Wikipedia
lgwiki
https://lg.wikipedia.org/wiki/Olupapula_Olusooka
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Ebigalanga
0
4445
77240
54853
2026-10-22T20:29:27Z
Mackedia
11849
Removed a duplicate link.
77240
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
[[File:Myomectomy- Uterine fibroids.jpg|thumb|AKIGALANGA]]
==[[Ebigalanga]]== [[Fibroid]]
Eno endwadde y'ebigalanga ekwaata nnyo abakyala.Ate era e n'enjoka ez'eddumi, n'ebizimba mu lubuto. Laba mangu omusawo .
<ref<wwf/lvceep/>
r0xgngkarrtuhf6e19b6socfvzu6vsh
Ensengekera y'ekitambuzamusaayi(the Blood circulatory system)
0
6945
77231
34567
2026-10-22T13:21:48Z
Waisman12
12007
Acitation about lymphatic parts
77231
wikitext
text/x-wiki
[[File:Circulatory System en.svg|thumb|Simplified diagram of the human Circulatory system in anterior view.]]
Ensengekera y’ekitambuzamusaayi
(the Blood Circulatory system)
Ensengekera y’ekitambuzamusaayi(the blood circulatory system) etambuza matiiriyo mu mubiri gwo era ensengekera eno erimu omutima, omusaayi, n’emisuwa. Ekisanjabavo (lymphatic part) ekuuma omwenkanyonkanyo gw’obuuvuluzi bw’ensanjabavu (lymph glands).<ref>{{Cite web |date=2020-09-24 |title=LUGANDA MEDICAL AND ARTISANS' TERMINOLOGIES |url=https://issuu.com/mnankinga/docs/ebigambo_eby_ekikugu_acalan |access-date=2026-10-22 |website=Issuu |language=en}}</ref>
Okutwalira awamu ensengekera y’ekitambuzamusaayi ebunyisa omusaayi okwetoloola omubiri gwo okuyita mu mutima , Atari ne veyini okuweereza okisigyeni n’ebiriisa mu bitundu by’omubiri n’obutaffaali n’okujja ebizambi(waste) mu mitundi eby’enjawulo.Bivudde mu Kitabo kya Muwanga Charles "Essomabiramu(Biology)"
f6rxs3ek9b2z65nkjepjda6k7z2qdec
77232
77231
2026-10-22T13:24:08Z
Waisman12
12007
77232
wikitext
text/x-wiki
[[File:Circulatory System en.svg|thumb|Simplified diagram of the human Circulatory system in anterior view.]]
Ensengekera y’ekitambuzamusaayi
(the Blood Circulatory system)
Ensengekera y’ekitambuzamusaayi(the blood circulatory system) etambuza matiiriyo mu mubiri gwo era ensengekera eno erimu omutima, omusaayi, n’emisuwa. Ekisanjabavo (lymphatic part) ekuuma omwenkanyonkanyo gw’obuuvuluzi bw’ensanjabavu (lymph glands).<ref>{{Cite web |date=2020-09-24 |title=LUGANDA MEDICAL AND ARTISANS' TERMINOLOGIES |url=https://issuu.com/mnankinga/docs/ebigambo_eby_ekikugu_acalan |access-date=2026-10-22 |website=Issuu |language=en}}</ref>
Okutwalira awamu ensengekera y’ekitambuzamusaayi ebunyisa omusaayi okwetoloola omubiri gwo okuyita mu mutima , Atari ne veyini okuweereza okisigyeni n’ebiriisa mu bitundu by’omubiri n’obutaffaali n’okujja ebizambi(waste) mu mitundi eby’enjawulo.Bivudde mu Kitabo kya Muwanga Charles "Essomabiramu(Biology)"<ref>{{Cite web |date=2020-09-24 |title=LUGANDA MEDICAL AND ARTISANS' TERMINOLOGIES |url=https://issuu.com/mnankinga/docs/ebigambo_eby_ekikugu_acalan |access-date=2026-10-22 |website=Issuu |language=en}}</ref>
6qv7bkefahgqfdz2b3shvvt3ol2khjx
Sembuya Christopher Columbus
0
7162
77237
72415
2026-10-22T19:59:59Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77237
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Sembuya Christopher Columbus
| image =
| alt = Head and shoulders photo of Sembuya Christopher
| caption = Sembuya at son's wedding, {{circa|2014}}
| birth_name =
| birth_date = {{birth date and age|1936|03|06}}
| birth_place = {{nowrap|[[Nkokonjeru, Kyaggwe, Buganda]], Uganda}}
| death_date = {{death date and age|2022|01|11}}
| death_place = {{nowrap|[[Kololo, Kampala]], Uganda}}
| resting_place = Magulu Family Cemetery, [[Kikwayi, Buikwe]], Uganda
| nationality = Ugandan
| occupation = [[Farmer]], [[Business magnate|industrialist]], [[philanthropist]]
| known_for = Founding and leading the [[Sembule Group of Companies]]{{Paragraph break}}
| title = [[Chairman (corporate title)|Chairman]] of [[Sembule Group of Companies]]<br/>1971–2022
| years_active = 1960–2022
| spouse = {{marriage|[[Mary Nalumu Sembuya]]| 1964}}
| parents = {{ublist|Yafeesi Magulu|Magulu}}
| children = 12
}}
'''Christopher Columbus Sembuya''', CC, (yazaalibwa 1937 - yafa 11 Gusooka 2022), munnamakolero, musuubuzi, mulimi, amanyindwa ennyo mu nsi naddala mu [[Yuganda]].<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2022-01-25 |title=Christopher Columbus Sembuya: Uganda’s indigenous industrialist dies at 86 |url=https://www.independent.co.ug/christopher-columbus-sembuya-ugandas-indigenous-industrialist-dies-at-86/ |access-date=2026-10-22 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
Yasinga ku manyikibwa olwa omulimu omunene gwe yakola mu kutandika n’okuddukanya kkampuni eziyitibwa Sembule.
Bino bye bimu ku bitongole ebinene oba kkampuni ebya sooka okuteekebwawo abaddugavu mu Yuganda.
== Emyaka Egyasooka ==
Sembuya yazaalibwa mu 1937 e [[Nkokonjeru]] mu ssaza ly'e [[Kyaggwe]]. Kitaawe, Omugenzi [[Yafesi Magulu]] yali mulimi wa Kooko era ffaamu ye ye yali esinga obunene mu [[Afirika]] y'ebuvanjuba. Maamawe yali Omugenzi [[Rachel Magulu]]. Sembuya yasomera [[Kako Primary School]] ne St. Leo's College, Kyegobe e [[Fort Portal]]. Sembuya yatandikira okutunda ebikozesebwa mu kuzimba mu dduuka (mu Ndeeba) lya Maamawe omugenzi Rachel. Era yeegattibwako mugandawe Omugenzi Michael Mayanja n'oluvannyuma Mugandawe Omugenzi Henry Buwule. Oluvannyuma Sembuya yakolerako mu Gavumenti ya Yuganda mu bifo eby’enjawulo nga Disitulikiti kamisona (DC) e Madi n'e [[Karamoja]] (mu myaka gy'enkaaga, 1960s) ne mu minisitule y’ebyenfuna nga Senior Finance Officer. Bwe yava mu gavumenti, Sembuya yeegatta ku mugandawe Buwule ne baddukanya edduuka lya Ndeeba Hardware Stores mu [[Ndeeba kibuga|Ndeeba]], [[Lubaga divizoni|Lubaga]], [[Kampala]].
== Famire ==
Omugenzi yali ava mu luggya lwa Magulu, mu lunyiriri lwa Wamala, Omutuba gwa Kamaala, mu ssiga lya Kivuba era yali yeddira Mmamba ekulemberwa [[Gabunga|Ggabunga]].
Yawasa Omugenzi [[Sembuya Nalumu Mary]] nga 12 ogwekkumineebiri 1964 (12/12/1964) ku [[Lutikko ya Namirembe|lutikko e Namirembe]], Kyaddondo. Baazaala abaana bataano okuli (omwanawe omukulu) Rachel Nankya Lubega, Francis Sembuya, Jackie Nansubuga, [[Dokita Ronald Kizito|Ronald Kizito]], Rebecca Nalumu Nnawoova Wamono.
Nga 8 omwezi gw'omukaaga omwaka 1979, mukyalawe Mary, yattibwa abaserikale ba [[Tanzania|Tanzaniya]] abaali bazze okubba emmotoka ye n'essente.
Abaana be abalala kwe kuli Victoria Sembuya, Diana Namayanja, Dennis Sembuya, Daudi Sembuya, Michael Nsubuga, Stephen Sembuya, Priscilla Namubiru ne Barbara Namande.
Yaleka Nnamwandu Mukyala Rita Ddungu Sembuya.
== Ddiini ==
Sembuya yali mukulisitaayo era yasabiranga ku Lutikko e Namirembe ne All Saints Church e [[Nakasero kasozi|Nakasero]].
== Sembule ==
Sembuya ne mugandawe Henry Buwule batandika kkampuni eya Kkalwe, Sembule Steel Mills Limited. Baatandikira ekkolero lino mu Ggalagi y'enju yaabwe era nga balina masiini enkadde bbiri ezikola emisumaali. Oluvannyuma baagulayo ebyuma by'emisumaali ebikadde okuva mu kkampuni ya Wafios. Eno Sembule Steel Mills Limited ye yakula n'evaamu amakolero amalala, bbanka ne Kkampuni ya yinsuwa. Sembule ye Kkampuni y'abaddugavu eyasooka okukola amabaati ga "color", obutimba bw'engalama, n'ebirala. Sembuya ne Buwule be baddugavu abasooka okukola bbanka y'obwananyini mu Yuganda, Ttivi sitenseni (CTV) ey'obwannanyini, Kkampuni ey'obwananyini eya Yinsuwa, Kkampuni y'ebyamasannyalaze eya Sembule Electronics Limited, yali ekola Leediyo (nga Makula), Ttivvi, amataala g'amasannyalaze "bbalubbu", Essimu z'amapeesa n'ebirala.
Bbanka eno yatondebwawo mu mwezi ogusooka omwaka lukumi mu lwenda kinaana mu ettaano (01/1985). Mu mwezi gwoomusanvu omwaka lukumi mu lwenda kyenda mu gumu (07/1991), Bbanka yagaziwa n'efuuka Sembule Investment Bank. Era mu mwezi gw'ekkumi n'ogumu omwaka lukumu mu lwenda kyenda mu mukaaga (11/1996), bbanka yaddamu n'egaziwa n'efuuka Sembule Commercial Bank. Leero Bbanka eno eyitibwa Bank of Africa, Uganda Limited.
Kkampuni ya yinsuwa yayitibwanga Pan World Insurance Company, PWICO, era yatondebwawo mu lukumi mu lwenda kinaana mu munaana (1988). Mu mwezi ogusooka nkumi bbiri mu ena (01/2004) yeegatta ne Kkampuni endala n'efuuka Lion Assurance Company. Lion Assurance Company yeegatta ku kkampuni ya yinsuwa endala era kati yafuuka kitundu kya Sanlam Insurance Uganda.
Oluvannyuma kkampuni eno CTV yafuuka WBS TV.
== Emidaali ==
Mu mwaka 2020, Sembuya yaweebwa omudaali gw'obuzira (Golden Jubilee). Omudaali gw'amukwasibwa omukulembeze wa Yuganda, Pulezidenti [[Yoweri Museveni]].
== Obugabi ==
Sembuya yalina omutima omugabi era yakola kinene mu kukulaakulanya ekibuga Nkokonjeru n'ekyalo Kikwayi. Yaweererera n'okusomesa abantu bangi nnyo.
== Omwoyo gw'eggwanga ==
Mu myaka gy'ekinaana, Sembuya yawagira n'assa n'ensimbi mu bayeekera ba NRM ng'ayita mu mugenzi [[Samson Kisekka]].
== Okufa ==
Omugenzi Sembuya yafa nga 11 Gusooka 2022 mu ddwaliro lya Kampala Hospital e [[Kololo]]. Yazikibwa mu kiggya kya kitaawe Magulu ku kyalo [[Kikwayi]] mu ddisitulikiti ya [[Buikwe (disitulikit)|Buikwe]]. Olumbe lw'omugenzi C.C.Sembuya lwayabizibwa ng'abiri mu lumu, Gusooka 2023 (21/01/2023).
[[Category:Buganda]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
cv9z6qua4isrlyxm8g7v4x2zpgz4o6i
Kintu
0
7458
77238
71741
2026-10-22T20:02:31Z
Thomas Eddie Irigei
11996
added citation
77238
wikitext
text/x-wiki
'''Kintu''' muntu wa nfumo era alabika mu [[:en:Creation_myth|lufumo lw'obutonzi]] olw'abantu ba [[:en:Buganda|Buganda]], [[:en:Uganda|Uganda]]. Okusinziira ku lugero luno, Kintu ye [[:en:List_of_first_men_or_women_in_mythology_and_religion|muntu eyasooka ku nsi]], era ye [[Baganda|Muganda]] eyasooka.<ref>{{Cite web |last=Mugasha |first=Destiny |date=2023-01-07 |title=The Story of Kintu - Ugandan Folktale {{!}} Mythology, folklore and cultural memory |url=https://oriire.com/article/the-story-of-kintu-ugandan-folktale |access-date=2026-10-22 |website=Oriire |language=en}}</ref>
''Kintu'', ekitegeeza "ekintu" mu [[:en:Bantu_languages|nnimi z'Ababantu]], era kitera okugattibwa ku linnya [[:en:Muntu|Muntu]], omuntu ow'olugero eyatandikawo ebika [[:en:Gisu_people|by'Abagisu]] n'[[:en:Bukusu|Ababukusu]].
== Ensibuko n’amakulu g’obuwangwa ==
Olugero lw’okutonda abantu ba Buganda, [[:en:Uganda|Uganda]], lulimu ffiga eyitibwa Kintu,<ref>{{cite book |last=Ray |first=B. C. |date=1970 |title=African Religions: Symbol, Ritual, and Community |publisher=Prentice Hall |location=New Jersey |pages=10–120}}</ref> nga ye [[:en:List_of_first_men_or_women_in_mythology_and_religion|muntu eyasooka ku nsi]], era ye musajja eyasooka okutaayaaya mu biwonvu bya Uganda yekka. Era oluusi amanyikiddwa nga Katonda, oba kitaawe w’abantu bonna abaatonda obwakabaka obwasooka.<ref name="cohen72">{{cite book |last1=Cohen |first1=David William |date=1972 |title=The historical tradition of Busoga: Mukama and Kintu |url=https://archive.org/details/historicaltradit0000cohe/page/n5/mode/2up |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-821673-5 |location=Oxford |url-access=registration}}</ref>
Erinnya Kintu, ekitegeeza ‘ekintu’ mu [[:en:Bantu_languages|Bantu]], litera okugattibwa ku linnya [[:en:Muntu|Muntu]], eyali omusajja ow’olugero eyatandikawo ebika kya '[[:en:Gisu_people|bagisu]] [[:en:Bukusu|n’Ababukusu]]. Kintu kirowoozebwa nti yasibuka mu buvanjuba, bugwanjuba, n’obukiikakkono, eyajja n’ebintu ebyasooka okutandika obulamu ku nsi. Ebintu bino byali obulo, ente oba giyite [[:en:Ente|Ente]] mu lulimi [[:en:Luganda|Oluganda]], n’amatooke.<ref name="cohen72">{{Cite book |last=Cohen |first=David William |date=1972 |title=The historical tradition of Busoga: Mukama and Kintu |url=https://archive.org/details/historicaltradit0000cohe/page/n5/mode/2up |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-821673-5 |location=Oxford |url-access=registration}}</ref>
== Engombo ==
Mu nkyusa y’olugero lw’obutonzi olwawandiikibwa [[:en:Harry_Johnston|Harry Johnston]], Kintu alabika ku biwonvu bya Uganda ng’alina ente nga ye yali ekintu kye kyokka. Yasiiba nga ku mata gaayo n’obusa bw’aayo awo nga tannasasulwa amatooke n’obulo okuva eri katonda w’eggulu, [[:en:Ggulu|Ggulu]]. Nga tannasisinkana Ggulu, Kintu asisinkana omukazi ayitibwa [[:en:Nambi_(mythology)|Nambi]] (oluusi ayitibwa ''Nnambi'' ) ne mwannyina eyali ava mu bbanga. Basooka kutwala ente ye omwagalwa ewa Ggulu okukakasa obuntu bwe n’okunoonya olukusa lwa Ggulu okumuyingiza mu bbanga.
Bw’amala okutuuka mu bbanga, obuntu bwa Kintu bugezesebwa Ggulu ng’ayita mu kugezesebwa emirundi etaano egy’omuddiring’anwa, nga buli gumu gukaluba era nga guzibu okusinga ogwasembayo. Kyokka Kintu asobola okuva mu buli kugezesebwa ng’awangudde ng’ayambibwako amaanyi ag’obwakatonda agatamanyiddwa. Ggulu akwatibwako nnyo olw’amagezi n’obugumu bwa Kintu, n’asasula kaweefube we ne muwala we Nnambi n’ebirabo bingi eby’ebyobulimi okwali: amatooke, lumonde, ebijanjaalo, kasooli, [[:en:Vigna_subterranea|ebinyeebwa]] n’enkoko. Okuva kuno, Kintu yaweebwa ebintu asobole okutondawo obulamu mu Uganda.
Kyokka Kintu ne Nnambi nga tebannava mu bbanga, Ggulu yabalabula obutaddayo lwa nsonga yonna nga bali ku lugendo lwabwe okudda ku Nsi olw’okutya nti muganda wa Nnambi, [[:en:Walumbe|Walumbe]] (ekitegeeza ‘obulwadde’ ne ‘okufa’ mu [[:en:Bantu_languages|Bantu]] ), yandibagoberedde okudda ku Nsi n’abaleetera obuzibu obw’amaanyi. Kintu ne Nnambi tebaafaayo ku kulabula kwa Ggulu era Kintu n’adda mu bbanga okunona obulo n' enkoko gye yalina okuliisa nga bali ku nsi Nnambi gye yali alese. Mu bbanga ttono lye yamalayo, Walumbe yali avudde Nnambi gy’ali n’amatiza Kintu okumukkiriza okubeera nabo ku Nsi. Olw’okulaba Walumbe ng’awerekera Kintu nga ava mu bbanga, Nnambi yasoose kwegaana muganda we okukkakkana, Kintu n’amukkiriza asigale nabo.<ref>{{cite book |last=Johnston |first=Harry |author-link=Harry Johnston |year=1902 |title=The Uganda Protectorate |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.106394/page/n247/mode/2up |publisher=Hutchinson and Co |volume=2 |location=London |pages=700–705}}</ref>
Bano abasatu baasooka kubeera e [[:en:Magongo,_Kenya|Magongo]] mu Buganda gye baawummulira ne basimba ebirime ebyasooka ku nsi: amatooke, kassoli, ebijanjaalo, n' [[:en:Vigna_subterranea|ebinyeebwa]].<ref>{{cite journal |last1=McMaster |first1=D. N. |date=September 1963 |title=Speculations on the coming of the banana to Uganda |url=https://original-ufdc.uflib.ufl.edu/UF00080855/00071/26 |journal=The Uganda Journal |volume=27 |issue=2 |pages=163-175}}
</ref> Mu kiseera kino, Kintu ne Nnambi baazaala abaana basatu, era Walumbe n’alemerako okweddiza omu ku baana ba Kintu. Kintu yagaana okusaba kwe, n’amusuubiza omu ku baana be ab’omu maaso; wabula Kintu ne Nnambi baagenda mu maaso n’okuzaala abaana abalala bangi ne bagaana okuwa Walumbe omwana yena ku buli eyazaalibwa. oluvanyuma Walumbe anyiiga n' asubiza okutta buli omu ku baana ba Kintu.
Buli lunaku okumala ennaku ssatu, omu ku baana ba Kintu yafa Walumbe y' amuse okutuusa Kintu lwe yadda mu bbanga n’ategeeza Ggulu ku ttemu.<ref name="thury">{{cite book |last1=Thury |first1=Eva M. |date=2017 |title=Introduction to mythology: Contemporary approaches to classical and world myths |url=https://archive.org/details/introductiontomy0000thur_n3w6/page/n9/mode/2up |last2=Devinney |first2=Margaret K. |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-026298-3 |location=Oxford; New York |pages=121–129 |chapter=Part 2: Myths of Creation and Destruction – 9. Africa: Uganda and Nigeria |id=(Online access available to patrons with print disabilities.) |url-access=subscription}}</ref> Ggulu yali asuubira ebikolwa bya Walumbe n’atuma [[:en:Kaikuzi|Kayiikuuzi]] (ekitegeeza ‘omusimi’ mu Bantu), mutabani we, ku Nsi agezeeko okuwamba n’okuzza Walumbe mu bbanga. Kintu ne Kayiikuuzi bakka ku Nsi ne bategeezebwa Nnambi nti abaana baabwe abalala abatonotono baali bafudde nga Kintu ali mu lugendo lwokugenda mu bbanga. Mu kwanukula kino, Kayiikuuzi yayita Walumbe era bombi ne basisinkana ne balwana.
Mu kulwana, Walumbe yasobola okuserera n’ayingira ekinnya mu ttaka n’agenda mu maaso n’okusima buziba nga Kayiikuuzi bw’agezaako okumuggyayo. Ebinnya bino ebinene ennyo kirowoozebwa nti ku mulembe guno bisangibwa e Tanda. Oluvannyuma lw’okusima obutasalako, Kayiikuuzi yakoowa n’awummulamu mu kugoba Walumbe. Kayiikuuzi yasigala ku nsi okumala ennaku endala bbiri era n’alagira okusirika kwe bintu byonna ebiri ku Nsi mu kiseera ekyo (nga enjuba tennavaayo) ng’agezaako okusendasenda Walumbe okuva mu ttaka. Kyokka Walumbe bwe yatandika okwegomba okuva mu ttaka n’ava wansi w’ettaka, abaana ba Kintu abamu ne bamulaba ne bakuba enduulu, ne batiisa Walumbe okudda mu Nsi.
Ng’akooye n’okunyiiga olw’okufuba kwe okwonoona n’okumenya ebiragiro, Kayiikuuzi yakomawo mu bbanga nga alemeddwa okukwaata Walumbe, eyasigala ku nsi era y’avunaanyizibwa ku nnaku n’okubonaabona kw’abaana ba Kintu olwaleero. Kyokka Kayiikuuzi akyagoba Walumbe era buli musisi ne sunami lwe bikuba, ye Kayiikuuzi katono akwate Walumbe.
== Enjawulo ==
=== Roscoe ne Kaggwa ===
Ku ntandikwa y’emyaka gya 1900,[[:en:Oral_tradition|Enono ezoogerwaako]] obw’olugero lw’obutonzi bw’Abakintu bwawandiikibwa ne bufulumizibwa. ekimu ku byawandiikibwa [[:en:John_Roscoe|John Roscoe]] kyawukana ku nkyusa endala mu ngeri nti, Kintu kigambibwa nti Nnambi yamusendasenda okugenda naye mu bbanga.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Yoder |first=John |date=1988 |title=The Quest for Kintu and the Search for Peace: Mythology and Morality in Nineteenth-Century Buganda |journal=History in Africa |volume=15 |pages=365 |doi=10.2307/3171868 |issn=0361-5413 |jstor=3171868 |s2cid=145063130}}</ref> Okugatta ku ekyo, oluvannyuma lw’okumaliriza okugezesebwa Ggulu kwe yamuwa, yaweebwa olukusa okuwasa Nnambi era n’adda e Uganda n’ebisolo eby’enjawulo n’ekikolo atandike obulamu n' ebyoomunimiro ku Nsi.<ref name=":0" /> Ekirala, mu nkyusa eno Kintu ye yali agezaako okuwamba Walumbe, so si Kayiikuuzi.
Ennono endala ey’omu kamwa eyawandiikibwa Sir Apolo Kaggwa yayawukana ku nfumo endala ez’obutonzi bw’Abakintu mu ngeri nti yasinga kutunuulira bikozesebwa Kintu bye yalina ku nsonga z’ebyobufuzi mu Buganda. Okusinziira ku nnono eno ey’omu kamwa, Kintu yakola emisingi gy’eggwanga egy’ebyobufuzi n’eby’ettaka ng’ateekawo ensalo z’eggwanga ezirabika, n’atandikawo ekibuga ekikulu, n’okutondawo engeri y’ebyobufuzi esooka mu bantu b’e Buganda ng’ayita mu nsengeka y’obwakabaka.<ref name=":0" />
=== Kizza ===
Kintu era ayanjuddwa mu kitabo kya Kizza ekya 2011 ''The Oral Tradition of Baganda of Uganda''.<ref name=":2" /> Mu nkyusa eno ey’olugero lw’obutonzi bw’Abakintu, obukulu bw’emboozi buteekebwa ku Nambi; mu ntandikwa y’olugero, ye Nambi agwa mu mukwano ne Kintu nga basoose okusisinkana e Baganda n’amatiza Kintu okunoonya okukkirizibwa okuva ewa kitaawe asobole okufuna omukono gwe mu bufumbo.<ref name=":2">{{Cite book |last=Kizza, Immaculate N. |date=2011 |title=The Oral Tradition of the Baganda of Uganda: A Study and Anthology of Legends, Myths, Epigrams and Folktales |url=https://books.google.com/books?id=qVfhzWinn28C |publisher=McFarland & Co |isbn=978-0786440153 |pages=38–44 |oclc=802652607}}</ref> Olw’ensonga eno, obusobozi bwa Kintu bwagezesebwa kitaawe wa Nambi Ggulu ng’ayita mu kugezesebwa okuddiriŋŋana mu nnaku nnya. Okuva ku kino, enkyusa eno ey’ennono ey’omu kamwa eyawukana ku ndala mu ngeri nti Ggulu yalagira Nambi okutwala enkazi emu n’ensajja emu ku buli kiramu asobole okutandika obulamu ku Nsi.<ref name=":2" /> Ggulu era yamulabula nti aleme kwerabira kintu kyonna ng’apakinga kubanga tajja kusobola kudda mu bbanga ng’atya nti muganda we omujoozi Walumbe yandibagoberedde ku Nsi n’abaleetera ebizibu.<ref name=":2" />
== Ebijuliziddwa ==
<references />
{{Reflist}}
[[Category:Buganda]]
cyjkdcxguczlnqfyi6hykikoainq7ha
Betty Oyella Bigombe
0
7879
77216
70497
2026-10-22T12:52:57Z
Waisman12
12007
Acitayion about who is betty Bigombe
77216
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Betty Oyella Bigombe''', era nga batera ku mumannya nga '''Betty Atuku Bigombe,''' yazaalibwa nga 21 Ogwekumi mu 1962, nga munabyabufuzi Omunayuganda eyawerezaako nga avunaanyizibwa ku biyinza okumenyeka, obutabanguko wamu n'obutakaanya mu [[:en:World_Bank|Baaka y'ensi yonna]] okuva mu 2014 okutuuka mu 2017. Yalondebwa mu kifo kino mu Gwomukaaga mu 2014,<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> yeeyali [[:en:Water_resources|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa ku by'ensulo z'amazzi]] mu Kabineeti ya Uganda. Yaweebwa ekifo kino nga 27 Ogwokutaano mu 2011.<ref>http://www.inclusivesecurity.org/network-bio/betty-bigombe/</ref> Kuno yakola n'okuwereza nga [[:en:Parliament_of_Uganda|Omubaka wa Paalamenti]] eyali akiikirira [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ya Amuru mu Konsitituweensi y'abakyala]].<ref name="AMRU">https://www.facebook.com/note.php?note_id=10150208384704078&comments</ref> Yalekulira okuva mu bifo bino byombi nga 1 Ogwomukaaga mu 2014.<ref name="Resigns">http://allafrica.com/stories/201406030486.html</ref>
== Obulamu bwe n'okusoma kwe ==
Betty Bigombe yazaalibwa mu [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ye Amuru]] nga 21 Ogwekumi mu 1952, gyebaali bamannyi nga Disitulikiti ya Acholi. Y'omu kubaana ekuminoomu abaazaalibwa kitaawe eyali omusawo. Asibuka mu ggwanga [[:en:Acholi_people|ly'abachooli.]] Bigombe yagenda ku [[:en:Gayaza_High_School|Gayaza High School]] gyeyamalira S4 mu 1968, n'amaliriza S6 ku [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College]] [[:en:Trinity_College_Nabbingo|e Nabbingo]] mu 1970. Yagenda ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ye Makerere]], yunivasite ya gavumenti esinga okubeera enkadde, gyeyatikirwa ne [[:en:Social_science|Diguli mu By'enjigiriza ku bikwatagana kumbeera z'abantu]], mu 1974. Oluvannyuma yagenda ku [[:en:Harvard_Kennedy_School|Harvard Kennedy School]] ku [[:en:Harvard_University|Yunivasite ya Harvard]] e [[:en:Cambridge,_Massachusetts|Cambridge]] mu Massachusetts mu ggwanga lya Amerika gyeyatikirwa ne [[:en:Master_of_Public_Administration|Diguli ey'okusatu mu kudukanya embeera z'abantu]]. Okusoma kwe ku Harvard kwali kuvugirirwa ekibiina okuva mu [[:en:Harvard_Institute_for_International_Development|Harvard Institute for International Development]].<ref name="AMRU" /><ref name="Woman">https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/10/AR2007071001933.html?hpid=artslot</ref>
== Emirimu gye ==
Okuva mu 1981 okutuuka mu 1984, yakolako nga [[:en:Company_secretary|omuwandiisi wa kampuni]] ya Uganda evunaanyizibwa ku by'okusima eby'obugagga by'omuttaka, [[:en:Parastatal|kampuni eyali edukanyizibwa gavumenti]]. Okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yawerezaako mu Paalamenti ya Uganda nga omubaka wa Paalamenti. Mu 1988, yaweebwa ekya [[:en:Northern_Region,_Uganda|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omubukiika ddyo bwa Uganda]], ekyamuwaliriza okufuna ekifo w'ayinza okubeera e [[:en:Gulu|Gulu]], ekibuga ekisinga obunene mu Bukiika Ddyo bw'ebitundu bya Uganda.Yaweebwa omulimu gw'okumatiza abayekera abaali beegatira mu kibiina kya [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] (LRA) okuteeka wansi eby'okulwanyisa byabwe, oluvannyuma lw'amagye okulemererwa okubawangula nga bakozesa amaanyi. Bigombe yatekawo endagaano n'abakulembezze babayeekera bano aba LRA eyali amnnyikiddwa nga [[:en:Joseph_Kony|Joseph Kony]] mu Gwomukaaga mu 1993. Mu 1993, yaweebwa engule y'okubeera omukyala w'omwaka mu olw'amaanyi geyateekamu okulaba nga akomekereza obutabanguko . Wadde nga yasisinkana Kony mu lukiiko, enteseganya z'agwa butaka mu Gwokubiri mu 1994.<ref name="O’Kadameri">http://www.c-r.org/accord-article/lra-government-negotiations-1993-94-2002</ref> Oluvannyuma obuyeekera bweyongera, ng'era tewali kya'ammyi kyonna kyakolebwa mu myaka 10 egyaddako okulaba nga wabeerawo emirembe egitikikako .
Oluvannyuma lw'emyaka 10 ng'ali mu Paalamenti ya Uganda okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yalemererwa okuwangula entebe ky'okubeera omubaka wa Paalamenti akiikirira [[:en:Gulu|munisipaali y'e Gulu]] mu 1996 era n'alekulira emirimu gya gavumenti. mu 2011, oluvannyuma lw'emyaka 15, yakomawo era n'awangula ekifo ky'okubeera Omubaka wa Paalamenti Omukyala eyali akiikirira Konsitituweensi mu Disitulikiti ya Amuru, ku tikiti ya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement.]]<ref name="AMRU" />
Mu 1997, oluvannyuma lw'okutikirwa okuva ku Harvard, yafuna omulimu okuva mu [[:en:World_Bank|Baanka y'ensi yonna]] mu [[:en:Washington,_D.C.|Washington]] DC, nga omukugu ku by'embeera z'abantu ng'ali mu kitongole ky'abakola ku by'obutabanguko. Oluvannyuma, yawereza nga eyali yeebuzibwaako mu baanka mu kitongole kye by'obukuumi n'enkulakulana. Mu 1999 ne 2000, Bigombe yakwasizaako ku by'ekikugu eri aba [[:en:Carter_Center|Carter Center]], munkwatagana ya gavumenti ya Uganda n'eye [[:en:Sudan|Sudan]].
Oluvannyuma [[:en:Barlonyo|lw'okutibwa ky'abantu mu bungi okwali mu Barlonyo]], Bigombe yeewumuzaamu okuva mu Baanka y'ensi yonna era n'alinya ennyonyi eyamukomyawo mu Uganda okugezaako okulaba nga addamu ensonga z'okutandikawo eddembe. Okuva mu Gwokusatu mu 2004 okutuuka mu 2005, Bigombe yeeyali akulira abaali mu masekati kw'okunoonya emirimbe n'abayeekera abaali begatira mu Lord's Resistance Army, nga ye nga omuntu yeeyatekamu ngamu ssente mu ngeri gyebyali bidukannyizibwaamu, n'okuleetera ba minista ba gavumenti ya Uganda wamu n'abayekera okubeera awamu. Olukiiko olwasembayo lwaliwo nga 20 Ogwokuna mu 2005, ng'era lwayitamu bulungi. Wabula oluvannyuma lw'okulemererwa kwa Bigombe okubakwataganya, kyalabibwa nga ekyatandikawo omulimu omunene [[:en:2006–2007_Juba_talks|ogw'enjogerezeganya ezaali mu kibuga ky'e Juba mu 2006 ne 2007]], nga zino zaali zikubirizibwa gavumenti ya [[:en:South_Sudan|South Sudan]].<ref name="Woman" /> Enteseganya zino zaagwa butaka mu kaseera akasembayo, Joseph Kony bweyagaana okuteeka omukono kundagaano eyali eraga eddembe.<ref name="Peace">http://www.csmonitor.com/2005/0913/p01s04-woaf.html</ref>
Mu 2006, yaddayo mu ggwanga lya Amerika n'awereza nga omuntu eyali ayize okuva mu bumannyirivu bwe ne byeyali afunye, ng'ali kutendekero lya [[:en:US_Institute_of_Peace|US Institute of Peace]] mu Washington, D.C.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.usip.org/ |access-date=2024-04-07 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma, bweyali ku [https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ Woodrow Wilson International Center for Scholars], yaweebwa eky'omufirika eyalina obukugu mu kintu ekimu, nga nebano Washington, D.C. Mu 2007, yafuna engule y'okubeera omulwanirizi w'eddembe ng'akiteeka munkola okuva muba [https://www.tanenbaum.org/ Tanenbaum Center for Interreligious Understanding].
Yaweebwa eky'okubeera ssentebe w'ekitongole ekivinaanyizibwa ku by'ebubaka mu Uganda ne Tekinologiya ekya National Information and Technology Authority in Uganda (NITAU) mu 2009. Mu Gwokutaano mu 2011, Pulezidenti Museveni yamuwa eky'okubeera Minisita Omubeezi ku by'ensulo z'Amazzi, ekifo kyeyalimu okutuuka mu Gwomukaaga mu 2014, n'alekulira okugenda okukolera mu Baanka y'ensi yonna .
== Ebirala byeyatekangako essira ==
Betty Bigombe yali abadde omufumbo nga baawe yeeyali omubaka wa Uganda mu Japan.<ref name="Woman" /> Yalina abaana babiri okwali; Pauline ne Emmanuel.<ref name="Peace" /> INga ogyeko [[:en:Acholi_language|oluchooli]] n'oluzungu, ayogera [[:en:Swahili_language|oluswayiri]] wamu [[:en:Japanese_language|n'olujapaani]].<ref>https://www.theeastafrican.co.ke/magazine/434746-255822-c6id9n/index.html</ref>
== Laba ne ne bino ==
* [[:en:Acholiland|Ettaka ly'abachooli]]
* [[:en:Acholi_sub-region|Ebitundu ewasinganibwa abachoolo]]
* [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]]
* [[:en:Lord's_Resistance_Army_insurgency|Obutabanguko obwatandikibwa ekibiina ky'abayeekera ekyeyita Lord's Resistance Army]]
* [[:en:Robert_Carmona-Borjas|Robert Carmona-Borjas]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [https://web.archive.org/web/20080803223450/http://www.imow.org/wpp/stories/viewStory?storyId=1406 Ebikwata ku Betty Bigombe] ebyakolebwa [[:en:International_Museum_of_Women|ewaterekerwa ebikwata ku bakyala munsi yonna]]
* [http://arcadiafoundation.org/ Ekibiina kya Arcadia Foundation]
* [http://ipsinstitute.org/ Betty Bigombe y'omu kubali kukakiiko akawi k'amagezi mutendekero lya ekikwasaganya eddembe n'eby'obukuumi]
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
7w8yyb2nupozjecrl2dmlml2z8fyg2y
77217
77216
2026-10-22T12:57:34Z
Waisman12
12007
77217
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Betty Oyella Bigombe''', era nga batera ku mumannya nga '''Betty Atuku Bigombe,''' yazaalibwa nga 21 Ogwekumi mu 1962, nga munabyabufuzi Omunayuganda eyawerezaako nga avunaanyizibwa ku biyinza okumenyeka, obutabanguko wamu n'obutakaanya mu [[:en:World_Bank|Baaka y'ensi yonna]] okuva mu 2014 okutuuka mu 2017. Yalondebwa mu kifo kino mu Gwomukaaga mu 2014,<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> yeeyali [[:en:Water_resources|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa ku by'ensulo z'amazzi]] mu Kabineeti ya Uganda. Yaweebwa ekifo kino nga 27 Ogwokutaano mu 2011.<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> Kuno yakola n'okuwereza nga [[:en:Parliament_of_Uganda|Omubaka wa Paalamenti]] eyali akiikirira [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ya Amuru mu Konsitituweensi y'abakyala]].<ref name="AMRU">https://www.facebook.com/note.php?note_id=10150208384704078&comments</ref> Yalekulira okuva mu bifo bino byombi nga 1 Ogwomukaaga mu 2014.<ref name="Resigns">http://allafrica.com/stories/201406030486.html</ref>
== Obulamu bwe n'okusoma kwe ==
Betty Bigombe yazaalibwa mu [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ye Amuru]] nga 21 Ogwekumi mu 1952, gyebaali bamannyi nga Disitulikiti ya Acholi. Y'omu kubaana ekuminoomu abaazaalibwa kitaawe eyali omusawo. Asibuka mu ggwanga [[:en:Acholi_people|ly'abachooli.]] Bigombe yagenda ku [[:en:Gayaza_High_School|Gayaza High School]] gyeyamalira S4 mu 1968, n'amaliriza S6 ku [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College]] [[:en:Trinity_College_Nabbingo|e Nabbingo]] mu 1970. Yagenda ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ye Makerere]], yunivasite ya gavumenti esinga okubeera enkadde, gyeyatikirwa ne [[:en:Social_science|Diguli mu By'enjigiriza ku bikwatagana kumbeera z'abantu]], mu 1974. Oluvannyuma yagenda ku [[:en:Harvard_Kennedy_School|Harvard Kennedy School]] ku [[:en:Harvard_University|Yunivasite ya Harvard]] e [[:en:Cambridge,_Massachusetts|Cambridge]] mu Massachusetts mu ggwanga lya Amerika gyeyatikirwa ne [[:en:Master_of_Public_Administration|Diguli ey'okusatu mu kudukanya embeera z'abantu]]. Okusoma kwe ku Harvard kwali kuvugirirwa ekibiina okuva mu [[:en:Harvard_Institute_for_International_Development|Harvard Institute for International Development]].<ref name="AMRU" /><ref name="Woman">https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/10/AR2007071001933.html?hpid=artslot</ref>
== Emirimu gye ==
Okuva mu 1981 okutuuka mu 1984, yakolako nga [[:en:Company_secretary|omuwandiisi wa kampuni]] ya Uganda evunaanyizibwa ku by'okusima eby'obugagga by'omuttaka, [[:en:Parastatal|kampuni eyali edukanyizibwa gavumenti]]. Okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yawerezaako mu Paalamenti ya Uganda nga omubaka wa Paalamenti. Mu 1988, yaweebwa ekya [[:en:Northern_Region,_Uganda|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omubukiika ddyo bwa Uganda]], ekyamuwaliriza okufuna ekifo w'ayinza okubeera e [[:en:Gulu|Gulu]], ekibuga ekisinga obunene mu Bukiika Ddyo bw'ebitundu bya Uganda.Yaweebwa omulimu gw'okumatiza abayekera abaali beegatira mu kibiina kya [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] (LRA) okuteeka wansi eby'okulwanyisa byabwe, oluvannyuma lw'amagye okulemererwa okubawangula nga bakozesa amaanyi. Bigombe yatekawo endagaano n'abakulembezze babayeekera bano aba LRA eyali amnnyikiddwa nga [[:en:Joseph_Kony|Joseph Kony]] mu Gwomukaaga mu 1993. Mu 1993, yaweebwa engule y'okubeera omukyala w'omwaka mu olw'amaanyi geyateekamu okulaba nga akomekereza obutabanguko . Wadde nga yasisinkana Kony mu lukiiko, enteseganya z'agwa butaka mu Gwokubiri mu 1994.<ref name="O’Kadameri">http://www.c-r.org/accord-article/lra-government-negotiations-1993-94-2002</ref> Oluvannyuma obuyeekera bweyongera, ng'era tewali kya'ammyi kyonna kyakolebwa mu myaka 10 egyaddako okulaba nga wabeerawo emirembe egitikikako .
Oluvannyuma lw'emyaka 10 ng'ali mu Paalamenti ya Uganda okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yalemererwa okuwangula entebe ky'okubeera omubaka wa Paalamenti akiikirira [[:en:Gulu|munisipaali y'e Gulu]] mu 1996 era n'alekulira emirimu gya gavumenti. mu 2011, oluvannyuma lw'emyaka 15, yakomawo era n'awangula ekifo ky'okubeera Omubaka wa Paalamenti Omukyala eyali akiikirira Konsitituweensi mu Disitulikiti ya Amuru, ku tikiti ya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement.]]<ref name="AMRU" />
Mu 1997, oluvannyuma lw'okutikirwa okuva ku Harvard, yafuna omulimu okuva mu [[:en:World_Bank|Baanka y'ensi yonna]] mu [[:en:Washington,_D.C.|Washington]] DC, nga omukugu ku by'embeera z'abantu ng'ali mu kitongole ky'abakola ku by'obutabanguko. Oluvannyuma, yawereza nga eyali yeebuzibwaako mu baanka mu kitongole kye by'obukuumi n'enkulakulana. Mu 1999 ne 2000, Bigombe yakwasizaako ku by'ekikugu eri aba [[:en:Carter_Center|Carter Center]], munkwatagana ya gavumenti ya Uganda n'eye [[:en:Sudan|Sudan]].
Oluvannyuma [[:en:Barlonyo|lw'okutibwa ky'abantu mu bungi okwali mu Barlonyo]], Bigombe yeewumuzaamu okuva mu Baanka y'ensi yonna era n'alinya ennyonyi eyamukomyawo mu Uganda okugezaako okulaba nga addamu ensonga z'okutandikawo eddembe. Okuva mu Gwokusatu mu 2004 okutuuka mu 2005, Bigombe yeeyali akulira abaali mu masekati kw'okunoonya emirimbe n'abayeekera abaali begatira mu Lord's Resistance Army, nga ye nga omuntu yeeyatekamu ngamu ssente mu ngeri gyebyali bidukannyizibwaamu, n'okuleetera ba minista ba gavumenti ya Uganda wamu n'abayekera okubeera awamu. Olukiiko olwasembayo lwaliwo nga 20 Ogwokuna mu 2005, ng'era lwayitamu bulungi. Wabula oluvannyuma lw'okulemererwa kwa Bigombe okubakwataganya, kyalabibwa nga ekyatandikawo omulimu omunene [[:en:2006–2007_Juba_talks|ogw'enjogerezeganya ezaali mu kibuga ky'e Juba mu 2006 ne 2007]], nga zino zaali zikubirizibwa gavumenti ya [[:en:South_Sudan|South Sudan]].<ref name="Woman" /> Enteseganya zino zaagwa butaka mu kaseera akasembayo, Joseph Kony bweyagaana okuteeka omukono kundagaano eyali eraga eddembe.<ref name="Peace">http://www.csmonitor.com/2005/0913/p01s04-woaf.html</ref>
Mu 2006, yaddayo mu ggwanga lya Amerika n'awereza nga omuntu eyali ayize okuva mu bumannyirivu bwe ne byeyali afunye, ng'ali kutendekero lya [[:en:US_Institute_of_Peace|US Institute of Peace]] mu Washington, D.C.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.usip.org/ |access-date=2024-04-07 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma, bweyali ku [https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ Woodrow Wilson International Center for Scholars], yaweebwa eky'omufirika eyalina obukugu mu kintu ekimu, nga nebano Washington, D.C. Mu 2007, yafuna engule y'okubeera omulwanirizi w'eddembe ng'akiteeka munkola okuva muba [https://www.tanenbaum.org/ Tanenbaum Center for Interreligious Understanding].
Yaweebwa eky'okubeera ssentebe w'ekitongole ekivinaanyizibwa ku by'ebubaka mu Uganda ne Tekinologiya ekya National Information and Technology Authority in Uganda (NITAU) mu 2009. Mu Gwokutaano mu 2011, Pulezidenti Museveni yamuwa eky'okubeera Minisita Omubeezi ku by'ensulo z'Amazzi, ekifo kyeyalimu okutuuka mu Gwomukaaga mu 2014, n'alekulira okugenda okukolera mu Baanka y'ensi yonna .
== Ebirala byeyatekangako essira ==
Betty Bigombe yali abadde omufumbo nga baawe yeeyali omubaka wa Uganda mu Japan.<ref name="Woman" /> Yalina abaana babiri okwali; Pauline ne Emmanuel.<ref name="Peace" /> INga ogyeko [[:en:Acholi_language|oluchooli]] n'oluzungu, ayogera [[:en:Swahili_language|oluswayiri]] wamu [[:en:Japanese_language|n'olujapaani]].<ref>https://www.theeastafrican.co.ke/magazine/434746-255822-c6id9n/index.html</ref>
== Laba ne ne bino ==
* [[:en:Acholiland|Ettaka ly'abachooli]]
* [[:en:Acholi_sub-region|Ebitundu ewasinganibwa abachoolo]]
* [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]]
* [[:en:Lord's_Resistance_Army_insurgency|Obutabanguko obwatandikibwa ekibiina ky'abayeekera ekyeyita Lord's Resistance Army]]
* [[:en:Robert_Carmona-Borjas|Robert Carmona-Borjas]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [https://web.archive.org/web/20080803223450/http://www.imow.org/wpp/stories/viewStory?storyId=1406 Ebikwata ku Betty Bigombe] ebyakolebwa [[:en:International_Museum_of_Women|ewaterekerwa ebikwata ku bakyala munsi yonna]]
* [http://arcadiafoundation.org/ Ekibiina kya Arcadia Foundation]
* [http://ipsinstitute.org/ Betty Bigombe y'omu kubali kukakiiko akawi k'amagezi mutendekero lya ekikwasaganya eddembe n'eby'obukuumi]
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
rfw9j08bgj1yj46syrl0p7pl0nkj3nx
77218
77217
2026-10-22T13:05:00Z
Waisman12
12007
77218
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Betty Oyella Bigombe''', era nga batera ku mumannya nga '''Betty Atuku Bigombe,''' yazaalibwa nga 21 Ogwekumi mu 1962, nga munabyabufuzi Omunayuganda eyawerezaako nga avunaanyizibwa ku biyinza okumenyeka, obutabanguko wamu n'obutakaanya mu [[:en:World_Bank|Baaka y'ensi yonna]] okuva mu 2014 okutuuka mu 2017. Yalondebwa mu kifo kino mu Gwomukaaga mu 2014,<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> yeeyali [[:en:Water_resources|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa ku by'ensulo z'amazzi]] mu Kabineeti ya Uganda. Yaweebwa ekifo kino nga 27 Ogwokutaano mu 2011.<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> Kuno yakola n'okuwereza nga [[:en:Parliament_of_Uganda|Omubaka wa Paalamenti]] eyali akiikirira [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ya Amuru mu Konsitituweensi y'abakyala]].<ref name="AMRU">{{Cite web |date=2021-01-07 |title=Betty Bigombe: Building peace on her terms |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/betty-bigombe-building-peace-on-her-terms-1513932 |access-date=2026-10-22 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yalekulira okuva mu bifo bino byombi nga 1 Ogwomukaaga mu 2014.<ref name="Resigns">http://allafrica.com/stories/201406030486.html</ref>
== Obulamu bwe n'okusoma kwe ==
Betty Bigombe yazaalibwa mu [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ye Amuru]] nga 21 Ogwekumi mu 1952, gyebaali bamannyi nga Disitulikiti ya Acholi. Y'omu kubaana ekuminoomu abaazaalibwa kitaawe eyali omusawo. Asibuka mu ggwanga [[:en:Acholi_people|ly'abachooli.]] Bigombe yagenda ku [[:en:Gayaza_High_School|Gayaza High School]] gyeyamalira S4 mu 1968, n'amaliriza S6 ku [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College]] [[:en:Trinity_College_Nabbingo|e Nabbingo]] mu 1970. Yagenda ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ye Makerere]], yunivasite ya gavumenti esinga okubeera enkadde, gyeyatikirwa ne [[:en:Social_science|Diguli mu By'enjigiriza ku bikwatagana kumbeera z'abantu]], mu 1974. Oluvannyuma yagenda ku [[:en:Harvard_Kennedy_School|Harvard Kennedy School]] ku [[:en:Harvard_University|Yunivasite ya Harvard]] e [[:en:Cambridge,_Massachusetts|Cambridge]] mu Massachusetts mu ggwanga lya Amerika gyeyatikirwa ne [[:en:Master_of_Public_Administration|Diguli ey'okusatu mu kudukanya embeera z'abantu]]. Okusoma kwe ku Harvard kwali kuvugirirwa ekibiina okuva mu [[:en:Harvard_Institute_for_International_Development|Harvard Institute for International Development]].<ref name="AMRU" /><ref name="Woman">https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/10/AR2007071001933.html?hpid=artslot</ref>
== Emirimu gye ==
Okuva mu 1981 okutuuka mu 1984, yakolako nga [[:en:Company_secretary|omuwandiisi wa kampuni]] ya Uganda evunaanyizibwa ku by'okusima eby'obugagga by'omuttaka, [[:en:Parastatal|kampuni eyali edukanyizibwa gavumenti]]. Okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yawerezaako mu Paalamenti ya Uganda nga omubaka wa Paalamenti. Mu 1988, yaweebwa ekya [[:en:Northern_Region,_Uganda|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omubukiika ddyo bwa Uganda]], ekyamuwaliriza okufuna ekifo w'ayinza okubeera e [[:en:Gulu|Gulu]], ekibuga ekisinga obunene mu Bukiika Ddyo bw'ebitundu bya Uganda.Yaweebwa omulimu gw'okumatiza abayekera abaali beegatira mu kibiina kya [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] (LRA) okuteeka wansi eby'okulwanyisa byabwe, oluvannyuma lw'amagye okulemererwa okubawangula nga bakozesa amaanyi. Bigombe yatekawo endagaano n'abakulembezze babayeekera bano aba LRA eyali amnnyikiddwa nga [[:en:Joseph_Kony|Joseph Kony]] mu Gwomukaaga mu 1993. Mu 1993, yaweebwa engule y'okubeera omukyala w'omwaka mu olw'amaanyi geyateekamu okulaba nga akomekereza obutabanguko . Wadde nga yasisinkana Kony mu lukiiko, enteseganya z'agwa butaka mu Gwokubiri mu 1994.<ref name="O’Kadameri">http://www.c-r.org/accord-article/lra-government-negotiations-1993-94-2002</ref> Oluvannyuma obuyeekera bweyongera, ng'era tewali kya'ammyi kyonna kyakolebwa mu myaka 10 egyaddako okulaba nga wabeerawo emirembe egitikikako .
Oluvannyuma lw'emyaka 10 ng'ali mu Paalamenti ya Uganda okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yalemererwa okuwangula entebe ky'okubeera omubaka wa Paalamenti akiikirira [[:en:Gulu|munisipaali y'e Gulu]] mu 1996 era n'alekulira emirimu gya gavumenti. mu 2011, oluvannyuma lw'emyaka 15, yakomawo era n'awangula ekifo ky'okubeera Omubaka wa Paalamenti Omukyala eyali akiikirira Konsitituweensi mu Disitulikiti ya Amuru, ku tikiti ya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement.]]<ref name="AMRU" />
Mu 1997, oluvannyuma lw'okutikirwa okuva ku Harvard, yafuna omulimu okuva mu [[:en:World_Bank|Baanka y'ensi yonna]] mu [[:en:Washington,_D.C.|Washington]] DC, nga omukugu ku by'embeera z'abantu ng'ali mu kitongole ky'abakola ku by'obutabanguko. Oluvannyuma, yawereza nga eyali yeebuzibwaako mu baanka mu kitongole kye by'obukuumi n'enkulakulana. Mu 1999 ne 2000, Bigombe yakwasizaako ku by'ekikugu eri aba [[:en:Carter_Center|Carter Center]], munkwatagana ya gavumenti ya Uganda n'eye [[:en:Sudan|Sudan]].
Oluvannyuma [[:en:Barlonyo|lw'okutibwa ky'abantu mu bungi okwali mu Barlonyo]], Bigombe yeewumuzaamu okuva mu Baanka y'ensi yonna era n'alinya ennyonyi eyamukomyawo mu Uganda okugezaako okulaba nga addamu ensonga z'okutandikawo eddembe. Okuva mu Gwokusatu mu 2004 okutuuka mu 2005, Bigombe yeeyali akulira abaali mu masekati kw'okunoonya emirimbe n'abayeekera abaali begatira mu Lord's Resistance Army, nga ye nga omuntu yeeyatekamu ngamu ssente mu ngeri gyebyali bidukannyizibwaamu, n'okuleetera ba minista ba gavumenti ya Uganda wamu n'abayekera okubeera awamu. Olukiiko olwasembayo lwaliwo nga 20 Ogwokuna mu 2005, ng'era lwayitamu bulungi. Wabula oluvannyuma lw'okulemererwa kwa Bigombe okubakwataganya, kyalabibwa nga ekyatandikawo omulimu omunene [[:en:2006–2007_Juba_talks|ogw'enjogerezeganya ezaali mu kibuga ky'e Juba mu 2006 ne 2007]], nga zino zaali zikubirizibwa gavumenti ya [[:en:South_Sudan|South Sudan]].<ref name="Woman" /> Enteseganya zino zaagwa butaka mu kaseera akasembayo, Joseph Kony bweyagaana okuteeka omukono kundagaano eyali eraga eddembe.<ref name="Peace">http://www.csmonitor.com/2005/0913/p01s04-woaf.html</ref>
Mu 2006, yaddayo mu ggwanga lya Amerika n'awereza nga omuntu eyali ayize okuva mu bumannyirivu bwe ne byeyali afunye, ng'ali kutendekero lya [[:en:US_Institute_of_Peace|US Institute of Peace]] mu Washington, D.C.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.usip.org/ |access-date=2024-04-07 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma, bweyali ku [https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ Woodrow Wilson International Center for Scholars], yaweebwa eky'omufirika eyalina obukugu mu kintu ekimu, nga nebano Washington, D.C. Mu 2007, yafuna engule y'okubeera omulwanirizi w'eddembe ng'akiteeka munkola okuva muba [https://www.tanenbaum.org/ Tanenbaum Center for Interreligious Understanding].
Yaweebwa eky'okubeera ssentebe w'ekitongole ekivinaanyizibwa ku by'ebubaka mu Uganda ne Tekinologiya ekya National Information and Technology Authority in Uganda (NITAU) mu 2009. Mu Gwokutaano mu 2011, Pulezidenti Museveni yamuwa eky'okubeera Minisita Omubeezi ku by'ensulo z'Amazzi, ekifo kyeyalimu okutuuka mu Gwomukaaga mu 2014, n'alekulira okugenda okukolera mu Baanka y'ensi yonna .
== Ebirala byeyatekangako essira ==
Betty Bigombe yali abadde omufumbo nga baawe yeeyali omubaka wa Uganda mu Japan.<ref name="Woman" /> Yalina abaana babiri okwali; Pauline ne Emmanuel.<ref name="Peace" /> INga ogyeko [[:en:Acholi_language|oluchooli]] n'oluzungu, ayogera [[:en:Swahili_language|oluswayiri]] wamu [[:en:Japanese_language|n'olujapaani]].<ref>https://www.theeastafrican.co.ke/magazine/434746-255822-c6id9n/index.html</ref>
== Laba ne ne bino ==
* [[:en:Acholiland|Ettaka ly'abachooli]]
* [[:en:Acholi_sub-region|Ebitundu ewasinganibwa abachoolo]]
* [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]]
* [[:en:Lord's_Resistance_Army_insurgency|Obutabanguko obwatandikibwa ekibiina ky'abayeekera ekyeyita Lord's Resistance Army]]
* [[:en:Robert_Carmona-Borjas|Robert Carmona-Borjas]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [https://web.archive.org/web/20080803223450/http://www.imow.org/wpp/stories/viewStory?storyId=1406 Ebikwata ku Betty Bigombe] ebyakolebwa [[:en:International_Museum_of_Women|ewaterekerwa ebikwata ku bakyala munsi yonna]]
* [http://arcadiafoundation.org/ Ekibiina kya Arcadia Foundation]
* [http://ipsinstitute.org/ Betty Bigombe y'omu kubali kukakiiko akawi k'amagezi mutendekero lya ekikwasaganya eddembe n'eby'obukuumi]
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
1rgzkdq6p3y3islko6a6ssoz1rkhxvx
77219
77218
2026-10-22T13:05:58Z
Waisman12
12007
77219
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Betty Oyella Bigombe''', era nga batera ku mumannya nga '''Betty Atuku Bigombe,''' yazaalibwa nga 21 Ogwekumi mu 1962, nga munabyabufuzi Omunayuganda eyawerezaako nga avunaanyizibwa ku biyinza okumenyeka, obutabanguko wamu n'obutakaanya mu [[:en:World_Bank|Baaka y'ensi yonna]] okuva mu 2014 okutuuka mu 2017. Yalondebwa mu kifo kino mu Gwomukaaga mu 2014,<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> yeeyali [[:en:Water_resources|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa ku by'ensulo z'amazzi]] mu Kabineeti ya Uganda. Yaweebwa ekifo kino nga 27 Ogwokutaano mu 2011.<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> Kuno yakola n'okuwereza nga [[:en:Parliament_of_Uganda|Omubaka wa Paalamenti]] eyali akiikirira [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ya Amuru mu Konsitituweensi y'abakyala]].<ref name="AMRU">{{Cite web |date=2021-01-07 |title=Betty Bigombe: Building peace on her terms |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/betty-bigombe-building-peace-on-her-terms-1513932 |access-date=2026-10-22 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yalekulira okuva mu bifo bino byombi nga 1 Ogwomukaaga mu 2014.<ref name="AMRU" />
== Obulamu bwe n'okusoma kwe ==
Betty Bigombe yazaalibwa mu [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ye Amuru]] nga 21 Ogwekumi mu 1952, gyebaali bamannyi nga Disitulikiti ya Acholi. Y'omu kubaana ekuminoomu abaazaalibwa kitaawe eyali omusawo. Asibuka mu ggwanga [[:en:Acholi_people|ly'abachooli.]] Bigombe yagenda ku [[:en:Gayaza_High_School|Gayaza High School]] gyeyamalira S4 mu 1968, n'amaliriza S6 ku [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College]] [[:en:Trinity_College_Nabbingo|e Nabbingo]] mu 1970. Yagenda ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ye Makerere]], yunivasite ya gavumenti esinga okubeera enkadde, gyeyatikirwa ne [[:en:Social_science|Diguli mu By'enjigiriza ku bikwatagana kumbeera z'abantu]], mu 1974. Oluvannyuma yagenda ku [[:en:Harvard_Kennedy_School|Harvard Kennedy School]] ku [[:en:Harvard_University|Yunivasite ya Harvard]] e [[:en:Cambridge,_Massachusetts|Cambridge]] mu Massachusetts mu ggwanga lya Amerika gyeyatikirwa ne [[:en:Master_of_Public_Administration|Diguli ey'okusatu mu kudukanya embeera z'abantu]]. Okusoma kwe ku Harvard kwali kuvugirirwa ekibiina okuva mu [[:en:Harvard_Institute_for_International_Development|Harvard Institute for International Development]].<ref name="AMRU" /><ref name="Woman">https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/10/AR2007071001933.html?hpid=artslot</ref>
== Emirimu gye ==
Okuva mu 1981 okutuuka mu 1984, yakolako nga [[:en:Company_secretary|omuwandiisi wa kampuni]] ya Uganda evunaanyizibwa ku by'okusima eby'obugagga by'omuttaka, [[:en:Parastatal|kampuni eyali edukanyizibwa gavumenti]]. Okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yawerezaako mu Paalamenti ya Uganda nga omubaka wa Paalamenti. Mu 1988, yaweebwa ekya [[:en:Northern_Region,_Uganda|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omubukiika ddyo bwa Uganda]], ekyamuwaliriza okufuna ekifo w'ayinza okubeera e [[:en:Gulu|Gulu]], ekibuga ekisinga obunene mu Bukiika Ddyo bw'ebitundu bya Uganda.Yaweebwa omulimu gw'okumatiza abayekera abaali beegatira mu kibiina kya [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] (LRA) okuteeka wansi eby'okulwanyisa byabwe, oluvannyuma lw'amagye okulemererwa okubawangula nga bakozesa amaanyi. Bigombe yatekawo endagaano n'abakulembezze babayeekera bano aba LRA eyali amnnyikiddwa nga [[:en:Joseph_Kony|Joseph Kony]] mu Gwomukaaga mu 1993. Mu 1993, yaweebwa engule y'okubeera omukyala w'omwaka mu olw'amaanyi geyateekamu okulaba nga akomekereza obutabanguko . Wadde nga yasisinkana Kony mu lukiiko, enteseganya z'agwa butaka mu Gwokubiri mu 1994.<ref name="O’Kadameri">http://www.c-r.org/accord-article/lra-government-negotiations-1993-94-2002</ref> Oluvannyuma obuyeekera bweyongera, ng'era tewali kya'ammyi kyonna kyakolebwa mu myaka 10 egyaddako okulaba nga wabeerawo emirembe egitikikako .
Oluvannyuma lw'emyaka 10 ng'ali mu Paalamenti ya Uganda okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yalemererwa okuwangula entebe ky'okubeera omubaka wa Paalamenti akiikirira [[:en:Gulu|munisipaali y'e Gulu]] mu 1996 era n'alekulira emirimu gya gavumenti. mu 2011, oluvannyuma lw'emyaka 15, yakomawo era n'awangula ekifo ky'okubeera Omubaka wa Paalamenti Omukyala eyali akiikirira Konsitituweensi mu Disitulikiti ya Amuru, ku tikiti ya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement.]]<ref name="AMRU" />
Mu 1997, oluvannyuma lw'okutikirwa okuva ku Harvard, yafuna omulimu okuva mu [[:en:World_Bank|Baanka y'ensi yonna]] mu [[:en:Washington,_D.C.|Washington]] DC, nga omukugu ku by'embeera z'abantu ng'ali mu kitongole ky'abakola ku by'obutabanguko. Oluvannyuma, yawereza nga eyali yeebuzibwaako mu baanka mu kitongole kye by'obukuumi n'enkulakulana. Mu 1999 ne 2000, Bigombe yakwasizaako ku by'ekikugu eri aba [[:en:Carter_Center|Carter Center]], munkwatagana ya gavumenti ya Uganda n'eye [[:en:Sudan|Sudan]].
Oluvannyuma [[:en:Barlonyo|lw'okutibwa ky'abantu mu bungi okwali mu Barlonyo]], Bigombe yeewumuzaamu okuva mu Baanka y'ensi yonna era n'alinya ennyonyi eyamukomyawo mu Uganda okugezaako okulaba nga addamu ensonga z'okutandikawo eddembe. Okuva mu Gwokusatu mu 2004 okutuuka mu 2005, Bigombe yeeyali akulira abaali mu masekati kw'okunoonya emirimbe n'abayeekera abaali begatira mu Lord's Resistance Army, nga ye nga omuntu yeeyatekamu ngamu ssente mu ngeri gyebyali bidukannyizibwaamu, n'okuleetera ba minista ba gavumenti ya Uganda wamu n'abayekera okubeera awamu. Olukiiko olwasembayo lwaliwo nga 20 Ogwokuna mu 2005, ng'era lwayitamu bulungi. Wabula oluvannyuma lw'okulemererwa kwa Bigombe okubakwataganya, kyalabibwa nga ekyatandikawo omulimu omunene [[:en:2006–2007_Juba_talks|ogw'enjogerezeganya ezaali mu kibuga ky'e Juba mu 2006 ne 2007]], nga zino zaali zikubirizibwa gavumenti ya [[:en:South_Sudan|South Sudan]].<ref name="Woman" /> Enteseganya zino zaagwa butaka mu kaseera akasembayo, Joseph Kony bweyagaana okuteeka omukono kundagaano eyali eraga eddembe.<ref name="Peace">http://www.csmonitor.com/2005/0913/p01s04-woaf.html</ref>
Mu 2006, yaddayo mu ggwanga lya Amerika n'awereza nga omuntu eyali ayize okuva mu bumannyirivu bwe ne byeyali afunye, ng'ali kutendekero lya [[:en:US_Institute_of_Peace|US Institute of Peace]] mu Washington, D.C.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.usip.org/ |access-date=2024-04-07 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma, bweyali ku [https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ Woodrow Wilson International Center for Scholars], yaweebwa eky'omufirika eyalina obukugu mu kintu ekimu, nga nebano Washington, D.C. Mu 2007, yafuna engule y'okubeera omulwanirizi w'eddembe ng'akiteeka munkola okuva muba [https://www.tanenbaum.org/ Tanenbaum Center for Interreligious Understanding].
Yaweebwa eky'okubeera ssentebe w'ekitongole ekivinaanyizibwa ku by'ebubaka mu Uganda ne Tekinologiya ekya National Information and Technology Authority in Uganda (NITAU) mu 2009. Mu Gwokutaano mu 2011, Pulezidenti Museveni yamuwa eky'okubeera Minisita Omubeezi ku by'ensulo z'Amazzi, ekifo kyeyalimu okutuuka mu Gwomukaaga mu 2014, n'alekulira okugenda okukolera mu Baanka y'ensi yonna .
== Ebirala byeyatekangako essira ==
Betty Bigombe yali abadde omufumbo nga baawe yeeyali omubaka wa Uganda mu Japan.<ref name="Woman" /> Yalina abaana babiri okwali; Pauline ne Emmanuel.<ref name="Peace" /> INga ogyeko [[:en:Acholi_language|oluchooli]] n'oluzungu, ayogera [[:en:Swahili_language|oluswayiri]] wamu [[:en:Japanese_language|n'olujapaani]].<ref>https://www.theeastafrican.co.ke/magazine/434746-255822-c6id9n/index.html</ref>
== Laba ne ne bino ==
* [[:en:Acholiland|Ettaka ly'abachooli]]
* [[:en:Acholi_sub-region|Ebitundu ewasinganibwa abachoolo]]
* [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]]
* [[:en:Lord's_Resistance_Army_insurgency|Obutabanguko obwatandikibwa ekibiina ky'abayeekera ekyeyita Lord's Resistance Army]]
* [[:en:Robert_Carmona-Borjas|Robert Carmona-Borjas]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [https://web.archive.org/web/20080803223450/http://www.imow.org/wpp/stories/viewStory?storyId=1406 Ebikwata ku Betty Bigombe] ebyakolebwa [[:en:International_Museum_of_Women|ewaterekerwa ebikwata ku bakyala munsi yonna]]
* [http://arcadiafoundation.org/ Ekibiina kya Arcadia Foundation]
* [http://ipsinstitute.org/ Betty Bigombe y'omu kubali kukakiiko akawi k'amagezi mutendekero lya ekikwasaganya eddembe n'eby'obukuumi]
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
q74udomx1sirfzpz4wwn9t7yeo0i8iw
77220
77219
2026-10-22T13:06:36Z
Waisman12
12007
77220
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Betty Oyella Bigombe''', era nga batera ku mumannya nga '''Betty Atuku Bigombe,''' yazaalibwa nga 21 Ogwekumi mu 1962, nga munabyabufuzi Omunayuganda eyawerezaako nga avunaanyizibwa ku biyinza okumenyeka, obutabanguko wamu n'obutakaanya mu [[:en:World_Bank|Baaka y'ensi yonna]] okuva mu 2014 okutuuka mu 2017. Yalondebwa mu kifo kino mu Gwomukaaga mu 2014,<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> yeeyali [[:en:Water_resources|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa ku by'ensulo z'amazzi]] mu Kabineeti ya Uganda. Yaweebwa ekifo kino nga 27 Ogwokutaano mu 2011.<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> Kuno yakola n'okuwereza nga [[:en:Parliament_of_Uganda|Omubaka wa Paalamenti]] eyali akiikirira [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ya Amuru mu Konsitituweensi y'abakyala]].<ref name="AMRU">{{Cite web |date=2021-01-07 |title=Betty Bigombe: Building peace on her terms |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/betty-bigombe-building-peace-on-her-terms-1513932 |access-date=2026-10-22 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yalekulira okuva mu bifo bino byombi nga 1 Ogwomukaaga mu 2014.<ref name="AMRU" />
== Obulamu bwe n'okusoma kwe ==
Betty Bigombe yazaalibwa mu [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ye Amuru]] nga 21 Ogwekumi mu 1952, gyebaali bamannyi nga Disitulikiti ya Acholi. Y'omu kubaana ekuminoomu abaazaalibwa kitaawe eyali omusawo. Asibuka mu ggwanga [[:en:Acholi_people|ly'abachooli.]] Bigombe yagenda ku [[:en:Gayaza_High_School|Gayaza High School]] gyeyamalira S4 mu 1968, n'amaliriza S6 ku [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College]] [[:en:Trinity_College_Nabbingo|e Nabbingo]] mu 1970. Yagenda ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ye Makerere]], yunivasite ya gavumenti esinga okubeera enkadde, gyeyatikirwa ne [[:en:Social_science|Diguli mu By'enjigiriza ku bikwatagana kumbeera z'abantu]], mu 1974. Oluvannyuma yagenda ku [[:en:Harvard_Kennedy_School|Harvard Kennedy School]] ku [[:en:Harvard_University|Yunivasite ya Harvard]] e [[:en:Cambridge,_Massachusetts|Cambridge]] mu Massachusetts mu ggwanga lya Amerika gyeyatikirwa ne [[:en:Master_of_Public_Administration|Diguli ey'okusatu mu kudukanya embeera z'abantu]]. Okusoma kwe ku Harvard kwali kuvugirirwa ekibiina okuva mu [[:en:Harvard_Institute_for_International_Development|Harvard Institute for International Development]].<ref name="AMRU" /><ref name="Woman">https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/10/AR2007071001933.html?hpid=artslot</ref>
== Emirimu gye ==
Okuva mu 1981 okutuuka mu 1984, yakolako nga [[:en:Company_secretary|omuwandiisi wa kampuni]] ya Uganda evunaanyizibwa ku by'okusima eby'obugagga by'omuttaka, [[:en:Parastatal|kampuni eyali edukanyizibwa gavumenti]]. Okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yawerezaako mu Paalamenti ya Uganda nga omubaka wa Paalamenti. Mu 1988, yaweebwa ekya [[:en:Northern_Region,_Uganda|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omubukiika ddyo bwa Uganda]], ekyamuwaliriza okufuna ekifo w'ayinza okubeera e [[:en:Gulu|Gulu]], ekibuga ekisinga obunene mu Bukiika Ddyo bw'ebitundu bya Uganda.Yaweebwa omulimu gw'okumatiza abayekera abaali beegatira mu kibiina kya [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] (LRA) okuteeka wansi eby'okulwanyisa byabwe, oluvannyuma lw'amagye okulemererwa okubawangula nga bakozesa amaanyi. Bigombe yatekawo endagaano n'abakulembezze babayeekera bano aba LRA eyali amnnyikiddwa nga [[:en:Joseph_Kony|Joseph Kony]] mu Gwomukaaga mu 1993. Mu 1993, yaweebwa engule y'okubeera omukyala w'omwaka mu olw'amaanyi geyateekamu okulaba nga akomekereza obutabanguko . Wadde nga yasisinkana Kony mu lukiiko, enteseganya z'agwa butaka mu Gwokubiri mu 1994.<ref name="O’Kadameri">http://www.c-r.org/accord-article/lra-government-negotiations-1993-94-2002</ref> Oluvannyuma obuyeekera bweyongera, ng'era tewali kya'ammyi kyonna kyakolebwa mu myaka 10 egyaddako okulaba nga wabeerawo emirembe egitikikako .
Oluvannyuma lw'emyaka 10 ng'ali mu Paalamenti ya Uganda okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yalemererwa okuwangula entebe ky'okubeera omubaka wa Paalamenti akiikirira [[:en:Gulu|munisipaali y'e Gulu]] mu 1996 era n'alekulira emirimu gya gavumenti. mu 2011, oluvannyuma lw'emyaka 15, yakomawo era n'awangula ekifo ky'okubeera Omubaka wa Paalamenti Omukyala eyali akiikirira Konsitituweensi mu Disitulikiti ya Amuru, ku tikiti ya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement.]]<ref name="AMRU" />
Mu 1997, oluvannyuma lw'okutikirwa okuva ku Harvard, yafuna omulimu okuva mu [[:en:World_Bank|Baanka y'ensi yonna]] mu [[:en:Washington,_D.C.|Washington]] DC, nga omukugu ku by'embeera z'abantu ng'ali mu kitongole ky'abakola ku by'obutabanguko. Oluvannyuma, yawereza nga eyali yeebuzibwaako mu baanka mu kitongole kye by'obukuumi n'enkulakulana. Mu 1999 ne 2000, Bigombe yakwasizaako ku by'ekikugu eri aba [[:en:Carter_Center|Carter Center]], munkwatagana ya gavumenti ya Uganda n'eye [[:en:Sudan|Sudan]].
Oluvannyuma [[:en:Barlonyo|lw'okutibwa ky'abantu mu bungi okwali mu Barlonyo]], Bigombe yeewumuzaamu okuva mu Baanka y'ensi yonna era n'alinya ennyonyi eyamukomyawo mu Uganda okugezaako okulaba nga addamu ensonga z'okutandikawo eddembe. Okuva mu Gwokusatu mu 2004 okutuuka mu 2005, Bigombe yeeyali akulira abaali mu masekati kw'okunoonya emirimbe n'abayeekera abaali begatira mu Lord's Resistance Army, nga ye nga omuntu yeeyatekamu ngamu ssente mu ngeri gyebyali bidukannyizibwaamu, n'okuleetera ba minista ba gavumenti ya Uganda wamu n'abayekera okubeera awamu. Olukiiko olwasembayo lwaliwo nga 20 Ogwokuna mu 2005, ng'era lwayitamu bulungi. Wabula oluvannyuma lw'okulemererwa kwa Bigombe okubakwataganya, kyalabibwa nga ekyatandikawo omulimu omunene [[:en:2006–2007_Juba_talks|ogw'enjogerezeganya ezaali mu kibuga ky'e Juba mu 2006 ne 2007]], nga zino zaali zikubirizibwa gavumenti ya [[:en:South_Sudan|South Sudan]].<ref name="Woman" /> Enteseganya zino zaagwa butaka mu kaseera akasembayo, Joseph Kony bweyagaana okuteeka omukono kundagaano eyali eraga eddembe.<ref name="Peace">{{Cite web |last=Monitor |first=The Christian Science |date=2005-09-13 |title=Africa's peace seekers: Betty Bigombe |url=https://www.csmonitor.com/2005/0913/p01s04-woaf.html |access-date=2026-10-22 |website=The Christian Science Monitor |language=en}}</ref>
Mu 2006, yaddayo mu ggwanga lya Amerika n'awereza nga omuntu eyali ayize okuva mu bumannyirivu bwe ne byeyali afunye, ng'ali kutendekero lya [[:en:US_Institute_of_Peace|US Institute of Peace]] mu Washington, D.C.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.usip.org/ |access-date=2024-04-07 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma, bweyali ku [https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ Woodrow Wilson International Center for Scholars], yaweebwa eky'omufirika eyalina obukugu mu kintu ekimu, nga nebano Washington, D.C. Mu 2007, yafuna engule y'okubeera omulwanirizi w'eddembe ng'akiteeka munkola okuva muba [https://www.tanenbaum.org/ Tanenbaum Center for Interreligious Understanding].
Yaweebwa eky'okubeera ssentebe w'ekitongole ekivinaanyizibwa ku by'ebubaka mu Uganda ne Tekinologiya ekya National Information and Technology Authority in Uganda (NITAU) mu 2009. Mu Gwokutaano mu 2011, Pulezidenti Museveni yamuwa eky'okubeera Minisita Omubeezi ku by'ensulo z'Amazzi, ekifo kyeyalimu okutuuka mu Gwomukaaga mu 2014, n'alekulira okugenda okukolera mu Baanka y'ensi yonna .
== Ebirala byeyatekangako essira ==
Betty Bigombe yali abadde omufumbo nga baawe yeeyali omubaka wa Uganda mu Japan.<ref name="Woman" /> Yalina abaana babiri okwali; Pauline ne Emmanuel.<ref name="Peace" /> INga ogyeko [[:en:Acholi_language|oluchooli]] n'oluzungu, ayogera [[:en:Swahili_language|oluswayiri]] wamu [[:en:Japanese_language|n'olujapaani]].<ref>https://www.theeastafrican.co.ke/magazine/434746-255822-c6id9n/index.html</ref>
== Laba ne ne bino ==
* [[:en:Acholiland|Ettaka ly'abachooli]]
* [[:en:Acholi_sub-region|Ebitundu ewasinganibwa abachoolo]]
* [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]]
* [[:en:Lord's_Resistance_Army_insurgency|Obutabanguko obwatandikibwa ekibiina ky'abayeekera ekyeyita Lord's Resistance Army]]
* [[:en:Robert_Carmona-Borjas|Robert Carmona-Borjas]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [https://web.archive.org/web/20080803223450/http://www.imow.org/wpp/stories/viewStory?storyId=1406 Ebikwata ku Betty Bigombe] ebyakolebwa [[:en:International_Museum_of_Women|ewaterekerwa ebikwata ku bakyala munsi yonna]]
* [http://arcadiafoundation.org/ Ekibiina kya Arcadia Foundation]
* [http://ipsinstitute.org/ Betty Bigombe y'omu kubali kukakiiko akawi k'amagezi mutendekero lya ekikwasaganya eddembe n'eby'obukuumi]
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
b9zi7ircq1o0hgeymoh6ur2l29s5bqv
77221
77220
2026-10-22T13:07:16Z
Waisman12
12007
77221
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Betty Oyella Bigombe''', era nga batera ku mumannya nga '''Betty Atuku Bigombe,''' yazaalibwa nga 21 Ogwekumi mu 1962, nga munabyabufuzi Omunayuganda eyawerezaako nga avunaanyizibwa ku biyinza okumenyeka, obutabanguko wamu n'obutakaanya mu [[:en:World_Bank|Baaka y'ensi yonna]] okuva mu 2014 okutuuka mu 2017. Yalondebwa mu kifo kino mu Gwomukaaga mu 2014,<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> yeeyali [[:en:Water_resources|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa ku by'ensulo z'amazzi]] mu Kabineeti ya Uganda. Yaweebwa ekifo kino nga 27 Ogwokutaano mu 2011.<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> Kuno yakola n'okuwereza nga [[:en:Parliament_of_Uganda|Omubaka wa Paalamenti]] eyali akiikirira [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ya Amuru mu Konsitituweensi y'abakyala]].<ref name="AMRU">{{Cite web |date=2021-01-07 |title=Betty Bigombe: Building peace on her terms |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/betty-bigombe-building-peace-on-her-terms-1513932 |access-date=2026-10-22 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yalekulira okuva mu bifo bino byombi nga 1 Ogwomukaaga mu 2014.<ref name="AMRU" />
== Obulamu bwe n'okusoma kwe ==
Betty Bigombe yazaalibwa mu [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ye Amuru]] nga 21 Ogwekumi mu 1952, gyebaali bamannyi nga Disitulikiti ya Acholi. Y'omu kubaana ekuminoomu abaazaalibwa kitaawe eyali omusawo. Asibuka mu ggwanga [[:en:Acholi_people|ly'abachooli.]] Bigombe yagenda ku [[:en:Gayaza_High_School|Gayaza High School]] gyeyamalira S4 mu 1968, n'amaliriza S6 ku [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College]] [[:en:Trinity_College_Nabbingo|e Nabbingo]] mu 1970. Yagenda ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ye Makerere]], yunivasite ya gavumenti esinga okubeera enkadde, gyeyatikirwa ne [[:en:Social_science|Diguli mu By'enjigiriza ku bikwatagana kumbeera z'abantu]], mu 1974. Oluvannyuma yagenda ku [[:en:Harvard_Kennedy_School|Harvard Kennedy School]] ku [[:en:Harvard_University|Yunivasite ya Harvard]] e [[:en:Cambridge,_Massachusetts|Cambridge]] mu Massachusetts mu ggwanga lya Amerika gyeyatikirwa ne [[:en:Master_of_Public_Administration|Diguli ey'okusatu mu kudukanya embeera z'abantu]]. Okusoma kwe ku Harvard kwali kuvugirirwa ekibiina okuva mu [[:en:Harvard_Institute_for_International_Development|Harvard Institute for International Development]].<ref name="AMRU" /><ref name="Woman">{{Cite news |last=Boustany |first=Nora |date=2007-07-11 |title=The Woman Behind Uganda's Peace Hopes |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/10/AR2007071001933.html |access-date=2026-10-22 |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref>
== Emirimu gye ==
Okuva mu 1981 okutuuka mu 1984, yakolako nga [[:en:Company_secretary|omuwandiisi wa kampuni]] ya Uganda evunaanyizibwa ku by'okusima eby'obugagga by'omuttaka, [[:en:Parastatal|kampuni eyali edukanyizibwa gavumenti]]. Okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yawerezaako mu Paalamenti ya Uganda nga omubaka wa Paalamenti. Mu 1988, yaweebwa ekya [[:en:Northern_Region,_Uganda|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omubukiika ddyo bwa Uganda]], ekyamuwaliriza okufuna ekifo w'ayinza okubeera e [[:en:Gulu|Gulu]], ekibuga ekisinga obunene mu Bukiika Ddyo bw'ebitundu bya Uganda.Yaweebwa omulimu gw'okumatiza abayekera abaali beegatira mu kibiina kya [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] (LRA) okuteeka wansi eby'okulwanyisa byabwe, oluvannyuma lw'amagye okulemererwa okubawangula nga bakozesa amaanyi. Bigombe yatekawo endagaano n'abakulembezze babayeekera bano aba LRA eyali amnnyikiddwa nga [[:en:Joseph_Kony|Joseph Kony]] mu Gwomukaaga mu 1993. Mu 1993, yaweebwa engule y'okubeera omukyala w'omwaka mu olw'amaanyi geyateekamu okulaba nga akomekereza obutabanguko . Wadde nga yasisinkana Kony mu lukiiko, enteseganya z'agwa butaka mu Gwokubiri mu 1994.<ref name="O’Kadameri">http://www.c-r.org/accord-article/lra-government-negotiations-1993-94-2002</ref> Oluvannyuma obuyeekera bweyongera, ng'era tewali kya'ammyi kyonna kyakolebwa mu myaka 10 egyaddako okulaba nga wabeerawo emirembe egitikikako .
Oluvannyuma lw'emyaka 10 ng'ali mu Paalamenti ya Uganda okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yalemererwa okuwangula entebe ky'okubeera omubaka wa Paalamenti akiikirira [[:en:Gulu|munisipaali y'e Gulu]] mu 1996 era n'alekulira emirimu gya gavumenti. mu 2011, oluvannyuma lw'emyaka 15, yakomawo era n'awangula ekifo ky'okubeera Omubaka wa Paalamenti Omukyala eyali akiikirira Konsitituweensi mu Disitulikiti ya Amuru, ku tikiti ya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement.]]<ref name="AMRU" />
Mu 1997, oluvannyuma lw'okutikirwa okuva ku Harvard, yafuna omulimu okuva mu [[:en:World_Bank|Baanka y'ensi yonna]] mu [[:en:Washington,_D.C.|Washington]] DC, nga omukugu ku by'embeera z'abantu ng'ali mu kitongole ky'abakola ku by'obutabanguko. Oluvannyuma, yawereza nga eyali yeebuzibwaako mu baanka mu kitongole kye by'obukuumi n'enkulakulana. Mu 1999 ne 2000, Bigombe yakwasizaako ku by'ekikugu eri aba [[:en:Carter_Center|Carter Center]], munkwatagana ya gavumenti ya Uganda n'eye [[:en:Sudan|Sudan]].
Oluvannyuma [[:en:Barlonyo|lw'okutibwa ky'abantu mu bungi okwali mu Barlonyo]], Bigombe yeewumuzaamu okuva mu Baanka y'ensi yonna era n'alinya ennyonyi eyamukomyawo mu Uganda okugezaako okulaba nga addamu ensonga z'okutandikawo eddembe. Okuva mu Gwokusatu mu 2004 okutuuka mu 2005, Bigombe yeeyali akulira abaali mu masekati kw'okunoonya emirimbe n'abayeekera abaali begatira mu Lord's Resistance Army, nga ye nga omuntu yeeyatekamu ngamu ssente mu ngeri gyebyali bidukannyizibwaamu, n'okuleetera ba minista ba gavumenti ya Uganda wamu n'abayekera okubeera awamu. Olukiiko olwasembayo lwaliwo nga 20 Ogwokuna mu 2005, ng'era lwayitamu bulungi. Wabula oluvannyuma lw'okulemererwa kwa Bigombe okubakwataganya, kyalabibwa nga ekyatandikawo omulimu omunene [[:en:2006–2007_Juba_talks|ogw'enjogerezeganya ezaali mu kibuga ky'e Juba mu 2006 ne 2007]], nga zino zaali zikubirizibwa gavumenti ya [[:en:South_Sudan|South Sudan]].<ref name="Woman" /> Enteseganya zino zaagwa butaka mu kaseera akasembayo, Joseph Kony bweyagaana okuteeka omukono kundagaano eyali eraga eddembe.<ref name="Peace">{{Cite web |last=Monitor |first=The Christian Science |date=2005-09-13 |title=Africa's peace seekers: Betty Bigombe |url=https://www.csmonitor.com/2005/0913/p01s04-woaf.html |access-date=2026-10-22 |website=The Christian Science Monitor |language=en}}</ref>
Mu 2006, yaddayo mu ggwanga lya Amerika n'awereza nga omuntu eyali ayize okuva mu bumannyirivu bwe ne byeyali afunye, ng'ali kutendekero lya [[:en:US_Institute_of_Peace|US Institute of Peace]] mu Washington, D.C.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.usip.org/ |access-date=2024-04-07 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma, bweyali ku [https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ Woodrow Wilson International Center for Scholars], yaweebwa eky'omufirika eyalina obukugu mu kintu ekimu, nga nebano Washington, D.C. Mu 2007, yafuna engule y'okubeera omulwanirizi w'eddembe ng'akiteeka munkola okuva muba [https://www.tanenbaum.org/ Tanenbaum Center for Interreligious Understanding].
Yaweebwa eky'okubeera ssentebe w'ekitongole ekivinaanyizibwa ku by'ebubaka mu Uganda ne Tekinologiya ekya National Information and Technology Authority in Uganda (NITAU) mu 2009. Mu Gwokutaano mu 2011, Pulezidenti Museveni yamuwa eky'okubeera Minisita Omubeezi ku by'ensulo z'Amazzi, ekifo kyeyalimu okutuuka mu Gwomukaaga mu 2014, n'alekulira okugenda okukolera mu Baanka y'ensi yonna .
== Ebirala byeyatekangako essira ==
Betty Bigombe yali abadde omufumbo nga baawe yeeyali omubaka wa Uganda mu Japan.<ref name="Woman" /> Yalina abaana babiri okwali; Pauline ne Emmanuel.<ref name="Peace" /> INga ogyeko [[:en:Acholi_language|oluchooli]] n'oluzungu, ayogera [[:en:Swahili_language|oluswayiri]] wamu [[:en:Japanese_language|n'olujapaani]].<ref>https://www.theeastafrican.co.ke/magazine/434746-255822-c6id9n/index.html</ref>
== Laba ne ne bino ==
* [[:en:Acholiland|Ettaka ly'abachooli]]
* [[:en:Acholi_sub-region|Ebitundu ewasinganibwa abachoolo]]
* [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]]
* [[:en:Lord's_Resistance_Army_insurgency|Obutabanguko obwatandikibwa ekibiina ky'abayeekera ekyeyita Lord's Resistance Army]]
* [[:en:Robert_Carmona-Borjas|Robert Carmona-Borjas]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [https://web.archive.org/web/20080803223450/http://www.imow.org/wpp/stories/viewStory?storyId=1406 Ebikwata ku Betty Bigombe] ebyakolebwa [[:en:International_Museum_of_Women|ewaterekerwa ebikwata ku bakyala munsi yonna]]
* [http://arcadiafoundation.org/ Ekibiina kya Arcadia Foundation]
* [http://ipsinstitute.org/ Betty Bigombe y'omu kubali kukakiiko akawi k'amagezi mutendekero lya ekikwasaganya eddembe n'eby'obukuumi]
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
dmyme3albl89k0ng721lfoyfs59eegh
77222
77221
2026-10-22T13:08:00Z
Waisman12
12007
77222
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Betty Oyella Bigombe''', era nga batera ku mumannya nga '''Betty Atuku Bigombe,''' yazaalibwa nga 21 Ogwekumi mu 1962, nga munabyabufuzi Omunayuganda eyawerezaako nga avunaanyizibwa ku biyinza okumenyeka, obutabanguko wamu n'obutakaanya mu [[:en:World_Bank|Baaka y'ensi yonna]] okuva mu 2014 okutuuka mu 2017. Yalondebwa mu kifo kino mu Gwomukaaga mu 2014,<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> yeeyali [[:en:Water_resources|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa ku by'ensulo z'amazzi]] mu Kabineeti ya Uganda. Yaweebwa ekifo kino nga 27 Ogwokutaano mu 2011.<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> Kuno yakola n'okuwereza nga [[:en:Parliament_of_Uganda|Omubaka wa Paalamenti]] eyali akiikirira [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ya Amuru mu Konsitituweensi y'abakyala]].<ref name="AMRU">{{Cite web |date=2021-01-07 |title=Betty Bigombe: Building peace on her terms |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/betty-bigombe-building-peace-on-her-terms-1513932 |access-date=2026-10-22 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yalekulira okuva mu bifo bino byombi nga 1 Ogwomukaaga mu 2014.<ref name="AMRU" />
== Obulamu bwe n'okusoma kwe ==
Betty Bigombe yazaalibwa mu [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ye Amuru]] nga 21 Ogwekumi mu 1952, gyebaali bamannyi nga Disitulikiti ya Acholi. Y'omu kubaana ekuminoomu abaazaalibwa kitaawe eyali omusawo. Asibuka mu ggwanga [[:en:Acholi_people|ly'abachooli.]] Bigombe yagenda ku [[:en:Gayaza_High_School|Gayaza High School]] gyeyamalira S4 mu 1968, n'amaliriza S6 ku [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College]] [[:en:Trinity_College_Nabbingo|e Nabbingo]] mu 1970. Yagenda ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ye Makerere]], yunivasite ya gavumenti esinga okubeera enkadde, gyeyatikirwa ne [[:en:Social_science|Diguli mu By'enjigiriza ku bikwatagana kumbeera z'abantu]], mu 1974. Oluvannyuma yagenda ku [[:en:Harvard_Kennedy_School|Harvard Kennedy School]] ku [[:en:Harvard_University|Yunivasite ya Harvard]] e [[:en:Cambridge,_Massachusetts|Cambridge]] mu Massachusetts mu ggwanga lya Amerika gyeyatikirwa ne [[:en:Master_of_Public_Administration|Diguli ey'okusatu mu kudukanya embeera z'abantu]]. Okusoma kwe ku Harvard kwali kuvugirirwa ekibiina okuva mu [[:en:Harvard_Institute_for_International_Development|Harvard Institute for International Development]].<ref name="AMRU" /><ref name="Woman">{{Cite news |last=Boustany |first=Nora |date=2007-07-11 |title=The Woman Behind Uganda's Peace Hopes |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/10/AR2007071001933.html |access-date=2026-10-22 |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref>
== Emirimu gye ==
Okuva mu 1981 okutuuka mu 1984, yakolako nga [[:en:Company_secretary|omuwandiisi wa kampuni]] ya Uganda evunaanyizibwa ku by'okusima eby'obugagga by'omuttaka, [[:en:Parastatal|kampuni eyali edukanyizibwa gavumenti]]. Okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yawerezaako mu Paalamenti ya Uganda nga omubaka wa Paalamenti. Mu 1988, yaweebwa ekya [[:en:Northern_Region,_Uganda|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omubukiika ddyo bwa Uganda]], ekyamuwaliriza okufuna ekifo w'ayinza okubeera e [[:en:Gulu|Gulu]], ekibuga ekisinga obunene mu Bukiika Ddyo bw'ebitundu bya Uganda.Yaweebwa omulimu gw'okumatiza abayekera abaali beegatira mu kibiina kya [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] (LRA) okuteeka wansi eby'okulwanyisa byabwe, oluvannyuma lw'amagye okulemererwa okubawangula nga bakozesa amaanyi. Bigombe yatekawo endagaano n'abakulembezze babayeekera bano aba LRA eyali amnnyikiddwa nga [[:en:Joseph_Kony|Joseph Kony]] mu Gwomukaaga mu 1993. Mu 1993, yaweebwa engule y'okubeera omukyala w'omwaka mu olw'amaanyi geyateekamu okulaba nga akomekereza obutabanguko . Wadde nga yasisinkana Kony mu lukiiko, enteseganya z'agwa butaka mu Gwokubiri mu 1994.<ref name="O’Kadameri">{{Cite web |title=LRA / Government negotiations 1993-94 (2002) {{!}} Conciliation Resources |url=https://www.c-r.org/accord/northern-uganda/lra-government-negotiations-1993-94-2002 |access-date=2026-10-22 |website=www.c-r.org}}</ref> Oluvannyuma obuyeekera bweyongera, ng'era tewali kya'ammyi kyonna kyakolebwa mu myaka 10 egyaddako okulaba nga wabeerawo emirembe egitikikako .
Oluvannyuma lw'emyaka 10 ng'ali mu Paalamenti ya Uganda okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yalemererwa okuwangula entebe ky'okubeera omubaka wa Paalamenti akiikirira [[:en:Gulu|munisipaali y'e Gulu]] mu 1996 era n'alekulira emirimu gya gavumenti. mu 2011, oluvannyuma lw'emyaka 15, yakomawo era n'awangula ekifo ky'okubeera Omubaka wa Paalamenti Omukyala eyali akiikirira Konsitituweensi mu Disitulikiti ya Amuru, ku tikiti ya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement.]]<ref name="AMRU" />
Mu 1997, oluvannyuma lw'okutikirwa okuva ku Harvard, yafuna omulimu okuva mu [[:en:World_Bank|Baanka y'ensi yonna]] mu [[:en:Washington,_D.C.|Washington]] DC, nga omukugu ku by'embeera z'abantu ng'ali mu kitongole ky'abakola ku by'obutabanguko. Oluvannyuma, yawereza nga eyali yeebuzibwaako mu baanka mu kitongole kye by'obukuumi n'enkulakulana. Mu 1999 ne 2000, Bigombe yakwasizaako ku by'ekikugu eri aba [[:en:Carter_Center|Carter Center]], munkwatagana ya gavumenti ya Uganda n'eye [[:en:Sudan|Sudan]].
Oluvannyuma [[:en:Barlonyo|lw'okutibwa ky'abantu mu bungi okwali mu Barlonyo]], Bigombe yeewumuzaamu okuva mu Baanka y'ensi yonna era n'alinya ennyonyi eyamukomyawo mu Uganda okugezaako okulaba nga addamu ensonga z'okutandikawo eddembe. Okuva mu Gwokusatu mu 2004 okutuuka mu 2005, Bigombe yeeyali akulira abaali mu masekati kw'okunoonya emirimbe n'abayeekera abaali begatira mu Lord's Resistance Army, nga ye nga omuntu yeeyatekamu ngamu ssente mu ngeri gyebyali bidukannyizibwaamu, n'okuleetera ba minista ba gavumenti ya Uganda wamu n'abayekera okubeera awamu. Olukiiko olwasembayo lwaliwo nga 20 Ogwokuna mu 2005, ng'era lwayitamu bulungi. Wabula oluvannyuma lw'okulemererwa kwa Bigombe okubakwataganya, kyalabibwa nga ekyatandikawo omulimu omunene [[:en:2006–2007_Juba_talks|ogw'enjogerezeganya ezaali mu kibuga ky'e Juba mu 2006 ne 2007]], nga zino zaali zikubirizibwa gavumenti ya [[:en:South_Sudan|South Sudan]].<ref name="Woman" /> Enteseganya zino zaagwa butaka mu kaseera akasembayo, Joseph Kony bweyagaana okuteeka omukono kundagaano eyali eraga eddembe.<ref name="Peace">{{Cite web |last=Monitor |first=The Christian Science |date=2005-09-13 |title=Africa's peace seekers: Betty Bigombe |url=https://www.csmonitor.com/2005/0913/p01s04-woaf.html |access-date=2026-10-22 |website=The Christian Science Monitor |language=en}}</ref>
Mu 2006, yaddayo mu ggwanga lya Amerika n'awereza nga omuntu eyali ayize okuva mu bumannyirivu bwe ne byeyali afunye, ng'ali kutendekero lya [[:en:US_Institute_of_Peace|US Institute of Peace]] mu Washington, D.C.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.usip.org/ |access-date=2024-04-07 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma, bweyali ku [https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ Woodrow Wilson International Center for Scholars], yaweebwa eky'omufirika eyalina obukugu mu kintu ekimu, nga nebano Washington, D.C. Mu 2007, yafuna engule y'okubeera omulwanirizi w'eddembe ng'akiteeka munkola okuva muba [https://www.tanenbaum.org/ Tanenbaum Center for Interreligious Understanding].
Yaweebwa eky'okubeera ssentebe w'ekitongole ekivinaanyizibwa ku by'ebubaka mu Uganda ne Tekinologiya ekya National Information and Technology Authority in Uganda (NITAU) mu 2009. Mu Gwokutaano mu 2011, Pulezidenti Museveni yamuwa eky'okubeera Minisita Omubeezi ku by'ensulo z'Amazzi, ekifo kyeyalimu okutuuka mu Gwomukaaga mu 2014, n'alekulira okugenda okukolera mu Baanka y'ensi yonna .
== Ebirala byeyatekangako essira ==
Betty Bigombe yali abadde omufumbo nga baawe yeeyali omubaka wa Uganda mu Japan.<ref name="Woman" /> Yalina abaana babiri okwali; Pauline ne Emmanuel.<ref name="Peace" /> INga ogyeko [[:en:Acholi_language|oluchooli]] n'oluzungu, ayogera [[:en:Swahili_language|oluswayiri]] wamu [[:en:Japanese_language|n'olujapaani]].<ref>https://www.theeastafrican.co.ke/magazine/434746-255822-c6id9n/index.html</ref>
== Laba ne ne bino ==
* [[:en:Acholiland|Ettaka ly'abachooli]]
* [[:en:Acholi_sub-region|Ebitundu ewasinganibwa abachoolo]]
* [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]]
* [[:en:Lord's_Resistance_Army_insurgency|Obutabanguko obwatandikibwa ekibiina ky'abayeekera ekyeyita Lord's Resistance Army]]
* [[:en:Robert_Carmona-Borjas|Robert Carmona-Borjas]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [https://web.archive.org/web/20080803223450/http://www.imow.org/wpp/stories/viewStory?storyId=1406 Ebikwata ku Betty Bigombe] ebyakolebwa [[:en:International_Museum_of_Women|ewaterekerwa ebikwata ku bakyala munsi yonna]]
* [http://arcadiafoundation.org/ Ekibiina kya Arcadia Foundation]
* [http://ipsinstitute.org/ Betty Bigombe y'omu kubali kukakiiko akawi k'amagezi mutendekero lya ekikwasaganya eddembe n'eby'obukuumi]
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
iv3csy94u6i9ngd3fi3mzr6q9fydoxc
77223
77222
2026-10-22T13:11:12Z
Waisman12
12007
77223
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Betty Oyella Bigombe''', era nga batera ku mumannya nga '''Betty Atuku Bigombe,''' yazaalibwa nga 21 Ogwekumi mu 1962, nga munabyabufuzi Omunayuganda eyawerezaako nga avunaanyizibwa ku biyinza okumenyeka, obutabanguko wamu n'obutakaanya mu [[:en:World_Bank|Baaka y'ensi yonna]] okuva mu 2014 okutuuka mu 2017. Yalondebwa mu kifo kino mu Gwomukaaga mu 2014,<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> yeeyali [[:en:Water_resources|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa ku by'ensulo z'amazzi]] mu Kabineeti ya Uganda. Yaweebwa ekifo kino nga 27 Ogwokutaano mu 2011.<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> Kuno yakola n'okuwereza nga [[:en:Parliament_of_Uganda|Omubaka wa Paalamenti]] eyali akiikirira [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ya Amuru mu Konsitituweensi y'abakyala]].<ref name="AMRU">{{Cite web |date=2021-01-07 |title=Betty Bigombe: Building peace on her terms |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/betty-bigombe-building-peace-on-her-terms-1513932 |access-date=2026-10-22 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yalekulira okuva mu bifo bino byombi nga 1 Ogwomukaaga mu 2014.<ref name="AMRU" />
== Obulamu bwe n'okusoma kwe ==
Betty Bigombe yazaalibwa mu [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ye Amuru]] nga 21 Ogwekumi mu 1952, gyebaali bamannyi nga Disitulikiti ya Acholi. Y'omu kubaana ekuminoomu abaazaalibwa kitaawe eyali omusawo. Asibuka mu ggwanga [[:en:Acholi_people|ly'abachooli.]] Bigombe yagenda ku [[:en:Gayaza_High_School|Gayaza High School]] gyeyamalira S4 mu 1968, n'amaliriza S6 ku [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College]] [[:en:Trinity_College_Nabbingo|e Nabbingo]] mu 1970. Yagenda ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ye Makerere]], yunivasite ya gavumenti esinga okubeera enkadde, gyeyatikirwa ne [[:en:Social_science|Diguli mu By'enjigiriza ku bikwatagana kumbeera z'abantu]], mu 1974. Oluvannyuma yagenda ku [[:en:Harvard_Kennedy_School|Harvard Kennedy School]] ku [[:en:Harvard_University|Yunivasite ya Harvard]] e [[:en:Cambridge,_Massachusetts|Cambridge]] mu Massachusetts mu ggwanga lya Amerika gyeyatikirwa ne [[:en:Master_of_Public_Administration|Diguli ey'okusatu mu kudukanya embeera z'abantu]]. Okusoma kwe ku Harvard kwali kuvugirirwa ekibiina okuva mu [[:en:Harvard_Institute_for_International_Development|Harvard Institute for International Development]].<ref name="AMRU" /><ref name="Woman">{{Cite news |last=Boustany |first=Nora |date=2007-07-11 |title=The Woman Behind Uganda's Peace Hopes |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/10/AR2007071001933.html |access-date=2026-10-22 |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref>
== Emirimu gye ==
Okuva mu 1981 okutuuka mu 1984, yakolako nga [[:en:Company_secretary|omuwandiisi wa kampuni]] ya Uganda evunaanyizibwa ku by'okusima eby'obugagga by'omuttaka, [[:en:Parastatal|kampuni eyali edukanyizibwa gavumenti]]. Okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yawerezaako mu Paalamenti ya Uganda nga omubaka wa Paalamenti. Mu 1988, yaweebwa ekya [[:en:Northern_Region,_Uganda|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omubukiika ddyo bwa Uganda]], ekyamuwaliriza okufuna ekifo w'ayinza okubeera e [[:en:Gulu|Gulu]], ekibuga ekisinga obunene mu Bukiika Ddyo bw'ebitundu bya Uganda.Yaweebwa omulimu gw'okumatiza abayekera abaali beegatira mu kibiina kya [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] (LRA) okuteeka wansi eby'okulwanyisa byabwe, oluvannyuma lw'amagye okulemererwa okubawangula nga bakozesa amaanyi. Bigombe yatekawo endagaano n'abakulembezze babayeekera bano aba LRA eyali amnnyikiddwa nga [[:en:Joseph_Kony|Joseph Kony]] mu Gwomukaaga mu 1993. Mu 1993, yaweebwa engule y'okubeera omukyala w'omwaka mu olw'amaanyi geyateekamu okulaba nga akomekereza obutabanguko . Wadde nga yasisinkana Kony mu lukiiko, enteseganya z'agwa butaka mu Gwokubiri mu 1994.<ref name="O’Kadameri">{{Cite web |title=LRA / Government negotiations 1993-94 (2002) {{!}} Conciliation Resources |url=https://www.c-r.org/accord/northern-uganda/lra-government-negotiations-1993-94-2002 |access-date=2026-10-22 |website=www.c-r.org}}</ref> Oluvannyuma obuyeekera bweyongera, ng'era tewali kya'ammyi kyonna kyakolebwa mu myaka 10 egyaddako okulaba nga wabeerawo emirembe egitikikako .
Oluvannyuma lw'emyaka 10 ng'ali mu Paalamenti ya Uganda okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yalemererwa okuwangula entebe ky'okubeera omubaka wa Paalamenti akiikirira [[:en:Gulu|munisipaali y'e Gulu]] mu 1996 era n'alekulira emirimu gya gavumenti. mu 2011, oluvannyuma lw'emyaka 15, yakomawo era n'awangula ekifo ky'okubeera Omubaka wa Paalamenti Omukyala eyali akiikirira Konsitituweensi mu Disitulikiti ya Amuru, ku tikiti ya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement.]]<ref name="AMRU" />
Mu 1997, oluvannyuma lw'okutikirwa okuva ku Harvard, yafuna omulimu okuva mu [[:en:World_Bank|Baanka y'ensi yonna]] mu [[:en:Washington,_D.C.|Washington]] DC, nga omukugu ku by'embeera z'abantu ng'ali mu kitongole ky'abakola ku by'obutabanguko. Oluvannyuma, yawereza nga eyali yeebuzibwaako mu baanka mu kitongole kye by'obukuumi n'enkulakulana. Mu 1999 ne 2000, Bigombe yakwasizaako ku by'ekikugu eri aba [[:en:Carter_Center|Carter Center]], munkwatagana ya gavumenti ya Uganda n'eye [[:en:Sudan|Sudan]].<ref>{{Cite web |title=The Carter Center {{!}} Waging Peace, Fighting Disease, Building Hope |url=https://www.cartercenter.org/ |access-date=2026-10-22 |website=The Carter Center |language=en-US}}</ref>
Oluvannyuma [[:en:Barlonyo|lw'okutibwa ky'abantu mu bungi okwali mu Barlonyo]], Bigombe yeewumuzaamu okuva mu Baanka y'ensi yonna era n'alinya ennyonyi eyamukomyawo mu Uganda okugezaako okulaba nga addamu ensonga z'okutandikawo eddembe. Okuva mu Gwokusatu mu 2004 okutuuka mu 2005, Bigombe yeeyali akulira abaali mu masekati kw'okunoonya emirimbe n'abayeekera abaali begatira mu Lord's Resistance Army, nga ye nga omuntu yeeyatekamu ngamu ssente mu ngeri gyebyali bidukannyizibwaamu, n'okuleetera ba minista ba gavumenti ya Uganda wamu n'abayekera okubeera awamu. Olukiiko olwasembayo lwaliwo nga 20 Ogwokuna mu 2005, ng'era lwayitamu bulungi. Wabula oluvannyuma lw'okulemererwa kwa Bigombe okubakwataganya, kyalabibwa nga ekyatandikawo omulimu omunene [[:en:2006–2007_Juba_talks|ogw'enjogerezeganya ezaali mu kibuga ky'e Juba mu 2006 ne 2007]], nga zino zaali zikubirizibwa gavumenti ya [[:en:South_Sudan|South Sudan]].<ref name="Woman" /> Enteseganya zino zaagwa butaka mu kaseera akasembayo, Joseph Kony bweyagaana okuteeka omukono kundagaano eyali eraga eddembe.<ref name="Peace">{{Cite web |last=Monitor |first=The Christian Science |date=2005-09-13 |title=Africa's peace seekers: Betty Bigombe |url=https://www.csmonitor.com/2005/0913/p01s04-woaf.html |access-date=2026-10-22 |website=The Christian Science Monitor |language=en}}</ref>
Mu 2006, yaddayo mu ggwanga lya Amerika n'awereza nga omuntu eyali ayize okuva mu bumannyirivu bwe ne byeyali afunye, ng'ali kutendekero lya [[:en:US_Institute_of_Peace|US Institute of Peace]] mu Washington, D.C.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.usip.org/ |access-date=2024-04-07 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma, bweyali ku [https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ Woodrow Wilson International Center for Scholars], yaweebwa eky'omufirika eyalina obukugu mu kintu ekimu, nga nebano Washington, D.C. Mu 2007, yafuna engule y'okubeera omulwanirizi w'eddembe ng'akiteeka munkola okuva muba [https://www.tanenbaum.org/ Tanenbaum Center for Interreligious Understanding].
Yaweebwa eky'okubeera ssentebe w'ekitongole ekivinaanyizibwa ku by'ebubaka mu Uganda ne Tekinologiya ekya National Information and Technology Authority in Uganda (NITAU) mu 2009. Mu Gwokutaano mu 2011, Pulezidenti Museveni yamuwa eky'okubeera Minisita Omubeezi ku by'ensulo z'Amazzi, ekifo kyeyalimu okutuuka mu Gwomukaaga mu 2014, n'alekulira okugenda okukolera mu Baanka y'ensi yonna .
== Ebirala byeyatekangako essira ==
Betty Bigombe yali abadde omufumbo nga baawe yeeyali omubaka wa Uganda mu Japan.<ref name="Woman" /> Yalina abaana babiri okwali; Pauline ne Emmanuel.<ref name="Peace" /> INga ogyeko [[:en:Acholi_language|oluchooli]] n'oluzungu, ayogera [[:en:Swahili_language|oluswayiri]] wamu [[:en:Japanese_language|n'olujapaani]].<ref>https://www.theeastafrican.co.ke/magazine/434746-255822-c6id9n/index.html</ref>
== Laba ne ne bino ==
* [[:en:Acholiland|Ettaka ly'abachooli]]
* [[:en:Acholi_sub-region|Ebitundu ewasinganibwa abachoolo]]
* [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]]
* [[:en:Lord's_Resistance_Army_insurgency|Obutabanguko obwatandikibwa ekibiina ky'abayeekera ekyeyita Lord's Resistance Army]]
* [[:en:Robert_Carmona-Borjas|Robert Carmona-Borjas]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [https://web.archive.org/web/20080803223450/http://www.imow.org/wpp/stories/viewStory?storyId=1406 Ebikwata ku Betty Bigombe] ebyakolebwa [[:en:International_Museum_of_Women|ewaterekerwa ebikwata ku bakyala munsi yonna]]
* [http://arcadiafoundation.org/ Ekibiina kya Arcadia Foundation]
* [http://ipsinstitute.org/ Betty Bigombe y'omu kubali kukakiiko akawi k'amagezi mutendekero lya ekikwasaganya eddembe n'eby'obukuumi]
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
fzgae97q1xbtkb3sqhfq36o7nszudaf
77224
77223
2026-10-22T13:11:43Z
Waisman12
12007
77224
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Betty Oyella Bigombe''', era nga batera ku mumannya nga '''Betty Atuku Bigombe,''' yazaalibwa nga 21 Ogwekumi mu 1962, nga munabyabufuzi Omunayuganda eyawerezaako nga avunaanyizibwa ku biyinza okumenyeka, obutabanguko wamu n'obutakaanya mu [[:en:World_Bank|Baaka y'ensi yonna]] okuva mu 2014 okutuuka mu 2017. Yalondebwa mu kifo kino mu Gwomukaaga mu 2014,<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> yeeyali [[:en:Water_resources|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa ku by'ensulo z'amazzi]] mu Kabineeti ya Uganda. Yaweebwa ekifo kino nga 27 Ogwokutaano mu 2011.<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> Kuno yakola n'okuwereza nga [[:en:Parliament_of_Uganda|Omubaka wa Paalamenti]] eyali akiikirira [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ya Amuru mu Konsitituweensi y'abakyala]].<ref name="AMRU">{{Cite web |date=2021-01-07 |title=Betty Bigombe: Building peace on her terms |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/betty-bigombe-building-peace-on-her-terms-1513932 |access-date=2026-10-22 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yalekulira okuva mu bifo bino byombi nga 1 Ogwomukaaga mu 2014.<ref name="AMRU" />
== Obulamu bwe n'okusoma kwe ==
Betty Bigombe yazaalibwa mu [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ye Amuru]] nga 21 Ogwekumi mu 1952, gyebaali bamannyi nga Disitulikiti ya Acholi. Y'omu kubaana ekuminoomu abaazaalibwa kitaawe eyali omusawo. Asibuka mu ggwanga [[:en:Acholi_people|ly'abachooli.]] Bigombe yagenda ku [[:en:Gayaza_High_School|Gayaza High School]] gyeyamalira S4 mu 1968, n'amaliriza S6 ku [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College]] [[:en:Trinity_College_Nabbingo|e Nabbingo]] mu 1970. Yagenda ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ye Makerere]], yunivasite ya gavumenti esinga okubeera enkadde, gyeyatikirwa ne [[:en:Social_science|Diguli mu By'enjigiriza ku bikwatagana kumbeera z'abantu]], mu 1974. Oluvannyuma yagenda ku [[:en:Harvard_Kennedy_School|Harvard Kennedy School]] ku [[:en:Harvard_University|Yunivasite ya Harvard]] e [[:en:Cambridge,_Massachusetts|Cambridge]] mu Massachusetts mu ggwanga lya Amerika gyeyatikirwa ne [[:en:Master_of_Public_Administration|Diguli ey'okusatu mu kudukanya embeera z'abantu]]. Okusoma kwe ku Harvard kwali kuvugirirwa ekibiina okuva mu [[:en:Harvard_Institute_for_International_Development|Harvard Institute for International Development]].<ref name="AMRU" /><ref name="Woman">{{Cite news |last=Boustany |first=Nora |date=2007-07-11 |title=The Woman Behind Uganda's Peace Hopes |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/10/AR2007071001933.html |access-date=2026-10-22 |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref>
== Emirimu gye ==
Okuva mu 1981 okutuuka mu 1984, yakolako nga [[:en:Company_secretary|omuwandiisi wa kampuni]] ya Uganda evunaanyizibwa ku by'okusima eby'obugagga by'omuttaka, [[:en:Parastatal|kampuni eyali edukanyizibwa gavumenti]]. Okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yawerezaako mu Paalamenti ya Uganda nga omubaka wa Paalamenti. Mu 1988, yaweebwa ekya [[:en:Northern_Region,_Uganda|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omubukiika ddyo bwa Uganda]], ekyamuwaliriza okufuna ekifo w'ayinza okubeera e [[:en:Gulu|Gulu]], ekibuga ekisinga obunene mu Bukiika Ddyo bw'ebitundu bya Uganda.Yaweebwa omulimu gw'okumatiza abayekera abaali beegatira mu kibiina kya [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] (LRA) okuteeka wansi eby'okulwanyisa byabwe, oluvannyuma lw'amagye okulemererwa okubawangula nga bakozesa amaanyi. Bigombe yatekawo endagaano n'abakulembezze babayeekera bano aba LRA eyali amnnyikiddwa nga [[:en:Joseph_Kony|Joseph Kony]] mu Gwomukaaga mu 1993. Mu 1993, yaweebwa engule y'okubeera omukyala w'omwaka mu olw'amaanyi geyateekamu okulaba nga akomekereza obutabanguko . Wadde nga yasisinkana Kony mu lukiiko, enteseganya z'agwa butaka mu Gwokubiri mu 1994.<ref name="O’Kadameri">{{Cite web |title=LRA / Government negotiations 1993-94 (2002) {{!}} Conciliation Resources |url=https://www.c-r.org/accord/northern-uganda/lra-government-negotiations-1993-94-2002 |access-date=2026-10-22 |website=www.c-r.org}}</ref> Oluvannyuma obuyeekera bweyongera, ng'era tewali kya'ammyi kyonna kyakolebwa mu myaka 10 egyaddako okulaba nga wabeerawo emirembe egitikikako .
Oluvannyuma lw'emyaka 10 ng'ali mu Paalamenti ya Uganda okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yalemererwa okuwangula entebe ky'okubeera omubaka wa Paalamenti akiikirira [[:en:Gulu|munisipaali y'e Gulu]] mu 1996 era n'alekulira emirimu gya gavumenti. mu 2011, oluvannyuma lw'emyaka 15, yakomawo era n'awangula ekifo ky'okubeera Omubaka wa Paalamenti Omukyala eyali akiikirira Konsitituweensi mu Disitulikiti ya Amuru, ku tikiti ya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement.]]<ref name="AMRU" />
Mu 1997, oluvannyuma lw'okutikirwa okuva ku Harvard, yafuna omulimu okuva mu [[:en:World_Bank|Baanka y'ensi yonna]] mu [[:en:Washington,_D.C.|Washington]] DC, nga omukugu ku by'embeera z'abantu ng'ali mu kitongole ky'abakola ku by'obutabanguko. Oluvannyuma, yawereza nga eyali yeebuzibwaako mu baanka mu kitongole kye by'obukuumi n'enkulakulana. Mu 1999 ne 2000, Bigombe yakwasizaako ku by'ekikugu eri aba [[:en:Carter_Center|Carter Center]], munkwatagana ya gavumenti ya Uganda n'eye [[:en:Sudan|Sudan]].<ref>{{Cite web |title=The Carter Center {{!}} Waging Peace, Fighting Disease, Building Hope |url=https://www.cartercenter.org/ |access-date=2026-10-22 |website=The Carter Center |language=en-US}}</ref>
Oluvannyuma [[:en:Barlonyo|lw'okutibwa ky'abantu mu bungi okwali mu Barlonyo]], Bigombe yeewumuzaamu okuva mu Baanka y'ensi yonna era n'alinya ennyonyi eyamukomyawo mu Uganda okugezaako okulaba nga addamu ensonga z'okutandikawo eddembe. Okuva mu Gwokusatu mu 2004 okutuuka mu 2005, Bigombe yeeyali akulira abaali mu masekati kw'okunoonya emirimbe n'abayeekera abaali begatira mu Lord's Resistance Army, nga ye nga omuntu yeeyatekamu ngamu ssente mu ngeri gyebyali bidukannyizibwaamu, n'okuleetera ba minista ba gavumenti ya Uganda wamu n'abayekera okubeera awamu. Olukiiko olwasembayo lwaliwo nga 20 Ogwokuna mu 2005, ng'era lwayitamu bulungi. Wabula oluvannyuma lw'okulemererwa kwa Bigombe okubakwataganya, kyalabibwa nga ekyatandikawo omulimu omunene [[:en:2006–2007_Juba_talks|ogw'enjogerezeganya ezaali mu kibuga ky'e Juba mu 2006 ne 2007]], nga zino zaali zikubirizibwa gavumenti ya [[:en:South_Sudan|South Sudan]].<ref name="Woman" /> Enteseganya zino zaagwa butaka mu kaseera akasembayo, Joseph Kony bweyagaana okuteeka omukono kundagaano eyali eraga eddembe.<ref name="Peace">{{Cite web |last=Monitor |first=The Christian Science |date=2005-09-13 |title=Africa's peace seekers: Betty Bigombe |url=https://www.csmonitor.com/2005/0913/p01s04-woaf.html |access-date=2026-10-22 |website=The Christian Science Monitor |language=en}}</ref>
Mu 2006, yaddayo mu ggwanga lya Amerika n'awereza nga omuntu eyali ayize okuva mu bumannyirivu bwe ne byeyali afunye, ng'ali kutendekero lya [[:en:US_Institute_of_Peace|US Institute of Peace]] mu Washington, D.C.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.usip.org/ |access-date=2024-04-07 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma, bweyali ku Woodrow Wilson International Center for Scholars, yaweebwa eky'omufirika eyalina obukugu mu kintu ekimu, nga nebano Washington, D.C. Mu 2007, yafuna engule y'okubeera omulwanirizi w'eddembe ng'akiteeka munkola okuva muba [https://www.tanenbaum.org/ Tanenbaum Center for Interreligious Understanding].
Yaweebwa eky'okubeera ssentebe w'ekitongole ekivinaanyizibwa ku by'ebubaka mu Uganda ne Tekinologiya ekya National Information and Technology Authority in Uganda (NITAU) mu 2009. Mu Gwokutaano mu 2011, Pulezidenti Museveni yamuwa eky'okubeera Minisita Omubeezi ku by'ensulo z'Amazzi, ekifo kyeyalimu okutuuka mu Gwomukaaga mu 2014, n'alekulira okugenda okukolera mu Baanka y'ensi yonna .
== Ebirala byeyatekangako essira ==
Betty Bigombe yali abadde omufumbo nga baawe yeeyali omubaka wa Uganda mu Japan.<ref name="Woman" /> Yalina abaana babiri okwali; Pauline ne Emmanuel.<ref name="Peace" /> INga ogyeko [[:en:Acholi_language|oluchooli]] n'oluzungu, ayogera [[:en:Swahili_language|oluswayiri]] wamu [[:en:Japanese_language|n'olujapaani]].<ref>https://www.theeastafrican.co.ke/magazine/434746-255822-c6id9n/index.html</ref>
== Laba ne ne bino ==
* [[:en:Acholiland|Ettaka ly'abachooli]]
* [[:en:Acholi_sub-region|Ebitundu ewasinganibwa abachoolo]]
* [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]]
* [[:en:Lord's_Resistance_Army_insurgency|Obutabanguko obwatandikibwa ekibiina ky'abayeekera ekyeyita Lord's Resistance Army]]
* [[:en:Robert_Carmona-Borjas|Robert Carmona-Borjas]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [https://web.archive.org/web/20080803223450/http://www.imow.org/wpp/stories/viewStory?storyId=1406 Ebikwata ku Betty Bigombe] ebyakolebwa [[:en:International_Museum_of_Women|ewaterekerwa ebikwata ku bakyala munsi yonna]]
* [http://arcadiafoundation.org/ Ekibiina kya Arcadia Foundation]
* [http://ipsinstitute.org/ Betty Bigombe y'omu kubali kukakiiko akawi k'amagezi mutendekero lya ekikwasaganya eddembe n'eby'obukuumi]
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
re1ygnwhtcciyrhog4egg1o1rvm3r0i
77225
77224
2026-10-22T13:12:20Z
Waisman12
12007
Removing a link
77225
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Betty Oyella Bigombe''', era nga batera ku mumannya nga '''Betty Atuku Bigombe,''' yazaalibwa nga 21 Ogwekumi mu 1962, nga munabyabufuzi Omunayuganda eyawerezaako nga avunaanyizibwa ku biyinza okumenyeka, obutabanguko wamu n'obutakaanya mu [[:en:World_Bank|Baaka y'ensi yonna]] okuva mu 2014 okutuuka mu 2017. Yalondebwa mu kifo kino mu Gwomukaaga mu 2014,<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> yeeyali [[:en:Water_resources|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa ku by'ensulo z'amazzi]] mu Kabineeti ya Uganda. Yaweebwa ekifo kino nga 27 Ogwokutaano mu 2011.<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> Kuno yakola n'okuwereza nga [[:en:Parliament_of_Uganda|Omubaka wa Paalamenti]] eyali akiikirira [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ya Amuru mu Konsitituweensi y'abakyala]].<ref name="AMRU">{{Cite web |date=2021-01-07 |title=Betty Bigombe: Building peace on her terms |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/betty-bigombe-building-peace-on-her-terms-1513932 |access-date=2026-10-22 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yalekulira okuva mu bifo bino byombi nga 1 Ogwomukaaga mu 2014.<ref name="AMRU" />
== Obulamu bwe n'okusoma kwe ==
Betty Bigombe yazaalibwa mu [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ye Amuru]] nga 21 Ogwekumi mu 1952, gyebaali bamannyi nga Disitulikiti ya Acholi. Y'omu kubaana ekuminoomu abaazaalibwa kitaawe eyali omusawo. Asibuka mu ggwanga [[:en:Acholi_people|ly'abachooli.]] Bigombe yagenda ku [[:en:Gayaza_High_School|Gayaza High School]] gyeyamalira S4 mu 1968, n'amaliriza S6 ku [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College]] [[:en:Trinity_College_Nabbingo|e Nabbingo]] mu 1970. Yagenda ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ye Makerere]], yunivasite ya gavumenti esinga okubeera enkadde, gyeyatikirwa ne [[:en:Social_science|Diguli mu By'enjigiriza ku bikwatagana kumbeera z'abantu]], mu 1974. Oluvannyuma yagenda ku [[:en:Harvard_Kennedy_School|Harvard Kennedy School]] ku [[:en:Harvard_University|Yunivasite ya Harvard]] e [[:en:Cambridge,_Massachusetts|Cambridge]] mu Massachusetts mu ggwanga lya Amerika gyeyatikirwa ne [[:en:Master_of_Public_Administration|Diguli ey'okusatu mu kudukanya embeera z'abantu]]. Okusoma kwe ku Harvard kwali kuvugirirwa ekibiina okuva mu [[:en:Harvard_Institute_for_International_Development|Harvard Institute for International Development]].<ref name="AMRU" /><ref name="Woman">{{Cite news |last=Boustany |first=Nora |date=2007-07-11 |title=The Woman Behind Uganda's Peace Hopes |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/10/AR2007071001933.html |access-date=2026-10-22 |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref>
== Emirimu gye ==
Okuva mu 1981 okutuuka mu 1984, yakolako nga [[:en:Company_secretary|omuwandiisi wa kampuni]] ya Uganda evunaanyizibwa ku by'okusima eby'obugagga by'omuttaka, [[:en:Parastatal|kampuni eyali edukanyizibwa gavumenti]]. Okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yawerezaako mu Paalamenti ya Uganda nga omubaka wa Paalamenti. Mu 1988, yaweebwa ekya [[:en:Northern_Region,_Uganda|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omubukiika ddyo bwa Uganda]], ekyamuwaliriza okufuna ekifo w'ayinza okubeera e [[:en:Gulu|Gulu]], ekibuga ekisinga obunene mu Bukiika Ddyo bw'ebitundu bya Uganda.Yaweebwa omulimu gw'okumatiza abayekera abaali beegatira mu kibiina kya [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] (LRA) okuteeka wansi eby'okulwanyisa byabwe, oluvannyuma lw'amagye okulemererwa okubawangula nga bakozesa amaanyi. Bigombe yatekawo endagaano n'abakulembezze babayeekera bano aba LRA eyali amnnyikiddwa nga [[:en:Joseph_Kony|Joseph Kony]] mu Gwomukaaga mu 1993. Mu 1993, yaweebwa engule y'okubeera omukyala w'omwaka mu olw'amaanyi geyateekamu okulaba nga akomekereza obutabanguko . Wadde nga yasisinkana Kony mu lukiiko, enteseganya z'agwa butaka mu Gwokubiri mu 1994.<ref name="O’Kadameri">{{Cite web |title=LRA / Government negotiations 1993-94 (2002) {{!}} Conciliation Resources |url=https://www.c-r.org/accord/northern-uganda/lra-government-negotiations-1993-94-2002 |access-date=2026-10-22 |website=www.c-r.org}}</ref> Oluvannyuma obuyeekera bweyongera, ng'era tewali kya'ammyi kyonna kyakolebwa mu myaka 10 egyaddako okulaba nga wabeerawo emirembe egitikikako .
Oluvannyuma lw'emyaka 10 ng'ali mu Paalamenti ya Uganda okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yalemererwa okuwangula entebe ky'okubeera omubaka wa Paalamenti akiikirira [[:en:Gulu|munisipaali y'e Gulu]] mu 1996 era n'alekulira emirimu gya gavumenti. mu 2011, oluvannyuma lw'emyaka 15, yakomawo era n'awangula ekifo ky'okubeera Omubaka wa Paalamenti Omukyala eyali akiikirira Konsitituweensi mu Disitulikiti ya Amuru, ku tikiti ya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement.]]<ref name="AMRU" />
Mu 1997, oluvannyuma lw'okutikirwa okuva ku Harvard, yafuna omulimu okuva mu [[:en:World_Bank|Baanka y'ensi yonna]] mu [[:en:Washington,_D.C.|Washington]] DC, nga omukugu ku by'embeera z'abantu ng'ali mu kitongole ky'abakola ku by'obutabanguko. Oluvannyuma, yawereza nga eyali yeebuzibwaako mu baanka mu kitongole kye by'obukuumi n'enkulakulana. Mu 1999 ne 2000, Bigombe yakwasizaako ku by'ekikugu eri aba [[:en:Carter_Center|Carter Center]], munkwatagana ya gavumenti ya Uganda n'eye [[:en:Sudan|Sudan]].<ref>{{Cite web |title=The Carter Center {{!}} Waging Peace, Fighting Disease, Building Hope |url=https://www.cartercenter.org/ |access-date=2026-10-22 |website=The Carter Center |language=en-US}}</ref>
Oluvannyuma [[:en:Barlonyo|lw'okutibwa ky'abantu mu bungi okwali mu Barlonyo]], Bigombe yeewumuzaamu okuva mu Baanka y'ensi yonna era n'alinya ennyonyi eyamukomyawo mu Uganda okugezaako okulaba nga addamu ensonga z'okutandikawo eddembe. Okuva mu Gwokusatu mu 2004 okutuuka mu 2005, Bigombe yeeyali akulira abaali mu masekati kw'okunoonya emirimbe n'abayeekera abaali begatira mu Lord's Resistance Army, nga ye nga omuntu yeeyatekamu ngamu ssente mu ngeri gyebyali bidukannyizibwaamu, n'okuleetera ba minista ba gavumenti ya Uganda wamu n'abayekera okubeera awamu. Olukiiko olwasembayo lwaliwo nga 20 Ogwokuna mu 2005, ng'era lwayitamu bulungi. Wabula oluvannyuma lw'okulemererwa kwa Bigombe okubakwataganya, kyalabibwa nga ekyatandikawo omulimu omunene [[:en:2006–2007_Juba_talks|ogw'enjogerezeganya ezaali mu kibuga ky'e Juba mu 2006 ne 2007]], nga zino zaali zikubirizibwa gavumenti ya [[:en:South_Sudan|South Sudan]].<ref name="Woman" /> Enteseganya zino zaagwa butaka mu kaseera akasembayo, Joseph Kony bweyagaana okuteeka omukono kundagaano eyali eraga eddembe.<ref name="Peace">{{Cite web |last=Monitor |first=The Christian Science |date=2005-09-13 |title=Africa's peace seekers: Betty Bigombe |url=https://www.csmonitor.com/2005/0913/p01s04-woaf.html |access-date=2026-10-22 |website=The Christian Science Monitor |language=en}}</ref>
Mu 2006, yaddayo mu ggwanga lya Amerika n'awereza nga omuntu eyali ayize okuva mu bumannyirivu bwe ne byeyali afunye, ng'ali kutendekero lya [[:en:US_Institute_of_Peace|US Institute of Peace]] mu Washington, D.C.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.usip.org/ |access-date=2024-04-07 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma, bweyali ku Woodrow Wilson International Center for Scholars, yaweebwa eky'omufirika eyalina obukugu mu kintu ekimu, nga nebano Washington, D.C. Mu 2007, yafuna engule y'okubeera omulwanirizi w'eddembe ng'akiteeka munkola okuva muba Tanenbaum Center for Interreligious Understanding.
Yaweebwa eky'okubeera ssentebe w'ekitongole ekivinaanyizibwa ku by'ebubaka mu Uganda ne Tekinologiya ekya National Information and Technology Authority in Uganda (NITAU) mu 2009. Mu Gwokutaano mu 2011, Pulezidenti Museveni yamuwa eky'okubeera Minisita Omubeezi ku by'ensulo z'Amazzi, ekifo kyeyalimu okutuuka mu Gwomukaaga mu 2014, n'alekulira okugenda okukolera mu Baanka y'ensi yonna .
== Ebirala byeyatekangako essira ==
Betty Bigombe yali abadde omufumbo nga baawe yeeyali omubaka wa Uganda mu Japan.<ref name="Woman" /> Yalina abaana babiri okwali; Pauline ne Emmanuel.<ref name="Peace" /> INga ogyeko [[:en:Acholi_language|oluchooli]] n'oluzungu, ayogera [[:en:Swahili_language|oluswayiri]] wamu [[:en:Japanese_language|n'olujapaani]].<ref>https://www.theeastafrican.co.ke/magazine/434746-255822-c6id9n/index.html</ref>
== Laba ne ne bino ==
* [[:en:Acholiland|Ettaka ly'abachooli]]
* [[:en:Acholi_sub-region|Ebitundu ewasinganibwa abachoolo]]
* [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]]
* [[:en:Lord's_Resistance_Army_insurgency|Obutabanguko obwatandikibwa ekibiina ky'abayeekera ekyeyita Lord's Resistance Army]]
* [[:en:Robert_Carmona-Borjas|Robert Carmona-Borjas]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [https://web.archive.org/web/20080803223450/http://www.imow.org/wpp/stories/viewStory?storyId=1406 Ebikwata ku Betty Bigombe] ebyakolebwa [[:en:International_Museum_of_Women|ewaterekerwa ebikwata ku bakyala munsi yonna]]
* [http://arcadiafoundation.org/ Ekibiina kya Arcadia Foundation]
* [http://ipsinstitute.org/ Betty Bigombe y'omu kubali kukakiiko akawi k'amagezi mutendekero lya ekikwasaganya eddembe n'eby'obukuumi]
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
fxlo4e19xi3wek01rj96xsisdd7tvkr
77226
77225
2026-10-22T13:16:15Z
Waisman12
12007
77226
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Betty Oyella Bigombe''', era nga batera ku mumannya nga '''Betty Atuku Bigombe,''' yazaalibwa nga 21 Ogwekumi mu 1962, nga munabyabufuzi Omunayuganda eyawerezaako nga avunaanyizibwa ku biyinza okumenyeka, obutabanguko wamu n'obutakaanya mu [[:en:World_Bank|Baaka y'ensi yonna]] okuva mu 2014 okutuuka mu 2017. Yalondebwa mu kifo kino mu Gwomukaaga mu 2014,<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> yeeyali [[:en:Water_resources|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa ku by'ensulo z'amazzi]] mu Kabineeti ya Uganda. Yaweebwa ekifo kino nga 27 Ogwokutaano mu 2011.<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> Kuno yakola n'okuwereza nga [[:en:Parliament_of_Uganda|Omubaka wa Paalamenti]] eyali akiikirira [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ya Amuru mu Konsitituweensi y'abakyala]].<ref name="AMRU">{{Cite web |date=2021-01-07 |title=Betty Bigombe: Building peace on her terms |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/betty-bigombe-building-peace-on-her-terms-1513932 |access-date=2026-10-22 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yalekulira okuva mu bifo bino byombi nga 1 Ogwomukaaga mu 2014.<ref name="AMRU" />
== Obulamu bwe n'okusoma kwe ==
Betty Bigombe yazaalibwa mu [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ye Amuru]] nga 21 Ogwekumi mu 1952, gyebaali bamannyi nga Disitulikiti ya Acholi. Y'omu kubaana ekuminoomu abaazaalibwa kitaawe eyali omusawo. Asibuka mu ggwanga [[:en:Acholi_people|ly'abachooli.]] Bigombe yagenda ku [[:en:Gayaza_High_School|Gayaza High School]] gyeyamalira S4 mu 1968, n'amaliriza S6 ku [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College]] [[:en:Trinity_College_Nabbingo|e Nabbingo]] mu 1970. Yagenda ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ye Makerere]], yunivasite ya gavumenti esinga okubeera enkadde, gyeyatikirwa ne [[:en:Social_science|Diguli mu By'enjigiriza ku bikwatagana kumbeera z'abantu]], mu 1974. Oluvannyuma yagenda ku [[:en:Harvard_Kennedy_School|Harvard Kennedy School]] ku [[:en:Harvard_University|Yunivasite ya Harvard]] e [[:en:Cambridge,_Massachusetts|Cambridge]] mu Massachusetts mu ggwanga lya Amerika gyeyatikirwa ne [[:en:Master_of_Public_Administration|Diguli ey'okusatu mu kudukanya embeera z'abantu]]. Okusoma kwe ku Harvard kwali kuvugirirwa ekibiina okuva mu [[:en:Harvard_Institute_for_International_Development|Harvard Institute for International Development]].<ref name="AMRU" /><ref name="Woman">{{Cite news |last=Boustany |first=Nora |date=2007-07-11 |title=The Woman Behind Uganda's Peace Hopes |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/10/AR2007071001933.html |access-date=2026-10-22 |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref>
== Emirimu gye ==
Okuva mu 1981 okutuuka mu 1984, yakolako nga [[:en:Company_secretary|omuwandiisi wa kampuni]] ya Uganda evunaanyizibwa ku by'okusima eby'obugagga by'omuttaka, [[:en:Parastatal|kampuni eyali edukanyizibwa gavumenti]]. Okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yawerezaako mu Paalamenti ya Uganda nga omubaka wa Paalamenti. Mu 1988, yaweebwa ekya [[:en:Northern_Region,_Uganda|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omubukiika ddyo bwa Uganda]], ekyamuwaliriza okufuna ekifo w'ayinza okubeera e [[:en:Gulu|Gulu]], ekibuga ekisinga obunene mu Bukiika Ddyo bw'ebitundu bya Uganda.Yaweebwa omulimu gw'okumatiza abayekera abaali beegatira mu kibiina kya [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] (LRA) okuteeka wansi eby'okulwanyisa byabwe, oluvannyuma lw'amagye okulemererwa okubawangula nga bakozesa amaanyi. Bigombe yatekawo endagaano n'abakulembezze babayeekera bano aba LRA eyali amnnyikiddwa nga [[:en:Joseph_Kony|Joseph Kony]] mu Gwomukaaga mu 1993. Mu 1993, yaweebwa engule y'okubeera omukyala w'omwaka mu olw'amaanyi geyateekamu okulaba nga akomekereza obutabanguko . Wadde nga yasisinkana Kony mu lukiiko, enteseganya z'agwa butaka mu Gwokubiri mu 1994.<ref name="O’Kadameri">{{Cite web |title=LRA / Government negotiations 1993-94 (2002) {{!}} Conciliation Resources |url=https://www.c-r.org/accord/northern-uganda/lra-government-negotiations-1993-94-2002 |access-date=2026-10-22 |website=www.c-r.org}}</ref> Oluvannyuma obuyeekera bweyongera, ng'era tewali kya'ammyi kyonna kyakolebwa mu myaka 10 egyaddako okulaba nga wabeerawo emirembe egitikikako .
Oluvannyuma lw'emyaka 10 ng'ali mu Paalamenti ya Uganda okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yalemererwa okuwangula entebe ky'okubeera omubaka wa Paalamenti akiikirira [[:en:Gulu|munisipaali y'e Gulu]] mu 1996 era n'alekulira emirimu gya gavumenti. mu 2011, oluvannyuma lw'emyaka 15, yakomawo era n'awangula ekifo ky'okubeera Omubaka wa Paalamenti Omukyala eyali akiikirira Konsitituweensi mu Disitulikiti ya Amuru, ku tikiti ya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement.]]<ref name="AMRU" />
Mu 1997, oluvannyuma lw'okutikirwa okuva ku Harvard, yafuna omulimu okuva mu [[:en:World_Bank|Baanka y'ensi yonna]] mu [[:en:Washington,_D.C.|Washington]] DC, nga omukugu ku by'embeera z'abantu ng'ali mu kitongole ky'abakola ku by'obutabanguko. Oluvannyuma, yawereza nga eyali yeebuzibwaako mu baanka mu kitongole kye by'obukuumi n'enkulakulana. Mu 1999 ne 2000, Bigombe yakwasizaako ku by'ekikugu eri aba [[:en:Carter_Center|Carter Center]], munkwatagana ya gavumenti ya Uganda n'eye [[:en:Sudan|Sudan]].<ref>{{Cite web |title=The Carter Center {{!}} Waging Peace, Fighting Disease, Building Hope |url=https://www.cartercenter.org/ |access-date=2026-10-22 |website=The Carter Center |language=en-US}}</ref>
Oluvannyuma [[:en:Barlonyo|lw'okutibwa ky'abantu mu bungi okwali mu Barlonyo]], Bigombe yeewumuzaamu okuva mu Baanka y'ensi yonna era n'alinya ennyonyi eyamukomyawo mu Uganda okugezaako okulaba nga addamu ensonga z'okutandikawo eddembe. Okuva mu Gwokusatu mu 2004 okutuuka mu 2005, Bigombe yeeyali akulira abaali mu masekati kw'okunoonya emirimbe n'abayeekera abaali begatira mu Lord's Resistance Army, nga ye nga omuntu yeeyatekamu ngamu ssente mu ngeri gyebyali bidukannyizibwaamu, n'okuleetera ba minista ba gavumenti ya Uganda wamu n'abayekera okubeera awamu. Olukiiko olwasembayo lwaliwo nga 20 Ogwokuna mu 2005, ng'era lwayitamu bulungi. Wabula oluvannyuma lw'okulemererwa kwa Bigombe okubakwataganya, kyalabibwa nga ekyatandikawo omulimu omunene [[:en:2006–2007_Juba_talks|ogw'enjogerezeganya ezaali mu kibuga ky'e Juba mu 2006 ne 2007]], nga zino zaali zikubirizibwa gavumenti ya [[:en:South_Sudan|South Sudan]].<ref name="Woman" /> Enteseganya zino zaagwa butaka mu kaseera akasembayo, Joseph Kony bweyagaana okuteeka omukono kundagaano eyali eraga eddembe.<ref name="Peace">{{Cite web |last=Monitor |first=The Christian Science |date=2005-09-13 |title=Africa's peace seekers: Betty Bigombe |url=https://www.csmonitor.com/2005/0913/p01s04-woaf.html |access-date=2026-10-22 |website=The Christian Science Monitor |language=en}}</ref>
Mu 2006, yaddayo mu ggwanga lya Amerika n'awereza nga omuntu eyali ayize okuva mu bumannyirivu bwe ne byeyali afunye, ng'ali kutendekero lya [[:en:US_Institute_of_Peace|US Institute of Peace]] mu Washington, D.C.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.usip.org/ |access-date=2024-04-07 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma, bweyali ku Woodrow Wilson International Center for Scholars, yaweebwa eky'omufirika eyalina obukugu mu kintu ekimu, nga nebano Washington, D.C. Mu 2007, yafuna engule y'okubeera omulwanirizi w'eddembe ng'akiteeka munkola okuva muba Tanenbaum Center for Interreligious Understanding.
Yaweebwa eky'okubeera ssentebe w'ekitongole ekivinaanyizibwa ku by'ebubaka mu Uganda ne Tekinologiya ekya National Information and Technology Authority in Uganda (NITAU) mu 2009. Mu Gwokutaano mu 2011, Pulezidenti Museveni yamuwa eky'okubeera Minisita Omubeezi ku by'ensulo z'Amazzi, ekifo kyeyalimu okutuuka mu Gwomukaaga mu 2014, n'alekulira okugenda okukolera mu Baanka y'ensi yonna .<ref>{{Cite web |title=Betty Bigombe |url=https://live.worldbank.org/en/experts/b/betty-bigombe |access-date=2026-10-22 |website=World Bank Live |language=en}}</ref>
== Ebirala byeyatekangako essira ==
Betty Bigombe yali abadde omufumbo nga baawe yeeyali omubaka wa Uganda mu Japan.<ref name="Woman" /> Yalina abaana babiri okwali; Pauline ne Emmanuel.<ref name="Peace" /> INga ogyeko [[:en:Acholi_language|oluchooli]] n'oluzungu, ayogera [[:en:Swahili_language|oluswayiri]] wamu [[:en:Japanese_language|n'olujapaani]].<ref>https://www.theeastafrican.co.ke/magazine/434746-255822-c6id9n/index.html</ref>
== Laba ne ne bino ==
* [[:en:Acholiland|Ettaka ly'abachooli]]
* [[:en:Acholi_sub-region|Ebitundu ewasinganibwa abachoolo]]
* [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]]
* [[:en:Lord's_Resistance_Army_insurgency|Obutabanguko obwatandikibwa ekibiina ky'abayeekera ekyeyita Lord's Resistance Army]]
* [[:en:Robert_Carmona-Borjas|Robert Carmona-Borjas]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [https://web.archive.org/web/20080803223450/http://www.imow.org/wpp/stories/viewStory?storyId=1406 Ebikwata ku Betty Bigombe] ebyakolebwa [[:en:International_Museum_of_Women|ewaterekerwa ebikwata ku bakyala munsi yonna]]
* [http://arcadiafoundation.org/ Ekibiina kya Arcadia Foundation]
* [http://ipsinstitute.org/ Betty Bigombe y'omu kubali kukakiiko akawi k'amagezi mutendekero lya ekikwasaganya eddembe n'eby'obukuumi]
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
2rbpkw9xw8g02xiqctybxoitfvo8aev
77227
77226
2026-10-22T13:17:50Z
Waisman12
12007
77227
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Betty Oyella Bigombe''', era nga batera ku mumannya nga '''Betty Atuku Bigombe,''' yazaalibwa nga 21 Ogwekumi mu 1962, nga munabyabufuzi Omunayuganda eyawerezaako nga avunaanyizibwa ku biyinza okumenyeka, obutabanguko wamu n'obutakaanya mu [[:en:World_Bank|Baaka y'ensi yonna]] okuva mu 2014 okutuuka mu 2017. Yalondebwa mu kifo kino mu Gwomukaaga mu 2014,<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> yeeyali [[:en:Water_resources|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa ku by'ensulo z'amazzi]] mu Kabineeti ya Uganda. Yaweebwa ekifo kino nga 27 Ogwokutaano mu 2011.<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> Kuno yakola n'okuwereza nga [[:en:Parliament_of_Uganda|Omubaka wa Paalamenti]] eyali akiikirira [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ya Amuru mu Konsitituweensi y'abakyala]].<ref name="AMRU">{{Cite web |date=2021-01-07 |title=Betty Bigombe: Building peace on her terms |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/betty-bigombe-building-peace-on-her-terms-1513932 |access-date=2026-10-22 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yalekulira okuva mu bifo bino byombi nga 1 Ogwomukaaga mu 2014.<ref name="AMRU" />
== Obulamu bwe n'okusoma kwe ==
Betty Bigombe yazaalibwa mu [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ye Amuru]] nga 21 Ogwekumi mu 1952, gyebaali bamannyi nga Disitulikiti ya Acholi. Y'omu kubaana ekuminoomu abaazaalibwa kitaawe eyali omusawo. Asibuka mu ggwanga [[:en:Acholi_people|ly'abachooli.]] Bigombe yagenda ku [[:en:Gayaza_High_School|Gayaza High School]] gyeyamalira S4 mu 1968, n'amaliriza S6 ku [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College]] [[:en:Trinity_College_Nabbingo|e Nabbingo]] mu 1970. Yagenda ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ye Makerere]], yunivasite ya gavumenti esinga okubeera enkadde, gyeyatikirwa ne [[:en:Social_science|Diguli mu By'enjigiriza ku bikwatagana kumbeera z'abantu]], mu 1974. Oluvannyuma yagenda ku [[:en:Harvard_Kennedy_School|Harvard Kennedy School]] ku [[:en:Harvard_University|Yunivasite ya Harvard]] e [[:en:Cambridge,_Massachusetts|Cambridge]] mu Massachusetts mu ggwanga lya Amerika gyeyatikirwa ne [[:en:Master_of_Public_Administration|Diguli ey'okusatu mu kudukanya embeera z'abantu]]. Okusoma kwe ku Harvard kwali kuvugirirwa ekibiina okuva mu [[:en:Harvard_Institute_for_International_Development|Harvard Institute for International Development]].<ref name="AMRU" /><ref name="Woman">{{Cite news |last=Boustany |first=Nora |date=2007-07-11 |title=The Woman Behind Uganda's Peace Hopes |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/10/AR2007071001933.html |access-date=2026-10-22 |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref>
== Emirimu gye ==
Okuva mu 1981 okutuuka mu 1984, yakolako nga [[:en:Company_secretary|omuwandiisi wa kampuni]] ya Uganda evunaanyizibwa ku by'okusima eby'obugagga by'omuttaka, [[:en:Parastatal|kampuni eyali edukanyizibwa gavumenti]]. Okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yawerezaako mu Paalamenti ya Uganda nga omubaka wa Paalamenti. Mu 1988, yaweebwa ekya [[:en:Northern_Region,_Uganda|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omubukiika ddyo bwa Uganda]], ekyamuwaliriza okufuna ekifo w'ayinza okubeera e [[:en:Gulu|Gulu]], ekibuga ekisinga obunene mu Bukiika Ddyo bw'ebitundu bya Uganda.Yaweebwa omulimu gw'okumatiza abayekera abaali beegatira mu kibiina kya [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] (LRA) okuteeka wansi eby'okulwanyisa byabwe, oluvannyuma lw'amagye okulemererwa okubawangula nga bakozesa amaanyi. Bigombe yatekawo endagaano n'abakulembezze babayeekera bano aba LRA eyali amnnyikiddwa nga [[:en:Joseph_Kony|Joseph Kony]] mu Gwomukaaga mu 1993. Mu 1993, yaweebwa engule y'okubeera omukyala w'omwaka mu olw'amaanyi geyateekamu okulaba nga akomekereza obutabanguko . Wadde nga yasisinkana Kony mu lukiiko, enteseganya z'agwa butaka mu Gwokubiri mu 1994.<ref name="O’Kadameri">{{Cite web |title=LRA / Government negotiations 1993-94 (2002) {{!}} Conciliation Resources |url=https://www.c-r.org/accord/northern-uganda/lra-government-negotiations-1993-94-2002 |access-date=2026-10-22 |website=www.c-r.org}}</ref> Oluvannyuma obuyeekera bweyongera, ng'era tewali kya'ammyi kyonna kyakolebwa mu myaka 10 egyaddako okulaba nga wabeerawo emirembe egitikikako .
Oluvannyuma lw'emyaka 10 ng'ali mu Paalamenti ya Uganda okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yalemererwa okuwangula entebe ky'okubeera omubaka wa Paalamenti akiikirira [[:en:Gulu|munisipaali y'e Gulu]] mu 1996 era n'alekulira emirimu gya gavumenti. mu 2011, oluvannyuma lw'emyaka 15, yakomawo era n'awangula ekifo ky'okubeera Omubaka wa Paalamenti Omukyala eyali akiikirira Konsitituweensi mu Disitulikiti ya Amuru, ku tikiti ya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement.]]<ref name="AMRU" />
Mu 1997, oluvannyuma lw'okutikirwa okuva ku Harvard, yafuna omulimu okuva mu [[:en:World_Bank|Baanka y'ensi yonna]] mu [[:en:Washington,_D.C.|Washington]] DC, nga omukugu ku by'embeera z'abantu ng'ali mu kitongole ky'abakola ku by'obutabanguko. Oluvannyuma, yawereza nga eyali yeebuzibwaako mu baanka mu kitongole kye by'obukuumi n'enkulakulana. Mu 1999 ne 2000, Bigombe yakwasizaako ku by'ekikugu eri aba [[:en:Carter_Center|Carter Center]], munkwatagana ya gavumenti ya Uganda n'eye [[:en:Sudan|Sudan]].<ref>{{Cite web |title=The Carter Center {{!}} Waging Peace, Fighting Disease, Building Hope |url=https://www.cartercenter.org/ |access-date=2026-10-22 |website=The Carter Center |language=en-US}}</ref>
Oluvannyuma [[:en:Barlonyo|lw'okutibwa ky'abantu mu bungi okwali mu Barlonyo]], Bigombe yeewumuzaamu okuva mu Baanka y'ensi yonna era n'alinya ennyonyi eyamukomyawo mu Uganda okugezaako okulaba nga addamu ensonga z'okutandikawo eddembe. Okuva mu Gwokusatu mu 2004 okutuuka mu 2005, Bigombe yeeyali akulira abaali mu masekati kw'okunoonya emirimbe n'abayeekera abaali begatira mu Lord's Resistance Army, nga ye nga omuntu yeeyatekamu ngamu ssente mu ngeri gyebyali bidukannyizibwaamu, n'okuleetera ba minista ba gavumenti ya Uganda wamu n'abayekera okubeera awamu. Olukiiko olwasembayo lwaliwo nga 20 Ogwokuna mu 2005, ng'era lwayitamu bulungi. Wabula oluvannyuma lw'okulemererwa kwa Bigombe okubakwataganya, kyalabibwa nga ekyatandikawo omulimu omunene [[:en:2006–2007_Juba_talks|ogw'enjogerezeganya ezaali mu kibuga ky'e Juba mu 2006 ne 2007]], nga zino zaali zikubirizibwa gavumenti ya [[:en:South_Sudan|South Sudan]].<ref name="Woman" /> Enteseganya zino zaagwa butaka mu kaseera akasembayo, Joseph Kony bweyagaana okuteeka omukono kundagaano eyali eraga eddembe.<ref name="Peace">{{Cite web |last=Monitor |first=The Christian Science |date=2005-09-13 |title=Africa's peace seekers: Betty Bigombe |url=https://www.csmonitor.com/2005/0913/p01s04-woaf.html |access-date=2026-10-22 |website=The Christian Science Monitor |language=en}}</ref>
Mu 2006, yaddayo mu ggwanga lya Amerika n'awereza nga omuntu eyali ayize okuva mu bumannyirivu bwe ne byeyali afunye, ng'ali kutendekero lya [[:en:US_Institute_of_Peace|US Institute of Peace]] mu Washington, D.C.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.usip.org/ |access-date=2024-04-07 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma, bweyali ku Woodrow Wilson International Center for Scholars, yaweebwa eky'omufirika eyalina obukugu mu kintu ekimu, nga nebano Washington, D.C. Mu 2007, yafuna engule y'okubeera omulwanirizi w'eddembe ng'akiteeka munkola okuva muba Tanenbaum Center for Interreligious Understanding.
Yaweebwa eky'okubeera ssentebe w'ekitongole ekivinaanyizibwa ku by'ebubaka mu Uganda ne Tekinologiya ekya National Information and Technology Authority in Uganda (NITAU) mu 2009. Mu Gwokutaano mu 2011, Pulezidenti Museveni yamuwa eky'okubeera Minisita Omubeezi ku by'ensulo z'Amazzi, ekifo kyeyalimu okutuuka mu Gwomukaaga mu 2014, n'alekulira okugenda okukolera mu Baanka y'ensi yonna .<ref>{{Cite web |title=Betty Bigombe |url=https://live.worldbank.org/en/experts/b/betty-bigombe |access-date=2026-10-22 |website=World Bank Live |language=en}}</ref>
== Ebirala byeyatekangako essira ==
Betty Bigombe yali abadde omufumbo nga baawe yeeyali omubaka wa Uganda mu Japan.<ref name="Woman" /> Yalina abaana babiri okwali; Pauline ne Emmanuel.<ref name="Peace" /> INga ogyeko [[:en:Acholi_language|oluchooli]] n'oluzungu, ayogera [[:en:Swahili_language|oluswayiri]] wamu [[:en:Japanese_language|n'olujapaani]].<ref name="AMRU" />
== Laba ne ne bino ==
* [[:en:Acholiland|Ettaka ly'abachooli]]
* [[:en:Acholi_sub-region|Ebitundu ewasinganibwa abachoolo]]
* [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]]
* [[:en:Lord's_Resistance_Army_insurgency|Obutabanguko obwatandikibwa ekibiina ky'abayeekera ekyeyita Lord's Resistance Army]]
* [[:en:Robert_Carmona-Borjas|Robert Carmona-Borjas]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* [https://web.archive.org/web/20080803223450/http://www.imow.org/wpp/stories/viewStory?storyId=1406 Ebikwata ku Betty Bigombe] ebyakolebwa [[:en:International_Museum_of_Women|ewaterekerwa ebikwata ku bakyala munsi yonna]]
* [http://arcadiafoundation.org/ Ekibiina kya Arcadia Foundation]
* [http://ipsinstitute.org/ Betty Bigombe y'omu kubali kukakiiko akawi k'amagezi mutendekero lya ekikwasaganya eddembe n'eby'obukuumi]
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
3p75ymk2iz165q0kyx76wmn3c93epnm
77228
77227
2026-10-22T13:18:21Z
Waisman12
12007
removing external link
77228
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Betty Oyella Bigombe''', era nga batera ku mumannya nga '''Betty Atuku Bigombe,''' yazaalibwa nga 21 Ogwekumi mu 1962, nga munabyabufuzi Omunayuganda eyawerezaako nga avunaanyizibwa ku biyinza okumenyeka, obutabanguko wamu n'obutakaanya mu [[:en:World_Bank|Baaka y'ensi yonna]] okuva mu 2014 okutuuka mu 2017. Yalondebwa mu kifo kino mu Gwomukaaga mu 2014,<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> yeeyali [[:en:Water_resources|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa ku by'ensulo z'amazzi]] mu Kabineeti ya Uganda. Yaweebwa ekifo kino nga 27 Ogwokutaano mu 2011.<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> Kuno yakola n'okuwereza nga [[:en:Parliament_of_Uganda|Omubaka wa Paalamenti]] eyali akiikirira [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ya Amuru mu Konsitituweensi y'abakyala]].<ref name="AMRU">{{Cite web |date=2021-01-07 |title=Betty Bigombe: Building peace on her terms |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/betty-bigombe-building-peace-on-her-terms-1513932 |access-date=2026-10-22 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yalekulira okuva mu bifo bino byombi nga 1 Ogwomukaaga mu 2014.<ref name="AMRU" />
== Obulamu bwe n'okusoma kwe ==
Betty Bigombe yazaalibwa mu [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ye Amuru]] nga 21 Ogwekumi mu 1952, gyebaali bamannyi nga Disitulikiti ya Acholi. Y'omu kubaana ekuminoomu abaazaalibwa kitaawe eyali omusawo. Asibuka mu ggwanga [[:en:Acholi_people|ly'abachooli.]] Bigombe yagenda ku [[:en:Gayaza_High_School|Gayaza High School]] gyeyamalira S4 mu 1968, n'amaliriza S6 ku [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College]] [[:en:Trinity_College_Nabbingo|e Nabbingo]] mu 1970. Yagenda ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ye Makerere]], yunivasite ya gavumenti esinga okubeera enkadde, gyeyatikirwa ne [[:en:Social_science|Diguli mu By'enjigiriza ku bikwatagana kumbeera z'abantu]], mu 1974. Oluvannyuma yagenda ku [[:en:Harvard_Kennedy_School|Harvard Kennedy School]] ku [[:en:Harvard_University|Yunivasite ya Harvard]] e [[:en:Cambridge,_Massachusetts|Cambridge]] mu Massachusetts mu ggwanga lya Amerika gyeyatikirwa ne [[:en:Master_of_Public_Administration|Diguli ey'okusatu mu kudukanya embeera z'abantu]]. Okusoma kwe ku Harvard kwali kuvugirirwa ekibiina okuva mu [[:en:Harvard_Institute_for_International_Development|Harvard Institute for International Development]].<ref name="AMRU" /><ref name="Woman">{{Cite news |last=Boustany |first=Nora |date=2007-07-11 |title=The Woman Behind Uganda's Peace Hopes |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/10/AR2007071001933.html |access-date=2026-10-22 |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref>
== Emirimu gye ==
Okuva mu 1981 okutuuka mu 1984, yakolako nga [[:en:Company_secretary|omuwandiisi wa kampuni]] ya Uganda evunaanyizibwa ku by'okusima eby'obugagga by'omuttaka, [[:en:Parastatal|kampuni eyali edukanyizibwa gavumenti]]. Okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yawerezaako mu Paalamenti ya Uganda nga omubaka wa Paalamenti. Mu 1988, yaweebwa ekya [[:en:Northern_Region,_Uganda|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omubukiika ddyo bwa Uganda]], ekyamuwaliriza okufuna ekifo w'ayinza okubeera e [[:en:Gulu|Gulu]], ekibuga ekisinga obunene mu Bukiika Ddyo bw'ebitundu bya Uganda.Yaweebwa omulimu gw'okumatiza abayekera abaali beegatira mu kibiina kya [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] (LRA) okuteeka wansi eby'okulwanyisa byabwe, oluvannyuma lw'amagye okulemererwa okubawangula nga bakozesa amaanyi. Bigombe yatekawo endagaano n'abakulembezze babayeekera bano aba LRA eyali amnnyikiddwa nga [[:en:Joseph_Kony|Joseph Kony]] mu Gwomukaaga mu 1993. Mu 1993, yaweebwa engule y'okubeera omukyala w'omwaka mu olw'amaanyi geyateekamu okulaba nga akomekereza obutabanguko . Wadde nga yasisinkana Kony mu lukiiko, enteseganya z'agwa butaka mu Gwokubiri mu 1994.<ref name="O’Kadameri">{{Cite web |title=LRA / Government negotiations 1993-94 (2002) {{!}} Conciliation Resources |url=https://www.c-r.org/accord/northern-uganda/lra-government-negotiations-1993-94-2002 |access-date=2026-10-22 |website=www.c-r.org}}</ref> Oluvannyuma obuyeekera bweyongera, ng'era tewali kya'ammyi kyonna kyakolebwa mu myaka 10 egyaddako okulaba nga wabeerawo emirembe egitikikako .
Oluvannyuma lw'emyaka 10 ng'ali mu Paalamenti ya Uganda okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yalemererwa okuwangula entebe ky'okubeera omubaka wa Paalamenti akiikirira [[:en:Gulu|munisipaali y'e Gulu]] mu 1996 era n'alekulira emirimu gya gavumenti. mu 2011, oluvannyuma lw'emyaka 15, yakomawo era n'awangula ekifo ky'okubeera Omubaka wa Paalamenti Omukyala eyali akiikirira Konsitituweensi mu Disitulikiti ya Amuru, ku tikiti ya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement.]]<ref name="AMRU" />
Mu 1997, oluvannyuma lw'okutikirwa okuva ku Harvard, yafuna omulimu okuva mu [[:en:World_Bank|Baanka y'ensi yonna]] mu [[:en:Washington,_D.C.|Washington]] DC, nga omukugu ku by'embeera z'abantu ng'ali mu kitongole ky'abakola ku by'obutabanguko. Oluvannyuma, yawereza nga eyali yeebuzibwaako mu baanka mu kitongole kye by'obukuumi n'enkulakulana. Mu 1999 ne 2000, Bigombe yakwasizaako ku by'ekikugu eri aba [[:en:Carter_Center|Carter Center]], munkwatagana ya gavumenti ya Uganda n'eye [[:en:Sudan|Sudan]].<ref>{{Cite web |title=The Carter Center {{!}} Waging Peace, Fighting Disease, Building Hope |url=https://www.cartercenter.org/ |access-date=2026-10-22 |website=The Carter Center |language=en-US}}</ref>
Oluvannyuma [[:en:Barlonyo|lw'okutibwa ky'abantu mu bungi okwali mu Barlonyo]], Bigombe yeewumuzaamu okuva mu Baanka y'ensi yonna era n'alinya ennyonyi eyamukomyawo mu Uganda okugezaako okulaba nga addamu ensonga z'okutandikawo eddembe. Okuva mu Gwokusatu mu 2004 okutuuka mu 2005, Bigombe yeeyali akulira abaali mu masekati kw'okunoonya emirimbe n'abayeekera abaali begatira mu Lord's Resistance Army, nga ye nga omuntu yeeyatekamu ngamu ssente mu ngeri gyebyali bidukannyizibwaamu, n'okuleetera ba minista ba gavumenti ya Uganda wamu n'abayekera okubeera awamu. Olukiiko olwasembayo lwaliwo nga 20 Ogwokuna mu 2005, ng'era lwayitamu bulungi. Wabula oluvannyuma lw'okulemererwa kwa Bigombe okubakwataganya, kyalabibwa nga ekyatandikawo omulimu omunene [[:en:2006–2007_Juba_talks|ogw'enjogerezeganya ezaali mu kibuga ky'e Juba mu 2006 ne 2007]], nga zino zaali zikubirizibwa gavumenti ya [[:en:South_Sudan|South Sudan]].<ref name="Woman" /> Enteseganya zino zaagwa butaka mu kaseera akasembayo, Joseph Kony bweyagaana okuteeka omukono kundagaano eyali eraga eddembe.<ref name="Peace">{{Cite web |last=Monitor |first=The Christian Science |date=2005-09-13 |title=Africa's peace seekers: Betty Bigombe |url=https://www.csmonitor.com/2005/0913/p01s04-woaf.html |access-date=2026-10-22 |website=The Christian Science Monitor |language=en}}</ref>
Mu 2006, yaddayo mu ggwanga lya Amerika n'awereza nga omuntu eyali ayize okuva mu bumannyirivu bwe ne byeyali afunye, ng'ali kutendekero lya [[:en:US_Institute_of_Peace|US Institute of Peace]] mu Washington, D.C.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.usip.org/ |access-date=2024-04-07 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma, bweyali ku Woodrow Wilson International Center for Scholars, yaweebwa eky'omufirika eyalina obukugu mu kintu ekimu, nga nebano Washington, D.C. Mu 2007, yafuna engule y'okubeera omulwanirizi w'eddembe ng'akiteeka munkola okuva muba Tanenbaum Center for Interreligious Understanding.
Yaweebwa eky'okubeera ssentebe w'ekitongole ekivinaanyizibwa ku by'ebubaka mu Uganda ne Tekinologiya ekya National Information and Technology Authority in Uganda (NITAU) mu 2009. Mu Gwokutaano mu 2011, Pulezidenti Museveni yamuwa eky'okubeera Minisita Omubeezi ku by'ensulo z'Amazzi, ekifo kyeyalimu okutuuka mu Gwomukaaga mu 2014, n'alekulira okugenda okukolera mu Baanka y'ensi yonna .<ref>{{Cite web |title=Betty Bigombe |url=https://live.worldbank.org/en/experts/b/betty-bigombe |access-date=2026-10-22 |website=World Bank Live |language=en}}</ref>
== Ebirala byeyatekangako essira ==
Betty Bigombe yali abadde omufumbo nga baawe yeeyali omubaka wa Uganda mu Japan.<ref name="Woman" /> Yalina abaana babiri okwali; Pauline ne Emmanuel.<ref name="Peace" /> INga ogyeko [[:en:Acholi_language|oluchooli]] n'oluzungu, ayogera [[:en:Swahili_language|oluswayiri]] wamu [[:en:Japanese_language|n'olujapaani]].<ref name="AMRU" />
== Laba ne ne bino ==
* [[:en:Acholiland|Ettaka ly'abachooli]]
* [[:en:Acholi_sub-region|Ebitundu ewasinganibwa abachoolo]]
* [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]]
* [[:en:Lord's_Resistance_Army_insurgency|Obutabanguko obwatandikibwa ekibiina ky'abayeekera ekyeyita Lord's Resistance Army]]
* [[:en:Robert_Carmona-Borjas|Robert Carmona-Borjas]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* Ebikwata ku Betty Bigombe ebyakolebwa [[:en:International_Museum_of_Women|ewaterekerwa ebikwata ku bakyala munsi yonna]]
* [http://arcadiafoundation.org/ Ekibiina kya Arcadia Foundation]
* [http://ipsinstitute.org/ Betty Bigombe y'omu kubali kukakiiko akawi k'amagezi mutendekero lya ekikwasaganya eddembe n'eby'obukuumi]
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
92vlfjbzmg7l99pf12dfdoz2gbmz6i4
77229
77228
2026-10-22T13:18:55Z
Waisman12
12007
removing external link
77229
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Betty Oyella Bigombe''', era nga batera ku mumannya nga '''Betty Atuku Bigombe,''' yazaalibwa nga 21 Ogwekumi mu 1962, nga munabyabufuzi Omunayuganda eyawerezaako nga avunaanyizibwa ku biyinza okumenyeka, obutabanguko wamu n'obutakaanya mu [[:en:World_Bank|Baaka y'ensi yonna]] okuva mu 2014 okutuuka mu 2017. Yalondebwa mu kifo kino mu Gwomukaaga mu 2014,<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> yeeyali [[:en:Water_resources|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa ku by'ensulo z'amazzi]] mu Kabineeti ya Uganda. Yaweebwa ekifo kino nga 27 Ogwokutaano mu 2011.<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> Kuno yakola n'okuwereza nga [[:en:Parliament_of_Uganda|Omubaka wa Paalamenti]] eyali akiikirira [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ya Amuru mu Konsitituweensi y'abakyala]].<ref name="AMRU">{{Cite web |date=2021-01-07 |title=Betty Bigombe: Building peace on her terms |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/betty-bigombe-building-peace-on-her-terms-1513932 |access-date=2026-10-22 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yalekulira okuva mu bifo bino byombi nga 1 Ogwomukaaga mu 2014.<ref name="AMRU" />
== Obulamu bwe n'okusoma kwe ==
Betty Bigombe yazaalibwa mu [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ye Amuru]] nga 21 Ogwekumi mu 1952, gyebaali bamannyi nga Disitulikiti ya Acholi. Y'omu kubaana ekuminoomu abaazaalibwa kitaawe eyali omusawo. Asibuka mu ggwanga [[:en:Acholi_people|ly'abachooli.]] Bigombe yagenda ku [[:en:Gayaza_High_School|Gayaza High School]] gyeyamalira S4 mu 1968, n'amaliriza S6 ku [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College]] [[:en:Trinity_College_Nabbingo|e Nabbingo]] mu 1970. Yagenda ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ye Makerere]], yunivasite ya gavumenti esinga okubeera enkadde, gyeyatikirwa ne [[:en:Social_science|Diguli mu By'enjigiriza ku bikwatagana kumbeera z'abantu]], mu 1974. Oluvannyuma yagenda ku [[:en:Harvard_Kennedy_School|Harvard Kennedy School]] ku [[:en:Harvard_University|Yunivasite ya Harvard]] e [[:en:Cambridge,_Massachusetts|Cambridge]] mu Massachusetts mu ggwanga lya Amerika gyeyatikirwa ne [[:en:Master_of_Public_Administration|Diguli ey'okusatu mu kudukanya embeera z'abantu]]. Okusoma kwe ku Harvard kwali kuvugirirwa ekibiina okuva mu [[:en:Harvard_Institute_for_International_Development|Harvard Institute for International Development]].<ref name="AMRU" /><ref name="Woman">{{Cite news |last=Boustany |first=Nora |date=2007-07-11 |title=The Woman Behind Uganda's Peace Hopes |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/10/AR2007071001933.html |access-date=2026-10-22 |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref>
== Emirimu gye ==
Okuva mu 1981 okutuuka mu 1984, yakolako nga [[:en:Company_secretary|omuwandiisi wa kampuni]] ya Uganda evunaanyizibwa ku by'okusima eby'obugagga by'omuttaka, [[:en:Parastatal|kampuni eyali edukanyizibwa gavumenti]]. Okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yawerezaako mu Paalamenti ya Uganda nga omubaka wa Paalamenti. Mu 1988, yaweebwa ekya [[:en:Northern_Region,_Uganda|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omubukiika ddyo bwa Uganda]], ekyamuwaliriza okufuna ekifo w'ayinza okubeera e [[:en:Gulu|Gulu]], ekibuga ekisinga obunene mu Bukiika Ddyo bw'ebitundu bya Uganda.Yaweebwa omulimu gw'okumatiza abayekera abaali beegatira mu kibiina kya [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] (LRA) okuteeka wansi eby'okulwanyisa byabwe, oluvannyuma lw'amagye okulemererwa okubawangula nga bakozesa amaanyi. Bigombe yatekawo endagaano n'abakulembezze babayeekera bano aba LRA eyali amnnyikiddwa nga [[:en:Joseph_Kony|Joseph Kony]] mu Gwomukaaga mu 1993. Mu 1993, yaweebwa engule y'okubeera omukyala w'omwaka mu olw'amaanyi geyateekamu okulaba nga akomekereza obutabanguko . Wadde nga yasisinkana Kony mu lukiiko, enteseganya z'agwa butaka mu Gwokubiri mu 1994.<ref name="O’Kadameri">{{Cite web |title=LRA / Government negotiations 1993-94 (2002) {{!}} Conciliation Resources |url=https://www.c-r.org/accord/northern-uganda/lra-government-negotiations-1993-94-2002 |access-date=2026-10-22 |website=www.c-r.org}}</ref> Oluvannyuma obuyeekera bweyongera, ng'era tewali kya'ammyi kyonna kyakolebwa mu myaka 10 egyaddako okulaba nga wabeerawo emirembe egitikikako .
Oluvannyuma lw'emyaka 10 ng'ali mu Paalamenti ya Uganda okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yalemererwa okuwangula entebe ky'okubeera omubaka wa Paalamenti akiikirira [[:en:Gulu|munisipaali y'e Gulu]] mu 1996 era n'alekulira emirimu gya gavumenti. mu 2011, oluvannyuma lw'emyaka 15, yakomawo era n'awangula ekifo ky'okubeera Omubaka wa Paalamenti Omukyala eyali akiikirira Konsitituweensi mu Disitulikiti ya Amuru, ku tikiti ya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement.]]<ref name="AMRU" />
Mu 1997, oluvannyuma lw'okutikirwa okuva ku Harvard, yafuna omulimu okuva mu [[:en:World_Bank|Baanka y'ensi yonna]] mu [[:en:Washington,_D.C.|Washington]] DC, nga omukugu ku by'embeera z'abantu ng'ali mu kitongole ky'abakola ku by'obutabanguko. Oluvannyuma, yawereza nga eyali yeebuzibwaako mu baanka mu kitongole kye by'obukuumi n'enkulakulana. Mu 1999 ne 2000, Bigombe yakwasizaako ku by'ekikugu eri aba [[:en:Carter_Center|Carter Center]], munkwatagana ya gavumenti ya Uganda n'eye [[:en:Sudan|Sudan]].<ref>{{Cite web |title=The Carter Center {{!}} Waging Peace, Fighting Disease, Building Hope |url=https://www.cartercenter.org/ |access-date=2026-10-22 |website=The Carter Center |language=en-US}}</ref>
Oluvannyuma [[:en:Barlonyo|lw'okutibwa ky'abantu mu bungi okwali mu Barlonyo]], Bigombe yeewumuzaamu okuva mu Baanka y'ensi yonna era n'alinya ennyonyi eyamukomyawo mu Uganda okugezaako okulaba nga addamu ensonga z'okutandikawo eddembe. Okuva mu Gwokusatu mu 2004 okutuuka mu 2005, Bigombe yeeyali akulira abaali mu masekati kw'okunoonya emirimbe n'abayeekera abaali begatira mu Lord's Resistance Army, nga ye nga omuntu yeeyatekamu ngamu ssente mu ngeri gyebyali bidukannyizibwaamu, n'okuleetera ba minista ba gavumenti ya Uganda wamu n'abayekera okubeera awamu. Olukiiko olwasembayo lwaliwo nga 20 Ogwokuna mu 2005, ng'era lwayitamu bulungi. Wabula oluvannyuma lw'okulemererwa kwa Bigombe okubakwataganya, kyalabibwa nga ekyatandikawo omulimu omunene [[:en:2006–2007_Juba_talks|ogw'enjogerezeganya ezaali mu kibuga ky'e Juba mu 2006 ne 2007]], nga zino zaali zikubirizibwa gavumenti ya [[:en:South_Sudan|South Sudan]].<ref name="Woman" /> Enteseganya zino zaagwa butaka mu kaseera akasembayo, Joseph Kony bweyagaana okuteeka omukono kundagaano eyali eraga eddembe.<ref name="Peace">{{Cite web |last=Monitor |first=The Christian Science |date=2005-09-13 |title=Africa's peace seekers: Betty Bigombe |url=https://www.csmonitor.com/2005/0913/p01s04-woaf.html |access-date=2026-10-22 |website=The Christian Science Monitor |language=en}}</ref>
Mu 2006, yaddayo mu ggwanga lya Amerika n'awereza nga omuntu eyali ayize okuva mu bumannyirivu bwe ne byeyali afunye, ng'ali kutendekero lya [[:en:US_Institute_of_Peace|US Institute of Peace]] mu Washington, D.C.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.usip.org/ |access-date=2024-04-07 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma, bweyali ku Woodrow Wilson International Center for Scholars, yaweebwa eky'omufirika eyalina obukugu mu kintu ekimu, nga nebano Washington, D.C. Mu 2007, yafuna engule y'okubeera omulwanirizi w'eddembe ng'akiteeka munkola okuva muba Tanenbaum Center for Interreligious Understanding.
Yaweebwa eky'okubeera ssentebe w'ekitongole ekivinaanyizibwa ku by'ebubaka mu Uganda ne Tekinologiya ekya National Information and Technology Authority in Uganda (NITAU) mu 2009. Mu Gwokutaano mu 2011, Pulezidenti Museveni yamuwa eky'okubeera Minisita Omubeezi ku by'ensulo z'Amazzi, ekifo kyeyalimu okutuuka mu Gwomukaaga mu 2014, n'alekulira okugenda okukolera mu Baanka y'ensi yonna .<ref>{{Cite web |title=Betty Bigombe |url=https://live.worldbank.org/en/experts/b/betty-bigombe |access-date=2026-10-22 |website=World Bank Live |language=en}}</ref>
== Ebirala byeyatekangako essira ==
Betty Bigombe yali abadde omufumbo nga baawe yeeyali omubaka wa Uganda mu Japan.<ref name="Woman" /> Yalina abaana babiri okwali; Pauline ne Emmanuel.<ref name="Peace" /> INga ogyeko [[:en:Acholi_language|oluchooli]] n'oluzungu, ayogera [[:en:Swahili_language|oluswayiri]] wamu [[:en:Japanese_language|n'olujapaani]].<ref name="AMRU" />
== Laba ne ne bino ==
* [[:en:Acholiland|Ettaka ly'abachooli]]
* [[:en:Acholi_sub-region|Ebitundu ewasinganibwa abachoolo]]
* [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]]
* [[:en:Lord's_Resistance_Army_insurgency|Obutabanguko obwatandikibwa ekibiina ky'abayeekera ekyeyita Lord's Resistance Army]]
* [[:en:Robert_Carmona-Borjas|Robert Carmona-Borjas]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* Ebikwata ku Betty Bigombe ebyakolebwa [[:en:International_Museum_of_Women|ewaterekerwa ebikwata ku bakyala munsi yonna]]
* Ekibiina kya Arcadia Foundation
* [http://ipsinstitute.org/ Betty Bigombe y'omu kubali kukakiiko akawi k'amagezi mutendekero lya ekikwasaganya eddembe n'eby'obukuumi]
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
0kyio6hhqpav77bj2ep4wzyltgw2he3
77230
77229
2026-10-22T13:19:32Z
Waisman12
12007
removing external link
77230
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Betty Oyella Bigombe''', era nga batera ku mumannya nga '''Betty Atuku Bigombe,''' yazaalibwa nga 21 Ogwekumi mu 1962, nga munabyabufuzi Omunayuganda eyawerezaako nga avunaanyizibwa ku biyinza okumenyeka, obutabanguko wamu n'obutakaanya mu [[:en:World_Bank|Baaka y'ensi yonna]] okuva mu 2014 okutuuka mu 2017. Yalondebwa mu kifo kino mu Gwomukaaga mu 2014,<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> yeeyali [[:en:Water_resources|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa ku by'ensulo z'amazzi]] mu Kabineeti ya Uganda. Yaweebwa ekifo kino nga 27 Ogwokutaano mu 2011.<ref>{{Cite web |title=» The Women Waging Peace Network |url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/ |access-date=2026-10-22 |website=www.inclusivesecurity.org}}</ref> Kuno yakola n'okuwereza nga [[:en:Parliament_of_Uganda|Omubaka wa Paalamenti]] eyali akiikirira [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ya Amuru mu Konsitituweensi y'abakyala]].<ref name="AMRU">{{Cite web |date=2021-01-07 |title=Betty Bigombe: Building peace on her terms |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/betty-bigombe-building-peace-on-her-terms-1513932 |access-date=2026-10-22 |website=Monitor |language=en}}</ref> Yalekulira okuva mu bifo bino byombi nga 1 Ogwomukaaga mu 2014.<ref name="AMRU" />
== Obulamu bwe n'okusoma kwe ==
Betty Bigombe yazaalibwa mu [[:en:Amuru_District|Disitulikiti ye Amuru]] nga 21 Ogwekumi mu 1952, gyebaali bamannyi nga Disitulikiti ya Acholi. Y'omu kubaana ekuminoomu abaazaalibwa kitaawe eyali omusawo. Asibuka mu ggwanga [[:en:Acholi_people|ly'abachooli.]] Bigombe yagenda ku [[:en:Gayaza_High_School|Gayaza High School]] gyeyamalira S4 mu 1968, n'amaliriza S6 ku [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College]] [[:en:Trinity_College_Nabbingo|e Nabbingo]] mu 1970. Yagenda ku [[:en:Makerere_University|Yunivasite ye Makerere]], yunivasite ya gavumenti esinga okubeera enkadde, gyeyatikirwa ne [[:en:Social_science|Diguli mu By'enjigiriza ku bikwatagana kumbeera z'abantu]], mu 1974. Oluvannyuma yagenda ku [[:en:Harvard_Kennedy_School|Harvard Kennedy School]] ku [[:en:Harvard_University|Yunivasite ya Harvard]] e [[:en:Cambridge,_Massachusetts|Cambridge]] mu Massachusetts mu ggwanga lya Amerika gyeyatikirwa ne [[:en:Master_of_Public_Administration|Diguli ey'okusatu mu kudukanya embeera z'abantu]]. Okusoma kwe ku Harvard kwali kuvugirirwa ekibiina okuva mu [[:en:Harvard_Institute_for_International_Development|Harvard Institute for International Development]].<ref name="AMRU" /><ref name="Woman">{{Cite news |last=Boustany |first=Nora |date=2007-07-11 |title=The Woman Behind Uganda's Peace Hopes |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/10/AR2007071001933.html |access-date=2026-10-22 |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref>
== Emirimu gye ==
Okuva mu 1981 okutuuka mu 1984, yakolako nga [[:en:Company_secretary|omuwandiisi wa kampuni]] ya Uganda evunaanyizibwa ku by'okusima eby'obugagga by'omuttaka, [[:en:Parastatal|kampuni eyali edukanyizibwa gavumenti]]. Okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yawerezaako mu Paalamenti ya Uganda nga omubaka wa Paalamenti. Mu 1988, yaweebwa ekya [[:en:Northern_Region,_Uganda|Minisita Omubeezi avunaanyizibwa kunsonga z'omubukiika ddyo bwa Uganda]], ekyamuwaliriza okufuna ekifo w'ayinza okubeera e [[:en:Gulu|Gulu]], ekibuga ekisinga obunene mu Bukiika Ddyo bw'ebitundu bya Uganda.Yaweebwa omulimu gw'okumatiza abayekera abaali beegatira mu kibiina kya [[:en:Lord's_Resistance_Army|Lord's Resistance Army]] (LRA) okuteeka wansi eby'okulwanyisa byabwe, oluvannyuma lw'amagye okulemererwa okubawangula nga bakozesa amaanyi. Bigombe yatekawo endagaano n'abakulembezze babayeekera bano aba LRA eyali amnnyikiddwa nga [[:en:Joseph_Kony|Joseph Kony]] mu Gwomukaaga mu 1993. Mu 1993, yaweebwa engule y'okubeera omukyala w'omwaka mu olw'amaanyi geyateekamu okulaba nga akomekereza obutabanguko . Wadde nga yasisinkana Kony mu lukiiko, enteseganya z'agwa butaka mu Gwokubiri mu 1994.<ref name="O’Kadameri">{{Cite web |title=LRA / Government negotiations 1993-94 (2002) {{!}} Conciliation Resources |url=https://www.c-r.org/accord/northern-uganda/lra-government-negotiations-1993-94-2002 |access-date=2026-10-22 |website=www.c-r.org}}</ref> Oluvannyuma obuyeekera bweyongera, ng'era tewali kya'ammyi kyonna kyakolebwa mu myaka 10 egyaddako okulaba nga wabeerawo emirembe egitikikako .
Oluvannyuma lw'emyaka 10 ng'ali mu Paalamenti ya Uganda okuva mu 1986 okutuuka mu 1996, yalemererwa okuwangula entebe ky'okubeera omubaka wa Paalamenti akiikirira [[:en:Gulu|munisipaali y'e Gulu]] mu 1996 era n'alekulira emirimu gya gavumenti. mu 2011, oluvannyuma lw'emyaka 15, yakomawo era n'awangula ekifo ky'okubeera Omubaka wa Paalamenti Omukyala eyali akiikirira Konsitituweensi mu Disitulikiti ya Amuru, ku tikiti ya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement.]]<ref name="AMRU" />
Mu 1997, oluvannyuma lw'okutikirwa okuva ku Harvard, yafuna omulimu okuva mu [[:en:World_Bank|Baanka y'ensi yonna]] mu [[:en:Washington,_D.C.|Washington]] DC, nga omukugu ku by'embeera z'abantu ng'ali mu kitongole ky'abakola ku by'obutabanguko. Oluvannyuma, yawereza nga eyali yeebuzibwaako mu baanka mu kitongole kye by'obukuumi n'enkulakulana. Mu 1999 ne 2000, Bigombe yakwasizaako ku by'ekikugu eri aba [[:en:Carter_Center|Carter Center]], munkwatagana ya gavumenti ya Uganda n'eye [[:en:Sudan|Sudan]].<ref>{{Cite web |title=The Carter Center {{!}} Waging Peace, Fighting Disease, Building Hope |url=https://www.cartercenter.org/ |access-date=2026-10-22 |website=The Carter Center |language=en-US}}</ref>
Oluvannyuma [[:en:Barlonyo|lw'okutibwa ky'abantu mu bungi okwali mu Barlonyo]], Bigombe yeewumuzaamu okuva mu Baanka y'ensi yonna era n'alinya ennyonyi eyamukomyawo mu Uganda okugezaako okulaba nga addamu ensonga z'okutandikawo eddembe. Okuva mu Gwokusatu mu 2004 okutuuka mu 2005, Bigombe yeeyali akulira abaali mu masekati kw'okunoonya emirimbe n'abayeekera abaali begatira mu Lord's Resistance Army, nga ye nga omuntu yeeyatekamu ngamu ssente mu ngeri gyebyali bidukannyizibwaamu, n'okuleetera ba minista ba gavumenti ya Uganda wamu n'abayekera okubeera awamu. Olukiiko olwasembayo lwaliwo nga 20 Ogwokuna mu 2005, ng'era lwayitamu bulungi. Wabula oluvannyuma lw'okulemererwa kwa Bigombe okubakwataganya, kyalabibwa nga ekyatandikawo omulimu omunene [[:en:2006–2007_Juba_talks|ogw'enjogerezeganya ezaali mu kibuga ky'e Juba mu 2006 ne 2007]], nga zino zaali zikubirizibwa gavumenti ya [[:en:South_Sudan|South Sudan]].<ref name="Woman" /> Enteseganya zino zaagwa butaka mu kaseera akasembayo, Joseph Kony bweyagaana okuteeka omukono kundagaano eyali eraga eddembe.<ref name="Peace">{{Cite web |last=Monitor |first=The Christian Science |date=2005-09-13 |title=Africa's peace seekers: Betty Bigombe |url=https://www.csmonitor.com/2005/0913/p01s04-woaf.html |access-date=2026-10-22 |website=The Christian Science Monitor |language=en}}</ref>
Mu 2006, yaddayo mu ggwanga lya Amerika n'awereza nga omuntu eyali ayize okuva mu bumannyirivu bwe ne byeyali afunye, ng'ali kutendekero lya [[:en:US_Institute_of_Peace|US Institute of Peace]] mu Washington, D.C.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.usip.org/ |access-date=2024-04-07 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609022615/https://www.usip.org/ |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma, bweyali ku Woodrow Wilson International Center for Scholars, yaweebwa eky'omufirika eyalina obukugu mu kintu ekimu, nga nebano Washington, D.C. Mu 2007, yafuna engule y'okubeera omulwanirizi w'eddembe ng'akiteeka munkola okuva muba Tanenbaum Center for Interreligious Understanding.
Yaweebwa eky'okubeera ssentebe w'ekitongole ekivinaanyizibwa ku by'ebubaka mu Uganda ne Tekinologiya ekya National Information and Technology Authority in Uganda (NITAU) mu 2009. Mu Gwokutaano mu 2011, Pulezidenti Museveni yamuwa eky'okubeera Minisita Omubeezi ku by'ensulo z'Amazzi, ekifo kyeyalimu okutuuka mu Gwomukaaga mu 2014, n'alekulira okugenda okukolera mu Baanka y'ensi yonna .<ref>{{Cite web |title=Betty Bigombe |url=https://live.worldbank.org/en/experts/b/betty-bigombe |access-date=2026-10-22 |website=World Bank Live |language=en}}</ref>
== Ebirala byeyatekangako essira ==
Betty Bigombe yali abadde omufumbo nga baawe yeeyali omubaka wa Uganda mu Japan.<ref name="Woman" /> Yalina abaana babiri okwali; Pauline ne Emmanuel.<ref name="Peace" /> INga ogyeko [[:en:Acholi_language|oluchooli]] n'oluzungu, ayogera [[:en:Swahili_language|oluswayiri]] wamu [[:en:Japanese_language|n'olujapaani]].<ref name="AMRU" />
== Laba ne ne bino ==
* [[:en:Acholiland|Ettaka ly'abachooli]]
* [[:en:Acholi_sub-region|Ebitundu ewasinganibwa abachoolo]]
* [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]]
* [[:en:Lord's_Resistance_Army_insurgency|Obutabanguko obwatandikibwa ekibiina ky'abayeekera ekyeyita Lord's Resistance Army]]
* [[:en:Robert_Carmona-Borjas|Robert Carmona-Borjas]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* Ebikwata ku Betty Bigombe ebyakolebwa [[:en:International_Museum_of_Women|ewaterekerwa ebikwata ku bakyala munsi yonna]]
* Ekibiina kya Arcadia Foundation
* Betty Bigombe y'omu kubali kukakiiko akawi k'amagezi mutendekero lya ekikwasaganya eddembe n'eby'obukuumi
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
c10ptwakbtty0fj9z1uhf62ru4nd60p
Hope Mwesigye
0
9781
77239
70427
2026-10-22T20:26:22Z
Mackedia
11849
Converted references and removed external links.
77239
wikitext
text/x-wiki
'''Hope Ruhindi Mwesigye,''' [[:en:Lawyer|looya]] omunayuganda ng'era [[:en:Politician|munabyabufuzi.]] Yeeyaliko [[:en:Agriculture|Minisita w'eby'obulimu, ebisolo n'obuvubi]]<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.nation.co.ke/business/Small-farmers-hold-key-to-food-security/-/996/1050102/-/view/printVersion/-/bjwarg/-/index.html |access-date=2023-03-24 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304203654/http://www.nation.co.ke/business/Small-farmers-hold-key-to-food-security/-/996/1050102/-/view/printVersion/-/bjwarg/-/index.html |url-status=dead }}</ref>okuva nga 16 Ogwokubiri mu 2009, okutuuka nga 27 Ogwokutaano mu 2011.<ref>{{Cite web |title=FULL CABINET LIST |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/12/671730 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213214754/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/671730 |archive-date=2015-02-13 |access-date=2026-10-22 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> Nga tanaba kulondebwa mu kifo ekyo, yawerezaako nga [[:en:Local_government|Minisita Omubeezi owa Gavumenti z'ebitundu]], okuva mu Gwomukaaga mu 2006, okutuusa mu Gwokubiri mu 2011.<ref>{{Cite web |title=Ministries allocated |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/12/501695 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141211112501/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/501695 |archive-date=2014-12-11 |access-date=2026-10-22 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> Mu kukola enkyuka kyuka mu kabineeti nga 27 Ogwokutaano mu 2011, yasuulibwa okuva mu kabineeti, nga wano [[:en:Tress_Bucyanayandi|Tress Bucyanayandi]] yeeyamudira mu bigere.<ref>{{Cite book |date=2026-09-04 |title=Tress Bucyanayandi |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tress_Bucyanayandi&oldid=1373165987 |language=en}}</ref>
== Obulamu bwe n'okusoma kwe ==
Yazaalibwa nga 28 Ogwekumineebiri mu 1956, mu [[:en:Kabale_District|Disitulikiti ye Kabale]]. Yasomera ku Kabale High School ng'eno gyeyamalira S4, oluvannyuma n'agenda ku [[:en:Trinity_College_Nabbingo|Trinity College e Nabbingo]] gyeyatuulira S6.<ref>https://web.archive.org/web/20150211175100/http://www.newvision.co.ug/D/9/35/576022</ref> Ms Mwesigye yeeyongerayo n'afuna [[:en:Bachelor_of_Law|Diguli mu Mateeka]] n'ebitiibwa ebigenderako okuva mu [[:en:Makerere_University|Yunivasite y'e Makerere]]. Alina ne [[:en:Legal_practice|Dipulooma]] [[:en:Legal_practice|mu kwenyigira mu By'amateeka]], ng'eno yagifuna okuva kutendekero lya [[:en:Law_Development_Center|Law Development Center]] esinganibwa mu [[:en:Kampala|Kampala.]] Mu kwongerezaako, yafuna ne [[:en:Master_of_Arts|Diguli ey'okubiri mu By'enjigiriza]] ebikwatagana ku [[:en:Gender|by'abakyala n'ekikula ky'abantu.]]
== Obumannyirivu bw'alina mu mirimu ==
Hope Mwesigye yakolako nga Omuwi w'amagezi mu ggwanga ow'ebitongole bya gavumenti, mu minisitule y'amateeka evunaanyizibwa ku by'obwenkanya okumala emyaka munaana okutuusa mu 1988. Wakati wa 1988 ne 1991, yakolako nga avunaanyizibwa ku pulogulaamu mu kitongole kya '''Uganda Gender Resources Center''', nga kino kyali kya bwa nannyini era ekitaaliwo kubeera nga kikola magoba. Wakati wa 1991 ne 2001, yawerezaako nga eyali [[:en:Executive_director|akulira]] ekitongole ekyo kyennyini ekyalina ekigendererwa ky'obutakola magoba. Awerezaako era nga avunaanyizibwa ku bya pulogulaamu mu mu kitongole ekirwanirira eddembe ly'abakyala mu Uganda ekya FIDA, nga kino nakyo kiyimirira lwa butakola magoba. Mu 2001, yayingira eby'obufuzi era nebamulonda okubeera omubaka mu paalamenti omukyala eyali akiikirira [[:en:Kabale_District|Disitulikti y'e Kabale]]. Yadda n'alondebwa mu 2006 ng'ali ku tikiti ya [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement.]] Yawangulwa Ronah Ninsiima mu 2011 eyeesimbawo nga munabyabufuzi eyali talina kibiina, [[:en:Incumbent|eyali mu kifo kino nebaddamu]] [[:en:Incumbent|nebalonda]] nga Omubaka wa Paalamenti omukyala okukiikirira Kabale.<ref>{{Cite web |date=2021-01-07 |title=How they beat political giants to win: Ronah Ninsiima |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/how-they-beat-political-giants-to-win-ronah-ninsiima-1489526 |access-date=2026-10-22 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu kukola enkyuka kyuka mu kabineeti nga 27 Ogwokutaano mu 2011, yasulibwa okuva mu kabineeti.
== Ebimukwatako nga omuntu ==
Kigambibwa okubeera nga anyumirwa nnyo okukunga abantu b'ebitundu okutuuka kunkulakulana. Mukyala mufumbo ng'era maama alina abaana bana.
== Laba ne bino ==
* [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]]
* [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]]
* [[:en:Kabale_District|Disitulikiti y'e Kabale]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* Olukalala olujuvu olwa baminisita, okuva mu Gwomukaaga mu 2006
* Olukalala olujuvu olwa baminisita, okuva mu Gwokubiri mu 2009
* Olukalala olujuvu olwa baminisita, okuva mu Gwokutaano mu 2011
* [https://web.archive.org/web/20160303214935/http://www.monitor.co.ug/News/National/Hope-Mwesigye-faces-storm-over-Museveni-petition/-/688334/2630960/-/ddyn0xz/-/index.html Hope Mwesigye alu mububuyaga oluvannyuma lw'okuwawabira Museveni]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
6bntwabw7yw508q6al3ejt0x5aeo46s
David Sejusa
0
10941
77235
72917
2026-10-22T17:48:30Z
Mackedia
11849
Converted references.
77235
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''David Sejusa''' yazaalibwa nga 13 Ogwekuminoogumu mu 1954<ref>{{Cite web |title=General David Sejusa (Tinyefuza) {{!}} Profile {{!}} Africa Confidential |url=https://www.africa-confidential.com/profile/id/3473/David_Sejusa |access-date=2026-10-22 |website=www.africa-confidential.com |language=en}}</ref> Ono era amanyiddwa nga David Tinyefuza munamateeka munna Uganda, [[munnamaggye]] eyaganyukira ku ddaala lya genero mu 2022.<ref>{{Cite web |last=Kazibwe |first=Kenneth |date=2022-09-01 |title=Inside Sejusa’s 26 year quest to retire from the army |url=https://nilepost.co.ug/news/142109/inside-sejusas-26-year-quest-to-retire-from-the-army |access-date=2026-10-22 |website=Nilepost News |language=en}}</ref> Sejusa yawereza eggwanga lye mu buvunannyizibwa obwenjawulo okuli okuba omukwanaganya w'ensonga zonna ezikwatagana n'obukesi (2005-2013), okuba omuwabuzi wa [[Pulezidenti wa Uganda]] [[Yoweri Museveni]] avunaanyizibwa ku nsoga z'ekijaasi 2013, mmemba wakakiiko ak'okuntiko ak'eggye lya UPDF,<ref>https://web.archive.org/web/20140810145836/http://www.kigalipost.com/?Uganda-charges-four-in-alleged</ref> [[Omubaka wa paalamenti|omubaka wa palamenti]] akiikirira amaggye g'eggwanga aga [[Uganda People's Defence Force]]. Yafunamu obutakaanye ne Museveni n'atandikawo ekibiina kya [[Freedom and Unity Front]] bweyali mubuwangaguse mu ggwanga lya [[Bugereza]] oluvannyuma lw'okubeera nga baali bamulumiriza olw'okubeera nga yali ayagala kutandikawo olutalo mu ggwanga nga lwagala kugyako gavumenti eyali mubuyinza<ref>https://web.archive.org/web/20140810145836/http://www.kigalipost.com/?Uganda-charges-four-in-alleged</ref> ng'eno yali alina enteekateeka ez'okumamulako gavumenti ya Museveni.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ugandan General David Sejusa Tinyefuza Prepares Rebellion From Kigali, Rwanda |url=http://www.afroamerica.net/AfricaGL/2013/09/30/ugandan-general-david-sejusa-tinyefuza-prepares-rebellion-from-kigali-rwanda//index.html |access-date=2026-10-22 |website=www.afroamerica.net}}</ref>
== Obulamu bwe ==
Tinyefuza yasomerako ku Nyakasura High School. Alina Diguli mu By'okubeera nga yakuguka mu by'amateeka wamu ne Diguli ey'okubiri mu by'Amateeka okuva kutendekero ly'e [[Makerere University, Uganda|Makerere University]]. Yasomerako ne kutendekero eribangula banamateeka eriyitibwa Law Development Centre gyeyafunira dipulooma mu by'okwenyigira mu by'amateeka, gyeyalekulira okugenda ku by'okutendekebwa mu by'abanamaggye e Tanzania. Yaliko omukulembezze w'abayizi kutendekero ly'e Makerere University. Yafuna empapula eziraga nga bweyakuguka mu by'okuduumira amaggye gawagulu okuva kutendekero ly'amaggye eriyitibwa [[Uganda Senior Command and Staff College]] erisinganibwa e [[Kimaka]] mu [[Jinja]] mu [[Uganda]]. Alina ne satifikeeti mu by'okumannya ebya tekinologiya gyeyafuna okuva mutendekero erimu mu Canada. Yasomerako ne kutendekero eribangula abasirikale ba poliisi mu Tanzania wamu ne koosi y'abalina obukugu mu kuduumira.<ref name="parliament.go.ug">http://www.parliament.go.ug/index.php?option=com_wrapper&Itemid=37</ref>
Yawasa Juliet Tinyefuza.<ref name="parliament.go.ug" />
=== Okukyusa erinya ===
Nga 17 Ogwokubiri mu 2012, David Tinyefuza mubutongole yakyusa erinya lye nebatandika okumuyita David Sejusa. Yagamba nti Sejusa linya lya famire ng'era lino lisinganibwa kuzimu kumpapula zze ez'obuyigirize, wabula nga yali yalesonyiwa mu biseera byeyali musomero ng'akyali ku ddaala lya sekondale, wabula nga yali akyasobola okuddamu okulikozesa nga buli omu bwegwali ewaabwe nga webaali bamuyita. Yayongerako: "Tewali kinkyusa kuddamu kweyita linya lyange eryaddala. Bantu nga mwe benkola nabo abatamannyi nti lino lyali linya lyange, wabula ng'akululiridde mu myaka bebaali batera okumpita bwebatyo. Wabula nga okuva n'olunaku lwolwaleero okumpita nga Gen. David Sejusa."
Erinya Sejusa liri mu [[:en:Luganda|Luganda]] ng'era kino bakivunula nti sirina kyenyiza kwejusa. Nga kino kitegeeza ekintu kyekimu mu [[:en:Ankole|Banyankole]] okwefanannyiriza Tinyefuza, nga kino kyeyagamba nti kyekyamuvirako okubeera nga yali afunye endabika empya.
== Emirimu gye mu maggye ==
Mukusooka okutuuka mu 1981, David Tinyefuza yalu musirikale wa poliisi n'ekitongole kya [[:en:Uganda_Police_Force|Uganda Police Force]] nga yali akola nga omumyuka w'eyali akulira poliisi. Mu 1981, yafuuka omulwanyi mu lutalo lwa [[:en:Uganda_Bush_War|Uganda olwali munsiko]] wakati w'amaggye g'ekibiina kya [[:en:Uganda_National_Liberation_Army|Uganda National Liberation Army]] (UNLA) agaali aga [[:en:Milton_Obote|Militon Obote]], n'aga [[:en:National_Resistance_Army|National Resistance Army]] (NRA) agaali aga [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]], okuva mu 1981 okutuuka mu 1986. Okumala emyaka 10, oluvannyuma lw'amaggye ga NRA okubeera nga gaali gawangudde mu 1986, yakolako nga omu kubaali ku kakiiko k'ekibiina kya National Resistance Army Council (NRAC) wamu n'akakiiko akakulu aka National Executive Committee (NEC). Wakati wa 1989 ne 1992, yawerezaako nga Minisita Omubeezi Ow'eby'okwerinda. Mu 1993, yaweebwa omulimu gw'okubeera Omuwabuzi wa Pulezidenti ku by'Eddembe n'Eby'okwerindahegyeyawereza okutuuka mu 1997 Yaweebwa eky'okubeera eyali akulira Abawabuzi ba Pulezidenti, n'okukwanaganya Eby'obwanbega mu 2005, ekifo kyeyalimu okutuusa mu 2013.<ref name=":0" /><ref name="parliament.go.ug" />
Nga 31 Ogwomunaana mu 2022, Sejusa ne ba genero abalal 34 baawumuzibwa okuva mu maggye g'eggwanga aga UPDF
== Eby'obufuzi ==
Ekibiina kyatandikibwaawo mu 2013 <ref name="voanews1">{{Cite web |last=Butty |first=James |date=2013-11-20 |title=Ugandan President Accused of Subverting East African Community |url=https://www.voanews.com/a/sejusa-says-museveni-subverting-east-african-community/1793733.html |access-date=2026-10-22 |website=Voice of America |language=en}}</ref> nga okulangirira okutongole kwakolebwa oluvannyuma mu Londona , ekibuga kya Bungereza, ng'eno eyali genero, David Sejusa gyeyali mu [[:en:Exile|buwangaguse]]. Sejusa yagamba ku Pulezidenti [[Yoweri Museveni]] nti: "Abadde n'obudde obumala. Asobola okulekulira n'agenda. netutandika enteekateeka empya ey'okudaabulula eggwanga n'okuliwonya. Ng'era tuli mu kweteekateeka, tuli mu kutandika eteeka lya semateeka nga lino yalyonoona." Sejusa yeegaana okubeera nga yali ayagala kyakubeera pulezidenti era n'agamba nti, byakumala budde nabiseera okwesimba ku Museveni okusinziira kunteekateeka eriwo. Eyezi ebiri egyasooka, Museveni yategeeza Sejusa agezeeko okumugya muntebe y'obwa pulezidenti, wabula n'ayongererako nti buli akozesa obutabanguko agya kuyimirizibwa. "Sejusa bw'abeera ayagala okukozesa amaanyi, mumuleke ajje." Sejusa yadda ebibuuzo by'okubeera oba yali ayagala okukozesa amaanyi okuleetawo enkyuka kyuka n'agamba: "Siky'amannyi nti twagala okukikola. Naye bw'asigala ng'ayagala okuleeta obutabanguko n'okumalako emirembe eri abantu, ffe tugya kuba twetaasa."
Oluvannyuma lw'okumenyeka kw'enteekateela mu Gwokutaano 2013 eyali ku mutabani wa Pulezidenti wa Uganda [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni,]] [[:en:Muhoozi_Kainerugaba|Muhoozi Kainerugaba]], nga bamulumiriza okubeera nga baali bamunyigira ku liiso, ng'ra nga yeeyali agenda okudfira kitaawe mu bigere nga pulezidenti, ekintu Kainerugaba kyeyegaana,Yatandikawo ekibiina kya [[:en:Freedom_and_Unity_Front|Freedom and Unity Front]].<ref>{{Cite web |last=Reuters |title=Dissident Ugandan general launches new party |url=https://www.aljazeera.com/news/2013/12/14/dissident-ugandan-general-launches-new-party |access-date=2026-10-22 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Sejusa mu kusooka yali yakuba omulanga eri Bannayuganda okwezimba n'amannyi kubasobozese okumamulako Museveni. Yayongerako, mu wiiki eyagoberera bweyali ayolekera nga Omubaka wa Paalamenti eyali akiikirira amaggye, nti "tewali alina kukiteeka mundowooza zze nti Museveni bagya kumugya mu buyinza nga bakozesa kulonda."<ref>http://www.sudantribune.com/spip.php?article48897</ref>
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
[[Category:Bannayuganda bannamagye]]
m9fccpe913v0qhgy5ektpkewbc4v8wh
Abdallah Mubiru
0
11076
77236
72802
2026-10-22T19:57:37Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
77236
wikitext
text/x-wiki
{{databox}}
'''Abdallah Mubiru''' Munnayuganda omutendesi w'omupiira mu Uganda era nga yaliko omuzannyi w'omuzannyo [[Omupiira ogw'ebigere|guno]] gwe gumu nga tannawummula. Mu kaseera kano, Mubiru ye mutendesi wa Kiraabu ya [[Kampala Capital City Authority FC|KCCA FC]] ezannyira mu liigi ya Uganda [[:en:Uganda_Premier_League|ey'okuntikko]]. Ono era yatendekako ne ttiimu endala ez'enjawulo mu liigi emu kwossa n'ebweru wa Uganda. Mubiru ne [[Uganda Cranes|ttiimu y'eggwanga enkulu]] yagitendekako.<ref>{{Cite web |title=Abdallah Mubiru Stats - KCCA Manager {{!}} FootyStats |url=https://footystats.org/managers/uganda/abdallah-mubiru |access-date=2026-10-22 |website=footystats.org |language=en}}</ref>
== Obuto bwe n'emisomo gye ==
Abdallah Mubiru mutabani w'omwami Abdallah Nsubuga n'omukyala Amina Nakibuuka era yazaalibwa mu 1975. Okusoma yakutandikira ku Kanyange Primary School oluvannyuma gye yava okwegatta ku [[Essomero lya Kibuli Sekendule|Kibuli Secondary School]]. Obuyigirize bwe mu by'okutendeka omupiira buli ku ddaala erya layisinsi eya CAF A.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.elgonfm.com/news/details/839/kcca-fc-head-coach--abdallah-mubiru-delighted-by-the-current-kcca-fc-form |access-date=2024-11-06 |archive-date=2024-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111165738/https://www.elgonfm.com/news/details/839/kcca-fc-head-coach--abdallah-mubiru-delighted-by-the-current-kcca-fc-form |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.independent.co.ug/kcca-fc-yet-to-reach-its-best-coach-abdallah-mubiru/</ref>
== Nga omuzannyi w'omupiira ==
Mubiru mu biseera bye ng'omuzannyi w'omupiira yazzannyanga mu makkati g'ekisaawe era nga yayolesanga obuvunaanyizibwa ku kisaawe mu kifo ekyo. Mubiru Yazannyirako mu [[Kampala Capital City Authority FC|KCCA FC]], era nga eno yali omu ku bazannyi abatambulirwangako ensonga KCCA bwe yali ewangula ekikopo kya liigi ya Uganda mu mwaka 1997. Kiraabu eno yagizannyira okuva mu 1996 okutuuka mu 1998.<ref>https://www.kccafc.co.ug/abdallah-mubiru-named-kcca-fc-head-coach/</ref> Omutindo Mubitu gwe yayolesa gwamuviirako okuyitibwa okuzannyira ttiimu ya Uganda eya Cranes okuva mu 1993 okutuusa 1995.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/soccer/mubiru-handed-second-chance-to-revive-kcca--4432368</ref>
== Omulimu gw’obutendesi ==
Mubiru okutendeka omupiira yakutandika mu 2012 ku kiraabu ya Proline FC nga 3 Ogwolubereberye 2012, era n'agitendeka okutuusa nga 27 Ogwekkumi 2013.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/abdallah-mubiru-named-proline-head-coach-1506090</ref> Mu 2014, Mubiru yeegatta ku [[KCCA FC]] okugitendeka nga 26 Ogwekkuminoogumu 2014, okutuuka nga 30 Ogwomukaaga 2015.<ref>https://www.kccafc.co.ug/abdallah-mubiru-named-kcca-fc-head-coach/</ref> Nga 18 Ogwomusanvu 2016, Mubiru yalondebwa ku butendesi bwa [[Kiraabu ya Vipers SC|Vipers SC]] kyokka nga wano teyalwawo kuba ennaku z'omwezi nga 4 Ogwekkumineebiri 2016, yali amaze okuva ku bukulu buno.<ref>https://upl.co.ug/mubiru-re-unites-with-nsimbe-at-vipers/</ref> Mubiru bwava ku Vipers SC yeegatta ku [[Police FC (Uganda) .|Police FC]] nga 20 Ogwekkumineebiri 2016 okutuusa mu Gwokuna nga 13 2022 era nga guno gwe gumu ku mirimu gy'obutendesi Mubiru gyakyasinze okuwangaalirako.<ref>https://www.bukedde.co.ug/bukedde/91369/abdallah-mubiru-eyes-vipers-scalp-in-top-of-t</ref><ref>https://sports.mtn.co.ug/2022/04/13/police-football-club-part-ways-with-head-coach-abdallah-mubiru/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/tumwesigye-zaga-will-shine-at-police-fc-kasingye/</ref> Mu 2023, Abdallah yalondebwa okumyuka omutendesi wa ttiimu y'eggwanga Uganda ey'abakyala eya Crested Cranes kyokka Mubiru obuvunaanyizibwa buno yabugaana olwensonga enkusike.<ref>https://www.independent.co.ug/mubiru-turns-down-crested-cranes-job/</ref>
== Nga omutendesi wa Mbeya City ==
Mubiru yaliko omutendesi mu liigi y'eggwanga lya Tanzania ku kiraabu ya [[:en:Mbeya_City_F.C.|Mbeya City]] okuva mu mwaka 2022 okutuuka mu 2023 kyokka yadde wano teyalwawo nnyo yafuna okusoomozebwa okw'amaanyi.<ref>{{Cite web |url=https://www.pulsesports.ug/football/story/mubiru-suffers-attack-in-mbeya-city-play-off-defeat-2023062419133823345 |title=Archive copy |access-date=2024-11-06 |archive-date=2025-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318034830/https://www.pulsesports.ug/football/story/mubiru-suffers-attack-in-mbeya-city-play-off-defeat-2023062419133823345 |url-status=dead }}</ref> Bino byaliwo mu mupiira ogw'okusunsula aneetaaba mu liigi ya Tanzania Premier League sizoni eyaddako wakati wa Mbeya City (eyali erwana obutasalwako), ne Mashujaa FC (eyali erwana okulinnya mu liigi enkulu) mu [[:en:Sokoine_Stadium|kisaawe e Sokoine]] e Mbeya. Mashujaa FC yateeba ggoolo mu ddakiika ya 87 era olw'essanyu eringi, abazannyi, abatendesi, kwossa n'abakugu abalala baasituka mu bifo byabye okugenda okujaganya n'omuteebi wa ggoolo John Mudeba. Oluvannyuma lw'okujaguza, abatendesi bwe baali badda mu bifo byabwe, omutendesi w'abakwasi ba ggoolo owa Mashujaa FC yalumba Mubiru n’amukuba ekikonde mu feesi era bwatyo Mubiru nagwa wansi ng'akutte mu feesi. Yadde bino byali bityo, Mashujaa FC yanyweza ggoolo yaayo era omupiira ne guggwa ggogolo 1-0 bw'etyo Mbeya City, Mubiru gye yali atendeka n'esalibwako okuva mu liigi gye yali emazeemu emyaka 12 ate yo Mashuaa Fc n'esuumusiibwa okugenda mu [[:en:Tanzanian_Premier_League|liigi ya Tanzania Premier]].<ref>https://www.pulsesports.ng/football/story/mashujaa-coach-condemns-unfair-attack-on-mubiru-2023062620013264072</ref><ref>https://nbssport.co.ug/2022/07/30/mubiru-agrees-two-year-deal-with-tanzanias-mbeya-city/</ref><ref>https://chimpreports.com/coach-mubiru-linked-to-tanzanian-side-mbeya-city/</ref>
== Okutendeka ttiimu y'eggwanga Uganda ==
Mubiru omulimu gw'obutendesi tagukola ku kiraabu zokka wabula ne ku tiimu z'eggwanga atendeka era ng'obuvaanyizibwa buno yabukola ku tiimu ya Uganda enkulu okuva nga 30 Ogwomwenda 2019 ng'omu ku bamyuka b’omutendesi [[:en:Milutin_Sredojević|Milutin Sredojević]] (Micho) mu kiseera ekizibu Uganda we yazannyira emipiira [[:en:FIFA_World_Cup_qualification|egy’okusunsulamu abalizannya mu FIFA World Cup]]. Ono era yali akozeeko ng'omutendesi ow'ekiseera emirundi ebiri ku [[Uganda Cranes|tiimu]] yeemu era ng'omulundi ogwasooka gwaliwo wakati wa 10 Ogwomusanvu 2019 okutuuka nga 30 Ogwomwenda 2019 ate ogwokubiri nga 2 Ogwokusatu 2021 okutuusa 16 Ogwokuna 2021.<ref>https://www.independent.co.ug/coach-mubiru-explains-choice-of-players-as-uganda-cranes-prepares-for-friendly/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/friendly-match-helped-us-assess-weaknesses-okwi/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/football-fraternity-pays-tribute-to-hassan-wasswa-as-he-retires/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/uche-mubiru-drops-out-of-uganda-cranes-ahead-of-afcon-qualifiers/</ref><ref>https://www.independent.co.ug/afcon-qualifiers-uganda-cranes-provisional-squad-unveiled/</ref>
Mu mwezi Ogwekkuminoogumu 2023, Mubiru yaddayo mu kiraabu ya KCCA FC ng’omutendesi omukulu.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.elgonfm.com/news/details/839/kcca-fc-head-coach--abdallah-mubiru-delighted-by-the-current-kcca-fc-form |access-date=2024-11-06 |archive-date=2024-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111165738/https://www.elgonfm.com/news/details/839/kcca-fc-head-coach--abdallah-mubiru-delighted-by-the-current-kcca-fc-form |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/soccer/mubiru-optimistic-despite-kcca-s-extended-trophy-drought-4590162</ref><ref>https://kawowo.com/2023/11/13/kcca-unveil-abdallah-mubiru-as-new-head-coach/</ref><ref>https://softpower.ug/abdallah-mubiru-appointed-new-kcca-fc-head-coach/</ref><ref>https://nbssport.co.ug/2024/06/19/mubirus-winning-philosophy-fuels-kcca-resurgence/</ref>
== Ebiwandiiko ebijuliziddwa ==
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
n2oz68b87gm95o4ko3n7mle2vbg0hib
Nana Asaase
0
11090
77241
75068
2026-10-22T20:30:56Z
Mackedia
11849
Converted a reference.
77241
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard"
! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn" style="display:inline;">Nana Asaase</div>
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em; padding-right:0.65em;" |Yazaalibwa
| class="infobox-data" style="line-height:1.4em;" |Philip Boakye Dua Oyinka [[Koforidua]], [[Ghana]]<br />
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em; padding-right:0.65em;" |Obutuuze
| class="infobox-data category" style="line-height:1.4em;" |[[Ghanaian people|Munnaghana]]
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em; padding-right:0.65em;" |Okusoma
| class="infobox-data" style="line-height:1.4em;" |[[:en:University_of_Ghana|University of Ghana]]
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.2em; padding-right:0.65em;" |Alma mater
| class="infobox-data" style="line-height:1.4em;" |[[St. Augustine's College (Cape Coast)]]
|}
'''Philip Boakye Dua Oyinka''', amanyiddwa ennyo nga '''Nana Asaase'''<ref name=":1">{{Cite news |date=2019-01-10 |title=Hear him, Nana Asaase the poet speaks! |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/features/Hear-him-Nana-Asaase-the-poet-speaks-714230 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123080319/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/features/Hear-him-Nana-Asaase-the-poet-speaks-714230 |archive-date=2025-01-23 |access-date=2026-09-19 |work=GhanaWeb |language=en-US |url-status=live }}</ref> [[:en:Poet|muwandiisi wa bitontome]],<ref>{{Cite web |title=BusinessGhana |url=https://www.businessghana.com/ |access-date=2026-09-19 |website=www.businessghana.com}}</ref><ref>https://ghana.um.dk/en/news/newsdisplaypage/?newsid=6a66c889-06b6-415b-81fe-83da35ce1350</ref> omutendesi mu biyiiye era [[:en:Writer|omuwandiisi]].<ref>{{Cite web |last=Obiri-Yeboah |first=Maxwell |title=Hear Him, Nana Asaase The Poet Speaks! |url=https://www.modernghana.com/news/908792/hear-him-nana-asaase-the-poet-speaks.html |access-date=2026-09-19 |website=Modern Ghana |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://citifmonline.com/2018/03/nana-asaase-chief-moomen-advise-poets-world-poetry-day/ |title=Archive copy |access-date=2024-11-16 |archive-date=2021-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205235519/https://citifmonline.com/2018/03/nana-asaase-chief-moomen-advise-poets-world-poetry-day/ |url-status=dead }}</ref> Era mmembe mu kibiina kya National Folklore Board.<ref>{{Cite web |title=Yingira - Wikipedia |url=https://auth.wikimedia.org/lgwiki/wiki/Special:UserLogin?centralauthLoginToken=caf6a0f670d72bf04344250cfc877b1e&returnto=Special%3AContentTranslation&returntoquery=campaign%3Dundefined%26from%3Den%26page%3DNana%2BAsaase%26to%3Dlg&useformat=desktop&usesul3=1&warning=exception-nologin-text |access-date=2026-09-19 |website=auth.wikimedia.org |language=lg}}</ref> Yazaalibwa nga 12 Ogwekkumineebiri era asibuka [[:en:Koforidua|Koforidua]] mu kitundu ky'[[:en:Eastern_Region_(Ghana)|Ebuvanjuba]] wa Ghana. Nana Asaase, erinnya eritegeeza "Kabaka w'Ensi" mu lulimi [[:en:Akan_language|Olukaki]] olwa [[:en:Twi|Twi]], lyamuweebwa jjajja we.<ref name=":1" /> Agatta Olungereza ne Twi.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://fakugesi.co.za/contributors/nana-asaase/ |access-date=2024-11-16 |archive-date=2024-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240823230311/https://fakugesi.co.za/contributors/nana-asaase/ |url-status=dead }}</ref>
== Okusoma ==
Siniaya Nana Asaase yagisomera mu [[:en:St._Augustine's_College_(Cape_Coast)|St. Augustine's College]], [[:en:Cape_Coast|Cape Coast.]] Mu 2010, yatikkirwa ddiguli mu [[Lungereza]] n'[[:en:History|Ebyafaayo]] okuva mu [[:en:University_of_Ghana|University of Ghana]], [[:en:Legon|Legon]].<ref name=":0">{{Cite web |title=Yingira - Wikipedia |url=https://auth.wikimedia.org/lgwiki/wiki/Special:UserLogin?centralauthLoginToken=10eddf56a48e23c1c6adadecf9cbb95a&returnto=Special%3AContentTranslation&returntoquery=campaign%3Dundefined%26from%3Den%26page%3DNana%2BAsaase%26to%3Dlg&useformat=desktop&usesul3=1&warning=exception-nologin-text |access-date=2026-09-19 |website=auth.wikimedia.org |language=lg}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-12-10 |title=I want to be Shakespeare of Ghana— Nana Asaase |url=https://www.graphic.com.gh/entertainment/showbiz-news/ghana-news-i-want-to-be-shakespeare-of-ghana-nana-asaase.html |access-date=2026-09-19 |website=Graphic Online |language=en-gb}}</ref>
== Emirimu gye ==
Yaliko omumuyambi w'omwogezi w'ekitongole kya Saatchi & Saatchi okuva mu 2010 okutuuka mu 2011. Mu 2011, yafuuka omwogezi w'ekitongole kya Global Media Alliance okumala omwaka gumu era mu kiseera kino mutendesi mu kuwandiika ebitabo mu kkampuni ye eya Asaase Inscription.<ref name=":0" /> Mu Gwekkumineebiri 2022, yali aweereza omulundi gwe ogw'okubiri ng'omuwandiisi w'akakiiko akafuzi aka [[:en:National_Folklore_Board_(Ghana)|Ghana National Folklore Board]]. Ye amabasada wa Digital Reading ku owa Ghana Library App.<ref>{{Cite web |title=Yingira - Wikipedia |url=https://auth.wikimedia.org/lgwiki/wiki/Special:UserLogin?centralauthLoginToken=4c1672b9826307a5774161587d58b6b3&returnto=Special%3AContentTranslation&returntoquery=campaign%3Dundefined%26from%3Den%26page%3DNana%2BAsaase%26to%3Dlg&useformat=desktop&usesul3=1&warning=exception-nologin-text |access-date=2026-09-19 |website=auth.wikimedia.org |language=lg}}</ref>
== Olukalala lw'ebitontome bye ==
* Life of Colours-Sancho Ignites
* Communion of Lies
* Sternly to the Day; Gently to the Earth
* Intoxicated Mirrors-London on fire
* Ephiphania
* Mental Pictures V<ref>{{Cite web |title=Yingira - Wikipedia |url=https://auth.wikimedia.org/lgwiki/wiki/Special:UserLogin?centralauthLoginToken=0438ba744f5ac7e1173557a7d5589b44&returnto=Special%3AContentTranslation&returntoquery=campaign%3Dundefined%26from%3Den%26page%3DNana%2BAsaase%26to%3Dlg&useformat=desktop&usesul3=1&warning=exception-nologin-text |access-date=2026-09-19 |website=auth.wikimedia.org |language=lg}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=Yingira - Wikipedia |url=https://auth.wikimedia.org/lgwiki/wiki/Special:UserLogin?centralauthLoginToken=fa5ca4fa874657b3198cac3720fce86c&returnto=Special%3AContentTranslation&returntoquery=campaign%3Dundefined%26from%3Den%26page%3DNana%2BAsaase%26to%3Dlg&useformat=desktop&usesul3=1&warning=exception-nologin-text |access-date=2026-09-19 |website=auth.wikimedia.org |language=lg}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yingira - Wikipedia |url=https://auth.wikimedia.org/lgwiki/wiki/Special:UserLogin?centralauthLoginToken=6d8d395dc8449af18472670362964c6d&returnto=Special%3AContentTranslation&returntoquery=campaign%3Dundefined%26from%3Den%26page%3DNana%2BAsaase%26to%3Dlg&useformat=desktop&usesul3=1&warning=exception-nologin-text |access-date=2026-09-19 |website=auth.wikimedia.org |language=lg}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-09-22 |title=We wanted Nana Asaase to be a lecturer, not a poet - Nana Asaase's mother - Ghana Weekend |url=https://ghanaweekend.com/2021/09/22/we-wanted-nana-asaase-to-be-a-lecturer-not-a-poet-nana-asaases-mother/ |access-date=2026-09-19 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-09-25 |title=Pay attention to poetry like you do to beauty pageants - Nana Asaase - Ghana Weekend |url=https://ghanaweekend.com/2021/09/25/pay-attention-to-poetry-like-you-do-to-beauty-pageants-nana-asaase/ |access-date=2026-09-19 |language=en-US}}</ref>
== Ebifaananyi V<ref name=":2" /> ==
== Awaadi n'okusiimibwa kwe ==
Yasiimibwa olwa by'akola ne biweesa Ghana ekitiibwa n'okulinnyisa omutindo gw'ebitontome bya Ghana. Kino kyaliwo ku mukolo ogwasooka ogw'empaka za Ghana Writers Awards.<ref>{{Cite web |date=2016-10-31 |title=Nana Asaase honoured at Ghana Writers Award |url=https://ghanaguardian.com/nana-asaase-honoured-ghana-writers-award/ |access-date=2026-10-22 |website=Ghanaguardian.com - Ghana News {{!}} Ghana Sports, Ghana Business and Ghana Entertainment}}</ref>
== Ebyawandiikibwa ==
{{Reflist}}
rt5hkowsmq3mj5n7thsxjumlcsmzxws
Leila Nakabira
0
11285
77243
44783
2026-10-23T06:59:00Z
Rodney Rwagi
11008
nkyusiza ebiwandiiko ebijuliziddwa n’okuggyawo enkolagana ey’ebweru
77243
wikitext
text/x-wiki
'''Leila Nakabira''', era amanyikiddwa nga '''Leilah Nakabira''' (yazaalibwa mu 1993) Munnayuganda, muzannyi wa firimu, [[:en:Screenwriter|omuwandiisi w'emizannyo]] <ref name="AW">{{Cite web |date=2019-07-31 |title='Just do it' says Ugandan actress on African Women's Day |url=https://www.rfi.fr/en/africa/20190731-you-dont-need-validation-just-do-it-ugandan-actress-african-womens-day-message |access-date=2026-10-23 |website=RFI |language=en}}</ref> era [[:en:Activist|omulwanirizi w'eddembe]] ly'abakyala. <ref>{{Cite web |last=sqoopadmin |date=2019-02-06 |title=Curvy, sexy Ugandan women named new tourist attraction - Sqoop - Get Uganda entertainment news, celebrity gossip, videos and photos |url=https://www.sqoop.co.ug/201902/four-one-one/curvy-sexy-ugandan-women-named-new-tourist-attraction.html |access-date=2026-10-23 |language=en-US}}</ref> Ye akulira kkampuni ya Lepa Africa Films era nga ye mutandisi w'ekitongole ekigaba obuyambi ekya Leilah Nakabira For Charity Foundation. <ref name="K">{{Cite web |last=Ruby |first=Josh |date=2019-11-05 |title=Fingers Crossed! Leilah Nakabira Kenya-bound for LIPFF awards |url=https://mbu.ug/2019/11/05/fingers-crossed-leilah-nakabira-kenya-bound-for-lipff-awards/ |access-date=2026-10-23 |website=MBU |language=en-US}}</ref>
== Okusoma ==
Nakabira yasoma essomo lya [[:en:Quantitative_Economics|Quantitative Economics]] mu [[:en:Makarere_University|Ssettendekero wa Makerere]], [[:en:Kampala|Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]], gye yatikkirwa. Oluvannyuma lw’ekiseera ng’ali mu mulimu gwa firimu, yasalawo okuddayo okusoma okukola firimu. <ref>{{Cite web |date=2020-07-19 |title=Formal training and qualifications add depth to your natural talents |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/jobs-and-career/formal-training-and-qualifications-add-depth-to-your-natural-talents-1875126 |access-date=2026-10-23 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Emilimu gye ==
Yetaba mu mpaka z'okusunsulwa n'okuvuganya mu mitendera esatu egy'enjawulo omwali ''Best Golden Actress (Drama)'', ''Golden Most Promising Actor'' ne ''Golden Discovery Actor'' mu mpaka za 2018 Golden Movie Awards Africa (GMAA) ezategekebwa nga 2 Ogwomukaaga, ng’amannya g’abasunsuddwa g'ayitibwa mu Palaise de la culture, Treichville, [[:en:Abidjan|Abidjan]], [[:en:Côte_d'Ivoire|Côte d’Ivoire]], olwa firimu gye yazannyiramu, eyatuumibwa ''[[:en:The_Forbidden_(2018_film)|The Forbidden]]'', nga y'afulumizibwa Nampala Claire. <ref>{{Cite web |last=Ruby |first=Josh |date=2018-05-23 |title=Leilah Nakabira nominated thrice in the 2018 Golden Movie Awards |url=https://mbu.ug/2018/05/23/leilah-nakabira-nominated-thrice-in-the-2018-golden-movie-awards/ |access-date=2026-10-23 |website=MBU |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://m.scoopernews.com/2018/05/21/2018-golden-movie-awards-africa-nominations-announced/862362 |title=Archive copy |access-date=2025-07-28 |archive-date=2021-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104211140/https://m.scoopernews.com/2018/05/21/2018-golden-movie-awards-africa-nominations-announced/862362 |url-status=dead }}</ref> Mu mpaka za Zulu Africa Film Academy Awards (ZAFAA) 2018, yasunsulwa mu kanyomero k''<nowiki/>'omuzannyi asinga okuzannya firimu'' mu firimu y'emu. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://doberre.com/ugandan-film-the-forbidden-sweeps-four-nominations-in-uk-based-film-awards-zafaa/ |access-date=2025-07-28 |archive-date=2020-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109145150/https://doberre.com/ugandan-film-the-forbidden-sweeps-four-nominations-in-uk-based-film-awards-zafaa/ |url-status=dead }}</ref> Yasunsulwa era n'awangula engule ''y'omuzannyi asinga'' mu mpaka za UDADA Women's Film Festival ez'ategekebwa nga 20 Ogwekkumi, 2018, mu Kenya ku firimu y'emu. <ref>{{Cite web |last=Ruby |first=Josh |date=2018-10-22 |title=Leilah Nakabira bags first award at the UDADA Film Festival |url=https://mbu.ug/2018/10/22/leilah-nakabira-bags-first-award-at-the-udada-film-festival/ |access-date=2026-10-23 |website=MBU |language=en-US}}</ref> Yaddamu okusunsulwa mu mutendera ''gw'omuzannyi asinga'' mu mpaka za The African Film Festival (TAFF) Awards 2019, ku firimu y'emu. Omukolo guno gwaliwo nga 30 Ogwomukaag mu kifo ekiyitibwa The Moody Performance Hall, 2520 Flora Street, [[:en:Dallas|Dallas]], [[:en:Texas|Texas]], Amerika. <ref>{{Cite web |url=https://glimug.com/leila-nakabira-diana-nabatanzi-nominated-african-film-festival-awards-us/ |title=Archive copy |access-date=2025-07-28 |archive-date=2021-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104211151/https://glimug.com/leila-nakabira-diana-nabatanzi-nominated-african-film-festival-awards-us/ |url-status=dead }}</ref> '']'' <ref>{{Cite web |last=Ruby |first=Josh |date=2019-07-03 |title=Leila Nakabira and Claire Nampala win big at TAFF awards in USA |url=https://mbu.ug/2019/07/03/leila-nakabira-and-claire-nampala-win-big-at-taff-awards-in-usa/ |access-date=2026-10-23 |website=MBU |language=en-US}}</ref>[[Kenya|]]'' ''Era ku filimu y'emu, mu awaadi za Lake International Film Festival (LIPFF) ez'ategekebwa nga 6-9 Ogwekkuminogumu 2009 mu Kenya, yasunsulwa mu mitendera ebiri; ''Best Child Performer'' ne ''Best Actress''
Mu lunaku lw'abakyala mu Afrika olwa 2019, y'awa abakyala amagezi obutatya mu kutuukiriza ebiruubirirwa byabwe.
== Firimu z'eyazannya ==
{| class="wikitable"
! style="background:#B0C4DE;" |Omwaka
! style="background:#B0C4DE;" | Filimu
! style="background:#B0C4DE;" | Ekifo ky'eyazannya
! style="background:#B0C4DE;" | Ebiwandiiko
! style="background:#B0C4DE;" | Ref.
|-
| 2018
| ''The Forbidden''
| Muzannyi
|
|
|}
== Okusiimibwa ==
{| class="wikitable"
!Omwaka
! Omukolo
! Ekirabo
! Ey'akifuna
! Alizaati
|-
| rowspan="5" | 2018
| rowspan="3" | GMAA
| ''Omuzannyi wa Zaabu asinga''
| rowspan="8" | Ye kennyini
|Yasunsulwa
|-
| ''Omuzannyi wa Zaabu Asinga okuwa esuubi''
|Yasunsulwa
|-
| ''Munnakatemba wa Golden Discovery''
|Yasunsulwa
|-
| UDADA WFF
| rowspan="4" | ''Omuzannyi wa firimu asinga''
|Y'awangula
|-
| ZAFAA
|Yasunsulwa
|-
| rowspan="3" | 2019
| TIFF
|Y'awangula
|-
| rowspan="2" | LIPFF
|Yasunsulwa
|-
| ''Omwana asinze okuzannya''
|Yasunsulwa
|}
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebijuiziddwamu eby’ebweru ==
* Leilah Nakabira ku [[:en:IMDb|IMDb]]
* Leilah Nakabira ku mukuu gwa [[:en:LinkedIn|LinkedIn]]
1ta3k25ctjp7dn5fow7xybgcfdryq7v
Chosen Becky
0
11735
77233
72209
2026-10-22T14:25:44Z
Waisman12
12007
77233
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Rebecca Kukiriza''', amanyiddwa ennyo nga '''Chosen Becky''', [[Munnayuganda]], muyimbi<ref name="auto4">{{Cite web |title=Hanson Baliruno collaborates with Chosen Becky |url=https://www.sqoop.co.ug/202012/four-one-one/hanson-baliruno-collaborates-with-chosen-becky.html}}</ref> era [[Songwriter|omuwandiisi w'ennyimba]].<ref name="auto2">{{Cite web |last=Lyatuu |first=Justus |title=Chosen Becky now aims to overcome Bankuza shadow |url=https://observer.ug/lifestyle/60000-chosen-becky-now-aims-to-overcome-bankuza-shadow |website=The Observer – Uganda}}</ref><ref name="auto3">{{Cite web |date=9 March 2021 |title=Chosen Becky: I got pregnant at school after my boyfriend promised me chips |url=https://www.matookerepublic.com/2021/03/09/chosen-becky-i-got-pregnant-at-school-after-my-boyfriend-promised-me-chips/ |access-date=1 September 2025 |archive-date=2 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202142229/https://www.matookerepublic.com/2021/03/09/chosen-becky-i-got-pregnant-at-school-after-my-boyfriend-promised-me-chips/ |url-status=dead }}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Rafiki |first=Sunrise |title=Chosen Becky denied rights to perform her songs – Sunrise |url=http://www.sunrise.ug/gossip/201811/chosen-becky-denied-rights-to-perform-her-songs.html}}</ref><ref name="allafrica.com">{{Cite news |title=Uganda: A Year in Entertainment |url=https://allafrica.com/stories/202101050041.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20220203033047/https://allafrica.com/stories/202101050041.html |archive-date=2022-02-03 |access-date=2026-10-22 |work=allAfrica.com |language=en}}</ref>.Era musanyusa, [[Comedian|muzannyi wa katemba]], [[Wife|mukyala mufumbo]] era [[Mother|maama]].
== Ebikwata ku bulamu bwe ==
Becky yazaalibwa [[Masaka]] mu Central Region of [[Yuganda|Uganda]].<ref name="Jjingo">{{Cite web |last=Jjingo |first=Ernest |last2=Atiluk |first2=Nathan |date=5 January 2021 |title=Uganda: A Year in Entertainment |url=https://allafrica.com/stories/202101050041.html |website=allAfrica.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ruby |first=Josh |date=24 December 2018 |title=Top 10 Most Booked Singers this Festive Season |url=https://mbu.ug/2018/12/24/top-10-most-booked-singers-this-festive-season/}}</ref> Ye christi eyazaalibwa omulundi ogw’okubiri
== Omulimu gw’okuyimba ==
Chosen Becky yazuulibbwa akulira kkampuni ya Nick Products Joseph Kilangwa eri ensi yonna oluvannyuma lw’okumusanyusa mu mpaka z’okuyimba e [[Masaka]], Uganda.<ref name="auto"/><ref name="Jjingo"/><ref name="auto1">{{Cite web |last=Mabz |first=Chris |date=16 March 2021 |title=Baby Chosen Becky Screams Out loud, Rolls On The Floor As She Thanks Zari For Posting Her Song On Instagram Stories |url=https://www.galaxyfm.co.ug/2021/03/16/baby-chosen-becky-screams-out-loud-rolls-on-the-floor-as-she-thanks-zari-for-posting-her-song-on-instagram-stories/}}</ref>
== Discography ==
{| class="wikitable"
|+songs
!song Title
!Year
|-
|Aliba Ani<ref name="auto3"/>
|2018
|-
|Bya Bangi
|2018
|-
|Kyosaba<ref>{{Cite web|url=http://www.ghafla.com/music/chosen-becky-bankuza/|title=Chosen Becky – Bankuza|first=Ghafla|last=Writer|date=18 October 2018|access-date=1 September 2025|archive-date=15 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215001005/http://www.ghafla.com/music/chosen-becky-bankuza/|url-status=dead}}</ref>
|2019
|-
|Bankuzza<ref name="auto3"/>
|2019
|-
|Ebisembayo<ref name="auto4"/>
|2019
|-
|Telemundo<ref>{{Cite web|url=https://mbu.ug/2019/12/11/chosen-becky-and-voltage-music-express-telemundo-love-video-alert/|title=Chosen Becky and Voltage Music express 'Telemundo' love | VIDEO|date=11 December 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mbu.ug/2019/10/27/kent-and-flosso-feature-chosen-becky-on-telemundo-audio-alert/|title=Kent and Flosso feature Chosen Becky on 'Telemundo' | AUDIO ALERT|date=27 October 2019}}</ref>
|2019
|-
|Bankuzza<ref name="auto1"/>
|2019
|-
|Kansubire
|2019
|}
Nga 16th December 2025, omuyimbi Chosen Becky yafumbirwa '''Abdul Ssekajja''' amanyiddwa ennyo nga Professor Ssekajja ku mukolo ogw’okugattibwa mu kkootii. Omukolo guno ogw’omukwano gwetabbwaako mikwano gya bafumbo bano egy’oku lusegere ku lubalama lw’ennyanja. Embaga yali ku mwalo gw’e Ovacado resort e Kawuku mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y’e Wakiso]].<ref name="Jjingo"/> Okusalawo kw’abafumbo bano okukola embaga y'omukooti kyavva ku nsonga yokuba nti enzikiliza zaabwe zanjyawulo bw’obwannannyini kyakwatibwako eddiini yaabwe ey’enjawulo. Abamu ku bayimbi okuli [[Lydia Jazmine|Lydia Jasmine]] baasanyusa abagenyi baabwe nga bali ku reception
Okwajula kwa Chosen Becky (Kwanjula) eri omwagalwae we, Ssekajja Abdul, kwaliyo ku Lwokubiri nga December 9, 2025, e Masaka, omukolo ogwanyuma ennyo ne guleetera n'eyali muganzi we Mutebi Amir amanyiddwa ennyo nga '''Dictatator Amir''' okumusindikira obubaka nga amuyozayoza. Omukolo gwaliko abayimbi abawerako era abasanyusa n'abagenyi okwaali; [[Rema Namakula]], [[Spice Diana]], [[Winnie Nwagi]], Omumbejja Amiirah n'omusumba [[Wilson Bugembe]].
Maama w’abaana 4 okuli n’omwana omuwala gwe bayita Amber Grace Mirembe Mutebi eyazaalibwa nga September 12, 2024.<ref name="allafrica.com"/>
== Enkaayana eziriwo ==
Mu Gwekkuminoogumu 2021, Kyayogebbwako nti Chosen yali akomezebwaawo okuva mu [[South Africa]] eyo gyeyali ategesse okuyimbira kubanga yali atuuse mu gwanga ku visa y'abalambuzzi so ssi ey'emirimu nga bwekyeetagibwa.<ref name="allafrica.com"/>
== Ebijulizzidwa ==
<references />
[[Category:Abazaalwa mu 2000]]
[[Category:Abayimbi bannayuganda ab'omu kyaasa kya 21]]
[[Category:Bannayuganda abayimbi-abawandiidi b'enyimba]]
[[Category:Abantu abava mu Disitulikiti y'e Kampala]]
[[Category:Abantu b'omu kampala]]
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Abantu abava mu Disitulikiti y'e Masaka]]
[[Category:Pages using infobox musical artist with associated acts]]
[[Category:Articles with hCards]]
[[Category:Short description is different from Wikidata]]
[[Category:Articles with short description]]
[[Category:Abayimbi]]
[[Category:Abakyala Abaganda]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
rzmjg4bwowznmo9aska7zou3a3efdhf
77234
77233
2026-10-22T14:39:34Z
Waisman12
12007
77234
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Rebecca Kukiriza''', amanyiddwa ennyo nga '''Chosen Becky''', [[Munnayuganda]], muyimbi<ref name="auto4">{{Cite web |title=Hanson Baliruno collaborates with Chosen Becky |url=https://www.sqoop.co.ug/202012/four-one-one/hanson-baliruno-collaborates-with-chosen-becky.html}}</ref> era [[Songwriter|omuwandiisi w'ennyimba]].<ref name="auto2">{{Cite web |last=Lyatuu |first=Justus |title=Chosen Becky now aims to overcome Bankuza shadow |url=https://observer.ug/lifestyle/60000-chosen-becky-now-aims-to-overcome-bankuza-shadow |website=The Observer – Uganda}}</ref><ref name="auto3">{{Cite web |date=9 March 2021 |title=Chosen Becky: I got pregnant at school after my boyfriend promised me chips |url=https://www.matookerepublic.com/2021/03/09/chosen-becky-i-got-pregnant-at-school-after-my-boyfriend-promised-me-chips/ |access-date=1 September 2025 |archive-date=2 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202142229/https://www.matookerepublic.com/2021/03/09/chosen-becky-i-got-pregnant-at-school-after-my-boyfriend-promised-me-chips/ |url-status=dead }}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Rafiki |first=Sunrise |title=Chosen Becky denied rights to perform her songs – Sunrise |url=http://www.sunrise.ug/gossip/201811/chosen-becky-denied-rights-to-perform-her-songs.html}}</ref><ref name="allafrica.com">{{Cite news |title=Uganda: A Year in Entertainment |url=https://allafrica.com/stories/202101050041.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20220203033047/https://allafrica.com/stories/202101050041.html |archive-date=2022-02-03 |access-date=2026-10-22 |work=allAfrica.com |language=en}}</ref>.Era musanyusa, [[Comedian|muzannyi wa katemba]], [[Wife|mukyala mufumbo]] era [[Mother|maama]].
== Ebikwata ku bulamu bwe ==
Becky yazaalibwa [[Masaka]] mu Central Region of [[Yuganda|Uganda]].<ref name="Jjingo">{{Cite web |last=Jjingo |first=Ernest |last2=Atiluk |first2=Nathan |date=5 January 2021 |title=Uganda: A Year in Entertainment |url=https://allafrica.com/stories/202101050041.html |website=allAfrica.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ruby |first=Josh |date=24 December 2018 |title=Top 10 Most Booked Singers this Festive Season |url=https://mbu.ug/2018/12/24/top-10-most-booked-singers-this-festive-season/}}</ref> Ye christi eyazaalibwa omulundi ogw’okubiri
== Omulimu gw’okuyimba ==
Chosen Becky yazuulibbwa akulira kkampuni ya Nick Products Joseph Kilangwa eri ensi yonna oluvannyuma lw’okumusanyusa mu mpaka z’okuyimba e [[Masaka]], Uganda.<ref name="auto"/><ref name="Jjingo"/><ref name="auto1">{{Cite web |last=Mabz |first=Chris |date=16 March 2021 |title=Baby Chosen Becky Screams Out loud, Rolls On The Floor As She Thanks Zari For Posting Her Song On Instagram Stories |url=https://www.galaxyfm.co.ug/2021/03/16/baby-chosen-becky-screams-out-loud-rolls-on-the-floor-as-she-thanks-zari-for-posting-her-song-on-instagram-stories/}}</ref>
== Discography ==
{| class="wikitable"
|+songs
!song Title
!Year
|-
|Aliba Ani<ref name="auto3"/>
|2018
|-
|Bya Bangi
|2018
|-
|Kyosaba<ref>{{Cite web|url=http://www.ghafla.com/music/chosen-becky-bankuza/|title=Chosen Becky – Bankuza|first=Ghafla|last=Writer|date=18 October 2018|access-date=1 September 2025|archive-date=15 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215001005/http://www.ghafla.com/music/chosen-becky-bankuza/|url-status=dead}}</ref>
|2019
|-
|Bankuzza<ref name="auto3"/>
|2019
|-
|Ebisembayo<ref name="auto4"/>
|2019
|-
|Telemundo<ref>{{Cite web|url=https://mbu.ug/2019/12/11/chosen-becky-and-voltage-music-express-telemundo-love-video-alert/|title=Chosen Becky and Voltage Music express 'Telemundo' love | VIDEO|date=11 December 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mbu.ug/2019/10/27/kent-and-flosso-feature-chosen-becky-on-telemundo-audio-alert/|title=Kent and Flosso feature Chosen Becky on 'Telemundo' | AUDIO ALERT|date=27 October 2019}}</ref>
|2019
|-
|Bankuzza<ref name="auto1"/>
|2019
|-
|Kansubire
|2019
|}
Nga 16th December 2025, omuyimbi Chosen Becky yafumbirwa '''Abdul Ssekajja''' amanyiddwa ennyo nga Professor Ssekajja ku mukolo ogw’okugattibwa mu kkootii. Omukolo guno ogw’omukwano gwetabbwaako mikwano gya bafumbo bano egy’oku lusegere ku lubalama lw’ennyanja. Embaga yali ku mwalo gw’e Ovacado resort e Kawuku mu [[Wakiso (disitulikit)|Disitulikiti y’e Wakiso]].<ref name="Jjingo"/> Okusalawo kw’abafumbo bano okukola embaga y'omukooti kyavva ku nsonga yokuba nti enzikiliza zaabwe zanjyawulo bw’obwannannyini kyakwatibwako eddiini yaabwe ey’enjawulo. Abamu ku bayimbi okuli [[Lydia Jazmine|Lydia Jasmine]] baasanyusa abagenyi baabwe nga bali ku reception
Okwajula kwa Chosen Becky (Kwanjula) eri omwagalwae we, Ssekajja Abdul, kwaliyo ku Lwokubiri nga December 9, 2025, e Masaka, omukolo ogwanyuma ennyo ne guleetera n'eyali muganzi we Mutebi Amir amanyiddwa ennyo nga '''Dictatator Amir''' okumusindikira obubaka nga amuyozayoza. Omukolo gwaliko abayimbi abawerako era abasanyusa n'abagenyi okwaali; [[Rema Namakula]], [[Spice Diana]], [[Winnie Nwagi]], Omumbejja Amiirah n'omusumba [[Wilson Bugembe]].<ref>{{Cite web |last=BigEyeAdmin |date=2025-12-10 |title=Photos: Inside Chosen Becky’s Glamorous Introduction Ceremony |url=https://bigeye.ug/photos-inside-chosen-beckys-glamorous-introduction-ceremony/ |access-date=2026-10-22 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref>
Maama w’abaana 4 okuli n’omwana omuwala gwe bayita Amber Grace Mirembe Mutebi eyazaalibwa nga September 12, 2024.<ref name="allafrica.com"/>
== Enkaayana eziriwo ==
Mu Gwekkuminoogumu 2021, Kyayogebbwako nti Chosen yali akomezebwaawo okuva mu [[South Africa]] eyo gyeyali ategesse okuyimbira kubanga yali atuuse mu gwanga ku visa y'abalambuzzi so ssi ey'emirimu nga bwekyeetagibwa.<ref name="allafrica.com"/>
== Ebijulizzidwa ==
<references />
[[Category:Abazaalwa mu 2000]]
[[Category:Abayimbi bannayuganda ab'omu kyaasa kya 21]]
[[Category:Bannayuganda abayimbi-abawandiidi b'enyimba]]
[[Category:Abantu abava mu Disitulikiti y'e Kampala]]
[[Category:Abantu b'omu kampala]]
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Abantu abava mu Disitulikiti y'e Masaka]]
[[Category:Pages using infobox musical artist with associated acts]]
[[Category:Articles with hCards]]
[[Category:Short description is different from Wikidata]]
[[Category:Articles with short description]]
[[Category:Abayimbi]]
[[Category:Abakyala Abaganda]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
n93zt8q6oewm3b8miorc5h2f0s7k6q4
African Health Services
0
11976
77242
42026
2026-10-23T06:55:34Z
Rodney Rwagi
11008
Ntereezeza ensengeka y’ebigambo
77242
wikitext
text/x-wiki
'''''African Health Sciences''''' ky'e[[:en:Medical_journal|kitabo ky’eby'obujjanjabi]] [[:en:Open_access|ekiggulwawo nga kyekenneenyezebwa]] buli luvannyuma lwa myezi enna nga kikwata ku [[:en:Good_clinical_practice|nkola z’obujjanjabi]] n’enkola [[:en:Health_care_system|z’eby'obulamu mu bantu]] ezikwatagana ku Afrika n’amawanga agafuna ssente entono. <ref>{{Cite web |title=African Health Sciences |url=https://www.ajol.info/index.php/ahs |access-date=2023-07-03 |website=www.ajol.info}}</ref> [[:en:Editor-in-chief|Omusunsunzi omukulu]] ye [[:en:James_K._Tumwine|James K. Tumwine]] ku [[Makerere University, Uganda|Makerere University]], eyatandikawo ekitabo kino mu 2001. <ref>{{Cite journal |last=Gavin Yamey |year=2003 |title=Africa's visionary editor |journal=[[British Medical Journal]] |volume=327 |issue=7419 |pages=832 |doi=10.1136/bmj.327.7419.832 |pmc=214014 |pmid=14551085}}</ref>
Ekitabo kino kitekebwa munkola era ne kitekebwaamu ebijuliziddwaamu ab'omu [[:en:Index_Medicus|index Medicus]] / [[:en:MEDLINE|MEDLINE]] / [[:en:PubMed|PubMed]]. <ref name="MEDLINE">{{Cite web |title=African Health Sciences |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nlmcatalog/101149451 |access-date=2013-12-09 |website=NLM Catalog |publisher=[[National Center for Biotechnology Information]]}}</ref>
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubigya ==
* Official website
q7oal3buv87rlaypbbf6d77enbv504m