Wikipedia
lgwiki
https://lg.wikipedia.org/wiki/Olupapula_Olusooka
MediaWiki 1.48.0-wmf.3
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Wikipedia:Community Portal
4
2198
78060
78016
2026-11-05T17:13:35Z
Geossegawa
8919
/* VisualEditor auto-generated reference names */ Ekyokuddamu
78060
wikitext
text/x-wiki
{{Wikipedia:Community Portal/Header}}
== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==
Dear Wikimedia communities,
We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.
''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''
In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.
We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.
📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]
If you have questions about the project, please refer to the FAQs:
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]
''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''
''Stay connected and receive updates:''
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]
We look forward to collaborating with you and your community.
'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 Gusooka 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 -->
== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==
<div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;">
[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div>
;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026
Dear Wiki Community,
We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.
The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.
;About the Campaign
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.
;What Can Participants Write About?
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:
* Folk festivals, rituals, and celebrations
* Folk dances, music, and traditional performances
* Women and queer figures in folklore
* Women in mythology and oral traditions
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives
* Fairy tales, folk stories, and legends
* Folk games, sports, and cultural practices
Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.
;How to Sign Up as an Organizer
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:
# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]]
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline
#* Local and international prizes
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''
;Campaign Tools
The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:
* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.
Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''
;Learn More & Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.
If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.
;Join Us
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.
Thank you and best wishes,
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''
----
''Stay connected:''
[[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]
[[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
</div></div>
== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div>
[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,
We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.
;About Wiki Loves Folklore
'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals
* Cultural festivals and celebrations
* Traditional attire and crafts
* Performing arts, music, and dance
* Everyday practices rooted in folk heritage
Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.
[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]]
; Host a Local Edition
As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture
* Engage new contributors in your community
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content
'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''
If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.
If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.
;Get in Touch
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:
* The project Talk pages
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''
We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.
Warm regards,
'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
</div>
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 13:21, 18 Gusooka 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].
The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].
Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.
-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" />
</div>
21:01, 19 Gusooka 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 -->
== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==
<div lang="en" dir="ltr">
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}
Dear Wikipedians!
[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.
The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.
🧩'''How to participate?'''
Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.
🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.
'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''
If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language.
Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge!
[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
</div>
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 -->
== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==
Hello everyone,
This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>).
'''The Change:'''<br />
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]].
We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.
'''What You Need To Do:'''<br />
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.
'''Deadline:'''<br />
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.
Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 17:11, 3 Gwakuna(Kafuumuulampawu) 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 -->
== Request for comment (global AI policy) ==
<bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 00:58, 26 Gwakuna(Kafuumuulampawu) 2026 (UTC)
</bdi>
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 -->
== lgwiki should avoid using hard links to enwiki ==
Hello.
I am from Wikipedia in French and I helped {{u|B722N}} with AWB.
I noticed that on this wiki, people use links to the English Wikipedia but make them appear as lgwiki links (e.g. <code><nowiki>[[:en:2021 Ugandan general election|kulonda kwa bonna mu Uganda okwa 2021]]</nowiki></code>).
This is not a good long-term solution, as these links will always take readers to the English Wikipedia, even after an article is created on the Luganda Wikipedia.
The use of [[:en:Template:Interlanguage link]] can avoid this.
It will create a red link that also shows links to other Wikipedias using their language codes (for example, the link above would look like this: [[kulonda kwa bonna mu Uganda okwa 2021]] <small>[<nowiki/>[[:en:2021 Ugandan general election|en]]]</small> ).
When the article is created on this wiki, the link will turn blue and the links to other languages will disappear.
A bot is needed to replace the template with normal links once the article exists, but this can be done later (you may ask the owner of bots doing this on other wikis to do the same here).
The latest version of the template uses modules, but it is possible to create a version that only uses templates for simplicity.
Notify me if you need help you to create a basic template if needed, and I have an AWB bot that can replace the links to enwiki with the new template when it will be created.
Just mind that I am not competent in lua modules, and I don't speak a word of Luganda.
Best regards, [[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]] ([[User talk:SyntaxTerror|talk]]) 13:36, 8 Gwakutaano(Muzigo) 2026 (UTC)
:Thank you so much for the help, @[[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]], that you gave me on AWB. It was very helpful.
:If possible, we also request you to train us or point us to someone (or a community) that can help us learn how to use AutoWikiBrowser (AWB), because the tutorials online both on YouTube and on Wikimedia Commons—do not go in depth on how to use it.
:We certainly need your help as a community to create the basic template(s), as well as other templates.
:As the Luganda community, where the majority of members are part of the Wikimedia Community User Group Uganda, we are facing multiple challenges, including:
:# Translating categories and templates
:# Automating repetitive tasks such as fixing categorization, correcting typos, and fixing article titles that were created in uppercase, among other issues
:# Translating and creating templates
:# A lack of local admins, and those we have do not know what to do
:# Some gadgets, bots, and tools are not activated on this Wikipedia, and we don't know where to request them<br />
:As a result, most of the work being done by volunteers on this Wikipedia is largely trial and error try and fail, try again until you get it right. And if they fail for good, they become demotivated and stop trying. Getting someone or a community that would help us improve would be highly appreciated.
:Some of the active Luganda community members who are training others on how to contribute to the Luganda Wikipedia, and who can also speak and write Luganda fluently, include:
:# @[[User:Ssemmanda will|Ssemmanda will]],
:# @[[User:Solomon Suubi|Solomon Suubi]],
:# @[[User:Nambogo Catharine|Nambogo Catharine]],
:# @[[User:Ssenkungu ivan|Ssenkungu ivan]]
:# @[[User:Geossegawa|Geossegawa]]
:Thank you so much for reaching out. [[User:B722N|B722N]] ([[User talk:B722N|talk]]) 16:12, 8 Gwakutaano(Muzigo) 2026 (UTC)
:@[[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]] your concern is well noted and will surely be taken care of moving forward. I also associate myself with the ideas and requests submitted by @[[User:B722N|B722N]] above and wish to inform you that the team in charge of the luganda wiki under the leadership of @[[User:Ssenkungu ivan|Ssenkungu ivan]] is willing and available to learn more [[User:Geossegawa|Geossegawa]] ([[User talk:Geossegawa|talk]]) 16:33, 8 Gwakutaano(Muzigo) 2026 (UTC)
::@[[User:B722N|B722N]] & [[User:Geossegawa|Geossegawa]].
::Sorry, but I'll be a little negative... 😛
::I'm quite fluent in English, but have problems when it comes to ''technical'' English, and I have no knowledge in any language programming, except wikicode and a bit of regex.
::I'm also not very competent in AWB, and learning it from scratch is quite complicated.
::Even on frwiki, the documentation is scarce and doesn't really help in real cases, and on enwiki it is not always up to date (I read B722N's message there after asking for help about the AWB plugins tuto that is outdated since at least 2015, and didn't get much help).
::The most important thing seems to be competent in regex (.NET flavour for AWB, use [https://regex101.com/ regex101.com] for tests and don't forget to choose .NET).
::You can get some help on [https://stackoverflow.com/questions/tagged/mediawiki-templates stackoverflow.com], there is not a big amount of people that can can help for wikicode, but there are some geniuses in regex.
::I sometimes use [https://chat.qwen.ai/ qwen.ai] to design regexes for me, but it is not 100% reliable, especially for complex ones.
::Maybe [[mw:Manual:Pywikibot|Pywikibot]] is more powerful and can do more things, but I don't use it and don't know python.
::I've been told that AI bots (e.g. [https://claude.ai claude.ai]) are better at designing python code than for AWB plugins' C#/Visual Basic, but I haven't tested them.
::.
::A positive thing is that people that speak Luganda are probably also fluent in English, so importing templates from enwiki and keeping their parameters in English can be a good temporary solution (many Wikipedias do this, even frwiki has some technical templates in English).
::You can also read enwiki's help pages and get help there (but be aware that cross-wiki relations are always a bit difficult to say the least, and views on what has to be done and how are most of the time different, so it is good to have a strong local community, with competent bot owners that can solve most problems).
::To get help from other Wikipedia's bots, the best is to ask directly to their owner.
::Most of the time, the fully automated bot can run on different wikis.
::For example, [[:en:User:Cewbot|Cewbot]], the bot that removes [[:en:Template:Interlanguage link]] when the article is created, is owned by someone from Wikipedia in Chinese who only has a basic knowledge of English, according to his user page.
::Importing JavaScript gadgets can also help. On frwiki we have [[:fr:Projet:Scripts et gadgets/Notices/CatRename|CatRename]] that can rename categories in semi-automated mode for any user (it takes control of the user account and makes up to 250 edits per 24 hours every 5 seconds). I don't know if there is an equivalent on enwiki.
::.
::Anyway, what lgwiki needs is bot owners fluent in Luganda that also know well HTML, CSS, JS, etc.
::I know this can seem difficult to find, but there is never enough bots. Even on frwiki we don't have enough, and the backlog of wikicode, typography, lint errors, etc. is huge.
::On the other hand, bots cannot do everything, and sometimes in complex cases, thousands of articles need human intervention, and only a few a ready to do it.
::Do not try to do everything at once, it is never possible. Focus on one issue at a time, then move to the next. (don't worry, there will always be a technical issue somewhere).
::.
::I'll look how to import [[:en:Template:Interlanguage link]] here, with the needed metatemplates and modules, then I may ask for a bot status to implement it, if you have only 9,000 pages and 5,000 articles, it'll be a piece of cake.
::It is best to keep the templates in English for now, focus rather on the article content (keeping red links will encourage article creation).
::Parameters can be in Luganda, but should also have aliases in English.
::Template names can also be in Luganda, but they should be redirects to templates with an English name.
::You can trust me, I imported some templates on frwiki from enwiki, and translating the metatemplates names is not a good idea, same for parameters names.
::.
::I just had a look at [[Special:Statistics]] and you only have ONE admin, who is not even a person ({{u|Abuse filter}}), and no [[:en:WP:bureaucrat|bureaucrat]] to give user rights, so you must rely on global bureaucrats I guess.
::This is a real problem, but be careful to take competent people for these tasks.
::I have been an admin (and bureaucrat) on a wikia I created [https://alphabettysaga.fandom.com/fr/wiki/Alphabetty_Wiki] and also on the version in English [https://alphabettysaga.fandom.com/wiki/Alphabetty_Wiki], so I have some knowledge about it and may ask for the user right here to help with some edits, but I'm not planning to do much, and I definitely don't want to be the only one.
::Bureaucrats are essential to the smooth running of wikis. On the French-language Wikiquote, the only bureaucrat is inactive, which is paralysing the entire project. [[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]] ([[User talk:SyntaxTerror|talk]]) 22:21, 8 Gwakutaano(Muzigo) 2026 (UTC)
:::Actually, small wikis must have at least 6 permanent admins to have a bureaucrat. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions/Minimum_voting_requirements#Bureaucrat].
:::Global [[:mw:Stewards|stewards]] take care of the giving user rights in the meantime. [[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]] ([[User talk:SyntaxTerror|talk]]) 22:39, 8 Gwakutaano(Muzigo) 2026 (UTC)
::::I imported {{t|Interlanguage link}} here (shortcut: {{t|ill}}) and it seems to work with the modules already present (I didn't check in depth, but we need to talk about Luganda spelling and grammar before I can start to replace the links automatically : [[Template talk:Interlanguage link#Replacing the hard links to enwiki with a bot]] ) :
::::*<code><nowiki>{{ill|kulonda kwa bonna mu Uganda okwa 2021|en|2021 Ugandan general election}}</nowiki></code> produces : {{Interlanguage link|kulonda kwa bonna mu Uganda okwa 2021|en|2021 Ugandan general election}}
::::*<code><nowiki>{{ill|Olubiri lwa Ropsha|de|Ropscha-Palast|fr|Palais de Ropcha|ru|Ропшинский дворец}}</nowiki></code> produces : {{ill|Olubiri lwa Ropsha|de|Ropscha-Palast|fr|Palais de Ropcha|ru|Ропшинский дворец}}
::::Note that I had to update the modules for this template to work properly, so if an imported template using other templates or modules doesn't work as intended, try to update them (you may have to [[:en:Help:Purge#Purge_request_to_server|purge]] the template page).
::::And you've probably noticed that I added a new header to this page (you can modify it in [[Wikipedia:Community Portal/Header]]), and I archived the 2011-2025 messages in [[Wikipedia:Community Portal/Archive 2011-2025]] (that's why the page now loads ten times faster 🤭).
::::I also imported dozens of templates and modules from enwiki, mainly related to other templates and modules and the 'non-main' pages. There will probably be missing templates/modules in their docs, but this is a huge task, especially since enwiki uses tempaltes and modules, for the most mundane things, with loads of redirects.
::::And I created [[WP:Bots]] and [[WP:Bots/Requests for approval]] (without editing the content yet). I'll look into it later to make them similar to enwiki.
::::[[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]] ([[User talk:SyntaxTerror|talk]]) 17:47, 9 Gwakutaano(Muzigo) 2026 (UTC)
:::Thank you so much, @[[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]], for the work you have done so far toward the improvement of Luganda Wikipedia and for sharing your knowledge with us. The information you have provided is very enriching, and we would greatly appreciate the opportunity to have sessions with you to further guide us on what to do and how to do it.
:::As you know, the Wikimedia ecosystem can be quite broad, and at times one can get lost in research that keeps leading deeper and deeper without clear direction.
:::As I mentioned earlier, there are experienced editors who are very fluent in Luganda and are ready to take on permanent administrator roles. However, the challenge lies in understanding how to request these rights, what responsibilities come with them, and the requirements involved, so that we can share the workload and support each other in strengthening Luganda Wikipedia.
:::I would therefore like to request virtual sessions between you and the experienced editors from Luganda Wikipedia at a time and date that are convenient for you.
:::I will also use the [[Special:EmailUser]] feature to send you an email so that we can continue this discussion further on bots, administratorship, AWB, importing templates, and other related topics.
:::Thank you once again. [[User:B722N|B722N]] ([[User talk:B722N|talk]]) 08:55, 11 Gwakutaano(Muzigo) 2026 (UTC)
::::Hallo @[[User:B722N|B722N]]and @[[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]]. I am really happy to see this development coming up. As a senior editor of Luganda Wiki, I know how big this work would be to correct all these wiki-links.
::::May we please have the suggested online session, so that @[[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]] implements the idea! I will be waiting for your suggested date, then I will mobilize the editors to attend and participate. [[User:Ssemmanda will|Ssemmanda will]] ([[User talk:Ssemmanda will|talk]]) 19:26, 1 Gwamusanvu(Kasambula) 2026 (UTC)
:::::Hello @[[User:Ssemmanda will|Ssemmanda will]].
:::::After studying carefully the links, it doesn't seem possible to do this, even for links that have the same names on lgwiki and enwiki.
:::::All edits need to be made semi-automatically, by someone understanding Luganda, or some links may not be accurate.
:::::Also, I kinda gave up, as there is practically no-one on lgwiki with the needed knowledge in wikicode, and I don't speak Luganda.
:::::Even for a {{NUMBEROFARTICLES}}-article wiki, thousands of meta pages (templates, modules, etc.) are needed, and I'm not competent enough in lua nor HTML/CSS to handle this. <span class="nowrap">[[User talk:SyntaxTerror|Şÿℵדαχ₮ɘɼɾ๏ʁ]]</span> 19:38, 1 Gwamusanvu(Kasambula) 2026 (UTC)
::::::Sorry @[[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]] for the hardships you passed through. I know that the community has not yet advanced much into wikicode. But we can learn under your guidance. I am sure that if we have virtual engagements together with @[[User:B722N|B722N]], @[[User:Solomon Suubi|Solomon Suubi]] and I, we can easily do what seems hard for you, due to the language barrier. Please don't give up on us, I beg you!! [[User:Ssemmanda will|Ssemmanda will]] ([[User talk:Ssemmanda will|talk]]) 19:45, 1 Gwamusanvu(Kasambula) 2026 (UTC)
:::::::I'm sorry, but I only planned to help with the links to other wikis in articles, and I don't want to have talks outside of Wikipedia (on Zoom or things like that).
:::::::You should go check [[Template talk:Interlanguage link]] and start using this template (shortcut: {{t|ill}}).
:::::::For the rest, I have only little knowledge and I wouldn't want to lead you in the wrong directions.
:::::::You'd better ask the Wikimedia Foundation (?) if some of their employees can help you.
:::::::The best is to learn by yourselves, as I did years ago with wikicode, AWB, Inkscape, etc.
:::::::A base of contributors with good technical knowledge is mandatory, I may be a little part of this base, but I cannot handle everything, and it is not healthy to rely on people not speaking the language.
:::::::If you are only looking to have a handful of articles in Luganda, it may work for some time, but this Wikipedia will never grow nor be really useful. It will only be a cheap version of enwiki, that cannot survive without it.
:::::::Sorry to not be very positive, but I prefer to be frank. <span class="nowrap">[[User talk:SyntaxTerror|Şÿℵדαχ₮ɘɼɾ๏ʁ]]</span> 20:27, 1 Gwamusanvu(Kasambula) 2026 (UTC)
::::::::Thank you dear @[[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]] for your advice. We shall discuss it as a community and look for help from the Language Diversity Hub [[User:Ssemmanda will|Ssemmanda will]] ([[User talk:Ssemmanda will|talk]]) 21:45, 1 Gwamusanvu(Kasambula) 2026 (UTC)
== <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].
Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 Gwakutaano(Muzigo) 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 -->
== Call to participate: Proposed baseline Neutral Point of View (NPOV) standard ==
Hello-hello!
I am inviting you to participate in the public discussion regarding a proposed baseline Neutral Point of View (NPOV) standard. The proposed baseline is meant for the Wikipedias which do not yet have an NPOV policy, for these communities to adopt, use, and build upon. [[m:Proposed_baseline_NPOV_standard#Proposed_baseline_NPOV_standard|You can find the proposed text here]].
As your Wikipedia does not seem to have an NPOV policy, we hope that this public discussion and proposed baseline standard will support your project community in adopting one. [[m:Talk:Proposed_baseline_NPOV_standard|You can join the public discussion on meta]]<nowiki>. The timeframe for the discussion is from June 17 - July 15, 2026. Looking forward to engagement from your community and hopefully seeing your community to adopt the Neutral Point of View policy! --~~~~</nowiki> [[User:KVaidla (WMF)|KVaidla (WMF)]] ([[User talk:KVaidla (WMF)|talk]]) 08:25, 19 Gwamukaaga(Ssebaaseka) 2026 (UTC)
== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==
<bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|yogera nange]])</bdi> 17:11, 23 Gwamukaaga(Ssebaaseka) 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="Message"/>
'''Legal & Safety Contacts'''
Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].
<section end="Message"/>
</div>
-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:29, 25 Gwamukaaga(Ssebaaseka) 2026 (UTC)
:Thank you @[[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] [[User:B722N|B722N]] ([[User talk:B722N|talk]]) 03:16, 4 Gwamusanvu(Kasambula) 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 -->
== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==
<bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 Gwamusanvu(Kasambula) 2026 (UTC)
</bdi>
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="server-switch"/><div class="plainlinks">
[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]
The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.
All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-09-23|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''.
Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future.
A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation.
You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.
'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''
* You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-09-23|en}}.
* If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.
''Other effects'':
* Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.
This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule.
'''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/>
</div>
[[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 Gwamwenda(Mutunda) 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 -->
== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''
Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/>
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).
We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/>
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]]
The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''.
Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]
Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:20, 21 Gwamwenda(Mutunda) 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067418 -->
== Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist ==
''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)''
Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary.
The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/>
Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes.
Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 09:28, 9 Gwakkumi(Mukulukusabitungotungo) 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="server-switch"/><div class="plainlinks">
[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]
The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.
All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-10-28|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-10-28T15:00|en}} {{#time:H:i e|2026-10-28T15:00}}]'''.
Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future.
A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation.
You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.
'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''
* You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-10-28|en}}.
* If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.
''Other effects'':
* Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.
This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule.
'''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/>
</div>
[[user:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]] 14:00, 26 Gwakkumi(Mukulukusabitungotungo) 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 -->
== VisualEditor auto-generated reference names ==
Hi, I'm Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Germany]]'s [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English, please support us by translating this message or providing a short summary in your language.
:
Our team has been working on a [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|community wish]] to improve VisualEditor's auto-generated reference names in recent months. When re-using a reference in VisualEditor that doesn't have a name yet, VisualEditor automatically assigns a name lik <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name=":1"></syntaxhighlight>. Editors on many wikis have long requested for these names to be human-readable and meaningful.
:
We've now implemented a mechanism for wikis to configure automatic reference names. Configuration is a multi-step process as described in [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Cite/VisualEditor reference names|mw:Help:Cite/VisualEditor reference names]]:
* You can create template to define how content-based names should be created (e.g. if you prefer names like <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name="LastnameYear-1"></syntaxhighlight> or <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name="example.com-1"></syntaxhighlight>, your autoname template would define which citation template parameters to use for creating such names). [[:test2wiki:Template:Autoname]] is a simple example of such a template.
* Many wikis probably want to extract content from citation template parameters (e.g. the year from <code>|date=</code>) – in that case you can create a Lua module to get even better names (see e.g. [[:en:Module:Autoname]], [[:fr:Module:NomRefAuto]] or [[:de:Modul:VisualEditorRef]]).
* Once you've create one (or multiple) autoname templates (and a module if you'd like that) you need to create [[MediaWiki:Cite-autoname-template-map.json]] to map which autoname template(s) to use for which citation template(s) ([[:mw:Help:Cite/VisualEditor reference names#map|example]]). The easiest way is just using a single autoname template as a default for all citation templates.
* Even when configuring content-based reference names there will be instances where VisualEditor cannot create such a name (e.g. if it's a basic reference that doesn't use citation template) – in that case a fallback name will be created based on [[MediaWiki:Cite-ve-dialogbutton-reference-title]] and some other messages. The default fallback is usually something like <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name="Reference-1"></syntaxhighlight> in your wiki's language. You can configure these fallback names as well [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Cite/VisualEditor_reference_names#Simple_configuration]
* Improved reference names can be enabled at [[Special:CommunityConfiguration/Cite-VisualEditor-Autonames]] – which was already done by @[[User:B722N|B722N]] on lgwiki, now resulting in improved fallback names, but not yet in content-based names without taking the next configuration steps.
* See our [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Cite/VisualEditor reference names|help page]] for more information on technical details and examples.
:
Let me know if you have any questions or if there's something we can help you with if you're interested in configuring improved VisualEditor reference names! [[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 15:57, 3 Gwakkuminogumu(Museenene) 2026 (UTC)
:Thank you reaching out @[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]]
:Let us work on the translation for this message. [[User:B722N|B722N]] ([[User talk:B722N|talk]]) 13:36, 4 Gwakkuminogumu(Museenene) 2026 (UTC)
:what exactly needs to be translated. We can support [[User:Geossegawa|Geossegawa]] ([[User talk:Geossegawa|talk]]) 17:13, 5 Gwakkuminogumu(Museenene) 2026 (UTC)
skigfk0vztn6jka1by3w0svb8i7udz9
78118
78060
2026-11-05T22:30:43Z
Johannes Richter (WMDE)
8877
/* VisualEditor auto-generated reference names */ Ekyokuddamu
78118
wikitext
text/x-wiki
{{Wikipedia:Community Portal/Header}}
== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==
Dear Wikimedia communities,
We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.
''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''
In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.
We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.
📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]
If you have questions about the project, please refer to the FAQs:
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]
''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''
''Stay connected and receive updates:''
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]
We look forward to collaborating with you and your community.
'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 Gusooka 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 -->
== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==
<div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;">
[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div>
;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026
Dear Wiki Community,
We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.
The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.
;About the Campaign
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.
;What Can Participants Write About?
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:
* Folk festivals, rituals, and celebrations
* Folk dances, music, and traditional performances
* Women and queer figures in folklore
* Women in mythology and oral traditions
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives
* Fairy tales, folk stories, and legends
* Folk games, sports, and cultural practices
Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.
;How to Sign Up as an Organizer
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:
# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]]
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline
#* Local and international prizes
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''
;Campaign Tools
The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:
* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.
Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''
;Learn More & Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.
If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.
;Join Us
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.
Thank you and best wishes,
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''
----
''Stay connected:''
[[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]
[[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
</div></div>
== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div>
[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,
We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.
;About Wiki Loves Folklore
'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals
* Cultural festivals and celebrations
* Traditional attire and crafts
* Performing arts, music, and dance
* Everyday practices rooted in folk heritage
Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.
[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]]
; Host a Local Edition
As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture
* Engage new contributors in your community
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content
'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''
If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.
If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.
;Get in Touch
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:
* The project Talk pages
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''
We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.
Warm regards,
'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
</div>
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 13:21, 18 Gusooka 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].
The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].
Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.
-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" />
</div>
21:01, 19 Gusooka 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 -->
== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==
<div lang="en" dir="ltr">
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}
Dear Wikipedians!
[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.
The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.
🧩'''How to participate?'''
Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.
🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.
'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''
If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language.
Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge!
[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
</div>
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 -->
== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==
Hello everyone,
This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>).
'''The Change:'''<br />
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]].
We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.
'''What You Need To Do:'''<br />
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.
'''Deadline:'''<br />
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.
Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 17:11, 3 Gwakuna(Kafuumuulampawu) 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 -->
== Request for comment (global AI policy) ==
<bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 00:58, 26 Gwakuna(Kafuumuulampawu) 2026 (UTC)
</bdi>
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 -->
== lgwiki should avoid using hard links to enwiki ==
Hello.
I am from Wikipedia in French and I helped {{u|B722N}} with AWB.
I noticed that on this wiki, people use links to the English Wikipedia but make them appear as lgwiki links (e.g. <code><nowiki>[[:en:2021 Ugandan general election|kulonda kwa bonna mu Uganda okwa 2021]]</nowiki></code>).
This is not a good long-term solution, as these links will always take readers to the English Wikipedia, even after an article is created on the Luganda Wikipedia.
The use of [[:en:Template:Interlanguage link]] can avoid this.
It will create a red link that also shows links to other Wikipedias using their language codes (for example, the link above would look like this: [[kulonda kwa bonna mu Uganda okwa 2021]] <small>[<nowiki/>[[:en:2021 Ugandan general election|en]]]</small> ).
When the article is created on this wiki, the link will turn blue and the links to other languages will disappear.
A bot is needed to replace the template with normal links once the article exists, but this can be done later (you may ask the owner of bots doing this on other wikis to do the same here).
The latest version of the template uses modules, but it is possible to create a version that only uses templates for simplicity.
Notify me if you need help you to create a basic template if needed, and I have an AWB bot that can replace the links to enwiki with the new template when it will be created.
Just mind that I am not competent in lua modules, and I don't speak a word of Luganda.
Best regards, [[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]] ([[User talk:SyntaxTerror|talk]]) 13:36, 8 Gwakutaano(Muzigo) 2026 (UTC)
:Thank you so much for the help, @[[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]], that you gave me on AWB. It was very helpful.
:If possible, we also request you to train us or point us to someone (or a community) that can help us learn how to use AutoWikiBrowser (AWB), because the tutorials online both on YouTube and on Wikimedia Commons—do not go in depth on how to use it.
:We certainly need your help as a community to create the basic template(s), as well as other templates.
:As the Luganda community, where the majority of members are part of the Wikimedia Community User Group Uganda, we are facing multiple challenges, including:
:# Translating categories and templates
:# Automating repetitive tasks such as fixing categorization, correcting typos, and fixing article titles that were created in uppercase, among other issues
:# Translating and creating templates
:# A lack of local admins, and those we have do not know what to do
:# Some gadgets, bots, and tools are not activated on this Wikipedia, and we don't know where to request them<br />
:As a result, most of the work being done by volunteers on this Wikipedia is largely trial and error try and fail, try again until you get it right. And if they fail for good, they become demotivated and stop trying. Getting someone or a community that would help us improve would be highly appreciated.
:Some of the active Luganda community members who are training others on how to contribute to the Luganda Wikipedia, and who can also speak and write Luganda fluently, include:
:# @[[User:Ssemmanda will|Ssemmanda will]],
:# @[[User:Solomon Suubi|Solomon Suubi]],
:# @[[User:Nambogo Catharine|Nambogo Catharine]],
:# @[[User:Ssenkungu ivan|Ssenkungu ivan]]
:# @[[User:Geossegawa|Geossegawa]]
:Thank you so much for reaching out. [[User:B722N|B722N]] ([[User talk:B722N|talk]]) 16:12, 8 Gwakutaano(Muzigo) 2026 (UTC)
:@[[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]] your concern is well noted and will surely be taken care of moving forward. I also associate myself with the ideas and requests submitted by @[[User:B722N|B722N]] above and wish to inform you that the team in charge of the luganda wiki under the leadership of @[[User:Ssenkungu ivan|Ssenkungu ivan]] is willing and available to learn more [[User:Geossegawa|Geossegawa]] ([[User talk:Geossegawa|talk]]) 16:33, 8 Gwakutaano(Muzigo) 2026 (UTC)
::@[[User:B722N|B722N]] & [[User:Geossegawa|Geossegawa]].
::Sorry, but I'll be a little negative... 😛
::I'm quite fluent in English, but have problems when it comes to ''technical'' English, and I have no knowledge in any language programming, except wikicode and a bit of regex.
::I'm also not very competent in AWB, and learning it from scratch is quite complicated.
::Even on frwiki, the documentation is scarce and doesn't really help in real cases, and on enwiki it is not always up to date (I read B722N's message there after asking for help about the AWB plugins tuto that is outdated since at least 2015, and didn't get much help).
::The most important thing seems to be competent in regex (.NET flavour for AWB, use [https://regex101.com/ regex101.com] for tests and don't forget to choose .NET).
::You can get some help on [https://stackoverflow.com/questions/tagged/mediawiki-templates stackoverflow.com], there is not a big amount of people that can can help for wikicode, but there are some geniuses in regex.
::I sometimes use [https://chat.qwen.ai/ qwen.ai] to design regexes for me, but it is not 100% reliable, especially for complex ones.
::Maybe [[mw:Manual:Pywikibot|Pywikibot]] is more powerful and can do more things, but I don't use it and don't know python.
::I've been told that AI bots (e.g. [https://claude.ai claude.ai]) are better at designing python code than for AWB plugins' C#/Visual Basic, but I haven't tested them.
::.
::A positive thing is that people that speak Luganda are probably also fluent in English, so importing templates from enwiki and keeping their parameters in English can be a good temporary solution (many Wikipedias do this, even frwiki has some technical templates in English).
::You can also read enwiki's help pages and get help there (but be aware that cross-wiki relations are always a bit difficult to say the least, and views on what has to be done and how are most of the time different, so it is good to have a strong local community, with competent bot owners that can solve most problems).
::To get help from other Wikipedia's bots, the best is to ask directly to their owner.
::Most of the time, the fully automated bot can run on different wikis.
::For example, [[:en:User:Cewbot|Cewbot]], the bot that removes [[:en:Template:Interlanguage link]] when the article is created, is owned by someone from Wikipedia in Chinese who only has a basic knowledge of English, according to his user page.
::Importing JavaScript gadgets can also help. On frwiki we have [[:fr:Projet:Scripts et gadgets/Notices/CatRename|CatRename]] that can rename categories in semi-automated mode for any user (it takes control of the user account and makes up to 250 edits per 24 hours every 5 seconds). I don't know if there is an equivalent on enwiki.
::.
::Anyway, what lgwiki needs is bot owners fluent in Luganda that also know well HTML, CSS, JS, etc.
::I know this can seem difficult to find, but there is never enough bots. Even on frwiki we don't have enough, and the backlog of wikicode, typography, lint errors, etc. is huge.
::On the other hand, bots cannot do everything, and sometimes in complex cases, thousands of articles need human intervention, and only a few a ready to do it.
::Do not try to do everything at once, it is never possible. Focus on one issue at a time, then move to the next. (don't worry, there will always be a technical issue somewhere).
::.
::I'll look how to import [[:en:Template:Interlanguage link]] here, with the needed metatemplates and modules, then I may ask for a bot status to implement it, if you have only 9,000 pages and 5,000 articles, it'll be a piece of cake.
::It is best to keep the templates in English for now, focus rather on the article content (keeping red links will encourage article creation).
::Parameters can be in Luganda, but should also have aliases in English.
::Template names can also be in Luganda, but they should be redirects to templates with an English name.
::You can trust me, I imported some templates on frwiki from enwiki, and translating the metatemplates names is not a good idea, same for parameters names.
::.
::I just had a look at [[Special:Statistics]] and you only have ONE admin, who is not even a person ({{u|Abuse filter}}), and no [[:en:WP:bureaucrat|bureaucrat]] to give user rights, so you must rely on global bureaucrats I guess.
::This is a real problem, but be careful to take competent people for these tasks.
::I have been an admin (and bureaucrat) on a wikia I created [https://alphabettysaga.fandom.com/fr/wiki/Alphabetty_Wiki] and also on the version in English [https://alphabettysaga.fandom.com/wiki/Alphabetty_Wiki], so I have some knowledge about it and may ask for the user right here to help with some edits, but I'm not planning to do much, and I definitely don't want to be the only one.
::Bureaucrats are essential to the smooth running of wikis. On the French-language Wikiquote, the only bureaucrat is inactive, which is paralysing the entire project. [[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]] ([[User talk:SyntaxTerror|talk]]) 22:21, 8 Gwakutaano(Muzigo) 2026 (UTC)
:::Actually, small wikis must have at least 6 permanent admins to have a bureaucrat. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions/Minimum_voting_requirements#Bureaucrat].
:::Global [[:mw:Stewards|stewards]] take care of the giving user rights in the meantime. [[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]] ([[User talk:SyntaxTerror|talk]]) 22:39, 8 Gwakutaano(Muzigo) 2026 (UTC)
::::I imported {{t|Interlanguage link}} here (shortcut: {{t|ill}}) and it seems to work with the modules already present (I didn't check in depth, but we need to talk about Luganda spelling and grammar before I can start to replace the links automatically : [[Template talk:Interlanguage link#Replacing the hard links to enwiki with a bot]] ) :
::::*<code><nowiki>{{ill|kulonda kwa bonna mu Uganda okwa 2021|en|2021 Ugandan general election}}</nowiki></code> produces : {{Interlanguage link|kulonda kwa bonna mu Uganda okwa 2021|en|2021 Ugandan general election}}
::::*<code><nowiki>{{ill|Olubiri lwa Ropsha|de|Ropscha-Palast|fr|Palais de Ropcha|ru|Ропшинский дворец}}</nowiki></code> produces : {{ill|Olubiri lwa Ropsha|de|Ropscha-Palast|fr|Palais de Ropcha|ru|Ропшинский дворец}}
::::Note that I had to update the modules for this template to work properly, so if an imported template using other templates or modules doesn't work as intended, try to update them (you may have to [[:en:Help:Purge#Purge_request_to_server|purge]] the template page).
::::And you've probably noticed that I added a new header to this page (you can modify it in [[Wikipedia:Community Portal/Header]]), and I archived the 2011-2025 messages in [[Wikipedia:Community Portal/Archive 2011-2025]] (that's why the page now loads ten times faster 🤭).
::::I also imported dozens of templates and modules from enwiki, mainly related to other templates and modules and the 'non-main' pages. There will probably be missing templates/modules in their docs, but this is a huge task, especially since enwiki uses tempaltes and modules, for the most mundane things, with loads of redirects.
::::And I created [[WP:Bots]] and [[WP:Bots/Requests for approval]] (without editing the content yet). I'll look into it later to make them similar to enwiki.
::::[[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]] ([[User talk:SyntaxTerror|talk]]) 17:47, 9 Gwakutaano(Muzigo) 2026 (UTC)
:::Thank you so much, @[[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]], for the work you have done so far toward the improvement of Luganda Wikipedia and for sharing your knowledge with us. The information you have provided is very enriching, and we would greatly appreciate the opportunity to have sessions with you to further guide us on what to do and how to do it.
:::As you know, the Wikimedia ecosystem can be quite broad, and at times one can get lost in research that keeps leading deeper and deeper without clear direction.
:::As I mentioned earlier, there are experienced editors who are very fluent in Luganda and are ready to take on permanent administrator roles. However, the challenge lies in understanding how to request these rights, what responsibilities come with them, and the requirements involved, so that we can share the workload and support each other in strengthening Luganda Wikipedia.
:::I would therefore like to request virtual sessions between you and the experienced editors from Luganda Wikipedia at a time and date that are convenient for you.
:::I will also use the [[Special:EmailUser]] feature to send you an email so that we can continue this discussion further on bots, administratorship, AWB, importing templates, and other related topics.
:::Thank you once again. [[User:B722N|B722N]] ([[User talk:B722N|talk]]) 08:55, 11 Gwakutaano(Muzigo) 2026 (UTC)
::::Hallo @[[User:B722N|B722N]]and @[[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]]. I am really happy to see this development coming up. As a senior editor of Luganda Wiki, I know how big this work would be to correct all these wiki-links.
::::May we please have the suggested online session, so that @[[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]] implements the idea! I will be waiting for your suggested date, then I will mobilize the editors to attend and participate. [[User:Ssemmanda will|Ssemmanda will]] ([[User talk:Ssemmanda will|talk]]) 19:26, 1 Gwamusanvu(Kasambula) 2026 (UTC)
:::::Hello @[[User:Ssemmanda will|Ssemmanda will]].
:::::After studying carefully the links, it doesn't seem possible to do this, even for links that have the same names on lgwiki and enwiki.
:::::All edits need to be made semi-automatically, by someone understanding Luganda, or some links may not be accurate.
:::::Also, I kinda gave up, as there is practically no-one on lgwiki with the needed knowledge in wikicode, and I don't speak Luganda.
:::::Even for a {{NUMBEROFARTICLES}}-article wiki, thousands of meta pages (templates, modules, etc.) are needed, and I'm not competent enough in lua nor HTML/CSS to handle this. <span class="nowrap">[[User talk:SyntaxTerror|Şÿℵדαχ₮ɘɼɾ๏ʁ]]</span> 19:38, 1 Gwamusanvu(Kasambula) 2026 (UTC)
::::::Sorry @[[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]] for the hardships you passed through. I know that the community has not yet advanced much into wikicode. But we can learn under your guidance. I am sure that if we have virtual engagements together with @[[User:B722N|B722N]], @[[User:Solomon Suubi|Solomon Suubi]] and I, we can easily do what seems hard for you, due to the language barrier. Please don't give up on us, I beg you!! [[User:Ssemmanda will|Ssemmanda will]] ([[User talk:Ssemmanda will|talk]]) 19:45, 1 Gwamusanvu(Kasambula) 2026 (UTC)
:::::::I'm sorry, but I only planned to help with the links to other wikis in articles, and I don't want to have talks outside of Wikipedia (on Zoom or things like that).
:::::::You should go check [[Template talk:Interlanguage link]] and start using this template (shortcut: {{t|ill}}).
:::::::For the rest, I have only little knowledge and I wouldn't want to lead you in the wrong directions.
:::::::You'd better ask the Wikimedia Foundation (?) if some of their employees can help you.
:::::::The best is to learn by yourselves, as I did years ago with wikicode, AWB, Inkscape, etc.
:::::::A base of contributors with good technical knowledge is mandatory, I may be a little part of this base, but I cannot handle everything, and it is not healthy to rely on people not speaking the language.
:::::::If you are only looking to have a handful of articles in Luganda, it may work for some time, but this Wikipedia will never grow nor be really useful. It will only be a cheap version of enwiki, that cannot survive without it.
:::::::Sorry to not be very positive, but I prefer to be frank. <span class="nowrap">[[User talk:SyntaxTerror|Şÿℵדαχ₮ɘɼɾ๏ʁ]]</span> 20:27, 1 Gwamusanvu(Kasambula) 2026 (UTC)
::::::::Thank you dear @[[User:SyntaxTerror|SyntaxTerror]] for your advice. We shall discuss it as a community and look for help from the Language Diversity Hub [[User:Ssemmanda will|Ssemmanda will]] ([[User talk:Ssemmanda will|talk]]) 21:45, 1 Gwamusanvu(Kasambula) 2026 (UTC)
== <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].
Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 Gwakutaano(Muzigo) 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 -->
== Call to participate: Proposed baseline Neutral Point of View (NPOV) standard ==
Hello-hello!
I am inviting you to participate in the public discussion regarding a proposed baseline Neutral Point of View (NPOV) standard. The proposed baseline is meant for the Wikipedias which do not yet have an NPOV policy, for these communities to adopt, use, and build upon. [[m:Proposed_baseline_NPOV_standard#Proposed_baseline_NPOV_standard|You can find the proposed text here]].
As your Wikipedia does not seem to have an NPOV policy, we hope that this public discussion and proposed baseline standard will support your project community in adopting one. [[m:Talk:Proposed_baseline_NPOV_standard|You can join the public discussion on meta]]<nowiki>. The timeframe for the discussion is from June 17 - July 15, 2026. Looking forward to engagement from your community and hopefully seeing your community to adopt the Neutral Point of View policy! --~~~~</nowiki> [[User:KVaidla (WMF)|KVaidla (WMF)]] ([[User talk:KVaidla (WMF)|talk]]) 08:25, 19 Gwamukaaga(Ssebaaseka) 2026 (UTC)
== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==
<bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|yogera nange]])</bdi> 17:11, 23 Gwamukaaga(Ssebaaseka) 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="Message"/>
'''Legal & Safety Contacts'''
Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].
<section end="Message"/>
</div>
-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:29, 25 Gwamukaaga(Ssebaaseka) 2026 (UTC)
:Thank you @[[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] [[User:B722N|B722N]] ([[User talk:B722N|talk]]) 03:16, 4 Gwamusanvu(Kasambula) 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 -->
== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==
<bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 Gwamusanvu(Kasambula) 2026 (UTC)
</bdi>
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="server-switch"/><div class="plainlinks">
[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]
The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.
All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-09-23|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''.
Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future.
A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation.
You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.
'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''
* You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-09-23|en}}.
* If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.
''Other effects'':
* Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.
This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule.
'''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/>
</div>
[[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 Gwamwenda(Mutunda) 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 -->
== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''
Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/>
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).
We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/>
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]]
The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''.
Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]
Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:20, 21 Gwamwenda(Mutunda) 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067418 -->
== Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist ==
''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)''
Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary.
The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/>
Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes.
Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|talk]]) 09:28, 9 Gwakkumi(Mukulukusabitungotungo) 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="server-switch"/><div class="plainlinks">
[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]
The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.
All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-10-28|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-10-28T15:00|en}} {{#time:H:i e|2026-10-28T15:00}}]'''.
Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future.
A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation.
You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.
'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''
* You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-10-28|en}}.
* If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.
''Other effects'':
* Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.
This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule.
'''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/>
</div>
[[user:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]] 14:00, 26 Gwakkumi(Mukulukusabitungotungo) 2026 (UTC)
(This message was sent to [[:Wikipedia:Ebibindabinda]] and is being posted here due to a redirect.)
<!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 -->
== VisualEditor auto-generated reference names ==
Hi, I'm Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Germany]]'s [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English, please support us by translating this message or providing a short summary in your language.
:
Our team has been working on a [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|community wish]] to improve VisualEditor's auto-generated reference names in recent months. When re-using a reference in VisualEditor that doesn't have a name yet, VisualEditor automatically assigns a name lik <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name=":1"></syntaxhighlight>. Editors on many wikis have long requested for these names to be human-readable and meaningful.
:
We've now implemented a mechanism for wikis to configure automatic reference names. Configuration is a multi-step process as described in [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Cite/VisualEditor reference names|mw:Help:Cite/VisualEditor reference names]]:
* You can create template to define how content-based names should be created (e.g. if you prefer names like <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name="LastnameYear-1"></syntaxhighlight> or <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name="example.com-1"></syntaxhighlight>, your autoname template would define which citation template parameters to use for creating such names). [[:test2wiki:Template:Autoname]] is a simple example of such a template.
* Many wikis probably want to extract content from citation template parameters (e.g. the year from <code>|date=</code>) – in that case you can create a Lua module to get even better names (see e.g. [[:en:Module:Autoname]], [[:fr:Module:NomRefAuto]] or [[:de:Modul:VisualEditorRef]]).
* Once you've create one (or multiple) autoname templates (and a module if you'd like that) you need to create [[MediaWiki:Cite-autoname-template-map.json]] to map which autoname template(s) to use for which citation template(s) ([[:mw:Help:Cite/VisualEditor reference names#map|example]]). The easiest way is just using a single autoname template as a default for all citation templates.
* Even when configuring content-based reference names there will be instances where VisualEditor cannot create such a name (e.g. if it's a basic reference that doesn't use citation template) – in that case a fallback name will be created based on [[MediaWiki:Cite-ve-dialogbutton-reference-title]] and some other messages. The default fallback is usually something like <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name="Reference-1"></syntaxhighlight> in your wiki's language. You can configure these fallback names as well [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Cite/VisualEditor_reference_names#Simple_configuration]
* Improved reference names can be enabled at [[Special:CommunityConfiguration/Cite-VisualEditor-Autonames]] – which was already done by @[[User:B722N|B722N]] on lgwiki, now resulting in improved fallback names, but not yet in content-based names without taking the next configuration steps.
* See our [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Cite/VisualEditor reference names|help page]] for more information on technical details and examples.
:
Let me know if you have any questions or if there's something we can help you with if you're interested in configuring improved VisualEditor reference names! [[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 15:57, 3 Gwakkuminogumu(Museenene) 2026 (UTC)
:Thank you reaching out @[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]]
:Let us work on the translation for this message. [[User:B722N|B722N]] ([[User talk:B722N|talk]]) 13:36, 4 Gwakkuminogumu(Museenene) 2026 (UTC)
:what exactly needs to be translated. We can support [[User:Geossegawa|Geossegawa]] ([[User talk:Geossegawa|talk]]) 17:13, 5 Gwakkuminogumu(Museenene) 2026 (UTC)
::Sorry my wording was probably confusing. I sent a similar message to multiple non-English wikis at once and on most wikis volunteers prefer messages in their local language – that's why I asked if someone wants to provide a translation or short summary of my message for volunteers who don't speak English. That's not needed if you're fine with my English message :) [[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 22:30, 5 Gwakkuminogumu(Museenene) 2026 (UTC)
ejx67984yoavgo0t5j57p4luqbc0hkf
Curitiba
0
2297
78054
54893
2026-11-05T16:27:58Z
Thomas Eddie Irigei
11996
removed external link
78054
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin-left:1em; background:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|----
|---- bgcolor="#e3e3e3"
! colspan="2" bgcolor="#e3e3e3" |[[File:Jardim Botanico de Curitiba.jpg|250px]]
|----
|---- bgcolor="#e3e3e3"
! colspan="2" bgcolor="#e3e3e3" | Curitiba: 25° 25' 47" S 49° 16' 19" O
|----
| align="center" |
| align="center" | [[File:Curitiba_Parana_Brazil.png|100px]]
|----
| align="center" style="background:#e3e3e3;" colspan="2" style="border-bottom:3px solid gray;" |
|}
[[File:Brasão de Armas do Município de Curitiba.png|70px|left]]
'''Curitiba''' (kuɾi'tibɐ), ekibuga mu [[Brasil]].
== Abantu - Geogurafiya ==
Awamu: 430.9 km².
Abuntu: 1,788,559 <small>(2006)</small>.
[[Category:Brasil]]
2494eehy1udawbozlpqjooylum83cgp
Bobi Wine
0
5645
78116
77461
2026-11-05T22:18:43Z
OKWE DARIOUS
10901
Removed wikilinks and added references
78116
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Robert Kyagulanyi Ssentamu''' (yazaalibwa nga 12 Ogwokubiri 1982) amanyiddwa ennyo nga '''Bobi Wine''', omulwanirizi w'eddembe ly'obuntu, munnabyabufuzi, muyimbi, era munnamateeka Omunnayuganda.<ref name="Website-1">{{Cite web |title=Bobi Wine conferred with law degree after 7 years as Cavendish University graduates over 700|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/bobi-wine-conferred-with-law-degree-after-7-years-as-cavendish-university-graduates-over-700-4718670|access-date=2024-08-09|website=[[Daily Monitor]]|date=8 August 2024}}</ref> Yaliko omubaka wa Paalament era y'akulembera [[National Unity Platform]] (NUP), ekibiina ky'ebyobufuzi ekiri ku ludda oluvuganya gavumenti ya Yoweri Museveni.<ref>{{Cite news|url=https://observer.ug/news/headlines/58803-can-people-power-change-uganda's-political-fortune|title=Can 'People Power' change Uganda's political fortune?|work=The Observer|access-date=29 November 2018|language=en-gb}}</ref>
Bobi Wine yaliko omubaka wa Paalamenti akiikirira essaza ly'e Kya Kyadondo eyoomubuvanjuba mu Disitulikiti y'e Wakiso, mu masekkati ga Uganda.<ref name="In2">{{cite web|url=https://www.theeastafrican.co.ke/news/Ugandan-pop-star-Bobi-Wine-sworn-in-as-lawmaker/2558-4010194-w5nxspz/index.html|title=Uganda's pop star sworn-in as lawmaker|access-date=11 July 2017|date=11 July 2017|newspaper=[[The East African]]|location=[[Nairobi]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202642/http://www.theeastafrican.co.ke/news/Ugandan-pop-star-Bobi-Wine-sworn-in-as-lawmaker/2558-4010194-w5nxspz/index.html|archive-date=11 July 2017}}</ref> Mu Gwomukaaga gwa 2019, yalangirira okwesimbawo nga pulezidenti wa Uganda mu [[kalulu k'obwapulezidenti aka 2021]]. Yeetaba mu kalulu ka 2021, nga okusinziira ku byava mu kulonda ebitongole, yawangulwa Yoweri Museveni eyali mu ntebe ekiseera ekyo. Okuva mu Gwoluberyeberye 2026, awakanya ebyava mu kalulu nti byali ssi bituufu.<ref>{{Cite web|date=January 17, 2021|title=Uganda's Museveni wins sixth term, rival alleges fraud|url=https://www.reuters.com/article/uk-uganda-election-idUSKBN29M04E|access-date=October 14, 2023|website=www.reuters.com|language=en}}</ref> Nga 14 Ogwekkumineebiri 2021, Gavumenti ya Uganda yamusibira mu nnyumba, olwo n'agenda mu maaso n'okwekalakaasa olw'okukwatibwa kwe.<ref>{{Cite web|date=2021-12-14|title=Uganda police, army surround Bobi Wine's home ahead of Kayunga visit|url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/uganda-police-army-surround-bobi-wine-home-3652394|access-date=2021-12-14|website=The East African|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ugandan opposition leader Bobi Wine 'under house arrest'|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/12/14/uganda-opposition-leader-bobi-wine-under-house-arrest|access-date=2021-12-14|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref> Oluvannyuma yagenda ebweru w’eggwanga gye yeenyigira mu kukwata ffirimu ekyatuumibwa ''The corruption involved in the 2021 election''. Bwe yakomawo mu Uganda nga 5 Ogwekkumi 2023, yakwatibwa.<ref name=":5">{{cite news |last1=Kent|first1=Lauren|last2=Dean|first2=Sarah|title=Ugandan opposition leader Bobi Wine arrested at airport as he returns home|url=https://edition.cnn.com/2023/10/05/africa/bobi-wine-airport-arrest-intl/index.html|work=CNN|date=5 October 2023}}</ref> Firimu eyitibwa ''[[Bobi Wine: The People's President]]'' yawandiika ku lugendo lwe mu kululu ka 2021.<ref name=":6">{{Cite web |title=Bobi Wine: The People's President|url=https://peabodyawards.com/award-profile/bobi-wine/|access-date=2024-11-30|website=The Peabody Awards|language=en-US}}</ref>
Bobi Wine yeewandiisa mu butongole okuvuganya ku bwa pulesidenti mu [[Okulonda kwa bonna mu Uganda okwa 2026|kulonda kwa bonna okwa 2026]] mu Uganda nga 25 Ogwomukaaga 2025 nga akiikirira ekibiina kya NUP, ng'ayogera ku kaweefube ono ng'okugenda mu maaso n'omulimu gwe ogwali tegunnaggwa era n'asaba bannansi okuwagira kye yayita "[[protest vote]]" okumalawo okunyigirizibwa kw'ebyobufuzi okumaze emyaka mingi.<ref>{{Cite news |last=Matovu|first=Muhamadi|date=2025-06-26|title=Uganda: Bobi Wine Announces 2026 Presidential Bid, Calls for Protest Vote|url=https://allafrica.com/stories/202506260032.html|access-date=2025-08-01|work=Nile Post|language=en}}</ref>
== Obuto bwe n'okusoma kwe ==
Kyagulanyi yazaalibwa mu [[Nkozi Hospital|ddwaaliro ly'e Nkozi,]] maama we Margaret Nalunkuuma gye yali akola ng'omuzaalisa.<ref>{{Cite web |last=Matovu|first=Muhamadi|title=Bobi Wine Visits Birthplace, Donates to New Mothers on His 43rd Birthday|url=https://nilepost.co.ug/news/242512/bobi-wine-visits-birthplace-donates-to-new-mothers-on-his-43rd-birthday|access-date=2025-07-17|website=Nilepost News|language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=14 June 2016|url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1426903/cardinal-wamala-singer-bobi-wine-set-nkozi-hospital-marathon|title=Cardinal Wamala, singer Bobi Wine set for Nkozi Hospital marathon|newspaper=[[New Vision]]|access-date=12 November 2018|first=Mathias|last=Mazinga|location=Kampala|archive-date=13 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113030020/https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1426903/cardinal-wamala-singer-bobi-wine-set-nkozi-hospital-marathon}}</ref> Yazaalibwa mu famile ya baana 34 abaazaalibwa eyali taata we Jackson Willington Ssentamu.<ref>{{Cite web |date=2021-01-18|title=Bobi Wine, brothers mourn father|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/bobi-wine-brothers-mourn-father-1599982|access-date=2025-07-17|website=Monitor|language=en}}</ref> Yakulira mu nzigotta z'e [[Kamwokya]] mu kitundu ky’obukiika kkono bw’obuvanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya Uganda.<ref name="Good2">{{cite web |title=Bobi giving back to the hands that lifted him up|access-date=11 July 2017|date=6 September 2012|newspaper=[[New Vision]]|first=Caroline|url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1306334/bobi-giving-hands-lifted|last=Ariba|location=Kampala|archive-date=10 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110182446/https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1306334/bobi-giving-hands-lifted}}</ref>
Kyagulanyi yasomera mu [[Kitante Hill School]],<ref>{{Cite web |title=Kitante Hill School {{!}} A Centre of Learning Dedicated to Excellence|url=https://kitantehillschool.ac.ug/|access-date=2026-07-28|website=kitantehillschool.ac.ug}}</ref> gye yafunira [[Uganda Certificate of Education|satifikeeti eya siniya eyookuna]] mu 1996, wamu ne [[Kololo Senior Secondary School]], gye yafunira [[Uganda Advanced Certificate of Education|satifikeeti eya siniya eyoomukaaga]] mu 1998. Oluvannyuma yagenda ku [[Makerere University|yunivasite y'e Makerere]] mu [[Kampala]], gye yasomera okuyimba, amazina ne katemba, n’atikkirwa ne dipulooma mu 2003. Mu 2016, Kyagulanyi yaddayo mu yunivasite okusoma ddiguli mu by'amateeka mu [[International University of East Africa]]. Oluvannyuma lw'okuwabulwa eyali omusomesa we ku yunivasite, David Lewis Rubongoya, yakyusa okuva ku IUEA eyali temanyikiddwa mu kusomesa amateeka ekiseera ekyo naagenda ku [[Cavendish University]] gye yatikkirwa mu Gwomunaana 2024.<ref name="Bio2">{{cite web|access-date=11 July 2017|date=11 July 2017|location=Kampala|url=http://www.eachamps.com/Bobi-wine.html|title=Bobi Wine: Biography|author=EACS|publisher=Eachamps.com (EACS)|archive-url=https://web.archive.org/web/20140929033408/http://www.eachamps.com/Bobi-wine.html|archive-date=29 September 2014}}</ref><ref name="parliament2">{{cite web|url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=508|title=Kyagulanyi Robert Ssentamu|publisher=[[Parliament of Uganda]]|access-date=6 November 2019}}</ref>
== Omulimu gw'okusanyusa ==
=== Omulimu gw’okuyimba ===
[[File:Bobi Wine 2.jpg|thumb|Bobi Wine]]
Kyagulanyi yatandika omulimu gw'okuyimba mu ntandikwa y'emyaka gy'e 2000, naafuna erinnya lya Bobi Rob nga lyakozesa ku siteegi erinnya eryali lyefananyiriza erinnya lye ery'ekikatuliki eryamuweebwa erya 'Robert' ng'okusikirizibwa kuno yakujja ku Bob Marley nga naye yali yatumibwa 'Robert'. Oluvannyuma yafuna erinnya lya Bobi Wine ng'eryokusiteegi. Ennyimba ze ennyimpi ezaasooka kwaliko; "Akagoma", "Funtula", ne "Sunda" (ng'ali ne Ziggy D) kyamuleetera okumanyikwa mu kisaawe ky'okuyimba kwa Uganda.<ref name="Bio">{{Cite web |title=Bobi wine{{!}} Eachamps.com |url=http://www.eachamps.com/Bobi-wine.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140929033408/http://www.eachamps.com/Bobi-wine.html |archive-date=2014-09-29 |access-date=2026-08-06 |website=Eachamps.com}}</ref> Myuziki we abasinga bamuyita okubeera ow'e[[kidandali]], [[reggae]], [[dancehall]], ne [[afrobeat]], ng'ebiseera ebisinga obubaka bubeera ku by'etoloodde abantu n'ebibakwatako. Yeeyali akulembera ekibiinja kya 'Fire Base Crew'<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://chano8.com/an-up-close-and-personal-with-the-ghetto-president-bobi-wine/ |access-date=2023-06-27 |archive-date=2018-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825041250/http://chano8.com/an-up-close-and-personal-with-the-ghetto-president-bobi-wine/ |url-status=dead }}</ref> okutuusa bwekyasaanawo, oluvannyuma naatandikawo ekibiinja ekipya ekimannyikiddwa nga 'Ghetto Republic of Uganja'.<ref name="Pol">{{Cite news |title=Uganda: Tracing Bobi Wine's Journey to Elective Politics |url=http://allafrica.com/stories/201705010007.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501073305/http://allafrica.com/stories/201705010007.html |archive-date=2017-05-01 |access-date=2026-08-06 |work=allAfrica.com |language=en}}</ref> Afulumizza ennyimba ezisoba mu 70 mu myaka 15 egisembyeyo.<ref name="Bio" />
Mu 2016, oluyimba lwe "Kiwani" lwateekebwa mu ffirimu ya [[Disney]] eya ''[[Queen of Katwe]]''.<ref>{{Cite web |date=2016-09-23 |title=Queen of Katwe (Original Motion Picture Soundtrack) by Various Artists on Apple Music |url=https://music.apple.com/us/album/queen-of-katwe-original-motion-picture-soundtrack/1442862262 |access-date=2026-08-06 |language=en-US}}</ref>
Ekika ky'ennyimba Bobi Wine z'abadde atera okuyimba zibadde za kika kya 'Afrobeat'. Muziki wa Bobi Wine yali yatundibwa nga omugezi Kasiwukira ng'era yeeyafuba ng'okulaba ng'agenda ku ddaala eddala<ref />. Yakikakasa okubeera nga yafuna lisiiti za bukadde 60 okuva mu muziki gweyatunda mu mwezi gumu okuva wa Kasiwukira. Alina omukutu gwa 'Youtube' okuli obukadde bw'abantu abasuka mu 10 abagiraba n'okugigoberera. Ategese ebivvulu n'okusanyusa abantu, mu kwongereza ku ngeri y'abadde yeekubiramu obulango, nga bino byonna bimuleetera okuyingiza ensiimbi. Alina ne situdiyo ekolera abayimbi ennyimba mwajja ssente esinganibwa [[Kamwokya]] emannyikiddwa nga FireBase records.
=== Enngoobo ya 'Bobi Wine Edutainment' ===
Ekiwandiiko kino kikwata ku kika kya muziki ayigiriza n'okusomesa ekyatandikibwawo Wine mu 2006. Muziki yatondebwawo okusanyusa nga mw'ayisa obubaka obuyigiriza n'okusomesa, nadala eri abantu abali mumbeera embi eteeyagaza nadala munzigota za Kampala, nadala 'Ghetto'. Omu ku muziki ali mu pulojekiti eno mulimu "Ghetto" (fng'ali ne Nubian Li), "Obuyonjo," "Obululu Tebutwala," "Time Bomb," n'endala<ref>{{Cite web |title=Africa's Music Industry Fights Health Misinformation|url=https://www.thinkglobalhealth.org/article/africas-music-industry-fights-health-misinformation|access-date=2026-10-24|website=Think Global Health|language=en}}</ref>.
Obubaka obuli mu muziki ali mu pulojekiti eno bwali bugendereddwa kugenda eri banabyabufuzi, ng'abakubiriza okufaayo ennyo eri abanti abali mumbeera embi era nga tebalina abayamaba, wamu n'okukubiriza banaansi okubeera ab'obuvunaanyizibwa mu bintu byabwe gyebawangaalira. Ebintu byebasinga okutekako essira u muziki kwaliko; obuyonjo, eby'obulamu nadala mu kuzaala abaana abato okufuna embuto, abaana abato okufumbirwa, obutabanguko mu maka, akawuka ka mukeneya nendala<ref>{{Cite web |title=Africa's Music Industry Fights Health Misinformation|url=https://www.thinkglobalhealth.org/article/africas-music-industry-fights-health-misinformation|access-date=2026-10-24|website=Think Global Health|language=en}}</ref>.
Muziki wa yakwata nga nnyo ku bantu ng'era abajukiza ekyamukazisaako erinya lya omukulembezze w'enzigota "Ghetto President" nekimuyamba okuzimba ekifo eky'amaanyi mu by'obufuzi bwa Uganda oluvannyuma mu mirimu gye.<ref>{{Cite web |date=2020-11-16 |title=The Rise of Bobi Wine: How A Rapper From the Slums is Igniting A Revolution in Uganda |url=https://hir.harvard.edu/who-is-bobi-wine/ |access-date=2026-08-06 |website=Harvard International Review |language=en}}</ref><ref name="kenyanmoves.co.ke">{{Cite news |date=2021-03-24 |title=Bobi Wine biography, age, family, tribe, education, career, wife, children, salary, house, cars, net worth - KENYAN MOVES |url=https://kenyanmoves.co.ke/bobi-wine-biography/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260219040105/https://kenyanmoves.co.ke/bobi-wine-biography/ |archive-date=2026-02-19 |access-date=2026-08-06 |work=KENYAN MOVES |language=en-US |url-status=live }}</ref><ref name="kenyanmoves.co.ke"/>
=== Omulimu gw'okuzannya ffirimu ===
Kyagulanyi era muzannyi wa ffirimu, ng'asinga kubeera ku za wano mu Uganda.<ref name="Bio"/> Mu 2010, yalondebwa okubeera omu kubazannyi mu ffirimu ya Cleopatra Kyoheirwe ey'omuzannyo gyebayita ''Yogera''. Mu 2015, yalondebwa okukulembera mu ffirimu y'okuyamba eya Twaweza emannyikiddwa nga ''Situka'' ngali ne [[Hellen Lukoma]].<ref>{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2015-07-05 |title=Photos: Bayimba takes SITUKA movie to Mbale. |url=https://bigeye.ug/photos-bayimba-takes-situka-movie-to-mbale/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref> Akoze ku ffirimu eziwerako omwali ne ''Divizionz''.<ref>{{Cite web |last=Koehler |first=Robert |date=2008-11-17 |title=Divizionz |url=https://variety.com/2008/film/reviews/divizionz-1200472176/ |access-date=2026-08-06 |website=Variety |language=en-US}}</ref>
Bobi Wine alina pulogulaamu eri ku bulamu bwe eragibwa ku ttiivi eyatumibwa 'The Ghetto President'<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://chano8.com/the-ghetto-president-reality-show-begins-airing-tonight/ |access-date=2022-11-28 |archive-date=2022-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518071646/https://chano8.com/the-ghetto-president-reality-show-begins-airing-tonight/ |url-status=dead }}</ref>
== Emirimu gy'eby'obufuzi ==
Mu Mwezi ogwokuna mu 2017, Kyagulanyi yalangirira nga bweyali agenda okwesimbawo ku ky'obubaka bwa paalamenti mu kulonda okwali mu konsitituweensi ey'obuvanjuba bw'e Kyadondo mu kulonda okw'okuddibwamu. Okutambula kwe okw'e nju ku nju ng'akola kakuyege w'okunoonya akalulu ky'asikiriza abantu mu [[Uganda]] n'ebweru w'eggwanga.<ref name="Pol"/><ref>{{Cite news |title=Africa highlights: Wednesday 31 May 2017 as it happened |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-39261833 |access-date=2026-08-06 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Yawangula okulonda kuno ng'akubidde wala abaali bamwesimbyeko okwali: Sitenda Sebalu ow'ekibiina ekifuga ekya [[National Resistance Movement]] ne Apollo Kantinti ow'ekibiina ekisinga okuvuganya ekya [[Forum for Democratic Change (FDC)|Forum for Democratic Change]].<ref name="In">{{Cite news |title=Uganda's pop star sworn-in as MP |url=http://www.theeastafrican.co.ke/news/Ugandan-pop-star-Bobi-Wine-sworn-in-as-lawmaker/2558-4010194-w5nxspz/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202642/http://www.theeastafrican.co.ke/news/Ugandan-pop-star-Bobi-Wine-sworn-in-as-lawmaker/2558-4010194-w5nxspz/index.html |archive-date=2017-07-11 |access-date=2026-08-06 |work=The East African |language=en-UK}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.the-star.co.ke/news/2017/06/29/ugandan-mucisian-bobi-wine-wins-kyadondo-mp-seat_c1588411 |access-date=2022-11-28 |archive-date=2018-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020155851/https://www.the-star.co.ke/news/2017/06/29/ugandan-mucisian-bobi-wine-wins-kyadondo-mp-seat_c1588411 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |title=Bobi Wine seeks new legacy |url=http://www.theeastafrican.co.ke/news/2558-4016126-2pdq28/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716010252/http://www.theeastafrican.co.ke/news/2558-4016126-2pdq28/index.html |archive-date=2017-07-16 |access-date=2026-08-06 |work=The East African |language=en-UK}}</ref>
Mu 2018, Kyagulanyi yeeyongera okufuna ettutumu, ng'ayita mu kuyamba ku baali beesimbyeyo okujuza ebifo ebyali tebiriimu babikiikirira ng'akolera abaali beesiimbyeewo kakuyege nebakuba abaali beesiimbyeewo nga bagidde mu NRM ne FDC<ref>{{Cite web |date=2018-10-12|title="People Power" an Emergent Political Movement in Uganda - Rosa-Luxemburg-Stiftung|url=https://www.rosalux.de/en/news/id/39405/people-power-an-emergent-political-movement-in-uganda|access-date=2026-03-21|website=www.rosalux.de|language=en}}</ref>.
=== Ebyali mu by'akalulu ka Arua ak'okujjuza ekifo ekitalimu mukiise ===
Nga 14 Omwezi ogwomunaana mu 2018, abawagizi b'omubaka wa paalamenti eyajja ku bwa namunigina nga talina kibiina [[Kassiano Wadri]] kigambibwa baasiikiriza ne balumba oluseregende lw'emmotoka za pulezidenti Museveni mu kabuga k'omubukiika ddyo bwa [[Arua]] okuliraana [[Gulu]]. Emmotoka ya Museveni baagikuba amayinja, nekireetawo obutabanguko wakati wa ab'ebyokwerinda n'abaali beekalakaasa.<ref>{{Cite web |date=2018-08-15 |title=You will pay! Museveni lashes at Bobi Wine, Wadri over Arua chaos |url=https://pmldaily.com/news/2018/08/you-will-pay-museveni-lashes-at-bobi-wine-wadri-over-arua-chaos.html |access-date=2026-08-27 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref> Oluvannyuma, Kyagulanyi, eyali asinga okwogerera Museveni amafuukuule yakyasanguza ng'ayita ku mikutu gye gimukwanira wala nga poliisi bweyali ekubye amasasi ku mmotoka ye ng'egenderedde, n'etta ddereeva we. Kyagulanyi yali akakasizza obuwagizi bwe eri Wadri eyali avuganya oyo Museveni gweyali ataddewo mu butongole mu.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.sde.co.ke/article/2001291861/uganda-mp-bobi-wine-missing-as-driver-is-shot-dead-by-police |access-date=2022-11-28 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927002736/https://www.sde.co.ke/article/2001291861/uganda-mp-bobi-wine-missing-as-driver-is-shot-dead-by-police |url-status=dead }}</ref> Museveni mu lujjudde yanenya Bobi wine ku byaliwo.
Kyagulanyi yakwatibwa nga 15 ogwomunaana mu 2018 ng'avunaanibwa olw'okubeera n'eby'okulwanyisa ebitaali mu mateeka wamu n'okukunga obweguguungo,<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Bobi Wine faces treason charges |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-06 |website=New Vision}}</ref> oluvannyuma yaleetebwa mu maaso g'ekkooti y'amaggye, n'avunaanibwa n'abaali baleteddwa egulo lumi olunaku olwaddako. Amawulire ga ''The Times'' gaafulumya nga Kyagulanyi bweyali alabika ng'eyali akubiddwa nga tanatwalibwa mu kkooti.<ref>{{Cite book |date=2026-07-27 |title=The Times |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Times&oldid=1366415694 |language=en}}</ref> Loodi Meeya wa Kampala [[Erias Lukwago]], munamateeka y'abadde akiikirira ababaka ba palamenti ababeera bakwatiddwa nebagalirwa mu makomera yagamba obulamu bwa Kyagulanyi embeera gyebwalimu yali yeeralikiriza, nga yali yeetaaga obujanjabi obw'omunambiro.<ref>{{Cite web |last=GROUP |first=NTV KENYA-NATION MEDIA |title=NTV Kenya - ntvkenya.co.ke for your latest news, podcasts, music, sports and entertainment shows cutting across generations |url=https://ntvkenya.co.ke/ |access-date=2026-08-06 |website=NTV Kenya |language=en-GB}}</ref> Gavumenti eyongedde okwegaana ebigambibwa okuba nga yali yamutulugunya. [[Kizza Besigye]] eyali akulira oludda oluvuganya yayita olukungaana lw'abanamawulire mweyasabira okuteebwa kw'ababaka abaali baakwatibwa.<ref name="jazeera">{{Cite web |last=Akumu |first=Patience |title=‘State’s response to make Bobi Wine even more popular’ |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/8/22/bobi-wines-arrest-and-what-it-could-mean-for-uganda |access-date=2026-08-27 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>
Obwegugungo bwebwatandika okweyongera mu Uganda nga busaba okuteebwa kwa Kyagulanyi, nekituuka n'okwongera ebugumu mu byali byogerwako mu palamenti ya Uganda, abasala emisango mu Uganda bagyayo byebaali bajuza nga byebavunaana Kyagulanyi omulundi ogw'okubiri gweyali alabiseeko mu kkooti y'amaggye gyebakirizaamu abantu nga 23 Ogwomunaana mu 2018. Abasala emisango baalaga nga bwebaaliu bagenda okufuna byebamuvunaana mu kkooti y'abantu babulijjo okusobola okuwozesa omubaka wa palamenti.<ref>{{Cite web |last=Orinde |first=Hillary |title=Uganda drops charges against Bobi Wine |url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001293078/uganda-drops-charges-against-bobi-wine |access-date=2026-08-06 |website=The Standard |language=en}}</ref> Ng'amazze okuteebwa, Kyagulanyi yaddamu n'akwatibwa nebamuvunaana mu kkooti y'abantu babuliijo olw'okulya munsi ye olukwe<ref>{{Cite news |date=2018-08-23 |title=Uganda's Bobi Wine: Pop star MP charged with treason |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-45282125 |access-date=2026-08-06 |language=en-GB}}</ref> Mu Gwomwenda mu 2018, Kyagulanyi, yateebwa ng'alindirira kuwozesebwa era n'atambula okugenda mu Amerika okujanjabibwa ebiwundu byeyali yafuna bweyali akwatiddwa n'agalirwa mu kkomera.<ref name=":2">{{Cite news |last=Staff |date=2018-09-02 |title=Pop-star politician Bobi Wine reaches US after Uganda 'torture' |url=https://www.theguardian.com/world/2018/sep/02/pop-star-politician-bobi-wine-reaches-us-after-uganda-torture |access-date=2026-08-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Gavumenti ya Uganda yawera abawagizi bbe okukola enkungaana ez'ekika kyonna okuviira ddala kulunaki lweyali atereddwa, n'okutuusa kulunaku lweyali agenda okukomawo ng'ava mu Amerika.<ref name=":2" /><ref name=":3">{{Cite news |last=Busari |first=Bukola Adebayo,Stephanie |date=2018-09-19 |title=Uganda bans supporters of Bobi Wine from gathering ahead of his return {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/09/19/africa/bobi-wine-returns-after-treatment-intl/index.html |access-date=2026-08-06 |work=CNN |language=en}}</ref> Oluvannyuma yayogerako eri abawagizi bbe mu lukungaana lwebaaliko wabweru w'amakaage bweyali akomyewo mu Uganda nga 20 Ogwomwenda mu 2018.<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=Mwesigwa |first2=Alon |last3=correspondent |first3=Jason Burke Africa |date=2018-09-20 |title=Uganda's pop star politician addresses jubilant crowds on return from US |url=https://www.theguardian.com/world/2018/sep/20/uganda-pop-star-politician-bobi-wine-returns-us |access-date=2026-08-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>
Mu Gwomunaana mu 2019, Kyagulanyi yavunaanibwa ogw'okwagala okumalako mirembe okunyiza ssaako n'okweyisa ku pulezidenti Museveni mungeri embi, webaali mu [[Arua (disitulikit)|Arua]] mu mwaka ogwali guyise.Okuvunaanibwa kwajja olunaku lumu oluvannyuma lw'okufa kwa Ziggy Wine, munayuganda mune eyali omuyimbi ng'era mwesiimbu eri Museveni, eyawambibwa abantu abatamannyikibwa nebamutulugunya.<ref>{{Cite web |title=Uganda's Wine charged with 'annoying' the president |url=https://www.dw.com/en/ugandas-bobi-wine-charged-with-annoying-the-president/a-49922185 |access-date=2026-08-06 |website=dw.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-08-06 |title=Bobi Wine charged with 'annoying' Uganda's Museveni |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-49247860 |access-date=2026-08-06 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref>
=== Okwegugunga nga bawakanya emisolo egyali gitereddwa ku mikutu gimukwanira wala ===
Nga 22 Ogwokuna mu 2019, Kyagulanyi yakwatibwa nebamugalira bweyai ayagala okugenda ku kivulu ekyali kitegekeddwa mu baala ly'obwa nnanyini erimu mu bukiika kkono bwa Kampala, ekyasazibwamu poliisi.<ref>{{Cite news |last=France-Presse |first=Agence |date=2019-04-22 |title=Ugandan police detain Bobi Wine and fire teargas at supporters |url=https://www.theguardian.com/world/2019/apr/22/uganda-police-detain-bobi-wine-fire-teargas-fans |access-date=2026-08-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Baali bamulumiriza okubeera nga yakulembera okwegugunga mu kibuga mu mwaka ogwali guyise nga tafunye lukusa kuva eri poliisi; tokwegugunga kuno kwaliwo nga kuwakanya omusolo ogwali gutereddwa ku mikutu gimukwanira wala egyatandika mu Gwomusanvu mu 2018.<ref>{{Cite news |title=Bobi Wine leads Ugandans in protest against social media tax |url=https://www.the-star.co.ke/news/2018-07-11-bobi-wine-leads-ugandans-in-protest-against-social-media-tax/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20231116203518/https://www.the-star.co.ke/news/2018-07-11-bobi-wine-leads-ugandans-in-protest-against-social-media-tax/ |archive-date=2023-11-16 |access-date=2026-11-05 |work=The Star |language=en-KE}}</ref><ref name="aljazeera">{{Cite web |last=Agencies |first=News |title=Ugandan pop star opposition MP Bobi Wine arrested again |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/4/29/ugandan-pop-star-opposition-mp-bobi-wine-arrested-again |access-date=2026-08-27 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Nga 29 Ogwokuna mu 2019, bweyali agenda ku woofiisi ezikola ku by'okunoonyereza ku bumennyi bw'amateeka n'obuzi bw'emisango mungeri y'okuwa okuyitibwa kwe ekitiibwa n'okwogera ku by'okusazaamu ekivulu, Kyagulanyi neera baddamu nebamukwata era nebautwala mu kkooti ya Buganda Road, gyeyavunaanibwa okugaana okusa ekitiibwa mi mirimu gy'eggwanga n'amateeka era nebamusindika mu [[Luzira Maximum Security Prison|komera e Luzira o]]<nowiki/>kutuusa bweyagibwayo ng'alindirira kuwuliriza kuwozesebwa kwe nga 2 Ogwokutaano. Mu byayogerwa olunaku oluddako, [[Amnesty International|ekibiina ky'ensi yonna ekirwana okulaba nga kikuuma eddembe ly'abantu]], ky<nowiki>'asaba okuteebwa kwe mu bunaambiro, era nekikubiriza gavumenti ya Uganda ''okulekeraawo okukozesa mungeri eswaza okugezaako okusirisa oyo abeera agivumirira''</nowiki>."<ref>{{Cite web |date=2019-04-30 |title=Free Bobi Wine immediately |url=https://www.amnesty.org/en/latest/press-release/2019/04/uganda-detention-of-bobi-wine-is-a-shameless-attempt-to-silence-dissent/ |access-date=2026-08-06 |website=Amnesty International |language=en}}</ref> Kulunaku lw'okuwozesebwa, lwakolebwa [[Video conferencing|ku lukungaana olwali olwa vidiyo]] nga lwerwasokera ddala mu byafaayo by'amateeka ga Uganda, Kyagulanyi yakirizibwa okuteebwa, nga warindirira okuwozesebwa era n'ateebwa okuva mu kkomera, wabula ng'ekkooti yamuwera okubeerako okwegugunga kwonna kw'ategeka nga tekuli mu mateekawith the court also arring him from holding unlawful demonstrations.<ref>{{Cite web |last=inbox |first=Get the stories shaping East Africa-delivered straight to your |date=2020-07-06 |title=Ugandan court grants Bobi Wine bail |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/ugandan-court-grants-bobi-wine-bail-1417112 |access-date=2026-08-06 |website=The EastAfrican |language=en}}</ref>
=== Okulonda kwa pulezidenti mu 2021 ===
Nga 24 Ogwomusanvu mu 2019, Kyagulanyi yalangirira nga bweyali agenda okwesimbawo mu ku londa kwa bonna ku bwa pulezidenti mu 2021.<ref>{{Cite news |title=Uganda's Bobi Wine Formally Announces Presidential Bid |url=https://www.voanews.com/africa/ugandas-bobi-wine-formally-announces-presidential-bid |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129225032/https://www.voanews.com/africa/ugandas-bobi-wine-formally-announces-presidential-bid |archive-date=2021-01-29 |access-date=2026-08-06 |work=Voice of America |language=en |url-status=live }}</ref> Nga 22 Ogwomusanvu mu 2020, yalangirira nga bweyali yeegase ku kibiina ky'eby'obuvuzi ekimannyikiddwa nga [[National Unity Platform]], era n'alondebwa okubeera pulezidenti wakyo era eyali agenda okukikwatira bendera ng'agenda okwesimbawo ku bwa pulezidenti bwa Uganda mu kulonda kwabonna okwali kugenda okubeerawo mu Gwokubiri mu 2021.<ref>{{Cite web |title=2021 Polls: Bobi Wine to Run for Presidency under National Unity Platform Political Party – Online news from Uganda and the East African region – SoftPower News |url=https://www.softpower.ug/2021-polls-bobi-wine-to-run-for-presidency-under-national-unity-platform-political-party/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727045317/https://www.softpower.ug/2021-polls-bobi-wine-to-run-for-presidency-under-national-unity-platform-political-party/ |archive-date=2020-07-27 |access-date=2026-08-06 |website=www.softpower.ug |language=en-US |url-status=live }}</ref> Kyagulanyi yali alondeddwa okwesimbawo mu woofiisi eyali esinga okubeera eyawagulu ey'okubeera pulezidenti nga 3 Ogwokuminoogumu mu 2020. Mu kaseera katono nnyo nga bamazze okumulonda, Kyagulanyi yakwatibwa poliisi y'amaggye.<ref>{{Cite web |last=Al Jazeera English |date=2020-11-03 |title=Uganda’s Bobi Wine arrested after presidential nomination: Party |url=https://www.youtube.com/watch?v=rUETRakzDic |access-date=2026-08-06}}</ref>
Nga 6 Ogwekuminoogumu mu 2020, yatongoza byeyali agenda okukola bweyali mu kakuyege e [[Mbarara]] mu bugwanjuba bwa Uganda nga bweyali agenda okwesimbawo oluvannyuma lw'abadukanya eggwanga okuyimiriza ekibiina kye ekya NUP webotolooza woofiisi zabwe ne poliisi wamu n'amaggye, nebamulemesa okutongoreza eyo byeyali agenda okukola nga bwebaali bakitegese.<ref>{{Cite web |title=Bobi Wine to Unveil manifesto in Museveni's Region |url=https://www.fastobserver.com/2020/11/bobi-wine-to-unveil-manifesto-in.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120030502/https://www.fastobserver.com/2020/11/bobi-wine-to-unveil-manifesto-in.html |archive-date=2021-01-20 |access-date=2026-08-06 |website=www.fastobserver.com |language=en}}</ref>
Nga 11veOgwekuminoogumu mu, Ssentamu was yakaatibwa mu disitulikiti y'e Luuka mu buvanjuba bwa Uganda n'agalirwa ku poliisi y'e Nalufenya mu [[Jinja (disitulikit)|Jinja]] okumala enaku satu. Okusinziira ku lupapula lw'amawulire olwa 'Daily Monitor', "Poliisi yawayiriza Omukulu Kyagulanyi olw'okubeeta n'abawagizi abasoba mu 200 abaali bakiriizbwa akakiiko akavuunaanyizibwa ku by'okulonda mu Uganda okusobola okutangira okusaasaana kwa Covid-19."<ref>{{Cite web |date=2020-11-18 |title=Bobi Wine arrested in Luuka |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/bobi-wine-arrested-in-luuka-3202494 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref>
His aatibwa kwe kwavirako okwekalakaasa okwali kwetoloodde eggwanga lyonna nadala mu bitundu bya la, [[Masaka]], Jinja, [[Mukono (disitulikit)|Mukono]], [[Mbale (disitulikit)|Mbale]] ne Wakiso. Wadde nga poliisi ya Uganda yali ekikatiriza nti abantu 54 beebaali batiddwa, abalwanirizi b'eddembe ly'abantu baali bagamba omuwendo gwalinya ngera kusuka mu bantu 100 abaali batemuddwa nga n'abalala baafuna ebisago.
Abantu abasuka 2000 beebakwatibwa nebagarirwa mu kkomera mu bwegugungo obwali buyitiridde.<ref>{{Cite news |last=Athumani |first=Halima |last2=Wroughton |first2=Lesley |date=2020-11-20 |title=37 dead in Uganda protests after arrest of presidential candidate Bobi Wine |url=https://www.washingtonpost.com/world/africa/uganda-protests-bobi-wine/2020/11/20/efe106ec-2aa6-11eb-9c21-3cc501d0981f_story.html |access-date=2026-08-06 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-11-20 |title=Death toll at 37 in Uganda unrest after Bobi Wine's arrest |url=https://apnews.com/article/bobi-wine-kampala-health-elections-coronavirus-pandemic-5e0f669f868431ace6102162b7fa4e8a |access-date=2026-08-06 |website=AP News |language=en}}</ref>
Omukuumi wa Wine, Francis Senteza yatibwa nga 27 mu Gwekumineebiri mu 2020, oluvannyuma lw'okutomerwa ekimmotoka kya poliisi y'amaggye. Yalumbibwa bweyali agezaako okutwala munamawulire eyali alumiziddwa n'omukka ogubalagala mungeri embi ennyo mu bukuubagano obwaliwo mukusooka wakati poliisi n'ekibinja ky'abawagizi ba Bobi Wine.Munamawulire omulala yafuna ebisago munsonga eno.<ref>{{Cite web |last=Agencies |first=News |title=Uganda: Bobi Wine says bodyguard killed in violence ahead of poll |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/12/27/uganda-bobi-wine-says-bodyguard-kill-in-election-violence |access-date=2026-08-06 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>
Nga 16 Ogwolubereberye, akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okulondesa mu UIganda kaalangirira nga Museveni bweyali awangudde okulonda n'obululu 58,6 ku 100. Wine yagaana okukiriziganya neebyali bivudde mu kulonda kuno, ng'agamba kwekukyasinze okubeera nga tekwali kwesiimbu mu byafaayo bya Uganda.<ref>{{Cite web |title=Museveni declared winner of disputed Uganda presidential election |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/1/16/ugandas-museveni-declared-winner-of-presidential-election |access-date=2026-08-06 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>
Wine yagalirwa mu maka gge nga takirizibwa kutambula nga 15 Ogwolubereberye, akaseera katono nnyo oluvannyuma lw'okusuula akalulu kke ak'okulonda kwa bonna ak'obwa pulezidenti. Amaggye geetoloola amaka gge nga tegakiriza muntu yenna kuyingira oba kufuluma okumala enaku ezaali ziwerako, wadde Wine y'agamba nga ng'emere bweyali emuweddeko. Omubaka wa Amerika mu Uganda, Natalie E. Brown yali takirizibwa kukyalira wadde okumulekera emere, kuba amagye gaali gaziyiza okuseregendde lw'emmotoka zze.<ref>{{Cite news |last=McSweeney |first=Eoin |date=2021-01-19 |title=US ambassador blocked from visiting Bobi Wine as official warns ‘don’t cry for Ugandans’ {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2021/01/19/africa/us-embassy-uganda-wine-intl/index.html |access-date=2026-08-06 |work=CNN |language=en}}</ref> Wine yateebwa nga 26 Ogwolubereberye oluvannyuma lwa kkooti ya Uganda enkulu okulagira ebitongole by'eby'ekwolinda okukomekereza okugalirwakwe mu nnyumba.<ref>{{Cite news |last=McSweeney |first=Eoin |date=2021-01-26 |title=Uganda security forces withdraw from Bobi Wine’s home {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2021/01/26/africa/bobi-wine-free-house-arrest-intl/index.html |access-date=2026-08-06 |work=CNN |language=en}}</ref> Nga 1 Ogwokubbiri, Wine yawakanya okulonda kwa 2021 mu kkooti, naye oluvannyuma yalagira banamateeka bbe okugyayo omusango ng'agamba abalamuzi baali bagenda kugusala mungeri etaali neesiimbu, oluvannyuma lw'omulamuzi omukulu okulabibwako mu bifannanyi ne pulezidenti Museveni, eyali agenda okukiikiriza ekibiina ekyali kiwawabibwa mu kkooti.
== Emirimu gy'okuyamba abantu ==
Kyagulanyi ayambye pulojekiti ez'enjawulo ezitereddwa munkola okuyamba okulakulanya embeera y'abaavu.<ref name="Good">{{Cite news |title=Bobi giving back to the hands that lifted him up |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1306334/bobi-giving-hands-lifted |archive-url=https://web.archive.org/web/20190110182446/https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1306334/bobi-giving-hands-lifted |archive-date=2019-01-10 |access-date=2026-08-06 |work=www.newvision.co.ug}}</ref> Mu 2012, yatandika kakuyege kw'okutumbuula okwongera okulongoosa amalwaliro okwabuli kiseera, eby'obuyonjo, okukungaanya kasasiro oba obutamu mansa buli wamu n'okunaaba engalo okusobola okwewala enddwadde.<ref name="Clean">{{Cite web |last=Lydia Nabakooza |date=2012-09-30 |title=The september General clean up Kampala Uganda |url=https://www.youtube.com/watch?v=7LbIBheR83c |access-date=2026-08-06}}</ref> Vidiyo y'okumukutu gwa YouTube okuva mu Gwomwenda mu2012 eraga nga yeegase ku Loodi meeya wa Kampala [[Erias Lukwago]] mu kulongoosa Kamwookya, enzigota z'omulirwaano Kyagulanyi gyeyakulira.<ref name="Clean" /> Omwaka gwegumu, yawaayo ssente z'okuzimba kabuyonjo n'omukutu oguyaba okutambuza amazzi mu Kisenyi II, enzigota za Kampala olupapula lwa ''New Vision'' lwerwanyonyola okubera nga lwali lujudde obucaafu, obuzimbe obwazimbibwa obubi nga mubeeramu abantu abaavu, eby'obulamu obuyonjo nga bubi nga tebalina na buyambi bumala." Kyagulanyi yanyonyola nti yasalawo okukwata ku pulojekiti eno kubanga bano bantu bbe, nga wadde n'agenda wa, gano gajja kusigala nga ge makaage "<ref name="Good" />
Akubye ne kakuyege w'okulwanyisa omusujja gw'ensiri, ng'alina byeyawaayo mu ddwaliro lya Nakasongola Health Centre, wamu n'okulaga ebijuliziddwa eri obulwadde buno mu nnyimba zze.<ref name="Mom">{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2014-04-24 |title=Bobi Wine In Campaign Against Malaria |url=https://bigeye.ug/bobi-wine-campaign-malaria/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref>
Mu Gwomunaana mu 2013, Kyagulanyi yakyalira enkaambi y'abanoonyi boobubuddamu mu disitulikiti y'e Bundibugyo ng'ali n'abakiise okuva mu kitongole ekyamba abaana ekya Save the Children, United Nations High Commissioner for Refugees, n'ekya Red Cross, tokuwaayo ssenye n'ebikozesebwa.<ref>{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2013-08-14 |title=Bobi WINE in Bundibugyo Charity Drive |url=https://bigeye.ug/bobi-wine-in-bundibugyo-charity-drive/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref> Mu mwezi ogwaddako, yatumibwa omubaka eyali amannyi eky'ekizadde aba Twaweza, ekitongole ky'obwanakyewa ekiteeka esira ku byenjigiriza n'okwenyigiramu kw'abanaansi mu Buvanjuba bwa Afrika; obubaka bwe mu nkolagana eno bwali bwakutumbuula omuzadde ow'obuvunaanyizibwa era afaayo eri abawagizi bbe abanayuganda. Mu kagyojigyoji w'ebibuuzo gweyabuuzibwa ku bikwatagana ku pulojekiti eno, yagamba nti, " eby'enjigiriza byebisobola okukyuusa entambula y'eggwanga era ng'omuyimbi ate nga taata, nzikiriza nti tusobola okuleetawo enkyuka kyuka mu by'okuyigiriza bw'abaana bafe."<ref name="Ed">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Bobi Wine appointed parenting ambassador |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-06 |website=New Vision}}</ref>
Mu 2014, Kyagulanyi yatuumibwa omubaka wa kakuyege eyali ow'okutaasa abaana ku lwabuli ombu, nga yeegata ku ttiimu y'abanayuganda abayimbi 14 abaakwata oluyimba olw'enjawulo ne vidiyo eyali ekwata ku by'okuzaalisa wamu n'eby'obulamu bw'abaana. Abayimbi abalala abaali mu vidiyo eno kwaliko; [[Jose Chameleone]], Radio ne Weasel, abakola ekibiina kya [[Goodlyfe Crew]].<ref>{{Cite web |title=Leading Music Artists Produce New Campaign Song in Uganda {{!}} EVERY ONE |url=https://everyone.savethechildren.net/articles/leading-music-artists-produce-new-campaign-song-uganda |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002910/https://everyone.savethechildren.net/articles/leading-music-artists-produce-new-campaign-song-uganda |archive-date=2018-08-25 |access-date=2026-08-06 |website=everyone.savethechildren.net |language=en}}</ref> Kyagulanyi ne mukyala we Barbara batambudde amalwaliro mangi okwetoloola Uganda omubadde eddwaliro ly'e Nakaseke, nga basisinkana abazaalisa n'abavunaanyizibwa ku by'obulamu okusobola okubunyisa kakuyege ono mu bantu.<ref name="Mom" /> Taasa abaana yamutwala mu bitundu ebirala ng'atambuza kakuyege ono omwali, ekifo ky'abanoonyi boobubuddamu ekya Nyumanzi Refugee Settlement mu Bukiika ddyo bwa Bugwanjuba bwa Uganda ku lw'abantu ba Sudan y'omu Bukiika kkono.<ref>{{Cite web |title=New Vision |url=https://www.newvision.co.ug/news/655590-bobi-wine-thrills-south-sudanese-refugees.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120201542/https://www.newvision.co.ug/news/655590-bobi-wine-thrills-south-sudanese-refugees.html |archive-date=2025-01-20 |access-date=2026-08-06 |website=www.newvision.co.ug |language=en |url-status=live }}</ref>
Esaawa eno, Bobi Wine yemuyima w'ekitongola ky'obwa nakyewa ekivunaanyiziba ku by'abawala n'abaana abazaala nga bato ekiyitibwa 'Caring Hearts Uganda', ekyatandikibwawo mukyala we Barbie Kyagulanyi. Ebikwata ku Caring Hearts Uganda - ekitongole ekitafa ku bya kukola magoba ku lw'ensonga z'obulamu bw'abakyala mu Uganda . Endaga ya Bobiwine eyalina okubeerawo nga 8 Ogwekumi mu 2022 yasazibwamu gavumenti ya UNITED ARAB EMIRATES olw'ensonga ezitategerekeka, bweyali yakatuuka yakwatibwa n'agalirwa ku kisaawe ky'e Dubai eky'ennyonyi okumala esaawa 10, wabula oluvannyuma yateebwa n'ayogerako eri abawagizi bbe, okwongerwayo kw'olulaga luno kwali kutegeeza nti banayuganda abaali bakonkomalidde mu United Arab Emirates baalina okukomezebwawo mu ggwanga lyabwe.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://timesuganda.com/bobi-wine-show-in-dubai-is-cancelled/ |access-date=2022-11-28 |archive-date=2022-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014040519/https://timesuganda.com/bobi-wine-show-in-dubai-is-cancelled/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://celebpatrol.com/confirmed-bobi-wines-show-in-dubai-cancelled-he-reveals-why/ |access-date=2023-06-27 |archive-date=2023-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207112717/https://celebpatrol.com/confirmed-bobi-wines-show-in-dubai-cancelled-he-reveals-why/ |url-status=dead }}</ref>
== Obutakaanya ==
Kyagulanyi ayogera butereevu ewatali kwekwekerera ku bikwatagana ku by'obufuzi n'ebeera y'abantu mu Uganda, ekiretawo obutakaanya.Okutuusa mu Gwolubereberye mu 2019, yalina obutakaanya obwali tebukoma ne munayuganda mune omuyimbi [[Bebe Cool]], ayimbye mu kuwagira pulezidenti Museveni ne NRM, ng'ate Kyagulanyi abadde mu kuwagira oludda oluvuganya.<ref name="bigeye.ug">{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2016-02-22 |title=Bebe Cool fans forsake him over politics, and join Bobi Wine. |url=https://bigeye.ug/bebe-cool-fans-forsake-him-over-politics-and-join-bobi-wine/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref><ref name="bigeye.ug"/>
Mu Gwomusanvu mu 2014, kyalangirirwa nti Kyagulanyi yali wakuyimbira mu Bungereza mu kifo ekiyitibwa The Drum Arts Centre mu Birmingham ne [[Troxy]] mu London.<ref>{{Cite web |last=Roberts |first=Scott |date=2014-07-24 |title=Anti-gay Ugandan singer due to perform in Birmingham and London |url=https://www.thepinknews.com/2014/07/24/anti-gay-ugandan-singer-due-to-perform-in-birmingham-and-london/ |access-date=2026-08-06 |website=PinkNews {{!}} Latest lesbian, gay, bi and trans news {{!}} LGBTQ+ news |language=en-US}}</ref> Kino kyaletera okukiwera olw'ebigambo byeyali akozesa nga byogera ku buli bwebisiyaga.<ref>{{Cite web |last=Nabaasa |first=Monica |date=2014-07-28 |title=Bobi Wine UK Performance Faces Resistance |url=https://chimpreports.com/bobi-wine-to-be-banned-from-performing-in-uk/ |access-date=2026-08-06 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref> Ebifo byombi byasazaamu okulabikako kwa Kyagulanyi.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gaystarnews.com/article/%E2%80%98burn-gays%E2%80%99-rapper-axed-uk-venues290714 |access-date=2023-06-27 |archive-date=2022-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815105138/https://www.gaystarnews.com/article/%E2%80%98burn-gays%E2%80%99-rapper-axed-uk-venues290714/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |last=Lockley |first=Mike |date=2014-07-29 |title=Anti-gay rapper banned from Birmingham venue over homophobic lyrics |url=https://www.birminghammail.co.uk/news/midlands-news/drum-arts-centre-aston-cancels-7525289 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260309075347/https://www.birminghammail.co.uk/news/midlands-news/drum-arts-centre-aston-cancels-7525289 |archive-date=2026-03-09 |access-date=2026-08-06 |work=Birmingham Live |language=en-GB |url-status=live }}</ref> Mu kiwandiiko ky'Ogwokutaano mu 2016 ekyali ku mukutu gwa 'Twitter' omwalimu okuwanyisiganya na'aba ULC Monastery LGBTI, ekibiina ky'abakiririza mu diini y'obukatuliki kyatumbuula okuwagira eri aba LGBT, Kyagulanyi yagamba nga bweyali avudde mungeri gyeyali awandiise eri abantu abalya ebisiyaga, naye nga teyalambululula bulungi nti oba endowooza zze eri abali b'ebisiyaga yali ekyuse.<ref>{{Cite web |last=The Reverend Randy P. Orso [@ULCMLGBTI] |title=@HEBobiwine You recently met with the USA Amb. Malac, have you renounced violence toward the LGBT community in Uganda? |url=https://x.com/ULCMLGBTI/status/735354249186578432 |access-date=2026-08-06 |website=Twitter}}</ref>
Mu 2015, Kyagulanyi yalwanirira obwakabaka bwa [[Buganda]] mulujude bwebwali busonda ssente ekintu ekyavumirirwa Sheikh Muzaata n'akyogerako ebigambo ebibi, nekitandikawo olutalo lw'ebigambo.<ref name=":0">{{Cite web |last=Aine |first=Kim |date=2015-03-23 |title=Bobi Wine Warns of War with Muzaata |url=https://chimpreports.com/bobi-wine-warns-of-war-with-muzaata/ |access-date=2026-08-06 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref> Kyagulanyi ebiseera esinga abadde amannyikiddwa nga ''Omubanda wa Kabaka'' ku lw'engeri gy'ali omwesimbu n'okwagala Kabaka wa Buganda.<ref name="observer">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=17190:bobi-wine-dumped-law-for-music |access-date=2022-11-28 |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128175019/https://www.observer.ug/component/content/article?id=17190:bobi-wine-dumped-law-for-music |url-status=dead }}</ref>
n AGwokupa mu 6, wheekyuma kya Uganda kyokka ekiyamba mu kujanjaba obulnadde bwa kookolo e Mulago mu Uganda bwekyayononeka, Kyagulaunyi yakulemberamu mu kubunyisa obutali bumativu bw'abantu kungeri abakungu gyebalwawo okwanukula kunsonga eno, n'avumirira ne gavumenti okubeera nga tefaayo wekituuka ku by'obulamu bw'abantu, n'avuganya abakulembezze b'eggwanga ku ky'okukozesa obulungi omusolo oguweebwa banaansi.<ref>{{Cite web |date=2021-01-16 |title=Mulago cancer machine breaks down |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/mulago-cancer-machine-breaks-down-1645902 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=ivan |first=sewakiryanga |title=Bobi wine to raise money for Cancer Machine! {{!}} Campusjuice |url=http://mycampusjuice.com/2016/04/11/bobi-wine-to-raise-money-for-cancer-machine/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171030150642/http://mycampusjuice.com/2016/04/11/bobi-wine-to-raise-money-for-cancer-machine/ |archive-date=2017-10-30 |access-date=2026-08-06 |website=mycampusjuice.com |language=en-US}}</ref>
Okuyita mu kaseera k'okulonda kwa 2015 ne 2016, Kyagulanyi esira ly'obubaka bwe yaliteeka ku bya kuwagira ndowooza za njawulo.<ref>{{Cite web |date=2016-02-16 |title=BBC Interviews Bobi Wine, Calls For Peace During Elections |url=https://www.howwe.ug/news/entertainment/10661/bobi-wine-has-today-been-interviewed-by-bbc-world-service |access-date=2026-08-06 |website=www.howwe.ug |language=en}}</ref> Omulanga gwa Kyagulanyi eri abantu gwali gwakakuyege wa kulaba nga gavumenti etereeza eby'obufuzi n'embeera y'abantu mu kulonda kwa 2016, n'ennyimba nga "Dembe", lwaleeta eneeyisa ezitali zimu okuva mu byali byetaagwa mu by'obufuzi bwa Uganda. Mu kaseera kano, [[Uganda Communications Commission|ekitongole kya Uganda ekivunaanyizibwa ku bifulumizibwa ku mpewo]] kyegaana nga bwekyaali kiweze oluyimba lwa "Dembe" okuva ku mikutu gya leediyo.<ref>{{Cite web |date=2021-01-16 |title=UCC denies banning Bobi Wine Dembe song |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/ucc-denies-banning-bobi-wine-dembe-song-1635916 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref> Oluvannyuma lw'emyezi esatu ng'okulonda kuwedde, omubaka wa Amerika mu Uganda Deborah R. Malac yayaniriza Kyagulanyi ku kabaga k'abakungu akaali ku kitebe, n'agamba nti ono yali ayambye okukyusa abavubuka b'eggwanga.<ref>{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2016-05-25 |title=PHOTO: Bobi Wine and his wife hang out with US Ambassador |url=https://bigeye.ug/bobi-wine-and-his-wife-hang-out-with-us-ambassador/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref>
Gavumenti ya Uganda bweyagyako emikutu gimukwanira wala mu kaseera k'okulonda kwa 2016, Kyagulanyi yakoseza gw'obwanannyini ogwa virtual private network okuwanikayo obutali bumativu eri okugalibwawo kw'eby'empuliziganya ku mukutu gwe ogwa 'Facebook' nga bw'alaga nga gavumenti bweyasigala ng'ekozesa emikutu gimukwanira wala gyebaali batandise.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://chano8.com/being-on-social-media-is-an-ultimate-act-of-defiance-bobi-wine/ |access-date=2022-11-28 |archive-date=2018-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002511/http://chano8.com/being-on-social-media-is-an-ultimate-act-of-defiance-bobi-wine/ |url-status=dead }}</ref> Kyagulanyi oluvannyuma yalondebwa ng'omu ku baali bagenda okwogera kunsonga y'eddembe kulunaku lw'okwolesa eddembe World Press Freedom Day mu Kampala mu Gwokutaana mu 2016.<ref>{{Cite web |title=Ugandan Artistes Criticize State Limitation of their Expression {{!}} ChimpReports |url=http://chimpreports.com/entertainment/ugandan-artistes-criticize-state-limitation-of-their-expression/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506005857/http://chimpreports.com/entertainment/ugandan-artistes-criticize-state-limitation-of-their-expression/ |archive-date=2016-05-06 |access-date=2026-11-05 |website=chimpreports.com |language=en-US}}</ref> Mu Gwokusatu mu 2016, yalwanirira eddembe lyabanyimbi bane abamuvuganya okwolesa endowooza zaabwe nti Kyagulanyi nga ye taziwagira.<ref>{{Cite web |date=2021-01-16 |title=Spare artistes from boycott, Bobi Wine appeals to Besigye |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/spare-artistes-from-boycott-bobi-wine-appeals-to-besigye-1643046 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Mu Gwomunaana mu 2020, Kyagulanyi yatwalibwa mu kkooti nga bamulumiriza okufulumya obubaka obukyamu, okwewandiisa ng'akoseza ekifannanyi ekitali kikye n'okukosesa ebipapula ebikyamu ebitali bibye.<ref>{{Cite web |last=URN |date=2020-09-01 |title=Bobi Wine summoned by court over altered age |url=https://observer.ug/news/bobi-wine-summoned-by-court-over-altered-date-of-birth/ |access-date=2026-08-06 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Ruling on Bobi Wine age case for September 28 |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-06 |website=New Vision}}</ref>
Nga 3 Ogwekuminoogumu mu 2020, Kyagulanyi yakwatibwa oluvannyuma lw'abavunaanyizibwa ku by'okulonda bwebamukakasa nga bweyali agenda okwesimbawo mu kulonda kwa bonna okwali kubinda binda Ekiwandiiko ku mukutu gwe ogwa Twitter kyali kigamba yakwatibwa mungeri y'obutabanguko wabweru w'ekifo webaali bamukakasiriza g'eyali agenda okwesimbawo, nebamuziba amaaso okumala akaseera katono era poliisi n'amaggye negamutulugunya.<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=Okriror |first2=Samuel |last3=Kampala |date=2020-11-03 |title=Ugandan singer Bobi Wine arrested after confirmation as election candidate |url=https://www.theguardian.com/world/2020/nov/03/ugandan-singer-bobi-wine-arrested-after-confirmation-as-election-candidate |access-date=2026-08-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>
== Obulamu bwe ==
Bweyali asoma ku [[Makerere University|yunivasite y'e Makerere,]] Kyagulanyi yasisinkana mukyala we, [[Barbie Kyagulanyi|Barbara Itungo,]] nga mubiseera ebya yali muyizi mu [[Sixth form|siniya ey'omukaaga]] ku [[Bweranyangi Girls' Senior Secondary School]]. Embaga yabwe yaliwo mu gwomunaana mu 2011 oluvannyuma lw'emyaka 10 nga babeera bombi, ng'era balina abaana banna.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://chano8.com/barbie-and-children-take-bobi-wine-campaigns-to-another-level/ |access-date=2023-06-27 |archive-date=2018-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815164215/http://chano8.com/barbie-and-children-take-bobi-wine-campaigns-to-another-level/ |url-status=dead }}</ref> Kyagulanyi ne famire ye babeera ku kyalo Magere, mu disitulikiti y'e Wakiso, 'ng'era akakasa nti bagenda bonna okulima okusobola okufuna emmere, buli wetuba tusobola. Nga kino nkikola kubanga njagala bayige okubeera mubulamu obwabulijjo, ssi ng'obw'omwana w'omuntu omumannyifu."<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Bobi Wine rough as a musician, smooth as a father |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-06 |website=New Vision}}</ref>
Nga 10 Ogwokubiri mu 2015, taata wa Kyagulanyi yafa oluvannyuma lw'okumala akabanga akawanvu ng'atawanyizibwa ekirwadde kya sukaali.<ref>{{Cite news |title=Bobi Wine's father passes on |url=http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Bobi-Wine-father-passes-on/812796-2619324-i7awa8z/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171023120109/http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Bobi-Wine-father-passes-on/812796-2619324-i7awa8z/index.html |archive-date=2017-10-23 |access-date=2026-08-06 |work=Daily Monitor |language=en-UK}}</ref> Ensonga zno n'okuziika kwasikiriza abakungubaze bangi nga muno mwemwali abakungu ba gavumenti ssaako n'abantu abalala abamannyifu.<ref>{{Cite web |date=2021-01-18 |title=Politics as Bobi Wine’s father is laid to rest |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/politics-as-bobi-wine-s-father-is-laid-to-rest-1600300 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref> Nga wayise omwezi gumu, Kyagulanyi yafulumya oluyimba oluyitibwa "Paradiso", olwalimu obubaka obwali bukubiriza abantu okwesiimiza bazadde baabwe nga bakyali balamu.<ref>{{Cite news |title=Bobi hosts fans at Paradiso release |url=http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Bobi-hosts-fans-at-Paradiso-release/-/812796/2654454/-/format/xhtml/-/9mriec/-/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823141842/http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Bobi-hosts-fans-at-Paradiso-release/-/812796/2654454/-/format/xhtml/-/9mriec/-/index.html |archive-date=2018-08-23 |access-date=2026-08-06 |work=Daily Monitor |language=en-UK}}</ref>
== Awaadi ==
=== Awaadi ne by'alondeddwamu ===
=== Engule endala ===
* 2018 [[Africanews]] omuntu asinze mu mwaka<ref>{{Cite web |url=https://www.africanews.com/2019/01/01/uganda-s-bobi-wine-is-2018-africanews-personality-of-the-year// |title=Archive copy |access-date=2023-06-27 |archive-date=2023-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627194720/https://www.africanews.com/2019/01/01/uganda-s-bobi-wine-is-2018-africanews-personality-of-the-year// |url-status=dead }}</ref>
* 2019 ''[[Foreign Policy]]'' Abalowooza munsi yonna<ref>{{Cite web |title=Foreign Policy's 100 Global Thinkers |url=https://2019globalthinkers.foreignpolicy.com/ |access-date=2026-08-06 |website=2019 Global Thinkers - Foreign Policy |language=en-US}}</ref>
* 2019 [[Rainbow/PUSH]] Awaadi y'abalwaniridde eddembe ly'abantu munsi yonna<ref>{{Cite web |last=Mwarua |first=Douglas |date=2019-07-10 |title=Bobi Wine receives prestigious International Humanitarian Award - Tuko.co.ke |url=https://www.tuko.co.ke/310073-bobi-wine-receives-prestigious-international-humanitarian-award.html |access-date=2026-08-06 |website=www.tuko.co.ke |language=en}}</ref>
* 2019 [[Friedrich Naumann Foundation]] Ekirabo ky'eddembe ku lukalo lwa Afrika<ref>{{Cite web |date=2019-12-10 |title=Hon. Robert Kyagulanyi Ssentamu “Bobi Wine” Honoured With Freedom Prize {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/de/pressemitteilung/hon-robert-kyagulanyi-ssentamu-bobi-wine-honoured-freedom-prize |access-date=2026-08-06 |website=www.freiheit.org |language=en}}</ref>
* 2021 Bobi Wine yalangirirwa aba Janzi Awards ng'omuyimbi eyali omutandisi w'emirimu eyasinga
* 2022 Ng'ali wamu ne Ronie Matovu afulumya ennyimba, [[Humphrey Nabimanya]] n'aba Bryan Morel Publications, Bobi Wine yaweebwa awaadi ku anna wansi w'anna awaadi y'okulukalo lwa Afrika mu[[Accra]] [[Ghana]].
== Ennyimba ze ==
Ennyimba zze ezigibwa ku [[Spotify|mikutu]].<ref name=":1">{{Cite book |date=2026-08-04 |title=Spotify |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Spotify&oldid=1367670759 |language=en}}</ref>
; Entaambi
* 2015: ''Bobi Wange''
* 2015: ''Hosanah''
* 2015: ''Kansubize''
* 2015: ''Ontabira''
* 2015: ''Sweet''
* 2018: ''Kyarenga''
; Ennyimba eenyimpi wamu n'empaanvu
* 2015: "Ayagala Mulaasi"
* 2017: "Freedom"
* 2018: "Kyarenga"
* 2019: "Tuliyambala Engule"
* 2020: "Corona Virus Alert"
== Ffirimu z'abaddemu ==
* 2008: ''Divisionz''
* 2010: ''[[Yogera]]''
* 2015: ''[[Situka]]''
* 2016: ''[[Omubanda wakabaka]]''
== Ebujuliziddwa ==
<references />
[[Category:Abaazaalibwa mu 1982]]
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Abayimbi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
[[Category:Buganda]]
eee4plockwre76zctn82mw44hdt1vn4
78117
78116
2026-11-05T22:28:50Z
OKWE DARIOUS
10901
Added references and remove some wikilinks and added more wikilinks also
78117
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Robert Kyagulanyi Ssentamu''' (yazaalibwa nga 12 Ogwokubiri 1982) amanyiddwa ennyo nga '''Bobi Wine''', omulwanirizi w'eddembe ly'obuntu, munnabyabufuzi, muyimbi, era munnamateeka Omunnayuganda.<ref name="Website-1">{{Cite web |title=Bobi Wine conferred with law degree after 7 years as Cavendish University graduates over 700|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/bobi-wine-conferred-with-law-degree-after-7-years-as-cavendish-university-graduates-over-700-4718670|access-date=2024-08-09|website=[[Daily Monitor]]|date=8 August 2024}}</ref> Yaliko omubaka wa Paalament era y'akulembera [[National Unity Platform]] (NUP), ekibiina ky'ebyobufuzi ekiri ku ludda oluvuganya gavumenti ya Yoweri Museveni.<ref>{{Cite news|url=https://observer.ug/news/headlines/58803-can-people-power-change-uganda's-political-fortune|title=Can 'People Power' change Uganda's political fortune?|work=The Observer|access-date=29 November 2018|language=en-gb}}</ref>
Bobi Wine yaliko omubaka wa Paalamenti akiikirira essaza ly'e Kya Kyadondo eyoomubuvanjuba mu Disitulikiti y'e Wakiso, mu masekkati ga Uganda.<ref name="In2">{{cite web|url=https://www.theeastafrican.co.ke/news/Ugandan-pop-star-Bobi-Wine-sworn-in-as-lawmaker/2558-4010194-w5nxspz/index.html|title=Uganda's pop star sworn-in as lawmaker|access-date=11 July 2017|date=11 July 2017|newspaper=[[The East African]]|location=[[Nairobi]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202642/http://www.theeastafrican.co.ke/news/Ugandan-pop-star-Bobi-Wine-sworn-in-as-lawmaker/2558-4010194-w5nxspz/index.html|archive-date=11 July 2017}}</ref> Mu Gwomukaaga gwa 2019, yalangirira okwesimbawo nga pulezidenti wa Uganda mu kalulu k'obwapulezidenti aka 2021. Yeetaba mu kalulu ka 2021, nga okusinziira ku byava mu kulonda ebitongole, yawangulwa Yoweri Museveni eyali mu ntebe ekiseera ekyo. Okuva mu Gwoluberyeberye 2026, awakanya ebyava mu kalulu nti byali ssi bituufu.<ref>{{Cite web|date=January 17, 2021|title=Uganda's Museveni wins sixth term, rival alleges fraud|url=https://www.reuters.com/article/uk-uganda-election-idUSKBN29M04E|access-date=October 14, 2023|website=www.reuters.com|language=en}}</ref> Nga 14 Ogwekkumineebiri 2021, Gavumenti ya Uganda yamusibira mu nnyumba, olwo n'agenda mu maaso n'okwekalakaasa olw'okukwatibwa kwe.<ref>{{Cite web|date=2021-12-14|title=Uganda police, army surround Bobi Wine's home ahead of Kayunga visit|url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/uganda-police-army-surround-bobi-wine-home-3652394|access-date=2021-12-14|website=The East African|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ugandan opposition leader Bobi Wine 'under house arrest'|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/12/14/uganda-opposition-leader-bobi-wine-under-house-arrest|access-date=2021-12-14|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref> Oluvannyuma yagenda ebweru w’eggwanga gye yeenyigira mu kukwata ffirimu ekyatuumibwa ''The corruption involved in the 2021 election''. Bwe yakomawo mu Uganda nga 5 Ogwekkumi 2023, yakwatibwa.<ref name=":5">{{cite news |last1=Kent|first1=Lauren|last2=Dean|first2=Sarah|title=Ugandan opposition leader Bobi Wine arrested at airport as he returns home|url=https://edition.cnn.com/2023/10/05/africa/bobi-wine-airport-arrest-intl/index.html|work=CNN|date=5 October 2023}}</ref> Firimu eyitibwa ''Bobi Wine: The People's President'' yawandiika ku lugendo lwe mu kululu ka 2021.<ref name=":6">{{Cite web |title=Bobi Wine: The People's President|url=https://peabodyawards.com/award-profile/bobi-wine/|access-date=2024-11-30|website=The Peabody Awards|language=en-US}}</ref>
Bobi Wine yeewandiisa mu butongole okuvuganya ku bwa pulesidenti mu [[Okulonda kwa bonna mu Uganda okwa 2026|kulonda kwa bonna okwa 2026]] mu Uganda nga 25 Ogwomukaaga 2025 nga akiikirira ekibiina kya NUP, ng'ayogera ku kaweefube ono ng'okugenda mu maaso n'omulimu gwe ogwali tegunnaggwa era n'asaba bannansi okuwagira kye yayita "[[protest vote]]" okumalawo okunyigirizibwa kw'ebyobufuzi okumaze emyaka mingi.<ref>{{Cite news |last=Matovu|first=Muhamadi|date=2025-06-26|title=Uganda: Bobi Wine Announces 2026 Presidential Bid, Calls for Protest Vote|url=https://allafrica.com/stories/202506260032.html|access-date=2025-08-01|work=Nile Post|language=en}}</ref>
== Obuto bwe n'okusoma kwe ==
Kyagulanyi yazaalibwa mu ddwaaliro ly'e Nkozi, maama we Margaret Nalunkuuma gye yali akola ng'omuzaalisa.<ref>{{Cite web |last=Matovu|first=Muhamadi|title=Bobi Wine Visits Birthplace, Donates to New Mothers on His 43rd Birthday|url=https://nilepost.co.ug/news/242512/bobi-wine-visits-birthplace-donates-to-new-mothers-on-his-43rd-birthday|access-date=2025-07-17|website=Nilepost News|language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=14 June 2016|url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1426903/cardinal-wamala-singer-bobi-wine-set-nkozi-hospital-marathon|title=Cardinal Wamala, singer Bobi Wine set for Nkozi Hospital marathon|newspaper=[[New Vision]]|access-date=12 November 2018|first=Mathias|last=Mazinga|location=Kampala|archive-date=13 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113030020/https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1426903/cardinal-wamala-singer-bobi-wine-set-nkozi-hospital-marathon}}</ref> Yazaalibwa mu famile ya baana 34 abaazaalibwa eyali taata we Jackson Willington Ssentamu.<ref>{{Cite web |date=2021-01-18|title=Bobi Wine, brothers mourn father|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/bobi-wine-brothers-mourn-father-1599982|access-date=2025-07-17|website=Monitor|language=en}}</ref> Yakulira mu nzigotta z'e Kamwokya mu kitundu ky’obukiika kkono bw’obuvanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya Uganda.<ref name="Good2">{{cite web |title=Bobi giving back to the hands that lifted him up|access-date=11 July 2017|date=6 September 2012|newspaper=[[New Vision]]|first=Caroline|url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1306334/bobi-giving-hands-lifted|last=Ariba|location=Kampala|archive-date=10 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110182446/https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1306334/bobi-giving-hands-lifted}}</ref>
Kyagulanyi yasomera mu Kitante Hill School,<ref>{{Cite web |title=Kitante Hill School {{!}} A Centre of Learning Dedicated to Excellence|url=https://kitantehillschool.ac.ug/|access-date=2026-07-28|website=kitantehillschool.ac.ug}}</ref> gye yafunira satifikeeti eya siniya eyookuna mu 1996, wamu ne [[Kololo Senior Secondary School]], gye yafunira satifikeeti eya siniya eyoomukaaga mu 1998. Oluvannyuma yagenda ku [[Makerere University|yunivasite y'e Makerere]] mu [[Kampala]], gye yasomera okuyimba, amazina ne katemba, n’atikkirwa ne dipulooma mu 2003. Mu 2016, Kyagulanyi yaddayo mu yunivasite okusoma ddiguli mu by'amateeka mu [[International University of East Africa]]. Oluvannyuma lw'okuwabulwa eyali omusomesa we ku yunivasite, David Lewis Rubongoya, yakyusa okuva ku IUEA eyali temanyikiddwa mu kusomesa amateeka ekiseera ekyo naagenda ku Cavendish University gye yatikkirwa mu Gwomunaana 2024.<ref name="Bio2">{{cite web|access-date=11 July 2017|date=11 July 2017|location=Kampala|url=http://www.eachamps.com/Bobi-wine.html|title=Bobi Wine: Biography|author=EACS|publisher=Eachamps.com (EACS)|archive-url=https://web.archive.org/web/20140929033408/http://www.eachamps.com/Bobi-wine.html|archive-date=29 September 2014}}</ref><ref name="parliament2">{{cite web|url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=508|title=Kyagulanyi Robert Ssentamu|publisher=[[Parliament of Uganda]]|access-date=6 November 2019}}</ref>
== Omulimu gw'okusanyusa ==
=== Omulimu gw’okuyimba ===
[[File:Bobi Wine 2.jpg|thumb|Bobi Wine]]
Kyagulanyi yatandika omulimu gw'okuyimba mu ntandikwa y'emyaka gy'e 2000, naafuna erinnya lya Bobi Rob nga lyakozesa ku siteegi erinnya eryali lyefananyiriza erinnya lye ery'ekikatuliki eryamuweebwa erya 'Robert' ng'okusikirizibwa kuno yakujja ku Bob Marley nga naye yali yatumibwa 'Robert'. Oluvannyuma yafuna erinnya lya Bobi Wine ng'eryokusiteegi. Ennyimba ze ennyimpi ezaasooka kwaliko; "Akagoma", "Funtula", ne "Sunda" (ng'ali ne Ziggy D) kyamuleetera okumanyikwa mu kisaawe ky'okuyimba kwa Uganda.<ref name="Bio">{{Cite web |title=Bobi wine{{!}} Eachamps.com |url=http://www.eachamps.com/Bobi-wine.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140929033408/http://www.eachamps.com/Bobi-wine.html |archive-date=2014-09-29 |access-date=2026-08-06 |website=Eachamps.com}}</ref> Myuziki we abasinga bamuyita okubeera ow'ekidandali, reggae, dancehall, ne afrobeat, ng'ebiseera ebisinga obubaka bubeera ku by'etoloodde abantu n'ebibakwatako. Yeeyali akulembera ekibiinja kya 'Fire Base Crew'<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://chano8.com/an-up-close-and-personal-with-the-ghetto-president-bobi-wine/ |access-date=2023-06-27 |archive-date=2018-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825041250/http://chano8.com/an-up-close-and-personal-with-the-ghetto-president-bobi-wine/ |url-status=dead }}</ref> okutuusa bwekyasaanawo, oluvannyuma naatandikawo ekibiinja ekipya ekimannyikiddwa nga 'Ghetto Republic of Uganja'.<ref name="Pol">{{Cite news |title=Uganda: Tracing Bobi Wine's Journey to Elective Politics |url=http://allafrica.com/stories/201705010007.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501073305/http://allafrica.com/stories/201705010007.html |archive-date=2017-05-01 |access-date=2026-08-06 |work=allAfrica.com |language=en}}</ref> Afulumizza ennyimba ezisoba mu 70 mu myaka 15 egisembyeyo.<ref name="Bio" />
Mu 2016, oluyimba lwe "Kiwani" lwateekebwa mu ffirimu ya Disney eya ''[[Queen of Katwe]]''.<ref>{{Cite web |date=2016-09-23 |title=Queen of Katwe (Original Motion Picture Soundtrack) by Various Artists on Apple Music |url=https://music.apple.com/us/album/queen-of-katwe-original-motion-picture-soundtrack/1442862262 |access-date=2026-08-06 |language=en-US}}</ref>
Ekika ky'ennyimba Bobi Wine z'abadde atera okuyimba zibadde za kika kya 'Afrobeat'. Muziki wa Bobi Wine yali yatundibwa nga omugezi Kasiwukira ng'era yeeyafuba ng'okulaba ng'agenda ku ddaala eddala<ref name="Reference-1" />. Yakikakasa okubeera nga yafuna lisiiti za bukadde 60 okuva mu muziki gweyatunda mu mwezi gumu okuva wa Kasiwukira. Alina omukutu gwa 'Youtube' okuli obukadde bw'abantu abasuka mu 10 abagiraba n'okugigoberera<ref name="Reference-1" />. Ategese ebivvulu n'okusanyusa abantu, mu kwongereza ku ngeri y'abadde yeekubiramu obulango, nga bino byonna bimuleetera okuyingiza ensiimbi. Alina ne situdiyo ekolera abayimbi ennyimba mwajja ssente esinganibwa Kamwokya emannyikiddwa nga FireBase records.
=== Enngoobo ya 'Bobi Wine Edutainment' ===
Ekiwandiiko kino kikwata ku kika kya muziki ayigiriza n'okusomesa ekyatandikibwawo Wine mu 2006. Muziki yatondebwawo okusanyusa nga mw'ayisa obubaka obuyigiriza n'okusomesa, nadala eri abantu abali mumbeera embi eteeyagaza nadala munzigota za Kampala, nadala 'Ghetto'. Omu ku muziki ali mu pulojekiti eno mulimu "Ghetto" (fng'ali ne Nubian Li), "Obuyonjo," "Obululu Tebutwala," "Time Bomb," n'endala<ref>{{Cite web |title=Africa's Music Industry Fights Health Misinformation|url=https://www.thinkglobalhealth.org/article/africas-music-industry-fights-health-misinformation|access-date=2026-10-24|website=Think Global Health|language=en}}</ref>.
Obubaka obuli mu muziki ali mu pulojekiti eno bwali bugendereddwa kugenda eri banabyabufuzi, ng'abakubiriza okufaayo ennyo eri abanti abali mumbeera embi era nga tebalina abayamaba, wamu n'okukubiriza banaansi okubeera ab'obuvunaanyizibwa mu bintu byabwe gyebawangaalira. Ebintu byebasinga okutekako essira u muziki kwaliko; obuyonjo, eby'obulamu nadala mu kuzaala abaana abato okufuna embuto, abaana abato okufumbirwa, obutabanguko mu maka, akawuka ka mukeneya nendala<ref>{{Cite web |title=Africa's Music Industry Fights Health Misinformation|url=https://www.thinkglobalhealth.org/article/africas-music-industry-fights-health-misinformation|access-date=2026-10-24|website=Think Global Health|language=en}}</ref>.
Muziki wa yakwata nga nnyo ku bantu ng'era abajukiza ekyamukazisaako erinya lya omukulembezze w'enzigota "Ghetto President" nekimuyamba okuzimba ekifo eky'amaanyi mu by'obufuzi bwa Uganda oluvannyuma mu mirimu gye.<ref>{{Cite web |date=2020-11-16 |title=The Rise of Bobi Wine: How A Rapper From the Slums is Igniting A Revolution in Uganda |url=https://hir.harvard.edu/who-is-bobi-wine/ |access-date=2026-08-06 |website=Harvard International Review |language=en}}</ref><ref name="kenyanmoves.co.ke">{{Cite news |date=2021-03-24 |title=Bobi Wine biography, age, family, tribe, education, career, wife, children, salary, house, cars, net worth - KENYAN MOVES |url=https://kenyanmoves.co.ke/bobi-wine-biography/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260219040105/https://kenyanmoves.co.ke/bobi-wine-biography/ |archive-date=2026-02-19 |access-date=2026-08-06 |work=KENYAN MOVES |language=en-US |url-status=live }}</ref><ref name="kenyanmoves.co.ke"/>
=== Omulimu gw'okuzannya ffirimu ===
Kyagulanyi era muzannyi wa ffirimu, ng'asinga kubeera ku za wano mu Uganda.<ref name="Bio"/> Mu 2010, yalondebwa okubeera omu kubazannyi mu ffirimu ya Cleopatra Kyoheirwe ey'omuzannyo gyebayita ''Yogera''. Mu 2015, yalondebwa okukulembera mu ffirimu y'okuyamba eya Twaweza emannyikiddwa nga ''Situka'' ngali ne [[Hellen Lukoma]].<ref>{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2015-07-05 |title=Photos: Bayimba takes SITUKA movie to Mbale. |url=https://bigeye.ug/photos-bayimba-takes-situka-movie-to-mbale/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref> Akoze ku ffirimu eziwerako omwali ne ''Divizionz''.<ref>{{Cite web |last=Koehler |first=Robert |date=2008-11-17 |title=Divizionz |url=https://variety.com/2008/film/reviews/divizionz-1200472176/ |access-date=2026-08-06 |website=Variety |language=en-US}}</ref>
Bobi Wine alina pulogulaamu eri ku bulamu bwe eragibwa ku ttiivi eyatumibwa 'The Ghetto President'<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://chano8.com/the-ghetto-president-reality-show-begins-airing-tonight/ |access-date=2022-11-28 |archive-date=2022-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518071646/https://chano8.com/the-ghetto-president-reality-show-begins-airing-tonight/ |url-status=dead }}</ref>
== Emirimu gy'eby'obufuzi ==
Mu Mwezi ogwokuna mu 2017, Kyagulanyi yalangirira nga bweyali agenda okwesimbawo ku ky'obubaka bwa paalamenti mu kulonda okwali mu konsitituweensi ey'obuvanjuba bw'e Kyadondo mu kulonda okw'okuddibwamu. Okutambula kwe okw'e nju ku nju ng'akola kakuyege w'okunoonya akalulu ky'asikiriza abantu mu [[Uganda]] n'ebweru w'eggwanga.<ref name="Pol"/><ref>{{Cite news |title=Africa highlights: Wednesday 31 May 2017 as it happened |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-39261833 |access-date=2026-08-06 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Yawangula okulonda kuno ng'akubidde wala abaali bamwesimbyeko okwali: Sitenda Sebalu ow'ekibiina ekifuga ekya [[National Resistance Movement]] ne Apollo Kantinti ow'ekibiina ekisinga okuvuganya ekya [[Forum for Democratic Change (FDC)|Forum for Democratic Change]].<ref name="In">{{Cite news |title=Uganda's pop star sworn-in as MP |url=http://www.theeastafrican.co.ke/news/Ugandan-pop-star-Bobi-Wine-sworn-in-as-lawmaker/2558-4010194-w5nxspz/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202642/http://www.theeastafrican.co.ke/news/Ugandan-pop-star-Bobi-Wine-sworn-in-as-lawmaker/2558-4010194-w5nxspz/index.html |archive-date=2017-07-11 |access-date=2026-08-06 |work=The East African |language=en-UK}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.the-star.co.ke/news/2017/06/29/ugandan-mucisian-bobi-wine-wins-kyadondo-mp-seat_c1588411 |access-date=2022-11-28 |archive-date=2018-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020155851/https://www.the-star.co.ke/news/2017/06/29/ugandan-mucisian-bobi-wine-wins-kyadondo-mp-seat_c1588411 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |title=Bobi Wine seeks new legacy |url=http://www.theeastafrican.co.ke/news/2558-4016126-2pdq28/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716010252/http://www.theeastafrican.co.ke/news/2558-4016126-2pdq28/index.html |archive-date=2017-07-16 |access-date=2026-08-06 |work=The East African |language=en-UK}}</ref>
Mu 2018, Kyagulanyi yeeyongera okufuna ettutumu, ng'ayita mu kuyamba ku baali beesimbyeyo okujuza ebifo ebyali tebiriimu babikiikirira ng'akolera abaali beesiimbyeewo kakuyege nebakuba abaali beesiimbyeewo nga bagidde mu NRM ne FDC<ref>{{Cite web |date=2018-10-12|title="People Power" an Emergent Political Movement in Uganda - Rosa-Luxemburg-Stiftung|url=https://www.rosalux.de/en/news/id/39405/people-power-an-emergent-political-movement-in-uganda|access-date=2026-03-21|website=www.rosalux.de|language=en}}</ref>.
=== Ebyali mu by'akalulu ka Arua ak'okujjuza ekifo ekitalimu mukiise ===
Nga 14 Omwezi ogwomunaana mu 2018, abawagizi b'omubaka wa paalamenti eyajja ku bwa namunigina nga talina kibiina [[Kassiano Wadri]] kigambibwa baasiikiriza ne balumba oluseregende lw'emmotoka za pulezidenti Museveni mu kabuga k'omubukiika ddyo bwa [[Arua]] okuliraana [[Gulu]]. Emmotoka ya Museveni baagikuba amayinja, nekireetawo obutabanguko wakati wa ab'ebyokwerinda n'abaali beekalakaasa.<ref>{{Cite web |date=2018-08-15 |title=You will pay! Museveni lashes at Bobi Wine, Wadri over Arua chaos |url=https://pmldaily.com/news/2018/08/you-will-pay-museveni-lashes-at-bobi-wine-wadri-over-arua-chaos.html |access-date=2026-08-27 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref> Oluvannyuma, Kyagulanyi, eyali asinga okwogerera Museveni amafuukuule yakyasanguza ng'ayita ku mikutu gye gimukwanira wala nga poliisi bweyali ekubye amasasi ku mmotoka ye ng'egenderedde, n'etta ddereeva we. Kyagulanyi yali akakasizza obuwagizi bwe eri Wadri eyali avuganya oyo Museveni gweyali ataddewo mu butongole mu.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.sde.co.ke/article/2001291861/uganda-mp-bobi-wine-missing-as-driver-is-shot-dead-by-police |access-date=2022-11-28 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927002736/https://www.sde.co.ke/article/2001291861/uganda-mp-bobi-wine-missing-as-driver-is-shot-dead-by-police |url-status=dead }}</ref> Museveni mu lujjudde yanenya Bobi wine ku byaliwo.
Kyagulanyi yakwatibwa nga 15 ogwomunaana mu 2018 ng'avunaanibwa olw'okubeera n'eby'okulwanyisa ebitaali mu mateeka wamu n'okukunga obweguguungo,<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Bobi Wine faces treason charges |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-06 |website=New Vision}}</ref> oluvannyuma yaleetebwa mu maaso g'ekkooti y'amaggye, n'avunaanibwa n'abaali baleteddwa egulo lumi olunaku olwaddako. Amawulire ga ''The Times'' gaafulumya nga Kyagulanyi bweyali alabika ng'eyali akubiddwa nga tanatwalibwa mu kkooti.<ref>{{Cite book |date=2026-07-27 |title=The Times |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Times&oldid=1366415694 |language=en}}</ref> Loodi Meeya wa Kampala [[Erias Lukwago]], munamateeka y'abadde akiikirira ababaka ba palamenti ababeera bakwatiddwa nebagalirwa mu makomera yagamba obulamu bwa Kyagulanyi embeera gyebwalimu yali yeeralikiriza, nga yali yeetaaga obujanjabi obw'omunambiro.<ref>{{Cite web |last=GROUP |first=NTV KENYA-NATION MEDIA |title=NTV Kenya - ntvkenya.co.ke for your latest news, podcasts, music, sports and entertainment shows cutting across generations |url=https://ntvkenya.co.ke/ |access-date=2026-08-06 |website=NTV Kenya |language=en-GB}}</ref> Gavumenti eyongedde okwegaana ebigambibwa okuba nga yali yamutulugunya. [[Kizza Besigye]] eyali akulira oludda oluvuganya yayita olukungaana lw'abanamawulire mweyasabira okuteebwa kw'ababaka abaali baakwatibwa.<ref name="jazeera">{{Cite web |last=Akumu |first=Patience |title=‘State’s response to make Bobi Wine even more popular’ |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/8/22/bobi-wines-arrest-and-what-it-could-mean-for-uganda |access-date=2026-08-27 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>
Obwegugungo bwebwatandika okweyongera mu Uganda nga busaba okuteebwa kwa Kyagulanyi, nekituuka n'okwongera ebugumu mu byali byogerwako mu palamenti ya Uganda, abasala emisango mu Uganda bagyayo byebaali bajuza nga byebavunaana Kyagulanyi omulundi ogw'okubiri gweyali alabiseeko mu kkooti y'amaggye gyebakirizaamu abantu nga 23 Ogwomunaana mu 2018. Abasala emisango baalaga nga bwebaaliu bagenda okufuna byebamuvunaana mu kkooti y'abantu babulijjo okusobola okuwozesa omubaka wa palamenti.<ref>{{Cite web |last=Orinde |first=Hillary |title=Uganda drops charges against Bobi Wine |url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001293078/uganda-drops-charges-against-bobi-wine |access-date=2026-08-06 |website=The Standard |language=en}}</ref> Ng'amazze okuteebwa, Kyagulanyi yaddamu n'akwatibwa nebamuvunaana mu kkooti y'abantu babuliijo olw'okulya munsi ye olukwe<ref>{{Cite news |date=2018-08-23 |title=Uganda's Bobi Wine: Pop star MP charged with treason |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-45282125 |access-date=2026-08-06 |language=en-GB}}</ref> Mu Gwomwenda mu 2018, Kyagulanyi, yateebwa ng'alindirira kuwozesebwa era n'atambula okugenda mu Amerika okujanjabibwa ebiwundu byeyali yafuna bweyali akwatiddwa n'agalirwa mu kkomera.<ref name=":2">{{Cite news |last=Staff |date=2018-09-02 |title=Pop-star politician Bobi Wine reaches US after Uganda 'torture' |url=https://www.theguardian.com/world/2018/sep/02/pop-star-politician-bobi-wine-reaches-us-after-uganda-torture |access-date=2026-08-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Gavumenti ya Uganda yawera abawagizi bbe okukola enkungaana ez'ekika kyonna okuviira ddala kulunaki lweyali atereddwa, n'okutuusa kulunaku lweyali agenda okukomawo ng'ava mu Amerika.<ref name=":2" /><ref name=":3">{{Cite news |last=Busari |first=Bukola Adebayo,Stephanie |date=2018-09-19 |title=Uganda bans supporters of Bobi Wine from gathering ahead of his return {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/09/19/africa/bobi-wine-returns-after-treatment-intl/index.html |access-date=2026-08-06 |work=CNN |language=en}}</ref> Oluvannyuma yayogerako eri abawagizi bbe mu lukungaana lwebaaliko wabweru w'amakaage bweyali akomyewo mu Uganda nga 20 Ogwomwenda mu 2018.<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=Mwesigwa |first2=Alon |last3=correspondent |first3=Jason Burke Africa |date=2018-09-20 |title=Uganda's pop star politician addresses jubilant crowds on return from US |url=https://www.theguardian.com/world/2018/sep/20/uganda-pop-star-politician-bobi-wine-returns-us |access-date=2026-08-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>
Mu Gwomunaana mu 2019, Kyagulanyi yavunaanibwa ogw'okwagala okumalako mirembe okunyiza ssaako n'okweyisa ku pulezidenti Museveni mungeri embi, webaali mu [[Arua (disitulikit)|Arua]] mu mwaka ogwali guyise.Okuvunaanibwa kwajja olunaku lumu oluvannyuma lw'okufa kwa Ziggy Wine, munayuganda mune eyali omuyimbi ng'era mwesiimbu eri Museveni, eyawambibwa abantu abatamannyikibwa nebamutulugunya.<ref>{{Cite web |title=Uganda's Wine charged with 'annoying' the president |url=https://www.dw.com/en/ugandas-bobi-wine-charged-with-annoying-the-president/a-49922185 |access-date=2026-08-06 |website=dw.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-08-06 |title=Bobi Wine charged with 'annoying' Uganda's Museveni |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-49247860 |access-date=2026-08-06 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref>
=== Okwegugunga nga bawakanya emisolo egyali gitereddwa ku mikutu gimukwanira wala ===
Nga 22 Ogwokuna mu 2019, Kyagulanyi yakwatibwa nebamugalira bweyai ayagala okugenda ku kivulu ekyali kitegekeddwa mu baala ly'obwa nnanyini erimu mu bukiika kkono bwa Kampala, ekyasazibwamu poliisi.<ref>{{Cite news |last=France-Presse |first=Agence |date=2019-04-22 |title=Ugandan police detain Bobi Wine and fire teargas at supporters |url=https://www.theguardian.com/world/2019/apr/22/uganda-police-detain-bobi-wine-fire-teargas-fans |access-date=2026-08-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Baali bamulumiriza okubeera nga yakulembera okwegugunga mu kibuga mu mwaka ogwali guyise nga tafunye lukusa kuva eri poliisi; tokwegugunga kuno kwaliwo nga kuwakanya omusolo ogwali gutereddwa ku mikutu gimukwanira wala egyatandika mu Gwomusanvu mu 2018.<ref>{{Cite news |title=Bobi Wine leads Ugandans in protest against social media tax |url=https://www.the-star.co.ke/news/2018-07-11-bobi-wine-leads-ugandans-in-protest-against-social-media-tax/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20231116203518/https://www.the-star.co.ke/news/2018-07-11-bobi-wine-leads-ugandans-in-protest-against-social-media-tax/ |archive-date=2023-11-16 |access-date=2026-11-05 |work=The Star |language=en-KE}}</ref><ref name="aljazeera">{{Cite web |last=Agencies |first=News |title=Ugandan pop star opposition MP Bobi Wine arrested again |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/4/29/ugandan-pop-star-opposition-mp-bobi-wine-arrested-again |access-date=2026-08-27 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Nga 29 Ogwokuna mu 2019, bweyali agenda ku woofiisi ezikola ku by'okunoonyereza ku bumennyi bw'amateeka n'obuzi bw'emisango mungeri y'okuwa okuyitibwa kwe ekitiibwa n'okwogera ku by'okusazaamu ekivulu, Kyagulanyi neera baddamu nebamukwata era nebautwala mu kkooti ya Buganda Road, gyeyavunaanibwa okugaana okusa ekitiibwa mi mirimu gy'eggwanga n'amateeka era nebamusindika mu komera e Luzira okutuusa bweyagibwayo ng'alindirira kuwuliriza kuwozesebwa kwe nga 2 Ogwokutaano. Mu byayogerwa olunaku oluddako, ekibiina ky'ensi yonna ekirwana okulaba nga kikuuma eddembe ly'abantu, ky<nowiki>'asaba okuteebwa kwe mu bunaambiro, era nekikubiriza gavumenti ya Uganda ''okulekeraawo okukozesa mungeri eswaza okugezaako okusirisa oyo abeera agivumirira''</nowiki>."<ref>{{Cite web |date=2019-04-30 |title=Free Bobi Wine immediately |url=https://www.amnesty.org/en/latest/press-release/2019/04/uganda-detention-of-bobi-wine-is-a-shameless-attempt-to-silence-dissent/ |access-date=2026-08-06 |website=Amnesty International |language=en}}</ref> Kulunaku lw'okuwozesebwa, lwakolebwa ku lukungaana olwali olwa vidiyo nga lwerwasokera ddala mu byafaayo by'amateeka ga Uganda, Kyagulanyi yakirizibwa okuteebwa, nga warindirira okuwozesebwa era n'ateebwa okuva mu kkomera, wabula ng'ekkooti yamuwera okubeerako okwegugunga kwonna kw'ategeka nga tekuli mu mateekawith the court also arring him from holding unlawful demonstrations.<ref>{{Cite web |last=inbox |first=Get the stories shaping East Africa-delivered straight to your |date=2020-07-06 |title=Ugandan court grants Bobi Wine bail |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/ugandan-court-grants-bobi-wine-bail-1417112 |access-date=2026-08-06 |website=The EastAfrican |language=en}}</ref>
=== Okulonda kwa pulezidenti mu 2021 ===
Nga 24 Ogwomusanvu mu 2019, Kyagulanyi yalangirira nga bweyali agenda okwesimbawo mu ku londa kwa bonna ku bwa pulezidenti mu 2021.<ref>{{Cite news |title=Uganda's Bobi Wine Formally Announces Presidential Bid |url=https://www.voanews.com/africa/ugandas-bobi-wine-formally-announces-presidential-bid |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129225032/https://www.voanews.com/africa/ugandas-bobi-wine-formally-announces-presidential-bid |archive-date=2021-01-29 |access-date=2026-08-06 |work=Voice of America |language=en |url-status=live }}</ref> Nga 22 Ogwomusanvu mu 2020, yalangirira nga bweyali yeegase ku kibiina ky'eby'obuvuzi ekimannyikiddwa nga [[National Unity Platform]], era n'alondebwa okubeera pulezidenti wakyo era eyali agenda okukikwatira bendera ng'agenda okwesimbawo ku bwa pulezidenti bwa Uganda mu kulonda kwabonna okwali kugenda okubeerawo mu Gwokubiri mu 2021.<ref>{{Cite web |title=2021 Polls: Bobi Wine to Run for Presidency under National Unity Platform Political Party – Online news from Uganda and the East African region – SoftPower News |url=https://www.softpower.ug/2021-polls-bobi-wine-to-run-for-presidency-under-national-unity-platform-political-party/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727045317/https://www.softpower.ug/2021-polls-bobi-wine-to-run-for-presidency-under-national-unity-platform-political-party/ |archive-date=2020-07-27 |access-date=2026-08-06 |website=www.softpower.ug |language=en-US |url-status=live }}</ref> Kyagulanyi yali alondeddwa okwesimbawo mu woofiisi eyali esinga okubeera eyawagulu ey'okubeera pulezidenti nga 3 Ogwokuminoogumu mu 2020. Mu kaseera katono nnyo nga bamazze okumulonda, Kyagulanyi yakwatibwa poliisi y'amaggye.<ref>{{Cite web |last=Al Jazeera English |date=2020-11-03 |title=Uganda’s Bobi Wine arrested after presidential nomination: Party |url=https://www.youtube.com/watch?v=rUETRakzDic |access-date=2026-08-06}}</ref>
Nga 6 Ogwekuminoogumu mu 2020, yatongoza byeyali agenda okukola bweyali mu kakuyege e [[Mbarara (disitulikit)|Mbarara]] mu bugwanjuba bwa Uganda nga bweyali agenda okwesimbawo oluvannyuma lw'abadukanya eggwanga okuyimiriza ekibiina kye ekya [[National Unity Platform|NUP]] webotolooza woofiisi zabwe ne poliisi wamu n'amaggye, nebamulemesa okutongoreza eyo byeyali agenda okukola nga bwebaali bakitegese.<ref>{{Cite web |title=Bobi Wine to Unveil manifesto in Museveni's Region |url=https://www.fastobserver.com/2020/11/bobi-wine-to-unveil-manifesto-in.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120030502/https://www.fastobserver.com/2020/11/bobi-wine-to-unveil-manifesto-in.html |archive-date=2021-01-20 |access-date=2026-08-06 |website=www.fastobserver.com |language=en}}</ref>
Nga 11veOgwekuminoogumu mu, Ssentamu was yakaatibwa mu disitulikiti y'e Luuka mu buvanjuba bwa Uganda n'agalirwa ku poliisi y'e Nalufenya mu [[Jinja (disitulikit)|Jinja]] okumala enaku satu. Okusinziira ku lupapula lw'amawulire olwa 'Daily Monitor', "Poliisi yawayiriza Omukulu Kyagulanyi olw'okubeeta n'abawagizi abasoba mu 200 abaali bakiriizbwa akakiiko akavuunaanyizibwa ku by'okulonda mu Uganda okusobola okutangira okusaasaana kwa Covid-19."<ref>{{Cite web |date=2020-11-18 |title=Bobi Wine arrested in Luuka |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/bobi-wine-arrested-in-luuka-3202494 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref>
His aatibwa kwe kwavirako okwekalakaasa okwali kwetoloodde eggwanga lyonna nadala mu bitundu bya la, [[Masaka]], Jinja, [[Mukono (disitulikit)|Mukono]], [[Mbale (disitulikit)|Mbale]] ne Wakiso. Wadde nga poliisi ya Uganda yali ekikatiriza nti abantu 54 beebaali batiddwa, abalwanirizi b'eddembe ly'abantu baali bagamba omuwendo gwalinya ngera kusuka mu bantu 100 abaali batemuddwa nga n'abalala baafuna ebisago<ref>{{Cite web |date=2021-11-20 |title=November riots: How victims were killed |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/november-riots-how-victims-were-killed-3625394 |access-date=2026-11-05 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agencies |first=N |title=Deadly Uganda protests over Bobi Wine’s arrest |url=https://www.aljazeera.com/gallery/2020/11/19/in-pictures-violence-in-uganda |access-date=2026-11-05 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>.
Abantu abasuka 2000 beebakwatibwa nebagarirwa mu kkomera mu bwegugungo obwali buyitiridde.<ref>{{Cite news |last=Athumani |first=Halima |last2=Wroughton |first2=Lesley |date=2020-11-20 |title=37 dead in Uganda protests after arrest of presidential candidate Bobi Wine |url=https://www.washingtonpost.com/world/africa/uganda-protests-bobi-wine/2020/11/20/efe106ec-2aa6-11eb-9c21-3cc501d0981f_story.html |access-date=2026-08-06 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-11-20 |title=Death toll at 37 in Uganda unrest after Bobi Wine's arrest |url=https://apnews.com/article/bobi-wine-kampala-health-elections-coronavirus-pandemic-5e0f669f868431ace6102162b7fa4e8a |access-date=2026-08-06 |website=AP News |language=en}}</ref>
Omukuumi wa Wine, Francis Senteza yatibwa nga 27 mu Gwekumineebiri mu 2020, oluvannyuma lw'okutomerwa ekimmotoka kya poliisi y'amaggye. Yalumbibwa bweyali agezaako okutwala munamawulire eyali alumiziddwa n'omukka ogubalagala mungeri embi ennyo mu bukuubagano obwaliwo mukusooka wakati poliisi n'ekibinja ky'abawagizi ba Bobi Wine.Munamawulire omulala yafuna ebisago munsonga eno.<ref>{{Cite web |last=Agencies |first=News |title=Uganda: Bobi Wine says bodyguard killed in violence ahead of poll |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/12/27/uganda-bobi-wine-says-bodyguard-kill-in-election-violence |access-date=2026-08-06 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>
Nga 16 Ogwolubereberye, akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okulondesa mu UIganda kaalangirira nga Museveni bweyali awangudde okulonda n'obululu 58,6 ku 100. Wine yagaana okukiriziganya neebyali bivudde mu kulonda kuno, ng'agamba kwekukyasinze okubeera nga tekwali kwesiimbu mu byafaayo bya Uganda.<ref>{{Cite web |title=Museveni declared winner of disputed Uganda presidential election |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/1/16/ugandas-museveni-declared-winner-of-presidential-election |access-date=2026-08-06 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>
Wine yagalirwa mu maka gge nga takirizibwa kutambula nga 15 Ogwolubereberye, akaseera katono nnyo oluvannyuma lw'okusuula akalulu kke ak'okulonda kwa bonna ak'obwa pulezidenti. Amaggye geetoloola amaka gge nga tegakiriza muntu yenna kuyingira oba kufuluma okumala enaku ezaali ziwerako, wadde Wine y'agamba nga ng'emere bweyali emuweddeko. Omubaka wa Amerika mu Uganda, Natalie E. Brown yali takirizibwa kukyalira wadde okumulekera emere, kuba amagye gaali gaziyiza okuseregendde lw'emmotoka zze.<ref>{{Cite news |last=McSweeney |first=Eoin |date=2021-01-19 |title=US ambassador blocked from visiting Bobi Wine as official warns ‘don’t cry for Ugandans’ {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2021/01/19/africa/us-embassy-uganda-wine-intl/index.html |access-date=2026-08-06 |work=CNN |language=en}}</ref> Wine yateebwa nga 26 Ogwolubereberye oluvannyuma lwa kkooti ya Uganda enkulu okulagira ebitongole by'eby'ekwolinda okukomekereza okugalirwakwe mu nnyumba.<ref>{{Cite news |last=McSweeney |first=Eoin |date=2021-01-26 |title=Uganda security forces withdraw from Bobi Wine’s home {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2021/01/26/africa/bobi-wine-free-house-arrest-intl/index.html |access-date=2026-08-06 |work=CNN |language=en}}</ref> Nga 1 Ogwokubbiri, Wine yawakanya okulonda kwa 2021 mu kkooti, naye oluvannyuma yalagira banamateeka bbe okugyayo omusango ng'agamba abalamuzi baali bagenda kugusala mungeri etaali neesiimbu, oluvannyuma lw'omulamuzi omukulu okulabibwako mu bifannanyi ne pulezidenti Museveni, eyali agenda okukiikiriza ekibiina ekyali kiwawabibwa mu kkooti.
== Emirimu gy'okuyamba abantu ==
Kyagulanyi ayambye pulojekiti ez'enjawulo ezitereddwa munkola okuyamba okulakulanya embeera y'abaavu.<ref name="Good">{{Cite news |title=Bobi giving back to the hands that lifted him up |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1306334/bobi-giving-hands-lifted |archive-url=https://web.archive.org/web/20190110182446/https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1306334/bobi-giving-hands-lifted |archive-date=2019-01-10 |access-date=2026-08-06 |work=www.newvision.co.ug}}</ref> Mu 2012, yatandika kakuyege kw'okutumbuula okwongera okulongoosa amalwaliro okwabuli kiseera, eby'obuyonjo, okukungaanya kasasiro oba obutamu mansa buli wamu n'okunaaba engalo okusobola okwewala enddwadde.<ref name="Clean">{{Cite web |last=Lydia Nabakooza |date=2012-09-30 |title=The september General clean up Kampala Uganda |url=https://www.youtube.com/watch?v=7LbIBheR83c |access-date=2026-08-06}}</ref> Vidiyo y'okumukutu gwa YouTube okuva mu Gwomwenda mu2012 eraga nga yeegase ku Loodi meeya wa Kampala [[Erias Lukwago]] mu kulongoosa Kamwookya, enzigota z'omulirwaano Kyagulanyi gyeyakulira.<ref name="Clean" /> Omwaka gwegumu, yawaayo ssente z'okuzimba kabuyonjo n'omukutu oguyaba okutambuza amazzi mu Kisenyi II, enzigota za Kampala olupapula lwa ''New Vision'' lwerwanyonyola okubera nga lwali lujudde obucaafu, obuzimbe obwazimbibwa obubi nga mubeeramu abantu abaavu, eby'obulamu obuyonjo nga bubi nga tebalina na buyambi bumala." Kyagulanyi yanyonyola nti yasalawo okukwata ku pulojekiti eno kubanga bano bantu bbe, nga wadde n'agenda wa, gano gajja kusigala nga ge makaage "<ref name="Good" />
Akubye ne kakuyege w'okulwanyisa omusujja gw'ensiri, ng'alina byeyawaayo mu ddwaliro lya Nakasongola Health Centre, wamu n'okulaga ebijuliziddwa eri obulwadde buno mu nnyimba zze.<ref name="Mom">{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2014-04-24 |title=Bobi Wine In Campaign Against Malaria |url=https://bigeye.ug/bobi-wine-campaign-malaria/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref>
Mu Gwomunaana mu 2013, Kyagulanyi yakyalira enkaambi y'abanoonyi boobubuddamu mu disitulikiti y'e Bundibugyo ng'ali n'abakiise okuva mu kitongole ekyamba abaana ekya Save the Children, United Nations High Commissioner for Refugees, n'ekya Red Cross, tokuwaayo ssenye n'ebikozesebwa.<ref>{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2013-08-14 |title=Bobi WINE in Bundibugyo Charity Drive |url=https://bigeye.ug/bobi-wine-in-bundibugyo-charity-drive/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref> Mu mwezi ogwaddako, yatumibwa omubaka eyali amannyi eky'ekizadde aba Twaweza, ekitongole ky'obwanakyewa ekiteeka esira ku byenjigiriza n'okwenyigiramu kw'abanaansi mu Buvanjuba bwa Afrika; obubaka bwe mu nkolagana eno bwali bwakutumbuula omuzadde ow'obuvunaanyizibwa era afaayo eri abawagizi bbe abanayuganda. Mu kagyojigyoji w'ebibuuzo gweyabuuzibwa ku bikwatagana ku pulojekiti eno, yagamba nti, " eby'enjigiriza byebisobola okukyuusa entambula y'eggwanga era ng'omuyimbi ate nga taata, nzikiriza nti tusobola okuleetawo enkyuka kyuka mu by'okuyigiriza bw'abaana bafe."<ref name="Ed">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Bobi Wine appointed parenting ambassador |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-06 |website=New Vision}}</ref>
Mu 2014, Kyagulanyi yatuumibwa omubaka wa kakuyege eyali ow'okutaasa abaana ku lwabuli ombu, nga yeegata ku ttiimu y'abanayuganda abayimbi 14 abaakwata oluyimba olw'enjawulo ne vidiyo eyali ekwata ku by'okuzaalisa wamu n'eby'obulamu bw'abaana. Abayimbi abalala abaali mu vidiyo eno kwaliko; [[Jose Chameleone]], Radio ne Weasel, abakola ekibiina kya [[Goodlyfe Crew]].<ref>{{Cite web |title=Leading Music Artists Produce New Campaign Song in Uganda {{!}} EVERY ONE |url=https://everyone.savethechildren.net/articles/leading-music-artists-produce-new-campaign-song-uganda |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002910/https://everyone.savethechildren.net/articles/leading-music-artists-produce-new-campaign-song-uganda |archive-date=2018-08-25 |access-date=2026-08-06 |website=everyone.savethechildren.net |language=en}}</ref> Kyagulanyi ne mukyala we Barbara batambudde amalwaliro mangi okwetoloola Uganda omubadde eddwaliro ly'e Nakaseke, nga basisinkana abazaalisa n'abavunaanyizibwa ku by'obulamu okusobola okubunyisa kakuyege ono mu bantu.<ref name="Mom" /> Taasa abaana yamutwala mu bitundu ebirala ng'atambuza kakuyege ono omwali, ekifo ky'abanoonyi boobubuddamu ekya Nyumanzi Refugee Settlement mu Bukiika ddyo bwa Bugwanjuba bwa Uganda ku lw'abantu ba Sudan y'omu Bukiika kkono.<ref>{{Cite web |title=New Vision |url=https://www.newvision.co.ug/news/655590-bobi-wine-thrills-south-sudanese-refugees.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120201542/https://www.newvision.co.ug/news/655590-bobi-wine-thrills-south-sudanese-refugees.html |archive-date=2025-01-20 |access-date=2026-08-06 |website=www.newvision.co.ug |language=en |url-status=live }}</ref>
Esaawa eno, Bobi Wine yemuyima w'ekitongola ky'obwa nakyewa ekivunaanyiziba ku by'abawala n'abaana abazaala nga bato ekiyitibwa 'Caring Hearts Uganda', ekyatandikibwawo mukyala we Barbie Kyagulanyi. Ebikwata ku Caring Hearts Uganda - ekitongole ekitafa ku bya kukola magoba ku lw'ensonga z'obulamu bw'abakyala mu Uganda . Endaga ya Bobiwine eyalina okubeerawo nga 8 Ogwekumi mu 2022 yasazibwamu gavumenti ya UNITED ARAB EMIRATES olw'ensonga ezitategerekeka, bweyali yakatuuka yakwatibwa n'agalirwa ku kisaawe ky'e Dubai eky'ennyonyi okumala esaawa 10, wabula oluvannyuma yateebwa n'ayogerako eri abawagizi bbe, okwongerwayo kw'olulaga luno kwali kutegeeza nti banayuganda abaali bakonkomalidde mu United Arab Emirates baalina okukomezebwawo mu ggwanga lyabwe.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://timesuganda.com/bobi-wine-show-in-dubai-is-cancelled/ |access-date=2022-11-28 |archive-date=2022-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014040519/https://timesuganda.com/bobi-wine-show-in-dubai-is-cancelled/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://celebpatrol.com/confirmed-bobi-wines-show-in-dubai-cancelled-he-reveals-why/ |access-date=2023-06-27 |archive-date=2023-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207112717/https://celebpatrol.com/confirmed-bobi-wines-show-in-dubai-cancelled-he-reveals-why/ |url-status=dead }}</ref>
== Obutakaanya ==
Kyagulanyi ayogera butereevu ewatali kwekwekerera ku bikwatagana ku by'obufuzi n'ebeera y'abantu mu Uganda, ekiretawo obutakaanya.Okutuusa mu Gwolubereberye mu 2019, yalina obutakaanya obwali tebukoma ne munayuganda mune omuyimbi [[Bebe Cool]], ayimbye mu kuwagira pulezidenti Museveni ne NRM, ng'ate Kyagulanyi abadde mu kuwagira oludda oluvuganya.<ref name="bigeye.ug">{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2016-02-22 |title=Bebe Cool fans forsake him over politics, and join Bobi Wine. |url=https://bigeye.ug/bebe-cool-fans-forsake-him-over-politics-and-join-bobi-wine/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref><ref name="bigeye.ug"/>
Mu Gwomusanvu mu 2014, kyalangirirwa nti Kyagulanyi yali wakuyimbira mu Bungereza mu kifo ekiyitibwa The Drum Arts Centre mu Birmingham ne [[Troxy]] mu London.<ref>{{Cite web |last=Roberts |first=Scott |date=2014-07-24 |title=Anti-gay Ugandan singer due to perform in Birmingham and London |url=https://www.thepinknews.com/2014/07/24/anti-gay-ugandan-singer-due-to-perform-in-birmingham-and-london/ |access-date=2026-08-06 |website=PinkNews {{!}} Latest lesbian, gay, bi and trans news {{!}} LGBTQ+ news |language=en-US}}</ref> Kino kyaletera okukiwera olw'ebigambo byeyali akozesa nga byogera ku buli bwebisiyaga.<ref>{{Cite web |last=Nabaasa |first=Monica |date=2014-07-28 |title=Bobi Wine UK Performance Faces Resistance |url=https://chimpreports.com/bobi-wine-to-be-banned-from-performing-in-uk/ |access-date=2026-08-06 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref> Ebifo byombi byasazaamu okulabikako kwa Kyagulanyi.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gaystarnews.com/article/%E2%80%98burn-gays%E2%80%99-rapper-axed-uk-venues290714 |access-date=2023-06-27 |archive-date=2022-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815105138/https://www.gaystarnews.com/article/%E2%80%98burn-gays%E2%80%99-rapper-axed-uk-venues290714/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |last=Lockley |first=Mike |date=2014-07-29 |title=Anti-gay rapper banned from Birmingham venue over homophobic lyrics |url=https://www.birminghammail.co.uk/news/midlands-news/drum-arts-centre-aston-cancels-7525289 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260309075347/https://www.birminghammail.co.uk/news/midlands-news/drum-arts-centre-aston-cancels-7525289 |archive-date=2026-03-09 |access-date=2026-08-06 |work=Birmingham Live |language=en-GB |url-status=live }}</ref> Mu kiwandiiko ky'Ogwokutaano mu 2016 ekyali ku mukutu gwa 'Twitter' omwalimu okuwanyisiganya na'aba ULC Monastery LGBTI, ekibiina ky'abakiririza mu diini y'obukatuliki kyatumbuula okuwagira eri aba LGBT, Kyagulanyi yagamba nga bweyali avudde mungeri gyeyali awandiise eri abantu abalya ebisiyaga, naye nga teyalambululula bulungi nti oba endowooza zze eri abali b'ebisiyaga yali ekyuse.<ref>{{Cite web |last=The Reverend Randy P. Orso [@ULCMLGBTI] |title=@HEBobiwine You recently met with the USA Amb. Malac, have you renounced violence toward the LGBT community in Uganda? |url=https://x.com/ULCMLGBTI/status/735354249186578432 |access-date=2026-08-06 |website=Twitter}}</ref>
Mu 2015, Kyagulanyi yalwanirira obwakabaka bwa [[Buganda]] mulujude bwebwali busonda ssente ekintu ekyavumirirwa Sheikh Muzaata n'akyogerako ebigambo ebibi, nekitandikawo olutalo lw'ebigambo.<ref name=":0">{{Cite web |last=Aine |first=Kim |date=2015-03-23 |title=Bobi Wine Warns of War with Muzaata |url=https://chimpreports.com/bobi-wine-warns-of-war-with-muzaata/ |access-date=2026-08-06 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref> Kyagulanyi ebiseera esinga abadde amannyikiddwa nga ''Omubanda wa Kabaka'' ku lw'engeri gy'ali omwesimbu n'okwagala Kabaka wa Buganda.<ref name="observer">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=17190:bobi-wine-dumped-law-for-music |access-date=2022-11-28 |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128175019/https://www.observer.ug/component/content/article?id=17190:bobi-wine-dumped-law-for-music |url-status=dead }}</ref>
n AGwokupa mu 6, wheekyuma kya Uganda kyokka ekiyamba mu kujanjaba obulnadde bwa kookolo e Mulago mu Uganda bwekyayononeka, Kyagulaunyi yakulemberamu mu kubunyisa obutali bumativu bw'abantu kungeri abakungu gyebalwawo okwanukula kunsonga eno, n'avumirira ne gavumenti okubeera nga tefaayo wekituuka ku by'obulamu bw'abantu, n'avuganya abakulembezze b'eggwanga ku ky'okukozesa obulungi omusolo oguweebwa banaansi.<ref>{{Cite web |date=2021-01-16 |title=Mulago cancer machine breaks down |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/mulago-cancer-machine-breaks-down-1645902 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=ivan |first=sewakiryanga |title=Bobi wine to raise money for Cancer Machine! {{!}} Campusjuice |url=http://mycampusjuice.com/2016/04/11/bobi-wine-to-raise-money-for-cancer-machine/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171030150642/http://mycampusjuice.com/2016/04/11/bobi-wine-to-raise-money-for-cancer-machine/ |archive-date=2017-10-30 |access-date=2026-08-06 |website=mycampusjuice.com |language=en-US}}</ref>
Okuyita mu kaseera k'okulonda kwa 2015 ne 2016, Kyagulanyi esira ly'obubaka bwe yaliteeka ku bya kuwagira ndowooza za njawulo.<ref>{{Cite web |date=2016-02-16 |title=BBC Interviews Bobi Wine, Calls For Peace During Elections |url=https://www.howwe.ug/news/entertainment/10661/bobi-wine-has-today-been-interviewed-by-bbc-world-service |access-date=2026-08-06 |website=www.howwe.ug |language=en}}</ref> Omulanga gwa Kyagulanyi eri abantu gwali gwakakuyege wa kulaba nga gavumenti etereeza eby'obufuzi n'embeera y'abantu mu kulonda kwa 2016, n'ennyimba nga "Dembe", lwaleeta eneeyisa ezitali zimu okuva mu byali byetaagwa mu by'obufuzi bwa Uganda. Mu kaseera kano, [[Uganda Communications Commission|ekitongole kya Uganda ekivunaanyizibwa ku bifulumizibwa ku mpewo]] kyegaana nga bwekyaali kiweze oluyimba lwa "Dembe" okuva ku mikutu gya leediyo.<ref>{{Cite web |date=2021-01-16 |title=UCC denies banning Bobi Wine Dembe song |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/ucc-denies-banning-bobi-wine-dembe-song-1635916 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref> Oluvannyuma lw'emyezi esatu ng'okulonda kuwedde, omubaka wa Amerika mu Uganda Deborah R. Malac yayaniriza Kyagulanyi ku kabaga k'abakungu akaali ku kitebe, n'agamba nti ono yali ayambye okukyusa abavubuka b'eggwanga.<ref>{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2016-05-25 |title=PHOTO: Bobi Wine and his wife hang out with US Ambassador |url=https://bigeye.ug/bobi-wine-and-his-wife-hang-out-with-us-ambassador/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref>
Gavumenti ya Uganda bweyagyako emikutu gimukwanira wala mu kaseera k'okulonda kwa 2016, Kyagulanyi yakoseza gw'obwanannyini ogwa virtual private network okuwanikayo obutali bumativu eri okugalibwawo kw'eby'empuliziganya ku mukutu gwe ogwa 'Facebook' nga bw'alaga nga gavumenti bweyasigala ng'ekozesa emikutu gimukwanira wala gyebaali batandise.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://chano8.com/being-on-social-media-is-an-ultimate-act-of-defiance-bobi-wine/ |access-date=2022-11-28 |archive-date=2018-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002511/http://chano8.com/being-on-social-media-is-an-ultimate-act-of-defiance-bobi-wine/ |url-status=dead }}</ref> Kyagulanyi oluvannyuma yalondebwa ng'omu ku baali bagenda okwogera kunsonga y'eddembe kulunaku lw'okwolesa eddembe World Press Freedom Day mu Kampala mu Gwokutaana mu 2016.<ref>{{Cite web |title=Ugandan Artistes Criticize State Limitation of their Expression {{!}} ChimpReports |url=http://chimpreports.com/entertainment/ugandan-artistes-criticize-state-limitation-of-their-expression/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506005857/http://chimpreports.com/entertainment/ugandan-artistes-criticize-state-limitation-of-their-expression/ |archive-date=2016-05-06 |access-date=2026-11-05 |website=chimpreports.com |language=en-US}}</ref> Mu Gwokusatu mu 2016, yalwanirira eddembe lyabanyimbi bane abamuvuganya okwolesa endowooza zaabwe nti Kyagulanyi nga ye taziwagira.<ref>{{Cite web |date=2021-01-16 |title=Spare artistes from boycott, Bobi Wine appeals to Besigye |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/spare-artistes-from-boycott-bobi-wine-appeals-to-besigye-1643046 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Mu Gwomunaana mu 2020, Kyagulanyi yatwalibwa mu kkooti nga bamulumiriza okufulumya obubaka obukyamu, okwewandiisa ng'akoseza ekifannanyi ekitali kikye n'okukosesa ebipapula ebikyamu ebitali bibye.<ref>{{Cite web |last=URN |date=2020-09-01 |title=Bobi Wine summoned by court over altered age |url=https://observer.ug/news/bobi-wine-summoned-by-court-over-altered-date-of-birth/ |access-date=2026-08-06 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Ruling on Bobi Wine age case for September 28 |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-06 |website=New Vision}}</ref>
Nga 3 Ogwekuminoogumu mu 2020, Kyagulanyi yakwatibwa oluvannyuma lw'abavunaanyizibwa ku by'okulonda bwebamukakasa nga bweyali agenda okwesimbawo mu kulonda kwa bonna okwali kubinda binda Ekiwandiiko ku mukutu gwe ogwa Twitter kyali kigamba yakwatibwa mungeri y'obutabanguko wabweru w'ekifo webaali bamukakasiriza g'eyali agenda okwesimbawo, nebamuziba amaaso okumala akaseera katono era poliisi n'amaggye negamutulugunya.<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=Okriror |first2=Samuel |last3=Kampala |date=2020-11-03 |title=Ugandan singer Bobi Wine arrested after confirmation as election candidate |url=https://www.theguardian.com/world/2020/nov/03/ugandan-singer-bobi-wine-arrested-after-confirmation-as-election-candidate |access-date=2026-08-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>
== Obulamu bwe ==
Bweyali asoma ku [[Makerere University|yunivasite y'e Makerere,]] Kyagulanyi yasisinkana mukyala we, [[Barbie Kyagulanyi|Barbara Itungo,]] nga mubiseera ebya yali muyizi mu [[Sixth form|siniya ey'omukaaga]] ku [[Bweranyangi Girls' Senior Secondary School]]. Embaga yabwe yaliwo mu gwomunaana mu 2011 oluvannyuma lw'emyaka 10 nga babeera bombi, ng'era balina abaana banna.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://chano8.com/barbie-and-children-take-bobi-wine-campaigns-to-another-level/ |access-date=2023-06-27 |archive-date=2018-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815164215/http://chano8.com/barbie-and-children-take-bobi-wine-campaigns-to-another-level/ |url-status=dead }}</ref> Kyagulanyi ne famire ye babeera ku kyalo Magere, mu disitulikiti y'e Wakiso, 'ng'era akakasa nti bagenda bonna okulima okusobola okufuna emmere, buli wetuba tusobola. Nga kino nkikola kubanga njagala bayige okubeera mubulamu obwabulijjo, ssi ng'obw'omwana w'omuntu omumannyifu."<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Bobi Wine rough as a musician, smooth as a father |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-06 |website=New Vision}}</ref>
Nga 10 Ogwokubiri mu 2015, taata wa Kyagulanyi yafa oluvannyuma lw'okumala akabanga akawanvu ng'atawanyizibwa ekirwadde kya sukaali.<ref>{{Cite news |title=Bobi Wine's father passes on |url=http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Bobi-Wine-father-passes-on/812796-2619324-i7awa8z/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171023120109/http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Bobi-Wine-father-passes-on/812796-2619324-i7awa8z/index.html |archive-date=2017-10-23 |access-date=2026-08-06 |work=Daily Monitor |language=en-UK}}</ref> Ensonga zno n'okuziika kwasikiriza abakungubaze bangi nga muno mwemwali abakungu ba gavumenti ssaako n'abantu abalala abamannyifu.<ref>{{Cite web |date=2021-01-18 |title=Politics as Bobi Wine’s father is laid to rest |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/politics-as-bobi-wine-s-father-is-laid-to-rest-1600300 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref> Nga wayise omwezi gumu, Kyagulanyi yafulumya oluyimba oluyitibwa "Paradiso", olwalimu obubaka obwali bukubiriza abantu okwesiimiza bazadde baabwe nga bakyali balamu.<ref>{{Cite news |title=Bobi hosts fans at Paradiso release |url=http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Bobi-hosts-fans-at-Paradiso-release/-/812796/2654454/-/format/xhtml/-/9mriec/-/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823141842/http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Bobi-hosts-fans-at-Paradiso-release/-/812796/2654454/-/format/xhtml/-/9mriec/-/index.html |archive-date=2018-08-23 |access-date=2026-08-06 |work=Daily Monitor |language=en-UK}}</ref>
== Awaadi ==
=== Awaadi ne by'alondeddwamu ===
=== Engule endala ===
* 2018 [[Africanews]] omuntu asinze mu mwaka<ref>{{Cite web |url=https://www.africanews.com/2019/01/01/uganda-s-bobi-wine-is-2018-africanews-personality-of-the-year// |title=Archive copy |access-date=2023-06-27 |archive-date=2023-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627194720/https://www.africanews.com/2019/01/01/uganda-s-bobi-wine-is-2018-africanews-personality-of-the-year// |url-status=dead }}</ref>
* 2019 ''[[Foreign Policy]]'' Abalowooza munsi yonna<ref>{{Cite web |title=Foreign Policy's 100 Global Thinkers |url=https://2019globalthinkers.foreignpolicy.com/ |access-date=2026-08-06 |website=2019 Global Thinkers - Foreign Policy |language=en-US}}</ref>
* 2019 [[Rainbow/PUSH]] Awaadi y'abalwaniridde eddembe ly'abantu munsi yonna<ref>{{Cite web |last=Mwarua |first=Douglas |date=2019-07-10 |title=Bobi Wine receives prestigious International Humanitarian Award - Tuko.co.ke |url=https://www.tuko.co.ke/310073-bobi-wine-receives-prestigious-international-humanitarian-award.html |access-date=2026-08-06 |website=www.tuko.co.ke |language=en}}</ref>
* 2019 [[Friedrich Naumann Foundation]] Ekirabo ky'eddembe ku lukalo lwa Afrika<ref>{{Cite web |date=2019-12-10 |title=Hon. Robert Kyagulanyi Ssentamu “Bobi Wine” Honoured With Freedom Prize {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/de/pressemitteilung/hon-robert-kyagulanyi-ssentamu-bobi-wine-honoured-freedom-prize |access-date=2026-08-06 |website=www.freiheit.org |language=en}}</ref>
* 2021 Bobi Wine yalangirirwa aba Janzi Awards ng'omuyimbi eyali omutandisi w'emirimu eyasinga
* 2022 Ng'ali wamu ne Ronie Matovu afulumya ennyimba, [[Humphrey Nabimanya]] n'aba Bryan Morel Publications, Bobi Wine yaweebwa awaadi ku anna wansi w'anna awaadi y'okulukalo lwa Afrika mu[[Accra]] [[Ghana]].
== Ennyimba ze ==
Ennyimba zze ezigibwa ku [[Spotify|mikutu]].<ref name=":1">{{Cite book |date=2026-08-04 |title=Spotify |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Spotify&oldid=1367670759 |language=en}}</ref>
; Entaambi
* 2015: ''Bobi Wange''
* 2015: ''Hosanah''
* 2015: ''Kansubize''
* 2015: ''Ontabira''
* 2015: ''Sweet''
* 2018: ''Kyarenga''
; Ennyimba eenyimpi wamu n'empaanvu
* 2015: "Ayagala Mulaasi"
* 2017: "Freedom"
* 2018: "Kyarenga"
* 2019: "Tuliyambala Engule"
* 2020: "Corona Virus Alert"
== Ffirimu z'abaddemu ==
* 2008: ''Divisionz''
* 2010: ''[[Yogera]]''
* 2015: ''[[Situka]]''
* 2016: ''[[Omubanda wakabaka]]''
== Ebujuliziddwa ==
<references />
[[Category:Abaazaalibwa mu 1982]]
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Abayimbi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
[[Category:Buganda]]
5ki8h08g1fecnf9icsdkqnw0jj83qdq
78119
78117
2026-11-05T22:43:41Z
OKWE DARIOUS
10901
Improve references
78119
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Robert Kyagulanyi Ssentamu''' (yazaalibwa nga 12 Ogwokubiri 1982) amanyiddwa ennyo nga '''Bobi Wine''', omulwanirizi w'eddembe ly'obuntu, munnabyabufuzi, muyimbi, era munnamateeka Omunnayuganda.<ref name="Website-1">{{Cite web |title=Bobi Wine conferred with law degree after 7 years as Cavendish University graduates over 700|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/bobi-wine-conferred-with-law-degree-after-7-years-as-cavendish-university-graduates-over-700-4718670|access-date=2024-08-09|website=[[Daily Monitor]]|date=8 August 2024}}</ref> Yaliko omubaka wa Paalament era y'akulembera [[National Unity Platform]], ekibiina ky'ebyobufuzi ekiri ku ludda oluvuganya gavumenti ya Yoweri Museveni.<ref>{{Cite news|url=https://observer.ug/news/headlines/58803-can-people-power-change-uganda's-political-fortune|title=Can 'People Power' change Uganda's political fortune?|work=The Observer|access-date=29 November 2018|language=en-gb}}</ref>
Bobi Wine yaliko omubaka wa Paalamenti akiikirira essaza ly'e Kya Kyadondo eyoomubuvanjuba mu Disitulikiti y'e Wakiso, mu masekkati ga Uganda.<ref name="In2">{{cite web|url=https://www.theeastafrican.co.ke/news/Ugandan-pop-star-Bobi-Wine-sworn-in-as-lawmaker/2558-4010194-w5nxspz/index.html|title=Uganda's pop star sworn-in as lawmaker|access-date=11 July 2017|date=11 July 2017|newspaper=[[The East African]]|location=[[Nairobi]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202642/http://www.theeastafrican.co.ke/news/Ugandan-pop-star-Bobi-Wine-sworn-in-as-lawmaker/2558-4010194-w5nxspz/index.html|archive-date=11 July 2017}}</ref> Mu Gwomukaaga gwa 2019, yalangirira okwesimbawo nga pulezidenti wa Uganda mu kalulu k'obwapulezidenti aka 2021. Yeetaba mu kalulu ka 2021, nga okusinziira ku byava mu kulonda ebitongole, yawangulwa Yoweri Museveni eyali mu ntebe ekiseera ekyo. Okuva mu Gwoluberyeberye 2026, awakanya ebyava mu kalulu nti byali ssi bituufu.<ref>{{Cite web|date=January 17, 2021|title=Uganda's Museveni wins sixth term, rival alleges fraud|url=https://www.reuters.com/article/uk-uganda-election-idUSKBN29M04E|access-date=October 14, 2023|website=www.reuters.com|language=en}}</ref> Nga 14 Ogwekkumineebiri 2021, Gavumenti ya Uganda yamusibira mu nnyumba, olwo n'agenda mu maaso n'okwekalakaasa olw'okukwatibwa kwe.<ref>{{Cite web|date=2021-12-14|title=Uganda police, army surround Bobi Wine's home ahead of Kayunga visit|url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/uganda-police-army-surround-bobi-wine-home-3652394|access-date=2021-12-14|website=The East African|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ugandan opposition leader Bobi Wine 'under house arrest'|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/12/14/uganda-opposition-leader-bobi-wine-under-house-arrest|access-date=2021-12-14|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref> Oluvannyuma yagenda ebweru w’eggwanga gye yeenyigira mu kukwata ffirimu ekyatuumibwa ''The corruption involved in the 2021 election''. Bwe yakomawo mu Uganda nga 5 Ogwekkumi 2023, yakwatibwa.<ref name=":5">{{cite news |last1=Kent|first1=Lauren|last2=Dean|first2=Sarah|title=Ugandan opposition leader Bobi Wine arrested at airport as he returns home|url=https://edition.cnn.com/2023/10/05/africa/bobi-wine-airport-arrest-intl/index.html|work=CNN|date=5 October 2023}}</ref> Firimu eyitibwa ''Bobi Wine: The People's President'' yawandiika ku lugendo lwe mu kululu ka 2021.<ref name=":6">{{Cite web |title=Bobi Wine: The People's President|url=https://peabodyawards.com/award-profile/bobi-wine/|access-date=2024-11-30|website=The Peabody Awards|language=en-US}}</ref>
Bobi Wine yeewandiisa mu butongole okuvuganya ku bwa pulesidenti mu [[Okulonda kwa bonna mu Uganda okwa 2026|kulonda kwa bonna okwa 2026]] mu Uganda nga 25 Ogwomukaaga 2025 nga akiikirira ekibiina kya NUP, ng'ayogera ku kaweefube ono ng'okugenda mu maaso n'omulimu gwe ogwali tegunnaggwa era n'asaba bannansi okuwagira kye yayita "protest vote" okumalawo okunyigirizibwa kw'ebyobufuzi okumaze emyaka mingi.<ref>{{Cite news |last=Matovu|first=Muhamadi|date=2025-06-26|title=Uganda: Bobi Wine Announces 2026 Presidential Bid, Calls for Protest Vote|url=https://allafrica.com/stories/202506260032.html|access-date=2025-08-01|work=Nile Post|language=en}}</ref>
== Obuto bwe n'okusoma kwe ==
Kyagulanyi yazaalibwa mu ddwaaliro ly'e Nkozi, maama we Margaret Nalunkuuma gye yali akola ng'omuzaalisa.<ref>{{Cite web |last=Matovu|first=Muhamadi|title=Bobi Wine Visits Birthplace, Donates to New Mothers on His 43rd Birthday|url=https://nilepost.co.ug/news/242512/bobi-wine-visits-birthplace-donates-to-new-mothers-on-his-43rd-birthday|access-date=2025-07-17|website=Nilepost News|language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=14 June 2016|url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1426903/cardinal-wamala-singer-bobi-wine-set-nkozi-hospital-marathon|title=Cardinal Wamala, singer Bobi Wine set for Nkozi Hospital marathon|newspaper=[[New Vision]]|access-date=12 November 2018|first=Mathias|last=Mazinga|location=Kampala|archive-date=13 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113030020/https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1426903/cardinal-wamala-singer-bobi-wine-set-nkozi-hospital-marathon}}</ref> Yazaalibwa mu famile ya baana 34 abaazaalibwa eyali taata we Jackson Willington Ssentamu.<ref>{{Cite web |date=2021-01-18|title=Bobi Wine, brothers mourn father|url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/bobi-wine-brothers-mourn-father-1599982|access-date=2025-07-17|website=Monitor|language=en}}</ref> Yakulira mu nzigotta z'e Kamwokya mu kitundu ky’obukiika kkono bw’obuvanjuba bwa [[Kampala]], ekibuga ekikulu ekya Uganda.<ref name="Good2">{{cite web |title=Bobi giving back to the hands that lifted him up|access-date=11 July 2017|date=6 September 2012|newspaper=[[New Vision]]|first=Caroline|url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1306334/bobi-giving-hands-lifted|last=Ariba|location=Kampala|archive-date=10 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110182446/https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1306334/bobi-giving-hands-lifted}}</ref>
Kyagulanyi yasomera mu Kitante Hill School,<ref>{{Cite web |title=Kitante Hill School {{!}} A Centre of Learning Dedicated to Excellence|url=https://kitantehillschool.ac.ug/|access-date=2026-07-28|website=kitantehillschool.ac.ug}}</ref> gye yafunira satifikeeti eya siniya eyookuna mu 1996, wamu ne [[Kololo Senior Secondary School]], gye yafunira satifikeeti eya siniya eyoomukaaga mu 1998. Oluvannyuma yagenda ku [[Makerere University|yunivasite y'e Makerere]] mu [[Kampala]], gye yasomera okuyimba, amazina ne katemba, n’atikkirwa ne dipulooma mu 2003. Mu 2016, Kyagulanyi yaddayo mu yunivasite okusoma ddiguli mu by'amateeka mu [[International University of East Africa]]. Oluvannyuma lw'okuwabulwa eyali omusomesa we ku yunivasite, David Lewis Rubongoya, yakyusa okuva ku IUEA eyali temanyikiddwa mu kusomesa amateeka ekiseera ekyo naagenda ku Cavendish University gye yatikkirwa mu Gwomunaana 2024.<ref name="Bio2">{{cite web|access-date=11 July 2017|date=11 July 2017|location=Kampala|url=http://www.eachamps.com/Bobi-wine.html|title=Bobi Wine: Biography|author=EACS|publisher=Eachamps.com (EACS)|archive-url=https://web.archive.org/web/20140929033408/http://www.eachamps.com/Bobi-wine.html|archive-date=29 September 2014}}</ref><ref name="parliament2">{{cite web|url=https://www.parliament.go.ug/mp_database/profile.php?mid=508|title=Kyagulanyi Robert Ssentamu|publisher=[[Parliament of Uganda]]|access-date=6 November 2019}}</ref>
== Omulimu gw'okusanyusa ==
=== Omulimu gw’okuyimba ===
[[File:Bobi Wine 2.jpg|thumb|Bobi Wine]]
Kyagulanyi yatandika omulimu gw'okuyimba mu ntandikwa y'emyaka gy'e 2000, naafuna erinnya lya Bobi Rob nga lyakozesa ku siteegi erinnya eryali lyefananyiriza erinnya lye ery'ekikatuliki eryamuweebwa erya 'Robert' ng'okusikirizibwa kuno yakujja ku Bob Marley nga naye yali yatumibwa 'Robert'. Oluvannyuma yafuna erinnya lya Bobi Wine ng'eryokusiteegi. Ennyimba ze ennyimpi ezaasooka kwaliko; "Akagoma", "Funtula", ne "Sunda" (ng'ali ne Ziggy D) kyamuleetera okumanyikwa mu kisaawe ky'okuyimba kwa Uganda.<ref name="Bio">{{Cite web |title=Bobi wine{{!}} Eachamps.com |url=http://www.eachamps.com/Bobi-wine.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140929033408/http://www.eachamps.com/Bobi-wine.html |archive-date=2014-09-29 |access-date=2026-08-06 |website=Eachamps.com}}</ref> Myuziki we abasinga bamuyita okubeera ow'ekidandali, reggae, dancehall, ne afrobeat, ng'ebiseera ebisinga obubaka bubeera ku by'etoloodde abantu n'ebibakwatako. Yeeyali akulembera ekibiinja kya 'Fire Base Crew'<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://chano8.com/an-up-close-and-personal-with-the-ghetto-president-bobi-wine/ |access-date=2023-06-27 |archive-date=2018-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825041250/http://chano8.com/an-up-close-and-personal-with-the-ghetto-president-bobi-wine/ |url-status=dead }}</ref> okutuusa bwekyasaanawo, oluvannyuma naatandikawo ekibiinja ekipya ekimannyikiddwa nga 'Ghetto Republic of Uganja'.<ref name="Pol">{{Cite news |title=Uganda: Tracing Bobi Wine's Journey to Elective Politics |url=http://allafrica.com/stories/201705010007.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501073305/http://allafrica.com/stories/201705010007.html |archive-date=2017-05-01 |access-date=2026-08-06 |work=allAfrica.com |language=en}}</ref> Afulumizza ennyimba ezisoba mu 70 mu myaka 15 egisembyeyo.<ref name="Bio" />
Mu 2016, oluyimba lwe "Kiwani" lwateekebwa mu ffirimu ya Disney eya ''[[Queen of Katwe]]''.<ref>{{Cite web |date=2016-09-23 |title=Queen of Katwe (Original Motion Picture Soundtrack) by Various Artists on Apple Music |url=https://music.apple.com/us/album/queen-of-katwe-original-motion-picture-soundtrack/1442862262 |access-date=2026-08-06 |language=en-US}}</ref>
Ekika ky'ennyimba Bobi Wine z'abadde atera okuyimba zibadde za kika kya 'Afrobeat'. Muziki wa Bobi Wine yali yatundibwa nga omugezi Kasiwukira ng'era yeeyafuba ng'okulaba ng'agenda ku ddaala eddala. Yakikakasa okubeera nga yafuna lisiiti za bukadde 60 okuva mu muziki gweyatunda mu mwezi gumu okuva wa Kasiwukira. Alina omukutu gwa 'Youtube' okuli obukadde bw'abantu abasuka mu 10 abagiraba n'okugigoberera.<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Kasiwukira lived to change people’s lives |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/kasiwukira-lived-to-change-people-s-lives-1588186 |access-date=2026-11-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Ategese ebivvulu n'okusanyusa abantu, mu kwongereza ku ngeri y'abadde yeekubiramu obulango, nga bino byonna bimuleetera okuyingiza ensiimbi. Alina ne situdiyo ekolera abayimbi ennyimba mwajja ssente esinganibwa Kamwokya emannyikiddwa nga FireBase records.
=== Enngoobo ya 'Bobi Wine Edutainment' ===
Ekiwandiiko kino kikwata ku kika kya muziki ayigiriza n'okusomesa ekyatandikibwawo Wine mu 2006. Muziki yatondebwawo okusanyusa nga mw'ayisa obubaka obuyigiriza n'okusomesa, nadala eri abantu abali mumbeera embi eteeyagaza nadala munzigota za Kampala, nadala 'Ghetto'. Omu ku muziki ali mu pulojekiti eno mulimu "Ghetto" (fng'ali ne Nubian Li), "Obuyonjo," "Obululu Tebutwala," "Time Bomb," n'endala.<ref>{{Cite web |title=Africa's Music Industry Fights Health Misinformation|url=https://www.thinkglobalhealth.org/article/africas-music-industry-fights-health-misinformation|access-date=2026-10-24|website=Think Global Health|language=en}}</ref>
Obubaka obuli mu muziki ali mu pulojekiti eno bwali bugendereddwa kugenda eri banabyabufuzi, ng'abakubiriza okufaayo ennyo eri abanti abali mumbeera embi era nga tebalina abayamaba, wamu n'okukubiriza banaansi okubeera ab'obuvunaanyizibwa mu bintu byabwe gyebawangaalira. Ebintu byebasinga okutekako essira u muziki kwaliko; obuyonjo, eby'obulamu nadala mu kuzaala abaana abato okufuna embuto, abaana abato okufumbirwa, obutabanguko mu maka, akawuka ka mukeneya nendala.<ref>{{Cite web |title=Africa's Music Industry Fights Health Misinformation|url=https://www.thinkglobalhealth.org/article/africas-music-industry-fights-health-misinformation|access-date=2026-10-24|website=Think Global Health|language=en}}</ref>
Muziki wa yakwata nga nnyo ku bantu ng'era abajukiza ekyamukazisaako erinya lya omukulembezze w'enzigota "Ghetto President" nekimuyamba okuzimba ekifo eky'amaanyi mu by'obufuzi bwa Uganda oluvannyuma mu mirimu gye.<ref>{{Cite web |date=2020-11-16 |title=The Rise of Bobi Wine: How A Rapper From the Slums is Igniting A Revolution in Uganda |url=https://hir.harvard.edu/who-is-bobi-wine/ |access-date=2026-08-06 |website=Harvard International Review |language=en}}</ref><ref name="kenyanmoves.co.ke">{{Cite news |date=2021-03-24 |title=Bobi Wine biography, age, family, tribe, education, career, wife, children, salary, house, cars, net worth - KENYAN MOVES |url=https://kenyanmoves.co.ke/bobi-wine-biography/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260219040105/https://kenyanmoves.co.ke/bobi-wine-biography/ |archive-date=2026-02-19 |access-date=2026-08-06 |work=KENYAN MOVES |language=en-US |url-status=live }}</ref><ref name="kenyanmoves.co.ke"/>
=== Omulimu gw'okuzannya ffirimu ===
Kyagulanyi era muzannyi wa ffirimu, ng'asinga kubeera ku za wano mu Uganda.<ref name="Bio"/> Mu 2010, yalondebwa okubeera omu kubazannyi mu ffirimu ya Cleopatra Kyoheirwe ey'omuzannyo gyebayita ''Yogera''. Mu 2015, yalondebwa okukulembera mu ffirimu y'okuyamba eya Twaweza emannyikiddwa nga ''Situka'' ngali ne [[Hellen Lukoma]].<ref>{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2015-07-05 |title=Photos: Bayimba takes SITUKA movie to Mbale. |url=https://bigeye.ug/photos-bayimba-takes-situka-movie-to-mbale/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref> Akoze ku ffirimu eziwerako omwali ne ''Divizionz''.<ref>{{Cite web |last=Koehler |first=Robert |date=2008-11-17 |title=Divizionz |url=https://variety.com/2008/film/reviews/divizionz-1200472176/ |access-date=2026-08-06 |website=Variety |language=en-US}}</ref>
Bobi Wine alina pulogulaamu eri ku bulamu bwe eragibwa ku ttiivi eyatumibwa 'The Ghetto President'.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://chano8.com/the-ghetto-president-reality-show-begins-airing-tonight/ |access-date=2022-11-28 |archive-date=2022-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518071646/https://chano8.com/the-ghetto-president-reality-show-begins-airing-tonight/ |url-status=dead }}</ref>
== Emirimu gy'eby'obufuzi ==
Mu Mwezi ogwokuna mu 2017, Kyagulanyi yalangirira nga bweyali agenda okwesimbawo ku ky'obubaka bwa paalamenti mu kulonda okwali mu konsitituweensi ey'obuvanjuba bw'e Kyadondo mu kulonda okw'okuddibwamu. Okutambula kwe okw'e nju ku nju ng'akola kakuyege w'okunoonya akalulu ky'asikiriza abantu mu [[Uganda]] n'ebweru w'eggwanga.<ref name="Pol"/><ref>{{Cite news |title=Africa highlights: Wednesday 31 May 2017 as it happened |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-39261833 |access-date=2026-08-06 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Yawangula okulonda kuno ng'akubidde wala abaali bamwesimbyeko okwali: Sitenda Sebalu ow'ekibiina ekifuga ekya [[National Resistance Movement]] ne Apollo Kantinti ow'ekibiina ekisinga okuvuganya ekya [[Forum for Democratic Change (FDC)|Forum for Democratic Change]].<ref name="In">{{Cite news |title=Uganda's pop star sworn-in as MP |url=http://www.theeastafrican.co.ke/news/Ugandan-pop-star-Bobi-Wine-sworn-in-as-lawmaker/2558-4010194-w5nxspz/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202642/http://www.theeastafrican.co.ke/news/Ugandan-pop-star-Bobi-Wine-sworn-in-as-lawmaker/2558-4010194-w5nxspz/index.html |archive-date=2017-07-11 |access-date=2026-08-06 |work=The East African |language=en-UK}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.the-star.co.ke/news/2017/06/29/ugandan-mucisian-bobi-wine-wins-kyadondo-mp-seat_c1588411 |access-date=2022-11-28 |archive-date=2018-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020155851/https://www.the-star.co.ke/news/2017/06/29/ugandan-mucisian-bobi-wine-wins-kyadondo-mp-seat_c1588411 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |title=Bobi Wine seeks new legacy |url=http://www.theeastafrican.co.ke/news/2558-4016126-2pdq28/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716010252/http://www.theeastafrican.co.ke/news/2558-4016126-2pdq28/index.html |archive-date=2017-07-16 |access-date=2026-08-06 |work=The East African |language=en-UK}}</ref>
Mu 2018, Kyagulanyi yeeyongera okufuna ettutumu, ng'ayita mu kuyamba ku baali beesimbyeyo okujuza ebifo ebyali tebiriimu babikiikirira ng'akolera abaali beesiimbyeewo kakuyege nebakuba abaali beesiimbyeewo nga bagidde mu NRM ne FDC<ref>{{Cite web |date=2018-10-12|title="People Power" an Emergent Political Movement in Uganda - Rosa-Luxemburg-Stiftung|url=https://www.rosalux.de/en/news/id/39405/people-power-an-emergent-political-movement-in-uganda|access-date=2026-03-21|website=www.rosalux.de|language=en}}</ref>.
=== Ebyali mu by'akalulu ka Arua ak'okujjuza ekifo ekitalimu mukiise ===
Nga 14 Omwezi ogwomunaana mu 2018, abawagizi b'omubaka wa paalamenti eyajja ku bwa namunigina nga talina kibiina [[Kassiano Wadri]] kigambibwa baasiikiriza ne balumba oluseregende lw'emmotoka za pulezidenti Museveni mu kabuga k'omubukiika ddyo bwa [[Arua]] okuliraana [[Gulu]]. Emmotoka ya Museveni baagikuba amayinja, nekireetawo obutabanguko wakati wa ab'ebyokwerinda n'abaali beekalakaasa.<ref>{{Cite web |date=2018-08-15 |title=You will pay! Museveni lashes at Bobi Wine, Wadri over Arua chaos |url=https://pmldaily.com/news/2018/08/you-will-pay-museveni-lashes-at-bobi-wine-wadri-over-arua-chaos.html |access-date=2026-08-27 |website=PML Daily |language=en-US}}</ref> Oluvannyuma, Kyagulanyi, eyali asinga okwogerera Museveni amafuukuule yakyasanguza ng'ayita ku mikutu gye gimukwanira wala nga poliisi bweyali ekubye amasasi ku mmotoka ye ng'egenderedde, n'etta ddereeva we. Kyagulanyi yali akakasizza obuwagizi bwe eri Wadri eyali avuganya oyo Museveni gweyali ataddewo mu butongole mu.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.sde.co.ke/article/2001291861/uganda-mp-bobi-wine-missing-as-driver-is-shot-dead-by-police |access-date=2022-11-28 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927002736/https://www.sde.co.ke/article/2001291861/uganda-mp-bobi-wine-missing-as-driver-is-shot-dead-by-police |url-status=dead }}</ref> Museveni mu lujjudde yanenya Bobi wine ku byaliwo.
Kyagulanyi yakwatibwa nga 15 ogwomunaana mu 2018 ng'avunaanibwa olw'okubeera n'eby'okulwanyisa ebitaali mu mateeka wamu n'okukunga obweguguungo,<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Bobi Wine faces treason charges |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-06 |website=New Vision}}</ref> oluvannyuma yaleetebwa mu maaso g'ekkooti y'amaggye, n'avunaanibwa n'abaali baleteddwa egulo lumi olunaku olwaddako. Amawulire ga ''The Times'' gaafulumya nga Kyagulanyi bweyali alabika ng'eyali akubiddwa nga tanatwalibwa mu kkooti.<ref>{{Cite book |date=2026-07-27 |title=The Times |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Times&oldid=1366415694 |language=en}}</ref> Loodi Meeya wa Kampala [[Erias Lukwago]], munamateeka y'abadde akiikirira ababaka ba palamenti ababeera bakwatiddwa nebagalirwa mu makomera yagamba obulamu bwa Kyagulanyi embeera gyebwalimu yali yeeralikiriza, nga yali yeetaaga obujanjabi obw'omunambiro.<ref>{{Cite web |last=GROUP |first=NTV KENYA-NATION MEDIA |title=NTV Kenya - ntvkenya.co.ke for your latest news, podcasts, music, sports and entertainment shows cutting across generations |url=https://ntvkenya.co.ke/ |access-date=2026-08-06 |website=NTV Kenya |language=en-GB}}</ref> Gavumenti eyongedde okwegaana ebigambibwa okuba nga yali yamutulugunya. [[Kizza Besigye]] eyali akulira oludda oluvuganya yayita olukungaana lw'abanamawulire mweyasabira okuteebwa kw'ababaka abaali baakwatibwa.<ref name="jazeera">{{Cite web |last=Akumu |first=Patience |title=‘State’s response to make Bobi Wine even more popular’ |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/8/22/bobi-wines-arrest-and-what-it-could-mean-for-uganda |access-date=2026-08-27 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>
Obwegugungo bwebwatandika okweyongera mu Uganda nga busaba okuteebwa kwa Kyagulanyi, nekituuka n'okwongera ebugumu mu byali byogerwako mu palamenti ya Uganda, abasala emisango mu Uganda bagyayo byebaali bajuza nga byebavunaana Kyagulanyi omulundi ogw'okubiri gweyali alabiseeko mu kkooti y'amaggye gyebakirizaamu abantu nga 23 Ogwomunaana mu 2018. Abasala emisango baalaga nga bwebaaliu bagenda okufuna byebamuvunaana mu kkooti y'abantu babulijjo okusobola okuwozesa omubaka wa palamenti.<ref>{{Cite web |last=Orinde |first=Hillary |title=Uganda drops charges against Bobi Wine |url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001293078/uganda-drops-charges-against-bobi-wine |access-date=2026-08-06 |website=The Standard |language=en}}</ref>Ng'amazze okuteebwa, Kyagulanyi yaddamu n'akwatibwa nebamuvunaana mu kkooti y'abantu babuliijo olw'okulya munsi ye olukwe.<ref>{{Cite news |date=2018-08-23 |title=Uganda's Bobi Wine: Pop star MP charged with treason |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-45282125 |access-date=2026-08-06 |language=en-GB}}</ref> Mu Gwomwenda mu 2018, Kyagulanyi, yateebwa ng'alindirira kuwozesebwa era n'atambula okugenda mu Amerika okujanjabibwa ebiwundu byeyali yafuna bweyali akwatiddwa n'agalirwa mu kkomera.<ref name=":2">{{Cite news |last=Staff |date=2018-09-02 |title=Pop-star politician Bobi Wine reaches US after Uganda 'torture' |url=https://www.theguardian.com/world/2018/sep/02/pop-star-politician-bobi-wine-reaches-us-after-uganda-torture |access-date=2026-08-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Gavumenti ya Uganda yawera abawagizi bbe okukola enkungaana ez'ekika kyonna okuviira ddala kulunaki lweyali atereddwa, n'okutuusa kulunaku lweyali agenda okukomawo ng'ava mu Amerika.<ref name=":3">{{Cite news |last=Busari |first=Bukola Adebayo,Stephanie |date=2018-09-19 |title=Uganda bans supporters of Bobi Wine from gathering ahead of his return {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2018/09/19/africa/bobi-wine-returns-after-treatment-intl/index.html |access-date=2026-08-06 |work=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Staff |date=2018-09-02 |title=Pop-star politician Bobi Wine reaches US after Uganda 'torture' |url=https://www.theguardian.com/world/2018/sep/02/pop-star-politician-bobi-wine-reaches-us-after-uganda-torture |access-date=2026-11-05 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>Oluvannyuma yayogerako eri abawagizi bbe mu lukungaana lwebaaliko wabweru w'amakaage bweyali akomyewo mu Uganda nga 20 Ogwomwenda mu 2018.<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=Mwesigwa |first2=Alon |last3=correspondent |first3=Jason Burke Africa |date=2018-09-20 |title=Uganda's pop star politician addresses jubilant crowds on return from US |url=https://www.theguardian.com/world/2018/sep/20/uganda-pop-star-politician-bobi-wine-returns-us |access-date=2026-08-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>
Mu Gwomunaana mu 2019, Kyagulanyi yavunaanibwa ogw'okwagala okumalako mirembe okunyiza ssaako n'okweyisa ku pulezidenti Museveni mungeri embi, webaali mu [[Arua (disitulikit)|Arua]] mu mwaka ogwali guyise.Okuvunaanibwa kwajja olunaku lumu oluvannyuma lw'okufa kwa Ziggy Wine, munayuganda mune eyali omuyimbi ng'era mwesiimbu eri Museveni, eyawambibwa abantu abatamannyikibwa nebamutulugunya.<ref>{{Cite web |title=Uganda's Wine charged with 'annoying' the president |url=https://www.dw.com/en/ugandas-bobi-wine-charged-with-annoying-the-president/a-49922185 |access-date=2026-08-06 |website=dw.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-08-06 |title=Bobi Wine charged with 'annoying' Uganda's Museveni |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-49247860 |access-date=2026-08-06 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref>
=== Okwegugunga nga bawakanya emisolo egyali gitereddwa ku mikutu gimukwanira wala ===
Nga 22 Ogwokuna mu 2019, Kyagulanyi yakwatibwa nebamugalira bweyai ayagala okugenda ku kivulu ekyali kitegekeddwa mu baala ly'obwa nnanyini erimu mu bukiika kkono bwa Kampala, ekyasazibwamu poliisi.<ref>{{Cite news |last=France-Presse |first=Agence |date=2019-04-22 |title=Ugandan police detain Bobi Wine and fire teargas at supporters |url=https://www.theguardian.com/world/2019/apr/22/uganda-police-detain-bobi-wine-fire-teargas-fans |access-date=2026-08-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Baali bamulumiriza okubeera nga yakulembera okwegugunga mu kibuga mu mwaka ogwali guyise nga tafunye lukusa kuva eri poliisi; tokwegugunga kuno kwaliwo nga kuwakanya omusolo ogwali gutereddwa ku mikutu gimukwanira wala egyatandika mu Gwomusanvu mu 2018.<ref>{{Cite news |title=Bobi Wine leads Ugandans in protest against social media tax |url=https://www.the-star.co.ke/news/2018-07-11-bobi-wine-leads-ugandans-in-protest-against-social-media-tax/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20231116203518/https://www.the-star.co.ke/news/2018-07-11-bobi-wine-leads-ugandans-in-protest-against-social-media-tax/ |archive-date=2023-11-16 |access-date=2026-11-05 |work=The Star |language=en-KE}}</ref><ref name="aljazeera">{{Cite web |last=Agencies |first=N |title=Ugandan pop star opposition MP Bobi Wine arrested again |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/4/29/ugandan-pop-star-opposition-mp-bobi-wine-arrested-again |access-date=2026-11-06 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Nga 29 Ogwokuna mu 2019, bweyali agenda ku woofiisi ezikola ku by'okunoonyereza ku bumennyi bw'amateeka n'obuzi bw'emisango mungeri y'okuwa okuyitibwa kwe ekitiibwa n'okwogera ku by'okusazaamu ekivulu, Kyagulanyi neera baddamu nebamukwata era nebautwala mu kkooti ya Buganda Road, gyeyavunaanibwa okugaana okusa ekitiibwa mi mirimu gy'eggwanga n'amateeka era nebamusindika mu komera e Luzira okutuusa bweyagibwayo ng'alindirira kuwuliriza kuwozesebwa kwe nga 2 Ogwokutaano. Mu byayogerwa olunaku oluddako, ekibiina ky'ensi yonna ekirwana okulaba nga kikuuma eddembe ly'abantu, ky<nowiki>'asaba okuteebwa kwe mu bunaambiro, era nekikubiriza gavumenti ya Uganda ''okulekeraawo okukozesa mungeri eswaza okugezaako okusirisa oyo abeera agivumirira''</nowiki>.<ref>{{Cite web |date=2019-04-30 |title=Free Bobi Wine immediately |url=https://www.amnesty.org/en/latest/press-release/2019/04/uganda-detention-of-bobi-wine-is-a-shameless-attempt-to-silence-dissent/ |access-date=2026-08-06 |website=Amnesty International |language=en}}</ref> Kulunaku lw'okuwozesebwa, lwakolebwa ku lukungaana olwali olwa vidiyo nga lwerwasokera ddala mu byafaayo by'amateeka ga Uganda, Kyagulanyi yakirizibwa okuteebwa, nga warindirira okuwozesebwa era n'ateebwa okuva mu kkomera, wabula ng'ekkooti yamuwera okubeerako okwegugunga kwonna kw'ategeka nga tekuli mu mateekawith the court also arring him from holding unlawful demonstrations.<ref>{{Cite web |last=inbox |first=Get the stories shaping East Africa-delivered straight to your |date=2020-07-06 |title=Ugandan court grants Bobi Wine bail |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/ugandan-court-grants-bobi-wine-bail-1417112 |access-date=2026-08-06 |website=The EastAfrican |language=en}}</ref>
=== Okulonda kwa pulezidenti mu 2021 ===
Nga 24 Ogwomusanvu mu 2019, Kyagulanyi yalangirira nga bweyali agenda okwesimbawo mu ku londa kwa bonna ku bwa pulezidenti mu 2021.<ref>{{Cite news |title=Uganda's Bobi Wine Formally Announces Presidential Bid |url=https://www.voanews.com/africa/ugandas-bobi-wine-formally-announces-presidential-bid |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129225032/https://www.voanews.com/africa/ugandas-bobi-wine-formally-announces-presidential-bid |archive-date=2021-01-29 |access-date=2026-08-06 |work=Voice of America |language=en |url-status=live }}</ref> Nga 22 Ogwomusanvu mu 2020, yalangirira nga bweyali yeegase ku kibiina ky'eby'obuvuzi ekimannyikiddwa nga [[National Unity Platform]], era n'alondebwa okubeera pulezidenti wakyo era eyali agenda okukikwatira bendera ng'agenda okwesimbawo ku bwa pulezidenti bwa Uganda mu kulonda kwabonna okwali kugenda okubeerawo mu Gwokubiri mu 2021.<ref>{{Cite web |title=2021 Polls: Bobi Wine to Run for Presidency under National Unity Platform Political Party – Online news from Uganda and the East African region – SoftPower News |url=https://www.softpower.ug/2021-polls-bobi-wine-to-run-for-presidency-under-national-unity-platform-political-party/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727045317/https://www.softpower.ug/2021-polls-bobi-wine-to-run-for-presidency-under-national-unity-platform-political-party/ |archive-date=2020-07-27 |access-date=2026-08-06 |website=www.softpower.ug |language=en-US |url-status=live }}</ref> Kyagulanyi yali alondeddwa okwesimbawo mu woofiisi eyali esinga okubeera eyawagulu ey'okubeera pulezidenti nga 3 Ogwokuminoogumu mu 2020. Mu kaseera katono nnyo nga bamazze okumulonda, Kyagulanyi yakwatibwa poliisi y'amaggye.<ref>{{Cite web |last=Al Jazeera English |date=2020-11-03 |title=Uganda’s Bobi Wine arrested after presidential nomination: Party |url=https://www.youtube.com/watch?v=rUETRakzDic |access-date=2026-08-06}}</ref>
Nga 6 Ogwekuminoogumu mu 2020, yatongoza byeyali agenda okukola bweyali mu kakuyege e [[Mbarara (disitulikit)|Mbarara]] mu bugwanjuba bwa Uganda nga bweyali agenda okwesimbawo oluvannyuma lw'abadukanya eggwanga okuyimiriza ekibiina kye ekya [[National Unity Platform|NUP]] webotolooza woofiisi zabwe ne poliisi wamu n'amaggye, nebamulemesa okutongoreza eyo byeyali agenda okukola nga bwebaali bakitegese.<ref>{{Cite web |title=Bobi Wine to Unveil manifesto in Museveni's Region |url=https://www.fastobserver.com/2020/11/bobi-wine-to-unveil-manifesto-in.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120030502/https://www.fastobserver.com/2020/11/bobi-wine-to-unveil-manifesto-in.html |archive-date=2021-01-20 |access-date=2026-08-06 |website=www.fastobserver.com |language=en}}</ref>
Nga 11veOgwekuminoogumu mu, Ssentamu was yakaatibwa mu disitulikiti y'e Luuka mu buvanjuba bwa Uganda n'agalirwa ku poliisi y'e Nalufenya mu [[Jinja (disitulikit)|Jinja]] okumala enaku satu. Okusinziira ku lupapula lw'amawulire olwa 'Daily Monitor', "Poliisi yawayiriza Omukulu Kyagulanyi olw'okubeeta n'abawagizi abasoba mu 200 abaali bakiriizbwa akakiiko akavuunaanyizibwa ku by'okulonda mu Uganda okusobola okutangira okusaasaana kwa Covid-19."<ref>{{Cite web |date=2020-11-18 |title=Bobi Wine arrested in Luuka |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/bobi-wine-arrested-in-luuka-3202494 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref>
His aatibwa kwe kwavirako okwekalakaasa okwali kwetoloodde eggwanga lyonna nadala mu bitundu bya la, [[Masaka]], Jinja, [[Mukono (disitulikit)|Mukono]], [[Mbale (disitulikit)|Mbale]] ne Wakiso. Wadde nga poliisi ya Uganda yali ekikatiriza nti abantu 54 beebaali batiddwa, abalwanirizi b'eddembe ly'abantu baali bagamba omuwendo gwalinya ngera kusuka mu bantu 100 abaali batemuddwa nga n'abalala baafuna ebisago<ref>{{Cite web |date=2021-11-20 |title=November riots: How victims were killed |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/november-riots-how-victims-were-killed-3625394 |access-date=2026-11-05 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Agencies |first=N |title=Deadly Uganda protests over Bobi Wine’s arrest |url=https://www.aljazeera.com/gallery/2020/11/19/in-pictures-violence-in-uganda |access-date=2026-11-05 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>.
Abantu abasuka 2000 beebakwatibwa nebagarirwa mu kkomera mu bwegugungo obwali buyitiridde.<ref>{{Cite news |last=Athumani |first=Halima |last2=Wroughton |first2=Lesley |date=2020-11-20 |title=37 dead in Uganda protests after arrest of presidential candidate Bobi Wine |url=https://www.washingtonpost.com/world/africa/uganda-protests-bobi-wine/2020/11/20/efe106ec-2aa6-11eb-9c21-3cc501d0981f_story.html |access-date=2026-08-06 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-11-20 |title=Death toll at 37 in Uganda unrest after Bobi Wine's arrest |url=https://apnews.com/article/bobi-wine-kampala-health-elections-coronavirus-pandemic-5e0f669f868431ace6102162b7fa4e8a |access-date=2026-08-06 |website=AP News |language=en}}</ref>
Omukuumi wa Wine, Francis Senteza yatibwa nga 27 mu Gwekumineebiri mu 2020, oluvannyuma lw'okutomerwa ekimmotoka kya poliisi y'amaggye. Yalumbibwa bweyali agezaako okutwala munamawulire eyali alumiziddwa n'omukka ogubalagala mungeri embi ennyo mu bukuubagano obwaliwo mukusooka wakati poliisi n'ekibinja ky'abawagizi ba Bobi Wine.Munamawulire omulala yafuna ebisago munsonga eno.<ref>{{Cite web |last=Agencies |first=N |title=Bobi Wine says bodyguard killed in violence ahead of poll |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/12/27/uganda-bobi-wine-says-bodyguard-kill-in-election-violence |access-date=2026-11-06 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>
Nga 16 Ogwolubereberye, akakiiko akavunaanyizibwa ku by'okulondesa mu UIganda kaalangirira nga Museveni bweyali awangudde okulonda n'obululu 58,6 ku 100. Wine yagaana okukiriziganya neebyali bivudde mu kulonda kuno, ng'agamba kwekukyasinze okubeera nga tekwali kwesiimbu mu byafaayo bya Uganda.<ref>{{Cite web |title=Museveni declared winner of disputed Uganda presidential election |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/1/16/ugandas-museveni-declared-winner-of-presidential-election |access-date=2026-08-06 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>
Wine yagalirwa mu maka gge nga takirizibwa kutambula nga 15 Ogwolubereberye, akaseera katono nnyo oluvannyuma lw'okusuula akalulu kke ak'okulonda kwa bonna ak'obwa pulezidenti. Amaggye geetoloola amaka gge nga tegakiriza muntu yenna kuyingira oba kufuluma okumala enaku ezaali ziwerako, wadde Wine y'agamba nga ng'emere bweyali emuweddeko. Omubaka wa Amerika mu Uganda, Natalie E. Brown yali takirizibwa kukyalira wadde okumulekera emere, kuba amagye gaali gaziyiza okuseregendde lw'emmotoka zze.<ref>{{Cite news |last=McSweeney |first=Eoin |date=2021-01-19 |title=US ambassador blocked from visiting Bobi Wine as official warns ‘don’t cry for Ugandans’ {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2021/01/19/africa/us-embassy-uganda-wine-intl/index.html |access-date=2026-08-06 |work=CNN |language=en}}</ref> Wine yateebwa nga 26 Ogwolubereberye oluvannyuma lwa kkooti ya Uganda enkulu okulagira ebitongole by'eby'ekwolinda okukomekereza okugalirwakwe mu nnyumba.<ref>{{Cite news |last=McSweeney |first=Eoin |date=2021-01-26 |title=Uganda security forces withdraw from Bobi Wine’s home {{!}} CNN |url=https://www.cnn.com/2021/01/26/africa/bobi-wine-free-house-arrest-intl/index.html |access-date=2026-08-06 |work=CNN |language=en}}</ref> Nga 1 Ogwokubbiri, Wine yawakanya okulonda kwa 2021 mu kkooti, naye oluvannyuma yalagira banamateeka bbe okugyayo omusango ng'agamba abalamuzi baali bagenda kugusala mungeri etaali neesiimbu, oluvannyuma lw'omulamuzi omukulu okulabibwako mu bifannanyi ne pulezidenti Museveni, eyali agenda okukiikiriza ekibiina ekyali kiwawabibwa mu kkooti.
== Emirimu gy'okuyamba abantu ==
Kyagulanyi ayambye pulojekiti ez'enjawulo ezitereddwa munkola okuyamba okulakulanya embeera y'abaavu.<ref name="Good">{{Cite news |title=Bobi giving back to the hands that lifted him up |url=https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1306334/bobi-giving-hands-lifted |archive-url=https://web.archive.org/web/20190110182446/https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1306334/bobi-giving-hands-lifted |archive-date=2019-01-10 |access-date=2026-08-06 |work=www.newvision.co.ug}}</ref> Mu 2012, yatandika kakuyege kw'okutumbuula okwongera okulongoosa amalwaliro okwabuli kiseera, eby'obuyonjo, okukungaanya kasasiro oba obutamu mansa buli wamu n'okunaaba engalo okusobola okwewala enddwadde.<ref name="Clean">{{Cite web |last=Lydia Nabakooza |date=2012-09-30 |title=The september General clean up Kampala Uganda |url=https://www.youtube.com/watch?v=7LbIBheR83c |access-date=2026-08-06}}</ref> Vidiyo y'okumukutu gwa YouTube okuva mu Gwomwenda mu2012 eraga nga yeegase ku Loodi meeya wa Kampala [[Erias Lukwago]] mu kulongoosa Kamwookya, enzigota z'omulirwaano Kyagulanyi gyeyakulira.<ref name="Clean" /> Omwaka gwegumu, yawaayo ssente z'okuzimba kabuyonjo n'omukutu oguyaba okutambuza amazzi mu Kisenyi II, enzigota za Kampala olupapula lwa ''New Vision'' lwerwanyonyola okubera nga lwali lujudde obucaafu, obuzimbe obwazimbibwa obubi nga mubeeramu abantu abaavu, eby'obulamu obuyonjo nga bubi nga tebalina na buyambi bumala." Kyagulanyi yanyonyola nti yasalawo okukwata ku pulojekiti eno kubanga bano bantu bbe, nga wadde n'agenda wa, gano gajja kusigala nga ge makaage "<ref name="Good" />
Akubye ne kakuyege w'okulwanyisa omusujja gw'ensiri, ng'alina byeyawaayo mu ddwaliro lya Nakasongola Health Centre, wamu n'okulaga ebijuliziddwa eri obulwadde buno mu nnyimba zze.<ref name="Mom">{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2014-04-24 |title=Bobi Wine In Campaign Against Malaria |url=https://bigeye.ug/bobi-wine-campaign-malaria/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref>
Mu Gwomunaana mu 2013, Kyagulanyi yakyalira enkaambi y'abanoonyi boobubuddamu mu disitulikiti y'e Bundibugyo ng'ali n'abakiise okuva mu kitongole ekyamba abaana ekya Save the Children, United Nations High Commissioner for Refugees, n'ekya Red Cross, tokuwaayo ssenye n'ebikozesebwa.<ref>{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2013-08-14 |title=Bobi WINE in Bundibugyo Charity Drive |url=https://bigeye.ug/bobi-wine-in-bundibugyo-charity-drive/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref> Mu mwezi ogwaddako, yatumibwa omubaka eyali amannyi eky'ekizadde aba Twaweza, ekitongole ky'obwanakyewa ekiteeka esira ku byenjigiriza n'okwenyigiramu kw'abanaansi mu Buvanjuba bwa Afrika; obubaka bwe mu nkolagana eno bwali bwakutumbuula omuzadde ow'obuvunaanyizibwa era afaayo eri abawagizi bbe abanayuganda. Mu kagyojigyoji w'ebibuuzo gweyabuuzibwa ku bikwatagana ku pulojekiti eno, yagamba nti, " eby'enjigiriza byebisobola okukyuusa entambula y'eggwanga era ng'omuyimbi ate nga taata, nzikiriza nti tusobola okuleetawo enkyuka kyuka mu by'okuyigiriza bw'abaana bafe."<ref name="Ed">{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Bobi Wine appointed parenting ambassador |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-06 |website=New Vision}}</ref>
Mu 2014, Kyagulanyi yatuumibwa omubaka wa kakuyege eyali ow'okutaasa abaana ku lwabuli ombu, nga yeegata ku ttiimu y'abanayuganda abayimbi 14 abaakwata oluyimba olw'enjawulo ne vidiyo eyali ekwata ku by'okuzaalisa wamu n'eby'obulamu bw'abaana. Abayimbi abalala abaali mu vidiyo eno kwaliko; [[Jose Chameleone]], Radio ne Weasel, abakola ekibiina kya [[Goodlyfe Crew]].<ref>{{Cite web |title=Leading Music Artists Produce New Campaign Song in Uganda {{!}} EVERY ONE |url=https://everyone.savethechildren.net/articles/leading-music-artists-produce-new-campaign-song-uganda |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002910/https://everyone.savethechildren.net/articles/leading-music-artists-produce-new-campaign-song-uganda |archive-date=2018-08-25 |access-date=2026-08-06 |website=everyone.savethechildren.net |language=en}}</ref> Kyagulanyi ne mukyala we Barbara batambudde amalwaliro mangi okwetoloola Uganda omubadde eddwaliro ly'e Nakaseke, nga basisinkana abazaalisa n'abavunaanyizibwa ku by'obulamu okusobola okubunyisa kakuyege ono mu bantu.<ref name="Mom" /> Taasa abaana yamutwala mu bitundu ebirala ng'atambuza kakuyege ono omwali, ekifo ky'abanoonyi boobubuddamu ekya Nyumanzi Refugee Settlement mu Bukiika ddyo bwa Bugwanjuba bwa Uganda ku lw'abantu ba Sudan y'omu Bukiika kkono.<ref>{{Cite web |title=New Vision |url=https://www.newvision.co.ug/news/655590-bobi-wine-thrills-south-sudanese-refugees.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120201542/https://www.newvision.co.ug/news/655590-bobi-wine-thrills-south-sudanese-refugees.html |archive-date=2025-01-20 |access-date=2026-08-06 |website=www.newvision.co.ug |language=en |url-status=live }}</ref>
Esaawa eno, Bobi Wine yemuyima w'ekitongola ky'obwa nakyewa ekivunaanyiziba ku by'abawala n'abaana abazaala nga bato ekiyitibwa 'Caring Hearts Uganda', ekyatandikibwawo mukyala we Barbie Kyagulanyi. Ebikwata ku Caring Hearts Uganda - ekitongole ekitafa ku bya kukola magoba ku lw'ensonga z'obulamu bw'abakyala mu Uganda . Endaga ya Bobiwine eyalina okubeerawo nga 8 Ogwekumi mu 2022 yasazibwamu gavumenti ya UNITED ARAB EMIRATES olw'ensonga ezitategerekeka, bweyali yakatuuka yakwatibwa n'agalirwa ku kisaawe ky'e Dubai eky'ennyonyi okumala esaawa 10, wabula oluvannyuma yateebwa n'ayogerako eri abawagizi bbe, okwongerwayo kw'olulaga luno kwali kutegeeza nti banayuganda abaali bakonkomalidde mu United Arab Emirates baalina okukomezebwawo mu ggwanga lyabwe.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://timesuganda.com/bobi-wine-show-in-dubai-is-cancelled/ |access-date=2022-11-28 |archive-date=2022-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014040519/https://timesuganda.com/bobi-wine-show-in-dubai-is-cancelled/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://celebpatrol.com/confirmed-bobi-wines-show-in-dubai-cancelled-he-reveals-why/ |access-date=2023-06-27 |archive-date=2023-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207112717/https://celebpatrol.com/confirmed-bobi-wines-show-in-dubai-cancelled-he-reveals-why/ |url-status=dead }}</ref>
== Obutakaanya ==
Kyagulanyi ayogera butereevu ewatali kwekwekerera ku bikwatagana ku by'obufuzi n'ebeera y'abantu mu Uganda, ekiretawo obutakaanya.Okutuusa mu Gwolubereberye mu 2019, yalina obutakaanya obwali tebukoma ne munayuganda mune omuyimbi [[Bebe Cool]], ayimbye mu kuwagira pulezidenti Museveni ne NRM, ng'ate Kyagulanyi abadde mu kuwagira oludda oluvuganya.<ref name="bigeye.ug">{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2016-02-22 |title=Bebe Cool fans forsake him over politics, and join Bobi Wine. |url=https://bigeye.ug/bebe-cool-fans-forsake-him-over-politics-and-join-bobi-wine/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref><ref name="bigeye.ug"/>
Mu Gwomusanvu mu 2014, kyalangirirwa nti Kyagulanyi yali wakuyimbira mu Bungereza mu kifo ekiyitibwa The Drum Arts Centre mu Birmingham ne [[Troxy]] mu London.<ref>{{Cite web |last=Roberts |first=Scott |date=2014-07-24 |title=Anti-gay Ugandan singer due to perform in Birmingham and London |url=https://www.thepinknews.com/2014/07/24/anti-gay-ugandan-singer-due-to-perform-in-birmingham-and-london/ |access-date=2026-08-06 |website=PinkNews {{!}} Latest lesbian, gay, bi and trans news {{!}} LGBTQ+ news |language=en-US}}</ref> Kino kyaletera okukiwera olw'ebigambo byeyali akozesa nga byogera ku buli bwebisiyaga.<ref>{{Cite web |last=Nabaasa |first=Monica |date=2014-07-28 |title=Bobi Wine UK Performance Faces Resistance |url=https://chimpreports.com/bobi-wine-to-be-banned-from-performing-in-uk/ |access-date=2026-08-06 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref> Ebifo byombi byasazaamu okulabikako kwa Kyagulanyi.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.gaystarnews.com/article/%E2%80%98burn-gays%E2%80%99-rapper-axed-uk-venues290714 |access-date=2023-06-27 |archive-date=2022-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815105138/https://www.gaystarnews.com/article/%E2%80%98burn-gays%E2%80%99-rapper-axed-uk-venues290714/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |last=Lockley |first=Mike |date=2014-07-29 |title=Anti-gay rapper banned from Birmingham venue over homophobic lyrics |url=https://www.birminghammail.co.uk/news/midlands-news/drum-arts-centre-aston-cancels-7525289 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260309075347/https://www.birminghammail.co.uk/news/midlands-news/drum-arts-centre-aston-cancels-7525289 |archive-date=2026-03-09 |access-date=2026-08-06 |work=Birmingham Live |language=en-GB |url-status=live }}</ref> Mu kiwandiiko ky'Ogwokutaano mu 2016 ekyali ku mukutu gwa 'Twitter' omwalimu okuwanyisiganya na'aba ULC Monastery LGBTI, ekibiina ky'abakiririza mu diini y'obukatuliki kyatumbuula okuwagira eri aba LGBT, Kyagulanyi yagamba nga bweyali avudde mungeri gyeyali awandiise eri abantu abalya ebisiyaga, naye nga teyalambululula bulungi nti oba endowooza zze eri abali b'ebisiyaga yali ekyuse.<ref>{{Cite web |last=The Reverend Randy P. Orso [@ULCMLGBTI] |title=@HEBobiwine You recently met with the USA Amb. Malac, have you renounced violence toward the LGBT community in Uganda? |url=https://x.com/ULCMLGBTI/status/735354249186578432 |access-date=2026-08-06 |website=Twitter}}</ref>
Mu 2015, Kyagulanyi yalwanirira obwakabaka bwa [[Buganda]] mulujude bwebwali busonda ssente ekintu ekyavumirirwa Sheikh Muzaata n'akyogerako ebigambo ebibi, nekitandikawo olutalo lw'ebigambo.<ref name=":0">{{Cite web |last=Aine |first=Kim |date=2015-03-23 |title=Bobi Wine Warns of War with Muzaata |url=https://chimpreports.com/bobi-wine-warns-of-war-with-muzaata/ |access-date=2026-08-06 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref> Kyagulanyi ebiseera esinga abadde amannyikiddwa nga ''Omubanda wa Kabaka'' ku lw'engeri gy'ali omwesimbu n'okwagala Kabaka wa Buganda.<ref name="observer">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=17190:bobi-wine-dumped-law-for-music |access-date=2022-11-28 |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128175019/https://www.observer.ug/component/content/article?id=17190:bobi-wine-dumped-law-for-music |url-status=dead }}</ref>
n AGwokupa mu 6, wheekyuma kya Uganda kyokka ekiyamba mu kujanjaba obulnadde bwa kookolo e Mulago mu Uganda bwekyayononeka, Kyagulaunyi yakulemberamu mu kubunyisa obutali bumativu bw'abantu kungeri abakungu gyebalwawo okwanukula kunsonga eno, n'avumirira ne gavumenti okubeera nga tefaayo wekituuka ku by'obulamu bw'abantu, n'avuganya abakulembezze b'eggwanga ku ky'okukozesa obulungi omusolo oguweebwa banaansi.<ref>{{Cite web |date=2021-01-16 |title=Mulago cancer machine breaks down |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/mulago-cancer-machine-breaks-down-1645902 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=ivan |first=sewakiryanga |title=Bobi wine to raise money for Cancer Machine! {{!}} Campusjuice |url=http://mycampusjuice.com/2016/04/11/bobi-wine-to-raise-money-for-cancer-machine/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171030150642/http://mycampusjuice.com/2016/04/11/bobi-wine-to-raise-money-for-cancer-machine/ |archive-date=2017-10-30 |access-date=2026-08-06 |website=mycampusjuice.com |language=en-US}}</ref>
Okuyita mu kaseera k'okulonda kwa 2015 ne 2016, Kyagulanyi esira ly'obubaka bwe yaliteeka ku bya kuwagira ndowooza za njawulo.<ref>{{Cite web |date=2016-02-16 |title=BBC Interviews Bobi Wine, Calls For Peace During Elections |url=https://www.howwe.ug/news/entertainment/10661/bobi-wine-has-today-been-interviewed-by-bbc-world-service |access-date=2026-08-06 |website=www.howwe.ug |language=en}}</ref> Omulanga gwa Kyagulanyi eri abantu gwali gwakakuyege wa kulaba nga gavumenti etereeza eby'obufuzi n'embeera y'abantu mu kulonda kwa 2016, n'ennyimba nga "Dembe", lwaleeta eneeyisa ezitali zimu okuva mu byali byetaagwa mu by'obufuzi bwa Uganda. Mu kaseera kano, [[Uganda Communications Commission|ekitongole kya Uganda ekivunaanyizibwa ku bifulumizibwa ku mpewo]] kyegaana nga bwekyaali kiweze oluyimba lwa "Dembe" okuva ku mikutu gya leediyo.<ref>{{Cite web |date=2021-01-16 |title=UCC denies banning Bobi Wine Dembe song |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/ucc-denies-banning-bobi-wine-dembe-song-1635916 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref> Oluvannyuma lw'emyezi esatu ng'okulonda kuwedde, omubaka wa Amerika mu Uganda Deborah R. Malac yayaniriza Kyagulanyi ku kabaga k'abakungu akaali ku kitebe, n'agamba nti ono yali ayambye okukyusa abavubuka b'eggwanga.<ref>{{Cite web |last=BigEyeUg3 |date=2016-05-25 |title=PHOTO: Bobi Wine and his wife hang out with US Ambassador |url=https://bigeye.ug/bobi-wine-and-his-wife-hang-out-with-us-ambassador/ |access-date=2026-08-06 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref>
Gavumenti ya Uganda bweyagyako emikutu gimukwanira wala mu kaseera k'okulonda kwa 2016, Kyagulanyi yakoseza gw'obwanannyini ogwa virtual private network okuwanikayo obutali bumativu eri okugalibwawo kw'eby'empuliziganya ku mukutu gwe ogwa 'Facebook' nga bw'alaga nga gavumenti bweyasigala ng'ekozesa emikutu gimukwanira wala gyebaali batandise.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://chano8.com/being-on-social-media-is-an-ultimate-act-of-defiance-bobi-wine/ |access-date=2022-11-28 |archive-date=2018-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002511/http://chano8.com/being-on-social-media-is-an-ultimate-act-of-defiance-bobi-wine/ |url-status=dead }}</ref> Kyagulanyi oluvannyuma yalondebwa ng'omu ku baali bagenda okwogera kunsonga y'eddembe kulunaku lw'okwolesa eddembe World Press Freedom Day mu Kampala mu Gwokutaana mu 2016.<ref>{{Cite web |title=Ugandan Artistes Criticize State Limitation of their Expression {{!}} ChimpReports |url=http://chimpreports.com/entertainment/ugandan-artistes-criticize-state-limitation-of-their-expression/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506005857/http://chimpreports.com/entertainment/ugandan-artistes-criticize-state-limitation-of-their-expression/ |archive-date=2016-05-06 |access-date=2026-11-05 |website=chimpreports.com |language=en-US}}</ref> Mu Gwokusatu mu 2016, yalwanirira eddembe lyabanyimbi bane abamuvuganya okwolesa endowooza zaabwe nti Kyagulanyi nga ye taziwagira.<ref>{{Cite web |date=2021-01-16 |title=Spare artistes from boycott, Bobi Wine appeals to Besigye |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/spare-artistes-from-boycott-bobi-wine-appeals-to-besigye-1643046 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Mu Gwomunaana mu 2020, Kyagulanyi yatwalibwa mu kkooti nga bamulumiriza okufulumya obubaka obukyamu, okwewandiisa ng'akoseza ekifannanyi ekitali kikye n'okukosesa ebipapula ebikyamu ebitali bibye.<ref>{{Cite web |last=URN |date=2020-09-01 |title=Bobi Wine summoned by court over altered age |url=https://observer.ug/news/bobi-wine-summoned-by-court-over-altered-date-of-birth/ |access-date=2026-08-06 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Ruling on Bobi Wine age case for September 28 |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-06 |website=New Vision}}</ref>
Nga 3 Ogwekuminoogumu mu 2020, Kyagulanyi yakwatibwa oluvannyuma lw'abavunaanyizibwa ku by'okulonda bwebamukakasa nga bweyali agenda okwesimbawo mu kulonda kwa bonna okwali kubinda binda Ekiwandiiko ku mukutu gwe ogwa Twitter kyali kigamba yakwatibwa mungeri y'obutabanguko wabweru w'ekifo webaali bamukakasiriza g'eyali agenda okwesimbawo, nebamuziba amaaso okumala akaseera katono era poliisi n'amaggye negamutulugunya.<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=Okriror |first2=Samuel |last3=Kampala |date=2020-11-03 |title=Ugandan singer Bobi Wine arrested after confirmation as election candidate |url=https://www.theguardian.com/world/2020/nov/03/ugandan-singer-bobi-wine-arrested-after-confirmation-as-election-candidate |access-date=2026-08-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>
== Obulamu bwe ==
Bweyali asoma ku [[Makerere University|yunivasite y'e Makerere,]] Kyagulanyi yasisinkana mukyala we, [[Barbie Kyagulanyi|Barbara Itungo,]] nga mubiseera ebya yali muyizi mu siniya ey'omukaaga ku [[Bweranyangi Girls' Senior Secondary School]]. Embaga yabwe yaliwo mu gwomunaana mu 2011 oluvannyuma lw'emyaka 10 nga babeera bombi, ng'era balina abaana banna.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://chano8.com/barbie-and-children-take-bobi-wine-campaigns-to-another-level/ |access-date=2023-06-27 |archive-date=2018-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815164215/http://chano8.com/barbie-and-children-take-bobi-wine-campaigns-to-another-level/ |url-status=dead }}</ref> Kyagulanyi ne famire ye babeera ku kyalo Magere, mu disitulikiti y'e Wakiso, 'ng'era akakasa nti bagenda bonna okulima okusobola okufuna emmere, buli wetuba tusobola. Nga kino nkikola kubanga njagala bayige okubeera mubulamu obwabulijjo, ssi ng'obw'omwana w'omuntu omumannyifu."<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=Vision |title=Bobi Wine rough as a musician, smooth as a father |url=https://www.newvision.co.ugnull/ |access-date=2026-08-06 |website=New Vision}}</ref>
Nga 10 Ogwokubiri mu 2015, taata wa Kyagulanyi yafa oluvannyuma lw'okumala akabanga akawanvu ng'atawanyizibwa ekirwadde kya sukaali.<ref>{{Cite news |title=Bobi Wine's father passes on |url=http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Bobi-Wine-father-passes-on/812796-2619324-i7awa8z/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171023120109/http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Bobi-Wine-father-passes-on/812796-2619324-i7awa8z/index.html |archive-date=2017-10-23 |access-date=2026-08-06 |work=Daily Monitor |language=en-UK}}</ref> Ensonga zno n'okuziika kwasikiriza abakungubaze bangi nga muno mwemwali abakungu ba gavumenti ssaako n'abantu abalala abamannyifu.<ref>{{Cite web |date=2021-01-18 |title=Politics as Bobi Wine’s father is laid to rest |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/politics-as-bobi-wine-s-father-is-laid-to-rest-1600300 |access-date=2026-08-06 |website=Monitor |language=en}}</ref> Nga wayise omwezi gumu, Kyagulanyi yafulumya oluyimba oluyitibwa "Paradiso", olwalimu obubaka obwali bukubiriza abantu okwesiimiza bazadde baabwe nga bakyali balamu.<ref>{{Cite news |title=Bobi hosts fans at Paradiso release |url=http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Bobi-hosts-fans-at-Paradiso-release/-/812796/2654454/-/format/xhtml/-/9mriec/-/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823141842/http://www.monitor.co.ug/artsculture/Entertainment/Bobi-hosts-fans-at-Paradiso-release/-/812796/2654454/-/format/xhtml/-/9mriec/-/index.html |archive-date=2018-08-23 |access-date=2026-08-06 |work=Daily Monitor |language=en-UK}}</ref>
== Awaadi ==
=== Awaadi ne by'alondeddwamu ===
=== Engule endala ===
* 2018 Africanews omuntu asinze mu mwaka<ref>{{Cite web |url=https://www.africanews.com/2019/01/01/uganda-s-bobi-wine-is-2018-africanews-personality-of-the-year// |title=Archive copy |access-date=2023-06-27 |archive-date=2023-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627194720/https://www.africanews.com/2019/01/01/uganda-s-bobi-wine-is-2018-africanews-personality-of-the-year// |url-status=dead }}</ref>
* 2019 ''Foreign Policy'' Abalowooza munsi yonna<ref>{{Cite web |title=Foreign Policy's 100 Global Thinkers |url=https://2019globalthinkers.foreignpolicy.com/ |access-date=2026-08-06 |website=2019 Global Thinkers - Foreign Policy |language=en-US}}</ref>
* 2019 Rainbow/PUSH Awaadi y'abalwaniridde eddembe ly'abantu munsi yonna<ref>{{Cite web |last=Mwarua |first=Douglas |date=2019-07-10 |title=Bobi Wine receives prestigious International Humanitarian Award - Tuko.co.ke |url=https://www.tuko.co.ke/310073-bobi-wine-receives-prestigious-international-humanitarian-award.html |access-date=2026-08-06 |website=www.tuko.co.ke |language=en}}</ref>
* 2019 Friedrich Naumann Foundation Ekirabo ky'eddembe ku lukalo lwa Afrika<ref>{{Cite web |date=2019-12-10 |title=Hon. Robert Kyagulanyi Ssentamu “Bobi Wine” Honoured With Freedom Prize {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/de/pressemitteilung/hon-robert-kyagulanyi-ssentamu-bobi-wine-honoured-freedom-prize |access-date=2026-08-06 |website=www.freiheit.org |language=en}}</ref>
* 2021 Bobi Wine yalangirirwa aba Janzi Awards ng'omuyimbi eyali omutandisi w'emirimu eyasinga
* 2022 Ng'ali wamu ne Ronie Matovu afulumya ennyimba, [[Humphrey Nabimanya]] n'aba Bryan Morel Publications, Bobi Wine yaweebwa awaadi ku anna wansi w'anna awaadi y'okulukalo lwa Afrika muAccra [[Ghana]].
== Ennyimba ze ==
Ennyimba zze ezigibwa ku mikutu.<ref name=":1">{{Cite book |date=2026-08-04 |title=Spotify |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Spotify&oldid=1367670759 |language=en}}</ref>
; Entaambi
* 2015: ''Bobi Wange''
* 2015: ''Hosanah''
* 2015: ''Kansubize''
* 2015: ''Ontabira''
* 2015: ''Sweet''
* 2018: ''Kyarenga''
; Ennyimba eenyimpi wamu n'empaanvu
* 2015: "Ayagala Mulaasi"
* 2017: "Freedom"
* 2018: "Kyarenga"
* 2019: "Tuliyambala Engule"
* 2020: "Corona Virus Alert"
== Ffirimu z'abaddemu ==
* 2008: ''Divisionz''
* 2010: ''Yogera''
* 2015: ''Situka''
* 2016: ''Omubanda wakabaka''
== Ebujuliziddwa ==
<references />
[[Category:Abaazaalibwa mu 1982]]
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Abayimbi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
[[Category:Buganda]]
m3ug75gbry2s4yjp8b1a7p6qcuigi8i
Makerere University, Uganda
0
5834
78115
77463
2026-11-05T19:42:54Z
InternetArchiveBot
6271
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261105) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])
78115
wikitext
text/x-wiki
==Ennyanjula==
[[File:Ssetendekero Makerere.jpg|thumb|Ssetendekero Makerere]]
'''Ssettendekero wa Makerere<ref>Peter Roach, Jane Setter, John Esling, eds., ''Cambridge English Pronouncing Dictionary'' (Cambridge University Press, 2011; {{ISBN|0521765757}}), p. 302.</ref>''', lye ttendekero erisinga obunene<ref name=":1">{{Cite book |last=Maathai |first=Wangari |date=4 September 2007 |title=Unbowed |url=https://archive.org/details/unbowedmemoir0000maat_u6e7 |publisher=Knopf Doubleday Publishing |isbn=9780307275202}}</ref> era nga likwata kyakusatu mu matendekero amakadde ag'ebyengigiriza ebya waggulu. Mu kusooka lyateekebwawo ng'essomero ly'ebyemikono mu 1922. Mu 1963, lyafuuka ettendekero ly'Obuvanjuba bwa Afrika, nga ligaba emisomo egituusa ku ddiguli eziva mu ssetendekero wa London. Mu 1970, University of East Afrika bwe yayawulwamu amatendekero asatu ageetongode, omuli University of Nairobi (Kenya), University of Dar es Salaam (Tanzania), Ssettendekero wa Makerere naye yeetengerera wano mu Uganda. We twogerera, ssettendekero wa Makerere alimu college mwenda ne School emu. Abayizi abalimu bali nga 36,000 ku ddaala lya ddiguli esooka n'abayizi 4,000 ku ddaala lya ddiguli eza waggulu.
Abakulembeze ba Afirika abawerako baatikkirirwa Makerere okuli omukulembeze wa Uganda Milton Obote<ref>{{cite web |last1=State House of Uganda |title=Past Presidents of Uganda |url=https://www.statehouse.go.ug/ |access-date=29 May 2021 |website=State House of Uganda}}</ref>, Julius Nyerere ne Benjamin Mkapa<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Julius-Nyerere|date=29 May 2021|title=Julius Nyerere president of Tanzania|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|author=Encyclopaedia Britannica|access-date=29 May 2021}}</ref> aba Tanzania.
[[File:Benjamin Mkapa 2010-05-07.jpg|thumb|'''Benjamin Mkapa 2010-05-07''']]
Omukulembeze wa Democratic Republic of Congo Joseph Kabila n'omukulembeze wa Kenya mwai kibaki nabo batikirilwa Makerere.
Mu myaka egyaddirira ameefuga ga Uganda, ababawandiisi ab'ettutumu bangi abaawandiika ku nsonga z'ameefuga ga Afrika baavanga oba baakoleranga ku ssettendekero wa Makerere. Mu bawandiisi abo mulimu: Nuruddin Farah, Ali Mazrui, David Rubadiri, Okello Oculi, Ngugi wa Thiongo, John Ruganda, Paul Theroux, v. s. Naipaul ne Peter Nazareth.<ref>{{Cite web |title=Welcome {{!}} Makerere University |url=https://www.mak.ac.ug/ |access-date=2026-08-20 |website=www.mak.ac.ug |archive-date=2025-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425224158/https://www.mak.ac.ug/ |url-status=dead }}</ref>
[[Category:Amatendekero aga waggulu mu Uganda]]
[[Category:Ebyenjigiriza bya Uganda]]
tswfl7iurixqvtshqkjqpl5vrkf8lcb
Okwekenneenya Ebyobufuna(analysisis of Political economy)
0
6845
78121
34371
2026-11-06T10:12:13Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
78121
wikitext
text/x-wiki
[[File:Tehran Profile, Level 1, 2012.jpg|thumb|Okwekenneenya eby’enfuna ]]
Okusinziira ku Muwanga , emiramwa egyeagisa okunnyonnyola "ebyobufuna"(Political economy) by'entabaganya mulimu:<ref>{{Cite web |title=Securing Women’s Peace: A Political Economy Analysis of Women, Peace and Security in ASEAN, Cambodia, Lao PDR, and the Philippines |url=https://asiafoundation.org/insight/securing-womens-peace-a-political-economy-analysis-of-women-peace-and-security-in-asean-cambodia-lao-pdr-and-the-philippines/ |access-date=2026-11-06 |website=The Asia Foundation |language=en-US}}</ref>
(i) Ebyobufuna= Ensobozeso z'ebyobufuzi + ensobozeso z'ebyenfuna (Political economy)
(ii) Ebyobufuna by'entabaganya (the political economy of society)
(iii)Entabaganya (Society)
(iv) Entababuvo (Community)
(v) Okutondeka = okutondawo ebikoleka(Production)
(vi) Ekitondeko (man made product, product, produce,artificial)
(vii)Entondeka(production, technology, how a product is created by a producer)
(viii)Omusingi gw'ebyenfuna (economic base)
(ix) Emikwanaganyo egy'ebyenfuna (production relations)
(x) Emikwanaganyo egy'entabaganyi(Social relations)
(xi) Emikwanaganyo egy'ebyobufuzi (Political relations)
(xii) Sebuzimbe (the superstructure )
(xiii) Sebasitula (the superstructure)
(xiv)Sebuzimbe w'entabaganya (the superstructure of society)
(xv) Sebasitula w'entabaganya (the superstructure of society)
t2g6xezzpi4v8u3f4r1qqly5uun2123
Winnie Kiiza
0
7473
78063
60969
2026-11-05T17:32:43Z
Geossegawa
8919
added citation,used suggestion tool to rectify errors in citations
78063
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Winifred Kiiza''' (yazaalibwa nga 26 museenene 1972) Mukyala Munnayuganda omusomesa ate munnabyabufuzi ,Yaweerezaako nga Akulira oludda oluvuganya Gavumenti mu Ssetteeserezo wa Uganda,okuva mu mwezi gwa Muzigo(Ogwokutaano) 2016<ref name="Boss">{{Cite web |title=Winnie Kiiza; the exceptional Leader of the Opposition who rose from grass to grace - Watchdog Uganda |url=http://watchdoguganda.com/winnie-kiiza-the-exceptional-leader-of-the-opposition-who-rose-from-grass-to-grace/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107020014/http://watchdoguganda.com/winnie-kiiza-the-exceptional-leader-of-the-opposition-who-rose-from-grass-to-grace/ |archive-date=2017-11-07 |access-date=2026-11-05 |website=watchdoguganda.com |language=en-GB}}</ref> okutuusa mu mwezi gwa Muwakanya(Ogwomunaana) 2018.<ref name="Over">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.observer.ug/news-headlines/44440-fdc-s-winnie-kiiza-ssemujju-nganda-eat-big |access-date=2024-01-02 |archive-date=2024-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102133325/https://www.observer.ug/news-headlines/44440-fdc-s-winnie-kiiza-ssemujju-nganda-eat-big |url-status=dead }}</ref> Oluvannyuma yasikizibwa omubaka Betty Aol Ochan nga akalira oludda oluwabula Gavumenti omuggya.<ref name="Repl">{{Cite web |date=2021-01-11 |title=FDC's Amuriat sacks Leader of Opposition Winfred Kiiza |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/fdc-s-amuriat-sacks-leader-of-opposition-winfred-kiiza--1771906 |access-date=2026-11-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Era yeyali omubaka omukyala akiikirira abantu ba Disitulikiti ye Kasese mu Ssetteeserezo ya Uganda ey'omulundi ogwekkumi(2016-2021)<ref>{{Cite web |date=2020-07-19 |title=Kiiza quits elective politics after 15 years as Kasese Woman MP |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/kiiza-quits-elective-politics-after-15-years-as-kasese-woman-mp-1899868 |access-date=2026-11-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
<ref name="over">{{Cite web |last=Okello |first=Dickens H. |date=2018-08-03 |title=Betty Aol Replaces Winnie Kiiza as Leader of Opposition |url=https://chimpreports.com/betty-aol-replaces-winnie-kiiza-as-leader-of-opposition/ |access-date=2026-11-05 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref>
== Ebyafaayo n'Ebyokusoma kwe ==
Winifred Kiiza yazaalibwa nga 26 mu mwezi gwa Museenene 1972, ku kyalo Nsenyi , mu Ggombolola y'e Kisinga ,mu Disitulikiti y'e [[Kasese (disitulikit)|Kasese]], mu Bugwanjuba bwa Uganda. Maama we, Mukyala Modesty Muke, yali muwagizi wa kibiina ky'ebyobufuzi ekya Uganda Peoples Congress (UPC), so nga ate kitaawe,Mwami Kanyere Constance Muke, yali wa Democratic Party (DP).Kitaawe Kiiza yafa mukaziwattu alina emyaka kkumi era nnyina ataalina na mulimu n'asigaza obuvunaanyizibwa bw'okulabirira abaana.<ref name="Data">{{Cite web |date=2021-01-22 |title=FDC's Winfred Kiiza wins Kasese by-election |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/fdc-s-winfred-kiiza-wins-kasese-by-election-1522716 |access-date=2026-11-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
Sasomera ku Nsenyi Primary School, Kajwenge Primary School wamu ne Kisinga Primary School. Mu misomo gye egya siniya eddaala erya <nowiki>''O''</nowiki> yalisomera ku,Saadi Memorial Secondary School, nga gye yava okudda ku Saint Maria Goretti School e [[Fort Portal]] mu myaka gye ebiri egyasembayo mu siniya.<ref name="Data">{{Cite web}}</ref>
Oluvannyuma yeegatta ku National College of Business Studies (NCBS), e Nakawa, [[Kampala]], awo mu kaseera ettendekero lino we lyakyukira okufuuka Makerere University Business School (MUBS).<ref name="Data">{{Cite web}}</ref>
== Eby'emirimu gye ==
Mu luwummula olwaddirira ebigezo bya siniya ey'okuna , Kiiza yatandika okusomesa mu ssomero lye gye yasomera erya, Kisinga Primary School nga era kino kye yakola ne ku.Saint Maria Goretti School oluvannyuma lw'ebigezo bye ebya siniya eyoomukaaga.<ref name="Data">{{Cite web}}</ref> Mu kiseera kye kimueddwaliro lya Bwera General Hospital lyabangibwawo era n'aweebwa omulimu omu mu kitongole ekitereka n'okukuuma eddagala. Oluvannyuma yakolera mu kampuni eddekanya eby'okulambuza abantu awo kinnya nampindi mu Queen Elizabeth National Park.<ref name="Data" />
{{Reflist}}
[[Category:Bannabyabufuzi]]
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
cx4f2ryhe28tiu6dflemulrtqeorjhv
Peter Elwelu
0
7954
78061
34008
2026-11-05T17:20:33Z
Geossegawa
8919
okujuliza
78061
wikitext
text/x-wiki
[[File:Elwelu Peter.jpg|thumb|Elwelu Peter]]
'''Peter Elwelu''' Lieutenant General mu ggye lya Uganda erimanyiddwa nga Uganda People's Defence Force (UPDF).<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/gen-wilson-mbadi-appointed-new-cdf-3448756</ref> Ono yaliko omumyuuka wa saabaduumizi wa UPDF okuva nga 24 Ogwomukaaga 2021.<ref>{{Cite web |last=Namyalo |first=Gladys |date=2026-11-03 |title=How former deputy CDF ended up in custody |url=https://ntv.co.ug/news/how-former-deputy-cdf-ended-up-in-custody |access-date=2026-11-05 |website=NTV Uganda |language=en-US}}</ref> Okuva nga 9 Gatonnya 2017, Yaweereza ng'omuduumizi w'eggye ly'oku ttaka, ekifo ek'okuna okuva waggulu mu nsengeka y'amagye ga UPDF.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://mobile.monitor.co.ug/News/Gen-Tumwine-Saleh--army-Katumba-Wamala--Museveni/2466686-3513066-format-xhtml-wf85tmz/index.html |access-date=2021-08-15 |archive-date=2019-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427022528/https://mobile.monitor.co.ug/News/Gen-Tumwine-Saleh--army-Katumba-Wamala--Museveni/2466686-3513066-format-xhtml-wf85tmz/index.html |url-status=dead }}</ref> Okuva kw'olwo, okuva mu Gwomukaaga 2013 okutuuka mu Gatonnya 2017, ye yali omuduumizi w'ekibinja ekyokuna ekya UPDF, ekisangibwa e Mbarara, ekibuga kya Uganda ekisinga obunene mu kitundu ky'obugwanjuba bwa Uganda.<ref>https://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1326763/elwelu-appointed-2nd-division-updf-commander</ref> Elwelu asinga kumanyika olw'ekittabantu e Kasese ng'abalwanirira eddembe ly'obuntu bagamba abantu 153 baakifiiramu, omwali n'abaana, "Baali bagwana okufa" bwe yagamba Observer mu Gwokutaano gwa 2021.<ref>https://observer.ug/news/headlines/69795-they-deserved-to-die-gen-elwelu-on-killing-150-people-in-kasese</ref>
== Mirimu gye egy'amagye ==
Agambibwa okuyingira amagye mu 1987. Yasooka kutendekebwa ku Tanzania Military Academy mu Monduli. Oluvannyuma lw'ekyo, yasindikibwa e Kabamba. Mu1995, yatwalibwa mu Gaddafi military barracks e [[Jinja]], nga Cadet Officer.
Yali muduumizi wa UPDF we yazindira Zaire okuggyako Mobutu Sese Seko, ng'ayambibwako amagye ga [[Rwanda|Rwandan]] . Yakomawo mu Uganda mu 1999 n'atwalibwa mu kitundu kyobukiikakkono okulwanyisa Joseph Kony n'eggye lye erya Lord's Resistance Army. Mu kulwana okwo, yasimattuka okukubibwa essasi mu mugongo.<ref>https://www.thecitizen.co.tz/News/Brig-Elwelu--the-commander-who-blew-up-king-Mumbere-palace/1840360-34629076-do91gq/index.html</ref>
Uganda bwe yasindika amagye gaayo agaasooka e [[Somalia]] mu 2007 wansi w'omukago gwa African Union Mission to Somalia, Elwelu yaduumira eggye eryasooka. Yasiimibwa omuduumizi w'eggye, General Katumba Wamala, olw'omulimu gwe.<ref>https://www.thecitizen.co.tz/News/Brig-Elwelu--the-commander-who-blew-up-king-Mumbere-palace/1840360-34629076-do91gq/index.html</ref>
Mu Gwomukaaga 2013, yalondebwa okuduumira ekibinja ekyokubiri ekya UPDF ekisangibwa Mbarara. Nga tannakola ekyo, yaweerezaako ng'omuduumizi w'ekibinja ekyokusatu ekya 3, ekisangibwa e Moroto.<ref>https://www.thecitizen.co.tz/News/Brig-Elwelu--the-commander-who-blew-up-king-Mumbere-palace/1840360-34629076-do91gq/index.html</ref>
Mu Museenene 2016, mu kitiibwa kye ekyomuduumizi w'ekibinja ekyokubiri, Elwelu yaduumira amagye ga UPDF agaalumba olubiri lwa Charles Mumbere [[Kasese]], omukulembeze ow'ensikirano owa Rwenzururu. Waakiri abantu 153 okuli n'abaana baafiira mu bulumbaganyi.<ref>https://www.hrw.org/news/2019/11/27/legacy-ugandas-kasese-massacre</ref>
Mmmeja Ggeno Elwelu, mu kifo kye ng'omuduumizi wa UPDF ow'oku ttaka, yakyalirako amagye ga Uganda e Somalia omulundi gwe ogwasooka wansi w'omukago gwa AMISOM ku Lwokusatu 22 Ogwokusatu 2017. Okusinziira ku mwogezi w'ekibinja kya Uganda mu Somalia, okukyala kwa geno kwali kwa kukebera ku ntambula y'emirimu, okuzzaamu abalwanyi endasi, n'okubuulira abagyasi ku mbeera eri mu Uganda.<ref>http://intelligencebriefs.com/maj-gen-peter-elwelu-elwelu-visits-updf-troops-in-somalia/</ref>
Mu Gwokubiri 2019, abasajja n'abakazi abasukka 2,000 baafuna okukuzibwa mu UPDFPeter Elwelu yali omu ku baakuzibwa okuva ku ddaala lya Major General okutuuka to that of Lieutenant General.<ref>https://www.monitor.co.ug/News/National/Museveni-promotes-Muhoozi-Kainerugaba-Lieutenant-General/688334-4972994-mqpx8tz/index.html</ref>
== Laba ne ==
* Olukalala lw'amasomero g'amagye mu Uganda
== Ebijuliziddwa ==
343k43zvx0jrjfauxx7sl044t9glnak
Lutikko ya Namirembe
0
8366
78055
75074
2026-11-05T16:30:12Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
78055
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ekkanisa
| erinnya = Lutikko ya Namirembe
| okunnyonnyola = Lutikko y’Omutukuvu Paulo, Namirembe
| wesangibwa = Namirembe, [[Lubaga]], [[Kampala]]
| ensi = Yuganda
| eddiini = Ekkanisa ya Yuganda (Anglican)
| omukutu = [https://namirembecathedral.org/ namirembecathedral.org]
| yatandikibwa = 1890
| eyasooka = [[Alfred Tucker]]
| gyeyatuumibwa = Omutukuvu Paulo
| emberera = Lutikko (cathedral)
| omusizi = Arthur Beresford Pite
| yaggwa = 1919
| dioseesi = Obulabirizi bw’e Namirembe
}}
[[File:Namirembe Cathedral Image06.jpg|thumb|Lutikko y’e Namirembe ]]
[[Category:Infobox religious building with unknown affiliation|Anglican Communion]]
[[Category:Buganda]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
'''Lutikko y'Omutukuvu Paulo Namirembe (Saint Paul's Cathedral Namirembe)''', amanyiddwa nga Lutikko ya '''Namirembe''', ye Lutikko eyasooka okuzimbibwa mu [[Yuganda|Uganda]]. Ye Lutikko y'Ekkanisa ya Uganda (Anglican [[:en:Church_of_Uganda|Church of Uganda]]) era ye Lutikko y'[[:en:Anglican_dioceses_of_Buganda|Obulabirizi b'weNamirembe]], nga bwe Bulabirizi obwasooko okutondebwawo mu Kkanisa ya Uganda mu 1890.<ref>{{Cite web |last=Tumwesigye |first=Joseph |date=2025-12-25 |title=SSEKUKKULU: Omulabirizi Bbanja asabidde emirembe mu ggwanga e Namirembe |url=https://ntv.co.ug/news/ntv-akawungeezi/ssekukkulu-omulabirizi-bbanja-asabidde-emirembe-mu-ggwanga-e-namirembe |access-date=2026-11-05 |website=NTV Uganda |language=en-US}}</ref> Wakati wa 1919 ne 1967, Lutikko eno yakolanga Lutikko y'[[:en:Anglican_Communion|Ekkanisa ya Uganda oba giyite, Anglican Communion]]. Mu myaka gya 1960, ekitebe ekikulu ek'Ekkanisa ya Uganda kyava e Namirembe ne kidda ku [[:en:All_Saints'_Cathedral,_Kampala|Lutikko ya All Saints]] e [[:en:Nakasero|Nakasero]] kyokka oluvannyuma kyaggibwayo ne kiddizibwa e Namirembe.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://churchofuganda.org/about/provincial-secretariat |access-date=2022-11-30 |archive-date=2014-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140823083435/http://churchofuganda.org/about/provincial-secretariat |url-status=dead }}</ref>
== W'esangibwa ==
[[File:NAMIREMBE_CATHEDRAL._side_view.jpg|thumb|Mu mbiriizi zaayo]]
Lutikko eno esangibwa ku [[:en:Namirembe_Hill|kasozi Namirembe]] mu [[:en:Lubaga_Division|Divizoni y'e Lubaga]], mu kibuga kya [[:en:Uganda|Uganda]] ekikulu era ekisinga obunene, [[Kampala]]. Namirembe eri mu kiro mmita nga 2 ng'odda mu bugwanjuba bwa Kampala, [[:en:Central_business_district|Disitulikiti y'omu masekkati ga Uganfa esingamu ebyobusuubuzi]].<ref>http://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Kampala%20()&toplace=Namirembe%20(Western%20Province)&fromlat=0.3155556&tolat=0.3&fromlng=32.5655556&tolng=32.5666667</ref> Namirembe esangibwa ku bipimo bino:0°18'54.0"N, 32°33'35.0"E (Latitude: 0.315000; Longitude: 32.559710).<ref>https://www.google.com/maps/place/0%C2%B018'54.0%22N+32%C2%B033'35.0%22E/@0.315,32.55971,15z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x0:0x0</ref>
== Ebirala ebigikwatako ==
Akasozi Namirembe kye kibadde ekifo ekikulu eky'[[:en:Anglican|Abakristaayo]] eky'okusinzizaako mu in [[Buganda]] okuva Omulabirizi Alfred Tucker lwe yatandikawo ofiisi y'Obwali buyitibwa Obulabirizi [[:en:Diocese_of_Eastern_Equatorial_Africa|Eastern Equatorial Africa]] mu 1890. Kyokka Lutikko ennya ezaasooka okuzimbibwa Abakuristaayo baagenda zaatuukako ebizibu nga zisaanawo.
# Ekizimbe ekyasooka okuzimbibwa ne kiba Ekkanisa eno kyazimbibwa mu 1890, ng'etuuza abantu 800, Abakristaayo baagisuulawo mu 1891 kubanga yali mu kifo kya lutobazzi w'ansi w'akasozi Namirembe. N'ensonga endala yali nti ekizimbe kyali kifuuse kitono okutuuza Abakristaayo abaali beeyongedde obungi.
# Ekizimbe ekirala kyazimbibwa kibe ekkanisa wakati w'Ogwomusanvu 1891 n'Ogwomusanvu ogwa 1892, ng'etuuza abantu abasukka mu 3,000. Mu Gwekkumi 1894, kibuyaga ow'amaanyi yajja n'abambulako akasolya kaayo era ekkanisa eyo nayo n'erekebwa ne bazimba endala.
# [[File:Jules_Leclercq-_Aux_sources_du_Nil-1913-Kampala,_la_cathédrale_de_Namirembé.jpg|thumb|Egambibwa okuba Lutikko ya Namirembe eyookuna eyaliwo wakati wa (1904-1910)]]Ekkanisa eyookusatu yazimbibwawakati wa 1894 ne mu 1895. Eno yali etuuza asabi 4,000. Eno baagizimba na budongo, emmuli empagi z'emiti n'essubi, nayo ne bagivaamu ku ntandikwa y'emyaka gya 1900 nga batya nti [[:en:Termites|enkuyege]] zaali ziyinza okugirya ne zzigikuba ku ttaka.
# Ekizimbe kya Lutikko ekyokuna kyazimbibwa na mataffaali n'[[:en:Thatching|akasolya ak'essubi n'emmuli]], wakati wa 1900 ne 1904. Yaggulwawo nga 21 Ogwomukaaga 1904, ku mukolo ogwetabwako abantu abasoba mu 10,000 omwali n'eyali Kabaka ya Buganda mu budde obwo, [[Ssekabaka Daudi Cwa II|Kabaka Daudi Chwa II]], nga mu kiseera ekyo yali wa myaka musanvu gyokka egy'obuto. Mu ttuntu lya nga 23 Ogwomwenda 1910, akasolya ka Lutikko eno kaakwata omuliro nga kigambibwa nti laddu ye kagikuba olwo yonna n'ebengeya. Mu ddakiika ezitasukka asatu (30), akasolya konna kaali kayidde era ekkanisa eno n'emenyebwawo.
# Lutikko ya St Paul's Cathedral Namirembe eriwo kati yazimbibwa wakati wa 1915 ne 1919 nga bakozesa bbulooka/ amataffaali ne bagiseresa amategula. Ebadde ekyaliwo mu bugumu bwayo kyokka bazze bagiddaabiriza okusinziira ku bwetaavu obw'enajwulo. Lutikko eno y'emu ku [[:en:National_Cultural_Sites_of_Uganda|bifo eby'Obuwangwa ebya Uganda]] (id: UG-C-022).
== Ennanga y'e Namirembe ==
[[:en:Pipe_organ|Ennanga]] y'e Namirembe yateekebwamu mu 1931 ng'omulimu guno gwakolebwa kkampuni ya[[:en:Positive_Organ_Company|Positive Organ Company (1922) Limited]]. Mu 1952, bwe yali yaakamala emyaka makumi abiri ng'ekozesebwa ennanga eno yali ekaddiye nga yeetaaga okuddaabirizibwa okw'amaanyi ng'obuvunaanyizibwa obwo bwaweebwa omwami Alfred E. Davis ow'e [[:en:Northampton|Northampton]] mu Bungereza. Ennanga eno yaddamu n'etereera n'ekola okumala emyaka emirala makuni abiri, kyokka oluvannyuma lw'okuggibwako kwa [[Idi Amin]] mu 1971 ennanga eno yagenda eyonoonoka olw'obutakozebwa mu biseera by'entalo. Oluvannyuma olutalo bwe lwaggwa, mu 1998, Peter Wells okuva e Bungereza yasindikibwa e Namirembe okugyekebejja era oluvannyuma yawa amagezi ku kyalina okukolebwa okugizza obuggya. Baabaga engeri ez'enjawulo ez'okugizza obujja ne basalawo okukozesa eya Michael Sozi, eyali ssentebe w'olukiiko olwali luvunaanyizibwa nnanga eno mu 1999.
Olwokuba ssente ezaaliwo zaali tezimala, bakkaanya okuzzaawo ennanga eno mu ngeri ya mitendera ng'omutendera ogwasooka gwatandika oluvannyma lwa Paasika ya 1999 nga nakyo kyakolebwa Bangereza okwali Peter ne Ann. Omulimu guno gwaggwe wakati wa 2006 ne 2007.
== Egimu ku mikolo emikulu egibadde mu Lutikko ya Namirembe ==
Nga 16 Ogwekkumineebiei 2012, Namirembe ye yalimu okutuuzibwa kwa Ssaabalabirizi omuggya [[:en:Stanley_Ntagali|Most Reverend Stanley Ntagali]], eyafuuka [[:en:Archbishop_of_Uganda|Ssaabalabirizi w'Ekkanisa ya Uganda]] owoomunaana (8). Omukolo guno gwetabwako abantu abateeberezebwa okubeera eyo mu 3,000 omwali ne [[:en:Robert_Duncan_(bishop)|Robert Duncan]], [[:en:Anglican_Church_in_North_America|Ssaabalabirizi w'Ekkanisa ya Anglican mu North Amerika]] ne [[:en:John_Sentamu|John Sentamu]], [[:en:Archbishop_of_York|Ssaabalabirizi wa York]] mu Bwakabaka bwa Bungereza (United Kingdom). Mu balala abajja mwalimu [[:en:Burundi|Ssaabalabirizi wa Burundi]], Owa Bungereza (England), Ssaabalabirizi wa Indian Ocean, Ssaabalabirizi wa [[Kenya]], Ssaabalabirizi wa Middle East, [[:en:Nigeria|Ssaabalabirizi wa Nigeria]], Ssaabalabirizi wa [[Rwanda]], Ssaabalabirizi wa Scotland n'owa [[Sudaani|Sudan]]. Omukolo gwe gumu gwetabwako ne [[Yoweri Museveni]], [[:en:President_of_Uganda|Pulezidenti wa Uganda]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.livingchurch.org/uganda-enthrones-archbishop |access-date=2022-11-30 |archive-date=2015-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150727053624/http://www.livingchurch.org/uganda-enthrones-archbishop |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.monitor.co.ug/News/National/Ntagali-enthroned-as-Museveni-preaches-against-homosexuality/-/688334/1645454/-/smb6diz/-/index.html</ref>
== Laba na bino ==
== Ebijuliziddwamu ==
<references responsive="1"></references>
== Ebijuliziddwamu eby'ebweru wa Wikipediya ==
* [https://web.archive.org/web/20140408222922/http://churchofuganda.org/dioceses/namirembe Ekibanja ky'oku mutimbagano Eky'Obulabirizi bw'e Namirembe.]
7e7uhnmq1j3f745mm7kzgc2kzmha7yv
Ekibiina ky'abakyala ekya Uganda Media
0
10244
78057
77248
2026-11-05T16:33:37Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
78057
wikitext
text/x-wiki
Uganda Media Women's Association (UMWA) - [[:en:Nonprofit_organization|kibiina ky'obwanakyeewa]] ekisangibwa mu [[Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]] nga essira liteekebwa ku kulwanirira eddembe ly'obuntu [[:en:Women's_rights|n'eddembe ly'abakyala]] .<ref>{{Cite web |last=Network (UWONET) |first=Uganda Women's |title=Uganda Media Women’s Association (UMWA) |url=https://www.uwonet.or.ug/directory/uganda-media-womens-association-umwa/ |access-date=2026-11-05 |website=Uganda Women's Network (UWONET) |language=en-US}}</ref>
== Ebyafaayo ==
Ekibiina kya Uganda Media Women's Association (UMWA) kyatandikibwawo mu 1983 bannamawulire abakyala nga ekibiina ekigatta bammemba okuleeta emikutu gy'amawulire egy'okwenkanankana kw'ekikula ky'abantu n'obwenkanya mu bantu. Bannamawulire bano abakyala beewaayo okuleeta ensonga z’abakyala ku mwanjo nga bayita mu kuweereza ku mpewo (radiyo, TV n’emikutu gy’amawulire) ku nsonga ezitali zimu, omuli okufuna embuto nga bakyali bato, [[:en:Violence_against_women|okutulugunya abakyala]], n’ensonga endala.
== Pulogulaamu n’Emirimu ==
UMWA erina omukutu gw'amawulire, Mama FM nga leediyo eno essira eriteeka ku kukulaakulanya abantu ng’ekolera mu [[Kampala]] ne mu bitundu ebinene mu [[:en:Central_Region,_Uganda|masekkati ga Uganda]]. Leediyo eno efulumya pulogulaamu za ezokusanyusa nga bweziyigiriza, emboozi empanvu, okukubaganya ebirowoozo, enyimba n'amawulire. Mama FM yatandikibwawo mu 2001 nga leediyo y’abakyala eyasooka okuweereza abakyala n’abantu abatafibwako.
Ekibiina ekigatta abakyala b’amawulire ekya Uganda Media Women’s Association kibadde ku mwanjo nyo mu kutegeka engule za Gender Media Awards nga muno bannamawulire n’emikutu gy’amawulire abasukulumye mu kuwa amawulire agakwata ku kikula ky’abantu.
UMWA egenderera okusitula embeera y’abakyala ba Uganda naddala abali mu byalo, basobole okwenyigira mu ddembe era basobole okwenyigira mu nteekateeka z’enkulaakulana ezitegekebwa obutakoma ku kuziganyulwamu wabula n’eggwanga okutwaliza awamu.
UMWA ekolagana n’ekibiina ky’ensi yonna ekivunaanyizibwa ku mpuliziganya y’Abakristaayo ekya World Association for Christian Communication (WACC), [[:en:Code_for_Africa|Code for Africa]] ne [[:en:UN_Women|UN Women]] ku pulojekiti y’okulondoola emikutu gy’amawulire mu nsi yonna eya Global Media Monitoring Project (GMMP) nga eno okunoonyereza okusinga okumala ebbanga eddene mu nsi yonna era naddala ku kikula ky’abantu mu mikutu gy’amawulire.
UMWA yeetabye mu kufulumya empapula n’ebiwandiiko ebiggyayo ensonga z’abakyala. Emu ku mpapula zino kwe kunoonyereza ku mikutu gy’amawulire egyakwata ku [[:en:Elections_in_Uganda|kulonda kwa bonna]] okwa 2021 mwe kyazuulibwa nti ebiwandiiko by’okulonda byali bikyuse nnyo ku bakyala (abeesimbyewo, abalonzi, abakungu mu by’okulonda) okuganyula abasajja mu ngeri y’okulabika, okulaga n’okukiikirira.
UMWA ebadde ku mwanjo mu kulwanirira eddembe lya bannamawulire abakyala. Eky'okulabirako gw'emusango minisita owa guno naguli Abraham Byandala eyali anoonyezebwa abonerezebwe oluvannyuma lw’okukwatibwa ku kamera nga 23 Ogw'okusatu 2016 ng’akuba Judith Naluggwa ebikonde mu lubuto olwa wansi nga bw’amukuba ebifaananyi mu kkooti erwanyisa enguzi n'abakenuzi Mw Byandala yali alabiseeko mu kkooti ng'avunaanyizibwa okwetaba mu mivuyo gy’oluguudo oluva e Mukono okudda e Katosi nga lwali lwa buwumbi 24.
== Obukulembeze ==
Waggulu wa UMWA ye [[Margaret Sentamu Masagazi|Muky Margaret B. Sentamu]] abadde akulira ekibiina kino okuva mu 1994. Olukiiko olufuzi olulimu bammemba musanvu lulondebwa okuva mu lukiiko olukulu. Olukiiko luwa omulimu gw’okulondoola okussa mu nkola n’okutuukiriza enkola, okusonda ssente, okuwandiika abakozi abakulu, okuyisa enteekateeka n’embalirira z’omwaka, n’okuwabula Obwassaabawandiisi nga bwe kyetaagisa.
{| class="wikitable"
|+<big>Abali ku lukiiko olufuzi olwa UMWA mu kiseera kino</big>
!
! Erinnya
! Ekifo
! Okunnyonnyola
|-
| 1. 1.
| Dr. Patricia Litho .
| Ssentebe wa ssentebe
| Musomesa mu yunivasite y’e Makerere era akola nga Head Communication for Community Outreach Rural Electrification Agency
|-
| 2. 2.
| Omusawo Emily Maratho (omusawo wa PhD) .
| Omumyuka wa Ssentebe
| Omusomesa w'ebyamawulire n'okusoma emikutu gy'amawulire mu Uganda Christian University .
|-
| 3. 3.
| Catherine Ageno, omuwandiisi w’ebitabo
| Omuwandiisi omukulu
| Omuwandiisi w’amawulire mu kkampuni ya Monitor Publications Limited.
|-
| 4. 4.
| Dorothy Nanyonga
| Omuwanika
| Omukugu mu by'empuliziganya mu minisitule y'ebyenjigiriza n'emizannyo (Uganda) .
|-
| 5. 5.
| Omuyimbi Beatrice Birungi
| Memba
| Munnamawulire eyeetongodde / Emikutu gy'amawulire n'empuliziganya
|-
| 6. 6.
| Sylivia Nalukwago
| Memba
|
|}
== Awaadi ==
UMWA efunye awaadie eziwerako nga muno mulimu n’ekirabo olw’omulimu ogw’amaanyi gwe yakola mu kukulaakulanya emikutu gy’amawulire n’okutondawo omukutu bannamawulire abakyala we bayinza okukulaakulana mu [[:en:World_Press_Freedom_Day|lunaku lw’eddembe ly’abannamawulire olw'ensi yonna]], 2022
== Ebijuliziddwa ==
<references />
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
[[Category:Omuzannyo gw'Ebikonde mu Uganda]]
pqzp124lmdwmkcvfr61gpgyv6yc2bz4
78058
78057
2026-11-05T16:34:11Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
78058
wikitext
text/x-wiki
Uganda Media Women's Association (UMWA) - [[:en:Nonprofit_organization|kibiina ky'obwanakyeewa]] ekisangibwa mu [[Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]] nga essira liteekebwa ku kulwanirira eddembe ly'obuntu [[:en:Women's_rights|n'eddembe ly'abakyala]] .<ref>{{Cite web |last=Network (UWONET) |first=Uganda Women's |title=Uganda Media Women’s Association (UMWA) |url=https://www.uwonet.or.ug/directory/uganda-media-womens-association-umwa/ |access-date=2026-11-05 |website=Uganda Women's Network (UWONET) |language=en-US}}</ref>
== Ebyafaayo ==
Ekibiina kya Uganda Media Women's Association (UMWA) kyatandikibwawo mu 1983 bannamawulire abakyala nga ekibiina ekigatta bammemba okuleeta emikutu gy'amawulire egy'okwenkanankana kw'ekikula ky'abantu n'obwenkanya mu bantu. Bannamawulire bano abakyala beewaayo okuleeta ensonga z’abakyala ku mwanjo nga bayita mu kuweereza ku mpewo (radiyo, TV n’emikutu gy’amawulire) ku nsonga ezitali zimu, omuli okufuna embuto nga bakyali bato, [[:en:Violence_against_women|okutulugunya abakyala]], n’ensonga endala.
== Pulogulaamu n’Emirimu ==
UMWA erina omukutu gw'amawulire, Mama FM nga leediyo eno essira eriteeka ku kukulaakulanya abantu ng’ekolera mu [[Kampala]] ne mu bitundu ebinene mu [[:en:Central_Region,_Uganda|masekkati ga Uganda]]. Leediyo eno efulumya pulogulaamu za ezokusanyusa nga bweziyigiriza, emboozi empanvu, okukubaganya ebirowoozo, enyimba n'amawulire. Mama FM yatandikibwawo mu 2001 nga leediyo y’abakyala eyasooka okuweereza abakyala n’abantu abatafibwako.<ref>{{Cite web |last=Network (UWONET) |first=Uganda Women's |title=Uganda Media Women’s Association (UMWA) |url=https://www.uwonet.or.ug/directory/uganda-media-womens-association-umwa/ |access-date=2026-11-05 |website=Uganda Women's Network (UWONET) |language=en-US}}</ref>
Ekibiina ekigatta abakyala b’amawulire ekya Uganda Media Women’s Association kibadde ku mwanjo nyo mu kutegeka engule za Gender Media Awards nga muno bannamawulire n’emikutu gy’amawulire abasukulumye mu kuwa amawulire agakwata ku kikula ky’abantu.
UMWA egenderera okusitula embeera y’abakyala ba Uganda naddala abali mu byalo, basobole okwenyigira mu ddembe era basobole okwenyigira mu nteekateeka z’enkulaakulana ezitegekebwa obutakoma ku kuziganyulwamu wabula n’eggwanga okutwaliza awamu.
UMWA ekolagana n’ekibiina ky’ensi yonna ekivunaanyizibwa ku mpuliziganya y’Abakristaayo ekya World Association for Christian Communication (WACC), [[:en:Code_for_Africa|Code for Africa]] ne [[:en:UN_Women|UN Women]] ku pulojekiti y’okulondoola emikutu gy’amawulire mu nsi yonna eya Global Media Monitoring Project (GMMP) nga eno okunoonyereza okusinga okumala ebbanga eddene mu nsi yonna era naddala ku kikula ky’abantu mu mikutu gy’amawulire.
UMWA yeetabye mu kufulumya empapula n’ebiwandiiko ebiggyayo ensonga z’abakyala. Emu ku mpapula zino kwe kunoonyereza ku mikutu gy’amawulire egyakwata ku [[:en:Elections_in_Uganda|kulonda kwa bonna]] okwa 2021 mwe kyazuulibwa nti ebiwandiiko by’okulonda byali bikyuse nnyo ku bakyala (abeesimbyewo, abalonzi, abakungu mu by’okulonda) okuganyula abasajja mu ngeri y’okulabika, okulaga n’okukiikirira.
UMWA ebadde ku mwanjo mu kulwanirira eddembe lya bannamawulire abakyala. Eky'okulabirako gw'emusango minisita owa guno naguli Abraham Byandala eyali anoonyezebwa abonerezebwe oluvannyuma lw’okukwatibwa ku kamera nga 23 Ogw'okusatu 2016 ng’akuba Judith Naluggwa ebikonde mu lubuto olwa wansi nga bw’amukuba ebifaananyi mu kkooti erwanyisa enguzi n'abakenuzi Mw Byandala yali alabiseeko mu kkooti ng'avunaanyizibwa okwetaba mu mivuyo gy’oluguudo oluva e Mukono okudda e Katosi nga lwali lwa buwumbi 24.
== Obukulembeze ==
Waggulu wa UMWA ye [[Margaret Sentamu Masagazi|Muky Margaret B. Sentamu]] abadde akulira ekibiina kino okuva mu 1994. Olukiiko olufuzi olulimu bammemba musanvu lulondebwa okuva mu lukiiko olukulu. Olukiiko luwa omulimu gw’okulondoola okussa mu nkola n’okutuukiriza enkola, okusonda ssente, okuwandiika abakozi abakulu, okuyisa enteekateeka n’embalirira z’omwaka, n’okuwabula Obwassaabawandiisi nga bwe kyetaagisa.
{| class="wikitable"
|+<big>Abali ku lukiiko olufuzi olwa UMWA mu kiseera kino</big>
!
! Erinnya
! Ekifo
! Okunnyonnyola
|-
| 1. 1.
| Dr. Patricia Litho .
| Ssentebe wa ssentebe
| Musomesa mu yunivasite y’e Makerere era akola nga Head Communication for Community Outreach Rural Electrification Agency
|-
| 2. 2.
| Omusawo Emily Maratho (omusawo wa PhD) .
| Omumyuka wa Ssentebe
| Omusomesa w'ebyamawulire n'okusoma emikutu gy'amawulire mu Uganda Christian University .
|-
| 3. 3.
| Catherine Ageno, omuwandiisi w’ebitabo
| Omuwandiisi omukulu
| Omuwandiisi w’amawulire mu kkampuni ya Monitor Publications Limited.
|-
| 4. 4.
| Dorothy Nanyonga
| Omuwanika
| Omukugu mu by'empuliziganya mu minisitule y'ebyenjigiriza n'emizannyo (Uganda) .
|-
| 5. 5.
| Omuyimbi Beatrice Birungi
| Memba
| Munnamawulire eyeetongodde / Emikutu gy'amawulire n'empuliziganya
|-
| 6. 6.
| Sylivia Nalukwago
| Memba
|
|}
== Awaadi ==
UMWA efunye awaadie eziwerako nga muno mulimu n’ekirabo olw’omulimu ogw’amaanyi gwe yakola mu kukulaakulanya emikutu gy’amawulire n’okutondawo omukutu bannamawulire abakyala we bayinza okukulaakulana mu [[:en:World_Press_Freedom_Day|lunaku lw’eddembe ly’abannamawulire olw'ensi yonna]], 2022
== Ebijuliziddwa ==
<references />
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
[[Category:Omuzannyo gw'Ebikonde mu Uganda]]
1vbbcw06nz132a3o3meepls1xlxf84x
78059
78058
2026-11-05T16:34:40Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
78059
wikitext
text/x-wiki
Uganda Media Women's Association (UMWA) - [[:en:Nonprofit_organization|kibiina ky'obwanakyeewa]] ekisangibwa mu [[Kampala]], [[:en:Uganda|Uganda]] nga essira liteekebwa ku kulwanirira eddembe ly'obuntu [[:en:Women's_rights|n'eddembe ly'abakyala]] .<ref>{{Cite web |last=Network (UWONET) |first=Uganda Women's |title=Uganda Media Women’s Association (UMWA) |url=https://www.uwonet.or.ug/directory/uganda-media-womens-association-umwa/ |access-date=2026-11-05 |website=Uganda Women's Network (UWONET) |language=en-US}}</ref>
== Ebyafaayo ==
Ekibiina kya Uganda Media Women's Association (UMWA) kyatandikibwawo mu 1983 bannamawulire abakyala nga ekibiina ekigatta bammemba okuleeta emikutu gy'amawulire egy'okwenkanankana kw'ekikula ky'abantu n'obwenkanya mu bantu. Bannamawulire bano abakyala beewaayo okuleeta ensonga z’abakyala ku mwanjo nga bayita mu kuweereza ku mpewo (radiyo, TV n’emikutu gy’amawulire) ku nsonga ezitali zimu, omuli okufuna embuto nga bakyali bato, [[:en:Violence_against_women|okutulugunya abakyala]], n’ensonga endala.
== Pulogulaamu n’Emirimu ==
UMWA erina omukutu gw'amawulire, Mama FM nga leediyo eno essira eriteeka ku kukulaakulanya abantu ng’ekolera mu [[Kampala]] ne mu bitundu ebinene mu [[:en:Central_Region,_Uganda|masekkati ga Uganda]]. Leediyo eno efulumya pulogulaamu za ezokusanyusa nga bweziyigiriza, emboozi empanvu, okukubaganya ebirowoozo, enyimba n'amawulire. Mama FM yatandikibwawo mu 2001 nga leediyo y’abakyala eyasooka okuweereza abakyala n’abantu abatafibwako.<ref>{{Cite web |last=Network (UWONET) |first=Uganda Women's |title=Uganda Media Women’s Association (UMWA) |url=https://www.uwonet.or.ug/directory/uganda-media-womens-association-umwa/ |access-date=2026-11-05 |website=Uganda Women's Network (UWONET) |language=en-US}}</ref>
Ekibiina ekigatta abakyala b’amawulire ekya Uganda Media Women’s Association kibadde ku mwanjo nyo mu kutegeka engule za Gender Media Awards nga muno bannamawulire n’emikutu gy’amawulire abasukulumye mu kuwa amawulire agakwata ku kikula ky’abantu.<ref>{{Cite web |last=Network (UWONET) |first=Uganda Women's |title=Uganda Media Women’s Association (UMWA) |url=https://www.uwonet.or.ug/directory/uganda-media-womens-association-umwa/ |access-date=2026-11-05 |website=Uganda Women's Network (UWONET) |language=en-US}}</ref>
UMWA egenderera okusitula embeera y’abakyala ba Uganda naddala abali mu byalo, basobole okwenyigira mu ddembe era basobole okwenyigira mu nteekateeka z’enkulaakulana ezitegekebwa obutakoma ku kuziganyulwamu wabula n’eggwanga okutwaliza awamu.
UMWA ekolagana n’ekibiina ky’ensi yonna ekivunaanyizibwa ku mpuliziganya y’Abakristaayo ekya World Association for Christian Communication (WACC), [[:en:Code_for_Africa|Code for Africa]] ne [[:en:UN_Women|UN Women]] ku pulojekiti y’okulondoola emikutu gy’amawulire mu nsi yonna eya Global Media Monitoring Project (GMMP) nga eno okunoonyereza okusinga okumala ebbanga eddene mu nsi yonna era naddala ku kikula ky’abantu mu mikutu gy’amawulire.
UMWA yeetabye mu kufulumya empapula n’ebiwandiiko ebiggyayo ensonga z’abakyala. Emu ku mpapula zino kwe kunoonyereza ku mikutu gy’amawulire egyakwata ku [[:en:Elections_in_Uganda|kulonda kwa bonna]] okwa 2021 mwe kyazuulibwa nti ebiwandiiko by’okulonda byali bikyuse nnyo ku bakyala (abeesimbyewo, abalonzi, abakungu mu by’okulonda) okuganyula abasajja mu ngeri y’okulabika, okulaga n’okukiikirira.
UMWA ebadde ku mwanjo mu kulwanirira eddembe lya bannamawulire abakyala. Eky'okulabirako gw'emusango minisita owa guno naguli Abraham Byandala eyali anoonyezebwa abonerezebwe oluvannyuma lw’okukwatibwa ku kamera nga 23 Ogw'okusatu 2016 ng’akuba Judith Naluggwa ebikonde mu lubuto olwa wansi nga bw’amukuba ebifaananyi mu kkooti erwanyisa enguzi n'abakenuzi Mw Byandala yali alabiseeko mu kkooti ng'avunaanyizibwa okwetaba mu mivuyo gy’oluguudo oluva e Mukono okudda e Katosi nga lwali lwa buwumbi 24.
== Obukulembeze ==
Waggulu wa UMWA ye [[Margaret Sentamu Masagazi|Muky Margaret B. Sentamu]] abadde akulira ekibiina kino okuva mu 1994. Olukiiko olufuzi olulimu bammemba musanvu lulondebwa okuva mu lukiiko olukulu. Olukiiko luwa omulimu gw’okulondoola okussa mu nkola n’okutuukiriza enkola, okusonda ssente, okuwandiika abakozi abakulu, okuyisa enteekateeka n’embalirira z’omwaka, n’okuwabula Obwassaabawandiisi nga bwe kyetaagisa.
{| class="wikitable"
|+<big>Abali ku lukiiko olufuzi olwa UMWA mu kiseera kino</big>
!
! Erinnya
! Ekifo
! Okunnyonnyola
|-
| 1. 1.
| Dr. Patricia Litho .
| Ssentebe wa ssentebe
| Musomesa mu yunivasite y’e Makerere era akola nga Head Communication for Community Outreach Rural Electrification Agency
|-
| 2. 2.
| Omusawo Emily Maratho (omusawo wa PhD) .
| Omumyuka wa Ssentebe
| Omusomesa w'ebyamawulire n'okusoma emikutu gy'amawulire mu Uganda Christian University .
|-
| 3. 3.
| Catherine Ageno, omuwandiisi w’ebitabo
| Omuwandiisi omukulu
| Omuwandiisi w’amawulire mu kkampuni ya Monitor Publications Limited.
|-
| 4. 4.
| Dorothy Nanyonga
| Omuwanika
| Omukugu mu by'empuliziganya mu minisitule y'ebyenjigiriza n'emizannyo (Uganda) .
|-
| 5. 5.
| Omuyimbi Beatrice Birungi
| Memba
| Munnamawulire eyeetongodde / Emikutu gy'amawulire n'empuliziganya
|-
| 6. 6.
| Sylivia Nalukwago
| Memba
|
|}
== Awaadi ==
UMWA efunye awaadie eziwerako nga muno mulimu n’ekirabo olw’omulimu ogw’amaanyi gwe yakola mu kukulaakulanya emikutu gy’amawulire n’okutondawo omukutu bannamawulire abakyala we bayinza okukulaakulana mu [[:en:World_Press_Freedom_Day|lunaku lw’eddembe ly’abannamawulire olw'ensi yonna]], 2022
== Ebijuliziddwa ==
<references />
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
[[Category:Omuzannyo gw'Ebikonde mu Uganda]]
kxf1jquudk4h99wt4jfeqh6shoxxnvs
Erias Lukwago
0
11034
78111
77458
2026-11-05T19:08:00Z
Rooth N
12547
78111
wikitext
text/x-wiki
'''Erias Lukwago''' (yazaalibwa 11 Ogwokutaano 1970), [[:en:Lawyer|munnamateeka]] era [[:en:Politician|munnabyabufuzi]] Munnayuganda . Ono ye Meeya wekibuga kya [[Uganda]] ekikulu [[Kampala]] era nga ekitiibwa ekitongole ayitibwa [[:en:Lord_Mayor_of_Kampala|lord mayor]] ekiviiramu abantu bangi okumuyita ''omuloodi''. Lukwago abaddde Meeya wa Kampala okumala ebisanja bisatu era nga yasooka kulondebwa nga 14 Ogwolubereberye 2011. <ref name="1R">{{Cite web |title=How Erias Lukwago won Kampala vote |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/12/749174 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206210008/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/749174 |archive-date=2015-02-06 |access-date=2026-11-05 |website=www.newvision.co.ug}}</ref>
Mu kisanja kye ekyasooka nga meeya wa Kampala Lukwago yagyibwamu obwesige ba kansala ku lukiiko lwa KCCA nga 25 Ogwekkumineebiri 2013 era nga bankansala bamulanga kubulwa busobozi kuddukanya ofiisi eno kwossa okukozesa obubi obuyinza bwe. Ku ba kansala [[Kampala Capital City Authority|ba Kampala Capital City Authority]] 32 abaakuba akalulu ku kiteeso kyokugoba Lukwago 29 bakiwagira sso nga 3 bokka bebasigala ku ludda lwe nebawakanya eky'okumugoba. <ref name="2R">https://www.bbc.com/news/world-africa-25086200</ref> Yadde nga Lukwago yagyibwamu obwesige olukiiko lwa ba kansala, Omulamuzi wa kooti enkulu Yasin Nyanzi yayisa ekiragiro 28 Ogwekuminoogumu 2013 eri minisita wa Kampala nga mu budde obwo yali [[Frank Tumwebaze]] okuyimiriza okussa mu nkola alipoota olukiiko lwa bankansala kwerwasinziira okugoba Lukwago era bwatyo nawona okugobwa <ref name="3R">https://www.bbc.com/news/world-africa-25141480</ref>
Erias Lukwago yaddamu nasaba ekisanja ekirala mu kulonda kwa bonna okwa 2016 era nawangula era naddamu okusaba ekisanja ekirala mu mwaka 2021 era nawangula. <ref name="4R">https://nilepost.co.ug/2021/05/26/erias-lukwago-sworn-in-as-kampala-lord-mayor-for-third-term/</ref>
== Ensibuko n’obuyigirize ==
Lukwago yazaalibwa ku kyalo Kabungo, mu [[Kalungu (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kalungu]] nga 11 Ogwokutaano 1970, era nga kitaawe ye mwami Muhhamoud Mirundi ate maama we ye mukyala Salmati Nakayaga. Kigambibwa nti Lukwago alina baganda be abasoba mu makumi abiri. Lukwago yasomera mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y’e Makerere]] wakati wa 1995 okutuuka mu 1997, n’atikkirwa diguli mu byamateeka eyitibwa [[:en:Bachelor_of_Laws|Bachelor of Laws]] . Lukwago ali ne [[:en:Law_practice|Dipulooma mu by’amateeka]] okuva ku ttendekero lya [[Law Development Centre|Law Development Center]] mu 1998. Alina ne satifikeeti mu ''Advocacy Skills'' okuva ku ttendekero eriyitibwa [[:en:International_Law_Institute|International Law Institute]] . <ref name="5R">https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/elections/lukwago-a-politician-of-all-seasons-1488186</ref>
== Obumanyirivu bwe ==
Okuva mu mwaka 1998, Lukwago abadde akola ng'omu ku bakugu mu kampuni yabannamateeka eya ''Lukwago and Company Advocates'' mu [[Kampala]]. Lukwago obukugu bwe mu mateeka obusinga buli mu misango egikwata ku mateeka kwossa n'entaputa ya [[:en:Constitutional_law|ssemateeka]] wamu [[:en:Human_rights_law|n'eddembe ly'obuntu]] . Mu mwaka 2005, yalondebwa ng'omubaka wa [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]], ku tikiti yekibiina ki ''Democratic Party'', nga yali akiikirira Kampala Central . Lukwago nga mubaka wa paalamenti, yaweereza ku kakiiko k'ebyamateeka mu Paalamenti ne ku kakiiko akalondoola emirimu mu Gavumenti ez’ebitundu. Lukwago mu kalulu ka 2011 teyadda mu paalamenti era naasaba obwa [[:en:Lord_Mayor|Lord Mayor]] w'ekibuga Kampala . Lukwago nga akyali mu kibiina kya Democratic Party mu [[Yuganda|Uganda]] yakolako nga omuwabuzi wakyo ku nsonga z'amateeka era nga yaliko [[:en:Shadow_Minister|Minisita w'oludda oluvuganya]] avunaanyizibwa ku nsonga za ssemateeka n'essiga eddamuzi. <ref name="6R">https://www.concordia.net/community/erias-lukwago/</ref>
Erias Lukwago ye Lord Mayor eyasooka mu kibuga Kampala oluvannyuma lw'okutondawo ekitongole ki KCCA ekyajja oluvannyuma lwa paalamenti okuyisa etteeka li ''KCCA Act'' <ref name="7R">https://web.archive.org/web/20150207050630/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755266</ref> <ref name="8R">https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/kampala-lord-mayor-erias-lukwago-swears-in-1492286</ref> Mu 2016 yalayira ekisanja kye ekyokubiri. <ref name="9R">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://observer.ug/news-headlines/44638-lord-mayor-lukwago-swears-in-today |access-date=2024-09-26 |archive-date=2022-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427032718/https://observer.ug/news-headlines/44638-lord-mayor-lukwago-swears-in-today |url-status=dead }}</ref> Nga 26 Omwezo ogwokutaano 2021, yalayira ekisanja kye ekyokusatu nga Lord Mayor wa Kampala Capital City. <ref name="10R">https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/i-had-intended-to-serve-10-years-says-lukwago-as-he-swears-in-for-another-term-3414784</ref>
== Mu bulamu obwabulijjo ==
Erias Lukwago musajja mufumbo era mukyala we ye Zawedde Lubwama Lukwago nga bombi balina abaana mukaaga okuli n’abalongo. Lukwago yadde nga ebyobufuzi yabitandikira mu kibiina ki Democratic Party mu Uganda, yamala nakyabuulira. <ref name="11R">https://allafrica.com/stories/201103160026.html</ref> Nga 28 Ogwomusanvu 2020, yeegatta ku kibiina ky’ebyobufuzi ekya [[Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya|Forum for Democratic Change]], (FDC) Kyokka nakyo bwekyajjamu enjawukana mu mwaka 2023 nga obuzibu buva ku bigambibwa nti abakulu mu kibiina kino bali bafunye ssente okuva ew'omukulembeze wa Uganda mu kulonda kwa 2021, Lukwago yali omu ku banene mu kibiina kino abava e Najjanakumbi nebakuba enkambi ku luguudo Katonga era bano okwali Dr. Besigye, Ibrahim Ssemuju, Wasswa Birigwa, Harold Kaija n'abalala okuyita mu ttabamiruka w'ekiwayi kino (delegates conference) baalonda Lukwago okubakulembera nga omukulembeze ow'ekiseera.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/from-dp-to-fdc-is-lukwago-step-closer-to-taking-on-besigye-s-mantle--4385948</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://ubc.go.ug/2023/09/20/erias-lukwago-elected-to-head-the-katonga-faction-as-fdc-split-soars/ |access-date=2024-09-26 |archive-date=2024-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112091426/https://ubc.go.ug/2023/09/20/erias-lukwago-elected-to-head-the-katonga-faction-as-fdc-split-soars/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.independent.co.ug/fdc-delegates-at-katonga-name-lukwago-as-interim-president/</ref> <ref name="12R">https://observer.ug/news/headlines/65878-lukwago-finally-crosses-from-dp-to-home-in-fdc</ref>
Ekiwayi kino eka FDC ekituula e Katonga era kyayisa ekiteeso okusattulula ekibiina kya FDC ssaako okukola ekibiina ekipya era nebawandiikira akakiiko k'ebyokulonda mu Uganda nga basaba okuwandiisa ekibiina ekiggya kyebaatuuma ''People's Front for Freedom'' (PFF).<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-team-resolve-to-dissolve-fdc-party-4731256</ref><ref>https://observer.ug/index.php/news/headlines/82261-fdc-katonga-moulds-into-people-s-front-for-freedom-party</ref><ref>https://www.independent.co.ug/fdc-katonga-faction-reserves-new-political-party-name/</ref>
== Laba ne ==
* [[Kampala Capital City Authority|Ekitongole kya Kampala Capital City Authority]]
* [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]]
== Ebiwandiiko ebijuliziddwa ==
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
ix9u1cu4urxq0rwvxwzavqt679ac0qd
78112
78111
2026-11-05T19:09:16Z
Rooth N
12547
78112
wikitext
text/x-wiki
'''Erias Lukwago''' (yazaalibwa 11 Ogwokutaano 1970), [[:en:Lawyer|munnamateeka]] era [[:en:Politician|munnabyabufuzi]] Munnayuganda . Ono ye Meeya wekibuga kya [[Uganda]] ekikulu [[Kampala]] era nga ekitiibwa ekitongole ayitibwa [[:en:Lord_Mayor_of_Kampala|lord mayor]] ekiviiramu abantu bangi okumuyita ''omuloodi''. Lukwago abaddde Meeya wa Kampala okumala ebisanja bisatu era nga yasooka kulondebwa nga 14 Ogwolubereberye 2011. <ref name="1R">{{Cite web |title=How Erias Lukwago won Kampala vote |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/12/749174 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206210008/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/749174 |archive-date=2015-02-06 |access-date=2026-11-05 |website=www.newvision.co.ug}}</ref>
Mu kisanja kye ekyasooka nga meeya wa Kampala Lukwago yagyibwamu obwesige ba kansala ku lukiiko lwa KCCA nga 25 Ogwekkumineebiri 2013 era nga bankansala bamulanga kubulwa busobozi kuddukanya ofiisi eno kwossa okukozesa obubi obuyinza bwe. Ku ba kansala [[Kampala Capital City Authority|ba Kampala Capital City Authority]] 32 abaakuba akalulu ku kiteeso kyokugoba Lukwago 29 bakiwagira sso nga 3 bokka bebasigala ku ludda lwe nebawakanya eky'okumugoba. <ref name="2R">{{Cite news |date=2013-11-25 |title=Kampala mayor Erias Lukwago ousted by councillors |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-25086200 |access-date=2026-11-05 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Yadde nga Lukwago yagyibwamu obwesige olukiiko lwa ba kansala, Omulamuzi wa kooti enkulu Yasin Nyanzi yayisa ekiragiro 28 Ogwekuminoogumu 2013 eri minisita wa Kampala nga mu budde obwo yali [[Frank Tumwebaze]] okuyimiriza okussa mu nkola alipoota olukiiko lwa bankansala kwerwasinziira okugoba Lukwago era bwatyo nawona okugobwa <ref name="3R">{{Cite news |date=2013-11-28 |title=Kampala mayor Erias Lukwago reinstated by Ugandan court |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-25141480 |access-date=2026-11-05 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>
Erias Lukwago yaddamu nasaba ekisanja ekirala mu kulonda kwa bonna okwa 2016 era nawangula era naddamu okusaba ekisanja ekirala mu mwaka 2021 era nawangula. <ref name="4R">{{Cite web |last=Kazibwe |first=Kenneth |date=2021-05-26 |title=Erias Lukwago sworn-in as Kampala Lord Mayor for third term |url=https://nilepost.co.ug/news/106203/erias-lukwago-sworn-in-as-kampala-lord-mayor-for-third-term |access-date=2026-11-05 |website=Nilepost News |language=en}}</ref>
== Ensibuko n’obuyigirize ==
Lukwago yazaalibwa ku kyalo Kabungo, mu [[Kalungu (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kalungu]] nga 11 Ogwokutaano 1970, era nga kitaawe ye mwami Muhhamoud Mirundi ate maama we ye mukyala Salmati Nakayaga. Kigambibwa nti Lukwago alina baganda be abasoba mu makumi abiri. Lukwago yasomera mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y’e Makerere]] wakati wa 1995 okutuuka mu 1997, n’atikkirwa diguli mu byamateeka eyitibwa [[:en:Bachelor_of_Laws|Bachelor of Laws]] . Lukwago ali ne [[:en:Law_practice|Dipulooma mu by’amateeka]] okuva ku ttendekero lya [[Law Development Centre|Law Development Center]] mu 1998. Alina ne satifikeeti mu ''Advocacy Skills'' okuva ku ttendekero eriyitibwa [[:en:International_Law_Institute|International Law Institute]] . <ref name="5R">https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/elections/lukwago-a-politician-of-all-seasons-1488186</ref>
== Obumanyirivu bwe ==
Okuva mu mwaka 1998, Lukwago abadde akola ng'omu ku bakugu mu kampuni yabannamateeka eya ''Lukwago and Company Advocates'' mu [[Kampala]]. Lukwago obukugu bwe mu mateeka obusinga buli mu misango egikwata ku mateeka kwossa n'entaputa ya [[:en:Constitutional_law|ssemateeka]] wamu [[:en:Human_rights_law|n'eddembe ly'obuntu]] . Mu mwaka 2005, yalondebwa ng'omubaka wa [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]], ku tikiti yekibiina ki ''Democratic Party'', nga yali akiikirira Kampala Central . Lukwago nga mubaka wa paalamenti, yaweereza ku kakiiko k'ebyamateeka mu Paalamenti ne ku kakiiko akalondoola emirimu mu Gavumenti ez’ebitundu. Lukwago mu kalulu ka 2011 teyadda mu paalamenti era naasaba obwa [[:en:Lord_Mayor|Lord Mayor]] w'ekibuga Kampala . Lukwago nga akyali mu kibiina kya Democratic Party mu [[Yuganda|Uganda]] yakolako nga omuwabuzi wakyo ku nsonga z'amateeka era nga yaliko [[:en:Shadow_Minister|Minisita w'oludda oluvuganya]] avunaanyizibwa ku nsonga za ssemateeka n'essiga eddamuzi. <ref name="6R">https://www.concordia.net/community/erias-lukwago/</ref>
Erias Lukwago ye Lord Mayor eyasooka mu kibuga Kampala oluvannyuma lw'okutondawo ekitongole ki KCCA ekyajja oluvannyuma lwa paalamenti okuyisa etteeka li ''KCCA Act'' <ref name="7R">https://web.archive.org/web/20150207050630/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755266</ref> <ref name="8R">https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/kampala-lord-mayor-erias-lukwago-swears-in-1492286</ref> Mu 2016 yalayira ekisanja kye ekyokubiri. <ref name="9R">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://observer.ug/news-headlines/44638-lord-mayor-lukwago-swears-in-today |access-date=2024-09-26 |archive-date=2022-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427032718/https://observer.ug/news-headlines/44638-lord-mayor-lukwago-swears-in-today |url-status=dead }}</ref> Nga 26 Omwezo ogwokutaano 2021, yalayira ekisanja kye ekyokusatu nga Lord Mayor wa Kampala Capital City. <ref name="10R">https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/i-had-intended-to-serve-10-years-says-lukwago-as-he-swears-in-for-another-term-3414784</ref>
== Mu bulamu obwabulijjo ==
Erias Lukwago musajja mufumbo era mukyala we ye Zawedde Lubwama Lukwago nga bombi balina abaana mukaaga okuli n’abalongo. Lukwago yadde nga ebyobufuzi yabitandikira mu kibiina ki Democratic Party mu Uganda, yamala nakyabuulira. <ref name="11R">https://allafrica.com/stories/201103160026.html</ref> Nga 28 Ogwomusanvu 2020, yeegatta ku kibiina ky’ebyobufuzi ekya [[Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya|Forum for Democratic Change]], (FDC) Kyokka nakyo bwekyajjamu enjawukana mu mwaka 2023 nga obuzibu buva ku bigambibwa nti abakulu mu kibiina kino bali bafunye ssente okuva ew'omukulembeze wa Uganda mu kulonda kwa 2021, Lukwago yali omu ku banene mu kibiina kino abava e Najjanakumbi nebakuba enkambi ku luguudo Katonga era bano okwali Dr. Besigye, Ibrahim Ssemuju, Wasswa Birigwa, Harold Kaija n'abalala okuyita mu ttabamiruka w'ekiwayi kino (delegates conference) baalonda Lukwago okubakulembera nga omukulembeze ow'ekiseera.<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/from-dp-to-fdc-is-lukwago-step-closer-to-taking-on-besigye-s-mantle--4385948</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://ubc.go.ug/2023/09/20/erias-lukwago-elected-to-head-the-katonga-faction-as-fdc-split-soars/ |access-date=2024-09-26 |archive-date=2024-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112091426/https://ubc.go.ug/2023/09/20/erias-lukwago-elected-to-head-the-katonga-faction-as-fdc-split-soars/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.independent.co.ug/fdc-delegates-at-katonga-name-lukwago-as-interim-president/</ref> <ref name="12R">https://observer.ug/news/headlines/65878-lukwago-finally-crosses-from-dp-to-home-in-fdc</ref>
Ekiwayi kino eka FDC ekituula e Katonga era kyayisa ekiteeso okusattulula ekibiina kya FDC ssaako okukola ekibiina ekipya era nebawandiikira akakiiko k'ebyokulonda mu Uganda nga basaba okuwandiisa ekibiina ekiggya kyebaatuuma ''People's Front for Freedom'' (PFF).<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-team-resolve-to-dissolve-fdc-party-4731256</ref><ref>https://observer.ug/index.php/news/headlines/82261-fdc-katonga-moulds-into-people-s-front-for-freedom-party</ref><ref>https://www.independent.co.ug/fdc-katonga-faction-reserves-new-political-party-name/</ref>
== Laba ne ==
* [[Kampala Capital City Authority|Ekitongole kya Kampala Capital City Authority]]
* [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]]
== Ebiwandiiko ebijuliziddwa ==
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
mgkfc71b1kalulnlgippjz9m8i3mi7d
78113
78112
2026-11-05T19:11:10Z
Rooth N
12547
78113
wikitext
text/x-wiki
'''Erias Lukwago''' (yazaalibwa 11 Ogwokutaano 1970), [[:en:Lawyer|munnamateeka]] era [[:en:Politician|munnabyabufuzi]] Munnayuganda . Ono ye Meeya wekibuga kya [[Uganda]] ekikulu [[Kampala]] era nga ekitiibwa ekitongole ayitibwa [[:en:Lord_Mayor_of_Kampala|lord mayor]] ekiviiramu abantu bangi okumuyita ''omuloodi''. Lukwago abaddde Meeya wa Kampala okumala ebisanja bisatu era nga yasooka kulondebwa nga 14 Ogwolubereberye 2011. <ref name="1R">{{Cite web |title=How Erias Lukwago won Kampala vote |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/12/749174 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206210008/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/749174 |archive-date=2015-02-06 |access-date=2026-11-05 |website=www.newvision.co.ug}}</ref>
Mu kisanja kye ekyasooka nga meeya wa Kampala Lukwago yagyibwamu obwesige ba kansala ku lukiiko lwa KCCA nga 25 Ogwekkumineebiri 2013 era nga bankansala bamulanga kubulwa busobozi kuddukanya ofiisi eno kwossa okukozesa obubi obuyinza bwe. Ku ba kansala [[Kampala Capital City Authority|ba Kampala Capital City Authority]] 32 abaakuba akalulu ku kiteeso kyokugoba Lukwago 29 bakiwagira sso nga 3 bokka bebasigala ku ludda lwe nebawakanya eky'okumugoba. <ref name="2R">{{Cite news |date=2013-11-25 |title=Kampala mayor Erias Lukwago ousted by councillors |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-25086200 |access-date=2026-11-05 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Yadde nga Lukwago yagyibwamu obwesige olukiiko lwa ba kansala, Omulamuzi wa kooti enkulu Yasin Nyanzi yayisa ekiragiro 28 Ogwekuminoogumu 2013 eri minisita wa Kampala nga mu budde obwo yali [[Frank Tumwebaze]] okuyimiriza okussa mu nkola alipoota olukiiko lwa bankansala kwerwasinziira okugoba Lukwago era bwatyo nawona okugobwa <ref name="3R">{{Cite news |date=2013-11-28 |title=Kampala mayor Erias Lukwago reinstated by Ugandan court |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-25141480 |access-date=2026-11-05 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>
Erias Lukwago yaddamu nasaba ekisanja ekirala mu kulonda kwa bonna okwa 2016 era nawangula era naddamu okusaba ekisanja ekirala mu mwaka 2021 era nawangula. <ref name="4R">{{Cite web |last=Kazibwe |first=Kenneth |date=2021-05-26 |title=Erias Lukwago sworn-in as Kampala Lord Mayor for third term |url=https://nilepost.co.ug/news/106203/erias-lukwago-sworn-in-as-kampala-lord-mayor-for-third-term |access-date=2026-11-05 |website=Nilepost News |language=en}}</ref>
== Ensibuko n’obuyigirize ==
Lukwago yazaalibwa ku kyalo Kabungo, mu [[Kalungu (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kalungu]] nga 11 Ogwokutaano 1970, era nga kitaawe ye mwami Muhhamoud Mirundi ate maama we ye mukyala Salmati Nakayaga. Kigambibwa nti Lukwago alina baganda be abasoba mu makumi abiri. Lukwago yasomera mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y’e Makerere]] wakati wa 1995 okutuuka mu 1997, n’atikkirwa diguli mu byamateeka eyitibwa [[:en:Bachelor_of_Laws|Bachelor of Laws]] . Lukwago ali ne [[:en:Law_practice|Dipulooma mu by’amateeka]] okuva ku ttendekero lya [[Law Development Centre|Law Development Center]] mu 1998. Alina ne satifikeeti mu ''Advocacy Skills'' okuva ku ttendekero eriyitibwa [[:en:International_Law_Institute|International Law Institute]] . <ref name="5R">{{Cite web |date=2021-02-02 |title=Lukwago: A politician of all seasons |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/elections/lukwago-a-politician-of-all-seasons-1488186 |access-date=2026-11-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obumanyirivu bwe ==
Okuva mu mwaka 1998, Lukwago abadde akola ng'omu ku bakugu mu kampuni yabannamateeka eya ''Lukwago and Company Advocates'' mu [[Kampala]]. Lukwago obukugu bwe mu mateeka obusinga buli mu misango egikwata ku mateeka kwossa n'entaputa ya [[:en:Constitutional_law|ssemateeka]] wamu [[:en:Human_rights_law|n'eddembe ly'obuntu]] . Mu mwaka 2005, yalondebwa ng'omubaka wa [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]], ku tikiti yekibiina ki ''Democratic Party'', nga yali akiikirira Kampala Central . Lukwago nga mubaka wa paalamenti, yaweereza ku kakiiko k'ebyamateeka mu Paalamenti ne ku kakiiko akalondoola emirimu mu Gavumenti ez’ebitundu. Lukwago mu kalulu ka 2011 teyadda mu paalamenti era naasaba obwa [[:en:Lord_Mayor|Lord Mayor]] w'ekibuga Kampala . Lukwago nga akyali mu kibiina kya Democratic Party mu [[Yuganda|Uganda]] yakolako nga omuwabuzi wakyo ku nsonga z'amateeka era nga yaliko [[:en:Shadow_Minister|Minisita w'oludda oluvuganya]] avunaanyizibwa ku nsonga za ssemateeka n'essiga eddamuzi. <ref name="6R">{{Cite web |title=Hon. Erias Lukwago |url=https://concordia.net/community/erias-lukwago/ |access-date=2026-11-05 |website=Concordia |language=en-US}}</ref>
Erias Lukwago ye Lord Mayor eyasooka mu kibuga Kampala oluvannyuma lw'okutondawo ekitongole ki KCCA ekyajja oluvannyuma lwa paalamenti okuyisa etteeka li ''KCCA Act'' <ref name="7R">{{Cite web |title=Lukwago swears in as Lord mayor |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755266 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207050630/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755266 |archive-date=2015-02-07 |access-date=2026-11-05 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> <ref name="8R">{{Cite web |date=2021-01-24 |title=Kampala Lord Mayor Erias Lukwago swears in |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/kampala-lord-mayor-erias-lukwago-swears-in-1492286 |access-date=2026-11-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu 2016 yalayira ekisanja kye ekyokubiri. <ref name="9R">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://observer.ug/news-headlines/44638-lord-mayor-lukwago-swears-in-today |access-date=2024-09-26 |archive-date=2022-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427032718/https://observer.ug/news-headlines/44638-lord-mayor-lukwago-swears-in-today |url-status=dead }}</ref> Nga 26 Omwezo ogwokutaano 2021, yalayira ekisanja kye ekyokusatu nga Lord Mayor wa Kampala Capital City. <ref name="10R">{{Cite web |date=2021-05-26 |title=I had intended to serve 10 years, says Lukwago as he swears in for another term |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/i-had-intended-to-serve-10-years-says-lukwago-as-he-swears-in-for-another-term-3414784 |access-date=2026-11-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Mu bulamu obwabulijjo ==
Erias Lukwago musajja mufumbo era mukyala we ye Zawedde Lubwama Lukwago nga bombi balina abaana mukaaga okuli n’abalongo. Lukwago yadde nga ebyobufuzi yabitandikira mu kibiina ki Democratic Party mu Uganda, yamala nakyabuulira. <ref name="11R">https://allafrica.com/stories/201103160026.html</ref> Nga 28 Ogwomusanvu 2020, yeegatta ku kibiina ky’ebyobufuzi ekya [[Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya|Forum for Democratic Change]], (FDC) Kyokka nakyo bwekyajjamu enjawukana mu mwaka 2023 nga obuzibu buva ku bigambibwa nti abakulu mu kibiina kino bali bafunye ssente okuva ew'omukulembeze wa Uganda mu kulonda kwa 2021, Lukwago yali omu ku banene mu kibiina kino abava e Najjanakumbi nebakuba enkambi ku luguudo Katonga era bano okwali Dr. Besigye, Ibrahim Ssemuju, Wasswa Birigwa, Harold Kaija n'abalala okuyita mu ttabamiruka w'ekiwayi kino (delegates conference) baalonda Lukwago okubakulembera nga omukulembeze ow'ekiseera.<ref>{{Cite web |date=2023-10-01 |title=From DP to FDC: Is Lukwago step closer to taking on Besigye’s mantle? |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/from-dp-to-fdc-is-lukwago-step-closer-to-taking-on-besigye-s-mantle--4385948 |access-date=2026-11-05 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://ubc.go.ug/2023/09/20/erias-lukwago-elected-to-head-the-katonga-faction-as-fdc-split-soars/ |access-date=2024-09-26 |archive-date=2024-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112091426/https://ubc.go.ug/2023/09/20/erias-lukwago-elected-to-head-the-katonga-faction-as-fdc-split-soars/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-09-19 |title=FDC delegates at Katonga name Lukwago as interim president |url=https://www.independent.co.ug/fdc-delegates-at-katonga-name-lukwago-as-interim-president/ |access-date=2026-11-05 |work=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> <ref name="12R">https://observer.ug/news/headlines/65878-lukwago-finally-crosses-from-dp-to-home-in-fdc</ref>
Ekiwayi kino eka FDC ekituula e Katonga era kyayisa ekiteeso okusattulula ekibiina kya FDC ssaako okukola ekibiina ekipya era nebawandiikira akakiiko k'ebyokulonda mu Uganda nga basaba okuwandiisa ekibiina ekiggya kyebaatuuma ''People's Front for Freedom'' (PFF).<ref>https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-team-resolve-to-dissolve-fdc-party-4731256</ref><ref>https://observer.ug/index.php/news/headlines/82261-fdc-katonga-moulds-into-people-s-front-for-freedom-party</ref><ref>https://www.independent.co.ug/fdc-katonga-faction-reserves-new-political-party-name/</ref>
== Laba ne ==
* [[Kampala Capital City Authority|Ekitongole kya Kampala Capital City Authority]]
* [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]]
== Ebiwandiiko ebijuliziddwa ==
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
0d4u24r9t0lia2xgqugca9l6js0pno6
78114
78113
2026-11-05T19:12:51Z
Rooth N
12547
78114
wikitext
text/x-wiki
'''Erias Lukwago''' (yazaalibwa 11 Ogwokutaano 1970), [[:en:Lawyer|munnamateeka]] era [[:en:Politician|munnabyabufuzi]] Munnayuganda . Ono ye Meeya wekibuga kya [[Uganda]] ekikulu [[Kampala]] era nga ekitiibwa ekitongole ayitibwa [[:en:Lord_Mayor_of_Kampala|lord mayor]] ekiviiramu abantu bangi okumuyita ''omuloodi''. Lukwago abaddde Meeya wa Kampala okumala ebisanja bisatu era nga yasooka kulondebwa nga 14 Ogwolubereberye 2011. <ref name="1R">{{Cite web |title=How Erias Lukwago won Kampala vote |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/12/749174 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206210008/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/749174 |archive-date=2015-02-06 |access-date=2026-11-05 |website=www.newvision.co.ug}}</ref>
Mu kisanja kye ekyasooka nga meeya wa Kampala Lukwago yagyibwamu obwesige ba kansala ku lukiiko lwa KCCA nga 25 Ogwekkumineebiri 2013 era nga bankansala bamulanga kubulwa busobozi kuddukanya ofiisi eno kwossa okukozesa obubi obuyinza bwe. Ku ba kansala [[Kampala Capital City Authority|ba Kampala Capital City Authority]] 32 abaakuba akalulu ku kiteeso kyokugoba Lukwago 29 bakiwagira sso nga 3 bokka bebasigala ku ludda lwe nebawakanya eky'okumugoba. <ref name="2R">{{Cite news |date=2013-11-25 |title=Kampala mayor Erias Lukwago ousted by councillors |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-25086200 |access-date=2026-11-05 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> Yadde nga Lukwago yagyibwamu obwesige olukiiko lwa ba kansala, Omulamuzi wa kooti enkulu Yasin Nyanzi yayisa ekiragiro 28 Ogwekuminoogumu 2013 eri minisita wa Kampala nga mu budde obwo yali [[Frank Tumwebaze]] okuyimiriza okussa mu nkola alipoota olukiiko lwa bankansala kwerwasinziira okugoba Lukwago era bwatyo nawona okugobwa <ref name="3R">{{Cite news |date=2013-11-28 |title=Kampala mayor Erias Lukwago reinstated by Ugandan court |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-25141480 |access-date=2026-11-05 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref>
Erias Lukwago yaddamu nasaba ekisanja ekirala mu kulonda kwa bonna okwa 2016 era nawangula era naddamu okusaba ekisanja ekirala mu mwaka 2021 era nawangula. <ref name="4R">{{Cite web |last=Kazibwe |first=Kenneth |date=2021-05-26 |title=Erias Lukwago sworn-in as Kampala Lord Mayor for third term |url=https://nilepost.co.ug/news/106203/erias-lukwago-sworn-in-as-kampala-lord-mayor-for-third-term |access-date=2026-11-05 |website=Nilepost News |language=en}}</ref>
== Ensibuko n’obuyigirize ==
Lukwago yazaalibwa ku kyalo Kabungo, mu [[Kalungu (disitulikit)|Disitulikiti y’e Kalungu]] nga 11 Ogwokutaano 1970, era nga kitaawe ye mwami Muhhamoud Mirundi ate maama we ye mukyala Salmati Nakayaga. Kigambibwa nti Lukwago alina baganda be abasoba mu makumi abiri. Lukwago yasomera mu [[Makerere y'akubiri ku ssemazinga|yunivasite y’e Makerere]] wakati wa 1995 okutuuka mu 1997, n’atikkirwa diguli mu byamateeka eyitibwa [[:en:Bachelor_of_Laws|Bachelor of Laws]] . Lukwago ali ne [[:en:Law_practice|Dipulooma mu by’amateeka]] okuva ku ttendekero lya [[Law Development Centre|Law Development Center]] mu 1998. Alina ne satifikeeti mu ''Advocacy Skills'' okuva ku ttendekero eriyitibwa [[:en:International_Law_Institute|International Law Institute]] . <ref name="5R">{{Cite web |date=2021-02-02 |title=Lukwago: A politician of all seasons |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/elections/lukwago-a-politician-of-all-seasons-1488186 |access-date=2026-11-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Obumanyirivu bwe ==
Okuva mu mwaka 1998, Lukwago abadde akola ng'omu ku bakugu mu kampuni yabannamateeka eya ''Lukwago and Company Advocates'' mu [[Kampala]]. Lukwago obukugu bwe mu mateeka obusinga buli mu misango egikwata ku mateeka kwossa n'entaputa ya [[:en:Constitutional_law|ssemateeka]] wamu [[:en:Human_rights_law|n'eddembe ly'obuntu]] . Mu mwaka 2005, yalondebwa ng'omubaka wa [[:en:Parliament_of_Uganda|Palamenti ya Uganda]], ku tikiti yekibiina ki ''Democratic Party'', nga yali akiikirira Kampala Central . Lukwago nga mubaka wa paalamenti, yaweereza ku kakiiko k'ebyamateeka mu Paalamenti ne ku kakiiko akalondoola emirimu mu Gavumenti ez’ebitundu. Lukwago mu kalulu ka 2011 teyadda mu paalamenti era naasaba obwa [[:en:Lord_Mayor|Lord Mayor]] w'ekibuga Kampala . Lukwago nga akyali mu kibiina kya Democratic Party mu [[Yuganda|Uganda]] yakolako nga omuwabuzi wakyo ku nsonga z'amateeka era nga yaliko [[:en:Shadow_Minister|Minisita w'oludda oluvuganya]] avunaanyizibwa ku nsonga za ssemateeka n'essiga eddamuzi. <ref name="6R">{{Cite web |title=Hon. Erias Lukwago |url=https://concordia.net/community/erias-lukwago/ |access-date=2026-11-05 |website=Concordia |language=en-US}}</ref>
Erias Lukwago ye Lord Mayor eyasooka mu kibuga Kampala oluvannyuma lw'okutondawo ekitongole ki KCCA ekyajja oluvannyuma lwa paalamenti okuyisa etteeka li ''KCCA Act'' <ref name="7R">{{Cite web |title=Lukwago swears in as Lord mayor |url=http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755266 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207050630/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/755266 |archive-date=2015-02-07 |access-date=2026-11-05 |website=www.newvision.co.ug}}</ref> <ref name="8R">{{Cite web |date=2021-01-24 |title=Kampala Lord Mayor Erias Lukwago swears in |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/kampala-lord-mayor-erias-lukwago-swears-in-1492286 |access-date=2026-11-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu 2016 yalayira ekisanja kye ekyokubiri. <ref name="9R">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://observer.ug/news-headlines/44638-lord-mayor-lukwago-swears-in-today |access-date=2024-09-26 |archive-date=2022-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427032718/https://observer.ug/news-headlines/44638-lord-mayor-lukwago-swears-in-today |url-status=dead }}</ref> Nga 26 Omwezo ogwokutaano 2021, yalayira ekisanja kye ekyokusatu nga Lord Mayor wa Kampala Capital City. <ref name="10R">{{Cite web |date=2021-05-26 |title=I had intended to serve 10 years, says Lukwago as he swears in for another term |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/i-had-intended-to-serve-10-years-says-lukwago-as-he-swears-in-for-another-term-3414784 |access-date=2026-11-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
== Mu bulamu obwabulijjo ==
Erias Lukwago musajja mufumbo era mukyala we ye Zawedde Lubwama Lukwago nga bombi balina abaana mukaaga okuli n’abalongo. Lukwago yadde nga ebyobufuzi yabitandikira mu kibiina ki Democratic Party mu Uganda, yamala nakyabuulira. <ref name="11R">https://allafrica.com/stories/201103160026.html</ref> Nga 28 Ogwomusanvu 2020, yeegatta ku kibiina ky’ebyobufuzi ekya [[Olukiiko olw'Enkyukakyuka mu Bufuzi bwa demokulasiya|Forum for Democratic Change]], (FDC) Kyokka nakyo bwekyajjamu enjawukana mu mwaka 2023 nga obuzibu buva ku bigambibwa nti abakulu mu kibiina kino bali bafunye ssente okuva ew'omukulembeze wa Uganda mu kulonda kwa 2021, Lukwago yali omu ku banene mu kibiina kino abava e Najjanakumbi nebakuba enkambi ku luguudo Katonga era bano okwali Dr. Besigye, Ibrahim Ssemuju, Wasswa Birigwa, Harold Kaija n'abalala okuyita mu ttabamiruka w'ekiwayi kino (delegates conference) baalonda Lukwago okubakulembera nga omukulembeze ow'ekiseera.<ref>{{Cite web |date=2023-10-01 |title=From DP to FDC: Is Lukwago step closer to taking on Besigye’s mantle? |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/from-dp-to-fdc-is-lukwago-step-closer-to-taking-on-besigye-s-mantle--4385948 |access-date=2026-11-05 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://ubc.go.ug/2023/09/20/erias-lukwago-elected-to-head-the-katonga-faction-as-fdc-split-soars/ |access-date=2024-09-26 |archive-date=2024-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112091426/https://ubc.go.ug/2023/09/20/erias-lukwago-elected-to-head-the-katonga-faction-as-fdc-split-soars/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-09-19 |title=FDC delegates at Katonga name Lukwago as interim president |url=https://www.independent.co.ug/fdc-delegates-at-katonga-name-lukwago-as-interim-president/ |access-date=2026-11-05 |work=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref> <ref name="12R">{{Cite web |last=BATTE |first=BAKER |date=2020-07-29 |title=Lukwago finally crosses from DP to 'home' in FDC |url=https://observer.ug/news/lukwago-finally-crosses-from-dp-to-home-in-fdc/ |access-date=2026-11-05 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref>
Ekiwayi kino eka FDC ekituula e Katonga era kyayisa ekiteeso okusattulula ekibiina kya FDC ssaako okukola ekibiina ekipya era nebawandiikira akakiiko k'ebyokulonda mu Uganda nga basaba okuwandiisa ekibiina ekiggya kyebaatuuma ''People's Front for Freedom'' (PFF).<ref>{{Cite web |date=2024-08-20 |title=Besigye, team resolve to dissolve FDC party |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/besigye-team-resolve-to-dissolve-fdc-party-4731256 |access-date=2026-11-05 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=URN |date=2024-08-27 |title=FDC Katonga moulds into People’s Front for Freedom party |url=https://observer.ug/news/fdc-katonga-moulds-into-people-s-front-for-freedom-party/ |access-date=2026-11-05 |website=The Observer Media Ltd |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Independent |first=The |date=2024-08-28 |title=FDC Katonga faction reserves new political party name |url=https://www.independent.co.ug/fdc-katonga-faction-reserves-new-political-party-name/ |access-date=2026-11-05 |website=The Independent Uganda: |language=en-US}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Kampala Capital City Authority|Ekitongole kya Kampala Capital City Authority]]
* [[:en:Forum_for_Democratic_Change|Forum for Democratic Change]]
== Ebiwandiiko ebijuliziddwa ==
[[Category:Bannabyabufuzi mu Uganda]]
[[Category:Abaasomera ku Makerere University]]
[[Category:Bannamateeka ba Uganda]]
[[Category:Baminisita ba Uganda]]
74c67inupsjpbiwd166d7qcg5uflki9
Ivan Lumanyika
0
11204
78120
77841
2026-11-06T10:03:10Z
~2026-58717-50
12549
ADDED CITATION
78120
wikitext
text/x-wiki
'''Ivan Lumanyika Jumba''' (yazaalibwa 28 Ogwomukaaga 1992) munna Uganda azannya omuzannyo ogw'ensero oba [[:en:Basketball|basketball]] ku kiraabu eya [[:en:City_Oilers|City Oilers]] mu [[Uganda]]. <ref>{{Cite web |last=BigEyeAdmin |date=2014-09-17 |title=National Basketball Teams Named Ahead of Africa Zone 5 Qualifiers |url=https://bigeye.ug/uganda-national-basketball-teams-named-ahead-fiba-africa-zone-5-seniors-qualifiers/ |access-date=2026-10-31 |website=BigEye.UG |language=en-US}}</ref>
== Ku mutendera ogw'ensi ==
Lumanyika azannyira ku tiimu ya Uganda mumuzannyo gwensero wakati wamawanga. Lumanyika y'omu ku bazannyi abayamba ttiimu ya Uganda okukiika mu mpaka zamawanga ku ssemazinga Africa eza [[:en:AfroBasket|AfroBasket]] omulundi ogwasooka mu mwaka 2015. Omutindo ogwayolesebwa Lumanyika nabalala nga [[:en:Henry_Malinga|Henry Malinga]] gwayamba Uganda okuwangula tiimu ezenjawulo mu mutendera ogwokusunsula nga muzino mwalimu; [[:en:Somalia_national_basketball_team|Somalia]] gyebawangula obugoba 85 ku 74 nga 21 Ogwomwenda 2014. <ref>{{Cite news |title=Lumanyika elevates to new level, Egypt wait |url=http://www.monitor.co.ug/Sports/Basketball/Lumanyika-elevates-to-new-level--Egypt-wait/-/690268/2462006/-/a299fmz/-/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304064415/http://www.monitor.co.ug/Sports/Basketball/Lumanyika-elevates-to-new-level--Egypt-wait/-/690268/2462006/-/a299fmz/-/index.html |archive-date=2016-03-04 |access-date=2026-10-31 |language=en}}</ref> Mu muzannyo wakati wa Uganda ne [[:en:Kenya_national_basketball_team|Kenya]], yateeba obugoba 15 ne 'rebounds' 11. <ref>{{Cite book |date=2026-10-27 |title=FIBA |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=FIBA&oldid=1382233505 |language=en}}</ref> Olwomutindo gwe yayolesa muzokusunsula, Lumanyika yali omu kubazannyi 20 abaalangirirwa nga 6 Ogwomusanvu 2015 okusobola okufunako abo abaali ab'okukiikirira Uganda mu [[:en:AfroBasket_2015|mpaka za AfroBasket 2015]] . <ref>{{Cite web |title=AfroBasket 2015 - Team Profile: Uganda |url=http://www.fiba.com/news/afrobasket-2015--team-profile-uganda |archive-url=https://web.archive.org/web/20150809111825/http://www.fiba.com/news/afrobasket-2015--team-profile-uganda |archive-date=2015-08-09 |access-date=2026-10-31 |website=FIBA.com |language=en}}</ref>
== Ebirala ebimukwatako ==
Lumanyika asinga kuzannyisa mukono gwa kkono . <ref>{{Cite web |last=Eurobasket |title=Ivan Lumanyika, Basketball Player, News, Stats - Afrobasket |url=https://basketball.afrobasket.com/player/Ivan-Lumanyika/370934 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250425164829/https://basketball.afrobasket.com/player/Ivan-Lumanyika/370934 |archive-date=2025-04-25 |access-date=2026-11-05 |website=Eurobasket LLC}}</ref>
== Ebiwandiiko ebikozesebwa ==
{{Reflist}}
dip5h85ums3lj5atfazsys1kreinrqz
Judith Heard
0
11843
78062
44619
2026-11-05T17:23:19Z
Martinkagweri
9351
ngasseko ekifanayi
78062
wikitext
text/x-wiki
[[File:Judith Heard (Abryanz Style and Fashion Awards 2022).jpg|thumb|'''Judith Heard (Emikolo gy'Engoye n'Emisono egya Abryanz mu 2022)''']]
'''Judith Allen Heard''', amanyiddwa ennyo nga ''Judith Heard'' (yazaalibwa nga 13 omwezi Ogw'okussatu mu mwaka gwa 1986), <ref>{{Cite web |date=2020-09-08 |title=34 Year Old Socialite Judith Heard to Represent Uganda at Miss Elite-Egypt 2020 • The Campus Times |url=https://www.campustimesug.com/34-year-old-socialite-judith-heard-to-represent-uganda-at-miss-elite-egypt-2020/ |access-date=2021-05-13 |website=The Campus Times |language=en-US |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603011612/https://www.campustimesug.com/34-year-old-socialite-judith-heard-to-represent-uganda-at-miss-elite-egypt-2020/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=I'm pretty and blessed, haters are expected-Judith Heard |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/full-woman/i-m-pretty-and-blessed-haters-are-expected-judith-heard-1569258 |access-date=2021-05-13 |website=Daily Monitor |language=en}}</ref> [[Yuganda|munnayuganda]] omukugu mu by'obutonde, mukozi wa misono era yali mutegesi wa mukolo ogumanyiddwa nga "the 50 millions Trees for Africa" ogugenderera okuyamba ku mbeera y'obudde. <ref>{{Cite web |last=Ruva |first=Roy |title=Roger Mugisha, Judith Heard, And Jackie O To Host Abryanz Fashion Awards – Chano8 |url=https://chano8.com/roger-mugisha-judith-heard-jackie-o-host-abryanz-fashion-awards/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417105423/https://chano8.com/roger-mugisha-judith-heard-jackie-o-host-abryanz-fashion-awards/ |archive-date=2022-04-17 |access-date=2020-12-30}}</ref> <ref name="auto2">{{Cite web |date=January 4, 2017 |title=#WCW: Judith Heard, the down to earth socialite with a big heart for the needy |url=https://www.matookerepublic.com/2017/01/04/wcw-judith-heard-the-down-to-earth-socialite-with-a-big-heart-for-the-needy/ |access-date=September 11, 2025 |archive-date=September 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930125220/https://www.matookerepublic.com/2017/01/04/wcw-judith-heard-the-down-to-earth-socialite-with-a-big-heart-for-the-needy/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="auto">{{Cite web |title=Judith Heard blends beauty and charity |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/rwanda-today/lifestyle/judith-heard-blends-beauty-and-charity--1310756 |website=The East African}}</ref>
Yatikkirwa engule ya Miss Africa mu ''mpaka za Miss Elite Awards 2021'' okuva e Misiri, ''Miss Environment International Africa'' 2022 e Mumbai, Buyindi ne ''Hollywood Green Carpet Fashion Awards’ Global Young Leader'' olw’okukolagana kwe wakati w’ebikolwa by’obutonde, eddembe ly’obuntu, obwenkanya n’enzikiriza y’abakyala mu nsi yonna mu 2024. <ref name="auto5">{{Cite web |date=May 30, 2021 |title=Judith Heard crowned Miss Elite Africa 2021 - 2022 |url=https://mbu.ug/2021/05/30/judith-heard-crowned-miss-elite-africa-2021-2022/}}</ref> <ref>{{Cite web |title=JUDITH HEARD TO REPRESENT UGANDA AT MISS ELITE 2020. – Miss Elite |url=https://misseliteworld.com/judith-heard-to-represent-uganda-at-miss-elite-2020/ |access-date=2025-09-11 |archive-date=2024-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522161607/https://misseliteworld.com/judith-heard-to-represent-uganda-at-miss-elite-2020/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="auto3">{{Cite web |last=Kitimbo |first=Pearl Elisabeth |date=September 8, 2020 |title=Judith Heard to Represent Uganda in Miss Elite-Egypt 2020 |url=https://chimpreports.com/judith-heard-to-represent-uganda-in-miss-elite-egypt-2020/}}</ref> <ref name="auto6">{{Cite web |date=May 30, 2021 |title=Judith Heard crowned Miss Elite Africa |url=https://www.kfm.co.ug/entertainment-news/judith-heard-crowned-miss-elite-africa.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930125219/https://www.kfm.co.ug/entertainment-news/judith-heard-crowned-miss-elite-africa.html |archive-date=September 30, 2022 |access-date=June 21, 2021}}</ref>
== Obuvo bwe n'eby'enjigiriza ==
Yazaalibwa omugenzi John Musana <ref>{{Cite web |title=The Unknown Biography Of Ugandan Model Judith Heard |url=https://blizz.co.ug/587/The-Unknown-Biography-Of-Ugandan-Model-Judith-Heard |website=blizz.co.ug}}</ref> ne Olive Night Bitature <ref>{{cite web |date=April 3, 2015 |title=Judith Heard on her role in 'Muganga' local TV series |url=https://www.newtimes.co.rw/section/read/187552 |website=The New Times | Rwanda}}</ref> mu 1986 e Gulu mu Uganda. Judith yasomera ku Kampala Parents Primary School, Kigali Parents School, <ref>{{cite web |title=Judith Heard blends beauty and charity |url=https://www.theeastafrican.co.kehttps//www.theeastafrican.co.ke/tea/rwanda-today/lifestyle/judith-heard-blends-beauty-and-charity--1310756 |website=The East African}}{{Dead link|date=April 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Fawe Girls Secondary School oluvannyuma neyegatta ku Ndera Secondary School e Kigali Rwanda. <ref name="auto2"/> <ref name="auto1">{{Cite web |date=2008-10-27 |title=Judith Heard: A Model with passion for the underprivileged |url=https://www.newvision.co.ug/news/1178192/judith-heard-model-passion-underprivileged |access-date=2020-09-25 |website=New Vision}}</ref>
== Eby'emirimu ==
Judith Heard mwolesi wa misono mukugu Okusinziira ku akawunti [[:en:Publicist|z’omuwandiisi w’amawulire]] ku BMP, Judith yajja mu Uganda n’atandika okukola ne kkampuni ya [[:en:Sylivia_Owori|Sylivia Owori]] eyolesa emisono <ref name="auto"/> n’afuuka ffeesi ya katabo ka African Woman Magazine mu 2002. <ref name="auto2"/> Yeetaba mu myoleso gy'engoye ez’enjawulo omuli New York fashion week, <ref name="auto4">{{Cite web |title=Contact Support |url=https://satisfashionug.com/cgi-sys/suspendedpage.cgi |website=satisfashionug.com}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Shantel |first=Denzel |title=Photos: Judith Heard shines at New York Fashion Week | Showbizuganda |url=https://www.showbizuganda.com/photos-judith-heard-shines-at-new-york-fashion-week/}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Umunyarwanda Judith Heard aragaragara muri New York Fashion Week |url=https://genesisbizz.com/umunyarwanda-judith-heard-aragaragara-muri-new-york-fashion-week |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930125220/https://genesisbizz.com/umunyarwanda-judith-heard-aragaragara-muri-new-york-fashion-week |archive-date=2022-09-30 |access-date=2022-03-15 |website=genesisbizz.com}}</ref> Paris Fashion Week, <ref>{{Cite web |date=November 9, 2018 |title=Stella Atal, Judith Heard represent Uganda at International Fashion event in Paris |url=https://www.pmldaily.com/features/entertainment/2018/11/stella-atal-judith-heard-represent-uganda-at-international-fashion-event-in-paris.html}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Contact Support |url=http://satisfashionug.com/cgi-sys/suspendedpage.cgi |website=satisfashionug.com}}</ref> Rwanda Collective Fashion Week <ref>{{Cite web |date=June 15, 2017 |title=Judith Heard shines at Collective Fashion Week in Rwanda |url=https://bigeye.ug/judith-heard-shines-collective-fashion-week-rwanda/}}</ref> <ref name="auto4" /> Abryanz Fashion style and Fashion awards <ref>{{Cite web |date=September 15, 2020 |title=3 TIME ASFA WINNER JUDITH HEARD SET TO REPRESENT UGANDA AT MISS ELITE IN EGYPT |url=https://abryanzstyleandfashionawards.com/3-time-asfa-winner-judith-heard-set-to-represent-uganda-at-miss-elite-in-egypt/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728163046/https://abryanzstyleandfashionawards.com/3-time-asfa-winner-judith-heard-set-to-represent-uganda-at-miss-elite-in-egypt/ |archive-date=July 28, 2021 |access-date=December 30, 2020 |website=ASFAs}}</ref> Mu mwezi Ogw'omwenda mu 2020, Judith Heard yayitibwa okukiikirira Uganda mu mpaka za Miss Elite Competitions 2020 e Misiri. <ref name="auto3"/> <ref>{{Cite web |date=September 7, 2020 |title=Judith Heard to represent Uganda in Miss Elite Pageant |url=https://www.pmldaily.com/features/celebrity/2020/09/judith-heard-to-represent-uganda-in-miss-elite-pageant.html}}</ref>
== Obulamu bwe ==
Judith Heard yafumbirwa Richard Heard mu 2003 ne baawukana mu 2014. <ref>{{Cite web |date=2019-01-23 |title=Judith Heard Reveals Why She Broke Up With Husband Richard Heard |url=https://chimpreports.com/judith-heard-reveals-why-she-broke-up-with-husband-richard-heard/ |access-date=2021-04-08 |website=ChimpReports |language=en-US}}</ref> Maama w’abaana 3; Brandon Richard Heard, Branda Jolie Heard ne Briana Bella Heard. <ref>{{Cite web |last=Mwesigye |first=Shifa |title=Here comes celebrity Nnalongo Judith Heard |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=3049:here-comes-celebrity-nnalongo-judith-heard |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930125220/https://www.observer.ug/component/content/article?id=3049:here-comes-celebrity-nnalongo-judith-heard |archive-date=2022-09-30 |access-date=2020-12-30 |website=The Observer - Uganda}}</ref>
== Ebirala byoyinza okulowozaako ==
Mu mwezi Ogw'okubiri mu 2019, Judith yatongoza ekibiina kya Day One Global <ref>{{Cite web |date=February 8, 2019 |title=Judith Heard Launches 'Day One Global' To Fight Rape & Sexual Assault |url=https://chimpreports.com/judith-heard-launches-day-one-global-to-fight-rape-sexual-assault/ |website=ChimpReports}}</ref> ekibiina ekigenderera okukomya okukabasanya abakyala n'okubakaka akaboozi k'ekikulu.<ref>{{Cite web |date=January 16, 2019 |title=I want to stand up for every woman experiencing abuse |url=https://www.bbc.com/news/stories-46883037 |via=www.bbc.com}}</ref> Akozeeko n'ekibiina kya Sanyu babies home mu Kampala. <ref>{{Cite web |last=Ssemwanga |first=Musa |date=2016-12-29 |title=Judith Heard gives back to kids |url=https://www.newvision.co.ug/news/1443008/judith-heard-kids |access-date=2020-09-25 |website=New Vision}}</ref> <ref name="auto1"/> <ref>{{Cite web |title=Judith Heard donates to children in Kigali – Sqoop – Get Uganda entertainment news, celebrity gossip, videos and photos |url=https://www.sqoop.co.ug/201412/four-one-one/judith-heard-donates-to-children-in-kigali.html}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Mwesigye |first=Shifa |title=Here comes celebrity Nnalongo Judith Heard |url=https://www.observer.ug/component/content/article?id=3049:here-comes-celebrity-nnalongo-judith-heard |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930125220/https://www.observer.ug/component/content/article?id=3049:here-comes-celebrity-nnalongo-judith-heard |archive-date=2022-09-30 |access-date=2021-05-13 |website=The Observer - Uganda |language=en-gb}}</ref>
== Okusunsulwa n’okuweebwa engule ==
{| class="wikitable"
!Omwaka
! Ekirabo
! Olubu
! Abasunsuddwa (abasunsuddwa) .
! Alizaati
! Ref.
|-
| 2015
|Engule y'emisono eya Abryanz
| Omukyala Asinga Sitayiro mu Mwaka
|Judith Heard
! align="center" |Yawangula
! align="center" |<ref>{{Cite web |date=October 24, 2016 |title=Judith Heard named Reel African Hero of the month in South Africa |url=https://bigeye.ug/judith-heard-awarded-reel-african-hero-month-south-africa/}}</ref>
|-
| 2016
|Engule y'omuzira wa Africa
| Omuzira w'omwezi
|Judith Heard| {{won}}
! align="center" | <ref>{{Cite web |title=Judith Heard {{sic|Aw|ared|nolink=y}} HERO Of The Month |url=https://www.howwebiz.ug/news/entertainment/14258/judith-heard-wins-big-in-south-africa |website=www.howwebiz.ug}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 12, 2016 |title=Abryanz Style and Fashion Awards winners |url=https://eagle.co.ug/2016/12/12/abryanz-style-fashion-awards-winners.html}}</ref>
|-
| 2016
|Engule y'emisono eya Abryanz
| Omukyala Asinga Sitayiro mu Mwaka
|Judith Heard| {{nom}}
! align="center" | <ref>{{Cite web |date=December 12, 2016 |title=Abryanz Style and Fashion Awards winners |url=https://eagle.co.ug/2016/12/12/abryanz-style-fashion-awards-winners.html}}</ref> <ref name="auto4"/>
|-
| 2017
| Engule za Starqt
|Omukyala asinga okwambala
|Judith Heard| {{nom}}
! align="center" |
|-
| 2017
|Engule y'emisono eya Abryanz
|Omukyala sereebu asinze okwambala mu mwaka
|Judith Heard| {{nom}}
! align="center" | <ref>{{Cite web |date=2017-12-11 |title=Abryanz Style and Fashion Awards 2017 rock Kampala |url=https://www.newvision.co.ug/news/1467349/abryanz-style-fashion-awards-2017-rock-kampala |access-date=2020-09-25 |website=New Vision}}</ref> <ref>{{Cite web |date=November 21, 2017 |title=Abryanz Style and Fashion Awards 2017 | Nominees List |url=https://www.bellanaijastyle.com/abryanz-awards-2017-nominees-list/}}</ref>
|-
| 2018
|Engule y'emisono eya Abryanz
|Omukyala sereebu asinze okwambala mu mwaka
|Judith Heard| {{nom}}
! align="center" | <ref>{{Cite web |last=Ssejjombwe |first=Isaac |title=Abryanz Style and Fashion Awards nominee list out – Sqoop – Get Uganda entertainment news, celebrity gossip, videos and photos |url=https://www.sqoop.co.ug/201810/four-one-one/abryanz-style-and-fashion-awards-nominee-list-out.html}}</ref> <ref>{{Cite web |date=December 12, 2018 |title=Full List Of Winners At Abryanz Stlye & Fashion Awards 2018 |url=https://chimpreports.com/full-list-of-winners-at-abryanz-stlye-fashion-awards-2018/ |website=ChimpReports}}</ref>
|-
|2021
| Engule za Miss Elite
| Nnalulungi wa Afrika
|Judith Heard| {{won}}
|
|-
|2022
| Nnalulungi w’obutonde bw’ensi
| Ebuyindi
! align="center" |Yawangula
|<ref>{{Cite web |last=Kitimbo |first=Pearl Elisabeth |date=May 30, 2021 |title=Judith Heard Crowned Miss Elite Africa 2021/2022 |url=https://chimpreports.com/judith-heard-crowned-miss-elite-africa-2021-2022/}}</ref> <ref name="auto5"/> <ref name="auto6"/>
|}
== Ebijuliziddwamu ==
{{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Heards, Judith}}
gnjig18r3bfveo2tmizylx6hcrxsnru
Windows 11
0
12521
78056
44501
2026-11-05T16:31:37Z
Thomas Eddie Irigei
11996
Added citation
78056
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Windows 11''' ye nkola enkulu efulumiziddwa mu kiseera kino eya Microsoft ’s Windows NT operating system, eyafulumizibwa nga October 5, 2021, ng’egenda okudda Windows 10 (2015).<ref>{{Cite web |last=Blog |first=Windows Experience |last2=Cable |first2=John |date=2026-09-29 |title=How to get the Windows 11 2026 Update |url=https://blogs.windows.com/windowsexperience/2026/09/29/how-to-get-windows-11-2026-update/ |access-date=2026-11-05 |website=Windows Experience Blog |language=en-US}}</ref>
inpoigv14ehf54ltb9e8pg73q5baot5
Abajulizi ba Uganda
0
13130
78064
73255
2026-11-05T18:21:24Z
~2026-58830-76
12546
78064
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba [[Kulisitaayo]] 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa [[Alexander Mackay]] ow'e Kkanisa ya Uganda [[Church Missionary Society]] mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''[[The Times]]'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya [[Imperial British East Africa Company]] (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu [[Buvanjuba bwa Afrika]], ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika [[Frederick Lugard]], omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa [[IBEAC]] bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "[[cult of martyrs]]". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi [[Henri Streicher]] yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri [[Kizito omuto omujulizi omutuukirivu|Kizito]], eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
[[Paapa Benedict XV]] yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era [[Paapa Paul VI]] n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, [[Paapa Paul]] yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya [[Tridentine]] mu [[St. Peter’s Basilica.]] sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu [[Kalenda ya Roma,]] ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''[[Roman Martyrology]]'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
jv9tgya6waqf8zdbhtq1jrwl83ky5qx
78065
78064
2026-11-05T18:30:01Z
Rooth N
12547
78065
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa [[Alexander Mackay]] ow'e Kkanisa ya Uganda [[Church Missionary Society]] mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''[[The Times]]'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya [[Imperial British East Africa Company]] (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu [[Buvanjuba bwa Afrika]], ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika [[Frederick Lugard]], omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa [[IBEAC]] bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "[[cult of martyrs]]". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi [[Henri Streicher]] yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri [[Kizito omuto omujulizi omutuukirivu|Kizito]], eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
[[Paapa Benedict XV]] yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era [[Paapa Paul VI]] n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, [[Paapa Paul]] yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya [[Tridentine]] mu [[St. Peter’s Basilica.]] sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu [[Kalenda ya Roma,]] ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''[[Roman Martyrology]]'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
e594lun141lvdi2soj7w6pmu3coi8qj
78066
78065
2026-11-05T18:31:00Z
Rooth N
12547
78066
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa [[Alexander Mackay]] ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''[[The Times]]'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya [[Imperial British East Africa Company]] (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu [[Buvanjuba bwa Afrika]], ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika [[Frederick Lugard]], omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa [[IBEAC]] bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "[[cult of martyrs]]". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi [[Henri Streicher]] yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri [[Kizito omuto omujulizi omutuukirivu|Kizito]], eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
[[Paapa Benedict XV]] yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era [[Paapa Paul VI]] n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, [[Paapa Paul]] yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya [[Tridentine]] mu [[St. Peter’s Basilica.]] sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu [[Kalenda ya Roma,]] ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''[[Roman Martyrology]]'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
spdqlfbh0ai36iciqmjeeonk51cflvg
78067
78066
2026-11-05T18:31:22Z
Rooth N
12547
78067
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''[[The Times]]'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya [[Imperial British East Africa Company]] (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu [[Buvanjuba bwa Afrika]], ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika [[Frederick Lugard]], omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa [[IBEAC]] bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "[[cult of martyrs]]". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi [[Henri Streicher]] yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri [[Kizito omuto omujulizi omutuukirivu|Kizito]], eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
[[Paapa Benedict XV]] yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era [[Paapa Paul VI]] n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, [[Paapa Paul]] yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya [[Tridentine]] mu [[St. Peter’s Basilica.]] sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu [[Kalenda ya Roma,]] ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''[[Roman Martyrology]]'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
qoz8tbk4x8werpmt241q9rtm24zmvi1
78068
78067
2026-11-05T18:34:43Z
Rooth N
12547
78068
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya [[Imperial British East Africa Company]] (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu [[Buvanjuba bwa Afrika]], ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika [[Frederick Lugard]], omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa [[IBEAC]] bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "[[cult of martyrs]]". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi [[Henri Streicher]] yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri [[Kizito omuto omujulizi omutuukirivu|Kizito]], eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
[[Paapa Benedict XV]] yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era [[Paapa Paul VI]] n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, [[Paapa Paul]] yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya [[Tridentine]] mu [[St. Peter’s Basilica.]] sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu [[Kalenda ya Roma,]] ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''[[Roman Martyrology]]'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
dw6npgf0g3isigd9sv4ye5sxmr1sn2t
78069
78068
2026-11-05T18:35:14Z
Rooth N
12547
78069
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu [[Buvanjuba bwa Afrika]], ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika [[Frederick Lugard]], omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa [[IBEAC]] bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "[[cult of martyrs]]". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi [[Henri Streicher]] yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri [[Kizito omuto omujulizi omutuukirivu|Kizito]], eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
[[Paapa Benedict XV]] yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era [[Paapa Paul VI]] n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, [[Paapa Paul]] yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya [[Tridentine]] mu [[St. Peter’s Basilica.]] sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu [[Kalenda ya Roma,]] ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''[[Roman Martyrology]]'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
csx7go5djabgl0ojlehzluwjlb0nuu7
78070
78069
2026-11-05T18:35:45Z
Rooth N
12547
78070
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika [[Frederick Lugard]], omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa [[IBEAC]] bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "[[cult of martyrs]]". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi [[Henri Streicher]] yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri [[Kizito omuto omujulizi omutuukirivu|Kizito]], eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
[[Paapa Benedict XV]] yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era [[Paapa Paul VI]] n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, [[Paapa Paul]] yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya [[Tridentine]] mu [[St. Peter’s Basilica.]] sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu [[Kalenda ya Roma,]] ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''[[Roman Martyrology]]'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
me04o77wz4sn2en8tdxeym0lricfrgb
78071
78070
2026-11-05T18:36:05Z
Rooth N
12547
78071
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa [[IBEAC]] bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "[[cult of martyrs]]". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi [[Henri Streicher]] yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri [[Kizito omuto omujulizi omutuukirivu|Kizito]], eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
[[Paapa Benedict XV]] yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era [[Paapa Paul VI]] n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, [[Paapa Paul]] yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya [[Tridentine]] mu [[St. Peter’s Basilica.]] sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu [[Kalenda ya Roma,]] ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''[[Roman Martyrology]]'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
69knklu4j7whe7pk5dfyw4hatejrz3p
78072
78071
2026-11-05T18:36:43Z
Rooth N
12547
78072
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "[[cult of martyrs]]". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi [[Henri Streicher]] yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri [[Kizito omuto omujulizi omutuukirivu|Kizito]], eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
[[Paapa Benedict XV]] yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era [[Paapa Paul VI]] n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, [[Paapa Paul]] yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya [[Tridentine]] mu [[St. Peter’s Basilica.]] sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu [[Kalenda ya Roma,]] ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''[[Roman Martyrology]]'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
oyc9n6t5aic3nsa7ttgwafkc5oe5x5f
78073
78072
2026-11-05T18:37:27Z
Rooth N
12547
78073
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "[[cult of martyrs]]". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi [[Henri Streicher]] yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri [[Kizito omuto omujulizi omutuukirivu|Kizito]], eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
[[Paapa Benedict XV]] yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era [[Paapa Paul VI]] n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, [[Paapa Paul]] yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya [[Tridentine]] mu [[St. Peter’s Basilica.]] sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu [[Kalenda ya Roma,]] ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''[[Roman Martyrology]]'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
5wck6wyapm2i2s36x4a155igvqijqca
78074
78073
2026-11-05T18:38:11Z
Rooth N
12547
78074
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi [[Henri Streicher]] yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri [[Kizito omuto omujulizi omutuukirivu|Kizito]], eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
[[Paapa Benedict XV]] yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era [[Paapa Paul VI]] n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, [[Paapa Paul]] yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya [[Tridentine]] mu [[St. Peter’s Basilica.]] sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu [[Kalenda ya Roma,]] ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''[[Roman Martyrology]]'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
3jicr0zcofs12tr3297ephsrsuuzdsw
78075
78074
2026-11-05T18:38:35Z
Rooth N
12547
78075
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri [[Kizito omuto omujulizi omutuukirivu|Kizito]], eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
[[Paapa Benedict XV]] yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era [[Paapa Paul VI]] n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, [[Paapa Paul]] yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya [[Tridentine]] mu [[St. Peter’s Basilica.]] sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu [[Kalenda ya Roma,]] ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''[[Roman Martyrology]]'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
oqy078wterctpudwifs99c0eltw41ct
78076
78075
2026-11-05T18:39:20Z
Rooth N
12547
78076
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
[[Paapa Benedict XV]] yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era [[Paapa Paul VI]] n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, [[Paapa Paul]] yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya [[Tridentine]] mu [[St. Peter’s Basilica.]] sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu [[Kalenda ya Roma,]] ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''[[Roman Martyrology]]'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
74d7h1s8g4vm7xn46v8bmnlydh4ldx8
78077
78076
2026-11-05T18:39:40Z
Rooth N
12547
78077
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era [[Paapa Paul VI]] n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, [[Paapa Paul]] yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya [[Tridentine]] mu [[St. Peter’s Basilica.]] sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu [[Kalenda ya Roma,]] ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''[[Roman Martyrology]]'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
l3o37nfq4dbk5pyenhpg73cdm46fg46
78078
78077
2026-11-05T18:40:10Z
Rooth N
12547
78078
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, [[Paapa Paul]] yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya [[Tridentine]] mu [[St. Peter’s Basilica.]] sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu [[Kalenda ya Roma,]] ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''[[Roman Martyrology]]'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
5fd77ki77wy42x6j4julrlv2gtyqjxg
78079
78078
2026-11-05T18:40:34Z
Rooth N
12547
78079
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya [[Tridentine]] mu [[St. Peter’s Basilica.]] sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu [[Kalenda ya Roma,]] ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''[[Roman Martyrology]]'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
4gyf36niuwta9uh3avx2sqv7fbjwyb1
78080
78079
2026-11-05T18:40:54Z
Rooth N
12547
78080
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu [[St. Peter’s Basilica.]] sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu [[Kalenda ya Roma,]] ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''[[Roman Martyrology]]'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
f9unuzh4gth8b4y0m6glu2tq1i8sxk9
78081
78080
2026-11-05T18:41:19Z
Rooth N
12547
78081
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu [[Kalenda ya Roma,]] ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''[[Roman Martyrology]]'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
hzbi0gyiei30luk7vy2dxq74i2oevqu
78082
78081
2026-11-05T18:41:39Z
Rooth N
12547
78082
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''[[Roman Martyrology]]'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
f4tzp75bha6gpl1ucnqo3io3v4piqd8
78083
78082
2026-11-05T18:42:05Z
Rooth N
12547
78083
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa [[Uganda Episcopal Conference]] lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
i0c0hie0dj9fs02ejrunli50jo59968
78084
78083
2026-11-05T18:42:32Z
Rooth N
12547
78084
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
rnt9zsvw9vjqyk8h3pm6fjfsyd84cux
78085
78084
2026-11-05T18:43:22Z
Rooth N
12547
78085
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|[[Adolphus Ludigo-Mukasa]]
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|[[Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
gfo3p7wjv6lru6j0ud1dr66ukbkjuyk
78086
78085
2026-11-05T18:44:07Z
Rooth N
12547
78086
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|[[Anatoli Kirigwajjo]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
c4jqgrg4ef41ohsyoc5l6pf79zfo3ng
78087
78086
2026-11-05T18:44:34Z
Rooth N
12547
78087
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|[[Andrew Kaggwa Kaahwa]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
jc05mekcjj0vuu4f11ca2nogbn5zyds
78088
78087
2026-11-05T18:44:56Z
Rooth N
12547
78088
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|[[Athanasius Bazzekuketa Kizza]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
bqot8rcca0awt60pszgtry1evre9ugm
78089
78088
2026-11-05T18:45:20Z
Rooth N
12547
78089
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|[[Bruno Sserunkuuma]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
quulq7hra794t6z8ysreb8xp0mju0z4
78090
78089
2026-11-05T18:45:49Z
Rooth N
12547
78090
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|[[Gonzaga Gonza Nghonzabato]]
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
pl6l5frqsnsdzv3hj9kescm5z5wk5nm
78091
78090
2026-11-05T18:46:21Z
Rooth N
12547
78091
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|[[Gyaviira Mayanja Musoke|Gyavira Mayanja Musoke]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
ctg2dwm3dx3zgq0eouixik5f3t0xyk4
78092
78091
2026-11-05T18:46:47Z
Rooth N
12547
78092
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|Gyavira Mayanja Musoke
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|[[James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga]]
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
793rgpxhtcta4ec3386rg4hfe7he3mj
78093
78092
2026-11-05T18:47:11Z
Rooth N
12547
78093
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|Gyavira Mayanja Musoke
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|[[John Mary Kiwanuka Muzeeyi]]
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
264kb1nryi6ow7s0ryq044daiavzbmb
78094
78093
2026-11-05T18:48:32Z
Rooth N
12547
78094
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|Gyavira Mayanja Musoke
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|John Mary Kiwanuka Muzeeyi
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|[[Luke Baanabakintu|Luke (Lukka) Baanabakintu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
36bosr8e977abb188w4vsr8c80z484a
78095
78094
2026-11-05T18:49:05Z
Rooth N
12547
78095
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|Gyavira Mayanja Musoke
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|John Mary Kiwanuka Muzeeyi
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|Luke (Lukka) Baanabakintu
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|[[Mbaaga Tuzinde]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
otyyfb84zkfk1mmd2ut786jnjdfag9y
78096
78095
2026-11-05T18:49:43Z
Rooth N
12547
78096
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|Gyavira Mayanja Musoke
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|John Mary Kiwanuka Muzeeyi
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|Luke (Lukka) Baanabakintu
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|Mbaaga Tuzinde
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|[[Mugagga Lubowa]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
0v6hj05k0a1ewi7sfwxt6a0dxaawpjd
78097
78096
2026-11-05T18:50:30Z
Rooth N
12547
78097
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|Gyavira Mayanja Musoke
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|John Mary Kiwanuka Muzeeyi
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|Luke (Lukka) Baanabakintu
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|Mbaaga Tuzinde
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|Mugagga Lubowa
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|[[Mukasa Kiriwawanvu]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
c5s7vgqhcs9yvxo6eqq5c0e80cv87pp
78098
78097
2026-11-05T18:51:01Z
Rooth N
12547
78098
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|Gyavira Mayanja Musoke
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|John Mary Kiwanuka Muzeeyi
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|Luke (Lukka) Baanabakintu
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|Mbaaga Tuzinde
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|Mugagga Lubowa
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|Mukasa Kiriwawanvu
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|[[Noa Mawaggali]]
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
5tvio0wixa5uro5l968k7t6gf6xgfmy
78099
78098
2026-11-05T18:51:29Z
Rooth N
12547
78099
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|Gyavira Mayanja Musoke
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|John Mary Kiwanuka Muzeeyi
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|Luke (Lukka) Baanabakintu
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|Mbaaga Tuzinde
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|Mugagga Lubowa
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|Mukasa Kiriwawanvu
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|Noa Mawaggali
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|[[Ponsiano Ngondwe]]
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
nh05jv5ixkdqx1d66u68u5k2az9hpk9
78100
78099
2026-11-05T18:51:59Z
Rooth N
12547
78100
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|Gyavira Mayanja Musoke
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|John Mary Kiwanuka Muzeeyi
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|Luke (Lukka) Baanabakintu
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|Mbaaga Tuzinde
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|Mugagga Lubowa
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|Mukasa Kiriwawanvu
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|Noa Mawaggali
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|Ponsiano Ngondwe
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne [[Jildo Irwa]] baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
67ttxw832oqfdrfmx8wnrkjxoq15573
78101
78100
2026-11-05T18:52:22Z
Rooth N
12547
78101
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|Gyavira Mayanja Musoke
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|John Mary Kiwanuka Muzeeyi
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|Luke (Lukka) Baanabakintu
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|Mbaaga Tuzinde
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|Mugagga Lubowa
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|Mukasa Kiriwawanvu
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|Noa Mawaggali
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|Ponsiano Ngondwe
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne Jildo Irwa baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'[[Eky’Abaluo|Abaluo]]. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
q6yuvn5y9ocsj8bgrz6ad1sw2opgo0z
78102
78101
2026-11-05T18:53:03Z
Rooth N
12547
78102
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|Gyavira Mayanja Musoke
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|John Mary Kiwanuka Muzeeyi
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|Luke (Lukka) Baanabakintu
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|Mbaaga Tuzinde
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|Mugagga Lubowa
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|Mukasa Kiriwawanvu
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|Noa Mawaggali
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|Ponsiano Ngondwe
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne Jildo Irwa baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'Abaluo. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba [[Comboni]] mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
57q2gt42pouqw4ldo0mp6u5y03pgfjv
78103
78102
2026-11-05T18:53:30Z
Rooth N
12547
78103
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|Gyavira Mayanja Musoke
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|John Mary Kiwanuka Muzeeyi
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|Luke (Lukka) Baanabakintu
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|Mbaaga Tuzinde
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|Mugagga Lubowa
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|Mukasa Kiriwawanvu
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|Noa Mawaggali
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|Ponsiano Ngondwe
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne Jildo Irwa baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'Abaluo. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba Comboni mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya [[Millions]]'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
ockwutwdeevz9gihrgzmrw2ajdjopez
78104
78103
2026-11-05T18:54:05Z
Rooth N
12547
78104
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|Gyavira Mayanja Musoke
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|John Mary Kiwanuka Muzeeyi
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|Luke (Lukka) Baanabakintu
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|Mbaaga Tuzinde
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|Mugagga Lubowa
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|Mukasa Kiriwawanvu
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|Noa Mawaggali
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|Ponsiano Ngondwe
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne Jildo Irwa baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'Abaluo. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba Comboni mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya Millions'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* [[Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
hpev0uwaksvi0gr5b8k5ee7q473lkyv
78105
78104
2026-11-05T18:55:15Z
Rooth N
12547
78105
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|Gyavira Mayanja Musoke
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|John Mary Kiwanuka Muzeeyi
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|Luke (Lukka) Baanabakintu
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|Mbaaga Tuzinde
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|Mugagga Lubowa
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|Mukasa Kiriwawanvu
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|Noa Mawaggali
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|Ponsiano Ngondwe
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne Jildo Irwa baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'Abaluo. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba Comboni mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya Millions'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]] mu [[Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
mx62ay0g0nh3fuvw6jwb5kjqlp9cj9c
78106
78105
2026-11-05T18:55:58Z
Rooth N
12547
78106
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|Gyavira Mayanja Musoke
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|John Mary Kiwanuka Muzeeyi
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|Luke (Lukka) Baanabakintu
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|Mbaaga Tuzinde
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|Mugagga Lubowa
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|Mukasa Kiriwawanvu
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|Noa Mawaggali
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|Ponsiano Ngondwe
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne Jildo Irwa baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'Abaluo. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba Comboni mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya Millions'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa mu [[Kyenjojo (disitulikit)|Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
o359pe5m2hm9by1tbptl7i48v7anp3s
78107
78106
2026-11-05T18:56:38Z
Rooth N
12547
78107
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|Gyavira Mayanja Musoke
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|John Mary Kiwanuka Muzeeyi
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|Luke (Lukka) Baanabakintu
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|Mbaaga Tuzinde
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|Mugagga Lubowa
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|Mukasa Kiriwawanvu
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|Noa Mawaggali
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|Ponsiano Ngondwe
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne Jildo Irwa baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'Abaluo. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba Comboni mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya Millions'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa mu [[Kyenjojo (disitulikit)|Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* [[Bannaddiini ba Mission mu Uganda]]
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
iosf0urq3c0ekgyp74vse1jjj5l4cq9
78108
78107
2026-11-05T18:57:06Z
Rooth N
12547
78108
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|Gyavira Mayanja Musoke
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|John Mary Kiwanuka Muzeeyi
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|Luke (Lukka) Baanabakintu
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|Mbaaga Tuzinde
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|Mugagga Lubowa
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|Mukasa Kiriwawanvu
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|Noa Mawaggali
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|Ponsiano Ngondwe
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne Jildo Irwa baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'Abaluo. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba Comboni mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya Millions'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa mu [[Kyenjojo (disitulikit)|Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* Bannaddiini ba Mission mu Uganda
* [[Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera]]
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
mq7y8x6lu4vawj70btsv3rqrthkeqfl
78109
78108
2026-11-05T18:57:30Z
Rooth N
12547
78109
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|Gyavira Mayanja Musoke
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|John Mary Kiwanuka Muzeeyi
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|Luke (Lukka) Baanabakintu
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|Mbaaga Tuzinde
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|Mugagga Lubowa
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|Mukasa Kiriwawanvu
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|Noa Mawaggali
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|Ponsiano Ngondwe
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne Jildo Irwa baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'Abaluo. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba Comboni mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya Millions'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa mu [[Kyenjojo (disitulikit)|Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* Bannaddiini ba Mission mu Uganda
* Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* [[Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa]]
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
snwi6ermwlvzei9z92of29nnq8w788q
78110
78109
2026-11-05T18:58:08Z
Rooth N
12547
78110
wikitext
text/x-wiki
{{ Databox }}{{reflist}}
'''Abajulizi ba Uganda'''<ref>{{Cite web|url=https://ntv.co.ug/news/abajulizi-ba-uganda-ebikujjuko-nga-bwebibadde-okwetoloola-eggwanga-2|title=ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda|first=Brenda|last=Luwedde|date=3 June 2026}}</ref> kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya [[Yuganda|Uganda]], abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. <ref>{{cite encyclopedia|article=Martyrs of Uganda|publisher=Encyclopædia Britannica Online|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Inc.|date=2014|access-date=3 June 2014|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612654/Martyrs-of-Uganda}}</ref> <ref name="CMU">{{cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007 |work=The Buganda Home Page}}</ref>
Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali ''[[Kabaka wa Buganda|Kabaka]]'' wa [[Buganda]]. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. <ref name="AMWN">{{cite book |last1=Moorehead |first1=Alan |year=1963 |title=The White Nile |publisher=Penguin |isbn=9780060956394 |chapter=Chapter 16, Paradise Reformed}}
</ref> Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.<ref name="Apter">{{cite book |author=David Apter |year=1961 |title=The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=FZJL3zJjipgC |publisher=Princeton University |isbn=978-1-136-30764-5 |page=77}}</ref> Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.<ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_165154 |access-date=2023-10-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-05-27 |title=How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/how-uganda-s-martyrs-shaped-catholic-hymns-4247574 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref> Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.<ref>{{Cite web |last=Kisekka |first=Christopher |date=2024-09-10 |title=Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood |url=https://ugandaradionetwork.net/story/relics-of-uganda-martyrs-return-as-church-marks-60-years-of-their-sainthood |access-date=2025-10-06 |website=Uganda Radionetwork |language=en}}</ref>
== Ebyafaayo byabwe ==
[[File:Namugongo_03.jpg|right|thumb|280x280px|[[:en:Basilica_of_the_Uganda_Martyrs,_Namugongo|Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]]]]
[[File:Namugongo_06.jpg|right|thumb|210x210px|Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu]]
Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.<ref>{{cite book |author=Ian Leggett |year=2001 |title=Uganda |url=https://books.google.com/books?id=tdz9geaMMtkC |publisher=Oxfam |isbn=978-0-85598-454-0 |page=13}}</ref> Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.<ref name="AMWN"/> Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.<ref name="LOC">{{cite web |date=December 1990 |title=Long-Distance Trade and Foreign Contact |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ug0016) |access-date=29 September 2014 |work=Uganda |publisher=Library of Congress Country Studies}}</ref> Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.<ref>Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, ''Dictionary of African Historical Biography'', University of California Press, 1986 ({{ISBN|978-0-520-06611-3}}), p. 164.</ref>
Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.<ref name="DAHB165">Lipshutz and Rasmussen (1986), ''Dictionary of African Historical Biography'', 1986, p. 165.</ref> Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa [[Tanzania]] kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.<ref name="CMU"/> Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. <ref name="Ward">Kevin Ward, [https://web.archive.org/web/20161123083842/http://www.dacb.org/history/a%20history%20of%20christianity%20in%20uganda.html "A History of Christianity in Uganda"] in ''Dictionary of African Christian Biography''.</ref> Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. <ref name="DAHB165" />
== Okuttibwa kwabwe mu 1885–86 ==
[[File:African_Martyrdom.jpg|left|thumb|Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa]]
[[File:Journey_for_death.jpg|left|thumb|Ekijjukizo ku [[:en:Munyonyo_Martyrs_Shrine|kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo]] nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.]]
Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. <ref>{{Cite web |url=http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |title="The untold story of the Uganda Muslim martyrs" |access-date=2026-05-01 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100403/http://www.muslimpopulation.com/africa/Uganda/The%20untold%20story.php |url-status=dead }}</ref> Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: <ref>Bob French, [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today"] in ''The Word Among Us'', August 2008.</ref> kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa [[Katikkiro wa Buganda|Katikkiro]] Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. <ref name="Iliffe">John Iliffe, [https://books.google.com/books?id=Jn7TCydPAPAC&dq=Iliffe+risk+martyrdom&pg=PA173 ''Honour in African History''], Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.</ref> Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. <ref name="CMU"/> <ref>[https://web.archive.org/web/20060826113228/http://www.dacb.org/stories/uganda/lwanga_charles.html Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga]</ref> Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.
"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga [[Joseph Mukasa Balikuddembe|Joseph Mukasa]], baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". <ref name="Ward"/> <ref name="Iliffe"/> Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". <ref name="Ward" />
[[File:Uganda_Martyrs_Church_Namugongo_03.jpg|alt=Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda|thumb|Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.]]
Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.<ref>Quoted in Hoad (2007), p. 3.</ref> Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.<ref name="CMU"/>
Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga <ref>Quoted in [https://books.google.com/books?id=k9OhP55_hJAC&dq=Hoad+%22immediate+pretext%22&pg=PA4 Neville Wallace Hoad, ''African Intimacies''], University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.</ref> Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. <ref>Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.</ref> Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. <ref name="Bsaakisimba">Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, [https://books.google.com/books?id=IRPKAgAAQBAJ&pg=PA212 ''Bsaakisimba''], Routledge, 2014 , pp. 212–213.</ref> J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. <ref>Cited in Hoad (2007), p. 4.</ref> Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." <ref name="Hoad 2007 4">Hoad (2007), p. 4.</ref>
Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".
Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". <ref name="Iliffe"/> <ref name="Bsaakisimba"/> <ref>John F. Faupel, [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&q=Faupel ''African Holocaust''], Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.</ref> <ref>Charles Lwanga Mubiru, ''The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation'', Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.</ref> Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. <ref name="Iliffe" />
== Ebyava mu by'obufuzi ==
Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. <ref name="Okoth">Assa Okoth, [https://books.google.com/books?id=6knAMseFPpIC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA86 ''A History of Africa''], East African Publishers, 2006 , p. 86.</ref> <ref>R. W. Bryan, [https://books.google.com/books?id=CFoudViGq0gC&dq=uganda+blood+martyrs+seed+%22the+times%22+october&pg=PA40 ''Great Christians Commemorated by the Indian Church''], ISPCK , p. 40.</ref> Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba ''Intellegencer'' mu 1886,<ref>Faupel (2007), [https://books.google.com/books?id=xNR1KMtYRLoC&dq=Faupel+Intelligencer&pg=PA118 ''African Holocaust''], p. 118.</ref>'''' n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu ''Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga,'' ''mu'' ''Buganda mu 1888'' ne ''Les Missions Abakatoliki'' 18 (1886). <ref name="Iliffe" />
Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. ''The Times'' olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." <ref name="Okoth"/> Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. <ref>Cedric Pulford, [https://books.google.com/books?id=JEbqCWN3R_UC&dq=%22in+Britain%2C+where+the+martyrdom+of+the+Baganda+converts+was+well+remembered%22&pg=PA145 ''Eating Uganda''], Ituri Publications, 1999.</ref>
Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. <ref>Donald Anthony Low, [https://books.google.com/books?id=N28QWWLPYtcC&dq=maroon+crocodile+infested&pg=PA31 ''Buganda in Modern History''], University of California Press, 1971, p. 31.</ref> Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we [[Kiweewa owa Buganda|Kiweewa]] okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, [[Kalema owa Buganda|Kalema]] . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante [[Apollo Kaggwa]], ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e [[:en:Bunyoro|Bunyoro]], ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref> <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref>
Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e [[Mengo, Uganda|Mengo]], ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. <ref name="Marsh">Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, ''An Introduction to the History of East Africa'', Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.</ref>
Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. <ref name="Ingham">Kenneth Ingham, ''A History of East Africa'', Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .</ref> IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. <ref>Kenneth Ingham, ''The Making of Modern Uganda'', Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .</ref>
Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. <ref name="Apter"/> Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e [[Buddu]] mu [[Masaka (disitulikit)|Disitulikiti y’e Masaka]] leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya [[Seychelles]], gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. <ref>{{cite book |last1=Cawthorne |first1=Nigel |date=2013 |title=Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators |url=https://books.google.com/books?id=bgkEAwAAQBAJ&q=Danieri+Basamula-Ekkeri+Mwanga+II+Mukasa&pg=PT211 |publisher=Arcturus Publishing |isbn=978-1-78212-255-5 |language=en}}</ref>
== Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika ==
[[File:Munyonyo_Martyrs_Shrine_at_night.jpg|thumb|Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu]]
[[File:St._Andrew_Kaggwa_tomb.jpg|thumb|Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo]]
Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref> Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu [[:en:Uganda|Uganda]] okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. <ref name="ReferenceA" />
Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu [[Senegal]], ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. <ref name="ReferenceA">Heike Behrend, ''Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda'', Rochester, 2011.</ref>
[[File:Matthew_Malumba,_Charles_Lwanga,_and_Ugandan_Martyrs_Relics_Museum_of_Catholic_Art_and_History.jpg|thumb|Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.]]
Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, [[Matiya Mulumba]], ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{cite web |date=3 June 2017 |title=Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda |url=http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003084454/http://www.catholicnewsagency.com/saint.php?n=488 |archive-date=3 October 2009 |work=Catholic News Agency}}</ref> Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." <ref>{{cite web |date=18 October 1964 |title=Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda |url=https://www.vatican.va/content/paul-vi/la/homilies/1964/documents/hf_p-vi_hom_19641018_martiri-uganda.html |language=la}}</ref> Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. <ref>{{cite web |title=Vatican City – Postage Stamps – 1965 |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Vatican-City/Postage%20stamps/1960-1969?user=217425&year=1965 |publisher=Stamp World}}</ref> Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu ''Roman Martyrology'' ku nnaku ze battirwako.
Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. <ref>[http://www.monitor.co.ug/News/National/Govt-to-launch-Namugongo-Martyrs-Shrines-fundraising-/-/688334/2426802/-/nphe86/-/index.html "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today"], ''Daily Monitor'', 23 October 2014.</ref>
Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. <ref>{{Cite book |last=Pham |first=John-Peter |date=30 November 2004 |title=Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession |url=https://books.google.com/books?id=ahTU3koVfLEC&dq=%22Santi+Martiri+dell%27Uganda+a+Poggio+Ameno%22&pg=PA219 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-534635-0 |via=Google Books}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bräuer |first=Martin |date=27 February 2014 |title=Handbuch der Kardinäle: 1846-2012 |url=https://books.google.com/books?id=363pBQAAQBAJ&dq=%22Poggio+Ameno%22&pg=PA532 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110269475 |via=Google Books}}</ref>
Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. <ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Uganda Martrys University |url=https://umu.ac.ug/ |access-date=2025-12-19 |language=en-US}}</ref>
Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. <ref>{{Cite web |title=The Christian Martyrs of Uganda |url=http://www.buganda.com/martyrs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719024926/http://www.buganda.com/martyrs.htm |archive-date=19 July 2014 |access-date=15 August 2007}}</ref> [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo]] kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali [[Emmanuel Wamala]]. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. <ref>[https://web.archive.org/web/20170929091621/http://www.ntv.co.ug/news/local/03/may/2015/papal-nuncio-launches-construction-munyonyo-martyrs-shrine-5886 "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine"] , NTV, 3 May 2015.</ref>
=== Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22 ===
{| class="wikitable sortable"
!#<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Uganda Martyrs |url=https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |access-date=2024-02-02 |website=Uganda Episcopal Conference |language=en-gb |archive-date=2024-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131111459/https://www.uecon.org/uganda-martyrs/martyrs |url-status=dead }}</ref>
!Erinnya
!Ennaku kwe yafiira
!Emyaka kwe yafiira
!Omuyima w'omutuukirivu
!Ekyamutta
|-
|1.
|[[Achilleus Kiwanuka|Achilleus Kewanuka]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya.
|Yayokebwa
|-
|2.
|Adolphus Ludigo-Mukasa
|3 Ogwomukaaga1886
|Myaka 24
|abalimi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|3.
|Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana)
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 18
|ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala.
|Yayokebwa
|-
|4.
|Anatoli Kirigwajjo
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abayizzi n’abalunzi
|Yayokebwa
|-
|5.
|Andrew Kaggwa Kaahwa
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka nga 30
|abasomesa, bakatekisimu n’amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|6.
|Athanasius Bazzekuketa Kizza
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 20
|abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka.
|Ffumu
|-
|7.
|Bruno Sserunkuuma
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana.
|Yayokebwa
|-
|8.
|[[:en:Charles_Lwanga|Charles Lwanga]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 25
|Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki
|Yayokebwa
|-
|9.
|[[:en:Denis_Ssebuggwawo_Wasswa|Denis Ssebuggwawo Wasswa]]
|25 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|abayimbi, abayimbi ne kkwaaya
|yawalulwa
|-
|10.
|Gonzaga Gonza Nghonzabato
|27 Ogwokutaano 1886
|Myaka 24
|abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu.
|ffumu
|-
|11.
|Gyavira Mayanja Musoke
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo
|Yayokebwa
|-
|12.
|James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga
|3 Owgomukaaga 1886
|Myaka 26
|abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi
|Yayokebwa
|-
|13.
|John Mary Kiwanuka Muzeeyi
|27 Ogusooka 1887
|
|
|Jjambiya
|-
|14.
|[[:en:Joseph_Mukasa_Balikuddembe|Joseph Mukasa Balikuddembe]]
|15 Ogwekkuminogumu 1885<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Uganda Martyrs: tracing the history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/uganda-martyrs-tracing-the-history-1571544 |access-date=2023-10-05 |website=Monitor |language=en}}</ref>
|Myaka 20
|bannabyabufuzi n’abaami
|Yayokebwa n'ejjambiya
|-
|15.
|[[:en:Kizito|Kizito]]
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 13-14
|abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15
|Yayokebwa
|-
|16.
|Luke (Lukka) Baanabakintu
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 30
|abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi.
|Yayokebwa
|-
|17.
|[[:en:Matiya_Mulumba|Mathias Kalemba Mulumba Wante]]
|30 Ogwokutaano 1886
|Myaka 50
|Abalangira n’Amaka
|Jjambiya na kambe
|-
|18.
|Mbaaga Tuzinde
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 17
|emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi
|Mbooko na muliro
|-
|19.
|Mugagga Lubowa
|3 Ogwomukaaga 1886
|Myaka 16
|kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka
|Yayokebwa
|-
|20.
|Mukasa Kiriwawanvu
|3 Ogwomukaaga 1886
|
|wooteeri ebbaala n’eby’okulya
|Yayokebwa
|-
|21.
|Noa Mawaggali
|31 Ogwokutaano 1886
|
|abaavu, abakugu n’abayimbi
|Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
|-
|22.
|Ponsiano Ngondwe
|26 Ogwokutaano 1886
|Myaka 30
|abajaasi, abaserikale n’abajaasi
|ffumu
|}
==== Abajulizi babiri aba Paimol ====
Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. <ref>[http://www.zenit.org/en/articles/ugandan-martyrs-to-be-beatified-this-sunday "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday"], ZENIT News Agency, 18 October 2002.</ref> Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.
Abajulizi Daudi Okelo ne Jildo Irwa baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu [[:en:Acholi_people|Acholi]], ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'Abaluo. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba Comboni mu 1915. <ref>{{cite web |title=Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918) |url=https://www.vatican.va/news_services/liturgy/saints/ns_lit_doc_20021020_okelo-irwa_en.html |publisher=Vatican}}</ref>
== Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda) ==
Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. <ref>{{Cite web |title=The Calendar |url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar |access-date=27 March 2021 |website=The Church of England |language=en}}</ref> <ref name=":0"/> Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi [[:en:Janani_Luwum|Janani Luwum]], eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba [[Idi Amin]] era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.
{| class="wikitable sortable"
|+Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo <ref name=":0"/>
! # # 1999 .
! Erinnya
! Olunaku lw’okufa n’emyaka
! Battiddwa nga bakozesa
|-
| 1. 1. .
| Makko Kakumba
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 2. 2. .
| Yusuf Rugalama
| 31 Omwezi gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okumwokya
|-
| 3. 3. .
| Mukasa Musa
| 25 Omwezi gwokutaano 1886
| effumu
|-
| 4. 4. .
| Mbwa Eriya
| 27 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 5. 5. .
| Muddu Aguma
| 2 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 6. 6. .
| Daudi Muwanga
| 1886. Omwezi gw’ekkumi
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 7. 7. .
| Muwanga
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (castrated).
|-
| 8. .
| Kayizzi Kibuuka
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa).
|-
| 9. 9. .
| Mayanja Kitoogo
| 31 Omwezi gwokutaano 1886
| okusalasala (Baamulaawa
|-
| 10. .
| Nuwa Walukagga
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 11. .
| Alexander Kadoko
| 3 Omwezi gw’omukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 12. .
| Frederick Kizza, omusajja omulala
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 13 .
| Robert Munyagabyangu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 14. .
| Danieri Nakabandwa agamba nti
| 3 Omwezi gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 15. .
| Kiwanuka Giyaza
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 16. .
| Mukasa Lwakisiga
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 17. .
| Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza)
| 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu
| Yayokebwa
|-
| 18. .
| Mubi Azaalwa
| 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 19. .
| Wasswa
| 25 Omwezi Gwokutaano 1886
| effumu n’akambe
|-
| 20. .
| Kwabafu
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 21. .
| Kifamunnyanja
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 22. .
| Muwanga Njigiya
| 3 Omwezi Gwomukaaga 1886
| Yayokebwa
|-
| 23. .
| Nuwa Sserwanga
| 31 Omwezi Gwokutaano 1885
| okutemebwa n’okwokya
|}
== Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda ==
Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. <ref name=":0"/> Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. <ref name=":0" />
Ennyimba zino kuliko;
* " '''Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi''' " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). <ref name=":0"/>
* " '''Kizito Omuto ye wange''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". <ref name=":0" />
* " '''Abagalagala b'embuuza''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" <ref name=":0" />
* " '''Mulinnya lya Patri''' " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" <ref name=":0" />
* '''1975 Oluyimba lwa Marytrs''' lwa Yusufu Byangwa. <ref name=":0" />
* '''Mukulike Abazira''' olwa Godfrey Lubuulwa
* '''Bayuguuma Ekibuga''' by'omusumba Simeon Kayiwa. <ref name=":0" />
* '''Abajulizi''' olwa Kato Ssekandi. <ref name=":0" />
* '''Abalamazi''' olwa Gabriel Bulindwa. <ref name=":0" />
* '''Babalangaki''' lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. <ref name=":0" />
* '''Bakikola''' nga kyawandiikibwa John Ntale. <ref name=":0" />
* '''Omulanga gwa Mapeera''' lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. <ref name=":0" />
== Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo ==
Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ''ya Millions'' . <ref>Regina Hansen (ed.), [https://books.google.com/books?id=AtALOnale4QC&dq=film+millions+uganda+martyrs&pg=PA23 ''Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery''], McFarland, 2011, p. 23.</ref> Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. <ref>[https://www.imdb.com/title/tt0366777/trivia "Millions (2004): Trivia"], [[:en:IMDb|IMDb]].</ref> Mu mwaka gwa 2015 [[Posta Uganda]] yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. <ref> StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015 </ref>
== Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu ==
Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa [[Kampala]] . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. <ref>{{Cite news|date=2025-06-03|title=Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/explosion-reported-near-catholic-shrine-ugandas-capital-2025-06-03/|access-date=2025-06-03|work=[[Reuters]]|language=en}}</ref>
== Ebiggwa by'abajulizi ==
Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:
* Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo
* Ekiggwa ky'Omutukuvu Andrew Kaggwa (Kahawa) mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]]. <ref name=":1">{{Cite web |date=2023-04-24 |title=Govt to promote faith-based tourism in Mbarara |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-to-promote-faith-based-tourism-in-mbarara-4210750 |access-date=2024-01-29 |website=Monitor |language=en}}</ref>
* Ekiggwa kya Saint Anatole Kiriggwajjo mu [[Hoima (disitulikit)|Disitulikiti y'e Hoima]] . <ref name=":1" />
* Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa mu [[Kyenjojo (disitulikit)|Disitulikiti y'e Kyenjojo]] .
* [[Ekijjukizo ky'Abajulizi e Busega]]
* [[Munyonyo Martyrs Shrine|Ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo]] <ref name="MunyR">{{cite news|newspaper=[[ New Vision]]|url=https://www.newvision.co.ug/news/1325301/papal-nuncio-breaks-ground-martyrs-shrine|title=Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine|date=4 May 2015|author=Juliet Lukwago|access-date=28 April 2026|location=Kampala, Uganda}}</ref>
== Laba ne ==
* Bannaddiini ba Mission mu Uganda
* Ekkanisa ya Nabulagala Mapeera
* [[Lutikko ya Rubaga|Lutikko e Rubaga]]
* Ekiggwa ky'abajulizi e Katoosa
* Namugongo
== Ebijuliziddwa ==
[[Category:Buganda]]
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
<references />
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* [http://justus.anglican.org/resources/bio/176.html Ebikwata ku bulamu bw’Abakristaayo ab’edda abajjukirwanga]
* [http://www.britannica.com/eb/article-9074103 Encyclopædia Britannica Ku mutimbagano]
* [http://www.ugandamartyrsshrine.org.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Namugongo]
* [http://www.munyonyo-shrine.ug/ Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda, Munyonyo]
* [https://web.archive.org/web/20180823174629/http://wau.org/archives/article/the_uganda_martyrs/ Abajulizi ba Uganda okuva mu magazini ya ''The Word Among Us'' eya August 2008]Tterekero
[[Category:Ekibinja ky'abatuukirivu mu Ekereziya]]
[[Category:Abazaale b'omu myaka gya 1860]]
[[Category:Eby'obulambuzi mu Uganda]]
[[Category:Olukalala lw'abatuukirivu]]
[[Category:Obutemu mu 1885]]
[[Category:Abatukuvu b'ekkanisa ya Uganda]]
[[Category:Emisango gy'omu 1887 mu Africa]]
[[Category:Eddiini mu Buganda]]
imdpa2zxvb64n3e14m512sj8zby4h8t
Joseph Kizito (omuzannyi w'omupiira)
0
13775
78048
78023
2026-11-05T15:12:52Z
Ssebuufu
9882
Ngasseeko ettuluba
78048
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Joseph Nestroy Kizito''' (yazaalibwa 27 Ogwomusanvu 1982) Munnayuganda eyali [[Omupiira ogw'ebigere|omuzannyi w'omupiira]] ogw'ensimbi era ng'azannya [[ng'omuzibizi]].
Ku mutendera gw’ensi yonna, Kizito yazannyira [[Uganda Cranes ettiimu y'eggwanga|Uganda Cranes]] emirundi 39 wakati wa 2001 ne 2011, n’ateeba ggoolo emu.
== Obuto bwe ==
Kizito yazaalibwa [[Mutukula]], Tanzania.<ref>{{Cite web |date=7 June 2015 |title=EXCLUSIVE: Nestroy Kizito on Why He is Still Fit |url=https://www.soka25east.com/exclusive-nestroy-kizito-on-why-he-is-still-fit/ |access-date=22 March 2017 |publisher=soka25east.com |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323055216/http://www.soka25east.com/exclusive-nestroy-kizito-on-why-he-is-still-fit/ |url-status=dead }}</ref> Yagenda mu Uganda ng'ali mu myaka gy'ekitiini okusomera mu somero lya siniya mu [[Kyotera]].<ref>{{Cite web |date=24 August 2022 |title=Nestory Kizito: consistent, calm, slow but sure |url=https://observer.ug/sports/nestory-kizito-consistent-calm-slow-but-sure/ |access-date=30 December 2024 |publisher=observer.ug}}</ref>
== Emirimu gya kiraabu ==
Oluvannyuma lw’okumala ekiseera ne Lukuli Hearts, Kizito yagenda mu maaso n’okuzannyira [[Kilaabu ya SC Villa|Villa]], n’agiyamba okuwangula engule za kyampiyoni nnya ez’omuddiring’anwa ( [[2000 Super League|2000]], [[2001]], [[2002]], ne [[2002–03]] ) n’ebikopo [[by’eggwanga]] bibiri (2000 ne 2002). Era yawangula ekikopo kya [[Kagame Interclub Cup]] mu 2003, nga tannagenda Bulaaya.
Ku ntandikwa ya 2004, ng’ali wamu ne munne [[Phillip Ssozi]], Kizito yatuuka mu Serbia ne Montenegro okwegatta ku kiraabu ya [[Srem]] eya [[Eya Liigi eyookubiri|Liigi eyookubiri]]. Omwaka gwonna yagumalayo, n’afuna okukyusibwa n’agenda mu [[Vojvodina]] eya [[Liigi esooka]] ku ntandikwa ya 2005. Ku nkomerero y’omwaka ogwo, Kizito ye yateeba ggoolo yokka ey'obuwanguzi bwe yawangula [[Red Star Belgrade]] ggoolo 1-0. Bwatyo yayamba Vojvodina okuwangula mulabe we omulundi ogwasooka mu myaka 10.<ref>{{Cite web |date=27 November 2005 |title=Poraz Zvezde u Novom Sadu |url=https://www.b92.net/o/sport/fudbal/vesti?nav_id=181272 |access-date=18 October 2010 |publisher=b92.net |language=sr}}</ref> Olw'omutindo gwe yayolesa mu sizoni yonna eya 2005–06, Kizito yalondebwa abawagizi ba ''Vojvodina ng'omuzannyi asinze mu'' kiraabu eno. Yasigala azannyira ttiimu eno mu myaka egyaddirira, n’alabikira mu mipiira egisukka mu 100 egya liigi. Mu Gwoluberyeberye 2010, Kizito yaggyibwa ku ttiimu esooka oluvannyuma lw’okugaana okwongezaayo endagaano.<ref>{{Cite web |date=17 January 2010 |title=Kizito žrtva mobinga u Vojvodini? |url=https://www.b92.net/o/sport/fudbal/vesti?nav_id=404589 |access-date=18 October 2010 |publisher=b92.net |language=sr}}</ref>
Oluvannyuma lw'okufuuka omuzannyi atalina kiraabu, Kizito yassa omukono ku ndagaano ya myaka ebiri ne Partizan nga 2 Ogwomusanvu 2010.<ref>{{Cite web |date=2 July 2010 |title=Kizito potpisao za Partizan! |url=https://mondo.rs/Sport/Fudbal/a176363/Kizito-potpisao-za-Partizan.html |access-date=30 December 2024 |publisher=mondo.rs |language=sr}}</ref> Yasooka okuzannyira ttiimu eno oluvannyuma lw'ennaku 19, n'azannya eddakiika 90 enzijjuvu mu mupiira gwe yawangula Pyunik bakyampiyoni ba Armenia ggoolo 1-0 ku bugenyi mu luzannya olwokubiri mu luzannya olwokubiri olwa UEFA Champions League 2010–11. Mu 2010–11 Serbian SuperLiga, Kizito yazannya emipiira 14, gyonna ng'agitandise, kiraabu eno w'eyawangula engule ya kyampiyoni. Era yayamba ttiimu eno okuwangula [[ekikopo kya Serbia ekya 2010–11]], bw'atyo n'akungaanya ebikopo bibiri. Mu Gwekkumi 2011, Kizito yasazaamu endagaano gye yalina ne [[Partizan]] nga bombi bakkiriziganyizza.<ref>{{Cite web |date=20 October 2011 |title=Raskid ugovora Partizana i Kizita |url=https://www.b92.net/o/sport/fudbal/vesti?nav_id=551202 |access-date=22 March 2017 |publisher=b92.net |language=sr}}</ref>
Oluvannyuma lw’okudda mu Uganda, Kizito yakola endagaano ne [[Kilaabu ya SC Victoria University|Victoria University]] eyali yaakakuzibwa mu liigi ya Super League mu Gwomunaana 2012, n’assa omukono ku ndagaano ya mwaka gumu.<ref>{{Cite web |date=16 August 2012 |title=Nestroy Kizito pens deal at SC Victoria University |url=https://kawowo.com/2012/08/16/nestroy-kizito-pens-deal-at-sc-victoria-university/ |access-date=30 December 2024 |publisher=kawowo.com}}</ref> Yatuuka n'amalayo emyaka esatu, nga tannavaayo mu Gwomusanvu 2015. Nga wayiseewo akaseera katono, Kizito yeegatta ku kiraabu ya Uganda eya [[Lweza FC|Lweza]].
== Okuzannyira ttiimu y'eggwanga ==
Kizito yasooka okuzannya ku ddaala ly'ensi yonna mu [[Uganda Cranes ettiimu y'eggwanga|Uganda Cranes]] ttiimu y'eggwanga Uganda mu 2001. Yagenda mu maaso n’azannya emipiira 39 mu [[Cranes]] mu myaka kkumi egyaddirira, n’ateeba omulundi gumu. Mu Gwokubiri 2012, Kizito yalangirira nti awummudde omupiira gw’ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=10 February 2012 |title=Kizito quits, pledges moral support to Cranes |url=http://www.fufa.co.ug/kizito-quits-pledges-moral-support-to-cranes/ |access-date=22 March 2017 |publisher=fufa.co.ug}}</ref>
== Obulamu bwe ng'omuntu ==
Kizito muto wa muzannyi munne [[Manfred Kizito]] eyali omuzannyi wa ttiimu y'egwanga erya [[Rwanda]].<ref>{{Cite web |date=18 June 2010 |title=When football stands between brothers |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/688334-941298-bql9vfz/index.html |access-date=22 March 2017 |publisher=monitor.co.ug |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053301/http://www.monitor.co.ug/News/National/688334-941298-bql9vfz/index.html |url-status=dead }}</ref>
== Ebitiibwa ==
'''Villa'''
* [[Liigi ya Uganda Super League]] : 2000, 2001, 2002, 2002–03
* [[Ekikopo kya Uganda]] : 2000, 2002
* [[Ekikopo kya Kagame Interclub]] : 2003
'''Partizan'''
* [[SuperLiga ya Serbia]] : 2010–11
* [[Ekikopo kya Serbia]] : 2010–11
'''Yunivasite ya Victoria'''
* Ekikopo kya Uganda : 2013
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* Joseph Kizito at Soccerway
* Joseph Kizito at WorldFootball.net
* Joseph Kizito at National-Football-Teams.com
[[Category:Abaazaalibwa mu 1982]]
[[Category:Abantu abalamu]]
av120guwfcyjf6kjhr4u8znkxid4rwg
78049
78048
2026-11-05T15:27:57Z
Ssebuufu
9882
78049
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Joseph Nestroy Kizito''' (yazaalibwa 27 Ogwomusanvu 1982) Munnayuganda eyali [[Omupiira ogw'ebigere|omuzannyi w'omupiira]] ogw'ensimbi era ng'azannya [[ng'omuzibizi]].
Ku mutendera gw’ensi yonna, Kizito yazannyira [[Uganda Cranes ettiimu y'eggwanga|Uganda Cranes]] emirundi 39 wakati wa 2001 ne 2011, n’ateeba ggoolo emu.
== Obuto bwe ==
Kizito yazaalibwa [[Mutukula]], Tanzania.<ref>{{Cite web |date=7 June 2015 |title=EXCLUSIVE: Nestroy Kizito on Why He is Still Fit |url=https://www.soka25east.com/exclusive-nestroy-kizito-on-why-he-is-still-fit/ |access-date=22 March 2017 |publisher=soka25east.com |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323055216/http://www.soka25east.com/exclusive-nestroy-kizito-on-why-he-is-still-fit/ |url-status=dead }}</ref> Yagenda mu Uganda ng'ali mu myaka gy'ekitiini okusomera mu somero lya siniya mu [[Kyotera]].<ref>{{Cite web |date=24 August 2022 |title=Nestory Kizito: consistent, calm, slow but sure |url=https://observer.ug/sports/nestory-kizito-consistent-calm-slow-but-sure/ |access-date=30 December 2024 |publisher=observer.ug}}</ref>
== Emirimu gya kiraabu ==
Oluvannyuma lw’okumala ekiseera ne Lukuli Hearts, Kizito yagenda mu maaso n’okuzannyira [[Kilaabu ya SC Villa|Villa]], n’agiyamba okuwangula engule za kyampiyoni nnya ez’omuddiring’anwa ( [[2000 Super League|2000]], [[2001]], [[2002]], ne [[2002–03]] ) n’ebikopo [[by’eggwanga]] bibiri (2000 ne 2002). Era yawangula ekikopo kya [[Kagame Interclub Cup]] mu 2003, nga tannagenda Bulaaya.
Ku ntandikwa ya 2004, ng’ali wamu ne munne [[Phillip Ssozi]], Kizito yatuuka mu Serbia ne Montenegro okwegatta ku kiraabu ya [[Srem]] eya [[Eya Liigi eyookubiri|Liigi eyookubiri]]. Omwaka gwonna yagumalayo, n’afuna okukyusibwa n’agenda mu [[Vojvodina]] eya [[Liigi esooka]] ku ntandikwa ya 2005. Ku nkomerero y’omwaka ogwo, Kizito ye yateeba ggoolo yokka ey'obuwanguzi bwe yawangula [[Red Star Belgrade]] ggoolo 1-0. Bwatyo yayamba Vojvodina okuwangula mulabe we omulundi ogwasooka mu myaka 10.<ref>{{Cite web |date=27 November 2005 |title=Poraz Zvezde u Novom Sadu |url=https://www.b92.net/o/sport/fudbal/vesti?nav_id=181272 |access-date=18 October 2010 |publisher=b92.net |language=sr}}</ref> Olw'omutindo gwe yayolesa mu sizoni yonna eya 2005–06, Kizito yalondebwa abawagizi ba ''Vojvodina ng'omuzannyi asinze mu'' kiraabu eno. Yasigala azannyira ttiimu eno mu myaka egyaddirira, n’alabikira mu mipiira egisukka mu 100 egya liigi. Mu Gwoluberyeberye 2010, Kizito yaggyibwa ku ttiimu esooka oluvannyuma lw’okugaana okwongezaayo endagaano.<ref>{{Cite web |date=17 January 2010 |title=Kizito žrtva mobinga u Vojvodini? |url=https://www.b92.net/o/sport/fudbal/vesti?nav_id=404589 |access-date=18 October 2010 |publisher=b92.net |language=sr}}</ref>
Oluvannyuma lw'okufuuka omuzannyi atalina kiraabu, Kizito yassa omukono ku ndagaano ya myaka ebiri ne Partizan nga 2 Ogwomusanvu 2010.<ref>{{Cite web |date=2 July 2010 |title=Kizito potpisao za Partizan! |url=https://mondo.rs/Sport/Fudbal/a176363/Kizito-potpisao-za-Partizan.html |access-date=30 December 2024 |publisher=mondo.rs |language=sr}}</ref> Yasooka okuzannyira ttiimu eno oluvannyuma lw'ennaku 19, n'azannya eddakiika 90 enzijjuvu mu mupiira gwe yawangula Pyunik bakyampiyoni ba Armenia ggoolo 1-0 ku bugenyi mu luzannya olwokubiri mu luzannya olwokubiri olwa UEFA Champions League 2010–11. Mu 2010–11 Serbian SuperLiga, Kizito yazannya emipiira 14, gyonna ng'agitandise, kiraabu eno w'eyawangula engule ya kyampiyoni. Era yayamba ttiimu eno okuwangula [[ekikopo kya Serbia ekya 2010–11]], bw'atyo n'akungaanya ebikopo bibiri. Mu Gwekkumi 2011, Kizito yasazaamu endagaano gye yalina ne [[Partizan]] nga bombi bakkiriziganyizza.<ref>{{Cite web |date=20 October 2011 |title=Raskid ugovora Partizana i Kizita |url=https://www.b92.net/o/sport/fudbal/vesti?nav_id=551202 |access-date=22 March 2017 |publisher=b92.net |language=sr}}</ref>
Oluvannyuma lw’okudda mu Uganda, Kizito yakola endagaano ne [[Kilaabu ya SC Victoria University|Victoria University]] eyali yaakakuzibwa mu liigi ya Super League mu Gwomunaana 2012, n’assa omukono ku ndagaano ya mwaka gumu.<ref>{{Cite web |date=16 August 2012 |title=Nestroy Kizito pens deal at SC Victoria University |url=https://kawowo.com/2012/08/16/nestroy-kizito-pens-deal-at-sc-victoria-university/ |access-date=30 December 2024 |publisher=kawowo.com}}</ref> Yatuuka n'amalayo emyaka esatu, nga tannavaayo mu Gwomusanvu 2015. Nga wayiseewo akaseera katono, Kizito yeegatta ku kiraabu ya Uganda eya [[Lweza FC|Lweza]].
== Okuzannyira ttiimu y'eggwanga ==
Kizito yasooka okuzannya ku ddaala ly'ensi yonna mu [[Uganda Cranes ettiimu y'eggwanga|Uganda Cranes]] ttiimu y'eggwanga Uganda mu 2001. Yagenda mu maaso n’azannya emipiira 39 mu [[Cranes]] mu myaka kkumi egyaddirira, n’ateeba omulundi gumu. Mu Gwokubiri 2012, Kizito yalangirira nti awummudde omupiira gw’ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=10 February 2012 |title=Kizito quits, pledges moral support to Cranes |url=http://www.fufa.co.ug/kizito-quits-pledges-moral-support-to-cranes/ |access-date=22 March 2017 |publisher=fufa.co.ug}}</ref>
== Obulamu bwe ng'omuntu ==
Kizito muto wa muzannyi munne [[Manfred Kizito]] eyali omuzannyi wa ttiimu y'egwanga erya [[Rwanda]].<ref>{{Cite web |date=18 June 2010 |title=When football stands between brothers |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/688334-941298-bql9vfz/index.html |access-date=22 March 2017 |publisher=monitor.co.ug |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053301/http://www.monitor.co.ug/News/National/688334-941298-bql9vfz/index.html |url-status=dead }}</ref>
== Ebitiibwa ==
'''Villa'''
* [[Liigi ya Uganda Super League]] : 2000, 2001, 2002, 2002–03
* [[Ekikopo kya Uganda]] : 2000, 2002
* [[Ekikopo kya Kagame Interclub]] : 2003
'''Partizan'''
* [[SuperLiga ya Serbia]] : 2010–11
* [[Ekikopo kya Serbia]] : 2010–11
'''Yunivasite ya Victoria'''
* Ekikopo kya Uganda : 2013
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* Joseph Kizito at Soccerway
* Joseph Kizito at WorldFootball.net
* Joseph Kizito at National-Football-Teams.com
[[Category:Abaazaalibwa mu 1982]]
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abasajja bannabyamoizannyo ab'ekyasa ky'amakumi abiri mw'ekimu]]
cba7rryaksz8lhjbmyiadyh748b53tl
78050
78049
2026-11-05T15:28:19Z
Ssebuufu
9882
removed [[Category:Bannayuganda abasajja bannabyamoizannyo ab'ekyasa ky'amakumi abiri mw'ekimu]]; added [[Category:Bannayuganda abasajja bannabyamizannyo ab'ekyasa ky'amakumi abiri mw'ekimu]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
78050
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Joseph Nestroy Kizito''' (yazaalibwa 27 Ogwomusanvu 1982) Munnayuganda eyali [[Omupiira ogw'ebigere|omuzannyi w'omupiira]] ogw'ensimbi era ng'azannya [[ng'omuzibizi]].
Ku mutendera gw’ensi yonna, Kizito yazannyira [[Uganda Cranes ettiimu y'eggwanga|Uganda Cranes]] emirundi 39 wakati wa 2001 ne 2011, n’ateeba ggoolo emu.
== Obuto bwe ==
Kizito yazaalibwa [[Mutukula]], Tanzania.<ref>{{Cite web |date=7 June 2015 |title=EXCLUSIVE: Nestroy Kizito on Why He is Still Fit |url=https://www.soka25east.com/exclusive-nestroy-kizito-on-why-he-is-still-fit/ |access-date=22 March 2017 |publisher=soka25east.com |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323055216/http://www.soka25east.com/exclusive-nestroy-kizito-on-why-he-is-still-fit/ |url-status=dead }}</ref> Yagenda mu Uganda ng'ali mu myaka gy'ekitiini okusomera mu somero lya siniya mu [[Kyotera]].<ref>{{Cite web |date=24 August 2022 |title=Nestory Kizito: consistent, calm, slow but sure |url=https://observer.ug/sports/nestory-kizito-consistent-calm-slow-but-sure/ |access-date=30 December 2024 |publisher=observer.ug}}</ref>
== Emirimu gya kiraabu ==
Oluvannyuma lw’okumala ekiseera ne Lukuli Hearts, Kizito yagenda mu maaso n’okuzannyira [[Kilaabu ya SC Villa|Villa]], n’agiyamba okuwangula engule za kyampiyoni nnya ez’omuddiring’anwa ( [[2000 Super League|2000]], [[2001]], [[2002]], ne [[2002–03]] ) n’ebikopo [[by’eggwanga]] bibiri (2000 ne 2002). Era yawangula ekikopo kya [[Kagame Interclub Cup]] mu 2003, nga tannagenda Bulaaya.
Ku ntandikwa ya 2004, ng’ali wamu ne munne [[Phillip Ssozi]], Kizito yatuuka mu Serbia ne Montenegro okwegatta ku kiraabu ya [[Srem]] eya [[Eya Liigi eyookubiri|Liigi eyookubiri]]. Omwaka gwonna yagumalayo, n’afuna okukyusibwa n’agenda mu [[Vojvodina]] eya [[Liigi esooka]] ku ntandikwa ya 2005. Ku nkomerero y’omwaka ogwo, Kizito ye yateeba ggoolo yokka ey'obuwanguzi bwe yawangula [[Red Star Belgrade]] ggoolo 1-0. Bwatyo yayamba Vojvodina okuwangula mulabe we omulundi ogwasooka mu myaka 10.<ref>{{Cite web |date=27 November 2005 |title=Poraz Zvezde u Novom Sadu |url=https://www.b92.net/o/sport/fudbal/vesti?nav_id=181272 |access-date=18 October 2010 |publisher=b92.net |language=sr}}</ref> Olw'omutindo gwe yayolesa mu sizoni yonna eya 2005–06, Kizito yalondebwa abawagizi ba ''Vojvodina ng'omuzannyi asinze mu'' kiraabu eno. Yasigala azannyira ttiimu eno mu myaka egyaddirira, n’alabikira mu mipiira egisukka mu 100 egya liigi. Mu Gwoluberyeberye 2010, Kizito yaggyibwa ku ttiimu esooka oluvannyuma lw’okugaana okwongezaayo endagaano.<ref>{{Cite web |date=17 January 2010 |title=Kizito žrtva mobinga u Vojvodini? |url=https://www.b92.net/o/sport/fudbal/vesti?nav_id=404589 |access-date=18 October 2010 |publisher=b92.net |language=sr}}</ref>
Oluvannyuma lw'okufuuka omuzannyi atalina kiraabu, Kizito yassa omukono ku ndagaano ya myaka ebiri ne Partizan nga 2 Ogwomusanvu 2010.<ref>{{Cite web |date=2 July 2010 |title=Kizito potpisao za Partizan! |url=https://mondo.rs/Sport/Fudbal/a176363/Kizito-potpisao-za-Partizan.html |access-date=30 December 2024 |publisher=mondo.rs |language=sr}}</ref> Yasooka okuzannyira ttiimu eno oluvannyuma lw'ennaku 19, n'azannya eddakiika 90 enzijjuvu mu mupiira gwe yawangula Pyunik bakyampiyoni ba Armenia ggoolo 1-0 ku bugenyi mu luzannya olwokubiri mu luzannya olwokubiri olwa UEFA Champions League 2010–11. Mu 2010–11 Serbian SuperLiga, Kizito yazannya emipiira 14, gyonna ng'agitandise, kiraabu eno w'eyawangula engule ya kyampiyoni. Era yayamba ttiimu eno okuwangula [[ekikopo kya Serbia ekya 2010–11]], bw'atyo n'akungaanya ebikopo bibiri. Mu Gwekkumi 2011, Kizito yasazaamu endagaano gye yalina ne [[Partizan]] nga bombi bakkiriziganyizza.<ref>{{Cite web |date=20 October 2011 |title=Raskid ugovora Partizana i Kizita |url=https://www.b92.net/o/sport/fudbal/vesti?nav_id=551202 |access-date=22 March 2017 |publisher=b92.net |language=sr}}</ref>
Oluvannyuma lw’okudda mu Uganda, Kizito yakola endagaano ne [[Kilaabu ya SC Victoria University|Victoria University]] eyali yaakakuzibwa mu liigi ya Super League mu Gwomunaana 2012, n’assa omukono ku ndagaano ya mwaka gumu.<ref>{{Cite web |date=16 August 2012 |title=Nestroy Kizito pens deal at SC Victoria University |url=https://kawowo.com/2012/08/16/nestroy-kizito-pens-deal-at-sc-victoria-university/ |access-date=30 December 2024 |publisher=kawowo.com}}</ref> Yatuuka n'amalayo emyaka esatu, nga tannavaayo mu Gwomusanvu 2015. Nga wayiseewo akaseera katono, Kizito yeegatta ku kiraabu ya Uganda eya [[Lweza FC|Lweza]].
== Okuzannyira ttiimu y'eggwanga ==
Kizito yasooka okuzannya ku ddaala ly'ensi yonna mu [[Uganda Cranes ettiimu y'eggwanga|Uganda Cranes]] ttiimu y'eggwanga Uganda mu 2001. Yagenda mu maaso n’azannya emipiira 39 mu [[Cranes]] mu myaka kkumi egyaddirira, n’ateeba omulundi gumu. Mu Gwokubiri 2012, Kizito yalangirira nti awummudde omupiira gw’ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=10 February 2012 |title=Kizito quits, pledges moral support to Cranes |url=http://www.fufa.co.ug/kizito-quits-pledges-moral-support-to-cranes/ |access-date=22 March 2017 |publisher=fufa.co.ug}}</ref>
== Obulamu bwe ng'omuntu ==
Kizito muto wa muzannyi munne [[Manfred Kizito]] eyali omuzannyi wa ttiimu y'egwanga erya [[Rwanda]].<ref>{{Cite web |date=18 June 2010 |title=When football stands between brothers |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/688334-941298-bql9vfz/index.html |access-date=22 March 2017 |publisher=monitor.co.ug |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053301/http://www.monitor.co.ug/News/National/688334-941298-bql9vfz/index.html |url-status=dead }}</ref>
== Ebitiibwa ==
'''Villa'''
* [[Liigi ya Uganda Super League]] : 2000, 2001, 2002, 2002–03
* [[Ekikopo kya Uganda]] : 2000, 2002
* [[Ekikopo kya Kagame Interclub]] : 2003
'''Partizan'''
* [[SuperLiga ya Serbia]] : 2010–11
* [[Ekikopo kya Serbia]] : 2010–11
'''Yunivasite ya Victoria'''
* Ekikopo kya Uganda : 2013
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* Joseph Kizito at Soccerway
* Joseph Kizito at WorldFootball.net
* Joseph Kizito at National-Football-Teams.com
[[Category:Abaazaalibwa mu 1982]]
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abasajja bannabyamizannyo ab'ekyasa ky'amakumi abiri mw'ekimu]]
tss824frujveh8loa2c05nkvd0b9zyd
78051
78050
2026-11-05T15:30:46Z
Ssebuufu
9882
added [[Category:Banahttps://smartie.kiu.ac.ug/verifyid/student/b4aa47c173172dcf0d7d70476af1e3c2]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
78051
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Joseph Nestroy Kizito''' (yazaalibwa 27 Ogwomusanvu 1982) Munnayuganda eyali [[Omupiira ogw'ebigere|omuzannyi w'omupiira]] ogw'ensimbi era ng'azannya [[ng'omuzibizi]].
Ku mutendera gw’ensi yonna, Kizito yazannyira [[Uganda Cranes ettiimu y'eggwanga|Uganda Cranes]] emirundi 39 wakati wa 2001 ne 2011, n’ateeba ggoolo emu.
== Obuto bwe ==
Kizito yazaalibwa [[Mutukula]], Tanzania.<ref>{{Cite web |date=7 June 2015 |title=EXCLUSIVE: Nestroy Kizito on Why He is Still Fit |url=https://www.soka25east.com/exclusive-nestroy-kizito-on-why-he-is-still-fit/ |access-date=22 March 2017 |publisher=soka25east.com |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323055216/http://www.soka25east.com/exclusive-nestroy-kizito-on-why-he-is-still-fit/ |url-status=dead }}</ref> Yagenda mu Uganda ng'ali mu myaka gy'ekitiini okusomera mu somero lya siniya mu [[Kyotera]].<ref>{{Cite web |date=24 August 2022 |title=Nestory Kizito: consistent, calm, slow but sure |url=https://observer.ug/sports/nestory-kizito-consistent-calm-slow-but-sure/ |access-date=30 December 2024 |publisher=observer.ug}}</ref>
== Emirimu gya kiraabu ==
Oluvannyuma lw’okumala ekiseera ne Lukuli Hearts, Kizito yagenda mu maaso n’okuzannyira [[Kilaabu ya SC Villa|Villa]], n’agiyamba okuwangula engule za kyampiyoni nnya ez’omuddiring’anwa ( [[2000 Super League|2000]], [[2001]], [[2002]], ne [[2002–03]] ) n’ebikopo [[by’eggwanga]] bibiri (2000 ne 2002). Era yawangula ekikopo kya [[Kagame Interclub Cup]] mu 2003, nga tannagenda Bulaaya.
Ku ntandikwa ya 2004, ng’ali wamu ne munne [[Phillip Ssozi]], Kizito yatuuka mu Serbia ne Montenegro okwegatta ku kiraabu ya [[Srem]] eya [[Eya Liigi eyookubiri|Liigi eyookubiri]]. Omwaka gwonna yagumalayo, n’afuna okukyusibwa n’agenda mu [[Vojvodina]] eya [[Liigi esooka]] ku ntandikwa ya 2005. Ku nkomerero y’omwaka ogwo, Kizito ye yateeba ggoolo yokka ey'obuwanguzi bwe yawangula [[Red Star Belgrade]] ggoolo 1-0. Bwatyo yayamba Vojvodina okuwangula mulabe we omulundi ogwasooka mu myaka 10.<ref>{{Cite web |date=27 November 2005 |title=Poraz Zvezde u Novom Sadu |url=https://www.b92.net/o/sport/fudbal/vesti?nav_id=181272 |access-date=18 October 2010 |publisher=b92.net |language=sr}}</ref> Olw'omutindo gwe yayolesa mu sizoni yonna eya 2005–06, Kizito yalondebwa abawagizi ba ''Vojvodina ng'omuzannyi asinze mu'' kiraabu eno. Yasigala azannyira ttiimu eno mu myaka egyaddirira, n’alabikira mu mipiira egisukka mu 100 egya liigi. Mu Gwoluberyeberye 2010, Kizito yaggyibwa ku ttiimu esooka oluvannyuma lw’okugaana okwongezaayo endagaano.<ref>{{Cite web |date=17 January 2010 |title=Kizito žrtva mobinga u Vojvodini? |url=https://www.b92.net/o/sport/fudbal/vesti?nav_id=404589 |access-date=18 October 2010 |publisher=b92.net |language=sr}}</ref>
Oluvannyuma lw'okufuuka omuzannyi atalina kiraabu, Kizito yassa omukono ku ndagaano ya myaka ebiri ne Partizan nga 2 Ogwomusanvu 2010.<ref>{{Cite web |date=2 July 2010 |title=Kizito potpisao za Partizan! |url=https://mondo.rs/Sport/Fudbal/a176363/Kizito-potpisao-za-Partizan.html |access-date=30 December 2024 |publisher=mondo.rs |language=sr}}</ref> Yasooka okuzannyira ttiimu eno oluvannyuma lw'ennaku 19, n'azannya eddakiika 90 enzijjuvu mu mupiira gwe yawangula Pyunik bakyampiyoni ba Armenia ggoolo 1-0 ku bugenyi mu luzannya olwokubiri mu luzannya olwokubiri olwa UEFA Champions League 2010–11. Mu 2010–11 Serbian SuperLiga, Kizito yazannya emipiira 14, gyonna ng'agitandise, kiraabu eno w'eyawangula engule ya kyampiyoni. Era yayamba ttiimu eno okuwangula [[ekikopo kya Serbia ekya 2010–11]], bw'atyo n'akungaanya ebikopo bibiri. Mu Gwekkumi 2011, Kizito yasazaamu endagaano gye yalina ne [[Partizan]] nga bombi bakkiriziganyizza.<ref>{{Cite web |date=20 October 2011 |title=Raskid ugovora Partizana i Kizita |url=https://www.b92.net/o/sport/fudbal/vesti?nav_id=551202 |access-date=22 March 2017 |publisher=b92.net |language=sr}}</ref>
Oluvannyuma lw’okudda mu Uganda, Kizito yakola endagaano ne [[Kilaabu ya SC Victoria University|Victoria University]] eyali yaakakuzibwa mu liigi ya Super League mu Gwomunaana 2012, n’assa omukono ku ndagaano ya mwaka gumu.<ref>{{Cite web |date=16 August 2012 |title=Nestroy Kizito pens deal at SC Victoria University |url=https://kawowo.com/2012/08/16/nestroy-kizito-pens-deal-at-sc-victoria-university/ |access-date=30 December 2024 |publisher=kawowo.com}}</ref> Yatuuka n'amalayo emyaka esatu, nga tannavaayo mu Gwomusanvu 2015. Nga wayiseewo akaseera katono, Kizito yeegatta ku kiraabu ya Uganda eya [[Lweza FC|Lweza]].
== Okuzannyira ttiimu y'eggwanga ==
Kizito yasooka okuzannya ku ddaala ly'ensi yonna mu [[Uganda Cranes ettiimu y'eggwanga|Uganda Cranes]] ttiimu y'eggwanga Uganda mu 2001. Yagenda mu maaso n’azannya emipiira 39 mu [[Cranes]] mu myaka kkumi egyaddirira, n’ateeba omulundi gumu. Mu Gwokubiri 2012, Kizito yalangirira nti awummudde omupiira gw’ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=10 February 2012 |title=Kizito quits, pledges moral support to Cranes |url=http://www.fufa.co.ug/kizito-quits-pledges-moral-support-to-cranes/ |access-date=22 March 2017 |publisher=fufa.co.ug}}</ref>
== Obulamu bwe ng'omuntu ==
Kizito muto wa muzannyi munne [[Manfred Kizito]] eyali omuzannyi wa ttiimu y'egwanga erya [[Rwanda]].<ref>{{Cite web |date=18 June 2010 |title=When football stands between brothers |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/688334-941298-bql9vfz/index.html |access-date=22 March 2017 |publisher=monitor.co.ug |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053301/http://www.monitor.co.ug/News/National/688334-941298-bql9vfz/index.html |url-status=dead }}</ref>
== Ebitiibwa ==
'''Villa'''
* [[Liigi ya Uganda Super League]] : 2000, 2001, 2002, 2002–03
* [[Ekikopo kya Uganda]] : 2000, 2002
* [[Ekikopo kya Kagame Interclub]] : 2003
'''Partizan'''
* [[SuperLiga ya Serbia]] : 2010–11
* [[Ekikopo kya Serbia]] : 2010–11
'''Yunivasite ya Victoria'''
* Ekikopo kya Uganda : 2013
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* Joseph Kizito at Soccerway
* Joseph Kizito at WorldFootball.net
* Joseph Kizito at National-Football-Teams.com
[[Category:Abaazaalibwa mu 1982]]
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abasajja bannabyamizannyo ab'ekyasa ky'amakumi abiri mw'ekimu]]
[[Category:Banahttps://smartie.kiu.ac.ug/verifyid/student/b4aa47c173172dcf0d7d70476af1e3c2]]
g8x8mns2vty6jz9au1vcvzhf761loha
78052
78051
2026-11-05T15:35:41Z
Ssebuufu
9882
78052
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Joseph Nestroy Kizito''' (yazaalibwa 27 Ogwomusanvu 1982) Munnayuganda eyali [[Omupiira ogw'ebigere|omuzannyi w'omupiira]] ogw'ensimbi era ng'azannya [[ng'omuzibizi]].
Ku mutendera gw’ensi yonna, Kizito yazannyira [[Uganda Cranes ettiimu y'eggwanga|Uganda Cranes]] emirundi 39 wakati wa 2001 ne 2011, n’ateeba ggoolo emu.
== Obuto bwe ==
Kizito yazaalibwa [[Mutukula]], Tanzania.<ref>{{Cite web |date=7 June 2015 |title=EXCLUSIVE: Nestroy Kizito on Why He is Still Fit |url=https://www.soka25east.com/exclusive-nestroy-kizito-on-why-he-is-still-fit/ |access-date=22 March 2017 |publisher=soka25east.com |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323055216/http://www.soka25east.com/exclusive-nestroy-kizito-on-why-he-is-still-fit/ |url-status=dead }}</ref> Yagenda mu Uganda ng'ali mu myaka gy'ekitiini okusomera mu somero lya siniya mu [[Kyotera]].<ref>{{Cite web |date=24 August 2022 |title=Nestory Kizito: consistent, calm, slow but sure |url=https://observer.ug/sports/nestory-kizito-consistent-calm-slow-but-sure/ |access-date=30 December 2024 |publisher=observer.ug}}</ref>
== Emirimu gya kiraabu ==
Oluvannyuma lw’okumala ekiseera ne Lukuli Hearts, Kizito yagenda mu maaso n’okuzannyira [[Kilaabu ya SC Villa|Villa]], n’agiyamba okuwangula engule za kyampiyoni nnya ez’omuddiring’anwa ( [[2000 Super League|2000]], [[2001]], [[2002]], ne [[2002–03]] ) n’ebikopo [[by’eggwanga]] bibiri (2000 ne 2002). Era yawangula ekikopo kya [[Kagame Interclub Cup]] mu 2003, nga tannagenda Bulaaya.
Ku ntandikwa ya 2004, ng’ali wamu ne munne [[Phillip Ssozi]], Kizito yatuuka mu Serbia ne Montenegro okwegatta ku kiraabu ya [[Srem]] eya [[Eya Liigi eyookubiri|Liigi eyookubiri]]. Omwaka gwonna yagumalayo, n’afuna okukyusibwa n’agenda mu [[Vojvodina]] eya [[Liigi esooka]] ku ntandikwa ya 2005. Ku nkomerero y’omwaka ogwo, Kizito ye yateeba ggoolo yokka ey'obuwanguzi bwe yawangula [[Red Star Belgrade]] ggoolo 1-0. Bwatyo yayamba Vojvodina okuwangula mulabe we omulundi ogwasooka mu myaka 10.<ref>{{Cite web |date=27 November 2005 |title=Poraz Zvezde u Novom Sadu |url=https://www.b92.net/o/sport/fudbal/vesti?nav_id=181272 |access-date=18 October 2010 |publisher=b92.net |language=sr}}</ref> Olw'omutindo gwe yayolesa mu sizoni yonna eya 2005–06, Kizito yalondebwa abawagizi ba ''Vojvodina ng'omuzannyi asinze mu'' kiraabu eno. Yasigala azannyira ttiimu eno mu myaka egyaddirira, n’alabikira mu mipiira egisukka mu 100 egya liigi. Mu Gwoluberyeberye 2010, Kizito yaggyibwa ku ttiimu esooka oluvannyuma lw’okugaana okwongezaayo endagaano.<ref>{{Cite web |date=17 January 2010 |title=Kizito žrtva mobinga u Vojvodini? |url=https://www.b92.net/o/sport/fudbal/vesti?nav_id=404589 |access-date=18 October 2010 |publisher=b92.net |language=sr}}</ref>
Oluvannyuma lw'okufuuka omuzannyi atalina kiraabu, Kizito yassa omukono ku ndagaano ya myaka ebiri ne Partizan nga 2 Ogwomusanvu 2010.<ref>{{Cite web |date=2 July 2010 |title=Kizito potpisao za Partizan! |url=https://mondo.rs/Sport/Fudbal/a176363/Kizito-potpisao-za-Partizan.html |access-date=30 December 2024 |publisher=mondo.rs |language=sr}}</ref> Yasooka okuzannyira ttiimu eno oluvannyuma lw'ennaku 19, n'azannya eddakiika 90 enzijjuvu mu mupiira gwe yawangula Pyunik bakyampiyoni ba Armenia ggoolo 1-0 ku bugenyi mu luzannya olwokubiri mu luzannya olwokubiri olwa UEFA Champions League 2010–11. Mu 2010–11 Serbian SuperLiga, Kizito yazannya emipiira 14, gyonna ng'agitandise, kiraabu eno w'eyawangula engule ya kyampiyoni. Era yayamba ttiimu eno okuwangula [[ekikopo kya Serbia ekya 2010–11]], bw'atyo n'akungaanya ebikopo bibiri. Mu Gwekkumi 2011, Kizito yasazaamu endagaano gye yalina ne [[Partizan]] nga bombi bakkiriziganyizza.<ref>{{Cite web |date=20 October 2011 |title=Raskid ugovora Partizana i Kizita |url=https://www.b92.net/o/sport/fudbal/vesti?nav_id=551202 |access-date=22 March 2017 |publisher=b92.net |language=sr}}</ref>
Oluvannyuma lw’okudda mu Uganda, Kizito yakola endagaano ne [[Kilaabu ya SC Victoria University|Victoria University]] eyali yaakakuzibwa mu liigi ya Super League mu Gwomunaana 2012, n’assa omukono ku ndagaano ya mwaka gumu.<ref>{{Cite web |date=16 August 2012 |title=Nestroy Kizito pens deal at SC Victoria University |url=https://kawowo.com/2012/08/16/nestroy-kizito-pens-deal-at-sc-victoria-university/ |access-date=30 December 2024 |publisher=kawowo.com}}</ref> Yatuuka n'amalayo emyaka esatu, nga tannavaayo mu Gwomusanvu 2015. Nga wayiseewo akaseera katono, Kizito yeegatta ku kiraabu ya Uganda eya [[Lweza FC|Lweza]].
== Okuzannyira ttiimu y'eggwanga ==
Kizito yasooka okuzannya ku ddaala ly'ensi yonna mu [[Uganda Cranes ettiimu y'eggwanga|Uganda Cranes]] ttiimu y'eggwanga Uganda mu 2001. Yagenda mu maaso n’azannya emipiira 39 mu [[Cranes]] mu myaka kkumi egyaddirira, n’ateeba omulundi gumu. Mu Gwokubiri 2012, Kizito yalangirira nti awummudde omupiira gw’ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=10 February 2012 |title=Kizito quits, pledges moral support to Cranes |url=http://www.fufa.co.ug/kizito-quits-pledges-moral-support-to-cranes/ |access-date=22 March 2017 |publisher=fufa.co.ug}}</ref>
== Obulamu bwe ng'omuntu ==
Kizito muto wa muzannyi munne [[Manfred Kizito]] eyali omuzannyi wa ttiimu y'egwanga erya [[Rwanda]].<ref>{{Cite web |date=18 June 2010 |title=When football stands between brothers |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/688334-941298-bql9vfz/index.html |access-date=22 March 2017 |publisher=monitor.co.ug |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053301/http://www.monitor.co.ug/News/National/688334-941298-bql9vfz/index.html |url-status=dead }}</ref>
== Ebitiibwa ==
'''Villa'''
* [[Liigi ya Uganda Super League]] : 2000, 2001, 2002, 2002–03
* [[Ekikopo kya Uganda]] : 2000, 2002
* [[Ekikopo kya Kagame Interclub]] : 2003
'''Partizan'''
* [[SuperLiga ya Serbia]] : 2010–11
* [[Ekikopo kya Serbia]] : 2010–11
'''Yunivasite ya Victoria'''
* Ekikopo kya Uganda : 2013
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* Joseph Kizito at Soccerway
* Joseph Kizito at WorldFootball.net
* Joseph Kizito at National-Football-Teams.com
[[Category:Abaazaalibwa mu 1982]]
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abasajja bannabyamizannyo ab'ekyasa ky'amakumi abiri mw'ekimu]]
[[Category:Bannayuganda abasajja abasambi b'omupiira gw'eggwanga]]
syiielejwmwk27ri9tfad5j36t3h894
78053
78052
2026-11-05T15:36:09Z
Ssebuufu
9882
removed [[Category:Bannayuganda abasajja abasambi b'omupiira gw'eggwanga]]; added [[Category:Bannayuganda abasajja abasambi b'omupiira]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
78053
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Joseph Nestroy Kizito''' (yazaalibwa 27 Ogwomusanvu 1982) Munnayuganda eyali [[Omupiira ogw'ebigere|omuzannyi w'omupiira]] ogw'ensimbi era ng'azannya [[ng'omuzibizi]].
Ku mutendera gw’ensi yonna, Kizito yazannyira [[Uganda Cranes ettiimu y'eggwanga|Uganda Cranes]] emirundi 39 wakati wa 2001 ne 2011, n’ateeba ggoolo emu.
== Obuto bwe ==
Kizito yazaalibwa [[Mutukula]], Tanzania.<ref>{{Cite web |date=7 June 2015 |title=EXCLUSIVE: Nestroy Kizito on Why He is Still Fit |url=https://www.soka25east.com/exclusive-nestroy-kizito-on-why-he-is-still-fit/ |access-date=22 March 2017 |publisher=soka25east.com |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323055216/http://www.soka25east.com/exclusive-nestroy-kizito-on-why-he-is-still-fit/ |url-status=dead }}</ref> Yagenda mu Uganda ng'ali mu myaka gy'ekitiini okusomera mu somero lya siniya mu [[Kyotera]].<ref>{{Cite web |date=24 August 2022 |title=Nestory Kizito: consistent, calm, slow but sure |url=https://observer.ug/sports/nestory-kizito-consistent-calm-slow-but-sure/ |access-date=30 December 2024 |publisher=observer.ug}}</ref>
== Emirimu gya kiraabu ==
Oluvannyuma lw’okumala ekiseera ne Lukuli Hearts, Kizito yagenda mu maaso n’okuzannyira [[Kilaabu ya SC Villa|Villa]], n’agiyamba okuwangula engule za kyampiyoni nnya ez’omuddiring’anwa ( [[2000 Super League|2000]], [[2001]], [[2002]], ne [[2002–03]] ) n’ebikopo [[by’eggwanga]] bibiri (2000 ne 2002). Era yawangula ekikopo kya [[Kagame Interclub Cup]] mu 2003, nga tannagenda Bulaaya.
Ku ntandikwa ya 2004, ng’ali wamu ne munne [[Phillip Ssozi]], Kizito yatuuka mu Serbia ne Montenegro okwegatta ku kiraabu ya [[Srem]] eya [[Eya Liigi eyookubiri|Liigi eyookubiri]]. Omwaka gwonna yagumalayo, n’afuna okukyusibwa n’agenda mu [[Vojvodina]] eya [[Liigi esooka]] ku ntandikwa ya 2005. Ku nkomerero y’omwaka ogwo, Kizito ye yateeba ggoolo yokka ey'obuwanguzi bwe yawangula [[Red Star Belgrade]] ggoolo 1-0. Bwatyo yayamba Vojvodina okuwangula mulabe we omulundi ogwasooka mu myaka 10.<ref>{{Cite web |date=27 November 2005 |title=Poraz Zvezde u Novom Sadu |url=https://www.b92.net/o/sport/fudbal/vesti?nav_id=181272 |access-date=18 October 2010 |publisher=b92.net |language=sr}}</ref> Olw'omutindo gwe yayolesa mu sizoni yonna eya 2005–06, Kizito yalondebwa abawagizi ba ''Vojvodina ng'omuzannyi asinze mu'' kiraabu eno. Yasigala azannyira ttiimu eno mu myaka egyaddirira, n’alabikira mu mipiira egisukka mu 100 egya liigi. Mu Gwoluberyeberye 2010, Kizito yaggyibwa ku ttiimu esooka oluvannyuma lw’okugaana okwongezaayo endagaano.<ref>{{Cite web |date=17 January 2010 |title=Kizito žrtva mobinga u Vojvodini? |url=https://www.b92.net/o/sport/fudbal/vesti?nav_id=404589 |access-date=18 October 2010 |publisher=b92.net |language=sr}}</ref>
Oluvannyuma lw'okufuuka omuzannyi atalina kiraabu, Kizito yassa omukono ku ndagaano ya myaka ebiri ne Partizan nga 2 Ogwomusanvu 2010.<ref>{{Cite web |date=2 July 2010 |title=Kizito potpisao za Partizan! |url=https://mondo.rs/Sport/Fudbal/a176363/Kizito-potpisao-za-Partizan.html |access-date=30 December 2024 |publisher=mondo.rs |language=sr}}</ref> Yasooka okuzannyira ttiimu eno oluvannyuma lw'ennaku 19, n'azannya eddakiika 90 enzijjuvu mu mupiira gwe yawangula Pyunik bakyampiyoni ba Armenia ggoolo 1-0 ku bugenyi mu luzannya olwokubiri mu luzannya olwokubiri olwa UEFA Champions League 2010–11. Mu 2010–11 Serbian SuperLiga, Kizito yazannya emipiira 14, gyonna ng'agitandise, kiraabu eno w'eyawangula engule ya kyampiyoni. Era yayamba ttiimu eno okuwangula [[ekikopo kya Serbia ekya 2010–11]], bw'atyo n'akungaanya ebikopo bibiri. Mu Gwekkumi 2011, Kizito yasazaamu endagaano gye yalina ne [[Partizan]] nga bombi bakkiriziganyizza.<ref>{{Cite web |date=20 October 2011 |title=Raskid ugovora Partizana i Kizita |url=https://www.b92.net/o/sport/fudbal/vesti?nav_id=551202 |access-date=22 March 2017 |publisher=b92.net |language=sr}}</ref>
Oluvannyuma lw’okudda mu Uganda, Kizito yakola endagaano ne [[Kilaabu ya SC Victoria University|Victoria University]] eyali yaakakuzibwa mu liigi ya Super League mu Gwomunaana 2012, n’assa omukono ku ndagaano ya mwaka gumu.<ref>{{Cite web |date=16 August 2012 |title=Nestroy Kizito pens deal at SC Victoria University |url=https://kawowo.com/2012/08/16/nestroy-kizito-pens-deal-at-sc-victoria-university/ |access-date=30 December 2024 |publisher=kawowo.com}}</ref> Yatuuka n'amalayo emyaka esatu, nga tannavaayo mu Gwomusanvu 2015. Nga wayiseewo akaseera katono, Kizito yeegatta ku kiraabu ya Uganda eya [[Lweza FC|Lweza]].
== Okuzannyira ttiimu y'eggwanga ==
Kizito yasooka okuzannya ku ddaala ly'ensi yonna mu [[Uganda Cranes ettiimu y'eggwanga|Uganda Cranes]] ttiimu y'eggwanga Uganda mu 2001. Yagenda mu maaso n’azannya emipiira 39 mu [[Cranes]] mu myaka kkumi egyaddirira, n’ateeba omulundi gumu. Mu Gwokubiri 2012, Kizito yalangirira nti awummudde omupiira gw’ensi yonna.<ref>{{Cite web |date=10 February 2012 |title=Kizito quits, pledges moral support to Cranes |url=http://www.fufa.co.ug/kizito-quits-pledges-moral-support-to-cranes/ |access-date=22 March 2017 |publisher=fufa.co.ug}}</ref>
== Obulamu bwe ng'omuntu ==
Kizito muto wa muzannyi munne [[Manfred Kizito]] eyali omuzannyi wa ttiimu y'egwanga erya [[Rwanda]].<ref>{{Cite web |date=18 June 2010 |title=When football stands between brothers |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/688334-941298-bql9vfz/index.html |access-date=22 March 2017 |publisher=monitor.co.ug |archive-date=23 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323053301/http://www.monitor.co.ug/News/National/688334-941298-bql9vfz/index.html |url-status=dead }}</ref>
== Ebitiibwa ==
'''Villa'''
* [[Liigi ya Uganda Super League]] : 2000, 2001, 2002, 2002–03
* [[Ekikopo kya Uganda]] : 2000, 2002
* [[Ekikopo kya Kagame Interclub]] : 2003
'''Partizan'''
* [[SuperLiga ya Serbia]] : 2010–11
* [[Ekikopo kya Serbia]] : 2010–11
'''Yunivasite ya Victoria'''
* Ekikopo kya Uganda : 2013
== Ebijuliziddwa ==
{{Reflist}}
== Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia ==
* Joseph Kizito at Soccerway
* Joseph Kizito at WorldFootball.net
* Joseph Kizito at National-Football-Teams.com
[[Category:Abaazaalibwa mu 1982]]
[[Category:Abantu abalamu]]
[[Category:Bannayuganda abasajja bannabyamizannyo ab'ekyasa ky'amakumi abiri mw'ekimu]]
[[Category:Bannayuganda abasajja abasambi b'omupiira]]
7wsf7owgi0ubpqlnbsvlk19ei5xpatj
Laurent-Joseph-Marius Imbert
0
16177
78042
2026-11-05T12:16:22Z
NKINZIK MARIE
7432
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1326651847|Laurent-Joseph-Marius Imbert]]"
78042
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Korean name/auto|title=[[Korean name]]|hangul=%범세형|hanja=范世亨}}'''Laurent-Joseph-Marius Imbert''' (Yazaalibwa: 23 Ogwokusatu 1796 naafa nga 21 Ogwowenda 1839), muganzi nnyo mu Korea gy'amanyiddwa nga '''Bishop Laurentius Bum Sehyeong''' (Omukorea) yali [[Mulabirizi wa|musumba]] [[Bufalansa|Omufalansa]] Omukatoliki mu [[Asia]]. Yasinga kumanyika olw’omulimu gwe ogw’obuminsani ogw’Ekulisitu mu Bakorea. Yalondebwa Paapa Gregory XVI mu Gwomunaana 1836 Omusumba Barthélemy Bruguière eyasooka bwe yafiira mu Manchuria .
Oluvannyuma, yattibwa mu Bwakabaka bwa Joseon olw’enzikiriza ye ey’Ekikatoliki ; kiteeberezebwa nti abantu 8,000 ku 10,000 battibwa olw’okukkiriza kwabwe mu Korea ey’omu kyasa eky’ekkumi n’omwenda - Abajulizi b’e Korea . 103 ku bo nga ne Imbert mw’ali, [[Eklezia Katolika]] yabafuula abatukuvu mu 1984. Olunaku lwe olw’embaga lwa 21 September,<ref name="martyrology">{{Cite web |title=Roman Martyrology |url=https://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_academies/cult-martyrum/martiri/009.html |publisher=The [[Holy See|Vatican]] |language=it}}</ref> era era asiimibwa n’abajulizi ba Korea abalala 103 nga 20 September.
t28l19kz5k0jlzwh7zlp33gcfbtfwp2
78043
78042
2026-11-05T12:21:06Z
NKINZIK MARIE
7432
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1326651847|Laurent-Joseph-Marius Imbert]]"
78043
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Korean name/auto|title=[[Korean name]]|hangul=%범세형|hanja=范世亨}}'''Laurent-Joseph-Marius Imbert''' (Yazaalibwa: 23 Ogwokusatu 1796 naafa nga 21 Ogwomwenda 1839), muganzi nnyo mu Korea gy'amanyiddwa nga '''Bishop Laurentius Bum Sehyeong''' (Omukorea) yali [[Mulabirizi wa|musumba]] [[Bufalansa|Omufalansa]] Omukatoliki mu [[Asia]]. Yasinga kumanyika olw’omulimu gwe ogw’obuminsani ogw’Ekulisitu mu Bakorea. Yalondebwa Paapa Gregory XVI mu Gwomunaana 1836 Omusumba Barthélemy Bruguière eyasooka bwe yafiira mu Manchuria .
Oluvannyuma, yattibwa mu Bwakabaka bwa Joseon olw’enzikiriza ye ey’Ekikatoliki; kiteeberezebwa nti abantu 8,000 ku 10,000 battibwa olw’okukkiriza kwabwe mu Korea ey’omu kyasa eky’ekkumi n’omwenda era bayitibwa Abajulizi b’e Korea. 103 ku bo nga ne Imbert mw’ali, [[Eklezia Katolika]] yabalangirira mu lubu lw'abatuukirivu mu 1984. Olunaku lw'eyalangirwako lwa 21 Ogwomwenda,<ref name="martyrology">{{Cite web |title=Roman Martyrology |url=https://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_academies/cult-martyrum/martiri/009.html |publisher=The [[Holy See|Vatican]] |language=it}}</ref> era era ajaguzibwa wamu n’abajulizi ba Korea abalala 103 nga 20 Ogwomwenda.
cjda0428iy6gi87uj40o0di14r7qy1y
78044
78043
2026-11-05T12:21:26Z
NKINZIK MARIE
7432
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1326651847|Laurent-Joseph-Marius Imbert]]"
78044
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Korean name/auto|title=[[Korean name]]|hangul=%범세형|hanja=范世亨}}'''Laurent-Joseph-Marius Imbert''' (Yazaalibwa: 23 Ogwokusatu 1796 naafa nga 21 Ogwomwenda 1839), muganzi nnyo mu Korea gy'amanyiddwa nga '''Bishop Laurentius Bum Sehyeong''' (Omukorea) yali [[Mulabirizi wa|musumba]] [[Bufalansa|Omufalansa]] Omukatoliki mu [[Asia]]. Yasinga kumanyika olw’omulimu gwe ogw’obuminsani ogw’Ekulisitu mu Bakorea. Yalondebwa Paapa Gregory XVI mu Gwomunaana 1836 Omusumba Barthélemy Bruguière eyasooka bwe yafiira mu Manchuria .
Oluvannyuma, yattibwa mu Bwakabaka bwa Joseon olw’enzikiriza ye ey’Ekikatoliki; kiteeberezebwa nti abantu 8,000 ku 10,000 battibwa olw’okukkiriza kwabwe mu Korea ey’omu kyasa eky’ekkumi n’omwenda era bayitibwa Abajulizi b’e Korea. 103 ku bo nga ne Imbert mw’ali, [[Eklezia Katolika]] yabalangirira mu lubu lw'abatuukirivu mu 1984. Olunaku lw'eyalangirwako lwa 21 Ogwomwenda,<ref name="martyrology">{{Cite web |title=Roman Martyrology |url=https://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_academies/cult-martyrum/martiri/009.html |publisher=The [[Holy See|Vatican]] |language=it}}</ref> era era ajaguzibwa wamu n’abajulizi ba Korea abalala 103 nga 20 Ogwomwenda.
== Ebikwata ku bulamu bwe ==
[[File:Laurent_Imbert_Calas.jpg|thumb| Ekibumbe kya Laurent mu Klezia ya Callas mu Bufalansa. Bya Hippolyte de Ferrat, omuwandiisi w’ebitabo.]]
earafhvjn1dltf8yxh0gjy4zgr9wf4q
78045
78044
2026-11-05T12:21:57Z
NKINZIK MARIE
7432
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1326651847|Laurent-Joseph-Marius Imbert]]"
78045
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Korean name/auto|title=[[Korean name]]|hangul=%범세형|hanja=范世亨}}'''Laurent-Joseph-Marius Imbert''' (Yazaalibwa: 23 Ogwokusatu 1796 naafa nga 21 Ogwomwenda 1839), muganzi nnyo mu Korea gy'amanyiddwa nga '''Bishop Laurentius Bum Sehyeong''' (Omukorea) yali [[Mulabirizi wa|musumba]] [[Bufalansa|Omufalansa]] Omukatoliki mu [[Asia]]. Yasinga kumanyika olw’omulimu gwe ogw’obuminsani ogw’Ekulisitu mu Bakorea. Yalondebwa Paapa Gregory XVI mu Gwomunaana 1836 Omusumba Barthélemy Bruguière eyasooka bwe yafiira mu Manchuria .
Oluvannyuma, yattibwa mu Bwakabaka bwa Joseon olw’enzikiriza ye ey’Ekikatoliki; kiteeberezebwa nti abantu 8,000 ku 10,000 battibwa olw’okukkiriza kwabwe mu Korea ey’omu kyasa eky’ekkumi n’omwenda era bayitibwa Abajulizi b’e Korea. 103 ku bo nga ne Imbert mw’ali, [[Eklezia Katolika]] yabalangirira mu lubu lw'abatuukirivu mu 1984. Olunaku lw'eyalangirwako lwa 21 Ogwomwenda,<ref name="martyrology">{{Cite web |title=Roman Martyrology |url=https://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_academies/cult-martyrum/martiri/009.html |publisher=The [[Holy See|Vatican]] |language=it}}</ref> era era ajaguzibwa wamu n’abajulizi ba Korea abalala 103 nga 20 Ogwomwenda.
== Ebikwata ku bulamu bwe ==
[[File:Laurent_Imbert_Calas.jpg|thumb| Ekibumbe kya Laurent mu Klezia ya Callas mu Bufalansa. Bya Hippolyte de Ferrat.]]
plixc3ao596fv84o72n5637jp4w413h
78046
78045
2026-11-05T12:24:40Z
NKINZIK MARIE
7432
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1326651847|Laurent-Joseph-Marius Imbert]]"
78046
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Korean name/auto|title=[[Korean name]]|hangul=%범세형|hanja=范世亨}}'''Laurent-Joseph-Marius Imbert''' (Yazaalibwa: 23 Ogwokusatu 1796 naafa nga 21 Ogwomwenda 1839), muganzi nnyo mu Korea gy'amanyiddwa nga '''Bishop Laurentius Bum Sehyeong''' (Omukorea) yali [[Mulabirizi wa|musumba]] [[Bufalansa|Omufalansa]] Omukatoliki mu [[Asia]]. Yasinga kumanyika olw’omulimu gwe ogw’obuminsani ogw’Ekulisitu mu Bakorea. Yalondebwa Paapa Gregory XVI mu Gwomunaana 1836 Omusumba Barthélemy Bruguière eyasooka bwe yafiira mu Manchuria .
Oluvannyuma, yattibwa mu Bwakabaka bwa Joseon olw’enzikiriza ye ey’Ekikatoliki; kiteeberezebwa nti abantu 8,000 ku 10,000 battibwa olw’okukkiriza kwabwe mu Korea ey’omu kyasa eky’ekkumi n’omwenda era bayitibwa Abajulizi b’e Korea. 103 ku bo nga ne Imbert mw’ali, [[Eklezia Katolika]] yabalangirira mu lubu lw'abatuukirivu mu 1984. Olunaku lw'eyalangirwako lwa 21 Ogwomwenda,<ref name="martyrology">{{Cite web |title=Roman Martyrology |url=https://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_academies/cult-martyrum/martiri/009.html |publisher=The [[Holy See|Vatican]] |language=it}}</ref> era era ajaguzibwa wamu n’abajulizi ba Korea abalala 103 nga 20 Ogwomwenda.
== Ebikwata ku bulamu bwe ==
[[File:Laurent_Imbert_Calas.jpg|thumb| Ekibumbe kya Laurent mu Klezia ya Callas mu Bufalansa. Bya Hippolyte de Ferrat.]]
Imbert yazaalibwa mu Marignane, mu bazadde be abaali abatuuze mu kabuga akayitibwa Callas, mu commune ya Cabriès mu Department of Bouches-du-Rhône. Bwe yaweza emyaka, yasindikibwa e Aix okusoma. Agavaayo galaga nti yasasula ssente ze ng’akola n’okutunda sappule. Oluvannyuma yeewandiisa mu seminaaliyo y'ekibiina kya Paris Foreign Missions Society nga 8 Ogwekkumi 1818.<ref name="MEP">{{Cite web |title=Laurent Joseph Marius Imbert |url=http://archives.mepasie.org/notices/notices-biographiques/imbert |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812211345/http://archives.mepasie.org/notices/notices-biographiques/imbert |archive-date=12 August 2014 |access-date=30 December 2012 |website=Archives of the Paris Foreign Missions Society |language=fr}}</ref>
qfzk79xm46z53jah10tk2li0o4x5hp9
78047
78046
2026-11-05T12:38:35Z
NKINZIK MARIE
7432
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1326651847|Laurent-Joseph-Marius Imbert]]"
78047
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Korean name/auto|title=[[Korean name]]|hangul=%범세형|hanja=范世亨}}'''Laurent-Joseph-Marius Imbert''' (Yazaalibwa: 23 Ogwokusatu 1796 naafa nga 21 Ogwomwenda 1839), muganzi nnyo mu Korea gy'amanyiddwa nga '''Bishop Laurentius Bum Sehyeong''' (Omukorea) yali [[Mulabirizi wa|musumba]] [[Bufalansa|Omufalansa]] Omukatoliki mu [[Asia]]. Yasinga kumanyika olw’omulimu gwe ogw’obuminsani ogw’Ekulisitu mu Bakorea. Yalondebwa Paapa Gregory XVI mu Gwomunaana 1836 Omusumba Barthélemy Bruguière eyasooka bwe yafiira mu Manchuria .
Oluvannyuma, yattibwa mu Bwakabaka bwa Joseon olw’enzikiriza ye ey’Ekikatoliki; kiteeberezebwa nti abantu 8,000 ku 10,000 battibwa olw’okukkiriza kwabwe mu Korea ey’omu kyasa eky’ekkumi n’omwenda era bayitibwa Abajulizi b’e Korea. 103 ku bo nga ne Imbert mw’ali, [[Eklezia Katolika]] yabalangirira mu lubu lw'abatuukirivu mu 1984. Olunaku lw'eyalangirwako lwa 21 Ogwomwenda,<ref name="martyrology">{{Cite web |title=Roman Martyrology |url=https://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_academies/cult-martyrum/martiri/009.html |publisher=The [[Holy See|Vatican]] |language=it}}</ref> era era ajaguzibwa wamu n’abajulizi ba Korea abalala 103 nga 20 Ogwomwenda.
== Ebikwata ku bulamu bwe ==
[[File:Laurent_Imbert_Calas.jpg|thumb| Ekibumbe kya Laurent mu Klezia ya Callas mu Bufalansa. Bya Hippolyte de Ferrat.]]
Imbert yazaalibwa mu [[Marignane]], mu bazadde be abaali abatuuze mu kabuga akayitibwa Callas, mu commune ya Cabriès mu Department of [[Bouches-du-Rhône]]. Bwe yaweza emyaka, yasindikibwa e [[Aix]] okusoma. Agavaayo galaga nti yasasula ssente ze ng’akola n’okutunda sappule. Oluvannyuma yeewandiisa mu seminaaliyo y'ekibiina kya Paris Foreign Missions Society nga 8 Ogwekkumi 1818.<ref name="MEP">{{Cite web |title=Laurent Joseph Marius Imbert |url=http://archives.mepasie.org/notices/notices-biographiques/imbert |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812211345/http://archives.mepasie.org/notices/notices-biographiques/imbert |archive-date=12 August 2014 |access-date=30 December 2012 |website=Archives of the Paris Foreign Missions Society |language=fr}}</ref>
Nga 5 Ogwokusatu 1819, Imbert yatumibwa mu Ssaza ly’e Paris, era n’atuuzibwa nga 18 Ogwekkumineebiri mu mwaka gwe gumu, ng’afunye ekitiibwa okuva mu Ntebe Entukuvu olw’okuba nti yali tannatuuka mu myaka mitongole. Oluvannyuma yasitula okuva e Bufalansa nga 20 Ogwokusatu 1820, ng’agenda okuweereza ng’omuminsani mu China.
od3azjupfo7t4rugct88tjjgv07isob