университет | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Ам шейх [[Ярагъ Мегьамед|Ярагъ Мугьаммадан]] ва философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] несил я&lt;ref name=&quot;ДГУ&quot;/&gt;. Адан буба Рза Шихсаидов Дагъустандин сагъвал хуьнин рекьяй садлагьай нарком тир. 1945-лагьай йисуз Кьасумхуьруьн юкьван мектеб акьалтiа. 1951 йисуз [[Санкт-Петербургдин гьукуматдин университет|Ленинграддин гьукуматдин университетдин]] рагъэкъечӀдай патан уьлквеяр чирдай факультетдик экечӀна&lt;ref name=&quot;ДГУ&quot;/&gt;.

Адаз В. М. Алексеев, В. М. Жирмунски, И. Ю. Крачковски, И. А. Орбели, В. В. Струве академикри, В. И. Беляев , А. А. Фрейман, А. И. Якубовски профессори ва маса чӀехи алимри тарсар гана. ИЯЛ Институтда аспирантурада заочно кӀелна. 1951-1954-лагьай йисарин къене [[Магьачкъала]] шегьердин № 5 юкьван мектебда тарихдин тарсар гана. 1954-лагьай йисалай гатӀумна РАН-дин ДНЦ-дин тарихдин, археологиядин ва этнографиядин Институтда кӀвалахна. 1999-лагьай йисалай эгечӀна — Институтдин асул кьиле авай къуллугъэгьли. 1973 — 1999-лагьай йисарин къене РАН-дин ДНЦ-дин ИАЭ-дин рагъэкъечӀдай патан уьлквейрин гъилик кхьенвай чарарин Отделдин кьиле акъвазна. Дагъустандин гьукуматдин университетда тарихдин факультетда тарсар гана, востоковедиядин факультет ахъагъайдалай кьулухъ башламишна гьана кӀвалахиз&lt;ref name=&quot;СКФО.РУ&quot;&gt;{{cite web|url=http://skfo.ru/people/man/Shikhsaidov_Amri_Rzaevich/|title=Амри Рзаевич Шихсаидов / Знаменитые люди|publisher=СКФО.РУ|accessdate=2014-09-03}}&lt;/ref&gt;.

1963-лагьай йисуз «Ислам юкьван вишйисарин Дагъустанда» темадай кандидат тӀвар къачун паталди диссертаци хвена&lt;ref name=&quot;СКФО.РУ&quot; /&gt;.

1976-лагьай йисуз доктор тӀвар къачун патал «Дагъустан X-XIV-лагьай вишйисара. Миллетрин майишатдин лишанрин тежриба» темадай диссертаци хвена&lt;ref name=&quot;СКФО.РУ&quot; /&gt;.

Дагъустандин районра археографиядин экспедицийрин кьиле акъвазна иштираквални авуна. Экспедициядин метлебар тир — Дагъустанрин ва араб чӀаларал гъилелди кхьенвай кӀватӀалар жугъурна, гьисабна ва каталогриз кӀватӀиз. Шихсаидова чуьлда авунвавай ахтармишвилери куьмекна кӀватӀиз 300 виш кьван гъилиг кхьенвай чарар, гьабрин арада 5000 агъзур XII — XX-лагьай вишйисара кхьенвай ктабар. Ада са шумуд ктабрин кӀватӀалар, са шумуд виш куьгьне заманрилай амай арабрин эпиграфикадин имаратар ва Дагъустандин юкьван вишйисарин культурадин ва тарихдин чарар ахъайна. Россиядин востоковедрин ва Европадин арабистрин ва исламоведрин кӀватӀалрин член я. ИИАЭ-дин ва ДГУдин илимдин ва диссертацияр хведай кӀватӀалрин член я&lt;ref name=&quot;СКФО.РУ&quot; /&gt;.

Лондонда акъудзавай «Центрально-Азиатское обозрение» журналдин редакциядин кӀватӀалдин член я. Россиядин шегьерра, Амманда, Будапешта, Лондонда, Монреалда, Парижда, Стокголмда хьайи илимрин кӀватӀалра иштираквал авуна&lt;ref name=&quot;СКФО.РУ&quot; /&gt;.

350 лай гзаф илимдин кӀвалахар кхьена, гьабрин арада 20 монографияни галаз&lt;ref name=&quot;СКФО.РУ&quot; /&gt;.

2019-лагьай йисан 21 сентябрдиз Магьачкъалада рагьметдиз фенва. Ам Магъачкъала шегьердин «Персидский» сурарал кучукна&lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Санкт-Петербургдин гьукуматдин университет акьалтӀарнавайбур]]</text>
      <sha1>cls6x1qsv0j89thne5jnthhm7zvcrzx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100085</id>
      <parentid>100079</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7778" sha1="brmxevyj2k14ev7rj39ebha6im48t9y" xml:space="preserve">{{Алим}}
'''Хъартас Ших-Саидан хтул Ризадин хва Амри''' гьак1ани урусдал: '''Амри Шихсаидов''' (1928 йисан 20 мартдиз, [[Дербент]] — 2019 йисан 21 сентябрдиз, [[Магьачкъала]]&lt;ref name=&quot;РИА&quot;&gt;{{cite web | url = https://riaderbent.ru/umer-amri-shihsaidov.html| title = Умер Амри Шихсаидов | publisher = РИА «Дербент» | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;) — [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|советрин]] ва [[Урусат]]дин кьетӀен чӀехи&lt;ref name=&quot;ФЛНКА&quot;&gt;{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/13194-ushel-iz-zhizni-amri-shihsaidov.html | title = Ушел из жизни Амри Шихсаидов | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt; рагъэкъечӀдай патан уьлквеяр чирдай алим, тарихдин илимдал кӀвалахзавай алим, исламдин суалар ахтармишзавай кас я.

Сихил [[КӀартас|хъартас]] я, [[Яргъу Шайх Мугьаммад|Яргъу Мугьаммад]] ва [[Алкьвадар Гьасан]] адан мукьвабур тир&lt;ref&gt;https://dagjur.com/doktor-rza-shtrihi-k-portretu/&lt;/ref&gt;.

Илимдин ахтармишундин асул тир хлер: юкьван виш йисарин Дагъустандин тарих ва меденияди, исламрин меденият, арабрин гъилелди кхьенвай ктаб ва мад масабур. Профессор.

== Уьмуьрдин рехъ ==
Хъартас Ших-Саидан хтул Ризадин хва Амри 1928-лагьай йисан 20 мартдиз Дербентда интеллигентрин хзанда дидедиз хьана&lt;ref name=&quot;ДГУ&quot;&gt;{{cite web | url = http://dgu.ru/newsarchive/1-2010-10-26-10-20-47/7671-2019-09-27-13-37-11.html | title =  Памяти Амри Шихсаидова | publisher = Дагестанский государственный университет | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Ам шейх [[Ярагъ Мегьамед|Ярагъ Мугьаммадан]] ва философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] мукьвад я&lt;ref name=&quot;ДГУ&quot;/&gt;. Адан буба Рза Шихсаидов Дагъустандин сагъвал хуьнин рекьяй садлагьай нарком тир. 1945-лагьай йисуз Кьасумхуьруьн юкьван мектеб акьалтiа. 1951 йисуз [[Санкт-Петербургдин гьукуматдин университет|Ленинграддин гьукуматдин университетдин]] рагъэкъечӀдай патан уьлквеяр чирдай факультетдик экечӀна&lt;ref name=&quot;ДГУ&quot;/&gt;.

Адаз В. М. Алексеев, В. М. Жирмунски, И. Ю. Крачковски, И. А. Орбели, В. В. Струве академикри, В. И. Беляев , А. А. Фрейман, А. И. Якубовски профессори ва маса чӀехи алимри тарсар гана. ИЯЛ Институтда аспирантурада заочно кӀелна. 1951-1954-лагьай йисарин къене [[Магьачкъала]] шегьердин № 5 юкьван мектебда тарихдин тарсар гана. 1954-лагьай йисалай гатӀумна РАН-дин ДНЦ-дин тарихдин, археологиядин ва этнографиядин Институтда кӀвалахна. 1999-лагьай йисалай эгечӀна — Институтдин асул кьиле авай къуллугъэгьли. 1973 — 1999-лагьай йисарин къене РАН-дин ДНЦ-дин ИАЭ-дин рагъэкъечӀдай патан уьлквейрин гъилик кхьенвай чарарин Отделдин кьиле акъвазна. Дагъустандин гьукуматдин университетда тарихдин факультетда тарсар гана, востоковедиядин факультет ахъагъайдалай кьулухъ башламишна гьана кӀвалахиз&lt;ref name=&quot;СКФО.РУ&quot;&gt;{{cite web|url=http://skfo.ru/people/man/Shikhsaidov_Amri_Rzaevich/|title=Амри Рзаевич Шихсаидов / Знаменитые люди|publisher=СКФО.РУ|accessdate=2014-09-03}}&lt;/ref&gt;.

1963-лагьай йисуз «Ислам юкьван вишйисарин Дагъустанда» темадай кандидат тӀвар къачун паталди диссертаци хвена&lt;ref name=&quot;СКФО.РУ&quot; /&gt;.

1976-лагьай йисуз доктор тӀвар къачун патал «Дагъустан X-XIV-лагьай вишйисара. Миллетрин майишатдин лишанрин тежриба» темадай диссертаци хвена&lt;ref name=&quot;СКФО.РУ&quot; /&gt;.

Дагъустандин районра археографиядин экспедицийрин кьиле акъвазна иштираквални авуна. Экспедициядин метлебар тир — Дагъустанрин ва араб чӀаларал гъилелди кхьенвай кӀватӀалар жугъурна, гьисабна ва каталогриз кӀватӀиз. Шихсаидова чуьлда авунвавай ахтармишвилери куьмекна кӀватӀиз 300 виш кьван гъилиг кхьенвай чарар, гьабрин арада 5000 агъзур XII — XX-лагьай вишйисара кхьенвай ктабар. Ада са шумуд ктабрин кӀватӀалар, са шумуд виш куьгьне заманрилай амай арабрин эпиграфикадин имаратар ва Дагъустандин юкьван вишйисарин культурадин ва тарихдин чарар ахъайна. Россиядин востоковедрин ва Европадин арабистрин ва исламоведрин кӀватӀалрин член я. ИИАЭ-дин ва ДГУдин илимдин ва диссертацияр хведай кӀватӀалрин член я&lt;ref name=&quot;СКФО.РУ&quot; /&gt;.

Лондонда акъудзавай «Центрально-Азиатское обозрение» журналдин редакциядин кӀватӀалдин член я. Россиядин шегьерра, Амманда, Будапешта, Лондонда, Монреалда, Парижда, Стокголмда хьайи илимрин кӀватӀалра иштираквал авуна&lt;ref name=&quot;СКФО.РУ&quot; /&gt;.

350 лай гзаф илимдин кӀвалахар кхьена, гьабрин арада 20 монографияни галаз&lt;ref name=&quot;СКФО.РУ&quot; /&gt;.

2019-лагьай йисан 21 сентябрдиз Магьачкъалада рагьметдиз фенва. Ам Магъачкъала шегьердин «Персидский» сурарал кучукна&lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Санкт-Петербургдин гьукуматдин университет акьалтӀарнавайбур]]</text>
      <sha1>brmxevyj2k14ev7rj39ebha6im48t9y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>100086</id>
      <parentid>100085</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:56:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <origin>100086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7782" sha1="2du6nb15mpd4xiipa9xr1odk2el9do4" xml:space="preserve">{{Алим}}
'''Хъартас Ших-Саидан хтул Ризадин хва Амри''' гьак1ани урусдал: '''Амри Шихсаидов''' (1928 йисан 20 мартдиз, [[Дербент]] — 2019 йисан 21 сентябрдиз, [[Магьачкъала]]&lt;ref name=&quot;РИА&quot;&gt;{{cite web | url = https://riaderbent.ru/umer-amri-shihsaidov.html| title = Умер Амри Шихсаидов | publisher = РИА «Дербент» | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;) — [[Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ|советрин]] ва [[Урусат]]дин кьетӀен чӀехи&lt;ref name=&quot;ФЛНКА&quot;&gt;{{cite web | url = https://flnka.ru/glav_lenta/13194-ushel-iz-zhizni-amri-shihsaidov.html | title = Ушел из жизни Амри Шихсаидов | publisher = Федеральная лезгинская национально-культурная автономия | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt; рагъэкъечӀдай патан уьлквеяр чирдай алим, тарихдин илимдал кӀвалахзавай алим, исламдин суалар ахтармишзавай кас я.

[[Сихил]] [[КӀартас|хъартас]] я, [[Яргъу Шайх Мугьаммад|Яргъу Мугьаммад]] ва [[Алкьвадар Гьасан]] адан мукьвабур тир&lt;ref&gt;https://dagjur.com/doktor-rza-shtrihi-k-portretu/&lt;/ref&gt;.

Илимдин ахтармишундин асул тир хлер: юкьван виш йисарин Дагъустандин тарих ва меденияди, исламрин меденият, арабрин гъилелди кхьенвай ктаб ва мад масабур. Профессор.

== Уьмуьрдин рехъ ==
Хъартас Ших-Саидан хтул Ризадин хва Амри 1928-лагьай йисан 20 мартдиз Дербентда интеллигентрин хзанда дидедиз хьана&lt;ref name=&quot;ДГУ&quot;&gt;{{cite web | url = http://dgu.ru/newsarchive/1-2010-10-26-10-20-47/7671-2019-09-27-13-37-11.html | title =  Памяти Амри Шихсаидова | publisher = Дагестанский государственный университет | date = 2019-12-15 | accessdate = 2019-12-15 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Ам шейх [[Ярагъ Мегьамед|Ярагъ Мугьаммадан]] ва философ [[Гьасан-эфенди Алкьвадари|Алкьвадар Гьасанан]] мукьвад я&lt;ref name=&quot;ДГУ&quot;/&gt;. Адан буба Рза Шихсаидов Дагъустандин сагъвал хуьнин рекьяй садлагьай нарком тир. 1945-лагьай йисуз Кьасумхуьруьн юкьван мектеб акьалтiа. 1951 йисуз [[Санкт-Петербургдин гьукуматдин университет|Ленинграддин гьукуматдин университетдин]] рагъэкъечӀдай патан уьлквеяр чирдай факультетдик экечӀна&lt;ref name=&quot;ДГУ&quot;/&gt;.

Адаз В. М. Алексеев, В. М. Жирмунски, И. Ю. Крачковски, И. А. Орбели, В. В. Струве академикри, В. И. Беляев , А. А. Фрейман, А. И. Якубовски профессори ва маса чӀехи алимри тарсар гана. ИЯЛ Институтда аспирантурада заочно кӀелна. 1951-1954-лагьай йисарин къене [[Магьачкъала]] шегьердин № 5 юкьван мектебда тарихдин тарсар гана. 1954-лагьай йисалай гатӀумна РАН-дин ДНЦ-дин тарихдин, археологиядин ва этнографиядин Институтда кӀвалахна. 1999-лагьай йисалай эгечӀна — Институтдин асул кьиле авай къуллугъэгьли. 1973 — 1999-лагьай йисарин къене РАН-дин ДНЦ-дин ИАЭ-дин рагъэкъечӀдай патан уьлквейрин гъилик кхьенвай чарарин Отделдин кьиле акъвазна. Дагъустандин гьукуматдин университетда тарихдин факультетда тарсар гана, востоковедиядин факультет ахъагъайдалай кьулухъ башламишна гьана кӀвалахиз&lt;ref name=&quot;СКФО.РУ&quot;&gt;{{cite web|url=http://skfo.ru/people/man/Shikhsaidov_Amri_Rzaevich/|title=Амри Рзаевич Шихсаидов / Знаменитые люди|publisher=СКФО.РУ|accessdate=2014-09-03}}&lt;/ref&gt;.

1963-лагьай йисуз «Ислам юкьван вишйисарин Дагъустанда» темадай кандидат тӀвар къачун паталди диссертаци хвена&lt;ref name=&quot;СКФО.РУ&quot; /&gt;.

1976-лагьай йисуз доктор тӀвар къачун патал «Дагъустан X-XIV-лагьай вишйисара. Миллетрин майишатдин лишанрин тежриба» темадай диссертаци хвена&lt;ref name=&quot;СКФО.РУ&quot; /&gt;.

Дагъустандин районра археографиядин экспедицийрин кьиле акъвазна иштираквални авуна. Экспедициядин метлебар тир — Дагъустанрин ва араб чӀаларал гъилелди кхьенвай кӀватӀалар жугъурна, гьисабна ва каталогриз кӀватӀиз. Шихсаидова чуьлда авунвавай ахтармишвилери куьмекна кӀватӀиз 300 виш кьван гъилиг кхьенвай чарар, гьабрин арада 5000 агъзур XII — XX-лагьай вишйисара кхьенвай ктабар. Ада са шумуд ктабрин кӀватӀалар, са шумуд виш куьгьне заманрилай амай арабрин эпиграфикадин имаратар ва Дагъустандин юкьван вишйисарин культурадин ва тарихдин чарар ахъайна. Россиядин востоковедрин ва Европадин арабистрин ва исламоведрин кӀватӀалрин член я. ИИАЭ-дин ва ДГУдин илимдин ва диссертацияр хведай кӀватӀалрин член я&lt;ref name=&quot;СКФО.РУ&quot; /&gt;.

Лондонда акъудзавай «Центрально-Азиатское обозрение» журналдин редакциядин кӀватӀалдин член я. Россиядин шегьерра, Амманда, Будапешта, Лондонда, Монреалда, Парижда, Стокголмда хьайи илимрин кӀватӀалра иштираквал авуна&lt;ref name=&quot;СКФО.РУ&quot; /&gt;.

350 лай гзаф илимдин кӀвалахар кхьена, гьабрин арада 20 монографияни галаз&lt;ref name=&quot;СКФО.РУ&quot; /&gt;.

2019-лагьай йисан 21 сентябрдиз Магьачкъалада рагьметдиз фенва. Ам Магъачкъала шегьердин «Персидский» сурарал кучукна&lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;.

== Баянар ==
{{Баянар}}

{{Къецепатан элячӀунар}}

[[Категория:Санкт-Петербургдин гьукуматдин университет акьалтӀарнавайбур]]</text>
      <sha1>2du6nb15mpd4xiipa9xr1odk2el9do4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шихсаидри Амри Рзадин хва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13052</id>
    <redirect title="Хъартас Амри" />
    <revision>
      <id>100081</id>
      <parentid>79920</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:53:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>596</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Шихсаидрин Амри Рзадин хва]] на [[Хъартас Амри]]</comment>
      <origin>100081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="csxvxsbtv30bnpotdh13qfh8ra38zzr" xml:space="preserve">#перенаправление [[Хъартас Амри]]</text>
      <sha1>csxvxsbtv30bnpotdh13qfh8ra38zzr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдусалам Гьуьсейнов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13787</id>
    <redirect title="Алкьвадар Абдусалам" />
    <revision>
      <id>100093</id>
      <parentid>83027</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T11:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>596</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Гьуьсейнов Абдусалам Абдулкериман хва]] на [[Алкьвадар Абдусалам]]</comment>
      <origin>100093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="ickwb90shziq0low6w935pryaxs1trg" xml:space="preserve">#перенаправление [[Алкьвадар Абдусалам]]</text>
      <sha1>ickwb90shziq0low6w935pryaxs1trg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Веревирд авун:Алкьвадар Абдусалам</title>
    <ns>1</ns>
    <id>13795</id>
    <revision>
      <id>100089</id>
      <parentid>83047</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Хьажидауд [[Веревирд авун:Гьуьсейнов Абдусалам Абдулкериман хва]] макъаладин тӀвар [[Веревирд авун:Алкьвадар Абдусалам]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>83047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="i1ksz11v63az1jnvwr6fj6azf9265dq" xml:space="preserve">Преподаватель ваъа. Тарсатla</text>
      <sha1>i1ksz11v63az1jnvwr6fj6azf9265dq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мугьаммад ЧIехибубадин хва Куругълийрин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15416</id>
    <redirect title="Цнал Мугьаммад" />
    <revision>
      <id>100049</id>
      <parentid>87673</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>596</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Мугьаммад ЧӀехибубадин хва Куругълийрин]] на [[Цнал Мугьаммад]]</comment>
      <origin>100049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="gawvml9ktte99ahaj14flczyvnm66pv" xml:space="preserve">#перенаправление [[Цнал Мугьаммад]]</text>
      <sha1>gawvml9ktte99ahaj14flczyvnm66pv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эмиррин Валентин Аллагьяран хва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17568</id>
    <redirect title="Ахцегь Валиддин" />
    <revision>
      <id>100038</id>
      <parentid>99285</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:49:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>596</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Эмиррин Аллагьяран хва Валидин]] на [[Ахцегь Валиддин]]</comment>
      <origin>100038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="64x9pvnod2m009z8oo8gjr0jq9729m1" xml:space="preserve">#перенаправление [[Ахцегь Валиддин]]</text>
      <sha1>64x9pvnod2m009z8oo8gjr0jq9729m1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эмиррин Валидин Аллагьяран хва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17569</id>
    <redirect title="Ахцегь Валиддин" />
    <revision>
      <id>100039</id>
      <parentid>99272</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>596</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Эмиррин Аллагьяран хва Валидин]] на [[Ахцегь Валиддин]]</comment>
      <origin>100039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="64x9pvnod2m009z8oo8gjr0jq9729m1" xml:space="preserve">#перенаправление [[Ахцегь Валиддин]]</text>
      <sha1>64x9pvnod2m009z8oo8gjr0jq9729m1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Къартас Къазмаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17681</id>
    <redirect title="Хъартас" />
    <revision>
      <id>100091</id>
      <parentid>99638</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T10:57:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>596</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[КӀартас]] на [[Хъартас]]</comment>
      <origin>100091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="dvo2gal1nondc8aygojzb02fu1qi76j" xml:space="preserve">#перенаправление [[Хъартас]]</text>
      <sha1>dvo2gal1nondc8aygojzb02fu1qi76j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гьасанрин Готфрид Алидин хва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17727</id>
    <redirect title="Алкьвадар Жабраил" />
    <revision>
      <id>100027</id>
      <parentid>99966</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:33:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>596</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Гьасанрин Алидин хва Жабраил]] на [[Алкьвадар Жабраил]]</comment>
      <origin>100027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="hxjputom1l3bzq4lyu7v6yyrtcklx5e" xml:space="preserve">#перенаправление [[Алкьвадар Жабраил]]</text>
      <sha1>hxjputom1l3bzq4lyu7v6yyrtcklx5e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гьасанрин Генрих Алидин хва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17728</id>
    <redirect title="Алкьвадар Исмаил" />
    <revision>
      <id>100032</id>
      <parentid>99969</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:44:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>596</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Гьасанрин Алидин хва Исмаил]] на [[Алкьвадар Исмаил]]</comment>
      <origin>100032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="jrsqu56gvlc6rn5cgl1s5vsyleklk1z" xml:space="preserve">#перенаправление [[Алкьвадар Исмаил]]</text>
      <sha1>jrsqu56gvlc6rn5cgl1s5vsyleklk1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гьасанрин Алидин хва Жабраил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17732</id>
    <redirect title="Алкьвадар Жабраил" />
    <revision>
      <id>100026</id>
      <timestamp>2026-11-12T09:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Гьасанрин Алидин хва Жабраил]] макъаладин тӀвар [[Алкьвадар Жабраил]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>100026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="hxjputom1l3bzq4lyu7v6yyrtcklx5e" xml:space="preserve">#перенаправление [[Алкьвадар Жабраил]]</text>
      <sha1>hxjputom1l3bzq4lyu7v6yyrtcklx5e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гьасанрин Алидин хва Исмаил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17733</id>
    <redirect title="Алкьвадар Исмаил" />
    <revision>
      <id>100031</id>
      <timestamp>2026-11-12T09:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Гьасанрин Алидин хва Исмаил]] макъаладин тӀвар [[Алкьвадар Исмаил]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>100031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="jrsqu56gvlc6rn5cgl1s5vsyleklk1z" xml:space="preserve">#перенаправление [[Алкьвадар Исмаил]]</text>
      <sha1>jrsqu56gvlc6rn5cgl1s5vsyleklk1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эмиррин Аллагьяран хва Валидин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17734</id>
    <redirect title="Ахцегь Валиддин" />
    <revision>
      <id>100034</id>
      <timestamp>2026-11-12T09:46:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Эмиррин Аллагьяран хва Валидин]] макъаладин тӀвар [[Ахцегь Валиддин]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>100034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="64x9pvnod2m009z8oo8gjr0jq9729m1" xml:space="preserve">#перенаправление [[Ахцегь Валиддин]]</text>
      <sha1>64x9pvnod2m009z8oo8gjr0jq9729m1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куругълиев Даурен Халидан хва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17735</id>
    <redirect title="Цнал Даур" />
    <revision>
      <id>100042</id>
      <timestamp>2026-11-12T09:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Куругълиев Даурен Халидан хва]] макъаладин тӀвар [[Цнал Даур]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>100042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="5i6yd23n21opir2pffl0zt6as5i20f7" xml:space="preserve">#перенаправление [[Цнал Даур]]</text>
      <sha1>5i6yd23n21opir2pffl0zt6as5i20f7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мугьаммад ЧӀехибубадин хва Куругълийрин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17736</id>
    <redirect title="Цнал Мугьаммад" />
    <revision>
      <id>100046</id>
      <timestamp>2026-11-12T09:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Мугьаммад ЧӀехибубадин хва Куругълийрин]] макъаладин тӀвар [[Цнал Мугьаммад]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>100046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="gawvml9ktte99ahaj14flczyvnm66pv" xml:space="preserve">#перенаправление [[Цнал Мугьаммад]]</text>
      <sha1>gawvml9ktte99ahaj14flczyvnm66pv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Керимова Седакъет Къайинбеган руш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17737</id>
    <redirect title="КӀележугъ Садакъат" />
    <revision>
      <id>100061</id>
      <timestamp>2026-11-12T10:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Керимова Седакъет Къайинбеган руш]] макъаладин тӀвар [[КӀележугъ Садакъат]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>100061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="5erkpbdzfqhg5ks6l5s4dl0biyk2d48" xml:space="preserve">#перенаправление [[КӀележугъ Садакъат]]</text>
      <sha1>5erkpbdzfqhg5ks6l5s4dl0biyk2d48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Веревирд авун:Керимова Седакъет Къайинбеган руш</title>
    <ns>1</ns>
    <id>17738</id>
    <redirect title="Веревирд авун:КӀележугъ Садакъат" />
    <revision>
      <id>100063</id>
      <timestamp>2026-11-12T10:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Веревирд авун:Керимова Седакъет Къайинбеган руш]] макъаладин тӀвар [[Веревирд авун:КӀележугъ Садакъат]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>100063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="07bqi2xrrua34un1p3t5lzlvgzazqcv" xml:space="preserve">#перенаправление [[Веревирд авун:КӀележугъ Садакъат]]</text>
      <sha1>07bqi2xrrua34un1p3t5lzlvgzazqcv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Керимов Сулейман Абусаидан хва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17739</id>
    <redirect title="Туаркар Сулейман" />
    <revision>
      <id>100069</id>
      <timestamp>2026-11-12T10:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Керимов Сулейман Абусаидан хва]] макъаладин тӀвар [[Тварк Сулейман]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>100069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="k2atzo06hevewp340wywggtyg2saybc" xml:space="preserve">#перенаправление [[Тварк Сулейман]]</text>
      <sha1>k2atzo06hevewp340wywggtyg2saybc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Икрам Сабиран хва Алискеррин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17740</id>
    <redirect title="Икрам" />
    <revision>
      <id>100078</id>
      <timestamp>2026-11-12T10:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Икрам Сабиран хва Алискеррин]] макъаладин тӀвар [[Икрам]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>100078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="aun5zkpj4dsa0zf3ceaaf178exiv9na" xml:space="preserve">#перенаправление [[Икрам]]</text>
      <sha1>aun5zkpj4dsa0zf3ceaaf178exiv9na</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шихсаидрин Амри Рзадин хва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17741</id>
    <redirect title="Хъартас Амри" />
    <revision>
      <id>100080</id>
      <timestamp>2026-11-12T10:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Шихсаидрин Амри Рзадин хва]] макъаладин тӀвар [[Хъартас Амри]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>100080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="csxvxsbtv30bnpotdh13qfh8ra38zzr" xml:space="preserve">#перенаправление [[Хъартас Амри]]</text>
      <sha1>csxvxsbtv30bnpotdh13qfh8ra38zzr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КӀартас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17742</id>
    <redirect title="Хъартас" />
    <revision>
      <id>100083</id>
      <timestamp>2026-11-12T10:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[КӀартас]] макъаладин тӀвар [[Хъартас]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>100083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="dvo2gal1nondc8aygojzb02fu1qi76j" xml:space="preserve">#перенаправление [[Хъартас]]</text>
      <sha1>dvo2gal1nondc8aygojzb02fu1qi76j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гьуьсейнов Абдусалам Абдулкериман хва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17743</id>
    <redirect title="Алкьвадар Абдусалам" />
    <revision>
      <id>100088</id>
      <timestamp>2026-11-12T10:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Гьуьсейнов Абдусалам Абдулкериман хва]] макъаладин тӀвар [[Алкьвадар Абдусалам]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>100088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="ickwb90shziq0low6w935pryaxs1trg" xml:space="preserve">#перенаправление [[Алкьвадар Абдусалам]]</text>
      <sha1>ickwb90shziq0low6w935pryaxs1trg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Веревирд авун:Гьуьсейнов Абдусалам Абдулкериман хва</title>
    <ns>1</ns>
    <id>17744</id>
    <redirect title="Веревирд авун:Алкьвадар Абдусалам" />
    <revision>
      <id>100090</id>
      <timestamp>2026-11-12T10:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Веревирд авун:Гьуьсейнов Абдусалам Абдулкериман хва]] макъаладин тӀвар [[Веревирд авун:Алкьвадар Абдусалам]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>100090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="bodlybqq7vbqpz6a8o42bumqn1lkfzg" xml:space="preserve">#перенаправление [[Веревирд авун:Алкьвадар Абдусалам]]</text>
      <sha1>bodlybqq7vbqpz6a8o42bumqn1lkfzg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Меликов Сергей Алиман хва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17745</id>
    <redirect title="Нур-Мугьаммадан хтул Алиман хва Селимгерей" />
    <revision>
      <id>100098</id>
      <timestamp>2026-11-12T11:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Меликов Сергей Алиман хва]] макъаладин тӀвар [[Нур-Мугьаммадан хтул Алиман хва Селимгерей]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>100098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="81toee8rduh51tmezi02vf42mbq4azm" xml:space="preserve">#перенаправление [[Нур-Мугьаммадан хтул Алиман хва Селимгерей]]</text>
      <sha1>81toee8rduh51tmezi02vf42mbq4azm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нагъиев Фейзудин Рамазанан хва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17746</id>
    <redirect title="СтӀал Фейзудин" />
    <revision>
      <id>100102</id>
      <timestamp>2026-11-12T11:36:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хьажидауд</username>
        <id>12986</id>
      </contributor>
      <comment>Хьажидауд [[Нагъиев Фейзудин Рамазанан хва]] макъаладин тӀвар [[СтӀал Фейзудин]] -диз масакӀа хъувуна</comment>
      <origin>100102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="l49oxryth3lyay3ioqxo3708ri179wl" xml:space="preserve">#перенаправление [[СтӀал Фейзудин]]</text>
      <sha1>l49oxryth3lyay3ioqxo3708ri179wl</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>