Wikipedia
lgwiki
https://lg.wikipedia.org/wiki/Olupapula_Olusooka
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Bobi Wine
0
5645
77461
72997
2026-10-25T17:47:55Z
Fatima Nansamba
11463
Added citations
77461
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Robert Kyagulanyi Ssentamu''' (yazaalibwa nga 12 Ogwokubiri 1982) amanyiddwa ennyo nga '''Bobi Wine''', omulwanirizi w'eddembe ly'obuntu, munnabyabufuzi, muyimbi, era munnamateeka Omunnayuganda.<ref>{{Cite web |title=Bobi Wine conferred with law degree after 7 years as Cavendish University graduates over 700|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/bobi-wine-conferred-with-law-degree-after-7-years-as-cavendish-university-graduates-over-700-4718670|access-date=2024-08-09|website=[[Daily Monitor]]|date=8 August 2024}}</ref> Yaliko omubaka wa Paalament era y'akulembera [[National Unity Platform]] (NUP), ekibiina ky'ebyobufuzi ekiri ku ludda oluvuganya gavumenti ya Yoweri Museveni.<ref>{{Cite news|url=https://observer.ug/news/headlines/58803-can-people-power-change-uganda's-political-fortune|title=Can 'People Power' change Uganda's political fortune?|work=The Observer|access-date=29 November 2018|language=en-gb}}</ref>
Bobi Wine yaliko omubaka wa Paalamenti akiikirira essaza ly'e Kya Kyadondo eyoomubuvanjuba mu Disitulikiti y'e Wakiso, mu masekkati ga Uganda.<ref name="In2">{{cite web|url=https://www.theeastafrican.co.ke/news/Ugandan-pop-star-Bobi-Wine-sworn-in-as-lawmaker/2558-4010194-w5nxspz/index.html|title=Uganda's pop star sworn-in as lawmaker|access-date=11 July 2017|date=11 July 2017|newspaper=[[The East African]]|location=[[Nairobi]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202642/http://www.theeastafrican.co.ke/news/Ugandan-pop-star-Bobi-Wine-sworn-in-as-lawmaker/2558-4010194-w5nxspz/index.html|archive-date=11 July 2017}}</ref> Mu Gwomukaaga gwa 2019, yalangirira okwesimbawo nga pulezidenti wa Uganda mu [[kalulu k'obwapulezidenti aka 2021]]. Yeetaba mu kalulu ka 2021, nga okusinziira ku byava mu kulonda ebitongole, yawangulwa Yoweri Museveni eyali mu ntebe ekiseera ekyo. Okuva mu Gwoluberyeberye 2026, awakanya ebyava mu kalulu nti byali ssi bituufu.<ref>{{Cite web|date=January 17, 2021|title=Uganda's Museveni wins sixth term, rival alleges fraud|url=https://www.reuters.com/article/uk-uganda-election-idUSKBN29M04E|access-date=October 14, 2023|website=www.reuters.com|language=en}}</ref> Nga 14 Ogwekkumineebiri 2021, Gavumenti ya Uganda yamusibira mu nnyumba, olwo n'agenda mu maaso n'okwekalakaasa olw'okukwatibwa kwe.<ref>{{Cite web|date=2021-12-14|title=Uganda police, army surround Bobi Wine's home ahead of Kayunga visit|url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/uganda-police-army-surround-bobi-wine-home-3652394|access-date=2021-12-14|website=The East African|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ugandan opposition leader Bobi Wine 'under house arrest'|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/12/14/uganda-opposition-leader-bobi-wine-under-house-arrest|access-date=2021-12-14|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref> Oluvannyuma yagenda ebweru w’eggwanga gye yeenyigira mu kukwata ffirimu ekyatuumibwa ''The corruption involved in the 2021 election''. Bwe yakomawo mu Uganda nga 5 Ogwekkumi 2023, yakwatibwa.<ref name=":5">{{cite news |last1=Kent|first1=Lauren|last2=Dean|first2=Sarah|title=Ugandan opposition leader Bobi Wine arrested at airport as he returns home|url=https://edition.cnn.com/2023/10/05/africa/bobi-wine-airport-arrest-intl/index.html|work=CNN|date=5 October 2023}}</ref> Firimu eyitibwa ''[[Bobi Wine: The People's President]]'' yawandiika ku lugendo lwe mu kululu ka 2021.<ref name=":6">{{Cite web |title=Bobi Wine: The People's President|url=https://peabodyawards.com/award-profile/bobi-wine/|access-date=2024-11-30|website=The Peabody Awards|language=en-US}}</ref>
Bobi Wine yeewandiisa mu butongole okuvuganya ku bwa pulesidenti mu [[Okulonda kwa bonna mu Uganda okwa 2026|kulonda kwa bonna okwa 2026]] mu Uganda nga 25 Ogwomukaaga 2025 nga akiikirira ekibiina kya NUP, ng'ayogera ku kaweefube ono ng'okugenda mu maaso n'omulimu gwe ogwali tegunnaggwa era n'asaba bannansi okuwagira kye yayita "[[protest vote]]" okumalawo okunyigirizibwa kw'ebyobufuzi okumaze emyaka mingi.<ref>{{Cite news |last=Matovu|first=Muhamadi|date=2025-06-26|title=Uganda: Bobi Wine Announces 2026 Presidential Bid, Calls for Protest Vote|url=https://allafrica.com/stories/202506260032.html|access-date=2025-08-01|work=Nile Post|language=en}}</ref>
== Obuto bwe n'okusoma kwe ==
Kyagulanyi yazaalibwa mu [[Nkozi Hospital|ddwaaliro ly'e Nkozi,]] maama we Margaret Nalunkuuma gye yali akola ng'omuzaalisa.<ref>{{Cite web |last=Matovu|first=Muhamadi|title=Bobi Wine Visits Birthplace, Donates to New Mothers on His 43rd Birthday|url=https://nilepost.co.ug/news/242512/bobi-wine-visits-birthplace-donates-to-new-mothers-on-his-43rd-birthday|access-date=2025-07-17|website=Nilepost News|language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=14 June 2016|url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1426903/cardinal-wamala-singer-bobi-wine-set-nkozi-hospital-marathon|title=Cardinal Wamala, singer Bobi Wine set for Nkozi Hospital marathon|newspaper=[[New Vision]]|access-date=12 November 2018|first=Mathias|last=Mazinga|location=Kampala|archive-date=13 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113030020/https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1426903/cardinal-wamala-singer-bobi-wine-set-nkozi-hospital-marathon}}</ref> Yazaalibwa mu famile ya baana 34 abaazaalibwa eyali taata we Jackson Willington Ssentamu.<ref>{{Cite web |date=2021-01-18|title=Bobi Wine, brothers mourn father|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/bobi-wine-brothers-mourn-father-1599982|access-date=2025-07-17|website=Monitor|language=en}}</ref> Yakulira mu nzigotta z'e [[Kamwokya]] mu kitundu ky’obukiika kkono bw’obuvanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya Uganda.<ref name="Good2">{{cite web |title=Bobi giving back to the hands that lifted him up|access-date=11 July 2017|date=6 September 2012|newspaper=[[New Vision]]|first=Caroline|url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1306334/bobi-giving-hands-lifted|last=Ariba|location=Kampala|archive-date=10 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110182446/https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1306334/bobi-giving-hands-lifted}}</ref>
Kyagulanyi yasomera mu [[Kitante Hill School]],<ref>{{Cite web |title=Kitante Hill School {{!}} A Centre of Learning Dedicated to Excellence|url=https://kitantehillschool.ac.ug/|access-date=2026-07-28|website=kitantehillschool.ac.ug}}</ref> gye yafunira [[Uganda Certificate of Education|satifikeeti eya siniya eyookuna]] mu 1996, wamu ne [[Kololo Senior Secondary School]], gye yafunira [[Uganda Advanced Certificate of Education|satifikeeti eya siniya eyoomukaaga]] mu 1998. Oluvannyuma yagenda ku [[Makerere University|yunivasite y'e Makerere]] mu [[Kampala]], gye yasomera okuyimba, amazina ne katemba, n’atikkirwa ne dipulooma mu 2003. Mu 2016, Kyagulanyi yaddayo mu yunivasite okusoma ddiguli mu by'amateeka mu [[International University of East Africa]]. Oluvannyuma lw'okuwabulwa eyali omusomesa we ku yunivasite, David Lewis Rubongoya, yakyusa okuva ku IUEA eyali temanyikiddwa mu kusomesa amateeka ekiseera ekyo naagenda ku [[Cavendish University]] gye yatikkirwa mu Gwomunaana 2024.<ref name="Bio2">{{cite web|access-date=11 July 2017|date=11 July 2017|location=Kampala|url=http://www.eachamps.com/Bobi-wine.html|title=Bobi Wine: Biography|author=EACS|publisher=Eachamps.com (EACS)|archive-url=https://web.archive.org/web/20140929033408/http://www.eachamps.com/Bobi-wine.html|archive-date=29 September 2014}}</ref><ref name="parliament2">{{cite web|url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=508|title=Kyagulanyi Robert Ssentamu|publisher=[[Parliament of Uganda]]|access-date=6 November 2019}}</ref>
== Omulimu gw'okusanyusa ==
=== Omulimu gw’okuyimba ===
[[File:Bobi Wine 2.jpg|thumb|Bobi Wine]]
Kyagulanyi yatandika omulimu gw'okuyimba mu ntandikwa y'emyaka gy'e 2000, naafuna erinnya lya Bobi Rob nga lyakozesa ku siteegi erinnya eryali lyefananyiriza erinnya lye ery'ekikatuliki eryamuweebwa erya 'Robert' ng'okusikirizibwa kuno yakujja ku Bob Marley nga naye yali yatumibwa 'Robert'. Oluvannyuma yafuna erinnya lya Bobi Wine ng'eryokusiteegi. Ennyimba ze ennyimpi ezaasooka kwaliko; "Akagoma", "Funtula", ne "Sunda" (ng'ali ne Ziggy D) kyamuleetera okumanyikwa mu kisaawe ky'okuyimba kwa Uganda.<ref name="Bio">{{Cite web |title=Bobi wine{{!}} Eachamps.com |url=http://www.eachamps.com/Bobi-wine.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140929033408/http://www.eachamps.com/Bobi-wine.html |archive-date=2014-09-29 |access-date=2026-08-06 |website=Eachamps.com}}</ref> Myuziki we abasinga bamuyita okubeera ow'e[[kidandali]], [[reggae]], [[dancehall]], ne [[afrobeat]], ng'ebiseera ebisinga obubaka bubeera ku by'etoloodde abantu n'ebibakwatako. Yeeyali akulembera ekibiinja kya 'Fire Base Crew'<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://chano8.com/an-up-close-and-personal-with-the-ghetto-president-bobi-wine/ |access-date=2023-06-27 |archive-date=2018-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825041250/http://chano8.com/an-up-close-and-personal-with-the-ghetto-president-bobi-wine/ |url-status=dead }}</ref> okutuusa bwekyasaanawo, oluvannyuma naatandikawo ekibiinja ekipya ekimannyikiddwa nga 'Ghetto Republic of Uganja'.<ref name="Pol">{{Cite news |title=Uganda: Tracing Bobi Wine's Journey to Elective Politics |url=http://allafrica.com/stories/201705010007.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501073305/http://allafrica.com/stories/201705010007.html |archive-date=2017-05-01 |access-date=2026-08-06 |work=allAfrica.com |language=en}}</ref> Afulumizza ennyimba ezisoba mu 70 mu myaka 15 egisembyeyo.<ref name="Bio" />
Mu 2016, oluyimba lwe "Kiwani" lwateekebwa mu ffirimu ya [[Disney]] eya ''[[Queen of Katwe]]''.<ref>{{Cite web |date=2016-09-23 |title=Queen of Katwe (Original Motion Picture Soundtrack) by Various Artists on Apple Music |url=https://music.apple.com/us/album/queen-of-katwe-original-motion-picture-soundtrack/1442862262 |access-date=2026-08-06 |language=en-US}}</ref>
Ekika ky'ennyimba Bobi Wine z'abadde atera okuyimba zibadde za kika kya 'Afrobeat'. Muziki wa Bobi Wine yali yatundibwa nga omugezi Kasiwukira ng'era yeeyafuba ng'okulaba ng'agenda ku ddaala eddala. Yakikakasa okubeera nga yafuna lisiiti za bukadde 60 okuva mu muziki gweyatunda mu mwezi gumu okuva wa Kasiwukira. Alina omukutu gwa 'Youtube' okuli obukadde bw'abantu abasuka mu 10 abagiraba n'okugigoberera. Ategese ebivvulu n'okusanyusa abantu, mu kwongereza ku ngeri y'abadde yeekubiramu obulango, nga bino byonna bimuleetera okuyingiza ensiimbi. Alina ne situdiyo ekolera abayimbi ennyimba mwajja ssente esinganibwa [[Kamwokya]] emannyikiddwa nga FireBase records.
=== Enngoobo ya 'Bobi Wine Edutainment' ===
Ekiwandiiko kino kikwata ku kika kya muziki ayigiriza n'okusomesa ekyatandikibwawo Wine mu 2006. Muziki yatondebwawo okusanyusa nga mw'ayisa obubaka obuyigiriza n'okusomesa, nadala eri abantu abali mumbeera embi eteeyagaza nadala munzigota za Kampala, nadala 'Ghetto'. Omu ku muziki ali mu pulojekiti eno mulimu "Ghetto" (fng'ali ne Nubian Li), "Obuyonjo," "Obululu Tebutwala," "Time Bomb," n'endala<ref>{{Cite web |title=Africa's Music Industry Fights Health Misinformation|url=https://www.thinkglobalhealth.org/article/africas-music-industry-fights-health-misinformation|access-date=2026-10-24|website=Think Global Health|language=en}}</ref>.
Obubaka obuli mu muziki ali mu pulojekiti eno bwali bugendereddwa kugenda eri banabyabufuzi, ng'abakubiriza okufaayo ennyo eri abanti abali mumbeera embi era nga tebalina abayamaba, wamu n'okukubiriza banaansi okubeera ab'obuvunaanyizibwa mu bintu byabwe gyebawangaalira. Ebintu byebasinga okutekako essira u muziki kwaliko; obuyonjo, eby'obulamu nadala mu kuzaala abaana abato okufuna embuto, abaana abato okufumbirwa, obutabanguko mu maka, akawuka ka mukeneya nendala<ref>{{Cite web |title=Africa's Music Industry Fights Health Misinformation|url=https://www.thinkglobalhealth.org/article/africas-music-industry-fights-health-misinformation|access-date=2026-10-24|website=Think Global Health|language=en}}</ref>.
Muziki wa yakwata nga nnyo ku bantu ng'era abajukiza ekyamukazisaako erinya lya omukulembezze w'enzigota "Ghetto President" nekimuyamba okuzimba ekifo eky'amaanyi mu by'obufuzi bwa Uganda oluvannyuma mu mirimu gye.<ref>{{Cite web |date=2020-11-16 |title=The Rise of Bobi Wine: How A Rapper From the Slums is Igniting A Revolution in Uganda |url=https://hir.harvard.edu/who-is-bobi-wine/ |access-date=2026-08-06 |website=Harvard International Review |language=en}}</ref><ref name="kenyanmoves.co.ke">{{Cite news |date=2021-03-24 |title=Bobi Wine biography, age, family, tribe, education, career, wife, children, salary, house, cars, net worth - KENYAN MOVES |url=https://kenyanmoves.co.ke/bobi-wine-biography/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260219040105/https://kenyanmoves.co.ke/bobi-wine-biography/ |archive-date=2026-02-19 |access-date=2026-08-06 |work=KENYAN MOVES |language=en-US |url-status=live }}</ref><ref name="kenyanmoves.co.ke"/>
=== Omulimu gw'okuzannya ffirimu ===
Kyagulanyi era muzannyi wa ffirimu, ng'asinga kubeera ku za wano mu Uganda.<ref name="Bio"/> Mu 2010, yalondebwa okubeera omu kubazannyi mu ffirimu ya [[Cleopatra Kyoheirwe]] ey'omuzannyo gyebayita [[Yogera|''Yogera''.]] Mu 2015, yalondebwa okukulembera mu ffirimu y'okuyamba eya Twaweza emannyikiddwa nga ''[[Situka]]'' ngali ne [[Hellen Lukoma]].<ref>{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2015-07-05 |title=Photos: Bayimba takes SITUKA movie to Mbale. |url=https://bigeye.ug/photos-bayimba-takes-situka-movie-to-mbale/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref> Akoze ku ffirimu eziwerako omwali ne ''Divizionz''.<ref>{{Cite web |last=Koehler |first=Robert |date=2008-11-17 |title=Divizionz |url=https://variety.com/2008/film/reviews/divizionz-1200472176/ |access-date=2026-08-06 |website=Variety |language=en-US}}</ref>
Bobi Wine alina pulogulaamu eri ku bulamu bwe eragibwa ku ttiivi eyatumibwa 'The Ghetto President'<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://chano8.com/the-ghetto-president-reality-show-begins-airing-tonight/ |access-date=2022-11-28 |archive-date=2022-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518071646/https://chano8.com/the-ghetto-president-reality-show-begins-airing-tonight/ |url-status=dead }}</ref>
== Emirimu gy'eby'obufuzi ==
Mu Mwezi ogwokuna mu 2017, Kyagulanyi yalangirira nga bweyali agenda okwesimbawo ku ky'obubaka bwa paalamenti mu kulonda okwali mu konsitituweensi ey'obuvanjuba bw'e Kyadondo mu kulonda okw'okuddibwamu. Okutambula kwe okw'e nju ku nju ng'akola kakuyege w'okunoonya akalulu ky'asikiriza abantu mu [[Uganda]] n'ebweru w'eggwanga.<ref name="Pol"/><ref>{{Cite news |title=Africa highlights: Wednesday 31 May 2017 as it happened |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-39261833 |access-date=2026-08-06 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Yawangula okulonda kuno ng'akubidde wala abaali bamwesimbyeko okwali: Sitenda Sebalu ow'ekibiina ekifuga ekya [[National Resistance Movement]] (NRM) ne Apollo Kantinti ow'ekibiina ekisinga okuvuganya ekya [[Forum for Democratic Change]] (FDC).<ref name="In">{{Cite news |title=Uganda's pop star sworn-in as MP |url=http://www.theeastafrican.co.ke/news/Ugandan-pop-star-Bobi-Wine-sworn-in-as-lawmaker/2558-4010194-w5nxspz/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202642/http://www.theeastafrican.co.ke/news/Ugandan-pop-star-Bobi-Wine-sworn-in-as-lawmaker/2558-4010194-w5nxspz/index.html |archive-date=2017-07-11 |access-date=2026-08-06 |work=The East African |language=en-UK}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.the-star.co.ke/news/2017/06/29/ugandan-mucisian-bobi-wine-wins-kyadondo-mp-seat_c1588411 |access-date=2022-11-28 |archive-date=2018-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020155851/https://www.the-star.co.ke/news/2017/06/29/ugandan-mucisian-bobi-wine-wins-kyadondo-mp-seat_c1588411 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |title=Bobi Wine seeks new legacy |url=http://www.theeastafrican.co.ke/news/2558-4016126-2pdq28/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716010252/http://www.theeastafrican.co.ke/news/2558-4016126-2pdq28/index.html |archive-date=2017-07-16 |access-date=2026-08-06 |work=The East African |language=en-UK}}</ref>
Mu 2018, Kyagulanyi yeeyongera okufuna ettutumu, ng'ayita mu kuyamba ku baali beesimbyeyo [[By-election|okujuza ebifo ebyali tebiriimu babikiikirira]] ng'akolera abaali beesiimbyeewo kakuyege nebakuba abaali beesiimbyeewo nga bagidde mu NRM ne FDC<ref>{{Cite web |date=2018-10-12|title="People Power" an Emergent Political Movement in Uganda - Rosa-Luxemburg-Stiftung|url=https://www.rosalux.de/en/news/id/39405/people-power-an-emergent-political-movement-in-uganda|access-date=2026-03-21|website=www.rosalux.de|language=en}}</ref>.
=== Ebyali mu by'akalulu ka Arua ak'okujjuza ekifo ekitalimu mukiise ===
Nga 14 Omwezi ogwomunaana mu 2018, abawagizi b'omubaka wa paalamenti eyajja ku bwa namunigina nga talina kibiina [[Kassiano Wadri]] kigambibwa baasiikiriza ne balumba oluseregende lw'emmotoka za pulezidenti Museveni mu kabuga k'omubukiika ddyo bwa [[Arua]] okuliraana [[Gulu]]. Emmotoka ya Museveni baagikuba amayinja, nekireetawo obutabanguko wakati wa ab'ebyokwerinda n'abaali beekalakaasa.<ref>{{Cite web |date=2018-08-15 |title=You will pay! Museveni lashes at Bobi Wine, Wadri over Arua chaos |url=https://pmldaily.com/news/2018/08/you-will-pay-museveni-lashes-at-bobi-wine-wadri-over-arua-chaos.html |access-date=2026-08-27 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref> Oluvannyuma, Kyagulanyi, eyali asinga okwogerera Museveni amafuukuule yakyasanguza ng'ayita ku mikutu gye gimukwanira wala nga poliisi bweyali ekubye amasasi ku mmotoka ye ng'egenderedde, n'etta ddereeva we. Kyagulanyi yali akakasizza obuwagizi bwe eri Wadri eyali avuganya oyo Museveni gweyali ataddewo mu butongole mu.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.sde.co.ke/article/2001291861/uganda-mp-bobi-wine-missing-as-driver-is-shot-dead-by-police |access-date=2022-11-28 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927002736/https://www.sde.co.ke/article/2001291861/uganda-mp-bobi-wine-missing-as-driver-is-shot-dead-by-police |url-status=dead }}</ref> Museveni mu lujjudde yanenya Bobi wine ku byaliwo.
Kyagulanyi yakwatibwa nga 15 ogwomunaana mu 2018 ng'avunaanibwa olw'okubeera n'eby'okulwanyisa ebitaali mu mateeka wamu n'okukunga obweguguungo,<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Bobi Wine faces treason charges |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-06 |website=New Vision}}</ref> oluvannyuma yaleetebwa mu maaso g'ekkooti y'amaggye, n'avunaanibwa n'abaali baleteddwa egulo lumi olunaku olwaddako. Amawulire ga ''[[The Times]]'' gaafulumya nga Kyagulanyi bweyali alabika ng'eyali akubiddwa nga tanatwalibwa mu kkooti.<ref>{{Cite book |date=2026-07-27 |title=The Times |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Times&oldid=1366415694 |language=en}}</ref> Loodi Meeya wa Kampala [[Erias Lukwago]], munamateeka y'abadde akiikirira ababaka ba palamenti ababeera bakwatiddwa nebagalirwa mu makomera yagamba obulamu bwa Kyagulanyi embeera gyebwalimu yali yeeralikiriza, nga yali yeetaaga obujanjabi obw'omunambiro.<ref>{{Cite web |last=GROUP |first=NTV KENYA-NATION MEDIA |title=NTV Kenya - ntvkenya.co.ke for your latest news, podcasts, music, sports and entertainment shows cutting across generations |url=https://ntvkenya.co.ke/ |access-date=2026-08-06 |website=NTV Kenya |language=en-GB}}</ref> Gavumenti eyongedde okwegaana ebigambibwa okuba nga yali yamutulugunya. [[Kizza Besigye]] eyali akulira oludda oluvuganya yayita olukungaana lw'abanamawulire mweyasabira okuteebwa kw'ababaka abaali baakwatibwa.<ref name="jazeera">{{Cite web |last=Akumu |first=Patience |title=‘State’s response to make Bobi Wine even more popular’ |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/8/22/bobi-wines-arrest-and-what-it-could-mean-for-uganda |access-date=2026-08-27 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>
Obwegugungo bwebwatandika okweyongera mu Uganda nga busaba okuteebwa kwa Kyagulanyi, nekituuka n'okwongera ebugumu mu byali byogerwako mu palamenti ya Uganda, abasala emisango mu Uganda bagyayo byebaali bajuza nga byebavunaana Kyagulanyi omulundi ogw'okubiri gweyali alabiseeko mu kkooti y'amaggye gyebakirizaamu abantu nga 23 Ogwomunaana mu 2018. Abasala emisango baalaga nga bwebaaliu bagenda okufuna byebamuvunaana mu kkooti y'abantu babulijjo okusobola okuwozesa omubaka wa palamenti.<ref>{{Cite web |last=Orinde |first=Hillary |title=Uganda drops charges against Bobi Wine |url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001293078/uganda-drops-charges-against-bobi-wine |access-date=2026-08-06 |website=The Standard |language=en}}</ref> Ng'amazze okuteebwa, Kyagulanyi yaddamu n'akwatibwa nebamuvunaana mu kkooti y'abantu babuliijo olw'okulya munsi ye olukwe<ref>{{Cite news |date=2018-08-23 |title=Uganda's Bobi Wine: Pop star MP charged with treason |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-45282125 |access-date=2026-08-06 |language=en-GB}}</ref> Mu Gwomwenda mu 2018, Kyagulanyi, yateebwa ng'alindirira kuwozesebwa era n'atambula okugenda mu Amerika okujanjabibwa ebiwundu byeyali yafuna bweyali akwatiddwa n'agalirwa mu kkomera.<ref name=":2">{{Cite news |last=Staff |date=2018-09-02 |title=Pop-star politician Bobi Wine reaches US after Uganda 'torture' |url=https://www.theguardian.com/world/2018/sep/02/pop-star-politician-bobi-wine-reaches-us-after-uganda-torture |access-date=2026-08-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Gavumenti ya Uganda yawera abawagizi bbe okukola enkungaana ez'ekika kyonna okuviira ddala kulunaki lweyali atereddwa, n'okutuusa kulunaku lweyali agenda okukomawo ng'ava mu Amerika.<ref name=":2" /><ref name=":3">{{Cite news |last=Busari |first=Bukola Adebayo,Stephanie |date=2018-09-19 |title=Uganda bans supporters of Bobi Wine from gathering ahead of his return {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/09/19/africa/bobi-wine-returns-after-treatment-intl/index.html |access-date=2026-08-06 |work=CNN |language=en}}</ref> Oluvannyuma yayogerako eri abawagizi bbe mu lukungaana lwebaaliko wabweru w'amakaage bweyali akomyewo mu Uganda nga 20 Ogwomwenda mu 2018.<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=Mwesigwa |first2=Alon |last3=correspondent |first3=Jason Burke Africa |date=2018-09-20 |title=Uganda's pop star politician addresses jubilant crowds on return from US |url=https://www.theguardian.com/world/2018/sep/20/uganda-pop-star-politician-bobi-wine-returns-us |access-date=2026-08-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>
Mu Gwomunaana mu 2019, Kyagulanyi yavunaanibwa ogw'okwagala okumalako mirembe okunyiza ssaako n'okweyisa ku pulezidenti Museveni mungeri embi, webaali mu [[Arua (disitulikit)|Arua]] mu mwaka ogwali guyise.Okuvunaanibwa kwajja olunaku lumu oluvannyuma lw'okufa kwa Ziggy Wine, munayuganda mune eyali omuyimbi ng'era mwesiimbu eri Museveni, eyawambibwa abantu abatamannyikibwa nebamutulugunya.<ref>{{Cite web |title=Uganda's Wine charged with 'annoying' the president |url=https://www.dw.com/en/ugandas-bobi-wine-charged-with-annoying-the-president/a-49922185 |access-date=2026-08-06 |website=dw.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-08-06 |title=Bobi Wine charged with 'annoying' Uganda's Museveni |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-49247860 |access-date=2026-08-06 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref>
=== Okwegugunga nga bawakanya emisolo egyali gitereddwa ku mikutu gimukwanira wala ===
Nga 22 Ogwokuna mu 2019, Kyagulanyi yakwatibwa nebamugalira bweyai ayagala okugenda ku kivulu ekyali kitegekeddwa mu baala ly'obwa nnanyini erimu mu bukiika kkono bwa Kampala, ekyasazibwamu poliisi.<ref>{{Cite news |last=France-Presse |first=Agence |date=2019-04-22 |title=Ugandan police detain Bobi Wine and fire teargas at supporters |url=https://www.theguardian.com/world/2019/apr/22/uganda-police-detain-bobi-wine-fire-teargas-fans |access-date=2026-08-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Baali bamulumiriza okubeera nga yakulembera okwegugunga mu kibuga mu mwaka ogwali guyise nga tafunye lukusa kuva eri poliisi; tokwegugunga kuno kwaliwo nga kuwakanya omusolo ogwali gutereddwa ku mikutu gimukwanira wala egyatandika mu Gwomusanvu mu 2018.<ref>https://www.the-star.co.ke/news/2018-07-11-bobi-wine-leads-ugandans-in-protest-against-social-media-tax/</ref><ref name="aljazeera">{{Cite web |last=Agencies |first=News |title=Ugandan pop star opposition MP Bobi Wine arrested again |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/4/29/ugandan-pop-star-opposition-mp-bobi-wine-arrested-again |access-date=2026-08-27 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Nga 29 Ogwokuna mu 2019, bweyali agenda ku woofiisi ezikola ku by'okunoonyereza ku bumennyi bw'amateeka n'obuzi bw'emisango mungeri y'okuwa okuyitibwa kwe ekitiibwa n'okwogera ku by'okusazaamu ekivulu, Kyagulanyi neera baddamu nebamukwata era nebautwala mu kkooti ya Buganda Road, gyeyavunaanibwa okugaana okusa ekitiibwa mi mirimu gy'eggwanga n'amateeka era nebamusindika mu [[Luzira Maximum Security Prison|komera e Luzira o]]<nowiki/>kutuusa bweyagibwayo ng'alindirira kuwuliriza kuwozesebwa kwe nga 2 Ogwokutaano. Mu byayogerwa olunaku oluddako, [[Amnesty International|ekibiina ky'ensi yonna ekirwana okulaba nga kikuuma eddembe ly'abantu]], ky<nowiki>'asaba okuteebwa kwe mu bunaambiro, era nekikubiriza gavumenti ya Uganda ''okulekeraawo okukozesa mungeri eswaza okugezaako okusirisa oyo abeera agivumirira''</nowiki>."<ref>{{Cite web |date=2019-04-30 |title=Free Bobi Wine immediately |url=https://www.amnesty.org/en/latest/press-release/2019/04/uganda-detention-of-bobi-wine-is-a-shameless-attempt-to-silence-dissent/ |access-date=2026-08-06 |website=Amnesty International |language=en}}</ref> Kulunaku lw'okuwozesebwa, lwakolebwa [[Video conferencing|ku lukungaana olwali olwa vidiyo]] nga lwerwasokera ddala mu byafaayo by'amateeka ga Uganda, Kyagulanyi yakirizibwa okuteebwa, nga warindirira okuwozesebwa era n'ateebwa okuva mu kkomera, wabula ng'ekkooti yamuwera okubeerako okwegugunga kwonna kw'ategeka nga tekuli mu mateekawith the court also arring him from holding unlawful demonstrations.<ref>{{Cite web |last=inbox |first=Get the stories shaping East Africa-delivered straight to your |date=2020-07-06 |title=Ugandan court grants Bobi Wine bail |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/ugandan-court-grants-bobi-wine-bail-1417112 |access-date=2026-08-06 |website=The EastAfrican |language=en}}</ref>
=== Okulonda kwa pulezidenti mu 2021 ===
Nga 24 Ogwomusanvu mu 2019, Kyagulanyi yalangirira nga bweyali agenda okwesimbawo mu ku londa kwa bonna ku bwa pulezidenti mu 2021.<ref>{{Cite news |title=Uganda's Bobi Wine Formally Announces Presidential Bid |url=https://www.voanews.com/africa/ugandas-bobi-wine-formally-announces-presidential-bid |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129225032/https://www.voanews.com/africa/ugandas-bobi-wine-formally-announces-presidential-bid |archive-date=2021-01-29 |access-date=2026-08-06 |work=Voice of America |language=en |url-status=live }}</ref> Nga 22 Ogwomusanvu mu 2020, yalangirira nga bweyali yeegase ku kibiina ky'eby'obuvuzi ekimannyikiddwa nga [[National Unity Platform]], era n'alondebwa okubeera pulezidenti wakyo era eyali agenda okukikwatira bendera ng'agenda okwesimbawo ku bwa pulezidenti bwa Uganda mu kulonda kwabonna okwali kugenda okubeerawo mu Gwokubiri mu 2021.<ref>{{Cite web |title=2021 Polls: Bobi Wine to Run for Presidency under National Unity Platform Political Party – Online news from Uganda and the East African region – SoftPower News |url=https://www.softpower.ug/2021-polls-bobi-wine-to-run-for-presidency-under-national-unity-platform-political-party/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727045317/https://www.softpower.ug/2021-polls-bobi-wine-to-run-for-presidency-under-national-unity-platform-political-party/ |archive-date=2020-07-27 |access-date=2026-08-06 |website=www.softpower.ug |language=en-US |url-status=live }}</ref> Kyagulanyi yali alondeddwa okwesimbawo mu woofiisi eyali esinga okubeera eyawagulu ey'okubeera pulezidenti nga 3 Ogwokuminoogumu mu 2020. Mu kaseera katono nnyo nga bamazze okumulonda, Kyagulanyi yakwatibwa poliisi y'amaggye.<ref>{{Cite web |last=Al Jazeera English |date=2020-11-03 |title=Uganda’s Bobi Wine arrested after presidential nomination: Party |url=https://www.youtube.com/watch?v=rUETRakzDic |access-date=2026-08-06}}</ref>
Nga 6 Ogwekuminoogumu mu 2020, yatongoza byeyali agenda okukola bweyali mu kakuyege e [[Mbarara]] mu bugwanjuba bwa Uganda nga bweyali agenda okwesimbawo oluvannyuma lw'abadukanya eggwanga okuyimiriza ekibiina kye ekya NUP webotolooza woofiisi zabwe ne poliisi wamu n'amaggye, nebamulemesa okutongoreza eyo byeyali agenda okukola nga bwebaali bakitegese.<ref>{{Cite web |title=Bobi Wine to Unveil manifesto in Museveni's Region |url=https://www.fastobserver.com/2020/11/bobi-wine-to-unveil-manifesto-in.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120030502/https://www.fastobserver.com/2020/11/bobi-wine-to-unveil-manifesto-in.html |archive-date=2021-01-20 |access-date=2026-08-06 |website=www.fastobserver.com |language=en}}</ref>
Nga 11veOgwekuminoogumu mu, Ssentamu was yakaatibwa mu disitulikiti y'e Luuka mu buvanjuba bwa Uganda n'agalirwa ku poliisi y'e Nalufenya mu [[Jinja (disitulikit)|Jinja]] okumala enaku satu. Okusinziira ku lupapula lw'amawulire olwa 'Daily Monitor', "Poliisi yawayiriza Omukulu Kyagulanyi olw'okubeeta n'abawagizi abasoba mu 200 abaali bakiriizbwa akakiiko akavuunaanyizibwa ku by'okulonda mu Uganda okusobola okutangira okusaasaana kwa Covid-19."<ref>{{Cite web |date=2020-11-18 |title=Bobi Wine arrested in Luuka |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/bobi-wine-arrested-in-luuka-3202494 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref>
His aatibwa kwe kwavirako okwekalakaasa okwali kwetoloodde eggwanga lyonna nadala mu bitundu bya la, [[Masaka]], Jinja, [[Mukono (disitulikit)|Mukono]], [[Mbale (disitulikit)|Mbale]] ne Wakiso. Wadde nga poliisi ya Uganda yali ekikatiriza nti abantu 54 beebaali batiddwa, abalwanirizi b'eddembe ly'abantu baali bagamba omuwendo gwalinya ngera kusuka mu bantu 100 abaali batemuddwa nga n'abalala baafuna ebisago.
Abantu abasuka 2000 beebakwatibwa nebagarirwa mu kkomera mu bwegugungo obwali buyitiridde.<ref>{{Cite news |last=Athumani |first=Halima |last2=Wroughton |first2=Lesley |date=2020-11-20 |title=37 dead in Uganda protests after arrest of presidential candidate Bobi Wine |url=https://www.washingtonpost.com/world/africa/uganda-protests-bobi-wine/2020/11/20/efe106ec-2aa6-11eb-9c21-3cc501d0981f_story.html |access-date=2026-08-06 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-11-20 |title=Death toll at 37 in Uganda unrest after Bobi Wine's arrest |url=https://apnews.com/article/bobi-wine-kampala-health-elections-coronavirus-pandemic-5e0f669f868431ace6102162b7fa4e8a |access-date=2026-08-06 |website=AP News |language=en}}</ref>
Omukuumi wa Wine, Francis Senteza yatibwa nga 27 mu Gwekumineebiri mu 2020, oluvannyuma lw'okutomerwa ekimmotoka kya poliisi y'amaggye. Yalumbibwa bweyali agezaako okutwala munamawulire eyali alumiziddwa n'omukka ogubalagala mungeri embi ennyo mu bukuubagano obwaliwo mukusooka wakati poliisi n'ekibinja ky'abawagizi ba Bobi Wine.Munamawulire omulala yafuna ebisago munsonga eno.<ref>{{Cite web |last=Agencies |first=News |title=Uganda: Bobi Wine says bodyguard killed in violence ahead of poll |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/12/27/uganda-bobi-wine-says-bodyguard-kill-in-election-violence |access-date=2026-08-06 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>
Nga 16 Ogwolubereberye, akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okulondesa mu UIganda kaalangirira nga Museveni bweyali awangudde okulonda n'obululu 58,6 ku 100. Wine yagaana okukiriziganya neebyali bivudde mu kulonda kuno, ng'agamba kwekukyasinze okubeera nga tekwali kwesiimbu mu byafaayo bya Uganda.<ref>{{Cite web |title=Museveni declared winner of disputed Uganda presidential election |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/1/16/ugandas-museveni-declared-winner-of-presidential-election |access-date=2026-08-06 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>
Wine yagalirwa mu maka gge nga takirizibwa kutambula nga 15 Ogwolubereberye, akaseera katono nnyo oluvannyuma lw'okusuula akalulu kke ak'okulonda kwa bonna ak'obwa pulezidenti. Amaggye geetoloola amaka gge nga tegakiriza muntu yenna kuyingira oba kufuluma okumala enaku ezaali ziwerako, wadde Wine y'agamba nga ng'emere bweyali emuweddeko. Omubaka wa Amerika mu Uganda, [[Natalie E. Brown]] yali takirizibwa kukyalira wadde okumulekera emere, kuba amagye gaali gaziyiza okuseregendde lw'emmotoka zze.<ref>{{Cite news |last=McSweeney |first=Eoin |date=2021-01-19 |title=US ambassador blocked from visiting Bobi Wine as official warns ‘don’t cry for Ugandans’ {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2021/01/19/africa/us-embassy-uganda-wine-intl/index.html |access-date=2026-08-06 |work=CNN |language=en}}</ref> Wine yateebwa nga 26 Ogwolubereberye oluvannyuma lwa kkooti ya Uganda enkulu okulagira ebitongole by'eby'ekwolinda okukomekereza okugalirwakwe mu nnyumba.<ref>{{Cite news |last=McSweeney |first=Eoin |date=2021-01-26 |title=Uganda security forces withdraw from Bobi Wine’s home {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2021/01/26/africa/bobi-wine-free-house-arrest-intl/index.html |access-date=2026-08-06 |work=CNN |language=en}}</ref> Nga 1 Ogwokubbiri, Wine yawakanya okulonda kwa 2021 mu kkooti, naye oluvannyuma yalagira banamateeka bbe okugyayo omusango ng'agamba abalamuzi baali bagenda kugusala mungeri etaali neesiimbu, oluvannyuma lw'omulamuzi omukulu okulabibwako mu bifannanyi ne pulezidenti Museveni, eyali agenda okukiikiriza ekibiina ekyali kiwawabibwa mu kkooti.
== Emirimu gy'okuyamba abantu ==
Kyagulanyi ayambye pulojekiti ez'enjawulo ezitereddwa munkola okuyamba okulakulanya embeera y'abaavu.<ref name="Good">{{Cite news |title=Bobi giving back to the hands that lifted him up |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1306334/bobi-giving-hands-lifted |archive-url=https://web.archive.org/web/20190110182446/https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1306334/bobi-giving-hands-lifted |archive-date=2019-01-10 |access-date=2026-08-06 |work=www.newvision.co.ug}}</ref> Mu 2012, yatandika kakuyege kw'okutumbuula okwongera okulongoosa amalwaliro okwabuli kiseera, eby'obuyonjo, okukungaanya kasasiro oba obutamu mansa buli wamu n'okunaaba engalo okusobola okwewala enddwadde.<ref name="Clean">{{Cite web |last=Lydia Nabakooza |date=2012-09-30 |title=The september General clean up Kampala Uganda |url=https://www.youtube.com/watch?v=7LbIBheR83c |access-date=2026-08-06}}</ref> Vidiyo y'okumukutu gwa [[YouTube]] okuva mu Gwomwenda mu2012 eraga nga yeegase ku Loodi meeya wa Kampala [[Erias Lukwago]] mu kulongoosa Kamwookya, enzigota z'omulirwaano Kyagulanyi gyeyakulira.<ref name="Clean" /> Omwaka gwegumu, yawaayo ssente z'okuzimba kabuyonjo n'omukutu oguyaba okutambuza amazzi mu Kisenyi II, enzigota za Kampala olupapula lwa [[New Vision (newspaper)|''New Vision'']] lwerwanyonyola okubera nga lwali lujudde obucaafu, obuzimbe obwazimbibwa obubi nga mubeeramu abantu abaavu, eby'obulamu obuyonjo nga bubi nga tebalina na buyambi bumala." Kyagulanyi yanyonyola nti yasalawo okukwata ku pulojekiti eno kubanga bano bantu bbe, nga wadde n'agenda wa, gano gajja kusigala nga ge makaage "<ref name="Good" />
Akubye ne kakuyege w'okulwanyisa omusujja gw'ensiri, ng'alina byeyawaayo mu ddwaliro lya Nakasongola Health Centre, wamu n'okulaga ebijuliziddwa eri obulwadde buno mu nnyimba zze.<ref name="Mom">{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2014-04-24 |title=Bobi Wine In Campaign Against Malaria |url=https://bigeye.ug/bobi-wine-campaign-malaria/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref>
Mu Gwomunaana mu 2013, Kyagulanyi yakyalira enkaambi y'abanoonyi boobubuddamu mu [[Bundibugyo District|disitulikiti y'e Bundibugyo]] ng'ali n'abakiise okuva mu kitongole ekyamba abaana ekya [[Save the Children]], [[UNHCR]], n'ekya [[Red Cross]], tokuwaayo ssenye n'ebikozesebwa.<ref>{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2013-08-14 |title=Bobi WINE in Bundibugyo Charity Drive |url=https://bigeye.ug/bobi-wine-in-bundibugyo-charity-drive/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref> Mu mwezi ogwaddako, yatumibwa omubaka eyali amannyi eky'ekizadde aba Twaweza, ekitongole ky'obwanakyewa ekiteeka esira ku byenjigiriza n'okwenyigiramu kw'abanaansi mu [[East Africa|Buvanjuba bwa Afrika;]] obubaka bwe mu nkolagana eno bwali bwakutumbuula omuzadde ow'obuvunaanyizibwa era afaayo eri abawagizi bbe abanayuganda. Mu kagyojigyoji w'ebibuuzo gweyabuuzibwa ku bikwatagana ku pulojekiti eno, yagamba nti, " eby'enjigiriza byebisobola okukyuusa entambula y'eggwanga era ng'omuyimbi ate nga taata, nzikiriza nti tusobola okuleetawo enkyuka kyuka mu by'okuyigiriza bw'abaana bafe."<ref name="Ed">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Bobi Wine appointed parenting ambassador |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-06 |website=New Vision}}</ref>
Mu 2014, Kyagulanyi yatuumibwa omubaka wa kakuyege eyali ow'okutaasa abaana ku lwabuli ombu, nga yeegata ku ttiimu y'abanayuganda abayimbi 14 abaakwata oluyimba olw'enjawulo ne vidiyo eyali ekwata ku by'okuzaalisa wamu n'eby'obulamu bw'abaana. Abayimbi abalala abaali mu vidiyo eno kwaliko; [[Jose Chameleone]], Radio ne Weasel, abakola ekibiina kya [[Goodlyfe Crew]].<ref>{{Cite web |title=Leading Music Artists Produce New Campaign Song in Uganda {{!}} EVERY ONE |url=https://everyone.savethechildren.net/articles/leading-music-artists-produce-new-campaign-song-uganda |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002910/https://everyone.savethechildren.net/articles/leading-music-artists-produce-new-campaign-song-uganda |archive-date=2018-08-25 |access-date=2026-08-06 |website=everyone.savethechildren.net |language=en}}</ref> Kyagulanyi ne mukyala we Barbara batambudde amalwaliro mangi okwetoloola Uganda omubadde [[Nakaseke Hospital|eddwaliro ly'e Nakaseke,]] nga basisinkana abazaalisa n'abavunaanyizibwa ku by'obulamu okusobola okubunyisa kakuyege ono mu bantu.<ref name="Mom" /> Taasa abaana yamutwala mu bitundu ebirala ng'atambuza kakuyege ono omwali, ekifo ky'abanoonyi boobubuddamu ekya [[Nyumanzi Refugee Settlement]] mu Bukiika ddyo bwa Bugwanjuba bwa Uganda ku lw'abantu ba Sudan y'omu Bukiika kkono.<ref>{{Cite web |title=New Vision |url=https://www.newvision.co.ug/news/655590-bobi-wine-thrills-south-sudanese-refugees.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120201542/https://www.newvision.co.ug/news/655590-bobi-wine-thrills-south-sudanese-refugees.html |archive-date=2025-01-20 |access-date=2026-08-06 |website=www.newvision.co.ug |language=en |url-status=live }}</ref>
Esaawa eno, Bobi Wine yemuyima w'ekitongola ky'obwa nakyewa ekivunaanyiziba ku by'abawala n'abaana abazaala nga bato ekiyitibwa 'Caring Hearts Uganda', ekyatandikibwawo mukyala we Barbie Kyagulanyi. Ebikwata ku Caring Hearts Uganda - ekitongole ekitafa ku bya kukola magoba ku lw'ensonga z'obulamu bw'abakyala mu Uganda . Endaga ya Bobiwine eyalina okubeerawo nga 8 Ogwekumi mu 2022 yasazibwamu gavumenti ya UNITED ARAB EMIRATES olw'ensonga ezitategerekeka, bweyali yakatuuka yakwatibwa n'agalirwa ku kisaawe ky'e Dubai eky'ennyonyi okumala esaawa 10, wabula oluvannyuma yateebwa n'ayogerako eri abawagizi bbe, okwongerwayo kw'olulaga luno kwali kutegeeza nti banayuganda abaali bakonkomalidde mu United Arab Emirates baalina okukomezebwawo mu ggwanga lyabwe.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://timesuganda.com/bobi-wine-show-in-dubai-is-cancelled/ |access-date=2022-11-28 |archive-date=2022-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014040519/https://timesuganda.com/bobi-wine-show-in-dubai-is-cancelled/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://celebpatrol.com/confirmed-bobi-wines-show-in-dubai-cancelled-he-reveals-why/ |access-date=2023-06-27 |archive-date=2023-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207112717/https://celebpatrol.com/confirmed-bobi-wines-show-in-dubai-cancelled-he-reveals-why/ |url-status=dead }}</ref>
== Obutakaanya ==
Kyagulanyi ayogera butereevu ewatali kwekwekerera ku bikwatagana ku by'obufuzi n'ebeera y'abantu mu Uganda, ekiretawo obutakaanya.Okutuusa mu Gwolubereberye mu 2019, yalina obutakaanya obwali tebukoma ne munayuganda mune omuyimbi [[Bebe Cool]], ayimbye mu kuwagira pulezidenti Museveni ne NRM, ng'ate Kyagulanyi abadde mu kuwagira oludda oluvuganya.<ref name="bigeye.ug">{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2016-02-22 |title=Bebe Cool fans forsake him over politics, and join Bobi Wine. |url=https://bigeye.ug/bebe-cool-fans-forsake-him-over-politics-and-join-bobi-wine/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref><ref name="bigeye.ug"/>
Mu Gwomusanvu mu 2014, kyalangirirwa nti Kyagulanyi yali wakuyimbira mu Bungereza mu kifo ekiyitibwa [[The Drum (Arts Centre)|The Drum Arts Centre]] mu Birmingham ne [[Troxy]] mu London.<ref>{{Cite web |last=Roberts |first=Scott |date=2014-07-24 |title=Anti-gay Ugandan singer due to perform in Birmingham and London |url=https://www.thepinknews.com/2014/07/24/anti-gay-ugandan-singer-due-to-perform-in-birmingham-and-london/ |access-date=2026-08-06 |website=PinkNews {{!}} Latest lesbian, gay, bi and trans news {{!}} LGBTQ+ news |language=en-US}}</ref> Kino kyaletera okukiwera olw'ebigambo byeyali akozesa nga byogera ku buli bwebisiyaga.<ref>{{Cite web |last=Nabaasa |first=Monica |date=2014-07-28 |title=Bobi Wine UK Performance Faces Resistance |url=https://chimpreports.com/bobi-wine-to-be-banned-from-performing-in-uk/ |access-date=2026-08-06 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref> Ebifo byombi byasazaamu okulabikako kwa Kyagulanyi.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gaystarnews.com/article/%E2%80%98burn-gays%E2%80%99-rapper-axed-uk-venues290714 |access-date=2023-06-27 |archive-date=2022-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815105138/https://www.gaystarnews.com/article/%E2%80%98burn-gays%E2%80%99-rapper-axed-uk-venues290714/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |last=Lockley |first=Mike |date=2014-07-29 |title=Anti-gay rapper banned from Birmingham venue over homophobic lyrics |url=https://www.birminghammail.co.uk/news/midlands-news/drum-arts-centre-aston-cancels-7525289 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260309075347/https://www.birminghammail.co.uk/news/midlands-news/drum-arts-centre-aston-cancels-7525289 |archive-date=2026-03-09 |access-date=2026-08-06 |work=Birmingham Live |language=en-GB |url-status=live }}</ref> Mu kiwandiiko ky'Ogwokutaano mu 2016 ekyali ku mukutu gwa 'Twitter' omwalimu okuwanyisiganya na'aba ULC Monastery LGBTI, ekibiina ky'abakiririza mu diini y'obukatuliki kyatumbuula okuwagira eri aba LGBT, Kyagulanyi yagamba nga bweyali avudde mungeri gyeyali awandiise eri abantu abalya ebisiyaga, naye nga teyalambululula bulungi nti oba endowooza zze eri abali b'ebisiyaga yali ekyuse.<ref>{{Cite web |last=The Reverend Randy P. Orso [@ULCMLGBTI] |title=@HEBobiwine You recently met with the USA Amb. Malac, have you renounced violence toward the LGBT community in Uganda? |url=https://x.com/ULCMLGBTI/status/735354249186578432 |access-date=2026-08-06 |website=Twitter}}</ref>
Mu 2015, Kyagulanyi yalwanirira obwakabaka bwa [[Buganda]] mulujude bwebwali busonda ssente ekintu ekyavumirirwa Sheikh Muzaata n'akyogerako ebigambo ebibi, nekitandikawo olutalo lw'ebigambo.<ref name=":0">{{Cite web |last=Aine |first=Kim |date=2015-03-23 |title=Bobi Wine Warns of War with Muzaata |url=https://chimpreports.com/bobi-wine-warns-of-war-with-muzaata/ |access-date=2026-08-06 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref> Kyagulanyi ebiseera esinga abadde amannyikiddwa nga ''Omubanda wa Kabaka'' ku lw'engeri gy'ali omwesimbu n'okwagala [[Kabaka of Buganda|Kabaka]] wa Buganda.<ref name="observer">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=17190:bobi-wine-dumped-law-for-music |access-date=2022-11-28 |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128175019/https://www.observer.ug/component/content/article?id=17190:bobi-wine-dumped-law-for-music |url-status=dead }}</ref>
n AGwokupa mu 6, wheekyuma kya Uganda kyokka ekiyamba mu kujanjaba obulnadde bwa kookolo e [[Mulago]] mu Uganda bwekyayononeka, Kyagulaunyi yakulemberamu mu kubunyisa obutali bumativu bw'abantu kungeri abakungu gyebalwawo okwanukula kunsonga eno, n'avumirira ne gavumenti okubeera nga tefaayo wekituuka ku by'obulamu bw'abantu, n'avuganya abakulembezze b'eggwanga ku ky'okukozesa obulungi omusolo oguweebwa banaansi.<ref>{{Cite web |date=2021-01-16 |title=Mulago cancer machine breaks down |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/mulago-cancer-machine-breaks-down-1645902 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=ivan |first=sewakiryanga |title=Bobi wine to raise money for Cancer Machine! {{!}} Campusjuice |url=http://mycampusjuice.com/2016/04/11/bobi-wine-to-raise-money-for-cancer-machine/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171030150642/http://mycampusjuice.com/2016/04/11/bobi-wine-to-raise-money-for-cancer-machine/ |archive-date=2017-10-30 |access-date=2026-08-06 |website=mycampusjuice.com |language=en-US}}</ref>
Okuyita mu kaseera k'okulonda kwa 2015 ne 2016, Kyagulanyi esira ly'obubaka bwe yaliteeka ku bya kuwagira ndowooza za njawulo.<ref>{{Cite web |date=2016-02-16 |title=BBC Interviews Bobi Wine, Calls For Peace During Elections |url=https://www.howwe.ug/news/entertainment/10661/bobi-wine-has-today-been-interviewed-by-bbc-world-service |access-date=2026-08-06 |website=www.howwe.ug |language=en}}</ref> Omulanga gwa Kyagulanyi eri abantu gwali gwakakuyege wa kulaba nga gavumenti etereeza eby'obufuzi n'embeera y'abantu mu kulonda kwa 2016, n'ennyimba nga "Dembe", lwaleeta eneeyisa ezitali zimu okuva mu byali byetaagwa mu by'obufuzi bwa Uganda. Mu kaseera kano, [[Uganda Communications Commission|ekitongole kya Uganda ekivunaanyizibwa ku bifulumizibwa ku mpewo]] kyegaana nga bwekyaali kiweze oluyimba lwa "Dembe" okuva ku mikutu gya leediyo.<ref>{{Cite web |date=2021-01-16 |title=UCC denies banning Bobi Wine Dembe song |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/ucc-denies-banning-bobi-wine-dembe-song-1635916 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref> Oluvannyuma lw'emyezi esatu ng'okulonda kuwedde, omubaka wa Amerika mu Uganda [[Deborah R. Malac]] yayaniriza Kyagulanyi ku kabaga k'abakungu akaali ku kitebe, n'agamba nti ono yali ayambye okukyusa abavubuka b'eggwanga.<ref>{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2016-05-25 |title=PHOTO: Bobi Wine and his wife hang out with US Ambassador |url=https://bigeye.ug/bobi-wine-and-his-wife-hang-out-with-us-ambassador/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref>
Gavumenti ya Uganda bweyagyako emikutu gimukwanira wala mu kaseera [[2016 Ugandan general election|k'okulonda kwa 2016,]] Kyagulanyi yakoseza gw'obwanannyini ogwa [[virtual private network]] (VPN) okuwanikayo obutali bumativu eri okugalibwawo kw'eby'empuliziganya ku mukutu gwe ogwa 'Facebook' nga bw'alaga nga gavumenti bweyasigala ng'ekozesa emikutu gimukwanira wala gyebaali batandise.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://chano8.com/being-on-social-media-is-an-ultimate-act-of-defiance-bobi-wine/ |access-date=2022-11-28 |archive-date=2018-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002511/http://chano8.com/being-on-social-media-is-an-ultimate-act-of-defiance-bobi-wine/ |url-status=dead }}</ref> Kyagulanyi oluvannyuma yalondebwa ng'omu ku baali bagenda okwogera kunsonga y'eddembe kulunaku lw'okwolesa eddembe [[World Press Freedom Day]] mu Kampala mu Gwokutaana mu 2016.<ref>https://web.archive.org/web/20160506005857/http://chimpreports.com/entertainment/ugandan-artistes-criticize-state-limitation-of-their-expression/</ref> Mu Gwokusatu mu 2016, yalwanirira eddembe lyabanyimbi bane abamuvuganya okwolesa endowooza zaabwe nti Kyagulanyi nga ye taziwagira.<ref>{{Cite web |date=2021-01-16 |title=Spare artistes from boycott, Bobi Wine appeals to Besigye |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/spare-artistes-from-boycott-bobi-wine-appeals-to-besigye-1643046 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Mu Gwomunaana mu 2020, Kyagulanyi yatwalibwa mu kkooti nga bamulumiriza okufulumya obubaka obukyamu, okwewandiisa ng'akoseza ekifannanyi ekitali kikye n'okukosesa ebipapula ebikyamu ebitali bibye.<ref>{{Cite web |last=URN |date=2020-09-01 |title=Bobi Wine summoned by court over altered age |url=https://observer.ug/news/bobi-wine-summoned-by-court-over-altered-date-of-birth/ |access-date=2026-08-06 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Ruling on Bobi Wine age case for September 28 |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-06 |website=New Vision}}</ref>
Nga 3 Ogwekuminoogumu mu 2020, Kyagulanyi yakwatibwa oluvannyuma lw'abavunaanyizibwa ku by'okulonda bwebamukakasa nga bweyali agenda okwesimbawo mu kulonda kwa bonna okwali kubinda binda Ekiwandiiko ku mukutu gwe ogwa [[Twitter]] kyali kigamba yakwatibwa mungeri y'obutabanguko wabweru w'ekifo webaali bamukakasiriza g'eyali agenda okwesimbawo, nebamuziba amaaso okumala akaseera katono era poliisi n'amaggye negamutulugunya.<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=Okriror |first2=Samuel |last3=Kampala |date=2020-11-03 |title=Ugandan singer Bobi Wine arrested after confirmation as election candidate |url=https://www.theguardian.com/world/2020/nov/03/ugandan-singer-bobi-wine-arrested-after-confirmation-as-election-candidate |access-date=2026-08-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>
== Obulamu bwe ==
Bweyali asoma ku [[Makerere University|yunivasite y'e Makerere,]] Kyagulanyi yasisinkana mukyala we, [[Barbie Kyagulanyi|Barbara Itungo,]] nga mubiseera ebya yali muyizi mu [[Sixth form|siniya ey'omukaaga]] ku [[Bweranyangi Girls' Senior Secondary School]]. Embaga yabwe yaliwo mu gwomunaana mu 2011 oluvannyuma lw'emyaka 10 nga babeera bombi, ng'era balina abaana banna.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://chano8.com/barbie-and-children-take-bobi-wine-campaigns-to-another-level/ |access-date=2023-06-27 |archive-date=2018-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815164215/http://chano8.com/barbie-and-children-take-bobi-wine-campaigns-to-another-level/ |url-status=dead }}</ref> Kyagulanyi ne famire ye babeera ku kyalo Magere, mu [[Wakiso District|disitulikiti y'e Wakiso]], 'ng'era akakasa nti bagenda bonna okulima okusobola okufuna emmere, buli wetuba tusobola. Nga kino nkikola kubanga njagala bayige okubeera mubulamu obwabulijjo, ssi ng'obw'omwana w'omuntu omumannyifu."<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Bobi Wine rough as a musician, smooth as a father |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-06 |website=New Vision}}</ref>
Nga 10 Ogwokubiri mu 2015, taata wa Kyagulanyi yafa oluvannyuma lw'okumala akabanga akawanvu ng'atawanyizibwa ekirwadde kya sukaali.<ref>{{Cite news |title=Bobi Wine's father passes on |url=http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Bobi-Wine-father-passes-on/812796-2619324-i7awa8z/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171023120109/http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Bobi-Wine-father-passes-on/812796-2619324-i7awa8z/index.html |archive-date=2017-10-23 |access-date=2026-08-06 |work=Daily Monitor |language=en-UK}}</ref> Ensonga zno n'okuziika kwasikiriza abakungubaze bangi nga muno mwemwali abakungu ba gavumenti ssaako n'abantu abalala abamannyifu.<ref>{{Cite web |date=2021-01-18 |title=Politics as Bobi Wine’s father is laid to rest |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/politics-as-bobi-wine-s-father-is-laid-to-rest-1600300 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref> Nga wayise omwezi gumu, Kyagulanyi yafulumya oluyimba oluyitibwa "Paradiso", olwalimu obubaka obwali bukubiriza abantu okwesiimiza bazadde baabwe nga bakyali balamu.<ref>{{Cite news |title=Bobi hosts fans at Paradiso release |url=http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Bobi-hosts-fans-at-Paradiso-release/-/812796/2654454/-/format/xhtml/-/9mriec/-/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823141842/http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Bobi-hosts-fans-at-Paradiso-release/-/812796/2654454/-/format/xhtml/-/9mriec/-/index.html |archive-date=2018-08-23 |access-date=2026-08-06 |work=Daily Monitor |language=en-UK}}</ref>
== Awaadi ==
=== Awaadi ne by'alondeddwamu ===
=== Engule endala ===
* 2018 [[Africanews]] omuntu asinze mu mwaka<ref>{{Cite web |url=https://www.africanews.com/2019/01/01/uganda-s-bobi-wine-is-2018-africanews-personality-of-the-year// |title=Archive copy |access-date=2023-06-27 |archive-date=2023-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627194720/https://www.africanews.com/2019/01/01/uganda-s-bobi-wine-is-2018-africanews-personality-of-the-year// |url-status=dead }}</ref>
* 2019 ''[[Foreign Policy]]'' Abalowooza munsi yonna<ref>{{Cite web |title=Foreign Policy's 100 Global Thinkers |url=https://2019globalthinkers.foreignpolicy.com/ |access-date=2026-08-06 |website=2019 Global Thinkers - Foreign Policy |language=en-US}}</ref>
* 2019 [[Rainbow/PUSH]] Awaadi y'abalwaniridde eddembe ly'abantu munsi yonna<ref>{{Cite web |last=Mwarua |first=Douglas |date=2019-07-10 |title=Bobi Wine receives prestigious International Humanitarian Award - Tuko.co.ke |url=https://www.tuko.co.ke/310073-bobi-wine-receives-prestigious-international-humanitarian-award.html |access-date=2026-08-06 |website=www.tuko.co.ke |language=en}}</ref>
* 2019 [[Friedrich Naumann Foundation]] Ekirabo ky'eddembe ku lukalo lwa Afrika<ref>{{Cite web |date=2019-12-10 |title=Hon. Robert Kyagulanyi Ssentamu “Bobi Wine” Honoured With Freedom Prize {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/de/pressemitteilung/hon-robert-kyagulanyi-ssentamu-bobi-wine-honoured-freedom-prize |access-date=2026-08-06 |website=www.freiheit.org |language=en}}</ref>
* 2021 Bobi Wine yalangirirwa aba Janzi Awards ng'omuyimbi eyali omutandisi w'emirimu eyasinga
* 2022 Ng'ali wamu ne Ronie Matovu afulumya ennyimba, [[Humphrey Nabimanya]] n'aba Bryan Morel Publications, Bobi Wine yaweebwa awaadi ku anna wansi w'anna awaadi y'okulukalo lwa Afrika mu[[Accra]] [[Ghana]].
== Ennyimba ze ==
Ennyimba zze ezigibwa ku [[Spotify|mikutu]].<ref name=":1">{{Cite book |date=2026-08-04 |title=Spotify |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Spotify&oldid=1367670759 |language=en}}</ref>
; Entaambi
* 2015: ''Bobi Wange''
* 2015: ''Hosanah''
* 2015: ''Kansubize''
* 2015: ''Ontabira''
* 2015: ''Sweet''
* 2018: ''Kyarenga''
; Ennyimba eenyimpi wamu n'empaanvu
* 2015: "Ayagala Mulaasi"
* 2017: "Freedom"
* 2018: "Kyarenga"
* 2019: "Tuliyambala Engule"
* 2020: "Corona Virus Alert"
== Ffirimu z'abaddemu ==
* 2008: ''Divisionz''
* 2010: ''[[Yogera]]''
* 2015: ''[[Situka]]''
* 2016: ''[[Omubanda wakabaka]]''
== Ebujuliziddwa ==
<references />
[[Category:Abaazaalibwa mu 1982]]
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Abayimbi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
[[Category:Buganda]]
akttlroiyt3er6w5bqzukds9k4ncuj3
Makerere University, Uganda
0
5834
77463
72481
2026-10-25T18:09:48Z
Fatima Nansamba
11463
Added citations
77463
wikitext
text/x-wiki
==Ennyanjula==
[[File:Ssetendekero Makerere.jpg|thumb|Ssetendekero Makerere]]
'''Ssettendekero wa Makerere<ref>Peter Roach, Jane Setter, John Esling, eds., ''Cambridge English Pronouncing Dictionary'' (Cambridge University Press, 2011; {{ISBN|0521765757}}), p. 302.</ref>''', lye ttendekero erisinga obunene<ref name=":1">{{Cite book |last=Maathai |first=Wangari |date=4 September 2007 |title=Unbowed |publisher=Knopf Doubleday Publishing |isbn=9780307275202}}</ref> era nga likwata kyakusatu mu matendekero amakadde ag'ebyengigiriza ebya waggulu. Mu kusooka lyateekebwawo ng'essomero ly'ebyemikono mu 1922. Mu 1963, lyafuuka ettendekero ly'Obuvanjuba bwa Afrika, nga ligaba emisomo egituusa ku ddiguli eziva mu ssetendekero wa London. Mu 1970, University of East Afrika bwe yayawulwamu amatendekero asatu ageetongode, omuli University of Nairobi (Kenya), University of Dar es Salaam (Tanzania), Ssettendekero wa Makerere naye yeetengerera wano mu Uganda. We twogerera, ssettendekero wa Makerere alimu college mwenda ne School emu. Abayizi abalimu bali nga 36,000 ku ddaala lya ddiguli esooka n'abayizi 4,000 ku ddaala lya ddiguli eza waggulu.
Abakulembeze ba Afirika abawerako baatikkirirwa Makerere okuli omukulembeze wa Uganda Milton Obote<ref>{{cite web |last1=State House of Uganda |title=Past Presidents of Uganda |url=https://www.statehouse.go.ug/ |access-date=29 May 2021 |website=State House of Uganda}}</ref>, Julius Nyerere ne Benjamin Mkapa<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Julius-Nyerere|date=29 May 2021|title=Julius Nyerere president of Tanzania|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|author=Encyclopaedia Britannica|access-date=29 May 2021}}</ref> aba Tanzania.
[[File:Benjamin Mkapa 2010-05-07.jpg|thumb|'''Benjamin Mkapa 2010-05-07''']]
Omukulembeze wa Democratic Republic of Congo Joseph Kabila n'omukulembeze wa Kenya mwai kibaki nabo batikirilwa Makerere.
Mu myaka egyaddirira ameefuga ga Uganda, ababawandiisi ab'ettutumu bangi abaawandiika ku nsonga z'ameefuga ga Afrika baavanga oba baakoleranga ku ssettendekero wa Makerere. Mu bawandiisi abo mulimu: Nuruddin Farah, Ali Mazrui, David Rubadiri, Okello Oculi, Ngugi wa Thiongo, John Ruganda, Paul Theroux, v. s. Naipaul ne Peter Nazareth.<ref>{{Cite web |title=Welcome {{!}} Makerere University |url=https://www.mak.ac.ug/ |access-date=2026-08-20 |website=www.mak.ac.ug |archive-date=2025-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425224158/https://www.mak.ac.ug/ |url-status=dead }}</ref>
[[Category:Amatendekero aga waggulu mu Uganda]]
[[Category:Ebyenjigiriza bya Uganda]]
r908vyl5l302c3l27o863fo2x6x639g
Yoweri Museveni
0
7325
77460
73615
2026-10-25T17:35:11Z
Fatima Nansamba
11463
Added a citation
77460
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Yoweri Kaguta Museveni Tibuhaburwa''' (yazaalibwa nga 15 Ogwomwenda 1944)<ref>{{Cite web |title=Museveni Online |url=https://museveni.org/about/biography |access-date=2026-05-12 |website=museveni.org}}</ref> munnabyabufuzi Omunnayuganda era eyaliko omuyeekera era abadde Pulezidenti wa Uganda okuva mu mwaka gwa 1986. Okumala ebbanga ddene gavumenti ya Museveni ebadde etwalibwa nga eya nnakyemalira nga n'ebibiina by'ebyobufuzi byawerebwako okuva mu mwaka gwa 1986 okutuuka mu 2005, okutulugunya bannabyabufuzi naddala abali ku ludda oluvuganya, okuyisa olugaayu mu bitongole by'amateeka n'okwenyigira mu vvulugu mu biseera by'okulonda okusobola okwekuumira mu buyinza, oluvannyuma lw'akalulu k'ekikungo aka 2005 akaakomyawo okuvuganya kw'ebibiina by'ebyobufuzi ebingi. We tutuukidde mu 2026, oluvannyuma lw'emyaka 40 ng'afuga Uganda, Museveni waakusatu mu Bapulezidenti abatali beesimbu mu nsi yonna ng'ali mabega wa bannakyemalira; Paul Biya ne Teodoro Obiang Nguema Mbasogo.<ref>{{Cite web |date=2026-05-12 |title=Uganda's Yoweri Museveni sworn in for a seventh consecutive term after winning disputed elections |url=https://www.bbc.com/news/articles/cqxp23272j3o |access-date=2026-05-29 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref>
Yazaalibwa mu Disitulikiti y'e Ntungamo, Uganda (mu kiseera ekyo yali wansi wa Bungereza), Museveni yasoma ebyobufuzi okuva ku University of Dar es Salaam nga eno gye yatandikira ekibiina kya University Students' African Revolutionary Front. Mu 1972, yeegatta ku kibinja ekyagezaako okuvuunika gavumenti ya nnakyemalira [[Idi Amin]] naye ne kiremererwa. Mu mwaka ogwaddako, yatandikawo ekibiina kya Front for National Salvation ekyalwanira awano n'amagye ga [[Tanzania]] mu lutalo amagye ga Tanzania mwe gaalwanira n'aga Uganda, olwaggyako Amin. Mu mwaka ogwaddako ogwa 1980, Museveni yeesimbawo mu kalulu ka bonna ku kkaadi y'ekibiina kya Uganda Patriotic Movement, wadde nga yagamba nti akalulu kaali vvulugu mungi oluvannyuma lw'okuwangulwa [[Milton Obote]]. Museveni oluvannyma yagatta abaali ku ludda oluvuganya wansi w'eggye lya National Resistance Army ne batandika olutalo lw'ekiyeekera. Oluvannyuma lw'olutalo olw'amaanyi mu Kampala, Museveni yalayizibwa nga Pulezidenti nga 26 Ogwoluberyeberye 1986.<ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1986/01/30/world/rebel-sworn-in-as-uganda-president.html|title=Rebel Sworn In as Uganda President|author=Sheila Rule|date=30 January 1986|newspaper=The New York Times|issn=0362-4331|access-date=28 February 2016|archive-date=7 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307011144/http://www.nytimes.com/1986/01/30/world/rebel-sworn-in-as-uganda-president.html|url-status=live}}</ref>
Nga Pulezidenti, Museveni akkakkannyizza obusambattuko bungi mu uganda nga kwotadde n'okwenyigira mu lutalo olwaleeta gavumenti ya Rwanda eriko mu buyinza n'olutalo lwa Congo olwasooka. Yalagira okuyingira mu kasambattuko ka Lord's Resistance Army mu kugezaako okukakomya. Obukulembe bwe buzze buwandiikibwako abawandiisi nga obwa nnakyemalira oba obutaliimu kuwabulwa. Amawulire okufugibwa gavumenti. Obukulembeze bwe bubaddemu okugenda mu maaso mu byenfuna era ebbanga nga litambudde, wabaddewo kafeefube w'okulwanyisa abali b'ebisiyaga awamu n'okukola ennongoosereza mu ssemateeka nga okuggyawo ekkomo ku bisanja mu 2005, n'okuggya ekkomo ku myaka omuntu kw'alina okwesimbirawo ku bukulembeze bw'eggwanga mu 2017<ref>{{Cite web |date=17 November 2011 |title=The Lord's Resistance Army: End Game? |url=https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/lord-s-resistance-army-end-game |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812040025/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/lord-s-resistance-army-end-game |archive-date=12 August 2024 |access-date=6 September 2025 |website=International Crisis Group |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Scrapping Presidential Age Limits Sets Uganda on a Course of Instability |url=https://africacenter.org/spotlight/scrapping-presidential-age-limits-sets-uganda-on-course-of-instability/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250620131307/https://africacenter.org/spotlight/scrapping-presidential-age-limits-sets-uganda-on-course-of-instability/ |archive-date=20 June 2025 |access-date=6 September 2025 |website=Africa Center |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=24 February 2014 |title=Ugandan President Yoweri Museveni signs anti-gay bill |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-26320102 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015070353/https://www.bbc.com/news/world-africa-26320102 |archive-date=15 October 2020 |access-date=6 September 2025 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>.
Obukulembeze bwa Museveni bwogerwako abawandiisi nga obwannakyemalira oba obutali bwabwenkanya.<ref>{{Cite book |last=Kagoro |first=Jude |date=2016 |title=Competitive authoritarianism in Uganda: the not so hidden hand of the military |url=https://doi.org/10.1007/978-3-658-09216-0_9 |publisher=Springer Fachmedien |isbn=978-3-658-09216-0 |editor-last=Bogaards |editor-first=Matthijs |location=Wiesbaden |pages=155–172 |doi=10.1007/978-3-658-09216-0_9 |editor-last2=Elischer |editor-first2=Sebastian}}</ref> Amawulire gonna gabadde gaamaamirwa gavumenti.<ref>{{Cite web |url=https://global.oup.com/academic/product/arbitrary-states-9780198856474?cc=us&lang=en& |access-date=2026-08-06 |website=global.oup.com}}</ref> Tewabangawo kulonda mu [[Uganda National Cultural Centre|Uganda]] mu myaka amakumi asatu (30) okuva mu mwaka gwa lukumi mu lwenda mu kinaana mu mukaaga (1986) kwali kubadde kwa mazima na bwenkanya. Nga 16 Gatonnya 2021, Museveni yaddamu okulondebwa ku kisanja ekyomukaaga n'ebitundu ataana mu munaana n'obutundu mukaaga ku buli kikumi (58.6%), wadde nga waaliwo obutambi bungi n'ebyogerwa ku kuwamba bbookisi z'obululu, ebifo ebironderwamu ebisukka ebikumi ebina (400) ng'abalonzi bonna baalonda, n'okutyoboola eddembe ly'obuntu. Museveni gye buvuddeko yalemera ku ky'okuwummula; okusinziira ku muwabuzi wa Pulezidenti, Museveni tayagala kubeera mukulembeze ku myaka kinaana (80%).<ref>{{Cite web |last=Asiimwe |first=George |date=2021-09-19 |title=Is Museveni Retiring in 2026? |url=https://chimpreports.com/is-museveni-retiring-in-2026/ |access-date=2026-08-06 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref> Museveni yasembeddwa omumyuka wa Pulezidenti okwesimbawo ku bwapulezidenti mu kulonda kwa 2026.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2022-10-02 |title=VP Alupo, Otafiire and Sempijja endorse Museveni for 2026 |url=https://www.independent.co.ug/vp-alupo-ministers-endorse-musevenis-2026-candidature/ |access-date=2026-08-31 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
== Obuto bwe ==
Museveni yazaalibwa omulaalo, Mzee Amos Kaguta (1916-2013) ne Esteri Kokundeka Nganzi (1918-2001) nga 15 Ogwomwenda 1944 e [[Rukungiri|Ntungamo]]. Ava mu ggwanga ly'Abahima mu bwakabaka bwe Mpororo (nga kati kitundu ku Ankole)<ref>{{cite news |date=17 February 2016 |title=Yoweri Museveni – Uganda's president profiled |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12421747 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531231636/https://www.bbc.com/news/world-africa-12421747 |archive-date=31 May 2023 |access-date=31 May 2023 |publisher=BBC}}</ref><ref>{{cite web |last1=Momodu |first1=Samuel |date=24 May 2021 |title=Yoweri Kuaguta Museveni (1944– ) |url=https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/yoweri-kaguta-museveni-1944/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531231636/https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/yoweri-kaguta-museveni-1944/ |archive-date=31 May 2023 |access-date=31 May 2023 |website=Blackpast}}</ref>.
Okusinziira ku Julius Nyerere, taata wa Museveni, Amos Kaguta, yali musirikale w'ekibinja eky'omusanvu mu magye lya King's African Rifles ekyalwana mu ssematalo owookubiri. Yoweri bwe yazaalibwa, abenganda ze baagambanga nti, "Taata we yali mu-seven" (ekiteega “omu ku b'ekyomusanvu”). Eno y'engeri gye yafunamu erinnya Museveni<ref>{{Cite web |title=Yoweri Museveni |url=https://www.britannica.com/biography/Yoweri--Museveni |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210103835/https://www.britannica.com/biography/Yoweri--Museveni |archive-date=10 February 2023 |access-date=16 January 2023 |website=Encyclopædia Britannica |language=en}}</ref>.
== Okusoma kwe ==
Oluvannyuma famire ye yasenguka n'egenda e [[:en:Ntungamo|Ntungamo]], mu bukulebeze bw'Abafuzi b'amatwale abangereza mu Uganda. Museveni yasomera ku masomero okuli Kyamate Elementary School, [[:en:Mbarara_High_School|Mbarara High School]], ne Ntare School<ref>{{Cite web |last=Kato |first=Chris |date=5 August 2025 |title=When Obote Unknowingly Made Museveni: The Untold Dar-es-Salaam Backdoor Entry |url=https://ugandatoday.co.ug/when-obote-unknowingly-made-museveni-the-untold-dar-es-salaam-backdoor-entry/ |access-date=16 March 2026 |website=ugandatoday.co.ug |language=en-GB}}</ref> ng'eno gye yasomera emisomo gye egya pulayimale ne sekendule. Era yasomerako ku ssettendekero ya [University of Dar es Salaamhttps://en.wikipedia.org/wiki/University of Dar es Salaam University of Dar es Salaam] mu [[Tanzania]] ku kusoma kwe okw'eddaala erya waggulu. Yasoma byanfuna na byabufuzi. Ssetttendekero eno mu kaseera kano ye yali entabiro ya bamwoyogwaggwanga ku ssemazinga wa Africa n'endowooza z'ebyobufuzi ez'ekinnammakisi. Bwe yali akyali ku ssettendekero, yatandikawo ekibina kya [[:en:University_Students'_African_Revolutionary_Front|University Students' African Revolutionary Front]] nga kye kali entabiri y'abayizi abalwanirira eddembe ly'obuntuera n'akulemberamu abayizi okugenda mu lutuula lwa FRELIMO-olwatuula mu Portuguese [[Mozambique]] gye baafumira okutendekebwa mu by'amagye. Mu kusoma ng'akolokota endowooza z'muzungu, [[:en:Walter_Rodney|Walter Rodney]], n'abalala, Museveni yawandiika ekitabo ku ngeri y'okuteekamu ebirowoozo bya [[:en:Frantz_Fanon|Frantz Fanon]]<ref>{{Cite web |date=15 February 2006 |title=Profile of Yoweri Kaguta Museveni |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58146/uganda-profile-yoweri-kaguta-museveni |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404085542/https://www.thenewhumanitarian.org/report/58146/uganda-profile-yoweri-kaguta-museveni |archive-date=4 April 2023 |access-date=16 January 2023 |website=The New Humanitarian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 February 2006 |title=Profile of Yoweri Kaguta Museveni |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/58146/uganda-profile-yoweri-kaguta-museveni |access-date=16 March 2026 |website=thenewhumanitarian.org |language=en}}</ref> mu nkola mu kuleetawo enkyukakyuka ku 's ideas on revolutionary violence to post-colonial Africa.
== Omukululo gwe ==
=== 1971–1979: Eggye lya Front for National Salvation n'oggyako kwa Amin ===
Amagye agaali tegakkiriziganya ne Amin gaalumba Uganda nga gava e [[Tanzania]] mu Gwomwenda gwa 1972 wabula ne gatasobola. Mu Gwekkumi, Tanzania ne Uganda zaateeka omukono ku ndagaano ya Mogadishu Agreement eyagaana abayeekera okusinziira mu ggwanga lya Tanzania okulumba Uganda.<ref>{{Cite book |last=Decker |first=Alicia C. |date=2014-11-15 |title=In Idi Amin’s Shadow: Women, Gender, and Militarism in Uganda |url=https://books.google.com/books?id=9JKdBAAAQBAJ&pg=PT18 |publisher=Ohio University Press |isbn=978-0-8214-4502-0 |language=en}}</ref> Museveni yava mu baali bavuganya gavumenti ab'amaanyi n'atandikawo eggye lya Front for National Salvation mu 1973. Mu Gwomunaana gw'omwaka gwe gumu, yawasa [[Janet Museveni|Janet Kainembabazi]].<ref>{{Cite web |title=allAfrica.com: Uganda: Janet Museveni Opens Up On Love, Family And Politics |url=http://allafrica.com/stories/201005240504.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017163917/http://allafrica.com/stories/201005240504.html |archive-date=2012-10-17 |access-date=2026-08-06 |website=allafrica.com |language=en |url-status=live }}</ref>
Mu Gwekkumi gwa 1978 amagye ga Uganda gaalumba Kagera Salient mu bukiikakkono bwa Tanzania, ekyatantikawo olutalo wakati wa [[:en:Uganda–Tanzania_War|Uganda ne Tanzania.]] Pulezidenti wa Tanzania Julius Nyerere yalagira eggye lya Tanzania People's Defence Force (TPDF) okulumba wamu n'okukunga bannayuganda abaali batawagira Amini okulwanyisa gavumenti ye. Museveni yasanyukira nnyo enteekateeka eno. Mu Ntenvu wa 1978 Nyerere n'amagye ge beegatta ku Museveni mu kibinja kya Silas Mayunga.<ref>{{Cite book |date=1997 |title=New African |url=https://books.google.com/books?id=nujsAAAAMAAJ |publisher=IC Magazines Limited |language=en}}</ref>
=== 1980–1986: Olutalo lwa Uganda olw'ekiyeekera ===
==== Obote II n'eggye lya National Resistance Army ====
Oluvannyuma lw'okumaamulako Amin mu 1979 n'okulonda okwawakanyizibwa ennyo okwakomywawo [[Milton Obote]] mu buyinza mu 1980, Museveni yakomawo mu Uganda n'abawagizi be okusobola okufuna obuwagizi mu byalo mu bitundu by'obukiikakkono n'obukiikakkonovvanjuba okusobola okutandikawo eggye lya [[:en:Popular_Resistance_Army|Popular Resistance Army]] (PRA). Olwo baateekateeka olutalo ku bukulembeze bwa Obote obwokubiri (Obote II) n'amagye ge agaalina ebyokulwanisa aga Uganda National Liberation Army (UNLA). Obulumbaganyi bwatandika n'okulumba enkambi y'amagye mu disitulikiti y'e Mubende mu kitundu ky'omu masekkati ga Uganda nga 6 Ogwokubiri 1981. Oluvannyuma , eggye lya PRA lyegatta ku kibinja ekirwanyi eky'eyaliko Pulezidenti [[:en:Yusufu_Lule|Yusufu Lule, ekya]] Uganda Freedom Fighters, okutondawo eggye lya National Resistance Army (NRA) nga kye kyali ekiwayi kyalyo eky'ebyobufuzi, [[National Resistance Movement]] (NRM). Ebibinja by'abayeekera ebibiri, ekya [[:en:Uganda_National_Rescue_Front|Uganda National Rescue Front]] (UNRF) n'ekyali ekya Uganda National Army (FUNA), byenganga amagye ga Obote. Eggye lya FUNA lyatandikibwawo mu bitundu bya [[:en:West_Nile_sub-region|West Nile]] mu bantu abaali batawagirwa Amin.<ref>{{Cite web |title=Peace and conflict in northern Uganda 2002-06 (2010) {{!}} Conciliation Resources |url=https://www.c-r.org/accord/northern-uganda/peace-and-conflict-northern-uganda-2002-06-2010 |access-date=2026-08-06 |website=www.c-r.org}}</ref>
Eggye lya NRA/NRM lyateekawo enteekateeka ya ssemasonga ekkumi "Ten-point Programme" nga ze zaali ezookukolebwako gavumenti eyali eddako, omwali: demokulasiya, ebyokwerinda, okuzzawo obumu mu bantu mu ggwanga, okulwanirira obwetwaze bw'eggwanga, okussaawo ebyenfuna ebiganyula buli munnansi era eby'olubeerera; okutumbula obuweereza eri abantu; okumalwo obuli bw'enguzi n'okukozesa obubi obuyinza; okumalawo obutali bwenkanya; okukolagana n'amawanga amalala agali ku ssemazinga wa Africa n'ebyenfuna ebyalina okubeeramu abagagga ennyo wamu n'ebyo ebirumiriwa abantu ba bulijjo.<ref>{{Cite web |title=Profiles of the parties to the conflict (2002) {{!}} Conciliation Resources |url=https://www.c-r.org/accord/northern-uganda/profiles-parties-conflict-2002 |access-date=2026-08-06 |website=www.c-r.org}}</ref>
Ekitongole ekikessi ekya [[:en:Central_Intelligence_Agency|Central Intelligence Agency]] nga kisinziira ku bibalo bya ''World Factbook'' kiteebereza nti obukulembeze bwa Obote bwali buvunaanyizibwa ku kufa kw'abantu ba bulijjo abasukka emitwalo ekkumi (100,000) okwetooloola Uganda. civilian deaths across [[Yuganda|Uganda]].<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/uganda/ |title=Archive copy |access-date=2022-11-20 |archive-date=2021-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213104751/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/uganda/ |url-status=dead }}</ref>
==== Endagaano y'e Nairobi eya 1985 ====
Nga 27 Ogwomusanvu 1985, okweyawulamu mu gavumenti y'ekibiina kya [[Uganda People's Congress]] kyasobozesa eyali omuduumizi w'amagye gya Obote, Loteenanti- Genero Tito Okello , eyali Omukyoli okuwamba obuyinza. Museveni ne NRM/NRA baali banyiivu nnyo nti enkyukakyuka gye baali balwaniridde okumala emyala ena (4) yali "eyingiriddwa" eggye lya UNLA, kye baalaba nga waaliwo nnyo okutyoboola eddembe ly'obuntu mu bukulembeze bwa Obote II.<ref>{{Cite journal |last=Tindigarukayo |first=Jimmy K. |date=1988 |title=Uganda, 1979-85: Leadership in Transition |url=https://www.jstor.org/stable/161322 |journal=The Journal of Modern African Studies |volume=26 |issue=4 |pages=607–622 |issn=0022-278X}}</ref>
Wadde nga waaliwo okukkiriziganya, wabula, eggye lya NRM/NRA oluvannyuma lyakkiriziganya enjogerezeganya ez'emirembe n'ekibinja ekyakulemberwamu Pulezidenti wa [[Kenya]] President Daniel arap Moi. Enjogerezeganya ezaakulungula ebbanga okuva nga 26 Ogwomunaana okutuuka nga 17 Ntenvu, The talks, which lasted from 26 August to 17 December, zaaleetawo akaseera ak'eddembe era okulwana ne kusirika amangu ddala. Endagaano ey'enkomeredde yateekebwako omukono e Nairobi, nga yateeka essira ku kuteeka wansi ebyokulwanyisa, okuggya amagye mu [[Kampala]], okugatta amagye ga NRA n'aga gavumenti, okuteeka obukulembeze bw'ekibinja ky'abayeekera ekya NRA ku kakiiko k'amagye. Bino tebyatuukirizibwa.<ref>{{Cite book |date=2026-07-27 |title=The Times |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Times&oldid=1366415694 |language=en}}</ref>
==== Olutalo lw'e Kampala ====
Bwe yali yeetabye mu njogerezeganya ezeemirembe, Museveni yali ateebereza amagye ga Genero Mobutu Sésé Seko owa Zaire okwetabya amagye ga Zaire mu kuyambako amagye ga munnamagye Okello okuvuunika gavumenti. Wabula, nga 20 Gatonnya 1986, enkumi n'enkumi z'amagye agaali amawulize eri Amin nga gayambibwako amagye ga Zaire gaayingira mu Uganda. Amagye gano gaayingrawo oluvannyuma lw'okutendekebwa okwekyama mu Zaire okuva mu kusaba okwali kukoleddwa Okello ennaku kkumi emabega.<ref>{{Cite book |date=2026-08-04 |title=The Guardian |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Guardian&oldid=1367734904 |language=en}}</ref>
Nga 22 Gatonnya, amagye ga gavumenti mu Kampala gaali gatandise okuva mu bifo byago olwo abayeekera ne basobola okufuna amaanyi nga basinziira mu bitundu by'obukiikakkono n'obukiikakkono-ggwanjuba.<ref>{{Cite book |date=2026-07-27 |title=The Times |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Times&oldid=1366415694 |language=en}}</ref>
Museveni yalayizibwa ku Bwapulezidenti nga 29 Gatonnya. "Kuno si kukyusa bukyusa magye, nkyukakyuka ey'omuggundu," Museveni bwe yategeeza oluvannyuma lw'omukolo ogwakulemberwamu Ssaabalamuzi enzaalwa ya Bungereza Peter Allen. Bwe yali ayogerako eri enkumi n'enkumi z'abantu wabweru wa Paalamenti, Pulezidenti omuggya yasuubiza okukomyawo demokulasiya, "Abantu ba Africa, bannayuganda, balina eddembe okubeera ne gavumenti essa ekitiibwa mu demokulasiya."Si kuyambibwa buyambibwa okuva eri gavumenti yonna, abantu be balina okukola gavumenti, sso si gavumenti yo nga yo." <ref>{{Cite book |date=2026-07-27 |title=The Times |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Times&oldid=1366415694 |language=en}}</ref>
=== Okujja mu buyinza: 1986–1996 ===
[[File:ReaganMuseveni.jpg|thumb|Ensisinka ya Museveni ne Pulezidenti [[Ronald Reagan]] mu maka g'Obwapulezidenti aga White House mu Gwekkumi gwa in October 1987]]
==== Okuzzaawo ebyobufuzi n'ebyenfuna ====
Uganda yatandika okwetaba mu nteekateeka ya IMF ey'okuddaabulula ebyenfuna mu 1987. Ebiruubirirwa byayo mwalimu okuzzaawo okukuwasizaako bannabyanfuna okusobola okukuza, okusiga ensimbi, okutondawo emirimu kko n'ebintu ebitundibwa wabweru w'eggwanga; okukyusa ebyenfuna okwesigamwa ebyenfuna by'eggwanga naddala okutumbula ebyobusuubuzi nng'essira lyali liteereddwa ku kwongera ku bintu ebitundibwa wabweru w'eggwanga; okuggyawo obukwakkulizo n'okutereeza ebitongole bya gavumenti okusobola okutondawo enkulaakulana ey'ensibo mu byenfuna kko n'okukulaakulanya ebitongole by'obwannakyewa n'okusobozesa buli omu okubeera n'omukisa okwetaba mu byobusuubuzi ku madaala gonna.<ref>{{Cite web |title=SAP's in Uganda |url=http://members.aol.com/apuuli/sapuga.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000529093127/http://members.aol.com/apuuli/sapuga.htm |archive-date=2000-05-29 |access-date=2026-08-06 |website=members.aol.com}}</ref>
==== Eddembe ly'obuntu n'ebyokwerinda munda mu ggwanga ====
NRM yajja mu buyinza ng'esuubiza okuzzaawo ebyokwerinda n'okuteeka ekitiibwa mu ddembe ly'obuntu. Mu butuufu, kino kiri mu nteekateeka ya NRM eya ssemasonga ekkumi (10) "NRM's ten-point programme", nga Museveni bwe yakinogaanya mu kwogera kwe ng'alayira.<ref>{{Cite news |last=Rule |first=Sheila |last2=Times |first2=Special To the New York |date=1986-01-30 |title=REBEL SWORN IN AS UGANDA PRESIDENT |url=https://www.nytimes.com/1986/01/30/world/rebel-sworn-in-as-uganda-president.html |access-date=2026-08-06 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-29 |title=Museveni 40 years ago: Ours is not a mere change of guard; it is a fundamental change |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/museveni-40-years-ago-ours-is-not-a-mere-change-of-guard-it-is-a-fundamental-change-1468582 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Ssemasonga eyookubiri ku nteekateeka yaffe ya byakwerinda by'abantu n'ebintu byabwe. Buli muntu mu Ugannda alina okubeera n'obukiimi [obwannamaddala] okusobola okubeera awantu wonna w'ayagadde. Omuntu yenna, oba ekibinja kyonna ekitiisatiisa ebyokwerinda by'abantu baffa birina okukolebwako ewatali kisa. Bannayuganda balina kufa okufa okwobutonde kwe tutalinaako busobozi bwonna, naye si kuttibwa bantu bannaffe abagenda mu maaso n'okwegolorera kko n'okussiza ku ttaka lyaffe.
Newankubadde nga Museveni ka yali akulira gavumenti empya mu Kampala, NRM yali tesobola kulaga busobozi bwayo okwetooloola Uganda yonna, okulwanisa abaali bagirwanisa ab'enjawulo. Okuva ku ntandikwa y'Obwapulezidenti bwa Museveni, yalina obuwagizi bungi okuva mu bantu abaali mu luse lw'Olunnabantu mu bukiikakkono n'obukiikakkono-ggwanjuba, Museveni gye yali yasimba amakanda. Museveni yasobola okufuna Abakalamajongo, abaalina akasaayi k'obulunzi bw'ente mu kitundu ky'obukiikaddyo-vvanjuba ekyalimu abantu abatono abataalina ddoboozi lya nkizo nnyo mu byabufuzi, okubeera ku ludda lwe ng'abawa ekifo mu gavumenti empya. Ekitundu ky'obukiikaddyo okwetooloola ensalo ya [[Sudaani|Sudan]], wabula, kyo kyamutawaanya nnyo. Mu kitundu kya, ekyalimu Abakakwa n'Abalugubala (mu kusooka abaali bawagira Amini), ebibinja by'abayeekera okwali ekya UNRF ne FUNA byalwana okumala emyaka egiwera okutuusa lwe baagatta agaali gasumbibwa ekitundu ne demokulasiya mu kitundu ekyali kyogerwako. Omukulembeze w'ekibinja ky'abayeekera ekya UNRF, [[Moses Ali]], yava mu by'obuyeekera era ne yeewaayo eri gavumenti n'afuulibwa omumyuka wa ssaabaminisita owookubiri. Abantu okuva mu bitundu by'obukiikaddyo bw'eggwanga baalaba okujja kwa gavumenti mu buyinza eyali ekulemberwa omuntu eyali ava mu bukiikakkono bw'eggwanga ng'ekintu ekyabakankanya ennyo. Ebibinja by'abayeekera byatandikibwawo abantu b'e Lango, Acholi, ne Teso, baafufuggazibwa olw'amaanyi g'eggye lya NRA okujjaku mu bitundu by'ewala ennyo ensalo ya Sudan gye yali ebasobozesa. Ekibinja ky'abayeekea ekyali mu bitundu bya Acholi ekya Uganda People's Democratic Army (UPDA) kyalemwa okulemesa NRA okubeera mu kitundu kya Acholi, ekyaleka ekibiina ky'abayeekera ekya Holy Spirit Movement (HSM) nga si kimativu. Okuwangulwa kw'ebibiina by'abayeekera byombi okwali UPDA ne HSM olutalo kwalulekamu ekibinja oluvannyuma ekyategeereeka nga ekya Lord's Resistance Army (LRA), ekyali kiyinza okwekyusiza Abacholi bo bennyini.<ref>{{Cite book |last=Landis |first=Dan |date=2012-02-14 |title=Handbook of Ethnic Conflict: International Perspectives |url=https://books.google.com/books?id=-kmTe1XVcW4C&pg=PA415 |last2=Albert |first2=Rosita D. |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4614-0448-4 |language=en}}</ref>
[[File:80th_Anniversary_Kim_Il-Sung.jpg|thumb|Museveni (olunyiriri olusooka, owookusatu okuva ku ddyo) ku bikujjuko by'amazalibwa ga Kim Il-sung ag'emyaka ekinaana (80) mu 1992]]
Eggye lya NRA oluvannyuma lyafuna ekifaananyi ekirungi bwe kyatuuka mu kussa ekitiibwa mu ddembe ly'abantu aba bulijjo, nerwankubadde oluvannyuma Museveni yakolokotwa olw'okukozesa abaana mu magye ge. Ekintu ekitaalaga mpisa mu ggye lya NRA era ne kyonoona ekifaananyi ky'obwenkanya kye baali bafunye. "Abasajja ba Museveni bwe baali baakajja beeyisa bulungi nnyo era ne tubaaniriza," omunakyalo omu bwe yategeeza, "naye oluvannyuma ne batandika okukwata abantu n'okubatta."<ref>{{Cite web |title=Daily Times - Leading News Resource of Pakistan |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_30-5-2002_pg3_4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022145738/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_30-5-2002_pg3_4 |archive-date=2012-10-22 |access-date=2026-08-06 |website=www.dailytimes.com.pk |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.teachkidspeace.org/doc315.php |access-date=2022-11-20 |archive-date=2006-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060910160452/http://www.teachkidspeace.org/doc315.php |url-status=dead }}</ref>
Mu Gwokusatu gwa 1989, ekitongole kya Amnesty International kyafulumya alipoota ku ddembe ly'obuntu mu Uganda, eyatuumibwa, "T''he Human Rights Record 1986–1989"''. Ekitongole kino kyawandiika ku kutyoboola eddembe ly'obuntu okwali kweyongedde ennyo mu Uganda okwali kukolebwa amagye ga NRA. Okusinziira ku mukungu w'ekibiina ky'amawanga amagatte, [[Olara Otunnu]], yategeeza nti Museveni yeetaba mu kittabantu ekya Nilotic – luo ku bantu abaali babeera mu kitundu ky'obukiikaddyo bw'eggwanga. Mu kaseera akamu olutalo mwe lwanyiinyiitirira ennyo, wakati w'Ogwekkumi ne Ntenvu wa 1988, eggye lya NRA lyaggya abantu abasukka mu mutwalo ogumu (100,000) mu maka gaabwe ne mu kibuga ky'e Gulu mu bukake.Abajaasi batta ebikumi n'ebikumi by'abantu bwe baali babakaka okutambula, okwokya amaka gaabwe wamu n'ebyagi (amatereko g'emmere).<ref>{{Cite web |last=Amnesty International, International Secretariat |title=Uganda: Breaking the circle: Protecting human rights in the northern war zone - Amnesty International |url=http://web.amnesty.org/library/Index/ENGAFR590011999?open&of=ENG-UGA |archive-url=https://web.archive.org/web/20071107113401/http://web.amnesty.org/library/Index/ENGAFR590011999?open&of=ENG-UGA |archive-date=2007-11-07 |access-date=2026-08-06 |website=web.amnesty.org}}</ref> Wabula, mu kuggywa kwalwo, alipoota yawa abantu abamu essuubi.
Wabula, nga 13 Ogwomwenda, eyaliko [[:en:Inspector_General_of_Police|ssenkulu wa Poliisi]] wa Museveni, Genero Kale Kayihura yateekebwa ku lukalala lw'abaalina okussibwako envumbo ekitongole kya America ekirwanirira eddembe ly'obuntu ekya [[:en:United_States_Department_of_the_Treasury|United States Department of the Treasury]] olw'okutyoboola ennyo eddembe ly'obuntu mu kiseera we yabeere ssaabaduumizi wa poliisi (Okuva mu 2005 okutuuka mu Gwokusatu gwa 2018). Kino kyali kiva mu mirimu egyakolebwanga ekitongole kya poliisi ekya "Flying Squad Unit" ekyatulugunyanga ennyo abantu kko n'obuli bw'enguzi. Oluvannyuma Kayihura yasikizibwa [[:en:Martin_Okoth_Ochola|Martin Okoth Ochola]].
=== Alondebwa mu kisanja ekisooka (1996–2001) ===
==== Okulonda ====
Okulonda okwasooka mu gavumenti ya Museveni kwaliwo nga 9 Ogwokutaano 1996. Museveni yawangula [[:en:Paul_Ssemogerere_(politician)|Paul Ssemogerere]] ow'ekibiina kya [[:en:Democratic_Party_(Uganda)|Democratic Party]], eyawakanya ebyava mu kulonda mu kibiina ky'omukago gwa "Inter-party forces coalition", kwossa ne Kibirige Mayanja eyawakanya ennyo engeri abalonzi gye baali bawandiisiddwamu. Museveni yawangula n'ebitundu nsanvu mu bibiri n'obutundutundu butaano ku buli kikumi. Okuva ku bitundu by'abalonzi nsanvu mu bibiri n'obutundutundu mukaaga ku buli kikumi abaali balina okulonda. Wadde ng'ebitongole by'ensi yonna ne Bannayuganda abatunuulira ebyobufuzi baalaba okulonda kuno ng'okutuufu, abaakwetabamu bonna baagaana ebyakuvaamu. Museveni yalayizibwa nga Pulezidenti omulundi Ogwokubiri nga 12 Ogwokutaano 1996.<ref>{{Cite book |last=Nohlen |first=Dieter |date=1999-07-22 |title=Elections in Africa:A Data Handbook: A Data Handbook |url=https://books.google.com/books?id=9v1MnKYHSLoC |last2=Thibaut |first2=Bernard |last3=Krennerich |first3=Michael |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-829645-4 |language=en}}</ref>
Mu 1997 yatandikawo okusoma kwa bonnabasome okw'obwereere okwa Pulayimale.<ref>{{Cite news |date=2010-10-29 |title=Uganda's first Batwa pygmy graduate |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-11601101 |access-date=2026-08-06 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>
Okulonda okw'omulundi ogwokubiri waliwo mu mwaka gwa 2001. Pulezidenti Museveni yafuna obululu ebitundu nkaaga mu mwenda (69) ku buli kikumi era n'awangula munne eyamuli ku mbiranye [[:en:Kizza_Besigye|Kizza Besigye]]. Besigye yali nnyo ku lusegere lwa Pulezidenti Museveni era ye yali omusawo we mu kaseera we baabeerera mu lutalo lw'omu nsiko. Wabula, ababiri bano baafuna obutakkaanya bwe twali nga tetunnagenda mu kulonda kwa 2001, Besigye we yasalirawo okwesimbawo ku bwapulezidenti.<ref>{{Cite news |date=2011-02-14 |title=Uganda's Kizza Besigye - veteran opposition leader profiled |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-12431180 |access-date=2026-08-06 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Okunoonya akalulu ka 2001 kwaliwo nnyo okulaga obukyayi nga Pulezidenti Museveni yali atiisatiisa okuteeka abaali bamuvuganya "ebigere mukaaga wansi we".<ref>{{Cite news |title=In Uganda, Museveni finds biggest election obstacle in former friends |url=https://www.csmonitor.com/World/Africa/2015/0714/In-Uganda-Museveni-finds-biggest-election-obstacle-in-former-friends |access-date=2026-08-06 |work=Christian Science Monitor |issn=0882-7729}}</ref>
Okulonda kwavaamu okwekubira enduulu okwakolebwa mu [[:en:Supreme_Court_of_Uganda|kkooti etaputa ssemateeka ensukkulumu]] nga Besigye ye yakuteekayo. Kkooti yasalawo nti okulonda kwali kwa mazima na bwenkaya wabula n'egaana okusazaamu ebyava mu kulonda nga beesigama ku balamuzi basatu (3) abaasalawo nti okulonda tekusazibwamu n'ababiri (2) abaasalawo nti okulonda kusazibwemu kw'abo abatuula ku kakiiko ka kkooti ensukkulumu etaputa ssemateeka. Kkooti yasalawo nti newankubadde okulonda kwalimu ebintu ebitakkirizibwa mu mateeka bingi, tebyataataaganya bintu byava mu kulonda. Ssaabalamuzi [[:en:Benjamin_Odoki|Benjamin Odoki]] n'omulamuzi Alfred Karokora ne Joseph Mulenga omusango baagusalira ku ludda lw'omuwawaabirwa sso nga ate abalamuzi Aurthur Haggai Oder ne John Tsekoko bo omusanga gaagusalira ku ludda lwa Besigye.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.monitor.co.ug/Elections/-/2787154/861074/-/item/2/-/6ngvlz/-/index.html |access-date=2022-11-20 |archive-date=2017-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706015048/http://www.monitor.co.ug/Elections/-/2787154/861074/-/item/2/-/6ngvlz/-/index.html |url-status=dead }}</ref>
==== Ebirabo ky'ensi yonna ====
Museveni yalondebwa nga ssentebe w'[[Organisation of African Unity|ekibiina ekitaba amawanga g'ensi yonna ekya Organisation of African Unity]] (OAU) mu 1991 ne 1992.
Oboolyawo obuwanguzi Museveni bwe yaakasinga okutuukako wamu ne gavumenti ye ye kaweefube w'okulwanyisa nnawookeera w'ekirwadde kya mukenenya. Mu myaka gya 1980, [[Yuganda|Uganda]] yali emu ku nsi ezaali zisingamu omuwendo gw'abantu abaali balina akawuka akaleeta obulwadde bwa mukenenya okwetooloola ensi yonna, naye mu kaseera kano, omuwendo gw'abantu abano gugenze gukendeera mu Uganda. Era eggwanga lyogerwako ng'eririna abalwadde ba mukenenya abatono ennyo mu lutalo lw'okulwanyisa akawuka akaleeta ekirwadde kya mukenenya okwetooloola ensi yonna (laba AIDS in Africa). Emu ku nteekateeka ezikulembeddwamu Pulezidenti Museveni okulwanyisa obulwadde bwa mukennenya n'akawuka akaleeta mukenenya y'enteekateeka ya ABC. Enteekateeka ya ABC yalimu ebitundu ebikulu bisatu "Okwewala, Okubeera omwesigwa, Oba okukozesa obupiira, singa A ne B zibeera teziteekeddwa mu nkola." Mu Gwokuna gwa 1998, Uganda yafuuka ensi eyasooka okulangirirwa okubeera n'obusobozi okwewola wansi w'enteekateeka y'okuyamba ensi enjavu eya "Heavily Indebted Poor Countries" (HIPC), n'efuna obuyambi bw'obukadde bwa ddoola za America lusanvu "US$700".<ref>{{Cite web |title=Uganda - Heavily Indebted Poor Country Initiative (HIPC) |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/AFRICAEXT/UGANDAEXTN/0,,contentMDK:20225952~menuPK:473833~pagePK:141137~piPK:217854~theSitePK:374864,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050317144306/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/AFRICAEXT/UGANDAEXTN/0,,contentMDK:20225952~menuPK:473833~pagePK:141137~piPK:217854~theSitePK:374864,00.html |archive-date=2005-03-17 |access-date=2026-08-06 |website=web.worldbank.org}}</ref>
Museveni yasiimibwa olw'enteekateeka ze ezimu ez'okuyamba abakazi mu ggwanga. Yakolako n'omukyala [[Specioza Kazibwe]], ng'omumyuka we ku bwapulezidenti, kumpi okumala emyaka kkumi, era n'akola kya maanyi nnyo okusobozesa abakazi okugenda okusoma. Ku ludda olulala, Museveni yagaana okusaba kw'abakyala okubeera n'obuyinza ku ttaka lya famire (eddembe ly'abakyala okubeera n'obuyinza oba n'omugabo ku bintu omukyala by'abeera akoze n'omwami nga bali mu bufumbo).<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.wougnet.org/Documents/gender_politicalparties.html |access-date=2022-11-20 |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118231702/http://www.wougnet.org/Documents/gender_politicalparties.html |url-status=dead }}</ref>
[[:en:New_York_Times|Olupapula lw'amulire olufulumira mu America olwa "''New York Times'']]''" bye lwayogera ku Museveni mu'' 1997.<ref>{{Cite web |title=The New York Times> Search> Abstract |url=http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F30916FF385B0C768DDDAF0894DF494D81 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060129234019/http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F30916FF385B0C768DDDAF0894DF494D81 |archive-date=2006-01-29 |access-date=2026-08-06 |website=query.nytimes.com |url-status=live }}</ref><blockquote>Ennaku zino za kwenyumirizaamu nnyo eri eyaliko omuyeekera nga mu kaseera kano y'akulembera Uganda. Akozesa enteekateeka n'obubonero bw'abakulembeze okukuuma obuyinza n'okutuuka ku kiruubirirwa kye. Abakukunavu wamu n'abakugu abamu ku lukalu lwa Africa bagamba nti , tekyewuunyisa nnyo. Pulezidenti Yoweri K okukola ekyo. Museveni yatandika omugendo gw'endowooza okukyusa ennyo Africa, okumalirawo ddala obuli bw'enguzi, okuteekawo gavumenti engumu enno nga bwe kyali mu kiseera ky'olutalo lw'endowooza (Cold war). Mu nnaku zino, aboogezi ku nsonga z'ebyobufuzi okwetooloola ssemazinga bayita Mw. Museveni [[:en:Otto_von_Bismarck|Bismarck]] wa Africa. Abantu abamu bamutwala ng'omuzira wa Africa omulala ng'addirira omuzira wa South African Pulezidenti [[Nelson Mandela]].</blockquote>Mu mpapula entongole ezaafulumizibwa Madeleine Albright mu Ntenvu wa 1997 ng'alambula olukalu lwa Africa nga ssaabawandiisi w'ettwale, Museveni yayogerwako obukulembeze bwa Clinton "ng'entabiro y'essuubi" atambulira ewamu "n'okutaba ebiwayi ebibiri ebya demokulasiya", newankubadde nti Uganda eddukanyzibwa ku musingi gw'ebyobufuzi obw'ebibiina ebingi.<ref>{{Cite news |last=French |first=Howard W. |date=1997-12-16 |title=Albright in Africa: The Embraceable Regimes? |url=https://www.nytimes.com/1997/12/16/world/albright-in-africa-the-embraceable-regimes.html |access-date=2026-08-06 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
Museveni abadde nnyo munywanyi ow'omugaso owa United States mu lutalo lw'ekiyeekera.<ref>{{Cite news |last=French |first=Howard W. |date=1997-12-16 |title=Albright in Africa: The Embraceable Regimes? |url=https://www.nytimes.com/1997/12/16/world/albright-in-africa-the-embraceable-regimes.html |access-date=2026-08-06 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>
==== Akakuubagano k'ekitundu ====
Oluvannyuma lw'[[:en:Rwandan_genocide|ekittabantu ekyali mu Rwanda mu mwaka gwa]] 1994, gavumenti ya [[Rwanda|Rwanda yawulira ng'etidde nnyo olw'okubeera n]]'okwetooloola ennyo ensalo ya Rwanda mu [[Democratic Republic of Congo|Democratic Republic of the Congo]] (DRC) eyali ey'eyaliko omusirikale wa Rwanda owa gavumenti eyali evuddeko. Abajaasi bano baayambibwako Mobutu Sese Seko, okukulemberamu Rwanda (nga bayambibwako Museveni) n'abayeekera ba Loteenaanti Kabila abeetaba mu Lutalo lwa Congo olwasoosa okusobola okumaamulako Mobutu okusobola okutwala obuyinza mu DRC.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://journals.cambridge.org/action/displayFulltext?type=1&fid=78408&jid=MOA&volumeId=39&issueId=02&aid=78407 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2021-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305153031/http://journals.cambridge.org/action/displayFulltext?type=1&fid=78408&jid=MOA&volumeId=39&issueId=02&aid=78407 |url-status=dead }}</ref>: 267–268
Mu Gwomunaana gwa 1998, Rwanda ne Uganda baddamu okulumba DRC mu lutalo lwa Congo olwokubiri, nga mu kiseera kino baali baagala kumaamulako Kabila, eyaliko munywanyi wa Museveni ne Kagame. Museveni ng'ali wamu n'abawi b'amagezi abatono abaamuli ku lusegere baakola okusalawo okusindika eggye lya Uganda People's Defence Force (UPDF) mu DRC. Abantu ab'enkizo ennyo baalaga nti Paalamenti ya Uganda n'abawabuzi ku ludda lw'abantu aba bulijjo baali tebeebuziddwako ku nsonga eno, nga bwe kirambikibwa mu ssemateeka wa 1995.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://journals.cambridge.org/action/displayFulltext?type=1&fid=78408&jid=MOA&volumeId=39&issueId=02&aid=78407 |access-date=2022-11-20 |archive-date=2021-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305153031/http://journals.cambridge.org/action/displayFulltext?type=1&fid=78408&jid=MOA&volumeId=39&issueId=02&aid=78407 |url-status=dead }}</ref> : 262–263 Museveni mu kaseera kano yakunga abantu abaali bifo eby'enkizo okwenyigira mu nsonga eno.<ref>{{Cite web |date=2022-08-29 |title=International Crisis Group |url=https://www.crisisgroup.org/fr |access-date=2026-08-06 |website=www.crisisgroup.org |language=en}}</ref> "Twawulira nga bannansi ba Rwanda be baatandika olutalo era gwali mulimu gwabwe okugenda mu maaso okumariza omulimu, naye Pulezidenti waffe yatwala obudde n'atumatiza nti twalina omukono ku kyali kigenda mu maaso mu Congo", omujaasi ow'oku ntikko ye yayogera ebyo. Ensonga entongole lwaki Uganda yeetaba mu lutalo luno kwe kukomya "ekittabantu" ekyali kikolebwa ku bantu b'ekika ky'e Banyamulenge mu DRC nga balwanagana n'amagye ga Rwanda wamu n'ago aga Kabila eyali alemereddwa okuteeka obukuumi ku nsalo wamu n'okukkiriza amagye ga Allied Democratic Forces (ADF) okulumba Uganda nga gatera okusinziira mu DRC. Mu butuufu, amagye ga UPDF gaateekebwa munda mu DRC, mu buwanvu obusukka kkiromita lukumi (1,000) (620 mi) bu buvanjuba bwa Uganda ku we basalaganira ne DRC.<ref>{{Cite web |date=2022-08-29 |title=International Crisis Group |url=https://www.crisisgroup.org/fr |access-date=2026-08-06 |website=www.crisisgroup.org |language=en}}</ref>
Amagye okuva e Rwanda nee Uganda gaalumba era ne gayingira ekitundu ky'eggwanga ekyalimu ennyo ebyobugagga eby'omu ttaka n'embaawo. Obulumbaganyi buno bwaviirako eggwanga lya America okuwera obuyambi bwonna bwe lyali liwa Uganda, ekintu ekyayiwa ennyo obukulembeze bwa Clinton kubanga yali asuubidde okukozesa Uganda ng'entabiro y'enteekateeka y'okumalawo obutabanguko mu Africa eya "African Crisis Response". Mu 2000, amagye ga Rwanda ne Uganda gaalwanagana ku bunyomero bwa mirundi esatu mu kibuga kya DRC eky'e Kisangani, ekyaviirako okutya wamu n'okuseebengerera kw'enkolagana wakati wa Kagame ne Museveni. Gavumenti ya Uganda ezze ekolokotebwa nnyo olw'okwongera amaanyi mu kakuubagano k'e Ituri, akamu ku bukuubagano obwali mu lutalo lw'e Congo olwokubiri. Amagye ga Uganda mu butongole gava mu Congo mu 2003 era ekibinja ky'ekibiina ky'amawanga amagatte ekikuuma emirembe ne kiteekebwa mu kifo kino. Mu Ntenvu wa 2005, [[:en:International_Court_of_Justice|Kkooti y'ensi yonna etaputa ssemateeka]] yasala nti Uganda wali ya kuliyirira DRC olw'okutyoboola eddembe ly'obuntu olwakolebwa mu lutalo lwa Congo olwokubiri.<ref>https://web.archive.org/web/20061002125625/http://www.icj-cij.org/icjwww/ipresscom/ipress2005/ipresscom2005-26_co_20051219.htm</ref>
=== Ekisanja ekyokubiri (2001–2006) ===
==== Okulonda kwa 2001 elections ====
Mu 2001, Museveni yawangula okulonda kw'obwapulezidenti nga ye yasinga okufuna ebitundu by'obululu ebisinga obungi, nga yali yeesimbyewo n'eyali mukwano gwe ate era omusawo we [[Kizza Besigye]] nga ye yamuli ennyo ku mbiranye. Mu kamu ku bubade obwamutunda ennyo mu bantu, Museveni yatambulira ku Booda booda okugenda okutwalayo empapulaze ez'okumusunsula okuwesimbawo. ''Bodaboda'' okusinziira ku ndowooza z'abazungu, booda booda kika kya ntambula ekya layisi wabula nga kya bulabe nnyo, ekitambuza abasaabaze okwetooloola ebibuga n'ebyalo mu kitundu ky'obugwanjuba bwa East Africa.<ref>{{Cite web |title=Telegraph {{!}} News {{!}} Worldwide |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2005/08/13/wwide13.xml&sSheet=/news/2005/08/13/ixworld.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060209001940/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2005/08/13/wwide13.xml&sSheet=/news/2005/08/13/ixworld.html |archive-date=2006-02-09 |access-date=2026-08-06 |website=www.telegraph.co.uk}}</ref>
Waaliwo okwemulugunya n'obukambwe bungi mu kunoonya akalulu k'obwapulezidenti mu 2001, mwalabikiramu okutyoboola eddembe ly'obuntu oluvannyuma lw'okulangirira Museveni ku buwanguzi. Besigye yagenda mu kkooti ya Uganda ensukkulumu okuwakanya ebyali bivudde mu kulonda. Abalamuzi babiri ku bataano baasala nga bagamba nti okulonda kwalimu ebirumira bingi era ebyali bikuvuddemu byalina okusazibwamu. Abalamuzi abalala bo baasala nti ebirumira bino byali tebitaataaganyizza byava mu kulonda , wabula ne bateesa nti, "waliiwo obujulizi obwali bulagira ddala nti omuwendo gw'ebifo ebyalondebwamu mungi byalimu okubba obululu" ne mu bitundu by'eggwanga ebirala, "era ne kiba ng'akawaayiro k'okubeera n'okulonda okw'amazima n'obwenkanya nga katyoboolwa."<ref>{{Cite web |title=Telegraph {{!}} News {{!}} Worldwide |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2005/08/13/wwide13.xml&sSheet=/news/2005/08/13/ixworld.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060209001940/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2005/08/13/wwide13.xml&sSheet=/news/2005/08/13/ixworld.html |archive-date=2006-02-09 |access-date=2026-08-06 |website=www.telegraph.co.uk}}</ref>
==== Ebyobufuzi by'abangi n'okukyusa ssemateeka. ====
[[File:BushMuseveniEntebbe2003.jpg|thumb|Pulezidenti Museveni ne Pulezidenti wa U.S. [[:en:George_W._Bush|George W. Bush]] mu Gwomukaaga gwa 2003]]
Oluvannyuma lw'okulonda, ebibiina by'ebyobufuzi ebyali birinnya mu kimu ne Museveni byatandika kakuyege w'okukola ennongoosereza mu ssemateeka aggyibwemu akawaayiro k'ekkomo ku bisanja bya Pulezidenti, okumusobozesa okuddamu okwesimbawo mu kulonda kwa 2006. Ssemateeka wa 1995 yali yateeka ekkomo lya bisanja bibiri ku Pulezidenti abeera aliko<ref>{{Cite news |date=10 January 2021 |title=Uganda's Yoweri Museveni: How an ex-rebel has stayed in power for 35 years |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-55550932 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251229122848/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-55550932 |archive-date=29 December 2025 |access-date=19 January 2026 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>.
Enteekateeka y'okukyusa ssemateeka n'ebyali bigambibwa okumalawo oludda oluvuganya mu byobufuzi by'eggwanga kyakolokotebwa nnyo abantu aboogera ku byobufuzi kuno, ebibiina by'ensi yonna, n'abagabirizi b'obuyambi mu Uganda<ref>{{Cite book |last=Tapscott |first=Rebecca |date=2021 |title=Arbitrary States: Social Control and Modern Authoritarianism in Museveni's Uganda |url=https://global.oup.com/academic/product/arbitrary-states-9780198856474 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-259847-9 |language=en |access-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312044854/https://global.oup.com/academic/product/arbitrary-states-9780198856474?cc=us&lang=en& |archive-date=12 March 2024 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Tripp |first=Aili Mari |year=2004 |title=The Changing Face of Authoritarianism in Africa: The Case of Uganda |url=https://www.jstor.org/stable/4187590 |url-status=live |journal=Africa Today |volume=50 |issue=3 |pages=3–26 |doi=10.1353/at.2004.0035 |issn=0001-9887 |jstor=4187590 |s2cid=154238851 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628183647/https://www.jstor.org/stable/4187590 |archive-date=28 June 2021 |access-date=28 June 2021}}</ref><ref>{{Citation |last=Kagoro |first=Jude |title=Democratization and Competitive Authoritarianism in Africa |pages=155–172 |year=2016 |editor-last=Bogaards |editor-first=Matthijs |access-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312044849/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-658-09216-0_9 |archive-date=12 March 2024 |url-status=live |chapter=Competitive authoritarianism in Uganda: The not-so-hidden hand of the military |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-658-09216-0_9 |publisher=Springer |language=en |doi=10.1007/978-3-658-09216-0_9 |isbn=978-3-658-09216-0 |s2cid=155199841 |editor2-last=Elischer |editor2-first=Sebastian |chapter-url-access=subscription}}</ref>. Mu kiwandiiko ekyaweebwako bannamawulire ekyakolebwa ekibiina ky'ebyobufuzi ekya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]] (FDC), kyanenya Museveni olw'okwetaba mu "nteekateeka y'okubeera pulezidenti okutuusa lw'alifa", wamu n'okuwa ababaka ba paalamenti enguzi okusobola okuwagira okukonga ennongoosereza mu ssemateeka, abakulembeze ba FDC bwe baategeeza:
: Eggwanga linyiikaavu nga bannayuganda bangi tebaagala [nonoosereza mu ssemateeka]. Singa paalamenti egenda mu maaso n'okuggya ekkomo ku bisanja pulezidenti by'alina okukoma okwesibirako, kino kiyinza okuleetawo obusambattuko obw'amaanyi, okusiiga ebyobufuzi ekifaananyi ekibi, era kiyinza okuvaamu okuttattana engeri y'okukyusaamu obuyinza era noolwekyo... Twandiyagadde okusaba Pulezidenti President Museveni yeewe ekitiibwa, wamu ne ssemateeka mwe yayita okulondebwa nga Pulezidenti mu 2001 mwe yasuubiriza eggwanga n'ensi yonna okutwaliza awamu okuwaayo obukulembeze mu mirembe era mu ngeri ennungamu ku nkomerero y'ekisanja kye ekyokubiri era ekisembayo. Ekitali ekyo, yali wa kulabibwa ng'omulimba kayingo n'omufere w'ebyobufuzi eggwanga gwe likyafunye.
Nga bwe kyalabibwa abatunuulizi by'ebyobufuzi abamu, omwali [[:en:Wafula_Oguttu|Wafula Oguttu]], Museveni gye buvuddeko yategeeza nga bwe yalina endowooza y'okubeera mu woofiisi emiundi kkumi n'etaano (15) n'okusukkawo, ekintu ekiraga nti yali aweereddwa amagezi amakyamu.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.theperspective.org/africabigmen.html |access-date=2022-11-20 |archive-date=2005-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051101065818/http://www.theperspective.org/africabigmen.html |url-status=dead }}</ref> Ebigambo munnansi wa Repubulic of Ireland eyali alwanyisa obwavu Bob Geldof bye yayogera abawagizi ba Museveni ne beekalakaasiza wabweru w'ekitebe kya Bungereza mu Kampala. "Twesonyiwe Museveni. Obudde bo buweddeko, genda," omuyimbi nnakinku bwe yategeeza mu Gwokusatu gwa 2005, ng'annyonnyola nti enteekateeka ya Museveni okukyusa ssemateeka yali ekontana ne bye yakola omwali okulwanyisa obwavu n'okulwanyisa akawuka akaleeta ekirwadde kya mukenenya kkon'obulwadde bwa mukenenya.<ref>{{Cite news |date=2005-03-22 |title=Ugandans march against Bob Geldof |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4371265.stm |access-date=2026-08-06 |language=en-GB}}</ref> Mu kiwandiiko ''[[:en:Boston_Globe|Boston Globe]]'' mwe yayoleseza endowooza ye era ne mu kwogera kwa Wilson Center, eyaliko omubaka wa U.S. mu Uganda Johnnie Carson yavumirira nnyo Museveni olw'enteekateeka eno. Ng'oggyeko okutwalibwa nga Pulezidenti "owannamaddala eyali aleeseewo enkyukakyuk" nga "obukulembeze bwe obwali buleeseewo obutebenkevu n'enkulaakulana", Carson naye yategeeza nti, "tuyinza okuba nga tugenda kufuna Mugabe omulala agenda okussaawo [[Zimbabwe]] endala". "Abatunuulizi b'ebyobufuzi bangi balaba enteekateeka ya Museveni okukola ennogoosereza mu ssemateeka ng'egenda okuzzaawo obuzibu obusinga okulabibwako mu bakulembeze ba Africa abangi ababeera bataagala kukulembera nga bagoberera ssemateeka kko n'obutaagala kuwaayo buyinza".<ref>{{Cite web |title=The Boston Globe {{!}} New England news, weather and sports |url=https://www.bostonglobe.com/ |access-date=2026-08-06 |website=BostonGlobe.com |language=en-US}}</ref>
Mu Gwomusanvu gwa 2005, [[Noowe|Norway]] yafuuka ensi ya [[Bulaaya]] eyookusatu oluvannyuma lw'emyezi mitono okulangirira akabonero k'okusala obuyambi ku Ugandanga yeekuusa ku bukulembeze mu ggwanga. UK ne Ireland baakola ekintu kye kimu mu mwezi Gwokutaano."Minisita waffe ow'ensonga z'ebweru yayagadde okulambika ensonga bbiri: okukyusa ebisanja bya Pulezidenti ng'okola ennongoosereza mu ssemateeka, n'obuzibu bw'obutaleka bannabyabufuzi kwetaaya, eddembe ly'obuntu n'obuli bw'enguzi", omubaka wa Norway Tore Gjos bwe yategeeza.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Staff |date=2005-07-19 |title=Norway cuts aid to Uganda |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2005-07-19-norway-cuts-aid-to-uganda/ |access-date=2026-08-06 |website=Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> Ng'ensonga enkulu eyayogerwako kwali kukwata ababaka ba paalamenti ababiri ab'oludda oluvuganya okuva mu kibiina kya FDC. Abalwanirizi b'eddembe ly'obuntu baatwala okukwatibwa kw'abantu bano okubeeramu ebyobufuzi. Abatunuulizi b'eddembe ly'obuntu baategeeza nti "okukwata ababaka ba Paalamenti bano kiraga okweyagaliza mu byobufuzi".<ref>{{Cite book |date=2026-08-01 |title=Human Rights Watch |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Human_Rights_Watch&oldid=1367214736 |language=en}}</ref> Alipoota ya [[:en:World_Bank|bbanka y'ensi]] yonna eyeekyama eyasomolwa mu mwezi Gwokutaano yategeeza nti abawozi b'ensimbi yonna bayinza okusalako obuyambi bwabwe olw'enteekateeka ezityoboola eddembe ly'obuntu mu Uganda. "N'ennaku ennyingi tutegeeza nti tetukyasobola kutuusa bweweereza bwaffe mu Uganda olw'embeera y'ebyobufuzi eriyo, newankubadde ng'eggwanga libadde mu mbeera eyadde yeegombebwa mu myala kya 1990 egisembyeyo, olupapula bwe lwategeeza. "Gavumenti eremereddwa nnyo okwetabya abantu abangi mu nkola y'ebyobufuzi emu erabibwako okumala ebbanga eddene...oboolyawo ekisinga okubeera ekikulu, ebyobufuzi bwe bitambula olw'obumalirirvu bwa Pulezidenti okwesimbawo ekisanja ekyokusatu, nga kyali kibi.<ref>{{Cite web |title=Sorry, we can't find the page you're looking for. |url=https://www.newvision.co.ug/D/8/12/435022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026022402/https://www.newvision.co.ug/D/8/12/435022 |archive-date=2020-10-26 |access-date=2026-08-06 |website=www.newvision.co.ug |language=en |url-status=live }}</ref>
Museveni yayanukula obunkenke obwali bweyongera okuva mu mawanga gw'ebweru ng'anenya abagabirizi b'obuyambi okwetaba mu byobufuzi bymawanga kko n'okukozesa obuyambi okwefunza amawanga amaavu. "Leka bannamikago bannaffe batuwe magezi gokka wabula okusalawo bakulekere amawanga ... [ensi ezaakulaakulana edda] zirina okweggyamu omuze gw'okugezaako okusalirawo amawanga amaavu nga geelimbika mu buyambi."<ref>{{Cite web |title=Sorry, we can't find the page you're looking for. |url=https://www.newvision.co.ug/D/8/12/435022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026022402/https://www.newvision.co.ug/D/8/12/435022 |archive-date=2020-10-26 |access-date=2026-08-06 |website=www.newvision.co.ug |language=en |url-status=live }}</ref> "Ekizibu ky'abantu bano si kisanja kyakusatu oba okulwanyisa enguzi oba ebyobufuzi by'ebibiina ebingi" Museveni bwe yayongerako bwe yali mu lukungaana lw'akulembeze b'amawanga ga Africa, ekizibu kiri nti baagala kutukuuma nga tetukulaakulana."<ref>{{Cite news |title=Uganda: Donors Fear Me, Says Museveni |url=https://allafrica.com/stories/200505260253.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805152112/https://allafrica.com/stories/200505260253.html |archive-date=2019-08-05 |access-date=2026-08-06 |work=allAfrica.com |language=en |url-status=live }}</ref>
Mu Gwomusanvu gwa 2005, akalulu k'ekikungo ku kukola ennongoosereza mu ssemateeka kaakyusa akakwakkulizo akaali kamaze emyaka ekkumi n'omwenda (19) ku mirimu gy'ebibiina by'ebyobufuzi. Mu kiseera we wataabeerera bibiina bya byabufuzi "enkola y'omugendo" (esinga okumanyikibwa "ng'omugendo") eyateekebwawo Museveni mu 1986, ebibiina by'ebyobufuzi byagenda mu maaso n'okubeerawo, wabula abantu baali balina kwesimbawo ku lwabwe wabula si nga beekuusa ku kibiina kya byabufuzi. Enkola eno yali eteereddwawo n'ekigendererwa okukendeeza enjawukana mu mawanga, newankubadde nga abatunuulizi b'ebyobufuzi bazze nga bavaayo ne bategeeza nti enkola eno teyalina kintu kirala kyonna okuggyako okukugira bannabyabufuzi abaali ku ludda oluvuganya. Okulonda bwe kwali tekunnabaawo, owogezi w'ekibiina kya FDC yategeeza nti, "Ebitongole by'ebyenfuna ebikulu mu ggwanga bikulirwa bantu abava mu kitundu Pulezidenti gy'azaalibwa .... "Tufunye gavumenti esinga okwesigama ku mawanga mu byafaayo newankubadde nga tewali bibiina byabyabufuzi." Abantu bangi baalaba okukomyawo kwa Museveni ebibiina by'ebyobufuzi ebingi ng'enteekateeka y'okuddamu okutabagana n'abagabi b'obuyambi - eyali egezaako okubagonza bwe yalangirira nti yali ayagala kwesimbawo ekisanja ekyokuna.<ref>{{Cite news |date=2005-08-01 |title=Uganda backs multi-party return |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4726419.stm |access-date=2026-08-06 |language=en-GB}}</ref> Omubaka wa Paalamenti ow'oludda oluvuganya Omara Atubo agambye nti obwagazi bwa Museveni okuleetawo enkyukakyuka "kwali kutimba bbula kwe yali agezaako okukweka mu bwagazi bwe okufuga obulamu bwe bwonna".<ref>{{Cite book |date=2026-08-04 |title=Reuters |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Reuters&oldid=1367642598 |language=en}}</ref>
==== Okufa kwa John Garang ====
Nga 30 Ogwomusanvu 2005, omumyuka wa Pulezidenti wa Sudan John Garang yattiba mu kabenje k'ennyonyi ya Pulezidenti wa Uganda ey'obwannannyini eyafuna akabenja bwe yali bubbanga ng'addayo e Sudan ng'ava mu njogerezeganya mu Uganda. Garang yali yaakamala mu kifo ky'obumyuka bwa Pulezidenti bwa Sudan wiiki ssatu zaokka mu kiseera we yafiira.<ref>{{Cite news |title=John Garang de Mabior {{!}} Sudanese leader |url=https://www.britannica.com/biography/John-Garang-de-Mabior |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624160443/https://www.britannica.com/biography/John-Garang-de-Mabior |archive-date=2021-06-24 |access-date=2026-08-06 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref>
Engambo zaasaasaaa nnyo nti Museveni ye yali avunanyizibwa ku kuviirako akabenje kano, ekyamuviirako okutiisatiisa okuggalawo olupapula lw'amawulire olwafulumya nti Museveni ye yaviirako okufa kwa Grang nga 10 Ogwomunaana. Mu kiwandiiko, Museveni yategeeza nti engambo zino zaali za bulabe nnyo eri ebyokwerinda by'eggwanga. "Sijja kukkiriza lupapula lwa mawulire olulinga ensega. Olupapula lw'amawulire lwonna oluzannya n'ebyokwerinda by'ekitundu, sijja kukkiriza kino- nja kuluggala."<ref>{{Cite news |date=2005-08-10 |title=Museveni warns press over Garang |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4140446.stm |access-date=2026-08-06 |language=en-GB}}</ref> Olunaku olwaddako, leediyo ey'ettutumu KFM yaggyibwako layisinsi olw'okwogera ku kufa kwa Garang. Omuweereza wa leediyo Andrew Mwenda oluvannyuma yakwatibwa olw'ebigambo ebyali byoleka omuntu eyeekuusa ku kufa kwa Grang bye yakozesa mu pulogulaamu ya KFM ey'okukubaganya ebirowoozo.<ref>{{Cite news |date=2005-08-19 |title=Banned Ugandan radio back on air |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4165344.stm |access-date=2026-08-06 |language=en-GB}}</ref>
=== Okulonda kw'Ogwokubiri 2006 ===
Nga 17 Ogwekkumi n'ogumu 2005, Museveni yalondebwa ng'eyali agenda okukwatira ekibiina kya NRMs bendera okuvuganya ku bwapulezidenti mu kulonda kw'omu Gwokubiri gwa 2006 mu kulonda kwa bonna<ref>{{Cite web |date=2025-07-11 |title=2001: Museveni’s last election that never was |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/elections/2001-museveni-s-last-election-that-never-was-5114102 |access-date=2026-09-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>. Okumusunsula okwesimbawo omulungi ogwokusatu kyakolokotebwa abantu bangi kubanga yali yategeeza mu mwaka gwa 2001 yali seesimbawo ekisanja kye ekisemba.
Okukwatibwa kw'akulembera oludda oluvuganya gavumenti omukulu Kizza Besigye nga 14 Ogwekkumi n'ogumu - n'avunaanwa omusango gw'okulya mu nsi olukwe, okwekweka mu nsi wabula ng'agiryamu olukwe wamu n'okusobya ku bakazi- kyavaako okwegugunga mu Kampala ne mu bibuga ebirala<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4435490.stm "Uganda riots over treason charge"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060629115126/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4435490.stm|date=29 June 2006}}, BBC News, 14 November 2005</ref>. Enteekateeka ya Museveni okwesimbawo omulundi ogwokusatu, okukwatibwa kwa Besigye, n'okutiisatiisa kkooti ensukkulumu bwe yali ewulira omusango gwa Besigye (nga bayiwa amagye amangi ku kkooti agaali gabagalidde ebyokulwanyisa ate nga ge gaali gakola mu ngeri y'emu ng'ekitongole ky'awulire, "[[:en:Black_Mamba_(group)|Black Mambas Urban Hit Squad]]"), kyaviirako amawanga okwali Sweden, Netherlands, ne United Kingdom gaalekera awo okuyambako gavumenti ya Museveni mu byenfuna kubanga obwetaavu bwago bwali mu kulaba enkulaakulana ya demokulasiya mu ggwanga.<ref>https://web.archive.org/web/20190121010811/https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1112021/netherlands-cuts-aid-uganda</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190121010757/https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1110723/sweden-cuts-aid</ref> Nga 2 Gatonnya 2006, Besigye yateebwa oluvannyuma lwa kkooti ensukkulumu okulagira nti ateebwe mu bunnambiro.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4165344.stm</ref>
Okulonda kwa nga 23 Ogwokubiri 2006 kwe kulonda kwa Uganda okwasooka okwetabibwamu ebibiina by'ebyobufuzi ebingi mu myaka abiri mu etaano (25) era kwalabibwa ng'okugeesa ebisaanyizo by'okubeera ne demokulasiya mu ggwanga. Newankubadde Museveni yakola bubi nnyo okusinga nga bwe yali akola mu kulonda okwali kuzze kubaawo, yaddamu okulondebwa ku kisanja ekirala kya myaka etaano, oluvannyuma lw'okufuna ebitundu ataano mu mwenda ku buli kikumi (59) nga Besigye eyamuli ku mbiranye ye yafuna ebitundu asatu mu musanvu ku buli kikumi (37). Besigye agambibwa okugamba nti bino byali bijingiriddwa era n'abigaana. Ekibiina ky'amawanga ga bulaaya amagatte n'abatunuulizi b'ebyokulanda abeetengeredde mu Uganda bateegeea nti okulonda kwa 2006 nti tekwali kwa bwenkanya.<ref>https://pesacheck.org/is-it-true-that-uganda-has-not-held-a-fair-and-transparent-election-in-over-30-years-5d8548d42059</ref> Kkooti ensukkulumu yategeeza nti okulonda kwali kujjuddemu okutiisatiisa, okutyoboola eddembe ly'obuntu, okutyoboola eddembe ly'abalonzi, n'obumulumulu obulala; wabula kkooti eyatuulako abalamuzi omusanvu (7) abana baategeeza nti ebyali bivudde mu kulonda byali birina okusigalawo ate abasatu ne bawakanya ebyali bivudde mu kulonda.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4750040.stm</ref>
=== Ekisanja ekyokusatu (2006–2011) ===
Mu 2007, Museveni yawa ekibiina ky'omukago ogugatta amawanga ga Africa<ref>{{Cite web |date=2013-01-18 |title=HISTORY PRESDENT OF UGANDAYoweri Museveni – qurbejoog |url=https://www.qurbejoog.com/history-presdent-of-ugandayoweri-museveni/ |access-date=2026-09-05 |language=en-US}}</ref> (African Union) amagye okukuuma emirembe mu [[Somalia]].
Era mu kisanja kino, Museveni yatuuza enkiiko ne bamusingansimbi omwali ne Wisdek, okusobola okutumbula ebiruubirirwa bya Uganda wamu n'okunoonya amakolero kko n'okutondawo emirimu mu ggwanga.to promote Uganda's call centre and outsourcing industry and create employment to the country.<ref>http://www.statehouse.go.ug/news.php?catId=1&item=821</ref>
==== Obwegugungo bw'omu Gwomwenda gwa 2009 ====
Mu Gwomwenda gwa 2009 Museveni yagaana Kabaka [[Muwenda Mutebi II, Kabaka wa Buganda|Muwenda Mutebi]], Kabaka wa [[Buganda]], olukusa okukyalako mu bitundu by'obwakabaka bwa Buganda ebimu, naddagala mu distulikiti y'e [[Kayunga (disitulikit)|Kayunga]] . Obwegugungo bwaliwo era abantu abasukka mu makumi ana (40) battibwa nga abalala baatwalibwa mu makomera n'okutuusa kati. Okwengereza kw'ekyo, abantu abala mwenda Furthermore, nine more people were killed during the April 2011 "Walk to Work" demonstrations. According to the Human Rights Watch 2013 World Report on Uganda, the government has failed to investigate the killings associated with both of these events.<ref>https://www.hrw.org/world-report/2013/country-chapters/uganda</ref>
==== Obwagazi bwe eri Obukatoliki ====
Mu 2009, emikutu gy'aawulire egifulumira mu ggwanga lya America okuli ogwa MSNBC ne NPR mu kunoonyereza kwa munnamawulire Jeff Sharlet yawandiika ku bukwatane obw'amaanyi wakati wa Museveni n'ekitongole ekibunyisa ky'engiri ya Krisito ekisinziira mu America ekya " American fundamentalist Christian organization" ekibiina ekibunyisa ky'engiri (era ekimanyikiddwa nga "amaka").<ref>http://www.nbcnews.com/id/34224471</ref><ref>https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=120746516</ref> Sharlet yawandiika nti Douglas Coe, omukulembeze w'ekibiina ekibuulizi ky'enjiri, yanokolayo Museveni ng'omusajja w'ekitongole ow'enkizo ennyo ku ssemazinga wa Africa.<ref>https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=120746516</ref>
==== Eddembe ku bali b'ebisiyaga ====
Okwekenneeya okulala okwetooloola ensi yonna mu mwaka gwa 2009 kwalaga amaanyi ga Bannayuganda okuteekawo ekibonerezo ky'okufa eri abali b'ebisiyaga, nga wano abakulembeze okuva mu mawanga okuli Bungereza, Kanada, [[Bufalansa]] ne America baalaga obwetaavu ku ddembe ly'obuntu.<ref>{{Cite news |title=Harper lobbies Uganda on anti-gay bill |url=http://www.theglobeandmail.com/news/politics/harper-lobbies-uganda-on-anti-gay-bill/article1381835/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303192936/http://www.theglobeandmail.com/news/politics/harper-lobbies-uganda-on-anti-gay-bill/article1381835/ |archive-date=2016-03-03 |access-date=2026-08-06 |work=The Globe and Mail |language=en-ca |url-status=live }}</ref> Olupapula lw'amawulire olufulumira mu ggwanga lya Bungereza olwa ''The Guardian'' lwawandiika ku Museveni "nga eyali alabika okubeera ng'awagira" abantu abaali bakola etteeka lino, wamu n'ebintu ebirala, nga gugamba "[[:en:Homosexual_agenda|Abali b'ebisiya]] okuva mu mawanga ga Bulaya bayingira mu Africa", era enkwatagana wakati w'abali b'ebisiyaga teri mu kwagala kwa Katonda.<ref>{{Cite news |last=Rice |first=Xan |date=2009-11-29 |title=Uganda considers death sentence for gay sex in bill before parliament |url=https://www.theguardian.com/world/2009/nov/29/uganda-death-sentence-gay-sex |access-date=2026-08-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>
Mu Gwomukaaga gwa 2021 abantu amakumi ana mu bana (44) baakwatibwa ku kifo awabeera abali b'ebisiyaga, nga kigambibwa nti baali batyoboola amateeka agaateekebwawo okutangira ensaasaana y'ekirwadde kya Kkovid.<ref>https://www.washingtonblade.com/2021/06/02/uganda-police-arrest-44-people-at-lgbtq-shelter/</ref>
Museveni mmemba w'ekibiina kya NRM era agenda mu maaso n'okukozesa "obuli bw'ebisiyaga" okukkakkanya abamuvuganya naddala bammemba b'ekibiina kya National Unity Platform. Nga 19 Museenene 2020, mu kunoonya akalulu k'obwapulezidenti, Museveni yagamba nti kakuyege wa [[Bobi Wine]] yali avujjirirwa bantu b'ebweru, naddala abali b'ebisiyaga abagwira.<ref>https://www.washingtonblade.com/2021/06/02/uganda-police-arrest-44-people-at-lgbtq-shelter/</ref>
=== Ekisanja ekyokuna(2011–2016) ===
[[File:Vladimir_Putin_and_Yoweri_Museveni.jpg|thumb|225x225px|[[Vladimir Putin]] ne Yoweri Museveni mu 2012]]
Museveni yaddamu okulondebwa nga 20 Ogwokubiri 2011 nga yafuna ebitundu nkaaga mu munaana (68) ku kikumi nga buno bwe bwali obusinga obungi ku bitundu ataano mu mwenda (59) ku kikumi ku balonzi abaali beewandiisizza. Ebyava mu kulonda byawakanyizibwa ekibiina ekitaba amawanga ga bulaaya wamu n'oludda oluvuganya. Okusinziira ku ttiimu y'abatunuulizi b'ensonga z'ebyobufuzi, baalaba nti "Enteekateeka y'okulonda yamaamirwa obutakola bintu byali biteekeddwa kukolebwa wamu n'okulwawo okutuusa ebintu ebikozesebwa mu budde".<ref>{{Cite news |last=Kron |first=Josh |date=2011-02-20 |title=President of Uganda Coasts Into a Fourth Term |url=https://www.nytimes.com/2011/02/21/world/africa/21uganda.html |access-date=2026-08-06 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>https://www.reuters.com/article/us-uganda-election-idUSTRE71J1XL20110220</ref>
Ng'oggyeko Pulezidenti wa Misiri ([[Egypt]]) Hosni Mubarak ne Pulezindeti wa [[Libya]] Muammar Gaddafi, Museveni yafuuka omukulembeze ku ssemazinga wa Africa owookutaano akyasinze okulwa mu buyinza.<ref>{{Cite web |title=Who among the seven longest serving African leaders will be deposed next? {{!}} Africa News blog |url=http://blogs.reuters.com/africanews/2011/10/21/who-among-the-seven-longest-serving-african-leaders-will-be-deposed-next/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023201747/http://blogs.reuters.com/africanews/2011/10/21/who-among-the-seven-longest-serving-african-leaders-will-be-deposed-next/ |archive-date=2011-10-23 |access-date=2026-08-06 |website=blogs.reuters.com}}</ref>
Mu Gwekkumi gwa 2011, okulinnya kw'ebintu kwatuuka ku bitundu asatu n'obutundutundu butaano (30.5) ku buli kikumi, nga kino kyali kiva ku kulinya kw'emmere n'amafuta. <ref>{{Cite web |title=Who among the seven longest serving African leaders will be deposed next? {{!}} Africa News blog |url=http://blogs.reuters.com/africanews/2011/10/21/who-among-the-seven-longest-serving-african-leaders-will-be-deposed-next/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023201747/http://blogs.reuters.com/africanews/2011/10/21/who-among-the-seven-longest-serving-african-leaders-will-be-deposed-next/ |archive-date=2011-10-23 |access-date=2026-08-06 |website=blogs.reuters.com}}</ref> Okusooka mu 2011, omukulembeze w'oludda oluvuganya gavumenti Kizza Besigye yatandikawo enteekateeka y'okwegugunga eyakazibwako erya "Walk to Work"ng'awakanya okwekanama kw'ebintu ebikozesebwa mu bulamu obwa bulijjo.<ref>{{Cite news |date=2011-05-01 |title=Uganda: Besigye vows protests will continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025 |access-date=2026-08-06 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Nga 28 Ogwokuna 2011, Besigye yakwatibwa kubanga Museveni yagamba nti Besigye ye yali asoose okumulumba, omusango gwe yeegaana.<ref>{{Cite news |date=2011-05-01 |title=Uganda: Besigye vows protests will continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025 |access-date=2026-08-06 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Okukwatibwa kwa Besigye kwaviirako obwegugungo mu Kampala.<ref>{{Cite news |date=2011-05-01 |title=Uganda: Besigye vows protests will continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025 |access-date=2026-08-06 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Besigye yasuubiza nti "okwekalakaasa okw'eddembe" kwali kujja kugenda mu maaso. Engeri gavumenti gye yakwatamu obwegugungo yavumirirwa nnyo abagabi b'obuyambi.<ref>{{Cite news |date=2011-05-01 |title=Uganda: Besigye vows protests will continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13255025 |access-date=2026-08-06 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>
[[File:Yoweri_Museveni_with_Obamas_2014.jpg|thumb|223x223px|Pulezidenti Museveni abuuzibwako Pulezidenti wa US [[:en:Barack_Obama|Barack Obama]] mu Gwomunaana gwa 2014]]
Mu gyeka egizze giyita, okutyoboola eddembe ly'obuntu kuzze kulwabwako nnyo nnyo. Okusinziira ku batunuulizi b'eddembe ly'obuntu, "Wakati wa Gatonnya n'Ogwomukaaga [2013], ekitongole ekitunuulira eddembe lya bannamawulire kyalaba obulumbaganyi amakumi ataano (50) obwakolebwa ku bannamawulire, newankubadde nga wazze wabaawo ebibadde byogerwa ku kuteeka ekitiibwa mu ddembe lya bannamawulire." Mu kiseera kino, empapula z'amawulire ez'amaanyi ennyo mu ggwanga okuli "''[[:en:Daily_Monitor|The Daily Monitor]]" ne'' "''The Red Pepper"'', zaggalwawo era ne ziggyibwako gavumenti layisinzi olw'okufulumya amawulire ku "lukwe lw'okukuba abakungu ba gavumenti abakulu ne bannamagye ab'oku ntikko amasasi abaali bawakanya Pulezidenti Yoweri Museveni ... n'enteekateeka ze okukwasa mutabani we obuyinza ng'awummudde".<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Al_Jazeera</ref>
Ensonga endala ey'okutyobola eddembe ly'obuntu yalabibwako mu mwaka gwa 2014 nga gwakatandika Museveni bwe yateeka omukono ku bbago eryali liwakanya obuli bw'ebisiyaga ne lifuuka etteka. Mu kuwayaamu n'omukutu gwa CNN, Museveni yayita abali b'ebisiyaga "ekyenyinyaza" era n'ategeeza nti nti obuli bw'ebisiyaga gwali muze abantu gwe bayiga obuyizi. Abakulembeze b'amawanga ga Bulaaya, omwali n'owa United States Pulezidenti Obama, yavumirira etteka lino.<ref>http://www.cnn.com/2014/02/24/world/africa/uganda-homosexuality-interview/index.html?hpt=hp_t1</ref>
Museveni yavumiria eky'eggwanga lya US okwetaba mu lutalo lwa Libya (Libyan Civil War"era bwe yali ayogerako mu lukiiko lw'ekibiina kyamawanga amagatt (UN), amawanga ga Africa okudduukiria gannaago munsonga z'amagye kiteekawo nnyo obutebenkevu mu mawanga ga Africa okubala ebbanga eddene, ye ky'ayita "Ebizibu bya Africa bya kugonjoolebwa Africa."<ref>http://www.cnn.com/2014/02/24/world/africa/uganda-homosexuality-interview/index.html?hpt=hp_t1</ref>
=== Ekisanja ekyokutaano(2016–2021) ===
==== Okulonda kwa 2016 ====
Abeesimbawo ku bwapulezidenti mu kalulu kano kwaliko Yoweri Museveni, ali bu buyinza kati era abadde mu kifo kino okuva mu 1986, ne Kizza Besigye, eyeemulugunya ku kubba obululu n'effujjo ku bifo ebyaondebwamu. Okulonda kwayongezebwayo mu bifo ebirala ku alipoota ezigambibwa nti abalonzi baganibwa okulonda mu bifo eby'enjawulo. Okusinziira ku kakiiko k'ebyokulonda, Museveni yaddamu okulondebwa nga (18 Ogwokubiri 2016) nga yafuna ebitundu nkaaga mu kimu ku kikumi (61) ate nga ye Besigye yafuna obululu ebitundu asatu mu bitaano (35) ku kikumi. Abooluda oluvuganya gaagamba nti obufere okwetooloola eggwanga lyonna, ebintu ebitakkirizibwa mu kulonda, okukwata abantu abaali ku ludda oluvuganya, n'embeera eyalimu ennyo okutiisatiisa abalonzi.<ref>http://www.aljazeera.com/news/2016/02/ugandans-vote-museveni-seeks-extend-30-year-rule-160218044525608.html</ref>
==== Okuggyawo ekkomo ku myaka omuntu kw'alina okwesimbirawo ku bwapulezidenti mu 2018. ====
[[File:Illegal_Wildlife_Trade_Conference_London_2018_(44526034314).jpg|left|thumb|228x228px|Yoweri Museveni nga'yogera mu lukiiko ly'okusuubulagana kw'ebisolo by'omu nsiko okutali mu mateeka mu London, Ogwekkumi 2018]]
Pulezidenti Yoweri Museveni, nga Pulezidenti wa Uganda ali mu buyinza yateeka omukono ku nnongoosereza mu ssemateeka okukyusa akawaayiro k'ennyingo 102 B mu mwaka gwa 2017, akaasinga okumanyika nga "ebbago l'yokuggya ekkomo ku myaka omuntu kwalina okwesimbirawo ku bwapulezidenti" nga 27 Ntenvu 2017.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.observer.ug/news/headlines/56518-museveni-assents-to-age-limit-bill.html |access-date=2022-11-20 |archive-date=2018-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424203000/http://www.observer.ug/news/headlines/56518-museveni-assents-to-age-limit-bill.html |url-status=dead }}</ref> Ebbago lino lyayisibwa bulungi mu Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi (10) nga 20 Ntenvu. Olwo nga 27 Ntenvu 2017, nga yeesigama ku buwaayiro 259 ne 262 obwa ssemateeka wa Uganda, ebbago lyateekebwako omukono okuggya ekkomo omuntu kw'alina okwesimbirawo ku bwapulezidenti mu Uganda. Ennongoosereza eno nga tennakolebwa, ennyingo 102 B mu ssemateeka wa Uganda yali ekugira omuntu asusse emya ensanvu mu etaano (75) n'ali wansi w'emyaka asatu mu etaano (35) okwesimbawo ku bwapulezidenti. Ebbago ly'okuggya ekkomo ku myaka omuntu kw'alina okwesimbirawo ku bwapulezidenti era ligenda mu maaso n'okukyusa emyaka gy'ekisanja ky'omubaka wa Paalamenti okuva ku myaka etaano (5) okudda ku myaka musanvu (7). Ebbago lino era lizzaawo ekkomo ku bijanja bya pulezidenti ebirina okubeera ebibiri nga bino byaggyibwawo mu nnongoosereza eyakolebwa mu ssemateeka mu mwaka gwa 2005.
==== Okuwakanya ebbago ====
Oluvannyuma lwa Museveni okuteeka omukono ku bbango ly'okuggya ekkomo ku myaka omuntu kw'alina okwesimbirawo ku bwapulezidenti wa Uganda mu mwaka gwa 2018 ne lifuuka etteeka nga 27 Ntencu 2017 (naye Paalamenti yafuna ebbaluwa nga 2 Gatonnya 2018), abantu okwetooloola eggwanga lyonna beekalakaasa mu kaseera ng'enteekateeka z'okuteeka omukono ku bbago lino zigenda mu maaso, nga bakozesa empenda zonna omwali n'emikutu emigattabantu. Mu Gwekkumi gwa 2017, ababaka ba paalamenti abamu baakomyawo ssente bo ze baali bagamba nti yali nguzi basobole okuwagira ebbago lino ery'okuggya ekkomo ku myaka omuntu kw'alina okwesimbirawo ku bwapulezidenti nga bakola ennongoosereza mu ssemateeka.<ref>{{Cite web |url=http://citifmonline.com/2017/10/26/ugandan-mps-return-bribes-for-age-limit-bill/ |title=Archive copy |access-date=2022-11-20 |archive-date=2018-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114602/http://citifmonline.com/2017/10/26/ugandan-mps-return-bribes-for-age-limit-bill/ |url-status=dead }}</ref>
Ekitongole ekitaba bannamateeka mu ggwanga ekya "[[Uganda Law Society]]" ne bammemba abali ku ludda oluvuganya gavumenti baagenda mu kkooti okuwakanya ebbago lino, nga bagamba nti enteekateeka eyali eyitibwamu okulonda yali ekontana n'obuwaaliyo okuli : 1, 2, 8A, 44 (c), 79 ne 94 obwa ssemateeka wa Uganda kubanga omukubiriza wa Paalamenti [Kadaga] yaggawo okukubanganya ebirowoozo ku nnongoosereza eno ng'ababaka kikumi abiri mu bana (124) bokka ku babaka ebina ataano mu omu (451) nga be baakateesa ku bbago lino.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://observer.ug/news/headlines/56455-government-sued-over-age-limit-law.html |access-date=2022-11-20 |archive-date=2018-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424202938/http://observer.ug/news/headlines/56455-government-sued-over-age-limit-law.html |url-status=dead }}</ref> Era baategeeza nti okukozesa eryanyi okuva eri amagye ne poliisi mu kaseera ng'okukubaganya ebirowoozo ku tteeka lino kugenda mu maaso kwali kutyobooa obuwaali okuli 208(2), 209 ne 259 n'obulala mu ssemateeka wa Uganda. Ensonga eyookusatu gye baaleeta yali egamba nti ebbago lino lyali lityoboola obuwayiro obulala mu ssemateeka obwekuusa ku kwongezaayo ebisanja<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://observer.ug/news/headlines/56455-government-sued-over-age-limit-law.html |access-date=2022-11-20 |archive-date=2018-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424202938/http://observer.ug/news/headlines/56455-government-sued-over-age-limit-law.html |url-status=dead }}</ref> wamu n'engeri okulonda gye kulina okukwatibwamu. Omubaka wa Paalamenti omu [Mbwaketamwa Gaffa] yawulirwa ng'agamba, “…Pulezidenri bw'aleeta ebbago, kiyinza okuba mu mateeka, naye tekijja kuba mu mateeka, era tugenda kukiwakanya.”<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://observer.ug/news/headlines/56455-government-sued-over-age-limit-law.html |access-date=2022-11-20 |archive-date=2018-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424202938/http://observer.ug/news/headlines/56455-government-sued-over-age-limit-law.html |url-status=dead }}</ref>
==== Abantu bye baayogera ku bbago eppya ====
[[File:President_Museveni_of_Uganda,_speaking_at_the_UK-Africa_Investment_Summit,_London,_20_January_2020_20200120134339_GMCB9543_(49415272631).jpg|left|thumb|Pulezidenti Museveni owa Uganda ng'ayogera mu lukungaana lwa UK-Africa Investment Summit mu London, Gatonnya 2020 ]]
Ebitongole ebikuumaddembe mu Uganda okuli poliisi, amagye ga mmiritale, n'ebirala, bikutte ekitono ennyo abantu ataano mu basatu (53) omuli n'akulira oludda oluvuganya gavumenti Kizza Besigye nga beekalakaasa nga bawakanya ebbago ly'okuggya ekkomo ku myaka omuntu kw'alina okwesimbira kubwapulezidenti.<ref>{{Cite web |title=Dozens of protestors arrested in Uganda |url=https://www.dw.com/en/ugandan-police-arrests-dozens-over-presidential-age-limit-protest/a-39767048 |access-date=2026-08-06 |website=dw.com |language=en}}</ref>
Ekibinja kya bannamateeka okuva mu kibiina ekiri mu buyinza ekya [[National Resistance Movement]] (NRM), nga tebeekutuddeemu baaleeta ekiteeso okuleeta ebbango ly'okukola ennongoosereza okuggya ekkomo ku myaka omuntu kw'alina okwesimbirawo ku bwapulezidenti okusobola okuwa Pulezidenti Yoweri Museveni aliko ekiseera kino okusobola okwesimbawo mu kisanja ekirala mu kalulu akanaabaawo mu mwaka gwa 2021.<ref>{{Cite web |title=Dozens of protestors arrested in Uganda |url=https://www.dw.com/en/ugandan-police-arrests-dozens-over-presidential-age-limit-protest/a-39767048 |access-date=2026-08-06 |website=dw.com |language=en}}</ref>
Okunoonyereza okwakolebwa ekitongole ky'obwannakyewa okumala emyezi esatu okuva mu mwezi Gwomwenda okutuuka mu Gwekkumi n'ogumu kwalaga nti abantu ebitundu kinaana mu bitaano ku buli kikumi (85) kw'abo abeebuuzibwako baawakanya okuggya ekkomo ku myaka gy'omuntu kw'alina okwesimbirawo ku bwapulezidenti ate nga abantu ebitundu kkumi na bitaano ku kikumi (15) obo baawagira ebbago lino ey'okukola ennongoosereza mu ssemateekaokusobola okuggya ekkomo ku myaka omuntu kw'alina okwesimbirawo ku bwapulezidenti.<ref>{{Cite web |title=Dozens of protestors arrested in Uganda |url=https://www.dw.com/en/ugandan-police-arrests-dozens-over-presidential-age-limit-protest/a-39767048 |access-date=2026-08-06 |website=dw.com |language=en}}</ref>
Ababaka ba Paalamenti ya Uganda mu bungi baakuba akalulu era ne bakkiriza okukola ennongoosereza mu ssemateeka okuggya ekkomo ku myaka omuntu kw'alina okwesimbirawo ku bwapulezidenti kubanga baali baagala Pulezidenti aliko Yoweri Museveni okwesimbawo ekisanja kye ekyomukaaga.<ref>https://www.independent.co.ug/ugandan-mps-voted-scrap-presidential-age-limit/</ref> Munnamateeka akola ku ddembe ly'obuntu Nicholas Opiyo yagambye nti okuggya ekkomo ku myaka omuntu kw'alina okwesimbirawo ku bwapulezidenti y'engeri esinga omugaso okukuuma olutindo wakati w'obwannakyemalira n'obukulembeze obugoberera enfuga y'amateeka mu Uganda.<ref>https://www.independent.co.ug/ugandan-mps-voted-scrap-presidential-age-limit/</ref>
=== Ekisanja ekyomukaaga (2021–) ===
Nga 16 Gatonnya 2021 akakiiko ky'ebyokulonda mu Uganda kaalangirira nti Pulezidenti Museveni awangudde ekisanja ekyomukaaga n'obululu ebitundu ataano mu munaana n'obutundutundu mukaaga ku buli kikumi (58.6%). Yaddirirwa [[Bobi Wine|Robert Kyagulanyi Ssentamu]], ng'ery'omulimu amanyikiddwa nga Bobi Wine, omukulembeze w'oludda oluvugabya omulala eyagaana okukkiriza ebyava mu kulonda ng'agamba nti okulonda kuno kwe kukyasinze okubaamu okucanga ebivudde mu kulonda mu byafaayo bya Uganda.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2021/1/16/ugandas-museveni-declared-winner-of-presidential-election</ref> Ebitongole by'obwannakyewa n'abakugu mu nsonga za demokulasiya baakakasa nti okulonda tekwali kwa amazima na bwenkanya.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2021/1/16/ugandas-museveni-declared-winner-of-presidential-election</ref> Akakiiko k'ebyokulonda kafulumya ebyava mu kulonda oluvannyuma ebyagambibwa kuba ebijungirire. Akakiiko k'ebyokulonda kaasuubiza okukolawo okunoonyereza naye okutaakolebwa. Wine yasibibwa mu maka ge nga 15 Gatonnya.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2021/1/21/uganda-bobi-wine-files-detention-complaint-at-un</ref> Abantunuulizi b'ebyokulonda okwetooloola ensi yonna baasaba wabeerewo okunoonyereza ku kigambibwa nti okulonda kwalimu obutagoberera mateeka okwetooloola eggwanga lyonna, okuggyibwako kw'omutimbagano, okutyoboola eddembe ly'obuntu, era ne kugaana okukkirizibwa. Wine yateebwa nga 26 Gatonnya. Mu Gwekkumi gwa 2022 Museveni yeetondera Kenya ku lwa mutabani we, Muhoozi Kainerugaba eyateeka obubaka ku mukutu gwa tweter ng'agamba nti ayinza okuzingako Kenya mu wiiki bbiri.<ref>https://edition.cnn.com/2022/10/06/africa/museveni-kenya-invasion-apology-intl/index.html</ref>
== Obulamu bwe ng'omuntu ==
Museveni mukristaayo era mmemba w'ekkanisa y'Abakrisitaayo mu Uganda<ref>{{Cite web |last=July 2026 |first=The ReligionStars Team-Modified on: 2 |title=Religion of Yoweri Museveni |url=https://religionstars.com/en/star/yoweri-museveni/ |access-date=2026-10-24 |website=Religion Stars |language=en-US}}</ref>.
Mufumbo ne ne [[Janet Museveni|Janet Kataaha Museveni]], ''née'' Kainembabazi, gw'alinamu abaana ban:
* Gen. Muhoozi Kainerugaba – eyazalibwa mu 1974, Genero mu ggye lya Uganda People's Defence Forces (UPDF) <ref>https://www.youtube.com/watch?v=DzA5ORGITwc</ref> mu UPDF<ref>https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/3263/Leaders_in_waiting</ref>
* Natasha Karugire – eyazaalibwa mu 1976, munnamisono era eyeebuuzibwako. Yafumbirwa Edwin Karugire. Omuwandiisi bwa Pulezidenti ow'enkalakkalira ku nsonga z'omu maka ge.<ref>https://web.archive.org/web/20100219075224/http://newvision.co.ug/D/8/217/392752/Diana_Museveni</ref>
* Patience Rwabwogo – yazaalibwa mu 1978, ppaasita w'ekkanisa ya Covenant Nations Church, Buziga, [[Kampala]]. – eyafumbirwa Odrek Rwabwogo.<ref>https://web.archive.org/web/20100225172952/http://newvision.co.ug/D/8/13/539065/Patience_Rwabogo_Church</ref>
* Diana Kamuntu – eyazaalibwa mu 1980, eyafumbirwa Geoffrey Kamuntu.<ref>https://web.archive.org/web/20100225173102/http://newvision.co.ug/D/9/40/393675/Diana_Museveni</ref>
== Ebitiibwa n'engule ==
=== Engule okuva ebweru w'eggwanga ===
* Cuba
** [[File:Order_of_Playa_Girón_(ribbon_bar).png|70x70px]] [[:en:Order_of_Playa_Girón|Order of Playa Girón]]<ref>http://www.granma.cu/granmad/2009/11/30/nacional/artic38.html</ref>
* Kenya
** [[File:Order_of_the_Golden_Heart_of_Kenya.svg|70x70px]] [[:en:Chief_of_the_Order_of_the_Golden_Heart_of_Kenya|Chief of the Order of the Golden Heart of Kenya]]<ref>{{Cite web |last=Okoth |first=Brian |title=Uhuru awards Koome, Mugenda, Kananu EGH honours; journalists get HSC |url=https://www.standardmedia.co.ke/national/article/2001432083/uhuru-awards-koome-mugenda-kananu-egh-honours-journalists-get-hsc |access-date=2026-08-06 |website=The Standard |language=en}}</ref>
* Serbia
** [[File:Orden_Republike_Srbije_2.gif|70x70px]] [[:en:Order_of_the_Republic_of_Serbia|Order of the Republic of Serbia]], Second Class
* South Africa
** [[File:Ord.GoodHope-ribbon.gif|70x70px]] Grand Cross of the [[:en:Order_of_Good_Hope|Order of Good Hop]]<nowiki/>e<ref>{{Cite web |title=About Government - National Orders |url=http://www.info.gov.za/aboutgovt/orders/recipients/1997.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015131848/http://www.info.gov.za/aboutgovt/orders/recipients/1997.htm |archive-date=2012-10-15 |access-date=2026-08-06 |website=www.info.gov.za}}</ref>
=== Diguli z'azze efuna naye nga tazisomye ===
{| class="wikitable"
!Ssettendekero
!Eggwanga
!Ebitiibwa
! style="width:60px;" |Omwaka
|-
|Humphrey School of Public Affairs
|United States
|Doctor of Laws
| style="text-align:center;" |1994
|-
|Mbarara University of Science and Technology
|Uganda
|Doctor of Laws
| style="text-align:center;" |2003
|-
|Latin University of Theology
|United States
|Doctor of Divinity
| style="text-align:center;" |2007
|-
|Fatih University
|Turkey
|Honorary degree
| style="text-align:center;" |2010
|-
|[[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|Makerere University]]
|Uganda
|Doctor of Laws
| style="text-align:center;" |2010
|-
|University of Dar es Salaam
|Tanzania
|Doctor of Literature
| style="text-align:center;" |2015
|}
== Labe ne ==
* Political parties of Uganda
* Politics of Uganda
* Tokyo International Conference on African Development
* History of Uganda (1979–present)
* Uganda Salvation Front
* Henry Tumukunde
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="0"></references>
== Okwongera okusoma ==
=== Ebitabo ===
* Media related to Yoweri Museveni at Wikimedia Commons
* Quotations related to Yoweri Museveni at Wikiquote
* Official website
* State House Official Website
{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef|before=[[Tito Okello]]}}
{{s-ttl|title=[[President of Uganda]]|years=1986–present}}
{{s-inc}}
|-
{{s-dip}}
{{s-bef|before=[[Lawrence Gonzi]]}}
{{s-ttl|title=[[Commonwealth Chairperson-in-Office|Chairperson of the Commonwealth of Nations]]|years=2007–2009}}
{{s-aft|after=[[Patrick Manning]]}}
{{s-end}}{{UgandaPresidents}}
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
[[Category:Buganda]]
[[Category:Bannayuganda bannamagye]]
ejw7qa9zj2meuecjrpuhuxzfjl9four
Idi Amin
0
7695
77464
72903
2026-10-25T18:15:52Z
Fatima Nansamba
11463
Added a citation
77464
wikitext
text/x-wiki
'''Idi Amin Dada Oumee''' yali Munnayuganda, munnamagye era munnabyabufuzi eyaweereza nga [[:en:President_of_Uganda|Pulezidenti wa Uganda]] ow'okusatu okuva mu 1971 okutuusa lwe [[:en:Uganda–Tanzania_War|yaggyibwa mu buyinza]] mu 1979. Yafuga nga [[:en:Military_dictatorship|munnamagye nnakyemalira]] era atwalibwa ng'[[:en:Despotism|omukulembeze]] omukaambwe mu by'afaayo by'ensi yonna.<ref>Boddy-Evans, Alistair.</ref>
Amin yazaalibwa kitaawe [[:en:Kakwa_people|Omukakwa]] ate nnyina [[:en:Lugbara_people|Lugbara]]<ref name="monitor_010120042">{{Cite web |last=Guweddeko |first=Fred |date=12 June 2007 |title=Rejected then taken in by dad; a timeline |url=http://www.monitor.co.ug/specialincludes/ugprsd/amin/articles/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612053237/http://www.monitor.co.ug/specialincludes/ugprsd/amin/articles/index.php |archive-date=12 June 2007 |access-date=8 August 2009 |website=[[Daily Monitor|The Monitor]]}}</ref> . Mu 1946, yeegatta ku [[:en:British_Colonial_Army|ggye lya Bungereza]] erya [[:en:King's_African_Rifles|King’s African Rifles]] (KAR) ng’omufumbi. Yasituka n'atuuka ku ddaala lya [[:en:Lieutenant|Lieutenant]], ne yetaba mu ntalo za [[:en:British_Empire|Bungereza]] ez'okulumbagana abayeekera ba Somalia n'oluvannyuma yetaba ne mu lutalo olw'ali lunyinyitira olwa [[:en:Mau_Mau_rebellion|Mau Mau]] mu [[:en:Kenya_Colony|Kenya]] . [[:en:Uganda|Uganda]] yafuna obwetwaze okuva ku [[:en:United_Kingdom|Bungereza]] mu 1962, era Amin n’asigala mu [[:en:Uganda_Army_(1962–1971)|magye]], nga yalinnyisibwa ku kifo ky’omumyuka w’omuduumizi w’amagye mu 1964 n’alondebwa okuduumira oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Yakitegeerako nti pulezidenti wa Uganda [[:en:Milton_Obote|Milton Obote]] yali ateekateeka kumukwata lwa kubulankanya ssente z’amagye, kwe kutandikawo olutalo lw'okuwamba Gavumenti olw'atuumibwa [[:en:1971_Ugandan_coup_d'état|1971 Ugandan coup d'état]] ne yeerangirira nga Pulezidenti.
Emyaka gye yamala mu buyinza, Amin yakyuka okuva ku kubeera omufuzi eyali awagira n'okunyumirwa obuwagizi obwali buva mu Yisirayiri n'adda mu kuwagirwa [[:en:Muammar_Gaddafi|Muammar Gaddafi]] owa [[:en:Libyan_Arab_Jamahiriya|Libya]], [[:en:Mobutu_Sese_Seko|Mobutu Sese Seko]] owa [[:en:Zaire|Zaire]], [[:en:Soviet_Union|Soviet Union]] ne [[:en:East_Germany|Bujirimaani ey'oBuvanjuba]] . <ref name="libya1">Roland Anthony Oliver, Anthony Atmore (1967).</ref> <ref name="ussr1">Dale C. Tatum.</ref> <ref name="gdr1">Gareth M. Winrow. </ref> Mu 1972, Amin [[:en:Expulsion_of_Asians_from_Uganda|yagoba abantu ba Asia]], ng'abasinga obungi ku bo baali [[:en:Indians_in_Uganda|Bayindi-Uganda]], ekyaviirako Buyindi okusalako enkolagana y'abwe n'obukulembeze bwe. <ref>Subramanian, Archana (6 August 2015).</ref> Mu 1975, Amin yakwata [[:en:Chairperson_of_the_Organisation_of_African_Unity|obwassentebe]] w'ekitongole ekigatta amawanga ga Africa ekya [[:en:Organisation_of_African_Unity|Organisation of African Unity]] (OAU) [[:en:International_organization|ekitongole kya Gavumenti ez'enjawulo ezikolera awamu]] ekyategekebwa okutumbula obumu mu mawanga ga Afrika <ref name="Byword">https://web.archive.org/web/20080605070641/http://www.news24.com/News24/Africa/News/0%2C%2C2-11-1447_1390595%2C00.html</ref> (omulimu ogukyukakyuka buli mwaka). Uganda yali mmemba w’akakiiko k'amawanga amagatte akavunaanyizibwa ku ddembe ly'obuntu aka [[:en:United_Nations_Commission_on_Human_Rights|United Nations Commission o Human Rights]] okuva mu 1977 okutuuka mu 1979. <ref>Gershowitz, Suzanne (20 March 2007).</ref> Bungereza yamenya enkolagana y’ekikungu gye yali erina ne Uganda mu 1977, era Amin n’alangirira nti yali awangudde [[:en:British_Empire|Abangereza]] n’agattako okutuuka ku ngule ye 'omumegganyi w'amatwale ga Bungereza' . <ref name="Keatley">Keatley, Patrick (18 August 2003).</ref>
Obukulembeze bwa Amin bwagenda bugenda mu maaso okutuuka ku nkomerero y’emyaka gya 1970, waaliwo obutabanguko obweyongera olw’okuyigganyizibwa kwe ku mawanga agamu n’abawakanya ebukulembeze bwe, wamu n’embeera ya Uganda embi ennyo mu nsi yonna olw’obuwagizi bwa Amin eri abawambi ba [[:en:PFLP-EO|PFLP-EO]] ne [[:en:Revolutionary_Cells_(RZ)|RZ]] mu 1976, ekyavirako ekikwekweto kya Yisirayiri ekyatuumibwa [[:en:Operation_Entebbe|Operation Entebbe]] . Olwo yagezaako okuwamba [[:en:Kagera_Region|ekitundu kya Kagera]] ekya [[:en:Tanzania|Tanzania]] mu 1978. Mu kwanukula kwa Pulezidenti wa Tanzania [[:en:Julius_Nyerere|Julius Nyerere]], yalagira amagye ge [[:en:Uganda–Tanzania_War|okulumba Uganda]]. Amagye ga Tanzania n’abayeekera [[:en:Fall_of_Kampala|baawamba Kampala]] mu 1979 ne bagoba Amin mu buyinza. Amin yagenda mu buwanganguse, nga yasookera mu Libya, oluvannyuma nagenda mu [[:en:Ba'athist_Iraq|Iraq]], n'asembayo e [[:en:Saudi_Arabia|Saudi Arabia]], gye yabeera okutuusa lwe yafa mu 2003. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/3155925.stm</ref>
Obukulembeze bwa Amin bwalimu [[:en:Human_rights_abuse|okutyoboola eddembe ly’obuntu]] okwali kuyitiridde omuli [[:en:Political_repression|okunyigirizibwa mu byobufuzi]] n’okutta [[:en:Extrajudicial_killing|abantu mu ngeri etali ya mateeka]] wamu [[:en:Nepotism|n;obusosoze mu mawanga]], obuli bw’enguzi, n’okuddukanya obubi ennyo mu by’enfuna. Abatunuulizi b’ensi yonna n’ebibiina [[:en:Human_rights|ebirwanirira eddembe ly’obuntu]] bateebereza nti abantu wakati w’emitwalo 100 <ref>Ullman, Richard H. (April 1978).</ref> ne 500,000 be battibwa mu bukulembeze bwe. <ref name="Keatley">Keatley, Patrick (18 August 2003).</ref>
== Obuto bwe ==
Kumpi byonna ebigambibwa ku buto bwa Amin biwakanyizibwa kubanga teyewandiikako [[:en:Autobiography|kitabo kikwata ku bulamu bwe]] era teyakkiriza kuteeka bikwata ku bulamu bwe mu buwandiike. <ref name="okadameri">O'Kadameri, Billie (1 September 2003).</ref> Ebiwandiiko bya gavumenti ya Bungereza byalaga nti Amin yazaalibwa mu 1925; wabula mu kiseera ekyo tewali biwandiiko byakuumibwa ku bannayuganda. <ref name="Keatley">Keatley, Patrick (18 August 2003).</ref> Mu mboozi ey’akafubo ne [[:en:Judith_Hare,_Countess_of_Listowel|Judith Hare]] mu 1972, Amin awa ekifo we yazaalibwa ng’ekyalo [[:en:Koboko|Koboko]] n’emyaka gye nga 46, ekyanditeeka omwaka gw’amazaalibwamu okubeera 1926. Mu kitabo ekyafulumizibwa mu 1977 aba [[:en:Little,_Brown_and_Company|Little, Brown and Company]] nga kyawandiikibwa omuwabuzi wa Bungereza mu [[:en:Uganda|Uganda]] ng’akozesa [[:en:Pseudonym|erinnya ery’obulimba]] David Gwyn, Amin yazaalibwa mu [[:en:Buganda|Buganda]] n’emyaka 48 gy'eyamuwandiikako nga kino kyali kiraga nti yazaalibwa mu 1928. Ebikwata ku bulamu bwa Amin ebisinga biva mu b'engandaze ate nga binyumizibwako mu mboozi wabula okunyonyola n'emboozi endala tezikakasibwa. Ennono za famire n'abobuyinza mu Saudi Arabia mu Jeddah bateeka olunaku lw’amazaalibwa ge nga 10 [[:en:Dhu_al-Hijja|Dhu al-Hijja]] 1346 ku [[:en:Islamic_calendar|kalenda y’Obusiraamu]] (30 Ogwokutaano 1928 mu kalenda ya Gregorian). <ref>Elliott, Chris (30 November 2014).</ref>
=== Obuto bwe ne Famire ===
[[File:NakaseroMarket.jpg|thumb|244x244px|[[:en:Nakasero|Olusozi Nakasero]] mu [[:en:Kampala|Kampala]], Disitulikiti egambibwa okuba nga Amin gye yazaalibwa okusinziira ku famire ye]]
Okusinziira ku famire ya Amin, engero ezikwata ku Uganda n’ebbaluwa ye ey’okufa kwe mu Saudi Arabia, Idi Amin Dada Oumee yazaalibwa nga 30 Ogwokutaano 1928 ku ssaawa nga nnya ez’oku makya mu kifo kitaawe w’akolera, Shimoni Police Barracks ku [[:en:Nakasero|lusozi lw'e Nakasero]]<nowiki/>mu [[Kampala]] . <ref name=":4">de Montesquiou, Jean-Louis (2022).</ref> <ref name=":5">Mutaizibwa, Emmanuel (9 April 2019).</ref> <ref name="monitor_01012004">Mutaizibwa, Emmanuel (9 April 2019).</ref> Yaweebwa erinnya Idi oluvannyuma lw'okuzaalibwa ku lunaku lw'ebikujjuko by'Abasiraamu olwa [[:en:Eid_al-Adha|Eid al-Adha]] . <ref name=":4" /> Okusinziira ku Fred Guweddeko, omunoonyereza ku [[:en:Makerere_University|yunivasite y’e Makerere]], agamba erinnya lya Amin ezaliranwa ye Idi Awo-Ango Angoo. <ref name="monitor_01012004" /> Waliwo obutakkaanya ku makulu g'erinnya "Dada", ng'abamu bagamba nti lyali litegeeza "mwannyina" oba "enneeyisa y'abakazi" mu [[:en:Swahili_language|Luswayili]], naye ensonda ezisinga zikkiriza nti "Dada" yali kika mu lubu lw'aBakakwa elyabbulwa oluvannyuma lw'emigigi kkuminesatu. <ref name=":4" />
Yali mutabani wa Amin Dada Nyabira Tomuresu ow'okusatu(1889–1976), mu lubu lwa [[:en:Kakwa_people|Bakakwa]], ne mukyala we ow'okubiri, Aisha Chumaru Aate (1904–1970), [[:en:Lugbara_people|Omulugbara]] . <ref name="monitor_01012004">Mutaizibwa, Emmanuel (9 April 2019).</ref> Kitaawe [[:en:Infant_baptism|yabatizibwa]] ng’[[:en:Catholic_Church|Omukatoliki]] era n’azaalibwa n’erinnya Andreas Nyabira Tomuresu. Okusinziira ku munnamawulire wa Bungereza [[:en:David_Martin_(journalist)|David Martin]], Nyabira obulamu bwe obusinga yabumala mu [[:en:South_Sudan|South Sudan]] . [[:en:Islam|Yasiramuka]] mu 1910 oluvannyuma lw’okuyingizibwa mu magye g’Abangereza ag’amatwale ng'omukommonsi w'emulere ([[:en:Bugle|bugler]]) ng'ayita mu kojja we, omukulembeze w’ekika kya [[:en:Kakwa_people|Bakakwa]] Sultan Ali Kenyi Dada ng’omwana [[:en:Child_soldiers_in_Uganda|omujaasi]] ow’emyaka mukaaga era n’aweebwa erinnya Amin Dada. <ref name="monitor_01012004" /> <ref name=":4">de Montesquiou, Jean-Louis (2022).</ref> Yeegatta ku Poliisi ekuuma amatwale ga Bungereza eya [[:en:Uganda_National_Police|Protectorate Police Force]] mu Kampala mu Nsambya Police Barracks mu 1913.
Nyabira ku mpaka yayingizibwa mu magye ga [[:en:History_of_the_British_Army|Bungereza]] aga [[:en:King's_African_Rifles|King’s African Rifles]] (KAR) mu 1914 gye yalwana mu [[:en:World_War_I|Ssematalo eyasooka]] mu [[:en:East_African_campaign_(World_War_I)|kampeyini z’oBuvanjuba bwa Afrika]] mu [[:en:Tanganyika_Territory|Tanganyika]] nga tannasiibulwa mu kitiibwa mu 1921 n’aweebwa ekibanja mu [[:en:Arua|Disitulikiti y’e Arua]] . Mu mwaka gwe gumu, yeegatta ku poliisi ya Protectorate Police Force mu bbaalakisi ya Poliisi ey’e Nsambya nga tannatwalibwa mu bbaalakisi ya poliisi e Shimoni mu 1928, Amin gye yazaalibwa okusinziira ku famire ye. Yakyusibwa n’atwalibwa mu bbaalakisi ya Poliisi e Kololo n’awummula emirimu gya poliisi mu 1931 n’aweereza nga Omukiise wa Pulezidenti (RDC) mu Disitulikiti y’e Arua.
Maama we Aisha Aate yazaalibwa ku butaka bwe Kakwa ne taata omu Lugbara. Okusinziira ku byonna, Aate yali musawo wa kinnansi, musawo w’ebimera, era nga muzaalisa. <ref name="monitor_01012004">Mutaizibwa, Emmanuel (9 April 2019).</ref> Ng'ebula emyaka kkumi Amin azaalibwe, Aate yeegatta ku kibiina kya [[:en:Allah_Water|Allah Water]] (era ekimanyiddwa nga Yakani), nga kino kyali kibiina kyali kiwakannya obukulembeze bw'amatwale nga lyesigamiziddwa ku "mazzi ga Yakan" ekyali kinyikiddwamu ekimuli kya [[:en:Narcissus_(plant)|daffodil]] ekyali kimanyikiddwa nga Kamiojo, ekinyonyolwa nga 'LSD of Central Africa' . Ekibiina kino kyanyigirizibwa ab’obuyinza okuva mu bafuzi b'amatwale Abangereza, abaali bakitunuulidde ng’obuyeekera. <ref>Middleton, John (1963).</ref> <ref>Hansen, Holger Bernt (1991).</ref> Wadde nga okusinga bayogerwako ng'ekibiina ky'eddiini, Famire ya Amin egamba nti Aate yali musumba mu "Yakanye Order" kye bannyonnyola nga 'secret African society' nga Idi Amin naye yali mmemba, anti yakozesanga 'amazzi agaali gatwalibwa okuba ag'omukisa n'amaanyi amalala ag'enjawulo' mu ntalo.
Okusinziira ku famire ya Amin, Aate yali awonyezza Irene Drusilla Namaganda eyali Nnabagereka wa Buganda mu kiseera ekyo era mukyala wa [[:en:Daudi_Cwa_II_of_Buganda|Daudi Cwa II owa Buganda]], obugumba. Omulimu gwa Aate ogw’oku ntikko mu kibiina kya Allah Water kigambibwa nti gwafuna obwagazi bw’olulyo olulangira olwa [[:en:Buganda|Buganda]] era nga kigambibwa nti alina akakwate ku famire eno kyaviirako olugambo nti taata wa Amin omuzaale ye Daudi Chwa II. Engambo zino z'asaasanyizbwa mukyala wa Nyabira omukulu eyali talina mwana, ng'ono yali alina obukyayi eri Aate olw'okuba n'abaana babiri.
Okusinziira ku famire ya Amin, Idi Amin yaweebwa ekitiibwa kya Awon'go ( lit. 'noise' ), nga bajuliza ku lugambo olwali luyiting'ana ku kitaawe. Kigambibwa nti Idi yatwalibwa okukeberebwa ‘endaga buzaale ku kitaawe’ ng’akyali muwere nga kino ky'akolebwa abakadde b’ebika, nga kino kyalimu n'okumusuula okumala ennaku nnya mu kibira okumpi n’olusozi Liru e [[:en:Koboko|Koboko]] gye badda ne basanga Amin ng’akyali mulamu. Abakadde bano oluvanyuma lw'okulaba ekyamagero kino bakiteeka ku Nakan, omusota ogw’emitwe musanvu ogwali gusinzibwa mu ddiini y’ennono y’aba Kakwa. Muganda we ne mwannyina baafa mu 1932, Idi bwe yali wa myaka ena. <ref name="monitor_01012004">Mutaizibwa, Emmanuel (9 April 2019).</ref>
Bazadde ba Amin baayawukana ng’alina emyaka ena, era ebiwandiiko ebisinga biraga nti yasengukira ku bukojja mu 1944 mu byalo by'abalimi mu Gombolola y'e Mawale mu [[:en:Luweero_District|Disitulikiti y’e Luweero]], mu Bukiikakkonobwobuggwanjuba bwa Uganda. <ref name="monitor_01012004">Mutaizibwa, Emmanuel (9 April 2019).</ref> Kigambibwa nti okwawukana kwa bazadde be kwava ku bigambo ebyali bisusse okuyitingana ku kitaawe wa Idi nga kino kyanyiiza nnyina. Wadde kyali kityo, famire ye y'akkaatiriza nti asigale ne kitaawe ng’ennono y’Abasiraamu mu Tanganyika, mu Disitulikiti y’e Arua, ate nnyina n’asigala ng’akola eby’okuwonya mu Buganda.
=== Obuvubuka bwe n'emisomo gye ===
Kigambibwa nti Amin bwe yali abeera n’abooluganda lwa nnyina, yali akola gwa [[:en:Goat_farming|kulunda mbuzi]] okuva ku myaka munaana okutuuka ku myaka kkumi. [[Ssemuto|[]] <ref name="monitor_01012004">Mutaizibwa, Emmanuel (9 April 2019).</ref>Mu 1938, yasenguka n'adda mu maka ga Sheikh Ahmed Hussein mu kibuga ekyali kiliraanyewo eky'e [[:en:Semuto|Semuto]]<nowiki/>era n'atandiika [[:en:Hafiz_(Quran)|okuwata esuula za Quran]] nga bwayaziina okutuusa lwe yaweza emyaka 12. <ref name="monitor_01012004">{{Cite web |last=Guweddeko |first=Fred |date=12 June 2007 |title=Rejected then taken in by dad; a timeline |url=http://www.monitor.co.ug/specialincludes/ugprsd/amin/articles/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612053237/http://www.monitor.co.ug/specialincludes/ugprsd/amin/articles/index.php |archive-date=12 June 2007 |access-date=8 August 2009 |website=[[Daily Monitor|The Monitor]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGuweddeko2007">Guweddeko, Fred (12 June 2007). </cite></ref>[[Bombo, Yuganda|]] Mu 1940, Amin y'adda e [[:en:Bombo,_Uganda|Bombo]]<nowiki/>ng'eno yali abeera ne Kojjaawe Yusuf Tanaboo. <ref name="monitor_01012004" /> Yagezaako okwewandiisa okugenda mu [[:en:Primary_school|Pulayimale]] kyokka n’agaanibwa, kino kigambibwa nti kyava ku busika bwa Amin obwa kitaawe [[:en:Nubians|Omunnubbi]] . <ref name="monitor_01012004" />
Mu mwaka gwe gumu, Amin yafuna ebisago bwe yali yeetabye mu buvuyo mu Nubia nga balwanyisa obusosoze mu [[:en:Makerere_University|Yunivasite y’e Makerere]] e [[:en:Wandegeya|Wandegeya]] . <ref name="monitor_01012004">Mutaizibwa, Emmanuel (9 April 2019).</ref> Yawandiisibwa mu [[:en:Madrasa|madrasa]] ya Garaya e Bombo era n’asigala ng’akwata Quran mu mutwe wansi wa Mohammed Al Rajab okutuusa mu 1944, era kigambibwa nti yawangula awaadi mu kusoma mu 1943. <ref name="monitor_01012004" /> Amin yawandiisibwa mu magye g’amatwale wamu n’abayizi abalala kkumi na bataano nga tannasiibulwa olw’okuba yali akyali muto. <ref name="monitor_01012004" />
Mu 1945, yagenda mu Kiyindi Parish mu [[:en:Bwaise|Bwaise Parish]] n’akola emirimu egy’enjawulo omwali n’okumala akaseera ng’omukuumi w’omulyango n’omuyambi w'omukuumi w'ekizimbe kya [[:en:Grand_Imperial_Hotel|Grand Imperial Hotel]] mu Kampala. <ref name="monitor_01012004">Mutaizibwa, Emmanuel (9 April 2019).</ref>
== Amagye ga King's African Rifles ==
Amin yeegatta ku maggye ga King’s African Rifles (KAR) mu 1946 ng’omuyambi w’omufumbi, ate mu kiseera kye kimu yali afuna okutendekebwa mu by’amagye okutuusa mu 1947. <ref name="Keatley">Keatley, Patrick (18 August 2003).</ref> <ref name="britannica">https://web.archive.org/web/20070314142415/https://www.britannica.com/eb/article-9007180/Idi-Amin</ref> Mu bulamu obw’oluvannyuma yalimba nti yaweereza mu [[:en:Burma_Campaign|kampeyini y'e Burma]] eya [[:en:World_War_II|Ssematalo ow'okubiri]] . <ref name="Keatley" /> <ref name="portrait">''General Idi Amin Dada: A Self Portrait''.</ref> <ref>Bay, Austin (20 August 2003).</ref> Yakyusibwa n'agenda e Kenya okukola emirimu gy'amagye ag'ebigere mu 1947, era n'aweereza mu kibinja ky'amagye g'okuttaka ag'oku bigere ekya 21st KAR mu [[:en:Gilgil|Gilgil]], [[:en:Kenya_Colony|Amatwale ga Kenya]] okutuusa mu 1949. Omwaka ogwo, ekibinja kye kyasindikibwa mu Bukiikakkono bwa Kenya okulwanyisa [[:en:Shifta_War#background|abayeekera ba Somalia]] . Mu 1952, ekibinja kye kyasindikibwa okulwanyisa [[:en:Mau_Mau_rebellion|abayeekera ba Mau Mau]] mu Kenya. Yakuzibwa n’afuulibwa Kkopolo mu mwaka gwe gumu, oluvannyuma n’afuulibwa saajenti mu 1953. <ref name="monitor_01012004">Mutaizibwa, Emmanuel (9 April 2019).</ref>
Mu 1959, Amin yafuulibwa [[:en:Effendi|Effendi Class 2]] (Warrant Officer), <ref name="gazette" /> eddaala erisinga obunene eri omujaasi omuddugavu mu KAR. Amin yakomawo mu Uganda mu mwaka gwe gumu n’afuna ekifo ku kakiiko akaaliwo akaseera akatono nga Lieutenant nga 15 Ogwomusanvu 1961, n’afuuka omu ku Bannayuganda ababiri abaasooka okufuuka ba commissioned officers. <ref name="gazette">https://www.thegazette.co.uk/London/issue/42461/supplement/6682</ref> Yaweebwa omulimu gw’okukkakkanya oluyogaano olw'aliwo olw’ente wakati wa [[:en:Karamojong_people|Bakaramoj]]<nowiki/>a ba Uganda n’abalunzi ba [[:en:Turkana_people|Turkana]]<nowiki/>abatambulatambula mu Kenya. <ref name="monitor_01012004">Mutaizibwa, Emmanuel (9 April 2019).</ref> Okusinziira ku munoonyereza Holger Bernt Hansen, endowooza ya Amin, enneeyisa ye n’obukodyo bw’empuliziganya byakwatibwako nnyo olw’ebyo bye yayitamu mu magye g’amatwale. Kuno kwali n’engeri gye yakulembera obutereevu aky'amuviirako okwettanirwa mu bitundu ebimu mu bantu ba Uganda.
== Okulinnya kw'Eggye lya Uganda ==
Mu 1962, oluvannyuma lwa Uganda okufuna obwetwaze okuva ku [[:en:United_Kingdom|Bungereza]], Amin yakuzibwa n’afuulibwa kapiteeni n’oluvannyuma, mu 1963, n’afuulibwa meeja. Yalondebwa okuba omumyuka w’omuduumizi w’amagye mu 1964 ate omwaka ogwaddako n’alondebwa n’afuuka Omuduumizi w’amagye. <ref name="monitor_01012004">Mutaizibwa, Emmanuel (9 April 2019).</ref> Mu 1970, yakuzibwa n’afuulibwa omuduumizi w’amagye gonna. <ref name="britishcouncil">{{Cite web |date=2 February 1971 |title=General Idi Amin overthrows Ugandan government |url=http://www.britishcouncil.org/learnenglish-central-history-amin.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070225004054/http://www.britishcouncil.org/learnenglish-central-history-amin.htm |archive-date=25 February 2007 |access-date=8 August 2009 |publisher=British Council}}</ref>
Amin yali munnabyamizannyo mu kiseera kye yamala mu magye ga Bungereza ne Uganda. Ku fuuti 1.93 m n'obuwanvu bwa (6 ft 4 in) era nga wakiwago, yali nnantameggwa wa [[:en:Ugandan|Uganda]] mu bikonde by’obuzito obutono okuva mu 1951 okutuuka mu 1960, nga kw’otadde n’okuwuga. Amin era yali muteebi wa rugby ow’entiisa, <ref name="Scotsman">Bridgland, Fred (16 August 2003).</ref> <ref name="CainGrowden">https://en.wikipedia.org/wiki/Chichester</ref> wadde ng’omuserikale omu yamugamba nti: 'Amin musajja mulungi nnyo era muzannyi wa rugby omulungi naye ng'amagumba kumpi gava mu bulago era yeetaaga ebintu okunnyonnyolwa mu bigambo mu ebbaluwa . <ref name="CainGrowden" /> <ref name="Scotsman2">Johnston, Ian (17 August 2003).</ref> Mu myaka gya 1950, yazannyirako mu ttiimu ya Nile RFC. <ref name="RugbyDis">Cotton, p. 111</ref>
Waliwo olugero olutera okuddibwamu nti yalondebwa okudda mu bigere bya Ttiimu ya rugby eya [[:en:East_Africa_rugby_union_team|East Africa rugby union team]] mu mupiira gwabwe [[:en:1955_British_Lions_tour_to_South_Africa|ogw'okutambula mu 1955]] ne [[:en:British_and_Irish_Lions|British Lions]] . Kyokka Amin talabika mu kifaananyi kya ttiimu oba ku lukalala lwa ttiimu olutongole. <ref>Campbell, M. and Cohen, E.J. (1960) ''Rugby Football in East Africa, 1909–1959''. </ref>
[[File:Idi_Amin_-_Levi_Eshkol_-_Entebbe_1966-06-12.jpg|left|thumb|Amin (wakati ku kkono) ng’akulira abakozi bwe yali akyalidde [[:en:Prime_Minister_of_Israel|Katikkiro]] wa [[:en:Israel|Yisirayiri]] [[:en:Levi_Eshkol|Levi Eshkol]] (wakati) mu 1966]]
Mu 1965, [[:en:Prime_Minister_of_Uganda|Ssaabaminisita]] [[:en:Milton_Obote|Milton Obote]] ne Amin b'enyigira mu ddiiru y’okukukusa amasanga ne zaabu okubiyingiza mu Uganda okuva mu [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of Congo]] . Ddiiru eno, oluvannyuma General Nicholas Olenga, omukwanaganya w’eyali omukulembeze wa Congo, [[:en:Patrice_Lumumba|Patrice Lumumba]], yali kitundu ku nteekateeka y’okuyamba amagye agaali gawakanya gavumenti ya Congo okusuubula amasanga ne zaabu okuweebwa emmundu ezaali zikukusibwa Amin. Mu 1966, [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]] yasaba wabeewo okunoonyereza. Obote yassaawo ssemateeka omupya ng’aggyawo obwapulezidenti obw’emikolo egyali gitegekebwa [[:en:Kabaka_of_Buganda|Kabaka]] [[:en:Mutesa_II_of_Buganda|Mutesa II owa Buganda]] n'eyelangirira nga Pulezidenti ow’oku ntikko. Yakuza Amin n’afuuka kkano era omuduumizi w’amagye. Amin yakulembera [[:en:Battle_of_Mengo_Hill|olulumba]] olw'akolebwa ku lubiri lwa Kabaka n'awaliriza Mutesa okuwangangukira mu Bungereza, gye yasigala okutuusa lwe yagya omukono mu ngabo mu 1969. <ref>http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/ugtoc.html#ug0159</ref> <ref name="bookrags">http://www.bookrags.com/biography/idi-amin-dada</ref>
Amin yatandika okuwandiika abakakwa, Lugbara, [[:en:South_Sudanese|South Sudanese]], n’embu z'abantu abalala mu bitundu bya [[:en:West_Nile_sub-region|West Nile]] ekiriraanye [[:en:South_Sudan|South Sudan]] . Aba Sudaani b'omu Bukiikaddyo baali batuuze mu [[:en:Uganda|Uganda]] okuva ku ntandikwa y’ekyasa eky’amakumi abiri, nga bava South Sudan okuweereza mu magye g’amatwale. Amawanga ga Afrika mangi mu Bukiikakkono bwa Uganda gabeera mu Uganda ne South Sudan; ebigambibwa bikyaliwo nti eggye lya Amin lyali lisinga kubaamu bajaasi ba South Sudan. <ref name="Anyanya">Nantulya, Paul (2001).</ref>
== Okuwamba obuyinza ==
[[File:Obote_cropped.png|thumb|[[:en:Milton_Obote|Milton Obote]], pulezidenti wa Uganda ow'okubiri, Amin gwe yasuula mu lutalo lw'[[:en:Coup_d'état|okuwamba gavumenti]] mu 1971]]
Oluvannyuma w'abalukawo enjawukana wakati wa Amin ne Obote, ng'obuzibu bw'ava ku buwagizi Amin bwe yali azimbye mu magye ga Uganda ng’ayingiza abantu okuva mu [[:en:West_Nile_sub-region|kitundu kya West Nile]], okwenyigira mu bikwekweto okuwagira [[:en:First_Sudanese_Civil_War|obuyeekera mu South Sudan]] n’okugezaako okutta Obote mu 1969. Mu Gwekkumi 1970, Obote yeddiza obuyinza ku magye, n’akakkanya ku buyinza bwa Amin ku kifo kye yamala emyezi eky’omuduumizi w’amagye gonna okutuuka ku muduumizi w’amagye ga Uganda. <ref name="britishcouncil"/> <ref>https://origins.osu.edu/milestones/idi-amins-uganda-coup-1971?language_content_entity=en</ref>
Olw’okukimanya nti Obote yali ateekateeka kumukwata olw’okukozesa obubi ssente z’amagye, Amin yawamba obuyinza nga yeyambisa amaggye mu kyayitibwa [[:en:1971_Ugandan_coup_d'état|military coup]] ng’ayambibwako ba agenti ba gavumenti ya [[:en:Israel|Yisirayiri]] <ref>https://www.independent.co.uk/news/world/africa/revealed-how-israel-helped-amin-to-take-power-100683.html</ref> <ref>https://www.nzherald.co.nz/world/why-israel-and-britain-were-delighted-at-amins-rise/Y2EVWPDJRA3FH64KE4XWVWAAKU/</ref> <ref>https://www.jpost.com/magazine/books/clandestine-and-creative-diplomacy-323185</ref> nga 25 Ogusooka 1971, nga Obote ali mu lukiiko lwa [[:en:Commonwealth_Heads_of_Government_Meeting_1971|Commonwealth summit]] mu Singapore. Abajaasi abeesigwa eri Amin baasiba ekisaawe [[:en:Entebbe_International_Airport|ky’ennyonyi Entebbe]] ne bawamba Kampala. Abajaasi bazingako amaka ga Obote ne baziba n'enguudo ennene. Ebyafulumizibwa ku [[:en:Uganda_Broadcasting_Corporation|leediyo Uganda]] byalumiriza gavumenti ya Obote okubamu obuli bw'enguzi n'okuyisa abantu b'omu [[:en:Lango_sub-region|kitundu ky'e Lango]] mu ngeri ey'enjawulo . Abantu bawulirwa ku nguudo z'omu Kampala nga bajjabaganya oluvannyuma lw'okuwulira eby'ali biweerezeddwa ku leediyo. <ref>http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/25/newsid_2506000/2506423.stm</ref> Amin, eyeeyanjula ng’omujaasi, so si munnabyabufuzi, yalangirira nti [[:en:Military_dictatorship|gavumenti y’amagye]] ejja kusigala ng’[[:en:Caretaker_government|obukulembeze obulabirizi]] okutuusa ng’okulonda okupya, okwali okw'okubaawo ng’embeera emaze okudda mu nteeko. Yasuubizza okuyimbula [[:en:Political_prisoner|abasibe bonna abaali bakwatibwa olw'ebyobufuzi]] . <ref>Fairhall, John (26 January 1971)</ref>
Amin yakola olumbe lw’eggwanga mu Gwokuna 1971 olwa Ssekabaka Edward Mutesa owa Buganda era pulezidenti, eyali afiiridde mu buwanganguse. <ref>https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined</ref>
== Obukulembeze ==
=== Okuteekawo obufuzi bw’amagye ===
Nga 2 Ogwokubiri 1971, oluvannyuma lwa Sabbiiti emu ng'okuwamba gavumenti kuwedde, Amin y'erangirira nga Pulezidenti wa Uganda, [[:en:Commander-in-Chief|omuduumizi w’amagye]], [[:en:Chief_of_Staff|akulira]] amagye ga Uganda, era akulira amaggye g’omu bbanga. Yayimiriza obuwaayiro obumu obwa [[:en:Constitution_of_Uganda|Ssemateeka wa Uganda]], era mu bbanga ttono n’atandikawo olukiiko oluwabula ku by'okwerinda nga lwalimu abaserikale b’amagye nga ye Ssentebe. Amin yateeka [[:en:Military_tribunal|kkooti z'amagye]] waggulu w'enkola ya [[:en:Civil_law_(legal_system)|civil law]], n'alonda abajaasi ku bifo eby'oku ntikko mu gavumenti n'[[:en:Government-owned_corporation|ebitongole bya gavumenti]], era n'ategeeza ba [[:en:Cabinet_(government)|Minisita ba kabineeti]] aba bulijjo abaali balondeddwa nti baali bakuyisibwa mu empisa ennungi n'obukkakamu nga bakolagana n'abantu abalala ([[:en:Military_courtesy|military courtesy]]). <ref name="britishcouncil"/> <ref name="LOC_Rule_Under_Amin">http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/ugtoc.html#ug0159</ref> Enkola ya Amin ey'obwannakyemalira ([[:en:Rule_by_decree|ruled by decree]]) ; mu kiseera ky’obukulembeze bwe yafulumya ebiragiro nga 30. <ref>Mugabe, Faustin (26 May 2019).</ref> <ref>Krcmaric, Daniel (2015).</ref>
Amin yakyusa erinnya lya ly'ekisulo kya Pulezidenti mu Kampala okuva mu Government House n'akituuma "The Command Post". Yasatulula ekitongole ekikessi ekya General Service Unit (GSU) ekyatondebwawo gavumenti eyasooka, n’akisikiza n'ekitongole ky'ebyokunoonyereza ekya [[:en:State_Research_Bureau_(organisation)|State Research Bureau]] (SRB). Ekitebe kya SRB e [[:en:Nakasero|Nakasero]] kyafuuka ekifo ky'[[:en:Torture|okuttulugunya]] abantu n’[[:en:Capital_punishment|okuta ng'ekibonerezo]] mu myaka egyaddirira. <ref name="LOC_Security">http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/ugtoc.html#ug0159</ref> Ebitongole ebirala ebyakozesebwanga okuyigganya abaali bawakanya mwalimu [[:en:Military_police|poliisi y’amagye]] n’ekitongole ekivunaanyizibwa ku by’okwerinda mu bantu ekya Public Sfety Unit (PSU). <ref name="LOC_Security" />
Obote yabudamako mu Tanzania, nga Pulezidenti wa Tanzania [[:en:Julius_Nyerere|Julius Nyerere]] amuwaddeyo ekifo ekikuumirwamu obuddukiro. Obote yegattibwako Bannayuganda ababundabunda 20,000 abadduka mu Amin. Abawanganguse baagezaako naye ne balemererwa okweddiza Uganda mu 1972, nga bayita mu kaweefube [[:en:Coup_d'état|w’okuwamba gavumenti]] mu ngeri etategekebwa bulungi. <ref name="invasion">https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,946151,00.html</ref>
=== Okuyigganyizibwa kw’amawanga n’ebibiina by'ebyobufuzi ===
[[File:Amin_Dadas_Torture_chambers.jpg|thumb|Bangi ku bantu abaakosebwa gavumenti ya Amin baafiira mu bisenge eby’okutulugunyizibwa mu kiseera kye.]]
Amin yeesasuza olw’okugezaako [[:en:1972_invasion_of_Uganda|okulumba kw'aBannayuganda abaali mu buwanganguse mu 1972]] bwe yagogola [[:en:Uganda_Army_(1971–1980)|Eggye lya Uganda]] nga agyamu abawagizi ba Obote, ng’okusinga abo baali bava mu mawanga ga [[:en:Acholi_people|Acholi]] ne [[:en:Langi_people|Lango]] . <ref name="TallJstor">Tall, Mamadou (Spring–Summer 1982).</ref> Mu Gwomusanvu 1971, abajaasi ba Lango ne Acholi baali batirimbulwa mu [[:en:Barracks|bbaalakisi]] y'e [[:en:Jinja,_Uganda|Jinja]] ne [[:en:Mbarara|Mbarara]] . <ref>Lautze, Sue.</ref> Ku ntandikwa ya 1972, abajaasi ba Acholi ne Lango nga 5,000, n’abantu baabulijjo abaali bakubisamu mirundi ebiri, baali babula. <ref name="telegraph_obituary">Moore, Charles (17 September 2003).</ref> Mu bbanga ttono, abaakosebwa baatuuka n’abantu [[:en:Ethnic_group|ab’amawanga]] amalala, bannaddiini, bannamawulire, abayiiya, ab'ebitiibwa mu gavumenti, abalamuzi, bannamateeka, [[:en:Student_movements_in_Uganda|abayizi]] n’abagezigezi, abateeberezebwa okuba abamenyi b’amateeka, n’abagwira. Mu mbeera eno ey’effujjo, abantu abalala bangi battibwa olw’ebigendererwa by’obumenyi bw’amateeka oba olw’okwagala. Oluusi emirambo gyasuulibwanga mu mugga Kiyira. <ref>https://web.archive.org/web/20071128072410/http://web.amnesty.org/aidoc/aidoc_pdf.nsf/d45725da5fa95f1f80256a2b00642199/cde8ef35a67e99e3802569a70019299e/%24FILE/a3307593.pdf</ref>
Ettemu lino eryakumibwamu omuliro aba mawanga, ebyobufuzi, n’eby’ensimbi, lyagenda mu maaso mu myaka omunaana Amin gye yamala ng’omukulembeze. Omuwendo omutuufu ogw’abantu abattiddwa tegumanyiddwa. Akakiiko k'abalamuzi n'ebannamateeka ak'ensi yonna aka [[:en:International_Commission_of_Jurists|International Commission of Jurists]] kateebereza nti omuwendo gw’abattibwa gwali tegukka wansi wa 80,000 ate nga guyinza okuba nga guwera 300,000. Okubalirira okwakung’aanyizibwa ebibiina by’abawangalira mu buwanganguse nga biyambibwako ekitongole kya [[:en:Amnesty_International|Amnesty International]] kulaga nti omuwendo gw’abattibwa guli 500,000. <ref name="Keatley">Keatley, Patrick (18 August 2003).</ref>
Mu kitabo kye ekya 1997 ''State of Blood: The Inside Story of Idi Amin'', [[:en:Henry_Kyemba|Henry Kyemba]] (eyali minisita wa Uganda okumala emyaka esatu mu kabineti ya Amin) agamba nti 'enneyisa ya Amin yandiba ng'esibuka ku buvo bwe oba ekika kye'. <q class="inline-quote inline-quote-marks">Okufaananako n’ebibiina by’abalwanyi ebirala bingi, [[:en:Kakwa_people|Abakakwa]], ekika kya Amin, bamanyiddwa nti baakolanga emikolo gy’omusaayi ku balabe abattibwa. Bino bizingiramu okusala ekifi ku mulambo okusobola okufuga omwoyo gw’omufu oba okuloza ku musaayi gw’oyo attiddwa okusobola okufuula omwoyo ogwo obutaba gwa bulabe. Emikolo egy’engeri eno gikyaliyo mu Bakakwa. Enkola za Amin tezikoma ku kuloza ku musaayi: emirundi egiwerako y'annewanirangako n’abalala nti yalyako mu nnyama y’omuntu.</q> (Kyemba 109–10) <ref>''A state of blood: The inside story of Idi Amin''</ref>
Mu bantu abamanyiddwa ennyo abattibwa mwe muli [[:en:Benedicto_Kiwanuka|Benedicto Kiwanuka]] eyali Ssaabaminisita ne [[:en:Chief_justice|Ssaabalamuzi]] ; [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], [[:en:Archbishop|ssaabalabirizi]]<nowiki/>w'aba [[:en:Anglican_Communion|Anglican]] ; Joseph Mubiru, eyali Gavana wa [[:en:Bank_of_Uganda|banka enkulu eya Uganda]] ; Frank Kalimuzo, omumyuka wa Cansala wa [[:en:Makerere_University|Yunivasite y'e Makerere]] ; Byron Kawadwa, omuwandiisi w’emizannyo omututumufu; ne baminisita babiri abaali ku kabinenti ya Amin, [[:en:Erinayo_Wilson_Oryema|Erinayo Wilson Oryema]] ne [[:en:Charles_Oboth_Ofumbi|Charles Oboth Ofumbi]] . <ref>https://web.archive.org/web/20070613161724/http://www.monitor.co.ug/specialincludes/ugprsd/amin/articles/amin6.php</ref>
Amin yayingiza abagoberezi be okuva mu ggwanga ly'Abakakwa, wamu n’aba South Sudan, n’Abanubbi. Mu 1977, ebibinja bino ebisatu byakola ebitundu 60 ku 100 ku ba Genero 22 ab’oku ntikko ate ebitundu 75 ku 100 ku kabineti. Mu ngeri y’emu Abasiraamu baakola ebitundu 80 ku 100 n’ebitundu 87.5 ku buli 100 ku bibinja bino newankubadde nga baali ebitundu 5 ku buli 100 bokka ku miwendo gy'abantu. Kino kiyambako mu kunnyonnyola ensonga lwaki Amin yasimattuka okuwamba gavumenti ye emirundi munaana. <ref>Stefan Lindemann, The ethnic politics of coup avoidance, page 20</ref> Amagye ga Uganda gakula okuva ku 10,000 okutuuka ku 25,000 mu mwaka gwa 1978. Amagye ga Amin okusinga gaali ga kupangisa. Ekitundu ky’abajaasi baali ba South Sudan ate ebitundu 26 ku 100 baali ba Congo, nga ebitundu 24 ku 100 bokka be Bannayuganda ng’abasinga Basiraamu n'[[:en:Kakwa_people|Abakakwa]] . <ref>Andrew Mambo and Julian Schofield, "Military Diversion in the 1978 Uganda-Tanzania War", page 12</ref>
[[File:Aziaten_die_Oeganda_uitgewezen_zijn_op_Schiphol,_groep_Aziaten_na_aankomst,_Bestanddeelnr_926-0503.jpg|thumb|Ababundabunda okuva mu kibiina kya Uganda ekya Asian Community mu [[:en:Netherlands|Budaaki]], Ogwekkuminogumu 1972]]
Mu Gwomunaana 1972, Amin yalangirira kye yayita "olutalo lw'ebyenfuna", enkola ezaalimu okunyaga ebintu eby'Aba yindi n'Abazungu. Bannayuganda aba Asia 80,000 abasinga baali bava ku [[:en:Indian_subcontinent|Ssemazinga wa Buyindi]] era nga bazaalibwa mu ggwanga lino, bajjajjaabwe baali bazze mu Uganda nga banoonya obugagga mu kiseera nga Buyindi ekyali ttundutundu lya Bungereza. <ref>https://timesofindia.indiatimes.com/india/Idi-Amin-had-targeted-Indians-in-70s/articleshow/1911455.cms</ref> Bangi baalina bizinensi, omwali amakolero amanene, ebyakola omugongo gw’ebyenfuna bya Uganda. <ref name="Luganda">Luganda, Patrick (29 July 2003).</ref> <ref name="auto">http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/7/newsid_2492000/2492333.stm</ref> <ref name="Flight of the Asians">https://web.archive.org/web/20110129090114/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,906327,00.html</ref> Mu butuufu, yatuuka n'okuyita Abayindi "Abayudaaya" olw'okufuga kwabwe mu by'obusuubuzi n'okulowoozebwa nti bafuga ebyenfuna. <ref>Oded, Arye (2006).</ref> Ekirala, Amin yalaga okusaasira kwe eri Hitler bwe yagamba nti Hitler mutuufu olw'okwokya Abayudaaya abaali basoba mu bukadde omukaaga kubanga "Abayisirayiri si bantu abakolera obuntu." <ref>https://jcpa.org/article/justifying-the-holocaust-and-promoting-a-second-one/</ref>
Nga 4 Ogwomunaana 1972, Amin yafulumya ekiragiro ng'[[:en:Expulsion_of_Asians_from_Uganda|alagira okugoba]] Abayindi 50,000 abaali balina paasipooti z’Abangereza. Kino oluvannyuma kyakyusibwa ne kizingiramu abantu bonna aba Asia 60,000 abataali bannansi ba Uganda. Amin yagamba nti yali afunye ekirooto Katonda nga amugamba nti alina okugoba Abayindi bonna olw’obulungi bwa Uganda. Ekirala, yali alowooza nti Abayindi bano be baali bataataganya eby'enfuna bya Uganda. <ref>Brown, Thomas (31 August 2022).</ref> Okugatta ku ekyo, ensonga Amin ze yayogerako zaali ziraga nti abantu yasinzira ku bungi bw'abwe okubagoba . <ref>https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199296057.003.0002</ref> Bannayuganda-Abayindi abawera 30,000 be basenguka ne bagenda mu Bungereza. Abalala baagenda mu mawanga agali wansi w'omukago gwa Commonwealth nga [[:en:Australia|Australia]], [[:en:South_Africa|South Africa]], [[:en:Canada|Canada]] ne [[:en:Fiji|Fiji]] oba mu [[:en:India|Buyindi]], [[:en:Kenya|Kenya]], [[:en:Pakistan|Pakistan]], [[:en:Sweden|Sweden]], [[:en:Tanzania|Tanzania]] ne [[:en:United_States|Amerika]] . <ref name="Luganda">Luganda, Patrick (29 July 2003).</ref> Amin yanyaga bizinensi n’ebintu eby’Aba Asia n’Abazungu n’abikwasa abawagizi be. Awatali bannannyini n’abalina obumanyirivu, bizinensi z'addukanyizibwa bubi era amakolero mangi ne gagwa olw’obutaba na bukugu mu mirimu n’okuziddukanya. Kino kyalaga nti kya kabi eri eby'enfuna bya Uganda ebyali bikenderedde ddala. <ref name="LOC_Rule_Under_Amin"/> Mu kiseera ekyo, abantu b’omu Asia baali bakola ebitundu 90% ku nsimbi z’omusolo mu ggwanga; olw’okuggyibwako, gavumenti ya Amin yafiirwa ekitundu kinene ku nsimbi gavumenti ze yafuna. Ebyenfuna byonna wabula byagwa. <ref>https://www.economist.com/britain/2022/08/18/50-years-on-from-the-arrival-of-the-ugandan-asians</ref>
Idi Amin yatta abasuubuzi Abawalabu aba [[:en:Yemenis|Yemen]] [[:en:Hadharem|Hadrami]] ababalirirwamu 500. <ref>Jacobsen, Frode F. (2009).</ref> <ref>https://vdoc.pub/documents/hadrami-arabs-in-present-day-indonesia-routledge-contemporary-southeast-asia-series-2fgmpjeslf00</ref>
Mu 1975, [[:en:Emmanuel_Bwayo_Wakhweya|Emmanuel Bwayo Wakhweya]], Minisita wa Amin ow’ebyensimbi era eyaweerereza ebbanga eddene mu kabineti ow'ekiseera ekyo, yasuulawo emirimu n'addukira mu kibuga jya Bungereza ekikulu [[:en:London|London]] . <ref>https://www.nytimes.com/1976/07/21/archives/uganda-minister-named.html</ref> Okwewaggula kuno kwayamba [[:en:Henry_Kyemba|Henry Kyemba]], minisita w’ebyobulamu wa Amin era eyali omukungu mu gavumenti ya Obote eyasooka, [[:en:Defection|okwewaggula]] mu 1977 n’asiisira mu Bungereza. Kyemba yawandiika era n’afulumya akatabo ka ''A State of Blood'', eyasooka okubikkula obukulembeze bwa Amin obw’omunda. <ref>https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/henry-kyemha/a-state-of-blood-the-inside-story-of-idi-amin/</ref>
Nga 25 Ogwomukaaga 1976, olukiiko lw’ebyokwerinda lwalangirira Amin okubeera [[:en:President_for_life|Pulezidenti obulamu bwe bwonna]] . <ref>https://observer.ug/lifestyle/69226-magembe-book-tells-how-amin-was-declared-life-president-of-uganda</ref>
=== Enkolagana y’ensi yonna ===
Mu kusooka, Amin yawagirwa amawanga g’oBugwanjuba nga [[:en:Israel|Yisirayiri]], [[:en:West_Germany|West Germany]], n’okusingira ddala Bungereza. Mu myaka gya 1960 nga gigenda okuggwaako, ekisinde kya Obote eky'atuumibwa [[:en:Move_to_the_left|move to the left]], nga kino ky'alimu [[:en:Common_Man's_Charter|Common Man’s Charter]] ye n’okufuula kkampuni 80 eza Bungereza [[:en:Nationalisation|eza gavumenti]] kyaleetawo okutya mu mawanga g'ebulaaya nti kino ky'andiviirako okukendeera mu by'obugagga by'e baali bafuna mu Afrika n’okuteeka Uganda mu omukago gwa [[:en:Soviet_Union|Soviet Union]] . Amin eyali aweerezzaako mu maggye g'amatwale aga King's African Rifles n'okwetaba mu lutalo lw'Abangereza okukkakanya [[:en:Mau_Mau_uprising|okwegugunga kwa Mau Mau]] nga Uganda tennafuna bwetwaze, Abangereza baali bamumanyi nga 'omuntu omwesiimbu eri Bungereza'.. . Kino kyamufuula omulonde ey'eyoleka ng’omusika wa Obote. Wadde nga abamu bagamba nti Amin yateekebwateekebwa okuweebwa obuyinza nga mu 1966, olukwe lw’Abangereza n’amawanga amalala ag’amawanga g’obugwanjuba lw'atandika n’amaanyi mu 1969, oluvannyuma lwa Obote okutandika enteekateeka ye ey’okufuula eggwanga. <ref>http://www.hartford-hwp.com/archives/36/502.html</ref>
Mu mwaka gwonna ogwasooka ogw’obwapulezidenti, Amin yafuna obuyambi obukulu mu by’amagye n’ensimbi okuva mu Bungereza ne Yisirayiri. Mu Gwomusanvu 1971 yakyala mu mawanga gombi n’asaba eby'okulwanyisa eby’amagye eby’omulembe, kyokka amawanga ne gagaana okuwaayo ebikozesebwa okuggyako nga gavumenti ya Uganda ebisasulidde. Amin yasalawo okunoonya obuyambi awalala era mu Gwokubiri 1972 yakyalira [[:en:Libyan_Arab_Jamahiriya|Libya]] . Amin yavumirira enzikiriza ya [[:en:Zionism|Zionism]], era mu kwanukula omukulembeze wa Libya [[:en:Muammar_Gaddafi|Muammar Gaddafi]] n’asuubiza okuwola Uganda obukadde bwa ddoola 25 mu bwangu okugobererwa okuwola okulala okuva mu bbanka ya Libya–Ugandan Development Bank. Mu myezi egyaddirira Amin yaggyawo abawabuzi b’amagye ga Yisirayiri mu gavumenti ye, n’agoba abakugu abalala bonna aba Yisirayiri, era okukkakkana ng’amenyawo enkolagana y’ekikungu. Gaddafi era ye yatabaganya okugonjoola obukuubagano obwaliwo wakati wa Uganda ne Sudan, era Amin yakkiriza okukomya okuwagira abayeekera ba [[:en:Anyanya|Anyanya]] mu Bukiikaddyo bwa Sudan era mu kifo ky'ekyo yayingiza abaaliko abayeekera mu magye ge
Oluvanyuma lw’okugobwa kw’Abayuganda-Abayindi mu 1972 ng’abasinga baali bava mu Buyindi, Buyindi yasalako [[:en:Diplomatic_relations|enkolagana yaayo]] ne Uganda. Mu mwaka gwe gumu, ng'ekitundu ku "lutalo lwe olw'ebyenfuna", Amin yamenyawo enkolagana y'abakungu ne Bungereza ne yeddiza bizinensi zonna eza Bungereza nazifuula za Uganda. <ref>Baltrop, Paul (17 December 2014).</ref> Bungereza ne Yisirayiri bakomya eby'obusuubuzi byonna bye baali bakola ne Uganda, naye omuwatwa guno ogw'ebyobusuubuzi gwazibibwa mangu nnyo Libya, Amerika, ne Soviet Union.
Soviet Union wansi wa [[:en:Leonid_Brezhnev|Leonid Brezhnev]] yeeyongera okwagala Uganda ng’enkola ey’obukodyo ey’okuziyiza obuyinza bwa [[:en:China|Bachina]] obwali bulowoozebwa mu Tanzania n’obuyinza [[:en:Western_world|bw’amawanga g'Ebulaaya]] mu Kenya. Yasindika amagye mu Uganda mu Gwekkuminogumu 1973. Wadde nga yali tesobola kuvugirira mutindo gwa nsimbi ogwali gufunibwa okuva mu mawanga g’Ebulaaya, Soviet Union yasalawo okuwa Amin ebikozesebwa mu by’amagye okufuna obuwagizi bwe. Soviet Union mu bwangu ddala yafuuka omuvugirizi wa Amin mu by'okulwanyisa nga yaweereza Uganda ttanka z'amagye ennwanyi, ennyonyi nnamunkanga, ebikompola, n'ebyokulwanyisa ebitono. Mu 1975, kyateeberezebwa nti Abasoviyeti baali bawadde gavumenti ya Amin obukadde bwa ddoola 12 okumuyambako mu by’enfuna n’obukadde bwa ddoola 48 mu by’okulwanyisa. Amin naye yasindika Bannayuganda enkumi eziwera mu mawanga ga [[:en:Eastern_Bloc|Eastern Bloc]] okutendekebwa mu by’amagye, ebukessi, n’eby’ekikugu naddala [[:en:Czechoslovakia|Czechoslovakia]] . [[:en:East_Germany|East Germany]] yali yeenyigira mu kitongole kya General Service Unit ne State Research Bureau, ebitongole ebibiri ebyasinga okumanyika olw’obutujju. Mu kiseera Uganda we yalumbira Tanzania mu 1979, East Germany yagezaako okuggyawo obujulizi obulaga nti yali ekolaganye n'ebitongole bino.
Mu Gwekkuminebiri wa 1973, Amin yatongoza enkola ey’okusaaga ‘Save Britain Fund’ mu kiseera [[:en:1973–1975_recession|ky’okusereba kw’eby’enfuna mu 1973–1975]] 'okutereka n'okuyamba abaali abakulembeze b'amatwale okuva mu njega y'eby'enfuna' nga bawaayo eby'etaago ng'emmere n’okukunga Bannayuganda okuwaayo. <ref>{{Cite book |last=Sharpe |first=James |date=2012 |title=Foreign Exchange: The Complete Deal A Comprehensive Guide to the Theory and Practice of the Forex Market |url=https://archive.org/details/foreignexchangec0000shar |publisher=Harriman House |page=[https://archive.org/details/foreignexchangec0000shar/page/17 17]}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Turner |first=Alwyn W. |date=2009 |title=Crisis? What Crisis? Britain in the 1970s |publisher=Aurum}}</ref> Mu 1974, yawaayo okukyaza n’okutabaganya enteeseganya okumalawo [[:en:The_Troubles|obukuubagano mu Northern Ireland]], n'okukkiriza nti ekifo kya Uganda ng’eyali ettundutundu lya Bungereza kigikakkatako okukikola. <ref>https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/cabinet-papers-dictator-amin-offered-to-broker-ulster-deal/28229409.html</ref>
[[File:Idi_Amin_and_Mobutu.jpeg|left|thumb|Amin akyalidde nnakyemalira wa [[:en:Zaire|Zairi]] [[:en:Mobutu_Sese_Seko|Mobutu]] mu lutalo lwa [[:en:Shaba_I|Shaba I]] mu 1977]]
Mu Gwomukaaga 1976, Amin yakkiriza ennyonyi ya [[:en:Air_France|Air France]] okuva mue [[:en:Tel_Aviv|Tel Aviv]] okutuuka e [[:en:Paris|Paris]] ng'eno yali ewambibwa bammemba babiri ab’ekibiina kya [[:en:Popular_Front_for_the_Liberation_of_Palestine_–_External_Operations|Popular Front for the Liberation of Palestine – External Operations]] (PFLP-EO) ne ba mmemba babiri ab'ekibiina kya German [[:en:Revolutionary_Cells_(German_group)|Revolutionäre Zellen]] okukka ku kisaawe ky’ennyonyi Entebbe. Abawambi bano beegattako bannaabwe abalala basatu. Amangu ddala nga wayise ekiseera, abawambe 156 abatali Bayudaaya era nga tebalina paasipooti za Yisirayiri baayimbulwa ne batwalibwa mu ne batwalibwa mu kifo ekitali kya bulabe, wabula ate Abayudaaya 83 ne bannansi ba Yisirayiri, wamu n’abalala 20 abaagaana okubasuula (mu bano mwalimu kapiteeni n’abakozi b’ennyonyi ya Air France eyawambibwa), ne basigala nga bawambe. <ref name="auto1">http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/7/newsid_2496000/2496095.stm</ref> Mu kikwekweto kya Yisirayiri eky’okununula ekyatuumibwa erinnya lya Operation Thunderbolt (ekimanyiddwa ennyo nga [[:en:Operation_Entebbe|Operation Entebbe]] ), mu kiro ekya 3–4 Ogwomusanvu 1976, ekibinja kya bakomando ba Yisirayiri b'ava mu Yisirayiri ne bawamba obuyinza ku kisaawe ky’ennyonyi Entebbe, ne basumulula kumpi abawambe bonna. Abawambe basatu baafiira mu kikwekweto kino ate 10 ne balumizibwa; abawambi musanvu, abajaasi ba Uganda nga 45, n’omujaasi wa Yisirayiri omu, [[:en:Yoni_Netanyahu|Yoni Netanyahu]] (omuduumizi w’ekibinja kino) battibwa. Omuwambe owokuna, [[:en:Murder_of_Dora_Bloch|Dora Bloch]] ow’emyaka 75, omukyala omuyudaaya omuzungu omukadde eyali atwaliddwa mu [[:en:Mulago_Hospital|ddwaaliro e Mulago]] mu Kampala nga tebannaba kudduukirira bantu, oluvannyuma yatemulwa mu kwesasuza. Bino byayongera kutabula nkolagana ya Uganda mu nsi yonna, ekyaviirako Bungereza okuggala [[:en:High_Commissioner|ekitebe ky'ayo ekikulu]] mu Uganda. <ref name="auto1" /> Mu kwesasuza olw’obuyambi bwa Kenya mu kikwekweto kino, Amin era yalagira okutta ebikumi n’ebikumi by’Abakenya abaali babeera mu Uganda. <ref>http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/4/newsid_2786000/2786967.stm</ref>
Uganda wansi wa Amin yatandika okuzimba enkambi z'amagye enene ekyaleetawo okweraliikirira mu Kenya. Ku ntandikwa y'Ogwomukaaga 1975, abakungu ba Kenya baakwata oluseregende lw'emmotoka ezaali zetisse eby'okulwanyisa ebyali biweerezeddwa aba Soviet Union ''mu lugendo'' nga bayingira Uganda ku mwalo gw’e [[:en:Mombasa|Mombasa]] . Obunkenke wakati wa Uganda ne Kenya bwatuuka ku ntikko mu Gwokubiri 1976, Amin bwe yalangirira nti agenda kunoonyereza ku ky'ebitundu by’oBukiikaddyo bwa Sudan n’Obuggwanjuba saako amasekkati ga Kenya, okutuukira ddala mu kilommita 32 (20 mi) eza [[:en:Nairobi|Nairobi]], mu byafaayo zaali kitundu kya Uganda eyali efugibwa amatwale. [[:en:Politics_of_Kenya|Gavumenti ya Kenya]] yayanukula n’ebigambo ebikakali nti Kenya tegenda kwawukana n'akitundu kyayo kyonna . Amin yadda emabega oluvannyuma lw’amagye ga Kenya okuyiwa amagye n'[[:en:Armoured_personnel_carrier|emmotoka ennwanyi era ezitambuza abasirikale]] ku nsalo ya Kenya ne Uganda. <ref>https://web.archive.org/web/20080206065709/http://www.nationaudio.com/News/DailyNation/17082003/News/Amin_News170820039.html</ref> Enkolagana ya Amin ne [[:en:Rwanda|Rwanda]] yali ya bunkenke, era mu kiseera ky'obukulembeze bwe, enfunda eziwera yateeka ebyenfuna byayo mu matigga bwe yagaana mmotoka zaayo ez’ebyobusuubuzi okuyita okugenda e Mombasa era n’atiisatiisa emirundi mingi okukuba bbomu e [[:en:Kigali|Kigali]] .
=== Olutalo ne Tanzania n’okugobwa ===
Mu Gusooka 1977 Amin yalonda General [[Mustafa Adrisi]] omumyuka wa Pulezidenti wa Uganda. <ref name="bulletin">https://books.google.com/books?id=oncEAQAAIAAJ</ref> <ref>https://www.newspapers.com/newspage/493270481/</ref> Omwaka ogwo, enjawukana mu magye ga Uganda yatandika wakati w’abawagizi ba Amin n’abajaasi abeesigwa eri Adrisi, eyalina obuyinza obw’amaanyi mu gavumenti era nga baagala okugya abagwira naddala Abasudan mu magye. Obutali bumativu obwali bweyongedde mu magye ga Uganda bweyola oluvannyuma lw'okugezaako okuwamba gavumenti enfunda eziwera; Amin yatuuka n’okukosebwa ku lulumba olumu kw'ezo, kwe kugamba [[:en:Operation_Mafuta_Mingi|Operation Mafuta Mingi]] mu Gwomukaaga 1977. <ref>Mann, Roger (24 June 1977).</ref> Mu mwaka gwa 1978, omuwendo gw’abawagizi ba Amin n’abakolagana naye ab’oku lusegere gwali gukendedde nnyo, era yayolekagana n’okuwakanya okweyongera okuva mu bantu munda mu Uganda ng’ebyenfuna n’ebizimbe bigwa olw’emyaka egy’okulagajjalirwa n’okukozesebwa obubi. Oluvannyuma lw’okuttibwa kw’Omulabirizi Luwum n’abaweereza Oryema ne Oboth Ofumbi mu 1977, baminisita ba Amin abawerako beewaggula era ne baddukira mu buwanganguse. <ref name="bishop">Mubangizi, Michael (16 February 2006).</ref> Ku ntandikwa ya 1978, Adrisi yafuna ebisago eby’amaanyi mu kabenje k’emmotoka era n’atwalibwa mu nnyonyi e Cairo okufuna obujjanjabi. Nga ali eyo, Amin yamuggyako ebifo bya Minisita w’ebyokwerinda ne minisita w’ensonga z’omunda n’amuvumirira olw’okuwummula emirimu gy'omukulu w'amakomera ow'okuntikko nga tamanyi. Amin yagenda mu maaso n’okugoba abakungu abawerako ab’amaanyi mu gavumenti ye era n’atwala obuyinza ku bubwe ku bifo bya baminisita ebiwerako. Okukankana kuno kwaleetawo obutabanguko mu by'obufuzi n’okusingira ddala okunyiiza abagoberezi ba Adrisi, nga balowooza nti akabenje k’emmotoka yali kaweefube w’okutta naye ne balemererwa. <ref name="crackdown">https://books.google.com/books?id=FH_hAAAAMAAJ</ref>
Mu Gwekkuminogumu 1978, amagye agaali amesimbu eri Adrisi gaajeema. Amin yasindika amagye okulwanyisa abayeekera, abamu ku bo nga baali badduse okusukka ensalo ya Tanzania. Okulwanagana kw'abalukawo ku nsalo eyo, era amagye ga Uganda [[:en:Invasion_of_Kagera|galumbagana amatwale ga Tanzania]] mu mbeera ezitategeerekeka bulungi. Okusinziira ku bakugu ne bannabyabufuzi abawerako, Amin yalagira butereevu okulumba ng’agezaako okuwugula amagye ga Uganda n’abantu okuva ku buzibu obwaliwo mu Ggwanga ly'abwe. <ref>Lubega, Henry (30 May 2014).</ref> Kyokka, ebiwandiiko ebirala biraga nti Amin yali takyalina buyinza ku bitundu by’amagye ga Uganda, kale envumbo ya Amin olw’okulumba yali kikolwa kya ''post-facto'' okutaasa ebyali bikwata ku magye agaali galumbye awatali kiragiro. <ref>Mugabe, Faustin (20 December 2015).</ref> Mu ngeri yonna, Amin yalumiriza Pulezidenti wa Tanzania [[:en:Julius_Nyerere|Julius Nyerere]] okutandika olutalo ne Uganda oluvannyuma lw'obulabe okubalukawo era n'alangirira [[:en:Annexation|okugatta]] ekitundu kya [[:en:Kagera_Region|Kagera]] ng'okulumba kwa Uganda mu kusooka bwe kwalaga nti kwali kwa buwanguzi. <ref name="LOC_Rule_Under_Amin" /> Wabula Tanzania bwe yatandika okuteekateeka okuddamu okulumba, kigambibwa nti Amin yategeera embeera ye etali nnungi, era n’agezaako okukkakkanya obukuubagano nga tavudde mu mbeera. Pulezidenti wa Uganda yawa ekiteeso mu lujjudde nti ye ne Nyerere beetaekoa mu muzanyo gw’ebikonde nga mudda gw'ali gwakulaga ebinaava mu lutalo. [ a ] Nyerere y'ebalama obubaka obwo.
Mu Gusooka 1979, Nyerere yakunga eggye lya [[:en:Tanzania_People's_Defence_Force|Tanzania People’s Defence Force]] ne liddamu okulumba, nga ly'egatiddwako ebibinja bya Bannayuganda abaali mu buwanganguse nga [[:en:Uganda_National_Liberation_Army|Uganda National Liberation Army]] (UNLA). Amagye ga Amin gawanika newankubadde nga baali bafuna obuyambi okuva ewa Muammar Gaddafi owa Libya n’ekitongole kya [[:en:Palestine_Liberation_Organisation|Palestine Liberation Organization]] (PLO) kyayambibwako amagye. Kigambibwa nti Pulezidenti y'atambula engendo eziwerako ebweru w'eggwanga mu mawanga nga Saudi Arabia ne Iraq mu kiseera ky'olutalo, ng'agenderera okufuna [[:en:Foreign_support_of_Uganda_in_the_Uganda–Tanzania_War|obuwagizi obulala okuva ebweru]] . <ref>Darnton, John (7 March 1979).</ref> <ref>Brittain, Victoria (24 April 1979).</ref> Yalabikako mu lujjudde mu myezi egyasembayo egy'obukulembeze bwe, naye yayogera nnyo ku leediyo ne ttivvi. <ref>{{Cite web |date=23 April 2016 |title=Amin's final public appearances |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/amin-s-final-public-appearances-1647780 |access-date=19 April 2021 |website=Daily Monitor}}</ref> Oluvanyuma lw’okuwangulwa mu [[:en:Battle_of_Lukaya|lutalo lw’e Lukaya]], kigambibwa nti ebimu ku ebitundu mu magye ga Uganda by'asaba Amin okuva mu ntebe. Kino yagaana mu busungu obwekika eky'awaggulu era n’alangirira nti: 'bwe muba temwagala kulwana, nja kwelwanira' Ekyavaamu kwali kugoba aeyali avunaanyizibwa ku mbeera z'abannamagye [[:en:Yusuf_Gowon|Yusuf Gowon]] . <ref>John Daimon (6 April 1979).</ref> Kyokka Amin yawalirizibwa okudduka mu kibuga ekikulu ekya Uganda ng'akozesa nnamunkanga nga 11 Ogwokuna 1979, [[:en:Fall_of_Kampala|Kampala bwe yawambibwa]] . <ref name="britannica" /> Oluvannyuma lw'okugezaako okumala akaseera katono okukungaanya abamu ku bisigalira mu magye ga Uganda mu Buvanjuba bwa Uganda <ref>Mugabe, Faustin (8 May 2016).</ref> nga kigambibwa nti mwalimu Amin okulangirira ekibuga [[:en:Jinja,_Uganda|Jinja]] ng'ekibuga ekikulu eky'ensi ye ekiggya, <ref>Kapo, Nelson Bwire (14 April 2019).</ref> yadduka n'agenda mu buwanganguse. <ref name="britannica" /> Amin we yaggyibwa mu buyinza, yali akyayiddwaa nnyo mu Uganda. Obubonero bw’obukulembeze bwe, ebifaananyi bye, n’ebizimbe ebikwatagana byonna byayonoonebwa mu lutalo n’oluvannyuma lw’olutalo.
== Omusingo gw'okukwatibwa/ okuttibwa ==
Amin bwe yaddukira mu buwanganguse, magazini ya ''[[:en:Soldier_of_Fortune_(magazine)|Soldier of Fortune]]'' eyafuluma mu Gwomwenda 1979 yali esuubizza okuwa omuntu yenna eyali alina amawulire gonna ag'oleka wa eyali Pulezidenti wa Uganda, Idi Amin gye yali addukidde gwa doola 10,000 mu zaabu. Robert K. Brown, omufulumya wa magazini eno yawulirwa ng’agamba nti “Tuggyako ekika ky’omuntu ssekinnoomu Amin ky’ali.Alina okuleetebwa mu kkooti era oluvannyuma lw’okuwozesebwa abalamuzi ba banne, abonerezebwa.” <ref>https://www.nytimes.com/1979/08/21/archives/notes-on-people-mrs-auchincloss-to-marry-for-the-third-time.html</ref> <ref>Kelly, James (18 April 2005).</ref> <ref>https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP90-00965R000403220014-9.pdf</ref>
== Obkuwang’anguse ==
Amin yasooka kuddukira mu Libya, gye yabeera okutuusa mu 1980, era okukkakkana ng’asenzea e [[:en:Saudi_Arabia|Saudi Arabia]] ng'eno [[:en:House_of_Saud|ab’olulyo olulangira mu Saudi Arabia]] gye baamukkiriza [[:en:Sanctuary|okubudama]] era ne bamusasula ensimbi ennyingi nga engeri y'okumwebaza olw'okuva mu by'obufuzi. Amin yamala emyaka egiwerako ng'abeera ku myaliiro ebiri egy’oku ntikko ya wooteeri ya [[:en:Novotel|Novotel]] ku luguudo lwa Palestine mu kibuga Jeddah. [[:en:Brian_Barron|Brian Barron]], eyaweereza olutalo lwa Uganda–Tanzania ku lwa BBC ng’omusasi omukulu mu Afrika ng’ali wamu n’omukwasi wa kkamera [[:en:Mohamed_Amin|Mohamed Amin]] (tebelinako luganda) owa Visnews eya [[:en:Nairobi|Nairobi]], baazuula Amin nga 4 Ogwomukaaga 1980, era ne bafuna emboozi ey'akafubo naye nga eno yeyasooka okuva lwe yagibwa mu ntebe. <ref>Barron, Brian (16 August 2003).</ref> <ref>https://www.youtube.com/watch?v=0lhrPK-Mxtc</ref> Nga ali mu buwanganguse, Amin yaweereza ssente eri bannamaggye abaali b'alwana mu lutalo lw'omunsiko olwa [[:en:Ugandan_Bush_War|Uganda Bush War]] . Newankubadde nga yasigala awakanyizibwa abantu, abamu ku baali abagoberezi ba Amin awamu n’ebibinja by’abayeekera ebiwerako byagenda mu maaso n’okulwana mu linnya lye okumala emyaka kkumi era oluusi bawanjagira okusonyiyibwa kwe <ref>United Press International (12 August 1985).</ref> n’okuzzibwa ku ntebe y'obwa Pulezidenti wa Uganda. Mu mboozi ze yawa ng'ali mu buwanganguse mu Saudi Arabia, Amin yagamba nti Uganda yali ekyamwetaaga era teyalaga ngeri yonna ey'[[:en:Remorse|okwejjusa]] olw’obukambwe obwaliwo mu kisanja kye. <ref name="remorse">http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2003-08-16-amin-obit_x.htm</ref>
Mu Gusooka 1989, Amin yava mu buwanganguse nga tafunye lukusa okuva mu gavumenti ya Saudi Arabia n’alinnya ennyonyi n’omu ku batabani be n’agenda e [[:en:Zaire|Zaire]] . Eyo, yagenderera okukungaanya eggye ly’abayeekera okuddamu okuwamba Uganda <ref name="Wiedemann">Wiedemann, Erich (22 May 2007).</ref> <ref name="AP1">Wormser, Andy; Doyle, Brian; Smith, Jason; Akhgar, Hamed; Disque, Eric; Higdon, Rob; Prangley, Anthony; Gonzalez-Conde, Jose Michael; Peters, Natalie; Avner, Phil; Landis, Zach; Hopman, Brian; Pruitt, Gary; Swartz, Steven R., eds.</ref> ekyavaamu [[:en:War_in_Uganda_(1986–1994)|lutalo olulala olw’omunda]] mu kiseera ekyo. Aba famire ye abalala baasigalayo mu Jeddah. <ref name="AP1" /> Newankubadde yakozesa paasipooti ya Zaire ey’ekikwangala, Amin yategeerekeka mangu nnyo olw'ali okutuuka mu nnyonyi ya [[:en:Air_Zaïre|Air Zaïre]] ku [[:en:N'djili_Airport|kisaawe ky’ennyonyi e N’djili]] era amangu ago n’akwatibwa ab’ebyokwerinda mu Zaire. Gavumenti ya Zaire yayisiza ddala bubi Amin mu kutuuka kwe era bagezaako n'okumugoba mu ggwanga lyaabwe. <ref>{{Cite web |date=5 January 1989 |title=Former Dictator Idi Amin to be Expelled From Zaire |url=https://apnews.com/article/2096a48144457832986deddf537e4f9b |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412124305/https://apnews.com/article/2096a48144457832986deddf537e4f9b |archive-date=12 April 2021 |access-date=24 February 2021 |website=AP News}}</ref> Mu kusooka, Saudi Arabia yali emugaanye okuddayo, <ref name="Wiedemann" /> <ref name="AP1" /> kubanga gavumenti yaayo yali enyiize nnyo nga bagamba nti 'yali ayisizza olugaayu mu ku mwola kwebaali bakoze' bwe yasalawo okuvaayo nga tafunye lukusa nga yali akikolwa olw'ensonga z'ebyobufuzi. <ref name="AP2">Shaw, Angus (19 January 1989).</ref> Gavumenti ya Zaire yali teyagala kuwaayo Amin mu Uganda eyali pulezidenti gye yali avunaanibwa emisango gy’obutemu wadde okumukuumira e Zaire, bwe kityo oky'aviirako okusika omuguwa mu nkolagana y’ensi yonna. Ekyavaamu, Amin yagobebwa n'agenda mu [[:en:Senegal|Senegal]] gye yali alina okusindikibwa okuddayo mu Saudi Arabia, kyokka gavumenti ya Senegal n’emuzzaayo e Zaire Saudi Arabia bwe yagenda mu maaso n’okumma Amin viza. <ref name="AP1" /> <ref name="AP2" /> Oluvannyuma lw'okujulira kwa Kabaka wa Morocco Hassan II, gavumenti ya Saudi Arabia yasembye okukkakkana n'ekkiriza Amin okudda. <ref name="Wiedemann" /> <ref name="AP2" /> Mu kuddamu, Amin yalina okusuubiza obutaddamu kwetaba mu mirimu gyonna egy’ebyobufuzi oba egy’amagye, wadde okuwa yintaviyu. Ekyavaamu obulamu bwe bwonna yabumala mu Saudi Arabia. <ref name="Wiedemann" />
Mu myaka egyasembayo egy’obulamu bwe, kigambibwa nti Amin yalya emmere [[:en:Fruitarian|erimu ebibala]] . <ref name=":0">Arad, Roy (15 April 2014).</ref> Okulya emicungwa buli lunaku kyamuweesa erinnya "Dr [[:en:Jaffa_orange|Jaffa]] " mu bantu ba Saudi Arabia. <ref name=":1">Goline, Adam Leith (2013). </ref> <ref name=":2">Smith, Joan (28 August 1999).</ref>
== Obulwadde n’okufa kwe ==
Nga 19 Ogwomusanvu 2003, mukyala wa Amin owokuna, Nalongo Madina, yategeeza nti yali mu [[:en:Coma|kkoma]] era anaatera okufa mu [[:en:King_Faisal_Specialist_Hospital_and_Research_Centre|ddwaaliro lya King Faisal Specialist Hospital and Research Center]] mu [[:en:Jeddah|Jeddah]], Saudi Arabia, olw’[[:en:Renal_failure|obulwadde bw’ekibumba]]. Yeegayirira Pulezidenti wa Uganda, [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni]], okumukkiriza okukomawo mu Uganda obulamu bwe bwali busidde. Museveni yayanukula ng'amba nti 'Amin yali wa kunnyonyola ebikolwa n'ebibi bye singa akomawo mu Uganda. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3093613.stm</ref> Famire ya Amin yatuuka n'esalawo okuggyako [[:en:Life_support|ebyuma eby'ali bimuyambako okussa]] era Amin n’afiira mu ddwaaliro e Jeddah nga 16 Ogwomunaana 2003. Yaziikibwa mu limbo y'e Ruwais e Jeddah mu ntaana ennyangu, awatali kabonero konna kakolebwa ng'omuntu ow'ekitiibwa aziikibwa. <ref name="APobit_attendancequote">https://www.usatoday.com/news/world/2003-08-16-amin-obit_x.htm</ref>
Oluvannyuma lw’okufa kwa Amin, [[:en:David_Owen|David Owen]] yategeeza nti mu kisanja kye ng’omuwandiisi wa Bungereza ow’ensonga z’ebweru (1977 okutuuka mu 1979), yali ateesezza nti Amin [[:en:Assassination|attibwe]] . Kino akiwolerezza ng’awakanya nti: 'ssi swala olw'endowooza eyo kubanga ekisanja kye kibalibwa ng'ekimu ku bisanja eby'ali bisinga obubi mu bukulembeze bwa Afrika . <ref>Wooldridge, Mike; Owen, David (16 August 2003).</ref>
== Famire ye n’abo be bayakolagana nabo ==
[[File:Lake_Viktoria_2009-08-26_14-29-23.JPG|thumb|300x300px|Ebyasigalira ku lubiri lwa Amin okumpi [[:en:Lake_Victoria|n'ennyanja Nnalubaale]]]]
Idi Amin yawasa abakazi mukaaga, nga ku bano basatu [[:en:Divorce|yawawukana]] nabo. Yawasa mukazi we eyasooka n'owokubiri Malyamu ne Kay mu 1966. Mu 1967, yawasa Nora, n’oluvannyuma n’awasa Nalongo Madina mu 1972. Nga 26 Ogwokusatu 1974, yalangirira ku [[:en:Uganda_Broadcasting_Corporation|Radio Uganda]] nti yali atalase Malyamu, Kay ne Nora. <ref name="life_and_loves">https://web.archive.org/web/20080206070718/http://www.nationaudio.com/News/DailyNation/20082003/News/News122.html</ref> <ref>Kavuma, Richard (18 June 2007).</ref>[[Tororo|]] Malyamu yakwatibwa mu [[:en:Tororo|Tororo]] ku nsalosalo za Kenya mu Gwokuna 1974 ng'avunaanibwa ogw'okugezaako okukukusa engoye mu Kenya <ref name="life_and_loves" /> <ref name="Amin_is_dead">Kibirige, David (17 August 2003).</ref> Mu 1974, Kay Amin yafa mu ngeri ey'ewunyisa ng'omulambo gwe ne gwasangibwa gutemeddwatemeddwa. <ref>https://web.archive.org/web/20160725032835/http://www.biography.com/people/kay-amin-21075729</ref> Nora yaddukira e [[:en:Zaire|Zaire]] mu 1979; ebimukwatako kaakano tebimanyikiddwa. <ref name="Amin_is_dead" />
Mu Gwomusanvu 1975, Amin yategeka embaga ya miliyooni 2 eza pawundi okuwasa omuwala ow'emyaka 19 [[:en:Sarah_Kyolaba|Sarah Kyolaba]], [[:en:Go-go_dancing|omuzinyi wa go-go]] mu ''kibiina kya Revolutionary Suicide Mechanized Regiment Band'', ekyakazibwako erya "Suicide Sarah". <ref name="Sarah_Amin">Kalyegira, Timothy (14 June 2015).</ref> Embaga eno yabaddewo mu kiseera ky'olukiiko lw'ekibiina kya [[:en:Organisation_of_African_Unity|Organisation of African Unity]] (OAU) mu Kampala, era ssentebe w'ekibiina kya [[:en:Palestine_Liberation_Organisation|Palestine Liberation Organisation]], [[:en:Yasser_Arafat|Yasser Arafat]], yakola nga [[:en:Groomsman#Best_man|kalabaalaba]] wa Amin . <ref name="Widow_dies">Nakajubi, Gloria (15 June 2015).</ref> Nga tannasisinkana Amin, Sarah yali abeera ne muganzi we, Jesse Gitta; yabula era tekinnategeerekeka oba [[:en:Decapitation|yasalibwako omutwe]], oba yasibibwa oluvannyuma lw'okuddukira mu [[:en:Kenya|Kenya]] . <ref name="Sarah_Amin" /> Abafumbo bano baalina abaana bana era nga banyumirwa nnyo [[:en:Rallying|okuvuga emmotoka z’empaka]] ya Amin ekika kya [[:en:Citroën_SM|Citroën SM]], nga Sarah ye musomi wa maapu. <ref name="Sarah_Amin" /> Sarah yali [[:en:Hairdresser|musibi wa nviiri]] mu [[:en:Tottenham|Tottenham]] mu kaseera weyafira mu 2015. <ref name="Widow_dies" />
[[File:The_Late_Idi_Amin_Dada's_Presidential_Car.png|thumb|Mercedes Benz ya Amin gye yalina wakati wa 1972 ne 1979]]
Mu 1993, Amin yali abeera n’abaana be omwenda abasembayo n’omukyala omu, Mama a Chumaru, maama w’abaana be bana abato. Omwana we eyasembayo okumanyibwa, muwala we Iman, yazaalibwa mu 1992. <ref>Foden, Giles (4 August 2007).</ref> Okusinziira ku lupapula lwa ''[[:en:Daily_Monitor|Daily Monitor]]'', Amin yaddamu n'awasa ng’ebula emyezi mitono afe mu 2003. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3156011.stm</ref>
Amin yazaala abaana abasoba mu 60. [ b ] Okutuuka mu 2003, Taban Amin (yazaalibwa 1955), <ref>https://books.google.com/books?id=fDoDAAAAMBAJ&pg=PA35</ref> Mutabani wa Amin omukulu, yali mukulembeze wa [[:en:West_Nile_Bank_Front|West Nile Bank Front]] (WNBF), ekibiina ky'abayeekera ekyali kiwakanya gavumenti ya Yoweri Museveni. Mu 2005, Museveni [[:en:Amnesty|yamusonyiwa]], ate mu 2006, n’alondebwa okuba omumyuka wa Dayirekita w’ekitongole [[:en:Internal_Security_Organisation|ekivunaanyizibwa ku by’okwerinda munda mu ggwanga]] . <ref>Mcconnell, Tristan (12 February 2006).</ref> Omulala ku batabani ba Amin, Haji Ali Amin, yeesimbawo ku bwa Ssentebe (kwe kugamba meeya) wa Town Council y'e [[:en:Njeru|Njeru]] mu 2002 kyokka teyalondebwa. <ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1740272.stm</ref>
Omwana wa Sarah Kyolaba owookusatu, Faisal Wangita (yazaalibwa mu 1983 mu Uganda; okusinziira ku ye yazaalibwa mu 1981 mu Saudi Arabia) yali yeenyigira mu butemu obw’obukambwe obw’ekibinja e [[:en:Camden_Town|Camden]], North London, mu 2006. Ku nsonga eno, yasalirwa ekibonerezo kya kusibwa emyaka etaano mu 2007, olw’okwekobaana okulumya, okwekobaana n’okubeera n'eby'okulwanyisa eby'obulabe n'okukyankalanya. Yasingisibwa emisango gy’okusangibwa n’ebyokulwanyisa eby'obulabe, obubbi n’obufere mu myaka egyayita. <ref>https://www.theguardian.com/uk/2007/aug/03/ukcrime</ref>
Ku ntandikwa ya 2007, firimu eyawangula engule eya ''[[:en:The_Last_King_of_Scotland_(film)|The Last King of Scotland]]'' yaleetera omu ku batabani be, Jaffar Amin (yazaalibwa mu 1967), <ref name="usatoday.com">https://www.usatoday.com/life/people/2007-02-22-amin-protest_x.htm</ref> okwogera nga awolereza kitaawe. Jaffar Amin agamba nti yali awandiika kitabo okuddaabiriza erinnya lya kitaawe. <ref>https://www.usatoday.com/life/people/2007-02-22-amin-protest_x.htm</ref> Jaffar ye mwana wa kkumi ku baana 40 abatongole aba Amin abazaalibwa abakyala musanvu abatongole. <ref name="usatoday.com" />
Mu baali basinga enkolagana ne Amin mwalimu omuzungu [[:en:Bob_Astles|Bob Astles]] . <ref>https://www.usatoday.com/life/people/2007-02-22-amin-protest_x.htm</ref> [[:en:Isaac_Maliyamungu|Isaac Maliyamungu]] yali muyambi wa bikozesebwa era omu ku baserikale abaali batiibwa ennyo mu ggye lya Amin.
== Enneyisa ==
=== Amannya amapatiike ===
Mu myaka gye yamala mu buweereza, Amin yafuna amannya mangi, nga mangi ku go nga ganyoomola ekitiibwa kye:
* "Big Daddy": <ref name="africa coup">https://www.monitor.co.ug/uganda/sports/soccer/when-uganda-last-played-africa-cup-idi-amin-ruled-1683198</ref> <ref>Sospeter Okero, Biching'a; Nyandoro Obara, George; Kebaya, Charles (22 September 2019).</ref> erinnya epaatiike ery'omukwano
* ''kijambiya'' ("the [[:en:Machete|machete]] "): kigambibwa nti ab'ebyokwerinda mu Uganda batera okutta abantu baabwe n'ebijambiya.
* "Omusanjazi wa Uganda" <ref name="africa coup" />
* "Omusanjazi wa Uganda"
* "Omusanjazi wa Kampala"
* "Hitler Omuddugavu" <ref name="AP2" />
* "Dada": Kikaayanirwa oba lino lyali kitundu ku linnya lya famire ya Amin oba lyali paatiike. Abamu ku batunuulizi bagamba nti ly'ali linnya epaatike ery'enneyisa ya Amin "ey'obutiitizi", anti eyinza okuvvuunulwa nga "mwannyina", newankubadde nga kino kibadde kiwakanyibwa abalala. Famire ya Amin etegeezezza nti "Dada" lyali linnya eddala ery'[[:en:Lugbara_people|abantu b'e Lugbara]] oluusi erikozesebwa ng'erinnya ly'omuntu. Omunoonyereza Mark Leopold yasalawo nti kino kyali kisukka ku linnya epaatiike.
* "Dr. Jaffa": yafuna erinnya lino mu buwanganguse mu Saudi Arabia olw'okulya emicungwa buli lunaku naddala oluvannyuma lw'okugambibwa nti yakyuka n'adda mu [[:en:Fruitarianism|kulya ebibala]] . <ref name=":0">{{Cite web |last=Arad |first=Roy |date=15 April 2014 |editor-last=Benn |editor-first=Aluf |editor2-last=Schauberg |editor2-first=M. DuMont |editor3-last=Schocken |editor3-first=Amos |editor4-last=Solomon |editor4-first=Avi |editor5-last=Bronstein |editor5-first=Aviva |editor6-last=Nitzan |editor6-first=Yaniv |editor7-last=Vissan |editor7-first=Yossi |editor8-last=Guy |editor8-first=Guy |editor9-last=Guez |editor9-first=Rami |title=Beyond vegan: Israel's fruitarians like it raw |url=https://www.haaretz.com/food/.premium-beyond-vegan-israel-s-fruitarians-1.5245165 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218005913/https://www.haaretz.com/food/.premium-beyond-vegan-israel-s-fruitarians-1.5245165 |archive-date=18 February 2021 |access-date=17 February 2021 |website=[[Haaretz]] |publisher=Haaretz Group (Haaretz Daily Newspaper Ltd.) |place=Tel Aviv, Israel |language=English}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFArad2014">Arad, Roy (15 April 2014). </cite></ref> <ref name=":2">{{Cite web |last=Smith |first=Joan |date=28 August 1999 |editor-last=Marley |editor-first=David |editor2-last=Hubbard |editor2-first=Chloe |editor3-last=McInerney |editor3-first=Lucie |editor4-last=Taylor |editor4-first=Linda |editor5-last=Owens |editor5-first=Michael |editor6-last=Best |editor6-first=Richard |editor7-last=Alabaster |editor7-first=Olivia |editor8-last=Fox |editor8-first=Gemma |editor9-last=Holdaway |editor9-first=Jo |title=How sex turned into torture |url=https://www.independent.co.uk/voices/how-sex-turned-into-torture-1118224.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218005855/https://www.independent.co.uk/voices/how-sex-turned-into-torture-1118224.html |archive-date=18 February 2021 |access-date=18 February 2021 |website=The Independent |publisher=Independent Digital News & Media Limited |place=[[London]], [[United Kingdom]] |language=English |issn=0951-9467 |oclc=185201487}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSmith1999">Smith, Joan (28 August 1999). </cite></ref>
=== Enneeyisa etali nnungi, ebitiibwa eby’okwewa n’okulaga ebifaananyi ebyalabikira ku mikutu gy’amawulire ===
[[File:Idi_Amin_caricature2.jpg|right|thumb|Ekifaananyi kya Amin mu 1977 mu kyambalo ky'amagye ne pulezidenti ekya [[:en:Edmund_S._Valtman|Edmund S. Valtman]]]]
Emyaka bwe gyagenda giyitawo, enneeyisa ya Amin yali tekyategerekeka era nga ya bbugumu. Oluvannyuma lwa Bungereza okukutula enkolagana yonna ey’ekikungu ne gavumenti ye mu 1977, Amin yalangirira nti awangudde Abangereza, era ne yeewa ekitiibwa kya CBE (Conqueror of the British Empire). Ekitiibwa kye ekijjuvu kye yeewa okukkakkana nga kifuuse: 'ow'ekitiibwa, Pulezident w'obulamu bwonna, Feild Marshal AL Hadji, musawo, Idi Amin Dada, VC, DSO, MC,CBE, kabaka w'ebisolo eby'amaanyi ku nsi n'ebyennyanja ebiri mu nyanja era omuwanguzi w'amatwale ga Bungereza mu Afrika n'okusingira ddala Uganda , ng’oggyeeko okwewozaako kwe mu butongole nti ye [[:en:King_of_Scotland|kabaka wa Scotland]] [[:en:Pretender|atalina ngule]] . <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Appiah</ref> Teyafunako kiragiro kya Distinguished Service Order (DSO) oba Military Cross (MC). Yeewa [[:en:Juris_Doctor|diguli mu mateeka]] okuva mu yunivasite y’e Makerere wamu n’omudaali gwa Victorious Cross (VC), omudaali ogwakolebwa okukoppa British [[:en:Victoria_Cross|Victoria Cross]] . <ref>Lloyd, Lorna (2007) p.239</ref>
Amin yafuuka omuntu ey'etolorwako olugambo, omuli n’okukkiriza okungi nti yali [[:en:Human_cannibalism|alya abantu]] . <ref>Orizio, Riccardo (21 August 2003).</ref> Kigambibwa nti Amin era yeewaana nti yali akuuma emitwe gy'abalabe be ab'ebyobufuzi mu firiiza ye, newankubadde nga yagamba nti ennyama y'omuntu "yalimu omunnyo mungi" ye gwatalya. <ref>https://www.iwmf.org/reporting/ghost-stories-idi-amins-torture-chambers/</ref>
Mu kiseera Amin we yabeerera mu buyinza, emikutu gy’amawulire egy’ettutumu ebweru wa Uganda gyatera okumulaga ng’omuntu omusesa era ow’ekyewuunyo. [[:en:Julius_Harris|Julius Harris]] yakkaatirizza oludda lwa Amin olugambibwa nti lwa ‘clownish’ mu ''[[:en:Victory_at_Entebbe|Victory at Entebbe]]'', ate [[:en:Yaphet_Kotto|Yaphet Kotto]] n’ayongera okutenderezebwa olw’okulaga obutonde bwa Amin obw’akabi mu firimu ya ''[[:en:Raid_on_Entebbe_(film)|Raid on Entebbe]]'' . Mu kwekenneenya okwakolebwa mu 1977 okwaliwo mu kiseera ekyo, ekiwandiiko ekyafulumira mu magazini ya ''[[:en:Time_(magazine)|Time]]'' kyamwogerako nga omutemu era ddikuula, omusanyusa era ow'akamanyiiro' . <ref name="time">https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,918762,00.html</ref> Omuzannyo gwa comedy-variety series ''[[:en:Saturday_Night_Live|Saturday Night Live]]'' gwafulumya sketch za Amin nnya wakati wa 1976 ne 1979, omuli emu mwe yali omugenyi w'awaka eyeeyisa obubi mu buwanganguse, n'endala mwe yali omwogezi w'[[:en:Venereal_disease|enddwadde z'ekikaba]] . <ref>{{Cite web |title=Impressions – Idi Amin |url=http://snl.jt.org/imp.php?i=43 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214145150/http://snl.jt.org/imp.php?i=43 |archive-date=14 December 2013 |website=The SNL Archives}}</ref> Mu 1979, omukozi wa leediyo [[:en:Don_Imus|Don Imus]] yaka amasimu emirundi mingi ku mpewo ng'agezaako okwogera ne Amin, era oluvannyuma n'ategeka emboozi ey'akafubo eyalamulwa nga "encaafu ennyo". <ref>{{Cite web |url=http://spectatorarchive.library.columbia.edu/?a=d&d=cs19801001-01.2.8& |title=Archive copy |access-date=2025-08-27 |archive-date=2022-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130181549/https://spectatorarchive.library.columbia.edu/?a=d&d=cs19801001-01.2.8& |url-status=dead }}</ref> Mu lulaga lwa ''[[:en:Benny_Hill_Show|Benny Hill Show]]'' olwa lagibwa mu Gusooka 1977, Hill yalaga Amin ng'atudde emabega w'emmeeza eyaliko ekipande ekyali kiwandiikiddwaako nti "ME TARZAN, U GANDA". <ref>{{Cite web |url=http://runstop.de/faces05.html |title=Archive copy |access-date=2025-08-27 |archive-date=2016-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160528232053/http://runstop.de/faces05.html |url-status=dead }}</ref>
Emikutu gy’amawulire egy’ebweru gy'avumiririrwa abawang’anguse n’abo abaali bavudde mu Uganda olw’okussa essira ku Amin okwegulumiza n'enneyisa ye saako n'okwegulumiza ebisukkiridde ate nga b'ebalama ebikolwa bye eby'obutemu. <ref name="Kibazo1">Kibazo, Joel (13 January 2007).</ref> Abakomentinga abalala baatuuka n’okugamba nti Amin yali agenderera okweyisa mu ngeri etategereekeka mu mikutu gy’amawulire egy’ebweru ng’omusajja omujoozi ow’angu okukoppa okusobola okukendeeza ku kweraliikirira kw’ensi yonna ku ngeri gye yaddukanyaamu Uganda. <ref>https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1439131/Idi-Amin.html</ref> Omujaasi wa Uganda era omuyeekera [[:en:Patrick_Kimumwe|Patrick Kimumwe]] yawakanya nti ebya Amin okweyisa nga ddikula n'enneyisa ye ey'obukambwe eri eddembe ly'obuntu mu Uganda. Bannamawulire [[:en:Tony_Avirgan_and_Martha_Honey|Tony Avirgan ne Martha Honey]] baawandiika nti,'Bannyonyola obukulembeze bwa Amin ng'enkola y'omusajja omu oba ekibinja ky'abatemu abatalina kisa tebituuka ku nsibuko y'obukulembeze .
== Omukululo ==
Munnabyafaayo w’ekikula ky’abantu Alicia Decker yawandiika nti. 'enkolo n'enneyisa y'amaggye ga Uganda erabikira ddala nti egoberera nkola ya Amin'. Amangu ddala nga amaze okwewozaako, [[:en:War_correspondent|omusasiw'amawulire g’olutalo]] [[:en:Al_J_Venter|Al J Venter]] yategeeza nti Bannayuganda baali bakyamwogerako n'ebbanja eritali limu kati eririko obutwa. Ettuttumu lye mu Uganda libadde litunuulirwa mu myaka egisoba mu kkumi oluvannyuma lw’obukulembeze bwe mu ngeri enzibu okusinga mu nsi yonna. Abamu ku Bannayuganda bamutenderezza nti "yali ayagala nnyo eggwanga lye" era baali bawagira okusalawo kwe okugoba Abayindi mu ggwanga. Mu kiseera we yafiira, yali ajjukirwa nnyo naddala mu Bukiikakkonobwobuggwanjuba bwa Uganda. <ref>"Bloody tyrant, now a good sort; Amin's legacy in Uganda".</ref> Omu ku batabani ba Amin, Jaffar Remo, yavumirira endowooza embi abantu gy'ebalina ku kitaawe era n’asaba wabeewo akakiiko akanoonyereza ku butuufu bw’okutulugunyizibwa okwakolebwa mu bukulembeze bwe. <ref>Eichner, Itamar (4 July 2016).</ref>
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Mu myaka gya 1970 nga Amin ali ku ntikko y’ettutumu lye, omuzannyi w’ebifaananyi Omuzungu [[:en:John_Bird_(actor)|John Bird]] yazannya ku lutambi lwa ''[[:en:The_Collected_Broadcasts_of_Idi_Amin|The Collected Broadcasts of Idi Amin]]'', ng’ebigambo byesigamiziddwa ku miko gya [[:en:Alan_Coren|Alan Coren]] egyali giwakanya Amin ''[[:en:Punch_(magazine)|Punch]]'' . <ref>https://www.youtube.com/playlist?app=desktop&list=PL38DeM8p3BJWvhm8mQqay9qrDhRzT69r2</ref> <ref>https://www.allmusic.com/album/the-collected-broadcasts-of-idi-amin-mw0000333589</ref> Mu 1975 oluyimba olw'okusuusuta olwa "Amazin' Man", olwali ku lutambi luno, lwafulumizibwa aba kkampuni ya [[:en:Transatlantic_Records|Transatlantic]] . <ref>https://www.45cat.com/record/big527</ref> <ref>https://www.youtube.com/watch?v=cVBV7e0ksXg</ref> Likodi eno yasigala okumala wiiki 12 mu [[:en:Australian_Singles_Chart|Australian Singles Chart]], n'etuuka ku ntikko ku nnamba 26. <ref>https://www.45cat.com/record/big527au</ref>
Firimu y’ebiwandiiko eya ''[[:en:General_Idi_Amin_Dada:_A_Self_Portrait|General Idi Amin Dada: A Self Portrait]]'' eyakolebwa dayirekita [[:en:Barbet_Schroeder|Barbet Schroeder]] mu 1974 yakolebwa ng’ewagirwa era nga yeetabwamu Idi Amin. ''[[:en:Rise_and_Fall_of_Idi_Amin|Rise and Fall of Idi Amin]]'' (1981) firimu ya Kenya eraga ebikwata ku byafaayo by’obukulembeze bwa Idi Amin. Firimu eno yabunyisa engambo nyingi ezikwata ku bukambwe bwa Amin, gamba ng’ebigambibwa nti yatemaatema omu ku bakyala be mu bitundutundu. Amin azannyibwa [[:en:Joseph_Olita|Joseph Olita]], eyaddamu okuzannya ekifo kino mu ''[[:en:Mississippi_Masala|Mississippi Masala]]'' (1991), firimu ekwata ku mukwano wakati w'Abafirika n'Abaasia-Amerika oluvannyuma lwa Amin [[:en:Expulsion_of_Asians_from_Uganda|okugoba Abayindi mu Uganda mu 1972]] .
Amin y’enmutwe omukulu ogutambulirwako mu itabo kya munnamawulire OAmuuungu [[:en:Giles_Foden|Giles Foden]] ekya ''[[:en:The_Last_King_of_Scotland|The Last King of Scotland]]'' (1998), ekikwata ku Uganda ya Idi Amin ng’eyita mu maaso g’omusawo omuto Omuscotland. Ekitabo kino kyakyusibwa ne kifuulibwa [[:en:The_Last_King_of_Scotland_(film)|firimu ya 2006]], nga yazanyibwa [[:en:Forest_Whitaker|Forest Whitaker]] nga Amin. Olw'okuzannya kwe, Whitaker yalondeddwa ng'omuzannyi omukulu eyasinga mu mpaka za [[:en:Academy_Award_for_Best_Actor|Academy Awards]], [[:en:BAFTA_Award_for_Best_Actor_in_a_Leading_Role|BAFTA Awards]], [[:en:Screen_Actors_Guild_Award_for_Outstanding_Performance_by_a_Male_Actor_in_a_Leading_Role|Screen Actors Guild Awards]], [[:en:Golden_Globe_Award_for_Best_Actor_in_a_Motion_Picture_–_Drama|Golden Globes]] ne [[:en:Critics'_Choice_Movie_Award_for_Best_Actor|Critics Choice Movie Awards]] . <ref>{{Cite web |url=https://www.gettyimages.com/detail/video/film-the-last-king-of-scotland-preview-interviews-with-news-footage/671330738 |title=Archive copy |access-date=2025-08-28 |archive-date=2023-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817040823/https://www.gettyimages.com/detail/video/film-the-last-king-of-scotland-preview-interviews-with-news-footage/671330738 |url-status=dead }}</ref>
== Laba ne ==
* [[:en:Fruitarianism#Notable_adherents|Abagoberezi abamanyiddwa ennyo mu nkola y’okulya ebibala]]
== Ebiwandiiko ==
<nowiki>.mw-parser-output .reflist{margin-bottom:0.5em;list-style-type:decimal}@media screen{.mw-parser-output .reflist{font-size:90%}}.mw-parser-output .reflist .references{font-size:100%;margin-bottom:0;list-style-type:inherit}.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}.mw-parser-output .reflist-columns{margin-top:0.3em}.mw-parser-output .reflist-columns ol{margin-top:0}.mw-parser-output .reflist-columns li{page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column}.mw-parser-output .reflist-upper-alpha{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .reflist-upper-roman{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .reflist-lower-alpha{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .reflist-lower-greek{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .reflist-lower-roman{list-style-type:lower-roman}</nowiki>
== Ebiwandiikdwao ebikozesebwa ==
{{Reflist}}
== Ensonda ezikozeseddwa ==
== Ebijuliziddwa w'abweru wa Wikipedia ==
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3156011.stm The Idi Amin I knew], Brian Barron, BBC, 16 Ogwomunaana 2003. Mulimu akatambi ka [http://news.bbc.co.uk/olmedia/cta/events03/world/africa/barron_1999_legacy.ram Brian Barron ng’abuuza Idi Amin] mu buwanganguse mu 1980. The Atlantic – 1 Ogwokuna 2001 Memo ne Quincy LS the series
* [https://web.archive.org/web/20110604105901/http://video.google.com/videoplay?docid=4169600956573058582 General Idi Amin Dada: Yeekubye ekifaananyi] ku [[:en:Google_Videos|Google Videos]] ( [[:en:Flash_Video|Flash Video]] )
* [http://www.idiamindada.com/ idiamindada.com], omukutu ogwewaddeyo eri omusika gwa Idi Amin ogwatondebwawo mutabani we Jaffar Amin
* Idi Amin
{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef|before=[[Milton Obote]]}}
{{s-ttl|title=[[President of Uganda]]|years=1971–1979}}
{{s-aft|after=[[Yusufu Lule]]}}
{{s-end}}{{UgandaPresidents}}{{African Union chairpersons}}{{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Amin, Idi}}
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
[[Category:Buganda]]
[[Category:Omupiira mu Uganda]]
[[Category:Bannayuganda bannamagye]]
m44bvbh0v5sjshqxpuz5bq8gqqsbui1
Janet Museveni
0
7883
77459
70170
2026-10-25T17:16:47Z
Fatima Nansamba
11463
Added a citation
77459
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
[[File:Museveni Janet Kataaha.jpg|thumb|Museveni Janet Kataaha.jpg]]
'''Janet Kainembabazi Museveni''' era amanyiddwa nga Janet Kataaha Museveni (yazaalibwa nga 24 Ogwomukaaga 1948), nga munnabyabufuzi Omunayuganda, nga abadde o[[:en:First_Lady|mukyala wa pulezidenti]] wa [[:en:Uganda|Uganda]] okuviira ddala mu 1986. Mukyala eyafumbirwa Pulezidenti [[:en:Yoweri_Museveni|Yoweri Museveni,]] nga bano balina abaana bana.
Abadde Minisita wa Kabineeti avunaanyizibwa ku Byenjigiriza N'ebyemizannyo mu Kabineeti ya Uganda, okuva nga 6 Ogwomukaaga mu 2016, mu Paalamenti ey'ekkumi n'emu n'eyekkumi n'ebbiri eza Uganda.<ref>[https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-unveils-new-cabinet-retains-nabbanja-alupo-and-janet-in-key-reshuffle-5474810 "Museveni unveils new Cabinet, retains Nabbanja, Alupo and Janet in key reshuffle"]. ''Monitor''. 26 May 2026. Retrieved 27 May 2026.</ref> Nga wadde obuyigirize bwe buliko akabuzibwa, oluvannyuma yattikirwa ddiguli eyookubiri eya Masters Art in Organisational Leadership and Management ku Yunivasite ya Uganda Christian University, Mukono nga 30 Ogwekkumi 2015.<ref>https://web.archive.org/web/20161007121926/http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%27s+cabinet.pdf</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/news/headlines/3693-janets-degree-is-questioned |access-date=2024-04-05 |archive-date=2022-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017100355/https://www.observer.ug/news/headlines/3693-janets-degree-is-questioned |url-status=dead }}</ref> Yawerezaako nga Minisita avunaanyizibwa ku nsonga z'e Karamoja mu kabineeti ya Uganda okuva nga 27 Ogwokutaano, okutuuka nga 6 Ogwomukaaga mu 2016.<ref>http://www.monitor.co.ug/News/National/-/688334/1170806/-/c0y8sbz/-/index.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20141211084313/http://newvision.co.ug/D/8/12/755941</ref> Yawerezaako nga Omubaka wa Paalamenti Omulonde eyakiikirirako essaza lya Ruhaama mu Disitulikiti ye [[Ntungamo (disitulikit)|Ntungamo]] wakati wa 2011 ne 2016. Yafulumya ebimukwatako, Olugendo lw'obulamu bwange (''My Life's Journey)'', mu 2011.<ref name="mon---itor">http://www.monitor.co.ug/News/Insight/-/688338/1226382/-/rn0jyf/-/index.html</ref><ref name="ne-wvisi-on">https://web.archive.org/web/20150225182721/http://www.newvision.co.ug/D/8/26/759254</ref>[[File:Yoweri_Kaguta_Museveni_with_Obamas.jpg|thumb|Janet Museveni ne Yoweri Kaguta Museveni nga bali ne Barrack Obama ne mukyala we Mitchelle Obama]]
== Obulamu bwe n'obufumbo ==
Janet Kainembabazi Kataaha yazaalibwa mu saza lya Kajarra mu Disitulikiti ye Ntungamo<ref>https://janetmuseveni.org/biography/</ref> nga bazadde be yeeyali Edward Birori ne Mrs. Mutesi. Yasomera ku Kyamate Primary School wamu ne Bweranyangi Girls' Senior Secondary School mu Uganda. Yatikirwa ne Diguli ey'okubiri mu By'enjigiriza mu by'okutegeka obukulembezze wamu n'okubudukanya nga 30 Ogwegumi mu 2015 okuva ku Uganda Christian University.<ref>https://campusbee.ug/news/top-10-prominent-ucu-alumnus/</ref>
Janet Museveni yagenda mu buwangaguse mu 1971 olw'okubeeta nga baali banyagulula eby'amaguzi okuva ku bantu ba Uganda mu kaseera k'olutalo olw'omunda, Idi Amin bweyavirako obukulembezze bwa Milton Obote okugwa nga akozesa amagye okumuwamba. Yafumbirwa Yoweri Museveni imu Gwomunaana miu 1973.<ref name="Butagira2010">http://allafrica.com/stories/201005240504.html</ref> Obukulembezze bwa Idi Amin webwali buvudde mu buyinza mu Gwokuna mu 1979, yakomawo mu Uganda okuva e Tanzania gyeyali abeera mu buwangaguse ne bbaawe .
Mu Gwokubiri mu 1981, Yoweri Museveni yatongoza olutalo lw'obuyekera ku gavumenti ya Obote, Janet Museveni n'abaana bbe basengula nebagenda e [[:en:Nairobi|Nairobi]], mu ggwanga lye [[:en:Kenya|Kenya,]]<nowiki/>ng'eno gyebabeera n'emikwano gya famire okutuuka mu 1983. Mu 1983, bagenda mu kibuga kya [[:en:Gothenburg|Gothenburg,]] e [[:en:Sweden|Sweden]], gyebabeera okutuuka mu Gwokutaano mu 1986, emyezi enna oluvannyuma lwa magye ga Yoweri Museveni aga National Resistance Army okuwamba obuyinza mu [[:en:Kampala|Kampala.]]<ref>{{Cite web |date=2021-02-02 |title=A look back at the crucial 1980s polls |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/elections/a-look-back-at-the-crucial-1980s-polls-1486528 |access-date=2026-10-10 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Emirimu gye ==
Janet Museveni yatandikawo ekibiina ky'abakyala mu 1986 ekiyamba okuyamba bamulekwa ekya Uganda Women's Effort to Save Orphans (UWESO), nga kino kya bwanannyini, kyeyagamba kyali kikoleddwa n'obumannyirivu bwe bw'okubeera omunoonyi woobubuddamu. Yatandika okwenyigira mu kakuyege w'okulwanyida akawuka ka siriimu mu Uganda mu myaka gya 1990, n'atandikawo enkolagana n'abasumba nga Martin Ssempa olw'okusomesa munsonga z'obutenyigira mu kwegadanga mu Uganda.<ref>''The Economist'', July 3, 2010, page 45.</ref>
Mu Gwekuminoogumu mu 2005, yalangirira nga bweyali ayagala ekifo ky'obwa Paalamenti mu Saza lya Ruhaama mu kulonda kwabonna okwaliwo mu Gwokubiri mu 2006. Yavuganya mu kifo kino ng'attunka n'eyali ow'ekibiina kya [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]], Augustine Ruzindana,gweyawangulira ddala nga amusingidde wala. Yaddamu n'alondebwa mu Gwokusatu mu 2011 kukisaja ekyali eky'emyaka emirala etaano.<ref>{{Cite web |date=2021-01-22 |title=United opposition key to unseating Museveni in 2016, says Mao |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/united-opposition-key-to-unseating-museveni-in-2016-says-mao-1561714 |access-date=2026-10-25 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Nga 16 Ogwekumineebiri mu 2009, Janet Museveni yaweebwa eky'okubeeta Minisita Omubeezi Ow'ensonga ze Karamoja, nga kyamuweebwa baawe Pulezidenti Yoweri Museveni.<ref>https://web.archive.org/web/20090222031330/http://www.africanews.com/site/Uganda_First_lady_appointed_minister/list_messages/23249</ref>
Oga 27 ngwokutaano mu 2011 yalinyisibwasn'atekebwa ku ky'okubeera [[:en:Karamoja|Minisita w'ensonga z'e Karamoja]], nga ayongerezaako eky'okubeera Minisita Omubeezi ow'ensonga ze Karamoja.<ref>https://www.monitor.co.ughttps//www.monitor.co.ug/uganda/news/national/full-of-list-of-ugandan-ministers-appointed-by-president-museveni--1492836</ref>
Nga 6 Ogwomukaaga mu 2016, oluvannyuma lwa baabwe okubeera nga yali azeemu okulondebwa nga Pulezidenti, yaweebwa eky'okubeeta Minisita avunaanyizibwa ku By'enjigiriza N'eby'emizannyo<ref name=":1">{{cite web|date=6 June 2016|newspaper=[[Daily Monitor]]|url=http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%2527s+cabinet.pdf|title=Museveni's new cabinet list At 6 June 2016|access-date=13 June 2016|author=Uganda State House|location=Kampala|archive-date=7 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161007121926/http://www.monitor.co.ug/blob/view/-/3235304/data/1345443/-/3o16hn/-/Museveni%27s+cabinet.pdf|url-status=dead}}</ref>.
== Abaana ==
Abaana abana aba Janet ne Yoweri Museveni beebano
* [[:en:Muhoozi_Kainerugaba|Muhoozi Kainerugaba]] eyazaalibwa mu 1974, nga [[:en:General|General]]<ref>https://www.youtube.com/watch?v=DzA5ORGITwc</ref><ref>https://www.monitor.co.ughttps//www.monitor.co.ug/uganda/news/national/museveni-promotes-muhoozi-to-rank-of-major-general-1650632</ref> mu ggye ly'eggwanga erya[[:en:Uganda_People's_Defence_Force|UPDF]] ng'era Kti ye muduumizi waalyo.<ref name="Butagira2010" /><ref>http://www.nation.co.ke/News/africa/-/1066/446200/-/14anqyoz/-/index.html</ref>
* Natasha Karugire nga yazaalibwa mu 1976. Ono akola misono gyangoye ng'e ra yeebuzibwaako, ng'era mufumbo nga baawe ye Edwin Karugire. Omuwandiisi ow'okulusegere lwa [[:en:President_of_Uganda|Pulezidenti wa Uganda]] kunsonga z'awaka.<ref>https://web.archive.org/web/20100219075224/http://newvision.co.ug/D/8/217/392752/Diana_Museveni</ref>
* Patience Rwabwogo yazaalibwa mu 1978, nga musumba w'e kanisa ya Covenant Nations Church,<ref>https://web.archive.org/web/20180412041307/http://www.covenantnationschurch.org/</ref> e Buziga mu [[:en:Kampala|Kampala]] nga mufumbo ng'era baawe ye Odrek Rwabwogo.<ref>https://web.archive.org/web/20100225172952/http://newvision.co.ug/D/8/13/539065/Patience_Rwabogo_Church</ref>
* Diana Kamuntu eyazaalibwa mu 1980 nga mufumbo, ng'era omwami we ye Geoffrey Kamuntu.<ref>https://web.archive.org/web/20100225173102/http://newvision.co.ug/D/9/40/393675/Diana_Museveni</ref>
== Obutabo bw'afulumiza ==
*
== Laba ne bino ==
* [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]]
* [[:en:Cabinet_of_Uganda|Kabineeti ya Uganda]]
* [[:en:Government_of_Uganda|Gavumenti ya Uganda]]
* [[:en:Henry_Tumukunde|Henry Tumukunde]]
== Ebijuliziddwaamu ==
{{Reflist}}
== Ewalala w'oyinza okubiggya ==
* Media related to Janet Museveni at Wikimedia Commons
* [http://www.monitor.co.ug/SpecialReports/ugandaat50/Janet+Museveni++Emerging+from+the+shadows/-/1370466/1458664/-/9ktuixz/-/index.html Eby'ogera ku Janet Museveni mu 2012]
* [http://iisd.ca:8080/ramgen/linkages/sd/ifpri/3museveni.rm Janet Museveni byeyayogera mu kulukungaana lwa IISD olwali mu Kampala mu 2004]
* [https://web.archive.org/web/20090503105619/http://www.independent.co.ug/index.php/cover-story/cover-story/690-family-rule-in-uganda-?showall=1 Famire ya Museveni esinganibwamiu abantu abawerako]
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi n'emu]]
[[Category:Ababaka ba Paalamenti ya Uganda ey'ekkumi n'ebbiri]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
k28cp9mi7s3uflv6ms7lvh3rfl9x0dp
Fortunate Nantongo
0
8191
77468
75797
2026-10-26T10:59:21Z
Mackedia
11849
Converted references.
77468
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Fortunate Nantongo''' yazaalibwa mu 1996 nga [[:en:Lawyer|munamateeka]], [[:en:Politician|munabyabufuzi]] [[:en:Uganda|Omunayuganda]] era atuula ku [[:en:Legislator|kakiiko akakola amateeka]]. Y'akiikirira abantu ba [[:en:Kyotera_District|Disitulikiti ya Kyotera]] nga Omubaka omukyala owa Paalamenti, mu [[:en:Parliament_of_Uganda|Paalamenti ya Uganda]]. Yawangula eky'omubaka ng'ali ku tikiti Democratic Party (DP).<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Cite web |last=Reporter |first=Independent |date=2021-01-18 |title=DP pleased with performance in parliamentary elections |url=https://www.independent.co.ug/dp-pleased-with-performance-in-parliamentary-elections/ |access-date=2026-09-30 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=Nantongo Fortunate Rose - 2021 General Election - Visible Polls |url=https://visiblepolls.org/ug/2021-general-election/candidates/nantongo-fortunate-rose-10472/ |access-date=2026-09-30 |website=visiblepolls.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Asiimwe |first=George |date=2021-01-19 |title=DP Celebrates Getting 9 MPs in Last Week’s Polls |url=https://chimpreports.com/dp-celebrates-getting-9-mps-in-last-weeks-polls/ |access-date=2026-10-26 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref> Ye Minisita Ow'ekisikirize avunaanyizibwa ku by'ekikula ky'abantu, emirimu wamu n'enkulakulanya y'ebitundu ku ludda oluvuganya gavumenti.<ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2021-06-25 |title=SHADOW CABINET: Niwagaba, Nyeko and Bwanika picked |url=https://www.independent.co.ug/shadow-cabinet-niwagaba-nyeko-and-bwanika-picked/ |access-date=2026-09-30 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2021-07-14 |title=Parliament confirms Shadow Cabinet |url=https://www.independent.co.ug/parliament-confirms-shadow-cabinet/ |access-date=2026-09-30 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Achom |first=Pamela |date=2021-07-14 |title=Parliament Approves Shadow Cabinet |url=https://www.galaxyfm.co.ug/2021/07/14/parliament-approves-shadow-cabinet/ |access-date=2026-09-30 |website=Galaxy FM 100.2 |language=en-US}}</ref>
== Obulamu bwe n'okusoma kwe ==
Nantongo yatandika okusoma pulayimale ku Bright grammar primary school erisinganibwa e [[:en:Masaka|Masaka]], oluvannyuma n'agenda ku Mt. St Mary's college Namagunga gyeyatuulira S4, gyeyava okugenda ku St. Mary's Kitende gyeyamalira S6.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=http://stmaryskitende.com/2021/01/18/big-wins-for-kitende-in-2021-elections/ |url=http://stmaryskitende.com/2021/01/18/big-wins-for-kitende-in-2021-elections/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20220924135700/http://stmaryskitende.com/2021/01/18/big-wins-for-kitende-in-2021-elections/ |archive-date=2022-09-24 |access-date=2026-10-26 |website=stmaryskitende.com |language=en}}</ref>
Oluvannyuma yeeyongerayo okusoma Diguli mu By'amateeka okuva [[:en:Uganda_Christian_University|Uganda Christian University]] gyeyatikirwa mu 2018 kweyayongereza ne Dipulooma mu by'okwenyigira mu ateeka okuva kutendekero lya [[:en:Law_Development_Centre|law development center]] in 2019.<ref name=":0"/>
Maama wa Nantongo Robinah Nakasirye Ssentongo, eyasooka okubeeta Omubaka Omukyala owa Disitulikiti ye Kyotera bweyafa nga tewali akisuubira mu masekati g'okukuba kakuyege mu Gwekumineebiri nga 18 2020, olwa COVID-19, Nantongo yalondebwa aba DP okumudira mu bigere.<ref name=":0">{{Cite web |last=BATTE |first=BAKER |date=2021-04-06 |title=In just 10 days, Kyotera’s Rose Nantongo buried her mother, father and aunt |url=https://observer.ug/news/in-just-10-days-kyotera-s-rose-nantongo-buried-her-mother-father-and-aunt/ |access-date=2026-09-30 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2021-01-10 |title=Kyotera NRM cadres support DP’s Nantongo for district woman MP |url=https://www.independent.co.ug/kyotera-nrm-cadres-support-dps-nantongo-for-district-woman-mp/ |access-date=2026-09-30 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://witness.co.ug/how-fortune-nantongo-got-the-dp-flag-for-kyotera/ |access-date=2022-09-24 |archive-date=2022-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924142704/https://witness.co.ug/how-fortune-nantongo-got-the-dp-flag-for-kyotera/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ntv.co.ug/ug/news/sparktv-news/abogobereze-b-eby-obufuzi-balabudde-ebibiina-ku-okusikiza-bannabyafuzi-3235948 |title=Archive copy |access-date=2022-09-24 |archive-date=2022-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924135700/https://www.ntv.co.ug/ug/news/sparktv-news/abogobereze-b-eby-obufuzi-balabudde-ebibiina-ku-okusikiza-bannabyafuzi-3235948 |url-status=dead }}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://redpaperdaily.com/daughter-to-replace-mother-in-kyotera |access-date=2022-09-24 |archive-date=2020-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201220074639/http://redpaperdaily.com/daughter-to-replace-mother-in-kyotera |url-status=dead }}</ref>
Nantongo, nga ye mwana ow'okubiri okuzaalibwa maama we ne taata we, yafiirwa maama we, kitaawe ne ssenga we mu kabanga ka naku 10.<ref name=":4"/> Kino kyawaliriza abalonzi okumukwatibwa ekisa era nebamulonda okugenda mu Paalamenti.<ref name=":0"/><ref name=":5">{{Cite web |date=2020-12-20 |title=MP Ssentongo laid to rest as DP fronts daughter to take up mantle |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/mp-ssentongo-laid-to-rest-as-dp-fronts-daughter-to-take-up-mantle-3234822 |access-date=2026-09-30 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Emirimu gye ==
Mu kaseera maama we weyafiira, Nantongo yeeyali amuyambako ku by'obufuzi. Yeeyali adukanya n'eby'ensiimbi za maama we, nga yamukolera okunoonyereza ku by'emirimu gya Paalamenti n'okudukanya pulojekiti mu konsitituweensi ku lulwe. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2022)">citation needed</span></nowiki>'']</sup>
Yalondebwa nga eyali agenda okwesimbawo ku lwa DP enaku bbiri oluvannyuma lwa maama we okuzikibwa, olw'okuba kakuyege w'okunoonya akalulu ka bonna aka 2021 yali asigazaayo obutaweza na mwezi okugwaako.<ref name=":0"/><ref name=":1"/><ref name=":3"/><ref name=":5"/> Mu kulonda, yafuna obululu 49,019, nga eyali asinga okumuvuganya Rachel Nakitende eyali owa [[:en:National_Resistance_Movement|National Resistance Movement]] yafuna obululu 26,137.<ref name=":2"/><ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2021-01-10 |title=Kyotera NRM cadres support DP’s Nantongo for district woman MP |url=https://www.independent.co.ug/kyotera-nrm-cadres-support-dps-nantongo-for-district-woman-mp/ |access-date=2026-09-30 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=BBS TEREFAYINA |date=2021-05-18 |title=Wuuno omubaka Rose Fortunate Nantongo eyaddira maama we omugenzi mu bigere |url=https://www.youtube.com/watch?v=1ELWRS13S4c |access-date=2026-09-30}}</ref>
Nantongo yawerezaako ku kakiiko akadukanya eby'amateeka n'ensonga za Paalamenti wamu n'akavunaanyizibwa ku by'ekikula ky'abantu.<ref>{{Cite web |title=Committee on Legal and Parliamentary Affairs – Parliament Watch |url=https://parliamentwatch.ug/committees/committee-on-legal-and-parliamentary-affairs/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116100423/https://parliamentwatch.ug/committees/committee-on-legal-and-parliamentary-affairs/ |archive-date=2026-01-16 |access-date=2026-09-30 |website=parliamentwatch.ug |language=en-US |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://upfsp.org/gender-committee-pledges-to-work-with-the-forum-on-push-for-social-protection-system/ |access-date=2024-03-31 |archive-date=2023-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509231333/https://upfsp.org/gender-committee-pledges-to-work-with-the-forum-on-push-for-social-protection-system/ |url-status=dead }}</ref>
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
l1sxdz52e0jck8q0hnit1xh32do387a
Bart Magunda Katureebe
0
8378
77467
70253
2026-10-26T09:02:17Z
Rodney Rwagi
11008
Nkyusizza ebiwandiiko ebijuliziddwa
77467
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Bart Magunda Katureebe''' Munnayuganda, mulamuzi era yaweerezaako nga [[:en:Chief_Justice|Ssabalamuzi]] wa [[:en:Uganda|Uganda]].<ref>{{Cite web |last=inbox |first=Get the stories shaping East Africa-delivered straight to your |date=2020-08-02 |title=Yoweri Museveni finally appoints new Uganda chief justice |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/yoweri-museveni-finally-appoints-new-uganda-chief-justice-1333192 |access-date=2026-10-26 |website=The EastAfrican |language=en}}</ref> Yalondebwa ku kifo ekyo nga 5 Ogwokutaano (Muzigo) 2015.<ref>{{Cite web |date=2021-01-18 |title=The task ahead for Chief Justice Katureebe |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/the-task-ahead-for-chief-justice-katureebe-1602788 |access-date=2026-10-26 |website=Monitor |language=en}}</ref> Ekyo nga tekinnatuuka, yali mulamuzi wa [[:en:Supreme_Court_of_Uganda|kkooti ensukkulumu mu Uganda]].<ref>https://web.archive.org/web/20150705154014/http://www.judicature.go.ug/data/incourt/3/The_Honourable_Justices_of_the_Supreme_Court_of_Uganda.html</ref>
== Obuto bwe n'emisomo gye ==
Yazaalibwa nga 20 Ogwomukaaga (Ssebaaseka) 1950, ku kyalo Rugazi, mu [[:en:Rubirizi_District|Disitulikiti y’e Rubirizi]] mu [[:en:Western_Region,_Uganda|Bugwanjuba bwa Uganda]], eri Yowana Magunda ne Virginia Ngonzi.<ref name="katureebe">{{Cite news |last=Kakaire |first=Sulaiman |title=Who is Justice Bart Katureebe? |url=https://observer.ug/news-headlines/36674-who-is-justice-bart-katureebe |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602212331/https://observer.ug/news-headlines/36674-who-is-justice-bart-katureebe |archive-date=2021-06-02 |access-date=2026-10-26 |work=The Observer - Uganda |language=en-gb}}</ref> Pulayimale ye yagisomera ku Rugazi Primary School mu by'emisomo gye egitandikirwako okuva mu 1957 okutuuka 1962. Oluvannyuma yagenda mu St. Joseph Junior Secondary School e [[:en:Mbarara|Mbarara]] okuva 1963 okutuuka 1964, ne Kitunga High School mu [[:en:Ntungamo_District|Disitulikiti y’e Ntungamo]] okusoma siniya okuva mu 1965 okutuuka 1968. Yagenda mu [[:en:Namilyango_College|Namilyango College]] ng'essomero lino ly’abalenzi bokka mu [[:en:Mukono_District|Disitulikiti y’e Mukono]], okusoma siniya ey'omukaaga okuva 1969 okutuuka 1970. Nga wayise emyaka ena, yatikkirwa diguli mu mateeka okuva mu [[:en:Makerere_University|Ssettendekero y’e Makerere]] eya [[:en:Bachelor_of_Laws|Bachelor of Law]].<ref name="Who">https://web.archive.org/web/20150402120237/http://www.newvision.co.ug/news/665519-bart-katureebe-is-new-chief-justice.html</ref> Yagenda mu maaso n’afuna [[:en:Legal_practice|Dipulooma mu by’amateeka]] okuva mu ttendekero ly'amateeka elya [[:en:Law_Development_Centre|Law Development Centre]] mu [[:en:Kampala|Kampala]], ekibuga ekikulu ekya Uganda ekisinga obunene.<ref name="Chief">{{Cite web |date=2021-01-18 |title=I will stop infights, corruption in Judiciary, says Justice Katureebe |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/i-will-stop-infights-corruption-in-judiciary-says-justice-katureebe-1603520 |access-date=2026-10-26 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref name="Task">{{Cite web |date=2021-01-18 |title=The task ahead for Chief Justice Katureebe |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/the-task-ahead-for-chief-justice-katureebe-1602788 |access-date=2026-10-26 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Emirimu gye ==
Okuva 1975 okutuuka 1983, Katureebe yakola nga munnamateeka w’eggwanga mu minisitule y’ebyamateeka. Okuva mu 1983 okutuuka 1988, yakola mu by’amateeka mu kifo eky’obwannannyini. Okuva 1988 okutuuka 1991, yaweereza nga omumyuuka wa minisita ow’enkolagana mu bitundu, oluvannyuma ng'omumyuuka wa minisita omubeezi ow’amakolero ne tekinologiya (1991 okutuuka 1992), ne Minisita omubeezi ow’ebyobulamu era mmemba w’olukiiko lwa National Resistance Council, akakiiko akakola amateeka mu kiseera ekyo okuva mu 1992 okutuuka 1996. Okuva mu 1994 okutuuka 1995, yalondebwa nga mmemba mu lukiiko lwa Ssemateeka olukiikirira Essaza lye Bunyaruguru mu [[:en:Rubirizi_District|Disitulikiti y'e Rubirizi]] . Okuva mu 1996 okutuuka 2001, yaliko minisita w’ebyamateeka, ensonga za ssemateeka ne ssaabawolereza wa gavumenti.<ref>{{Cite web |title=Hon. Justice Bart Katureebe Profile |url=http://judiciary.go.ug/data/news/157/19328/Hon.%20Justice%20Bart%20Katureebe%20Profile.html |access-date=2026-10-26 |website=judiciary.go.ug}}</ref> Yaddayo mu by’obwannannyini mu 2001, n’afuuka omu ku baatandikawo kampuni y'abannamateeka eya Kampala Associated Advocates.<ref>{{Cite web |title=Uganda's Chief Justice Bart Katureebe retires, heads for his 'village' – AfricanLII |url=https://africanlii.org/en/articles/2020-07-02/carmel-rickard/ugandas-chief-justice-bart-katureebe-retires-heads-for-his-village |access-date=2026-10-26 |website=africanlii.org}}</ref> Chambers Global yamulonda ng'omu ku bannamateeka abasinga mu Uganda mu 2004 era yaliko ne Ssentebe w’olukiiko olufuzi olwa Vision Group kampuni y’amawulire era n’aweereza ku lukiiko olufuzi olwa Standard Chartered Bank Ltd.<ref>{{Cite web |title=In recognition of time in post of the Hon Chief Justice Bart Katureebe {{!}} Standing International Forum of Commercial Courts |url=https://sifocc.org/2020/06/19/in-recognition-of-time-in-post-of-the-hon-chief-justice-bart-katureebe/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602212350/https://sifocc.org/2020/06/19/in-recognition-of-time-in-post-of-the-hon-chief-justice-bart-katureebe/ |archive-date=2021-06-02 |access-date=2026-10-26 |website=sifocc.org |language=en-US}}</ref> Yalondebwa okuba omulamuzi wa kkooti ey’oku ntikko mu 2005. Nga 5 Ogwokusatu 2015, yalondebwa nga ssabalamuzi. Nga 20 Ogwomukaaga 2020, yalekulira ofiisi y'obwa Ssaabalamuzi wa Uganda era n’akwasa omumyuka we [[:en:Alfonse_Owiny-Dollo|Alfonse OWiny-Dollo]] okukola nga Ssaabalamuzi.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Katureebe hands over office to deputy |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-26 |website=New Vision}}</ref> Nga 8 Ogwekkuminebiri, 2020 yalondebwa nga mmemba w’akakiiko k’ensi yonna ak’abakugu mu by’obusuubuzi mu kkooti ey’oku ntikko mu China (International Commercial Expert Committe of the Supreme Court of the People's Republic of China) ku ndagaano ey’emyaka ena, etambula okutuuka nga 8 Nteenvu, 2024.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Independent |date=2020-12-09 |title=Chinese supreme court hires retired chief justice Katureebe |url=https://www.independent.co.ug/chinese-supreme-court-hires-retired-chief-justice-katureebe/ |access-date=2026-10-26 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
== Ebirala ebikulu ==
Katureebe mufumbo era taata w’abaana mukaaga. Ono mmemba ku kakiiko akavunaanyizibwa ku kitongole ekiramuzi.
== Laba ne ==
* [[:en:Government_of_Uganda|Gavumenti ya Uganda]]
* [[:en:Uganda_Law_Society|Uganda Law Society]]
* [[:en:Judiciary_of_Uganda|Ekitongole kya Uganda ekiramuzi]]
== Ebijuliziddwamu ==
<references responsive="1"></references>
== Ebijuliziddwamu w'abweru wa Wikipedia ==
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abalamuzi ba Uganda]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
cb3bg5d3ycu4rl1dcnwxcvyinmgav76
Sylvia Namutebi
0
10116
77469
45933
2026-10-26T11:10:20Z
Mackedia
11849
Converted references.
77469
wikitext
text/x-wiki
'''Sylvia Wilson Namutebi Alibhai''' Munnayuganda eyali [[:en:Model_(person)|omwolesi w'emisono]] era [[:en:Beauty_pageant|eyali mu bwa nnalulungi]] ow'erinnya. Yali [[:en:Miss_Uganda|Nnalulungi wa Uganda]] 2011<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Sylvia namutebi crowned miss uganda |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/sylvia-namutebi-crowned-miss-uganda-1499894 |access-date=2026-10-26 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Sylvia Namutebi is Miss Uganda 2011 |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-10-26 |website=New Vision}}</ref> era naakiikirira Uganda mu za [[:en:Miss_World|Nnalulungi W'ensi Yonna]] oluvannyuma mu mwaka ogwo.<ref>{{Cite web |last=Miss World |date=2011-10-26 |title=2011 Miss World Profiles - Uganda |url=https://www.youtube.com/watch?v=94GBWO_5qH8 |access-date=2026-10-26}}</ref><ref>{{Cite web |last=Emuk |first=Benjamen |date=2021-02-22 |title=Former Miss Uganda Sylvia Namutebi Excited over Mrs World-Uganda Crown |url=https://chimpreports.com/former-miss-uganda-sylvia-namutebi-excited-over-mrs-world-uganda-crown/ |access-date=2026-10-26 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref>
== Obuzaale bwe ==
Namutebi yazaalibwa Paul Ssekuwanda ow'e [[Wakiso Town|Wakiso]], mu Uganda. Alina Diguli mu [[:en:Human_Resources_Management|Human Resources Management]] gye yakolera ku [[:en:Makerere_University_Business_School|Makerere University Business School]].
=== Obwa Nalulungi ===
Namutebi yalekulira omulimu gwe nagenda yeetabe mu mpaka z'obwa [[:en:Miss_Uganda|Nalulungi wa Uganda]] mu 2011. Namutebi, ku myaka 23, era yawangula banne bwe baali babbinkana ekkumi n'omunaana, n'atwala engule nga yaddirira Heyzme Nansubuga.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/lifestyle/entertainment/14990-sylvia-namugenyi-is-miss-uganda |access-date=2023-03-29 |archive-date=2023-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329085631/https://www.observer.ug/lifestyle/entertainment/14990-sylvia-namugenyi-is-miss-uganda |url-status=dead }}</ref>
Yakiikirira [[:en:Uganda|Uganda]] mu mpaka za [[:en:Miss_World|Nalunungi w'ensi Yonna]] omwaka ogwo.<ref>{{Cite web |url=https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/miss-world-participant-miss-uganda-wilson-sylvia-namutebi-news-photo/130238379 |title=Archive copy |access-date=2023-03-29 |archive-date=2023-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329085631/https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/miss-world-participant-miss-uganda-wilson-sylvia-namutebi-news-photo/130238379 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=satisfashionug |date=2013-07-10 |title=Sylvia Namutebi for Miss Global International beauty pageant |url=https://satisfashionug.com/sylvia-namutebi-for-miss-global-international-beauty-pageant/ |access-date=2026-10-26 |website=SatisFashion UG {{!}} Fashion {{!}} Beauty {{!}} Entertainment |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.chicamod.com/2012/02/01/sylvia-namutebi-candidly-talks-about-her-miss-world-experience/ |access-date=2023-03-29 |archive-date=2020-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129233218/http://www.chicamod.com/2012/02/01/sylvia-namutebi-candidly-talks-about-her-miss-world-experience/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.chicamod.com/2012/02/01/sylvia-namutebi-candidly-talks-about-her-miss-world-experience/ |access-date=2023-03-29 |archive-date=2020-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129233218/http://www.chicamod.com/2012/02/01/sylvia-namutebi-candidly-talks-about-her-miss-world-experience/ |url-status=dead }}</ref> Yadda mu mpaka za Nalulungi wa Uganda nga omusazi waazo.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.ugandaonline.net/2018286_five_2018_miss_uganda_beauty_pageant_judges_unveiled |access-date=2023-03-29 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018002248/https://www.ugandaonline.net/2018286_five_2018_miss_uganda_beauty_pageant_judges_unveiled |url-status=dead }}</ref>
=== Obulamu bwe ===
Baagattibwa ne Munnayuganda Munnabizinensi ayitibwa Ali Alibhai mu 2015<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://kfm.co.ug/lifestyle/former-miss-uganda-sylvia-namutebi-off-the-shelves-engaged-to-talent-africa-ceo.html |access-date=2023-03-29 |archive-date=2023-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329085647/https://www.kfm.co.ug/lifestyle/former-miss-uganda-sylvia-namutebi-off-the-shelves-engaged-to-talent-africa-ceo.html |url-status=dead }}</ref> era embaga y'abwe yaliwo mu 2017.<ref>{{Cite web |last=Ninsiima |first=Audrey |date=2017-08-02 |title=PHOTOS: Glamour as Aly Alibhai Weds Ex Miss Uganda Sylvia Namutebi |url=https://thetowerpost.com/2017/08/02/photos-glamour-as-aly-alibhai-weds-ex-miss-uganda-sylvia-namutebi/ |access-date=2026-10-26 |website=TowerPostNews |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.mywedding.co.ug/ceremony-reception/photos-video/201901/former-miss-uganda-slyvia-namutebi-and-ali-alibhai-in-luxurious-wedding-anniversary.html |access-date=2023-03-29 |archive-date=2023-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329085636/https://www.mywedding.co.ug/ceremony-reception/photos-video/201901/former-miss-uganda-slyvia-namutebi-and-ali-alibhai-in-luxurious-wedding-anniversary.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Nanteza |first=Bridget |date=2017-07-07 |title=Wedding Bells for Ex-Miss Uganda Sylvia Namutebi |url=https://chimpreports.com/wedding-bells-for-ex-miss-uganda-sylvia-namutebi/ |access-date=2026-10-26 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mikolo.com/2017/11/04/former-miss-uganda-sylvia-namutebis-and-ali-alibhais-wedding/ |title=Archive copy |access-date=2023-03-29 |archive-date=2023-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329085646/https://mikolo.com/2017/11/04/former-miss-uganda-sylvia-namutebis-and-ali-alibhais-wedding/ |url-status=dead }}</ref>
== Ebijuliziddwa ==
<references responsive="1"></references>
q7uhvcsvw8s2vtpqcpfmif2882kr3w2
Omugga Ishasha
0
10762
77465
34292
2026-10-26T08:40:42Z
Rodney Rwagi
11008
Nkyusizza ebiwandiiko ebijuliziddwa
77465
wikitext
text/x-wiki
[[File:Ishasha river map2.png|alt=#WCUG2024 OMUGGA ISHASHA|thumb|Map of OMUGGA ISHASHA]]
[[File:A warthog in Ishasha Queen Elizabeth National park.jpg|thumb|Ishasha river]]
[[File:Hippo uganda.JPG|thumb|Envubu ku mugga Ishasha]]
{{Infobox river|name=Ishasha River|image=File:Ishasha river map2.png|image_size=|image_caption=Course of the Ishasha River|pushpin_map=Uganda|pushpin_map_size=|pushpin_map_caption=|source1_location=[[Kabale District]]|mouth_location=[[Lake Edward]]|subdivision_type1=Countries|subdivision_name1={{hlist|[[Uganda]]|[[Democratic Republic of the Congo]]}}|length=100 km (approx)|source1_elevation=6020 ft|mouth_elevation=2995 ft|mouth_coordinates={{Coord|-0.445|29.686|display=title}}|discharge1_avg=|basin_size=}}
Ishasha mugga ogusangibwa mu Bukiikaddyabwobuggwanjuba bwa [[:en:Uganda|Uganda]], nga gukola ng'ensalo ne [[:en:Democratic_Republic_of_the_Congo|Democratic Republic of the Congo]]. Gukulukuta okuva mu Bukiikakkono bw'e [[:en:Kabale|Kabale]] nga guyiwa mu [[:en:Lake_Edward|Nnyanja Edward]].<ref>{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/@-0.8569821,29.8096055,103541m/data=!3m1!1e3?hl=en |access-date=2026-10-26 |website=Google Maps |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=OpenStreetMap |url=https://www.openstreetmap.org/ |access-date=2026-10-26 |website=OpenStreetMap |language=en}}</ref> Obuwanvu bw'agwo buli mu kilomita 100 (62 mi) ng'ogyeko ensulo ez'ekutulako.<ref>{{Cite web |last=Makanga |first=Samuel |date=2022-11-09 |title=At The River Ishasha |url=https://www.primeugandasafaris.com/at-the-river-ishasha/ |access-date=2026-10-26 |website=Prime Uganda Safaris |language=en-US}}</ref>
== Okunyonyola ==
Omugga guno gubimba olw'emidumu egyasimibwa okuva mu faamu eziri mu kilomita 20 (12 mi) mu Bukiikakkonobwobugwanjuba bwa Kabale. Gukulukutira mu Bukiikakkonobwobugwanjuba okuyita mu biwonko by'ensozi okutuusa w'e guyingirira mu Bukiikakkono bw'ekkuumiro ly'ebisolo erya [[:en:Bwindi_Impenetrable_National_Park|Bwindi Impenetrable National Park]]. Okuva awo, gw'eyongerayo mu Bukiikakkonobwobugwanjuba nga guyita mu kibira okutuuka Kanungu dam, awali ekkolero ly'amasanyalaze erya [[:en:Kanungu_Hydroelectric_Power_Station|Kanungu Hydroelectric Power Station]], era erimanyikiddwa nga Ishasha Power Station.
Bwe guva ku kkolero ly'amasanyalaze, gweyongerayo mu Bugwanjubabwobukiikaddyo nga guyita mu nsozi okutuusa lwe gwegatta ne gufuuka ensalo ezaawula Uganda ne Democratic Republic of the Congo (DRC). Oluvanyuma lw'okukyuka ne gudda mu Bukiikakkono, gweyongerayo mu kibuga kya DRC Ishasha mu Bukiikaddyo bw'ekuumiro ly'ebisolo erya [[:en:Queen_Elizabeth_National_Park|Queen Elizabeth National Park]] (QENP). Gusigala ng'ensalo z'ekkuumiro ly'ebisolo mu Buggwanjuba bwa QENP okutuusa lwe gwegatta ku lutobazi lw'ennyanja Edward.<ref>{{Cite web |last=Makanga |first=Samuel |date=2022-11-09 |title=At The River Ishasha |url=https://www.primeugandasafaris.com/at-the-river-ishasha/ |access-date=2026-10-26 |website=Prime Uganda Safaris |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |date=2023-03-22 |title=Explore the Ishasha wilderness of Queen Elizabeth National Park |url=https://www.gorillatrekafrica.com/explore-the-ishasha-wilderness-of-queen-elizabeth-national-park/ |access-date=2026-10-26 |language=en-US}}</ref>
== W'e gusangibwa ==
{{PoI start}}
{{PoI|Kabale District source|-1.09|29.89|UGA|Elevation: 6020 ft}}
{{PoI|Entering Bwindi Impenetrable Forest|-0.956|29.778|UGA|Elev: 4987 ft}}
{{PoI|Kanungu power station|-0.872|29.665|UGA|Elev: 3554 ft}}
{{PoI|Uganda-DRC border|-0.834|29.639|UGA|Elev: 3432 ft}}
{{PoI|Ishasha town|-0.735|29.630|COD|Elev: 3285 ft}}
{{PoI|Lake Edward mouth|-0.445|29.686|UGA|Elev: 2995 ft}}
{{PoI end}}
== Laba na bino ==
* [[:en:List_of_rivers_of_Uganda|Olukalala lw'emigga gya Uganda]]
* [[:en:List_of_rivers_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo|Olukalala lw'emigga gya Democratic Republic of the Congo]]
== Ebijuliziddwamu ==
{{Reflist}}
mj8xg487hu6nbo52h17pafz6tkgy3vs
Erias Lukwago
0
11034
77458
70541
2026-10-25T17:01:43Z
Fatima Nansamba
11463
removed a link
77458
wikitext
text/x-wiki
'''Erias Lukwago''' (yazaalibwa 11 Ogwokutaano 1970), [[:en:Lawyer|munnamateeka]] era [[:en:Politician|munnabyabufuzi]] Munnayuganda . Ono ye Meeya wekibuga kya [[Uganda]] ekikulu [[Kampala]] era nga ekitiibwa ekitongole ayitibwa [[:en:Lord_Mayor_of_Kampala|lord mayor]] ekiviiramu abantu bangi okumuyita ''omuloodi''. Lukwago abaddde Meeya wa Kampala okumala ebisanja bisatu era nga yasooka kulondebwa nga 14 Ogwolubereberye 2011. <ref name="1R">https://web.archive.org/web/20150206210008/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/749174</ref>
Mu kisanja kye ekyasooka nga meeya wa Kampala Lukwago yagyibwamu obwesige ba kansala ku lukiiko lwa KCCA nga 25 Ogwekkumineebiri 2013 era nga bankansala bamulanga kubulwa busobozi kuddukanya ofiisi eno kwossa okukozesa obubi obuyinza bwe. Ku ba kansala [[Kampala Capital City Authority|ba Kampala Capital City Authority]] 32 abaakuba akalulu ku kiteeso kyokugoba Lukwago 29 bakiwagira sso nga 3 bokka bebasigala ku ludda lwe nebawakanya eky'okumugoba. <ref name="2R">https://www.bbc.com/news/world-africa-25086200</ref> Yadde nga Lukwago yagyibwamu obwesige olukiiko lwa ba kansala, Omulamuzi wa kooti enkulu Yasin Nyanzi yayisa ekiragiro 28 Ogwekuminoogumu 2013 eri minisita wa Kampala nga mu budde obwo yali [[Frank Tumwebaze]] okuyimiriza okussa mu nkola alipoota olukiiko lwa bankansala kwerwasinziira okugoba Lukwago era bwatyo nawona okugobwa <ref name="3R">https://www.bbc.com/news/world-africa-25141480</ref>
Erias Lukwago yaddamu nasaba ekisanja ekirala mu kulonda kwa bonna okwa 2016 era nawangula era naddamu okusaba ekisanja ekirala mu mwaka 2021 era nawangula. <ref name="4R">https://nilepost.co.ug/2021/05/26/erias-lukwago-sworn-in-as-kampala-lord-mayor-for-third-term/</ref>
== Ensibuko n’obuyigirize ==
Lukwago yazaalibwa ku kyalo Kabungo, mu [[Kalungu (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kalungu]] nga 11 Ogwokutaano 1970, era nga kitaawe ye mwami Muhhamoud Mirundi ate maama we ye mukyala Salmati Nakayaga. Kigambibwa nti Lukwago alina baganda be abasoba mu makumi abiri. Lukwago yasomera mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y’e Makerere]] wakati wa 1995 okutuuka mu 1997, n’atikkirwa diguli mu byamateeka eyitibwa [[:en:Bachelor_of_Laws|Bachelor of Laws]] . Lukwago ali ne [[:en:Law_practice|Dipulooma mu by’amateeka]] okuva ku ttendekero lya [[Law Development Centre|Law Development Center]] mu 1998. Alina ne satifikeeti mu ''Advocacy Skills'' okuva ku ttendekero eriyitibwa [[:en:International_Law_Institute|International Law Institute]] . <ref name="5R">https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/elections/lukwago-a-politician-of-all-seasons-1488186</ref>
== Obumanyirivu bwe ==
Okuva mu mwaka 1998, Lukwago abadde akola ng'omu ku bakugu mu kampuni yabannamateeka eya ''Lukwago and Company Advocates'' mu [[Kampala]]. Lukwago obukugu bwe mu mateeka obusinga buli mu misango egikwata ku mateeka kwossa n'entaputa ya [[:en:Constitutional_law|ssemateeka]] wamu [[:en:Human_rights_law|n'eddembe ly'obuntu]] . Mu mwaka 2005, yalondebwa ng'omubaka wa [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]], ku tikiti yekibiina ki ''Democratic Party'', nga yali akiikirira Kampala Central . Lukwago nga mubaka wa paalamenti, yaweereza ku kakiiko k'ebyamateeka mu Paalamenti ne ku kakiiko akalondoola emirimu mu Gavumenti ez’ebitundu. Lukwago mu kalulu ka 2011 teyadda mu paalamenti era naasaba obwa [[:en:Lord_Mayor|Lord Mayor]] w'ekibuga Kampala . Lukwago nga akyali mu kibiina kya Democratic Party mu [[Yuganda|Uganda]] yakolako nga omuwabuzi wakyo ku nsonga z'amateeka era nga yaliko [[:en:Shadow_Minister|Minisita w'oludda oluvuganya]] avunaanyizibwa ku nsonga za ssemateeka n'essiga eddamuzi. <ref name="6R">https://www.concordia.net/community/erias-lukwago/</ref>
Erias Lukwago ye Lord Mayor eyasooka mu kibuga Kampala oluvannyuma lw'okutondawo ekitongole ki KCCA ekyajja oluvannyuma lwa paalamenti okuyisa etteeka li ''KCCA Act'' <ref name="7R">https://web.archive.org/web/20150207050630/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755266</ref> <ref name="8R">https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/kampala-lord-mayor-erias-lukwago-swears-in-1492286</ref> Mu 2016 yalayira ekisanja kye ekyokubiri. <ref name="9R">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://observer.ug/news-headlines/44638-lord-mayor-lukwago-swears-in-today |access-date=2024-09-26 |archive-date=2022-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427032718/https://observer.ug/news-headlines/44638-lord-mayor-lukwago-swears-in-today |url-status=dead }}</ref> Nga 26 Omwezo ogwokutaano 2021, yalayira ekisanja kye ekyokusatu nga Lord Mayor wa Kampala Capital City. <ref name="10R">https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/i-had-intended-to-serve-10-years-says-lukwago-as-he-swears-in-for-another-term-3414784</ref>
== Mu bulamu obwabulijjo ==
Erias Lukwago musajja mufumbo era mukyala we ye Zawedde Lubwama Lukwago nga bombi balina abaana mukaaga okuli n’abalongo. Lukwago yadde nga ebyobufuzi yabitandikira mu kibiina ki Democratic Party mu Uganda, yamala nakyabuulira. <ref name="11R">https://allafrica.com/stories/201103160026.html</ref> Nga 28 Ogwomusanvu 2020, yeegatta ku kibiina ky’ebyobufuzi ekya [[Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya|Forum for Democratic Change]], (FDC) Kyokka nakyo bwekyajjamu enjawukana mu mwaka 2023 nga obuzibu buva ku bigambibwa nti abakulu mu kibiina kino bali bafunye ssente okuva ew'omukulembeze wa Uganda mu kulonda kwa 2021, Lukwago yali omu ku banene mu kibiina kino abava e Najjanakumbi nebakuba enkambi ku luguudo Katonga era bano okwali Dr. Besigye, Ibrahim Ssemuju, Wasswa Birigwa, Harold Kaija n'abalala okuyita mu ttabamiruka w'ekiwayi kino (delegates conference) baalonda Lukwago okubakulembera nga omukulembeze ow'ekiseera.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/from-dp-to-fdc-is-lukwago-step-closer-to-taking-on-besigye-s-mantle--4385948</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://ubc.go.ug/2023/09/20/erias-lukwago-elected-to-head-the-katonga-faction-as-fdc-split-soars/ |access-date=2024-09-26 |archive-date=2024-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112091426/https://ubc.go.ug/2023/09/20/erias-lukwago-elected-to-head-the-katonga-faction-as-fdc-split-soars/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.independent.co.ug/fdc-delegates-at-katonga-name-lukwago-as-interim-president/</ref> <ref name="12R">https://observer.ug/news/headlines/65878-lukwago-finally-crosses-from-dp-to-home-in-fdc</ref>
Ekiwayi kino eka FDC ekituula e Katonga era kyayisa ekiteeso okusattulula ekibiina kya FDC ssaako okukola ekibiina ekipya era nebawandiikira akakiiko k'ebyokulonda mu Uganda nga basaba okuwandiisa ekibiina ekiggya kyebaatuuma ''People's Front for Freedom'' (PFF).<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-team-resolve-to-dissolve-fdc-party-4731256</ref><ref>https://observer.ug/index.php/news/headlines/82261-fdc-katonga-moulds-into-people-s-front-for-freedom-party</ref><ref>https://www.independent.co.ug/fdc-katonga-faction-reserves-new-political-party-name/</ref>
== Laba ne ==
* [[Kampala Capital City Authority|Ekitongole kya Kampala Capital City Authority]]
* [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]]
== Ebiwandiiko ebijuliziddwa ==
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
5tzl4l5na6s2zbym68594xyqixeg12b
Joseph Kibweteere
0
11487
77462
75257
2026-10-25T17:58:01Z
Fatima Nansamba
11463
Added a citation
77462
wikitext
text/x-wiki
'''Joseph Kibweteere''' (16 ogwekuminogumu 1932 – yabula 17 March 2000) y’omu ku bakulembeze b’ekibiina [[Movement for the Restoration of the Ten Commandments of God|ekigatta ekibiina ekigatta]] amateeka ekkumi ekya Movement for the Restoration of the Ten Commandments of God, ekibiina ekyakutuka<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |date=2000-04-29 |title=Beyond belief |url=https://www.theguardian.com/theobserver/2000/apr/30/features.magazine47 |access-date=2026-07-30 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> ku [[Ekereziya Katolika mu Uganda|Klezia Katolika mu Uganda]] ne kifuuka eky’ettutumu oluvannyuma lw’abantu [[Movement for the Restoration of the Ten Commandments of God#Apocalypse|baayo 778 okusangibwa nga bafudde]] . Wadde Kibweteere yateeberezebwa okufiira mu kabenje kano, poliisi ya Uganda waayise akaseera katono n’efulumya ekiragiro ky’okukwata abakulembeze b’ekibiina kino abalala. Mu 2014 [[Uganda National Police|Poliisi ya Uganda]] yafulumya amawulire agalaga nti Kibweteere yali yeekukumye mu [[Malawi]] .
== Ebikwata ku bulamu bwe ==
Owa Kibweteere yava mu famire nga [[Catholic|Bakatoliki]] abakukuutivu era nga kirabika yali mugagga okusinziira ku mutindo gwa Uganda. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[ ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2025)">citation needed</span></nowiki>'' ]</sup> Mu 1960 yawasa Tereza Kuribakanya (1934 – 10 April 2025), eyali omuwandiisi w’akakiiko [[Uganda Land Commission|k’ebyettaka mu Uganda]] . Baazaala abaana munaana.<ref>[[Credonia Mwerinde]]</ref> Yayingira ebyobufuzi mu 1980 era yalina ettaka erimala okuwaayo ettaka okuzimba essomero lye yakola dizayini ye. Essomero ly’Abakatuliki lye yatandikawo era lye yakulembera lyali lya orthodox era mu kiseera ekyo yalina ekifaananyi ekirungi mu kitundu.
Mu bulamu bwe, Uganda yafuna entalo z’eddiini n’ebyobufuzi, era nga zamukwatako. Ekyasinga okumukwatako byali bibiina by'addiini ebyassa essira ku byamagero n'okwolesebwa [[Marian apparitions|kwa Maria]] . Mu 1984 yagamba nti yali [[Visions of Jesus and Mary|alaba Bikira Maria]] . Okwolesebwa kuno kwali kumuleeteddwa [[Credonia Mwerinde]]<ref>{{Cite web |date=2024-06-16 |title=Joseph Kibwetere: Good man who embraced the cult |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/joseph-kibwetere-good-man-who-embraced-the-cult-4659180 |access-date=2026-09-29 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Batte |first=Joseph |date=2025-03-18 |title=Special Reports: Kanungu Massacre: The making of Joseph Kibwetere |url=https://www.newvision.co.ug/category/report/kanungu-massacre-the-making-of-joseph-kibwete-NV_207084_042026 |access-date=2026-04-30 |website=New Vision}}</ref> . <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[ ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2025)">okujuliza kwetaagisa</span></nowiki>'' ]</sup>
== Ebikolwa by’eddiini ==
Nga mu mwaka gwa 1989 yakwatagana n’omukazi ayitibwa [[Credonia Mwerinde]], malaaya eyagamba nti yali anoonya kwenenya olw’ebibi bye<ref name="BBCNews2000a2">{{Cite news |date=2000-03-29 |title=The preacher and the prostitute |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/694729.stm |access-date=2007-10-27 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref>. Yalina ensibuko y’ebyo bye yayitamu ng’agamba nti yava edda okusinga Kibweteere. Credonia yagamba nti yali asobola okulaba Maliyamu embeerera ng’atunuulira ejjinja mu nsozi. Kirabika ejjinja eryo lyali lifaanagana nnyo n’ebifaananyi ebyaliwo ebya Bikira Maria. Kitaawe yali agamba nti yafuna okwolesebwa ku muwala we eyafa, Evangelista, nga mu 1960. Abaana be n’abazzukulu be baali bagenda kukosebwa kino. Mu 1989 we gwatuukira, Credonia ne mwannyina Ursula baali batambula mu Uganda nga babunyisa obubaka bw’amaka. Credonia bwe yasisinkana Kibweteere mu [[Kanungu (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kanungu]] mu maserengeta ga Uganda, yamwaniriza bulungi era n’amubuulira ku by’ayitamu. Kino kyabaviirako okukola [[Movement for the Restoration of the Ten Commandments of God|ekibiina ky'okuzzaawo amateeka ga Katonda ekkumi]] .
Oluvannyuma lwa kitaawe wa Credonia okufa, Kibweteere yafuuka omukulembeze wekibiina kino. Mu mwaka gwa 1990 ekibiina kino kyassa nnyo essira [[Apocalypticism|ku kuzikirizibwa]] mu katabo kaabwe ''A Timely Message from Heaven: The End of the Present Time'' . Era yakulembera ekibinja ky’abakulu abaalimu abasajja mukaaga n’abakazi mukaaga abaali batwalibwa okuba “abatume abapya.” Abatume bano baalina omuwendo gw’abakazi ogw’enkanankana olw’okussa essira ku [[Mother Mary|Nnyaffe Maliyamu]] ng’ekubo eribatuusa mu ggulu. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[ ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2023)">citation needed</span></nowiki>'' ]</sup> Ekibinja kyalangirira enkomerero y’ensi ennaku eziwera ; naye, ennaku zatuuka newataba kabonero konna kalaga nti waliwo okuzikirizibwa. Kigambibwa nti Kibweteere yategeezezza nti omwaka 2000 gugenda kugobererwa "omwaka ogusooka ogw'ensi empya." Ebintu bino n’ebirala ebyayogerwa tebyalina kinene kye byakosa nsi yonna. Okusinga, yasigala nga muntu atamanyiddwa mu Uganda era teyeyawula ku Klezia Katolika.
== Okubula ==
Mu March 2000 ekibiina kino kyatandika okusala ente n’okugula [[Coca-Cola]] mungi nnyo . Bino tekusooka tebyaleeta kweraliikirira, wabula baali beetegekera ekijjulo nga tebannafa. Nga March 17, Kibweteere kirabika yafiira mu [[2000 Uganda cult massacres|ttemu ly’ekibinja ky’abantu]] . Omu ku ba famire ya Kibweteere yategeezezza nti ebikolwa by’omukulembeze byakulemberwa Credonia Mwerinde. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[ ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2023)">okujuliza kwetaagisa</span></nowiki>'' ]</sup>
Bingi bikyali tebikakasibwa bulungi ku mboozi ne ntambula ye. BBC yategeezezza nti Kibweteere yali amaze okujjanjabibwa [[Bipolar disorder|obulwadde bw’okuwuguka ng’ebula]] omwaka gumu oba okusingawo ekibinja kino okwetta.<ref name="BBCNews2000a">[[2000 Uganda cult massacres]]</ref> Mu kiseera ekyo, ab’obuyinza mu Uganda baali bamutwala ng’omutolosi era omutemu kubanga baali balowooza nti yasimattuse. Olunaku n’engeri y’okuzikirizibwa kw’ekibiina kino kwe kyali kisuubira bibadde bikubaganyizibwako ebirowoozo. Waliwo enkambi emu eraga nti baali balowooza nti ejja kujja mu 1999 era nti okwetta mu 2000 kwava ku kulemererwa kw’obunnabbi obwo. Kino kyandirabise nga kikakasibwa ebimu ku bikolwa byabwe ebya 1999, naye, mu biwandiiko byabwe, omwaka 2000 gutera okulabibwa nga "omwaka ogw'enkomerero". Obutonde bw’omulimu gwe n’amakulu ge eri ebibaddewo nabyo bikaayanirwa. Olw’embeera, eby’okuddamu ebimatiza mu bibuuzo bino n’ebirala biyinza obutabaawo. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[ ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2023)">okujuliza kwetaagisa</span></nowiki>'' ]</sup>
Wadde Kibweteere yateeberezebwa okuba nga yafiira mu kabenje kano, poliisi ya Uganda wayise akaseera katono y’afulumya ekiragiro ky’okukwata abakulembeze b’ekibiina kino abalala.<ref name="NYT2000">[[2000 Uganda cult massacres]]</ref> Mu 2014 [[Uganda National Police|Poliisi y'eggwanga lya Uganda]] yafulumya amawulire agalaga nti Kibweteere yeekukumye mu [[Malawi]].<ref name=":0">[[2000 Uganda cult massacres]]</ref>
== Laba ne ==
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
3mj0ysn063wfimvdf90k1ntwbkpri3p
John Bosco Ikojo
0
12287
77466
61525
2026-10-26T08:49:41Z
Rodney Rwagi
11008
nkyusizza ensengeka yebigambo
77466
wikitext
text/x-wiki
'''John Bosco Ikojo''' (yazaalibwa 21 Ogwomusanvu (Kasambula) 1974) Munnayuganda omubalirizi w'ebitabo, omukugu mu byensimbi era munnabyabufuzi. Ono ye [[Parliament of Uganda|mubaka mu Palamenti]] owa Bukedea County, mu Disitulikiti y'e[[Bukedea (disitulikit)|Bukedea]], era nga wa kibiina kya [[National Resistance Movement|NRM]], ekibiina ky’ebyobufuzi ekiri mu buyinza mu Uganda.<ref name="JBI2">{{Cite web |title=IKOJO JOHN BOSCO |url=http://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=80 |publisher=[[Parliament of Uganda]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=admin |date=2020-09-04 |title=OFFICIAL: Incumbent Ikojo secures bragging rights in Bukedea, leaves Apostle Dan speaking in tongues |url=https://kampalasqoop.com/official-incumbent-ikojo-secures-bragging-rights-in-bukedea-leaves-apostle-dan-speaking-in-tongues/ |access-date=2023-02-08 |website=Kampala Sqoop |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=John Bosco Ikojo |url=https://theyworkforyou.github.io/uganda-parliament-watch/mp/0fd6df04-aeae-43d4-a36c-66f211a8d55b/ |access-date=2023-02-08 |website=theyworkforyou.github.io}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Ikojo John Bosco - 2021 General Election - Visible Polls |url=https://visiblepolls.org/ug/2021-general-election/candidates/ikojo-john-bosco-6992/ |access-date=2023-02-08 |website=visiblepolls.org |language=en}}</ref>'''' <ref name="JBI3">{{Cite web |title=Bukedea residents excited over new sub-counties |url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1457777/bukedea-residents-excited-sub-counties |publisher=[[New Vision]]}}</ref> <ref name="JBI6">{{Cite web |title=MPs 'banned' from travelling abroad |url=http://mobile.monitor.co.ug/News/MPs--banned--from-travelling-abroad/2466686-3812862-format-xhtml-q84o6hz/index.html |publisher=[[Daily Monitor]] |access-date=2025-10-22 |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816192530/http://mobile.monitor.co.ug/News/MPs--banned--from-travelling-abroad/2466686-3812862-format-xhtml-q84o6hz/index.html |url-status=dead }}</ref>
Nga tannatandika byabufuzi, Ikojo yakolako ng’akulira ebyensimbi mu Bukedea Town Council era ng’omubalirizi w’ebitabo mu Gavumenti ez’ebitundu [[Kumi (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Kumi]] . Era ye mutandisi era akulira kkampuni ya ROSKO Uganda, egaba looni entotono mu Uganda.<ref name="JBI1">{{Cite web |title=Bukedea MP Ekuma loses election |url=http://www.elections.co.ug/new-vision/election/1407434/bukedea-mp-ekuma-loses-election |publisher=[[Vision Group]] |access-date=2025-10-22 |archive-date=2018-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181005232547/http://www.elections.co.ug/new-vision/election/1407434/bukedea-mp-ekuma-loses-election |url-status=dead }}</ref>
== Obuto bwe n’okusoma kwe ==
Ikojo yazaalibwa [[Bukedea]], mu ttundutundu lya Teso sub-region, nga 21 ogwa Kasambula 1974 nga wa nzikiriza ya Kkanisa ya Uganda. Pulayimale yagisomera mu kitundu ky'e Bukedea era n’afuna ebbaluwa ya PLE mu 1988.
Oluvannyuma yagenda mu Wiggins Secondary School okusoma gye yatuulira Siniya eyookuna mu 1992 oluvannyuma ne yeegatta ku ne Ngora High School gye yatuulira ebigezo bya Siniya eyoomukaaga n'afuna ebbaluwa ya UACE mu 1996.
Ikojo yeeyongerayo ne yeegatta ku ttendekero lya Makerere University Business School ng'ayita mu Uganda College of Commerce Aduku gye yafunira dipulooma mu byakitunzi mu 1998. Oluvannyuma yeegatta ku ssetendekero [[Makerere University, Uganda|Makerere University]], n’atikkirwa diguli mu byobusuubuzi eya Bachelor of Commerce mu 2006. Yayongerako diguli eyookubiri mu byobusuubuzi eya Master of Business Administration okuva mu ttendekero lya [[Uganda Management Institute]] mu 2014. <ref name="JBI2"/>
== Emirimu gye n’ebyobufuzi ==
Ikojo yatandika emirimu gye mu 2000 oluvannyuma lw’okufuna dipulooma n'akola ng’omubalirizi w’ebitabo mu Gavumenti ez’ebitundu [[Kumi (disitulikit)|mu Disitulikiti y’e Kumi]] okutuusa mu 2007 lwe yafuna omulimu ng’akulira ebyensimbi mu [[Bukedea]] Town Council. Yaweereza munisipaali eno okutuusa mu 2010 lwe yalekulira okwetaba mu byobufuzi eby'akalulu.
Mu 2010, <ref name="JBI4">{{Cite web |title=Calm returns to Bukedea |url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1283557/calm-returns-bukedea |publisher=[[New Vision]]}}</ref> Ikojo yeegatta ku byobufuzi eby’akalulu ku tikiti ya [[National Resistance Movement]] era n’akola enteekateeka z’okulonda kwa 2016 ekintu ekyamuyamba okuwangula mu kamyufu k'ekibiina aka 2015 n’okulonda kwa bonna okwa 2016 bw’atyo n’afuuka mmemba wa [[Parliament of Uganda|Palamenti ey’ekkumi]] eya Uganda, [[Yuganda|Ekkula lya Africa]] ng’akiikirira Bukedea County mu Disitulikiti y’e Bukedea. Mu Palamenti ey’ekkumi, Ikojo yaweereza ku ''kakiiko akavunaanyizibwa ku byenfuna by’eggwanga'' n’akakiiko ''akavunaanyizibwa ku byobugagga obw'ensibo''. Ono era mmemba mu ''kakiiko ka Palamenti aka NRM''. <ref name="JBI1"/> <ref name="JBI5">{{Cite web |date=14 February 2017 |title=Kadaga Names 20 Man Team to Vet EALA Nominees |url=http://parliamentwatch.ug/kadaga-names-20-man-team-to-vet-eala-nominees/#.WXipDxIi5kg |website=Parliament Watch}}</ref>
== Ebirala ebimukwatako ==
Ikojo musajja mufumbo era alina abaana abawerako. Era y'akulira kkampuni ya ROSKO Uganda, kkampuni ewola ssente gye yatandika mu 2004.
== Laba ne ==
* [[Bukedea (disitulikit)|Disitulikiti y'e Bukedea]]
* [[National Resistance Movement|Ekibiina kya National Resistance Movement]]
* [[Parliament of Uganda|Palamenti ya Uganda]]
== Ebiwandiiko ebikozeseddwa ==
{{Reflist}}
== Ebiwandiiko ebijuliziddwa okuva ebweru wa Wikipedia ==
* Omukutu gwa Palamenti ya Uganda
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
jrejfi4ao4sq5mtr4rvens4davhqyws