Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 1673 269510 265215 2026-05-06T18:56:24Z N.Longo 12052 ref 269510 wikitext text/x-wiki {{Ineién}} {{Divisione amministrativa |Nome = Cairònega |Tipo = [[comùn|cumüna]] |Panorama = Caravonica-panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de Cairònega</div> |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Imperia |Amministratore locale = Angelo Francesco Dulbecco |Partito = lista sivica de sentru-drita Uniti per Caravonica |Data elezione = 4-10-2021 |Data istituzione = 1861 |Abitanti = 246 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=D7B Daitu Istat] - Pupulasiòn rezidente ai 31 de marsu du 2024. |Sottodivisioni = San Bertumê d'Arzen |Divisioni confinanti = [[A Cêve|A Ceve]], [[Burgumau]], [[Cexi]], [[Ciüsànegu]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 2051 |Nome abitanti = |Patrono = [[San Michê]] |Festivo = [[29 seténbre|29 setembre]] |Mappa = Map of comune of Caravonica (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiòn da cumüna de Cairònega inta pruvincia d'Imperia }} '''Cairònega''' (prununsiàu {{IPA|[kajɹonega]}}, senù ''Caavònega<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lucetto Ramella|tìtolo=Vocabolario italiano - dialetto d'Oneglia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0008590|ànno=2003|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Imperia|léngoa=LIJ, IT|p=50}}</ref>'', ''Caravonica'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'è ina [[Comun|cumüna]] [[Liguria|ligüre]] da [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvincia de Imperia]] ch'a cunta 246 abitanti.<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> == Geugrafia == {{Seçión vêua}} == Stòia == {{Seçión vêua}} == Posti de interesse == === Architetüe religiuse === {{Seçión vêua}} === Architetüe civili === {{Seçión vêua}} === Architetüe militâri === {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüa == {{Seçión vêua}} == Manifestasiòn == {{Seçión vêua}} == Feste e fée == {{Seçión vêua}} == Vie de cumünicasiòn == {{Seçión vêua}} {{Clear}} == Nòtte == <references/> == Autri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} [[Categorîa:Cairònega| ]] 35pwjb0vt8np61sfk2mq6hyobccrhy5 0 1723 269506 269481 2026-05-06T18:28:24Z N.Longo 12052 /* Natüa */ + 269506 wikitext text/x-wiki {{Borṡìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Bòrṡi e Veréssi |Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg |Didascalia = A Ciassa e u Rucàru de Veréssi, cun Bòrṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ |Tipo = [[comùn|cumün]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Ligüria |Divisione amm grado 2 = Savuna |Amministratore locale = Renato Dacquino |Partito = lista sivica "Nuova via per Borgio Verezzi" |Data elezione = 16-5-2011 |Data rielezione = 4-10-2021 |Mandato = 3 |Data istituzione = 1933 |Altitudine = 10 |Abitanti = 2053 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-5-2023 |Sottodivisioni = Borṡi (sede du cumün), Veréssi |Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]] |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1351 |Nome abitanti = borṡìn, veresìn |Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]] |Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]] |Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Bòrṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna }} '''Bòrṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dûi paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-te 'n sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]). == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|U burgu de Borṡi Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, burgâ du Pöṡṡu </gallery> U cumün u l'è cunpostu da-i dûi paìṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200&nbsp;m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}</ref> Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-[[A Prìa]], mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/tavole/retidr_245040_2.pdf|tìtolo=Cién de Basìn du Riu Butassàn|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299&nbsp;m). De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].<ref name=":3" /> == Stòria == === Urigine du numme === U numme Borṡi u deriva da-u latìn ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ a l'insediamentu stéssu, ligòn a-a Arbénga vista a presensa in êpuca prerumâna da tribü ligüre di [[Ingauni|ingàuni]]. Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu preruman ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Veréssi, Ün di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref> o ''Viretium'', pöi divegnüu ''Veretio'', fin a-a furma da giurnâ d'ancö. === Preistòria === Üna de prìmme testimuniânse de frecuentasiùn ümâna in-tu teriròriu cumünâle a l'è rapreṡentâ da-u Castelâ de Veréssi, ch'u se tröva in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu, incuadròn in-ta primma etê du fêru, fra i [[IV secolo a.C.|seculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]].<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}</ref> Difêti sta [[Castelà (furtificasiùn)|tipulugîa de custrusiùi]] a l'êa tìpica de pupulasiùn ligüri antìghe, devöê cumme scistémma difenscìvu a-e spàlle da maîna.<ref name="castellari''>{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}</ref> === Êpuca rumâna === A duminasiùn ligüre a làscia u sö postu a cuélla rumâna cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u console Lucio Emilio Paolo. Du [[181 a.C.]] u l'incuménsa cuscì u prucessu de rumaniṡasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da [[Via Julia Augusta]], fêta custruî du [[13 a.C.]], in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cuncuistê, integrê in-ta [[Regio IX Liguria]]. A ṡôna a l'è dunca a-u de sutta da ''mansio'' du Pulupixe.<ref>{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref> === Etê de meṡṡu === Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'[[814]], u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun dunca parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte [[Finô|Finâ]]. A mantegnî u cuntròllu l'è u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescuvòn d'Arbenga]], forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u [[1076]], annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de San Pê in Varatèlla]].<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Cumün de Borṡi, SIUSA |vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}</ref> Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn. L'è cu-u [[XIII secolo|seculu XIII]] che u [[Marchesùn de Finô|marchezòn finarìn]] u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du [[1212]], püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]]. A situasiun a cangia turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}</ref> === Etê muderna === In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in annu in annu versâ di tribüti a-u pudestê. Du [[XVI secolo|Sincuesentu]], a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du [[1564]] a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu [[1588]], da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntâva u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref> D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne. Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle. === Etê cuntenpuranea === U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de [[Löa]], du [[1797]]. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du [[1798]] i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du [[1803]] in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.<ref name=":0" /> Caüttu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], du [[1814]], u cuntrollu u pàssa a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e i dui cumün i sun inseîi drent'a [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu [[1933]], i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2023-09-18|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Bòrxi e Verésso}} === Minuranse furèste === Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de zenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>. === Cugnummi ciü difüṡi === I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sùn: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>. == Pòsti d'interèsse == === Architetüe religiuṡe === ==== Borṡi ==== <gallery mode="packed" widths="180"> File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi </gallery> * '''Gêxa de San Pê''', a paruchiâle de Borṡi, tiâ sciü da-i resti du forte ṡeneṡe custruìu du [[1588]] e divegnüu inservibile. Utegnüu u cunsensu da Repübbrica de trasfurmâlu in gêxa in-tu [[1789]] u l'è stêtu inauguròn du [[1808]], vixitòn da-u Pàppa Piu VII du [[1814]]. A strutüa a l'è baṡa in sce cuélla da veggia furtessa, a parte a müàggia du fundu, caciâ ṡü pe fa pòstu a l'abscide.<ref name="Ligurpress" /> Ancö veghemmu l'edifissiu carateriṡòn da 'na faciâta neuclascica ch'a mustra a stàtua du santu sciü-a sö sìmma, finacòn da dûi canpanìn binélli. U de drentu u l'è a 'na scingula navâ, dutâ de sei capélle laterâli, mentre a otta a preṡenta l'afrescu da Glòria de San Pê, fêtu da Raffaele Arbertella.<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/Chiesa+di+San+Pietro|tìtolo=Gêxa de San Pê|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Santuâju da Madònna du Bun Cunsiggiu''', cunusciüa ascì cumme ''San Stêva'', a l'üna de gêxe ciü antighe du teritòriu borṡìn, edificâ cun tütta prubabilitê fra i [[VII secolo|seculi VII]] e [[VIII secolo|VIII]], forscia in sce 'n presedente tenpiu pagàn. Esenpiu architetonicu de riliêvu, l'è in stîle rumanicu-goticu, cu-a particularitê d'avê l'abscide urientòn a levànte. A tréi navê, l'è stêtu ciü òtte restrutüòn, ṡà in-tu [[1076]] s'ha nutìssia da custrusiun du canpanìn, pe pöi vegnî anlpiòn du [[1485]], annu da sö elevasiùn a retòria. Ingrandìu ancùa in-tu [[XVI secolo|Seisentu]] faxendughe u portegu in faciâta e elevandulu in artéssa. Cun l'inaugurasiùn da gêxa de San Pê u l'ha cangiòn de denuminasiù in favû de cuélla ch'a g'ha aù.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/Santuario+di+Santa+Maria+del+Buon+Consiglio|tìtolo=Santuàju da Madonna du Bun Cunsiggiu|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa du Redentù''', custruìa in-ti [[Anni 1970|ànni '70]] sutta a Don Pissarello e terminâ sutta a Don Doglio, l'è cunusciüa ascì cumme ''A gêxa növa''. A ciànta retangulâre, a l'ha in teitu a cabànna che in-tu frunte u da urigine a 'n pòrtegu. Particulâri e vedrê, dixöttu in tüttu, che abeliscian l'anbiente.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/Chiesa+di+Ges%C3%B9+Redentore|tìtolo=Gêxa du Redentù|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> ==== Veréssi ==== <gallery mode="packed" widths="180"> File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A paruchiâle de San Martin File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|A gêxa de San Giüṡeppe </gallery> * '''Gêxa de San Martìn''', paruchiâle veresìna, a l'è stêta edificâ du [[1625]] da Tommaso Cucchi, priù, espunente de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta tiâ sciü li dunde i se trovâvan l'antiga gêxa du postu (seculi [[XIV secolo|XIV]]-[[XV secolo|XV]]) e a cà di fràtti, de l'uriginâle edifissiu u resta ben pôcu, a parte in afrescu datòn [[1512]]. A strutüa a l'è senplice, cun sulu 'na navâ, ma u de drentu u l'è decuròn in stîle baroccu. In-ti travaggi de restauru da pavimentasiùn a l'è stêta ascì trovâ ina làpide de marmu datâ du [[XVII secolo|Seisentu]] cu-u stémma da famiggia Cucchi. De pregiu u canpanìn che a surmunta, realiṡòn in prìa lucâle, segundu u stîle rumanicu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''', ascì cunusciüu cumme ''Santuâju de Maria Regina'', mensciunòn pe a primma otta in-tu [[1600]]. Vixin a-a paruchiâle, a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu. Chi sun cunservê e stàtue ch'e rafigüan, San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuàju de Marìa Regina|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla de Sant'Agustin''', in-ta burgâ da Ciàssa, l'è de urigine du [[XIV secolo|Trexentu]], de dimensciui picîne, a g'ha ina cuertüa cun otta a butte e u de drentu intunacòn. In-tu [[XIX secolo|seculu XIX]] a l'êa devöâ ascì cumme scöa, primma che sta chi a vegnìsse portâ in-ta cà cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Capella de Sant'Agustin, A Ciassa|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla da Madònna di Canpi''', cunusciüa ascì cumme ''Madònna da Ricunciliasiùn''. A se tröva a pôca distansa da-a burgâ da Crösa, lungu a stràdda ch'a porta a Gura. A l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]] (cumme veghemmu in sce l'architrâve) surva a-i resti de 'n edifissiu ciü véggiu. Se sa che antigamente a l'êa parte da Turetta di Sassetti, interna a-u scistemma de furtificasiùn du castéllu de Veréssi, devöòn da-i marchéṡi de Finâ.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=A Madonna di Canpi, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> A ṡôna a l'è stêta ascì teâtru de arcüne apparisiui fra u [[1987]] e u [[1994]].<ref>{{Çitta lìbbro |outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}</ref> * '''Gêxa de San Giüṡeppe''', edifissiu religiuṡu mudernu edificòn du [[1963]], vusciüu da Don Bruno Oddone, a-u sö de drentu u cunserva 'na grande cruxe fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madònna e de San Giüṡeppe e 'n'âtra in gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=Gêxa de San Giüṡeppe, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> === Architetüe civìli === <gallery mode="packed" widths="180"> 2013-07 Fraktion Verezzi 010.jpg|A Madonna cu-u Banbìn de Palassu Cucchi Verezzi-scorcio2.jpg|L'âtra madunetta </gallery> * '''Muìn feniciu''': a levante da Cröṡa, u l'è ina custrusiùn de prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡona carscica in-tu méṡṡu fra e chè e a gêxa. U pà che a strutüa, che in'otta a gh'axêva de pâle a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de tûre d'avistamentu o de fâru, sicumme ch'u nu ghe tîa guêi de ventu, limitòn a punente e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.<ref>{{Çitta publicaçión |outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}</ref> * '''Palassu Cucchi''': rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.<ref>{{Çitta publicaçión |outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}</ref> * '''Palassu di Cunsuli''': a levante du Turiùn, renbòn a-e sö müàgge, du [[XVII secolo|Seisentu]] u l'è stêtu tiòn sciü u palassu dìtu "di Cunsuli". Stu lì u se issa sciü dui cén, da-a cianta a retangulu, cu-in têtu a due êgue ch'u l'ha pigiòn u postu da terassa ch'u gh'êa. I cén i sun spartìi da söê de legnu, cun de otte de canissu a padigiùn.<ref name=":5" /> * '''Villa Rostain''': dìta ascì a "Villa Saracêna", a se tröva a Borṡi in-ta regiùn de Züelle, a-u prinsìpiu da vìa pe Veréssi. A l'è stêta fabricâ a-i primmi du [[XX secolo|Növesentu]] in-tu güstu neo-biṡantìn, devöâ cumme cà da viléṡṡu e pö vegnüa ina cà de mùnighe. De drentu a g'ha de pitüe de l'Ulisse Bill e in-ti anni a l'è finìa fìna sciü de reviste d'architetüa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/10551/villa-rostain/|tìtolo=Villa Rostain|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209631.pdf|tìtolo=Villa Saracena con annessa Casa del Custode e terreno pertinenziale|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza regionale per i beni e le attività culturali della Liguria]]|dæta=5 maṡṡu 2003|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref> === Architetüe militâri === * '''U Turiùn''': in sciü-a stràdda de San Stêva, u l'è stêtu tiòn sciü pe vuluntê de génte de Borṡi, ch'i l'han ciamòn a custrusiùn de de difeṡe in-tu [[1564]], "pe pùja d'esse menê tütti [...] in prexùn in Barbarìa". U turiùn, che a-u prinsìpiu u l'êa destacòn da-u paìṡe mentre a-u dì d'ancö u l'è seròn fra e sö chè, u g'ha ina furma scuadrâ, ch'a se issa sciü trei cén. U g'ha de müàgge tütte de prìa, cun scarpâ a-i sö pé e in parapêtu ch'u sporṡe a l'ürtimu ciàn, cun tantu de avertüe pe caciâghe sutta di materiâli.<ref name="Ligurpress" /><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112007.pdf|tìtolo=Torre e Palazzo dei Consoli con giardino - Relazione storico-artistica|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza per i beni ambientali ed architettonici della Liguria - Genova]]|dæta=28 avrî 1998}}</ref> * '''Forte de Borṡi''': u forte u se trovâva de d'âtu du paìṡe, tiòn sciü in-tu [[1588]] perché u ghe trovésse de refügiu tütte e génte de Borṡi, sicumme che a tûre a nu l'êa a basta. Finìu in abandùn, in-tu [[1789]] u forte u l'è stêtu caciòn zü e a-u sö postu s'è cumensòn a tiâ sciü a gêxa de San Pê.<ref name=":4" /><ref name=":5" /> === Natüa === <gallery mode="packed" widths="180"> File:S6308003.JPG|L'intrâ a-e grotte de Borṡi File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|Ina sâla de grotte File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 69.jpg|A "Sâla du Preṡéppiu" </gallery> * '''Grotte de Vâdemìn''': cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600&nbsp;m e in dislivéllu de 36&nbsp;m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cu-in percursu de 800&nbsp;m. Descuèrte pe câxu in-tu [[1933]] da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|anni '20]] u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=La Grotta|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Grotte di Borgio Verezzi}}</ref> * '''SIC Finâ - Câu de Noi''': u l'è in scitu d'interèsse cumünitariu, inandiòn in-tu meṡe de zügnu du [[1995]], ch'u cröve 28&nbsp;km² tra i cumüi de [[Côrxi|Cârxi]], [[Finô|Finâ]], [[Nöi|Noi]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], [[Vessi e Portiu|Veṡṡi e Portiu]] e, pe a sö pursiùn ciü a punénte, ascì de Borṡi e Veréssi. In-te st'area u tröva de prutesiùn de ciante ben rêe, cumme de cualitê d'urchidêe e de canpànule, e ascì tante béstie ch'i ghe stan pe-a varietê di anbiénti e pe-a preṡensa de tâne<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic38/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323201|tìtolo=Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref>. == Ecunumia == A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de Borṡì a g'ha u [[Blazón popolâre|survanumme]] de "favê"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du [[Dipartimentu de Muntenötte|prefèttu de Muntenötte]], u [[Gaspard de Chabrol]], u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de [[Ö(r)iu d'u(r)iva|öiu]], [[Vin|vìn]] e [[Verdûa|verdüe]], cu'u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De Veréssi, pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u [[Gran|gràn]], l'[[oîvu]] e a [[vìa]]. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu'u lête e u furmaggiu ch'i faxevan ch'u l'êa vendüu a-[[a Prìa]] o in-te [[Löa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>. A-u [[1834]] pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]] e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di [[Cöo|côi]] ch'i l'êan vendüi pe-a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], a [[Valà du Ma(r)u|valâ d'Onêgia]], [[Sanremu|Sanrémmu]] e [[A Cêve]], cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e [[A Prìa]] i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne<ref name="Casalis1834">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&pg=PA460|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|pp=460-461}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&pg=PA1271|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=1271-1272}}</ref>. E prudusiùi de Veréssi, du [[1854]], u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe'u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuâju de Savuna]]<ref name="Casalis1854">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/1jwoirV6gAQC?gbpv=1&pg=PA17|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=17|volùmme=Vul. XXV}}</ref>. A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]<ref name=":2" /> A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Röṡa de Ver̯éssu|röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, e a Câva da Colla, l'ürtima a ésse serâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. == Cultüa == === Istrusiùn === ;Bibliutêche <gallery mode="packed" widths="250" heights="150"> Borgio Verezzi (83147).jpg|A bibliutêca miâ da-a vìa Borgio Verezzi (93563).jpg|A sâla pe leṡṡe a-u segundu ciàn </gallery> A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è dréntu a-u scistêma bibliutecâju "''Pollupice''" cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], de [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}</ref>. ;Scöe A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte parte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Asuciasiùi === * ''Società agricola'': l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da "picina velucitê" da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}</ref>. * ''Società Operaia di Mutuo Soccorso "Concordia"'': sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di "minòr", i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a "Concordia" a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}</ref>. === Teâtri === [[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teâtru de Borṡi]] * Cìne-teâtru "Gassman": a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>. === Dialétti borṡìn e veresìn === Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dûi paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}</ref> che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]]. A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera "r", ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dûi parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}</ref>. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera "a"]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''<ref name=":1" />. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}</ref>. == Fèste e fée == [[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru]] * [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu "''Veretium''", guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gìu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. * A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva parte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]<ref name=":0" />. == Sport == [[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a "Riva de Séntu Corde"]] Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive: * Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dûi da ténnis<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. * Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La "Falesia delle Cento Corde" a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scìndichi de Borṡi e Veressi === [[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|<ref name=":6">{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|<ref name=":6" />}} {{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|<ref name=":6" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|<ref name=":6" />}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|<ref name=":6" />}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|<ref name=":6" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name=":6" />}} {{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name=":6" />}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|<ref name=":6" />}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|<ref name=":6" />}} {{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|<ref name=":6" />}} {{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|<ref name=":6" />}} {{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name=":6" />}} {{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|<ref name=":6" />}} {{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|<ref name=":6" />}} {{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''<br />(lista civica)|Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == [[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]] === Stradde === A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]]. A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antìghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dûi chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}</ref>, pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]<ref name=":0" />. Ciü in antìgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe'a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u témpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda "Napuleònica", ch'a pasâva in sciü-a [[Cravasoppa]], alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe'[[U Burgu (Finô)|u Burgu de Finâ]], cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa<ref name="Casalis1834" /><ref name="Casalis1854" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.sentieridelfinale.altervista.org/caprazoppa/index.htm|tìtolo=Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide)|outô=Alfredo Izeta|outô2=Luca Sibona|dæta=22 lüggiu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da [[TPL Linea]], ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da [[Andôa|Andöa]] a Finâ e da Finâ a [[Carizan|Calisàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/40-%E2%80%93-ANDORA-FF.SS_.-FINALE-Feriale.pdf|tìtolo=LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a [[Ulle]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/84-%E2%80%93-Pietra-%E2%80%93-Borgio-%E2%80%93-Verezzi-%E2%80%93-Gorra-%E2%80%93-Ca-del-Moro-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. === Feruvìe === {{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}} U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u "Caṡèllu" du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}</ref>, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}</ref>. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a ésse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}</ref>. == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} * {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]] 8mj9740tn9ctgpyebv3diz61ihyjcpf 0 6968 269512 269505 2026-05-07T07:17:49Z Prebuggiun 7101 /* Partecipaçiun a-i Campiunòti */ 269512 wikitext text/x-wiki {{Savuneise}} {{Squadra di calcio |nómme squàddra=Savona FBC 1907 |nómmestémma= |pattern_la1 = _whitelower |leftarm1 = 000D5B |pattern_b1 = _thickwhitestripes |body1 = 000D5B |pattern_ra1 = _whitelower |rightarm1 = 000D5B |shorts1 = 000D5B |socks1 = 000D5B |pattern_la2 = _whiteborder |leftarm2 = FF0000 |pattern_b2 = _whitecollar |body2 = FF0000 |pattern_ra2 = _whiteborder |rightarm2 = FF0000 |shorts2 = FF0000 |socks2 = FF0000 |pattern_la3 = _whiteborder |leftarm3 = 000000 |pattern_b3 = _savona1516t |body3 = 000000 |pattern_ra3 = _whiteborder |rightarm3 = 000000 |shorts3 = 000000 |socks3 = 000000 |terza divisa = Terza divisa |naçión={{ITA}} |bandêa=Flag of Italy.svg |confederaçión=[[UEFA]] |federaçión=[[Federazione Italiana Giuoco Calcio|FIGC]] |ànnofondaçión=1907 |ànnoscioglimento= |ìnno=Bianco Blu (1967)<ref>{{Çitta web|tìtolo=Savona F.B.C. |url=https://45football.com/index.php?id=124|vìxita=2022-06-28}}</ref><br>Forza Nuovi Biancoblu (1979)<ref>{{Çitta web|tìtolo=Savona F.B.C.|url=https://45football.com/|vìxita=2018-06-28}}</ref><br>Alè Savona (2007)<ref>{{Çitta web|tìtolo=Savonaclub|url=http://www.savonaclub.it/public/modules.php?name=News&file=print&sid=2193|vìxita=2018-03-31}}</ref> |outô=Elmo Bazzano [Egidio Sassu/Aristide Sicco]<br>Foot Band & Co.<br>Rosario Bacchi [Rosario Bacchi/Ivano Nicolini] |çitæ = [[Sann-a]] |prescidénte={{Bandêa|ITA}} Alain Milani |alenatô={{Bandêa|ITA}} Carlo Gino Sarpero |canpionòu=[[Promozione Liguria]] |stàdio=[[Stadio Valerio Bacigalupo|Valerio Bacigalupo]] |capiénsa=4000 |tìtoli naçionâli ={{scìnbolo|Coccarda Coppa Italia.svg}} 1 [[Coppa Italia Dilettanti]] |tìtoli internaçionâli = |colôri={{scìnbolo|600px Bianco e Blu a Strisce-Flag.svg}} Giancu e Blö |nomiâgi= ''Strisçoin'', ''Biancoblù'' |stagiòn atoâle=Savona Football Club 2018-2019 |scîto=www.savonafbc.it }} U '''Savona FBC 1907''' (o '''Sann-a''', o '''Savunn-a''') a l'è a soçietæ de [[Zeugo do ballon|Balùn]] che a rappresènta a çittæ de [[Sann-a]]. == Stòia == A l'è da sempre nemiga cun a squaddra de [[Vuè|Voœ]], u [[F.C. Vado 1913]]. Int'a stagiùn [[2009]]/[[2010]] a guagna u Campiunòtu da serie D e a tùrna int'e i profeççiunisti. U 13 de marsu [[2012]] u Cav. Aldo Delle Piane u catta u Sann-a pe' ûn euro<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/03/miracolo-per-il-savona-calcio-e-salvo-dellepiane-barbano-presentano-lofferta-e-comprano-la-societa-per-1-euro/|tìtolo=Miraculu Sann-a|léngoa=IT}}</ref>. E doppu ben 39 anni, int'u 2013 a squaddra do Sann-a a riturna in tersa Serie (pe' trei anni) e se zeuga a Serie B cu' a [[Pro Vercelli]]; int'a stagiùn [[2015]]/[[2016]], a causa de 'na fortiscima penalizasiun, a chinn-a tùrna int'i dilettanti. U Sann-a, doppu 5 stagiuin, u guagna u Campiunòtu 2024-25 inta Primma Categurìa, e tùrna in Promuçiun. == Cronistòia == {| class="toccolours" style="background:white" width="100%" |- ! style="text-align:center; border:2px solid #000080; background:#000080; color:white"| Cronistòia do Savona Foot Ball Club 1907 |- style="font-size:93%" |width="100%"| {{Div col|2}} * 1907 - Fundaçiun da '''Fratellanza Ginnastica Savonese'''<ref>Da o libbru di {{cita libro|nome=Nanni |cognome= De Marco<!--|anno= 1914-->|titolo= Storia del Savona F.B.C. 1907-1993 86º anno di fondazione|anno=1993, pag.42|editö= Savona Sport Diffusione|città=Savona}}</ref>. * 1907-1909 - scarsa Attivitæ * [[Terza Categoria 1909-1910|1909-1910]] - 2º in Terça Categurìa Liguria. ---- * [[Seconda Categoria 1910-1911|1910-1911]] - 2º in Segunda Categurìa Liguria. * [[Seconda Categoria 1911-1912|1911-1912]] - 2º in Segunda Categurìa Liguria. A perde a gara de qualificaçiun a-a [[Prima Categoria]]. * [[Promozione 1912-1913|1912-1913]] - 2º in Prumuçiun Liguria doppu avei persu u spareggiu. '''Ammessa in Primma Categurìa.''' * [[Prima Categoria 1913-1914|1913-1914]] - 8º in Primma Categurìa Piemonte-Liguria. * 1914 - A cangia denuminaçiun in '''Savona Football-Ball Club'''<ref>Da u libbru di {{cita libro|nome=Guido |cognome= Baccani<!--|anno= 1914-->|titolo= Annuario Italiano del Football|anno=II volume 1914-1915, pag.75|editore= Guido Baccani Editore|città=Roma}}</ref>. * [[Prima Categoria 1914-1915|1914-1915]] - 4º in Primma Categurìa Liguria. * 1915-1919 - Attivitæ suspeiza pe a primma guæra mundiâ * [[Prima Categoria 1919-1920|1919-1920]] - 5º in Primma Categurìa Liguria. ---- * [[Prima Categoria 1920-1921|1920-1921]] - 3º in Primma Categurìa Liguria. A secessiunn-a affilianduse a-a [[Confederazione Calcistica Italiana|C.C.I.]] * [[Savona Foot-Ball Club 1921-1922|1921-1922]] - 9º int’u girùn B da [[Prima Divisione 1921-1922|Primma Divixiun]] C.C.I. * [[Savona Foot-Ball Club 1922-1923|1922-1923]] - 12º int’u Girùn C da [[Prima Divisione 1922-1923|Primma Divixiun]]. ''Retrucessu in Segunda Divixiun''. * [[Savona Foot-Ball Club 1923-1924|1923-1924]] - 3º int’u Girùn B da [[Seconda Divisione 1923-1924|Segunda Divixiun]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1924-1925|1924-1925]] - 6º int’u Girùn A da [[Seconda Divisione 1924-1925|Segunda Divixiun]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1925-1926|1925-1926]] - 5º int’u Girùn A da [[Seconda Divisione 1925-1926|Segunda Divixiun]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1926-1927|1926-1927]] - 6º int’u Girùn A da [[Prima Divisione 1926-1927|Primma Divixiun Nord]]. : Segundu turnu da [[Coppa Italia 1926-1927|Coppa Italia]]. * 1927 - A l'ncorpura a ''[[Speranza Savona]]'' cangiandu denuminaçiun in '''Associazione Calcio Savona'''. * [[Associazione Calcio Savona 1927-1928|1927-1928]] - 4º int’u Girùn C da [[Prima Divisione 1927-1928|Primma Divixiun Nord]]. * [[Associazione Calcio Savona 1928-1929|1928-1929]] - 3º int’u Girùn A da [[Prima Divisione 1928-1929|Primma Divixiun Nord]]. * [[Associazione Calcio Savona 1929-1930|1929-1930]] - 3º int’u Girùn A da [[Prima Divisione 1929-1930|Prima Divisione]]. ---- * [[Associazione Calcio Savona 1930-1931|1930-1931]] - 4º int’u Girùn D da [[Prima Divisione 1930-1931|Primma Divixiun]]. * [[Associazione Calcio Savona 1931-1932|1931-1932]] - 1º int’u Girùn D da [[Prima Divisione 1931-1932|Primma Divixiun]]. 3º int’u Girùn finale B. * [[Associazione Calcio Savona 1932-1933|1932-1933]] - 2º int’u Girùn D da [[Prima Divisione 1932-1933|Primma Divixiun]]. * [[Associazione Calcio Savona 1933-1934|1933-1934]] - 1º int’u Girùn E da [[Prima Divisione 1933-1934|Primma Divixiun]]. 2º int’u Girùn finale D. * [[Associazione Calcio Savona 1934-1935|1934-1935]] - 2º int’u Girùn D da [[Prima Divisione 1934-1935|Primma Divixiun]]. * [[Associazione Calcio Savona 1935-1936|1935-1936]] - 10º int’u Girùn C da [[Serie C 1935-1936|Serie C]]. : Primmo turnu da [[Coppa Italia 1935-1936|Coppa Italia]]. * [[Associazione Calcio Savona 1936-1937|1936-1937]] - 7º int’u Girùn C da [[Serie C 1936-1937|Serie C]]. : Segundu turnu da [[Coppa Italia 1936-1937|Coppa Italia]]. * [[Associazione Calcio Savona 1937-1938|1937-1938]] - 2º int’u Girùn C da [[Serie C 1937-1938|Serie C]]. : Sedicéximi de finale da [[Coppa Italia 1937-1938|Coppa Italia]]. * [[Associazione Calcio Savona 1938-1939|1938-1939]] - 1º int’u Girùn D da [[Serie C 1938-1939|Serie C]]. 4º int’u Girùn finale A. : Segundu turnu eliminatoiu da [[Coppa Italia 1938-1939|Coppa Italia]]. * [[Associazione Calcio Savona 1939-1940|1939-1940]] - 1º int’u Girùn D da [[Serie C 1939-1940|Serie C]]. 2º int’u Girùn finale A. '''Prumossu in Serie B'''. : Sedicéximi de finale da [[Coppa Italia 1939-1940|Coppa Italia]]. ---- * [[Associazione Calcio Savona 1940-1941|1940-1941]] - 4º in [[Serie B 1940-1941|Serie B]]. : Sedicéximi de finale da [[Coppa Italia 1940-1941|Coppa Italia]]. * [[Associazione Calcio Savona 1941-1942|1941-1942]] - 14º in [[Serie B 1941-1942|Serie B]]. : Sedicesimi di finale di [[Coppa Italia 1941-1942|Coppa Italia]]. * [[Associazione Calcio Savona 1942-1943|1942-1943]] - 17º in [[Serie B 1942-1943|Serie B]]. : Qualificazioni di [[Coppa Italia 1942-1943|Coppa Italia]]. * 1943-1945 - Attivitæ suspeiza pe a Segunda Guæra Mundiâ. * 1945 - Cangia denominaçiun in '''Savona Foot-Ball Club'''. * [[Savona Foot-Ball Club 1945-1946|1945-1946]] - 10º int’u Girùn A da [[Serie B-C Alta Italia 1945-1946|Serie B-C Alta Italia]]. : Fase eliminatoria a gironi di [[Coppa Alta Italia]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1946-1947|1946-1947]] - 21º int’u Girùn A da [[Serie B 1946-1947|Serie B]]. ''Retrucessu in Serie C''. * [[Savona Foot-Ball Club 1947-1948|1947-1948]] - 1º int’u Girùn A da [[Serie C 1947-1948|Serie C]] Lega Interegiunale Nord. * [[Savona Foot-Ball Club 1948-1949|1948-1949]] - 2º int’u Girùn A da [[Serie C 1948-1949|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1949-1950|1949-1950]] - 7º int’u Girùn A da [[Serie C 1949-1950|Serie C]]. ---- * [[Savona Foot-Ball Club 1950-1951|1950-1951]] - 7º int’u Girùn A da [[Serie C 1950-1951|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1951-1952|1951-1952]] - 7º int’u Girùn A da [[Serie C 1951-1952|Serie C]]. ''Retrocesso in IV Serie''. * [[IV Serie 1952-1953|1952-1953]] - 16º int’o Girùn D da IV Serie. ''Retrucessu in Promuçiun''. * [[Promozione Liguria 1953-1954|1953-1954]] - 10º int’u Girùn A da Promuçiun Liguria. * [[Promozione Liguria 1954-1955|1954-1955]] - 6º int’u Girùn A da Promuçiun Liguria. * [[Promozione Liguria 1955-1956|1955-1956]] - 3º int’u Girùn A da Promuçiun Liguria. * [[Promozione Liguria 1956-1957|1956-1957]] - 2º int’u Girùn A da Promuçiun Liguria. '''Ammessu int’u Campiunòtu Interegiunòle - Segunda Categurìa'''. * [[Campiunòtu Interegiunòle - Seconda Categoria 1957-1958|1957-1958]] - 10º int’u Girùn A du Campiunòtu Interegiunòle - Segunda Categurìa. :Ottavi di finale da [[Coppa Ottorino Mattei]]<ref>{{Cita web|url=http://www.savonaclub.it/public/modules.php?name=League&plugin=NLdescription&lid=90&sid=122|titolo=IV Serie II Categoria 1957-58|editore=http://www.savonaclub.it/|data=|accesso=13 novembre 2016|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20131113121522/http://www.savonaclub.it/public/modules.php?name=League&plugin=NLdescription&lid=90&sid=122|dataarchivio=13 novembre 2013|urlmorto=sì}}</ref>. * [[Savona Foot-Ball Club 1958-1959|1958-1959]] - 1º int’u Girùn A du [[Campionato Interregionale 1958-1959|Campionòtu Interegionòle]]. '''Prumossu in Serie C'''. * [[Savona Foot-Ball Club 1959-1960|1959-1960]] - 11º int’u Girùn A da [[Serie C 1959-1960|Serie C]]. ---- * [[Savona Foot-Ball Club 1960-1961|1960-1961]] - 7º int’u Girùn A da [[Serie C 1960-1961|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1961-1962|1961-1962]] - 6º int’u Girùn A da [[Serie C 1961-1962|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1962-1963|1962-1963]] - 3º int’u Girùn A da [[Serie C 1962-1963|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1963-1964|1963-1964]] - 2º int’u Girùn A da [[Serie C 1963-1964|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1964-1965|1964-1965]] - 4º int’u Girùn A da [[Serie C 1964-1965|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1965-1966|1965-1966]] - 1º int’u Girùn A da [[Serie C 1965-1966|Serie C]]. '''Promosso in Serie B'''. * [[Savona Foot-Ball Club 1966-1967|1966-1967]] - 17º in [[Serie B 1966-1967|Serie B]]. ''Retrucessu in Serie C''. :Primmo turno di [[Coppa Italia 1966-1967|Coppa Italia]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1967-1968|1967-1968]] - 3º int’u Girùn A da [[Serie C 1967-1968|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1968-1969|1968-1969]] - 5º int’u Girùn A da [[Serie C 1968-1969|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1969-1970|1969-1970]] - 10º int’u Girùn B da [[Serie C 1969-1970|Serie C]]. ---- * [[Savona Foot-Ball Club 1970-1971|1970-1971]] - 15º int’u Girùn B da [[Serie C 1970-1971|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1971-1972|1971-1972]] - 12º int’u Girùn A da [[Serie C 1971-1972|Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1972-1973|1972-1973]] - 5º int’u Girùn A da [[Serie C 1972-1973|Serie C]]. : Fase eliminatoria a gironi di [[Coppa Italia Semiprofessionisti 1972-1973|Coppa Italia Semiprofessionisti]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1973-1974|1973-1974]] - 18º int’u Girùn A da [[Serie C 1973-1974|Serie C]]. ''Retrucessu in Serie D''. : Fase eliminatoria a gironi di [[Coppa Italia Semiprofessionisti 1973-1974|Coppa Italia Semiprofessionisti]]. * [[Serie D 1974-1975|1974-1975]] - 8º int’u Girùn A da Serie D. * [[Serie D 1975-1976|1975-1976]] - 3º int’u Girùn A da Serie D. * [[Serie D 1976-1977|1976-1977]] - 4º int’u Girùn A da Serie D. * [[Serie D 1977-1978|1977-1978]] - 2º int’u Girùn A da Serie D. '''Promosso in Serie C2'''. * [[Savona Foot-Ball Club 1978-1979|1978-1979]] - 13º int’u Girùn A da [[Serie C2 1978-1979|Serie C2]]. : Fase eliminatoia a giruìn da [[Coppa Italia Semiprofessionisti 1978-1979|Coppa Italia Semiprofessionisti]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1979-1980|1979-1980]] - 11º int’u Girùn A da [[Serie C2 1979-1980|Serie C2]]. : Fase eliminatoia a giruìn da [[Coppa Italia Semiprofessionisti 1979-1980|Coppa Italia Semiprofessionisti]]. ---- * [[Savona Foot-Ball Club 1980-1981|1980-1981]] - 5º int’u Girùn A da [[Serie C2 1980-1981|Serie C2]]. : Fase eliminatoia a giruìn da [[Coppa Italia Semiprofessionisti 1980-1981|Coppa Italia Semiprofessionisti]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1981-1982|1981-1982]] - 7º int’u Girùn A da [[Serie C2 1981-1982|Serie C2]]. : Semifinale da [[Coppa Italia Serie C 1981-1982|Coppa Italia Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1982-1983|1982-1983]] - 8º int’u Girùn A da [[Serie C2 1982-1983|Serie C2]]. : Fase eliminatoia a giruìn da [[Coppa Italia Serie C 1982-1983|Coppa Italia Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1983-1984|1983-1984]] - 6º int’u Girùn A da [[Serie C2 1983-1984|Serie C2]]. : Fase eliminatoia a giruìn da [[Coppa Italia Serie C 1983-1984|Coppa Italia Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1984-1985|1984-1985]] - 10º int’u Girùn A da [[Serie C2 1984-1985|Serie C2]]. : Fase eliminatoia a giruìn da[[Coppa Italia Serie C 1984-1985|Coppa Italia Serie C]]. * [[Savona Foot-Ball Club 1985-1986|1985-1986]] - 17º int’u Girùn A da [[Serie C2 1985-1986|Serie C2]]. ''Retrucessu intu Campionòtu Interegiunòle''. : Fase eliminatoia a giruìn da [[Coppa Italia Serie C 1985-1986|Coppa Italia Serie C]]. * [[Campionato Interregionale 1986-1987|1986-1987]] - 9º int’u Girùn A du Campiunòtu Interegiunòle. : U parteçipa a-a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase Interegiunòle) 1986-1987|Coppa Italia Dilettanti (Fase Interegiunòle)]] * 1987 - Fallimentu da Societæ ch'a cangia a so denuminaçiun in '''Savona 1907 Foot-Ball Club'''. * [[Campiunòtu Interegiunòle 1987-1988|1987-1988]] - 5º int’u Girùn A du Campiunòtu Interegiunòle. ''Retrucessa d'ufìçiu da-a FIGC in Promuçiun pe mutivi ecunomichi''. : A parteçipa a-a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase Interegiunòle) 1987-1988|Coppa Italia Dilettanti (Fase Interegiunòle)]]. * [[Promozione 1988-1989|1988-1989]] - 1º int’u Girùn A da Prumuçiun Liguria. '''Prumossu intu Campionòtu Interegiunòle'''. : A parteçipa a-a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase Promozione) 1988-1989|Coppa Italia Dilettanti (Fase Promozione)]]. * [[Campiunòtu Interegiunòle 1989-1990|1989-1990]] - 5º int’u Girùn A du Campionòtu Interregionale. : A parteçipa a-a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase Interregionale) 1989-1990|Coppa Italia Dilettanti (Fase Interegiunòle)]]. ---- * [[Campiunòtu Interegiunòle 1990-1991|1990-1991]] - 4º int’u Girùn A du Campionòtu Interegiunòle. : '''A guagna a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase Interregionale) 1990-1991|Coppa Italia Dilettanti (Fase Interregionale)]]''' (1º titulo). : '''A guagna a [[Coppa Italia Dilettanti 1990-1991|Coppa Italia Dilettanti]]''' (1º titulo). * [[Campionato Interregionale 1991-1992|1991-1992]] - 2º int’u Girùn D du Campionòtu Interegiunale doppu avei persu u spareggiu. : Turnu a eliminaçiùn diretta da [[Coppa Italia Dilettanti (Fase Interregionale) 1991-1992|Coppa Italia Dilettanti (Fase Interregionale)]]. * [[Campionato Nazionale Dilettanti 1992-1993|1992-1993]] - 5º int’u Girùn C du Campiunòtu Naçionòle Dilettanti. : A parteçipa a-a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.) 1992-1993|Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.)]]. * [[Campionato Nazionale Dilettanti 1993-1994|1993-1994]] - 6º int’u Girùn A du Campiunòtu Nazionale Dilettanti. : A parteçipa a-a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.) 1993-1994|Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.)]]. * [[Campionato Nazionale Dilettanti 1994-1995|1994-1995]] - 3º int’u Girùn A du Campiunòtu Nazionale Dilettanti. : Sedicéximi de finale da [[Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.) 1994-1995|Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.)]]. * [[Campionato Nazionale Dilettanti 1995-1996|1995-1996]] - 12º int’u Girùn A du Campiunòtu Nazionale Dilettanti. : Primmu turnu da [[Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.) 1995-1996|Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.)]]. * [[Campionato Nazionale Dilettanti 1996-1997|1996-1997]] - 15º int’u Girùn A du Campiunòtu Naçionòle Dilettanti. : Primo turno di [[Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.) 1996-1997|Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.)]]. * [[Campionato Nazionale Dilettanti 1997-1998|1997-1998]] - 16º int’u Girùn A du Campiunòtu Nazionale Dilettanti. ''Retrucessu in Ecelença''. : Primo turno di [[Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.) 1997-1998|Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.)]]. * [[Eccellenza Liguria 1998-1999|1998-1999]] - 3º in Ecelença Liguria. : Partecipa alla Coppa Italia Dilettanti Liguria. * [[Eccellenza Liguria 1999-2000|1999-2000]] - 1º in Ecelença Liguria. '''Prumossu in Serie D'''. : '''Guagna a Coppa Italia Dilettanti Liguria''' (1º titulo). : Fase eliminatoria a gironi di [[Coppa Italia Dilettanti 1999-2000|Coppa Italia Dilettanti]]. ---- * [[Serie D 2000-2001|2000-2001]] - 3º int’u Girùn A da Serie D. : Semifinale di [[Coppa Italia Serie D 2000-2001|Coppa Italia Serie D]]. * [[Savona Calcio 2001-2002|2001-2002]] - 1º int’u Girùn A da [[Serie D 2001-2002|Serie D]]. '''Promosso in Serie C2'''. : Trentaduesimi di finale di [[Coppa Italia Serie D 2001-2002|Coppa Italia Serie D]]. : Turnu preliminare de [[Serie D 2001-2002#Poule scudetto|Poule Scudetto]]. * [[Savona Calcio 2002-2003|2002-2003]] - 12º int’u Girùn B da [[Serie C2 2002-2003|Serie C2]]. : Sedicesimi di finale di [[Coppa Italia Serie C 2002-2003|Coppa Italia Serie C]]. * [[Savona Calcio 2003-2004|2003-2004]] - 16º int’u Girùn A da [[Serie C2 2003-2004|Serie C2]]. ''Retrucessu in Serie D'' doppu avei persu i spareggi. : Fase eliminatoria a gironi di [[Coppa Italia Serie C 2003-2004|Coppa Italia Serie C]]. * [[Serie D 2004-2005|2004-2005]] - 13º int’u Girùn A da Serie D. : Primo turno di [[Coppa Italia Serie D 2004-2005|Coppa Italia Serie D]]. * [[Serie D 2005-2006|2005-2006]] - 17º int’u Girùn A da Serie D doppo avei guagnou o spareggio. Retrucessu in Ecelença doppo avei persu i spareggi e successivamente ripescou. : Segundu turnu da [[Coppa Italia Serie D 2005-2006|Coppa Italia Serie D]]. * 2006 - U Savona Calcio S.r.l. u va in bancarutta. 'Na növa suçietæ ciammâ "Savona 1907 Football Club" a l'é fondâ, a-a quæ a FIGC a trasferisce a prupietæ (u titulu spurtivu) e l'appartenensa du club a-u club passòu.<ref>{{Cita web|url=http://www.figc.it/Assets/contentresources_2/ContenutoGenerico/63.$plit/C_2_ContenutoGenerico_3018_lstAllegati_Allegato0_upfAllegato.pdf|titolo=COMUNICATO UFFICIALE N. 1|editore=http://www.figc.it/|data=10 luglio 2006|accesso=7 febbraio 2017|dataarchivio=8 febbraio 2017|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170208040337/http://www.figc.it/Assets/contentresources_2/ContenutoGenerico/63.$plit/C_2_ContenutoGenerico_3018_lstAllegati_Allegato0_upfAllegato.pdf|urlmorto=sì}}</ref>. * [[Serie D 2006-2007|2006-2007]] - 2º int’u Girùn A da Serie D. A perde a semifinale di spareggi. : Segundu turnu da [[Coppa Italia Serie D 2006-2007|Coppa Italia Serie D]]. * [[Serie D 2007-2008|2007-2008]] - 5º int’u Girùn A da Serie D. A perde a semifinale di spareggi. : Segundu turnu da [[Coppa Italia Serie D 2007-2008|Coppa Italia Serie D]]. * [[Serie D 2008-2009|2008-2009]] - 7º int’u Girùn A da Serie D. : Primmu turnu da [[Coppa Italia Serie D 2008-2009|Coppa Italia Serie D]]. * [[Savona 1907 Foot-Ball Club 2009-2010|2009-2010]] - 1º int’u Girùn A da [[Serie D 2009-2010|Serie D]]. '''Prumossu in Lega Pro Segunda Divixiun'''. : Sedicesimi di finale di [[Coppa Italia Serie D 2009-2010|Coppa Italia Serie D]]. : Finale della [[Serie D 2009-2010#Poule scudetto|Poule Scudetto]]. ---- * [[Savona 1907 Foot-Ball Club 2010-2011|2010-2011]] - 6º int’u Girùn A da [[Lega Pro Seconda Divisione 2010-2011|Lega Pro Seconda Divisione]]. : Secondo turno di [[Coppa Italia Lega Pro 2010-2011|Coppa Italia Lega Pro]]. * [[Savona 1907 Foot-Ball Club 2011-2012|2011-2012]] - 13º int’u Girùn A da [[Lega Pro Seconda Divisione 2011-2012|Lega Pro Seconda Divisione]]. : Fase eliminatoria a gironi di [[Coppa Italia Lega Pro 2011-2012|Coppa Italia Lega Pro]]. * 2012 - Il Savona 1907 F.B.C. S.p.A. fallisce. Viene costituita una nuova società denominata '''Savona Foot Ball Club S.r.l.''' alla quale la FIGC trasferisce il titolo sportivo ed il parco tesserati del precedente sodalizio<ref>{{Cita web|url=http://www.figc.it/Assets/contentresources_2/ContenutoGenerico/11.$plit/C_2_ContenutoGenerico_32819_StrilloComunicatoUfficiale_lstAllegati_Allegato_0_upfAllegato.pdf|titolo=COMUNICATO UFFICIALE 185/A|editore=http://www.figc.it/|data=28 giugno 2012|accesso=7 febbraio 2017|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160304091153/http://www.figc.it/Assets/contentresources_2/ContenutoGenerico/11.$plit/C_2_ContenutoGenerico_32819_StrilloComunicatoUfficiale_lstAllegati_Allegato_0_upfAllegato.pdf|dataarchivio=4 marzo 2016|urlmorto=sì}}</ref>. * [[Savona Foot Ball Club 2012-2013|2012-2013]] - 2º int’o Girùn A da [[Lega Pro Seconda Divisione 2012-2013|Lega Pro Seconda Divisione]]. '''Promosso in Lega Pro Prima Divisione'''. : Secondo turno di [[Coppa Italia Lega Pro 2012-2013|Coppa Italia Lega Pro]]. * [[Savona Foot Ball Club 2013-2014|2013-2014]] - 6º int’o Girùn A da [[Lega Pro Prima Divisione 2013-2014|Lega Pro Prima Divisione]]. Perde a semifinale dei spareggi. : Secondo turno di [[Coppa Italia 2013-2014|Coppa Italia]]. : Primo turno di [[Coppa Italia Lega Pro 2013-2014|Coppa Italia Lega Pro]]. * [[Savona Foot Ball Club 2014-2015|2014-2015]] - 18º int’o Girùn B da [[Lega Pro 2014-2015|Lega Pro]]<ref>È condannato dalla giustizia sportiva ad una penalizzazione di 6 punti (per illeciti sportivi), da scontare nella stagione successiva.</ref>. Guagna i spareggi. : Secondo turno di [[Coppa Italia 2014-2015|Coppa Italia]]. : Primo turno di [[Coppa Italia Lega Pro 2014-2015|Coppa Italia Lega Pro]]. * [[Savona Foot Ball Club 2015-2016|2015-2016]] - 18º int’u Girùn B da [[Lega Pro 2015-2016|Lega Pro]]<ref>Penalizou pe 'n tutòle de 14 punti.</ref>. ''Retrucessu in Serie D''. : Primo turno di [[Coppa Italia Lega Pro 2015-2016|Coppa Italia Lega Pro]]. * 2016 - Cangia denominaçiun in '''Società Sportiva Dilettantistica a r.l. Savona Foot Ball Club'''. * [[Serie D 2016-2017|2016-2017]] - 3º int’u Girùn E da Serie D. A perde a finale di spareggi. : Turno preliminare di [[Coppa Italia Serie D 2016-2017|Coppa Italia Serie D]]. * [[Serie D 2017-2018|2017-2018]] - 7º int’u Girùn E da Serie D. : Trentaduesimi di finale di [[Coppa Italia Serie D 2017-2018|Coppa Italia Serie D]]. * [[Serie D 2018-2019|2018-2019]] - 3º int’u Girùn A da Serie D. Perde a semifinale dei spareggi. : Sedicesimi di finale di [[Coppa Italia Serie D 2018-2019|Coppa Italia Serie D]]. * [[Serie D 2019-2020|2019-2020]] - 6º int’u Girùn A da Serie D. : Trentaduesimi di finale di [[Coppa Italia Serie D 2019-2020|Coppa Italia Serie D]]. ---- * 2020 - Inte stæ a societæ a rinuncia a l'iscriçiùn inta Serie D pe prublemi ecunomichi e a vegne fundâ l' '''Associaçiun Sportiva Dilettantistica Pro Savona Calcio''' che a riparte da-u campiunòtu da Primma Categurìa. * 2020-2021 - 2º int’u Girùn A1 da Primma Categurìa Liguria<ref>Campionato sospeso per la [[Pandemia di COVID-19]].</ref>. * 2021-2022 - 2º int’o Girùn B da Primma Categurìa Liguria. Á perde a finale di spareggi. : Quarti di finale di Coppa Liguria. * 2022-2023 - 7º int’o Girùn B da Primma Categurìa Liguria. * 2023 - A stagione in corso, viene costituita una nuova societæ denominata '''A.S.D. Città di Savona''' che ottiene l'iscrizione in Primma Categurìa; nell'estate 2023 il Pro Savona viene escluso dai campionati e cessa di esistere. * 2023-2024 - 3º int’u Girùn B da Primma Categurìa Liguria. A guagna i spareggi ma a perde ai spareggi regiunòli. * 2024 - A se repiggia a denominaçiun '''Savona Foot Ball Club 1907'''. * 2024-2025 - 1º int’u Girùn B da Prima Categoria Liguria. '''Prumossu in Promuçiun''' e a '''Guagna u Titulo Regiunòle da Liguria'''. * 2025-2026 - 3º int’u Girùn A da Promuçiun Liguria. A guagna inti spareggi. {{Div col end}} |} === Partecipaçiun a-i Campiunòti === {| class="wikitable" width=58% style="text-align: center;" | width="5%" bgcolor="#000080"| <span style="color:white;">'''livellu'''</span> | width="30%" bgcolor="white"| <span style="color:#000080;">'''categurìa'''</span> | width="5%" bgcolor="#000080"| <span style="color:white;">'''partecipaçiuin'''</span> | width="25%" bgcolor="white"| <span style="color:#000080;">'''primma stagiùn'''</span> | width="25%" bgcolor="#000080"| <span style="color:white;">'''ûrtima stagiùn'''</span> | width="10%" bgcolor="white"| <span style="color:#000080;">'''tutale'''</span> |- | align="center" rowspan="2"| <br /><big>'''1º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''Primma Categurìa''' || align="center" | <big>'''4'''</big> || align="center" | [[Prima Categoria 1913-1914|1913-1914]] || align="center" | [[Prima Categoria 1920-1921|1920-1921]] || rowspan=2|'''6''' |- | align="center" | '''Primma Divixiùn (A)''' || align="center" | <big>'''2'''</big> || align="center" | [[Prima Divisione 1921-1922|1921-1922]] || align="center" | [[Prima Divisione 1922-1923|1922-1923]] |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" rowspan="6"| <br /><big>'''2º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''Segunda Categuria''' || align="center" | <big>'''2'''</big> || align="center" | [[Seconda Categoria 1910-1911#Liguria|1910-1911]] || align="center" | [[Seconda Categoria 1911-1912#Liguria|1911-1912]] || rowspan=6|'''14''' |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" | '''Prumuçiun (B)''' || align="center" | <big>'''1'''</big> ||colspan=2| [[Promozione 1912-1913|1912-1913]] |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" | '''II Divixiùn''' || align="center" | <big>'''3'''</big> || align="center" | [[Seconda Divisione 1923-1924|1923-1924]] || align="center" | [[Seconda Divisione 1925-1926|1925-1926]] |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" | '''Primma Divixiùn (B)''' || align="center" | <big>'''2'''</big> || align="center" | [[Prima Divisione 1926-1927|1926-1927]] || align="center" | [[Prima Divisione 1927-1928|1927-1928]] |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" | '''Serie B''' || align="center" | <big>'''5'''</big> || align="center" | [[Serie B 1940-1941|1940-1941]] || align="center" | [[Serie B 1966-1967|1966-1967]] |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" | '''Serie B-C Alta Italia''' || align="center" | <big>'''1'''</big> ||colspan=2| [[Serie B-C Alta Italia 1945-1946|1945-1946]] |- | align="center" rowspan="4"| <br /><big>'''3º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''Terça Categuria''' || align="center" | <big>'''1'''</big> || colspan=2| [[Terza Categoria 1909-1910#Liguria|1909-1910]] || rowspan=4|'''35''' |- | align="center" | '''Primma Divixiùn''' || align="center" | <big>'''7'''</big> || align="center" | [[Prima Divisione 1928-1929|1928-1929]] || align="center" | [[Primma Divixiun 1934-1935|1934-1935]] |- | align="center" | '''Lega Pro I''' || align="center" | <big>'''1'''</big> ||colspan=2| [[Lega Pro Prima Divisione 2013-2014|2013-2014]] |- | align="center" | '''Serie C/Lega Pro''' || align="center" | <big>'''26'''</big> || align="center" | [[Serie C 1935-1936|1935-1936]] || align="center" | [[Lega Pro 2015-2016|2015-2016]] |- |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" rowspan="3"| <br /><big>'''4º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''IV Serie/Serie D ''' || align="center" | <big>'''10'''</big> || align="center" | [[IV Serie 1952-1953|1952-1953]] || align="center" | [[Serie D 2019-2020|2019-2020]] || rowspan=3|'''24''' |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" | '''Interegiunòle II Serie''' || align="center" | <big>'''1'''</big> ||colspan=2| [[IV Serie 1957-1958|1957-1958]] |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" | '''Serie C2/Lega Pro II''' || align="center" | <big>'''13'''</big> || align="center" | [[Serie C2 1978-1979|1978-1979]] || align="center" | [[Lega Pro Seconda Divisione 2012-2013|2012-2013]] |- | align="center" rowspan="2"| <br /><big>'''5º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''Prumuçiun''' || align="center" | <big>'''4'''</big> || align="center" | [[Promozione 1953-1954|1953-1954]] || align="center" | [[Promozione 1956-1957|1956-1957]] || rowspan=2|'''23''' |- | align="center" | '''Interegiunòle/CND/Serie D''' || align="center" | <big>'''19'''</big> || align="center" | [[Campionato Interregionale 1986-1987|1986-1987]] || align="center" | [[Serie D 2009-2010|2009-2010]] |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" rowspan="2"| <br /><big>'''6º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''Prumuçiun''' || align="center" | <big>'''2'''</big> || align="center" | [[Promozione 1988-1989|1988-1989]] || align="center" | [[Promozione 2025-2026|2025-2026]] || rowspan=2|'''4''' |- bgcolor="#E9E9E9" | align="center" | '''Ecelença''' || align="center" | <big>'''2'''</big> || align="center" | [[Eccellenza 1998-1999|1998-1999]] || align="center" | [[Eccellenza 1999-2000|1999-2000]] |- | align="center" rowspan="1" | <br /><big>'''7º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''Primma Categurìa Ligûria''' || align="center" | <big>'''5'''</big> || align="center" | [[Prima Categoria 2020-2021|2020-2021]] || align="center" | [[Prima Categoria 2024-2025|2024-2025]] || rowspan=2|'''5''' |} === Statistiche individuòli === ==== Presençe ==== * 317 {{Bandiera|ITA}} [[Valentino Persenda]] * 286 {{Bandiera|ITA}} [[Giulio Mariani]] * 225 {{Bandiera|ITA}} [[Paolo Viviani]] * 214 {{Bandiera|ITA}} [[Gino Vignolo]] * 213 {{Bandiera|ITA}} [[Franco Canepa]] * 211 {{Bandiera|ITA}} [[Osvaldo Verdi]] * 192 {{Bandiera|ITA}} [[Giovanni Cappelli]] * 192 {{Bandiera|ITA}} [[Vittorio Chicchiarelli]] * 185 {{Bandiera|ITA}} [[Armando Argenti]] * 180 {{Bandiera|ITA}} [[Carlo Pozzi]] * 178 {{Bandiera|ITA}} [[Angelo Canepa]] * 175 {{Bandiera|ITA}} [[Giovanni Perlo]] * 173 {{Bandiera|ITA}} [[Giorgio Borgo]] * 172 {{Bandiera|ITA}} [[Giovanni Vanara]] * 171 {{Bandiera|ITA}} [[Giusy Valentino]] * 160 {{Bandiera|ITA}} [[Lorenzo Barlassina]] * 152 {{Bandiera|ITA}} [[Pietro Natta]] * 150 {{Bandiera|ITA}} [[Ilvo Nadali]] ==== Gol ==== * 82 {{Bandiera|ITA}} [[Giorgio Borgo]] * 70 {{Bandiera|ITA}} [[Francesco Virdis]] * 68 {{Bandiera|ITA}} [[Giovanni Vanara]] * 60 {{Bandiera|ITA}} [[Vittorio Panucci]] * 59 {{Bandiera|ITA}} [[Giovanni Cappelli]] * 54 {{Bandiera|ITA}} [[Umberto Mantero]] * 49 {{Bandiera|ITA}} [[Pierino Prati]] * 46 {{Bandiera|ITA}} [[Giuseppe Calcagno]] * 45 {{Bandiera|ITA}} [[Ernesto Tomasi]] * 41 {{Bandiera|ITA}} [[Marco Fazzi]] * 35 {{Bandiera|ITA}} [[Fabrizio Gatti]] * 35 {{Bandiera|ITA}} [[Corrado Teneggi]] * 35 {{Bandiera|ITA}} [[Angelo Canepa]] * 33 {{Bandiera|ITA}} [[Lorenzo Barlassina]] ==== Rêusa 2025/2026 ==== {{Calciatore in rosa/inizio|col1=000D5B|col2=white}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Giuseppe Agostino|ruolo=P|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Edoardo Bianco|ruolo=P|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Vladislav Kotsiubynskyi|ruolo=P|nazione=UKR}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Michele Rosasco|ruolo=P|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Emiliano Bellotti|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Matteo Calcagno|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Federico Ciminelli|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Emanuele Colombo|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Alessandro Cortesi|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Ruggero Covelli|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Alessandro Damonte|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Lorenzo Gaggero|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Alessandro Incorvaia|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Matteo Rolandi|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Michele Schirru|ruolo=D|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Kejvin Toskaj|ruolo=D|nazione=ALB}} {{Calciatore in rosa/medio|col1=000D5B|col2=white}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Andrea Calcagno|ruolo=C|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Alessandro Durante|ruolo=C|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Cristian Fossati|ruolo=C|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Francesco Iadanza|ruolo=C|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Manuel Pirotto|ruolo=C|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Gabriele Raja|ruolo=C|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Jacopo Saracco|ruolo=C|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Marco Silvestri|ruolo=C|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Nicolò Turone|ruolo=C|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Diego Baldaccini|ruolo=A|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Andrea Briano|ruolo=A|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Alex Fabbri|ruolo=A|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Bartolomeo Gamba|ruolo=A|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Enrico Nelli|ruolo=A|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Fabio Rignanese|ruolo=A|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa|n°=|nome=Samuele Sassari|ruolo=A|nazione=ITA}} {{Calciatore in rosa/fine}} == Tituli == === Tituli naçiunòli === * '''[[Serie C|Campiunòti da Serie C]]: 2''' ** [[Serie C 1939-1940|1939-1940]] (Girùn D) ** [[Serie C 1965-1966|1965-1966]] (Girùn A) * '''[[Serie D|Campiunòti de Serie D]]: 3''' ** [[IV Serie 1958-1959|1958-1959]] (Girùn A) ** [[Serie D 2001-2002|2001-2002]] (Girùn A) ** [[Serie D 2009-2010|2009-2010]] (Girùn A) * '''[[Prima Divisione|Campiunòti da Primma Divixiun]]: 2''' ** [[Prima Divisione 1931-1932|1931-1932]] (Girùn D) ** [[Prima Divisione 1933-1934|1933-1934]] (Girùn E) * '''[[Coppa Italia Dilettanti]]: 1''' ** 1990-1991 === Tituli regiunòli === * '''[[Eccellensa Liguria|Ecelença]]: 1''' ** [[Ecelença 1999-2000|1999-2000]] * '''[[Promozione|Promuçiun]]: 1''' ** [[Promoçiun 1988-1989|1988-1989]] (Girùn A) * '''[[Prima Categoria Liguria|Primma Categurìa]]: 1''' ** [[Primma Categurìa 2024-2025|2024-2025]] (Girùn B) * '''[[Prima Categoria Liguria|Titulu Regiunòle Liguria]]: 1''' ** [[Primma Categurìa 2024-2025|2024-2025]] * '''[[Coppa Italia Dilettanti Liguria]]: 1''' ** 1999-2000 === Tituli du Setture Giuvanile === * '''[[Campionato Allievi Nazionali|Campiunòtu naçiunâ Allievi]]: 1''' ** 2002-2003 == Note == <references/> == Vöxe vixinn-e == * [[Sann-a]] * [[Rari Nantes Savona]] == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Ingançi == * {{Çitta web|url=http://www.savonafbc.it/|tìtolo=Scito offiçiàle do Sann-a FBC|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://www.savonaclub.it/|tìtolo=Savona Club Giuliana Gazzano|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=http://biancoblutimessavona.blogspot.com/|tìtolo=BIANCOBLU TIMES|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=http://vecchiostamposavona.blogspot.com//|tìtolo=Vecchio Stampo Savona|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://biancoeblu.wordpress.com/|tìtolo=BIANCO E BLU - i colori della vittoria|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://it.wikipedia.org/wiki/Classifica_perpetua_del_campionato_italiano_di_calcio_dal_1898_al_1929|tìtolo=Classifica perpetua del campionato italiano di calcio dal 1898 al 1929 - Sann-a a 'o 35° posto|léngoa=IT}} [[Categorîa:Sann-a]] [[Categorîa:Squàddre de balón in Ligùria]] gq4slphorb0cokchhzy1634s83zq2b7 0 18284 269511 264234 2026-05-06T20:41:15Z Arbenganese 12552 +berzezìn 269511 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} O '''méize''' o l'é 'na sudivixón de l'ànno. A paròlla ''méize'' (da-o [[Léngoa latìnn-a|latìn]] ''mēnsis'') a gh'à a mæxima réixe de l'[[Lèngoa ingleise|ingléize]] ''moon'' e do [[Lengua tedesca|tàicio]] ''Mond'', tùtti e doî co-o scignificâto de ''[[lunn-a]]''<ref>[http://www.treccani.it/vocabolario/mese/ Vocabolâio Treccani]</ref>. Inta ciù pàrte di [[Lûnäio|lunâi]], o méize o dûa 'na trenténn-a de giórni e l'ànno o gh'à de sòlito 12 méixi. Into [[Lûnäio Gregorian|lunâio gregoriàn]], cómme inta ciù pàrte di lunâi solâi, l'ànno o l'é formòu da sti 12 méixi: # [[zenâ]], de 31 giórni # [[frevâ]], de 28 giórni (29 se l'ànno o l'é bizestîle) # [[Marso|màrso]], de 31 giórni # [[arvî]], de 30 giórni # [[Mazzo|màzzo]], de 31 giórni # [[Zûgno|zùgno]], de 30 giórni # [[Lûggio|lùggio]], de 31 giórni # [[Agosto|agósto]], de 31 giórni # [[Settembre|seténbre]], de 30 giórni # [[Ottobre|òtôbre]], de 31 giórni # [[novénbre]], de 30 giórni # [[Dexembre|dexénbre]], de 31 giórni {| class="wikitable" |+I méixi inte [[Variànte lìguri|variànte]] da [[Lengoa ligure|léngoa lìgure]]<ref>E varianti dêuvian e regole de scritûa da sò grafîa.</ref> !Variànte !1° méize !2° méize !3° méize !4° méize !5° méize !6° méize !7° méize !8° méize !9° méize !10° méize !11° méize !12° méize !Nòtte |- ![[Zenéize]]<br /><small>([[Grafîa ofiçiâ|Grafîa Ofiçiâ]])</small><br /> [[Immaggine:AcLiBr.jpg|20 px]] |zenâ |frevâ |màrso |arvî |màzzo |zùgno |lùggio |agósto |seténbre |òtôbre |novénbre |dexénbre |<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/main.asp|tìtolo=TIG - Traduttore Italiano Genovese|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-08-11}}</ref> |- ![[Dialet mentunasch|Mentunascu]]<br>[[File:Blason ville fr Menton (Alpes-Maritimes).svg|25px]] |genaru |febraru |mars |abrì |magiu |giügn |lügl |aust |setembre |utubre |nuvembre |dijembre | |- ![[Dialetto monegasco|Munegascu]]<br />{{Scìnbolo|Coat of arms of Monaco.svg}} |zenà |frevà |marsu |avrì |màgiu |giügnu/zügnu<ref>Dîto ''Mese de San Giuane'' ascì.</ref> |lüyu<ref>Dîto ''Mese d'A Madalena'' ascì.</ref> |austu |setembre |utubre |nuvembre |deçembre |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Louis Barral|tìtolo=Dictionnaire Français - Monegasque|url=https://www.traditions-monaco.com/dictionnaire-francais-monegasque|ànno=1983|editô=Mairie de Monaco|çitæ=Mónego|léngoa=LIJ, FR}}</ref> |- !Pȓeiñaudencu {{Scìnbolo|Perinaldo-Stemma.svg}} |zenâ |frevâ |maȓçu |avrì |magiu |giügnu |lügliu |avustu/agustu |setèmbre |utubre |nuvembre |deixembre |<ref>{{Çitta web|url=https://perinaldese.federicoguglielmi.it/?parola=823|tìtolo=Dizionario Pȓeiñaudencu|outô=Federico Guglielmi|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-08-19}}</ref> |- ![[Dialettu ventemigliusu|Ventemigliusu]]<br />{{Scìnbolo|Ventimiglia-Stemma.svg}} |zenà |frevà |màrsu |avrì |màzu |zügnu |lügliu |avùstu |setémbre |utùbre |nüvémbre |deixémbre | |- !Burdigotu<br>[[File:Bordighera-Stemma.svg|30px]] |zenā |frevā |marsu |arvė/arvì |mazu |zügnu |lüju |agustu |setèmbre |utubre |nuvèmbre |deixèmbre |<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211204110650/http://www.urisveiuburdigotu.it/uburdigotu/az/index.htm|tìtolo=Burdigotu - italiano : Piccolo dizionario|outô=Anacleto Miele|scîto=U risveiu burdigotu|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-08-13}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Christian Garnier|tìtolo=Grammatica e vocabolario metodico dell'idioma di Realdo, Terra Brigasca|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0465054|ànno=1995|editô=A Vastera|çitæ=Arma de Tàggia|léngoa=FR, LIJ|pp=34-35|capìtolo=Ier. Patois bordighotte; Vocabulaire méthodique franco-bordighotte}}</ref><ref>Vìste e diferénse de grafîa fra e dôe fónte o s'è adêuviòu quella do diçiónâio de A. Mele, ascì p'i tèrmini no prezénti inta seu arecugéita e marcæ sólo che inta segónda fonte.</ref> |- !Soudanélu<br>[[File:Soldano-Stemma.svg|30px]] |çenà<ref>O scìnbolo "ç" va lezuo comme a "z" zeneize</ref> |frévà |màrsu |avrì |màgiu |giügnu |lüju |avùštu |setènbre |utùbre |nuvènbre |dèixènbre |<ref>{{Çitta web|url=https://www.soudan.it/dizionar.htm|tìtolo=Dizionario illustrato Soudanèlu-Italiano|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-08-10}}</ref> |- !Se''r''ianascu<br>[[File:Ceriana-Stemma.svg|30px]] |zenà |frevà |marsu |avrì |mazu |z''ugnu'' |l''u''gliu |avustu |setèmbre |outubre |nuèmbre |déijèmbre |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Loredana Veneziano|tìtolo=Vocabolario del dialetto di Ceriana|url=https://books.google.com/books?id=KIJuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìggia|léngoa=LIJ, IT|ISBN=88-94-71482-9}}</ref> |- !Sanremascu<br />{{Scìnbolo|Sanremo Stemma.svg}} |zenà |frevà |marsu |avrì |mazu |zügnu |lüju |avustu |setèmbre |utubre |nuvèmbre |deixémbre |<ref>{{Çitta web|url=https://app.approu.it/|tìtolo=Appröu - Dizionario sanremasco|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-08-11}}</ref> |- !San Bertumê<br />{{Scìnbolo|San Bartolomeo al Mare-Stemma.svg}} |śenà |frevà |mârsu |arvì |maśśu |śügnnu |lüju/lügliu<ref>Inta burgâ de Chiappa de San Bertomê</ref> |aùstu/agustu<ref>italianìxmo</ref> |setènbre |utubbre |nuvènbre |dexènbre/dixènbre |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ambrogio Arimondo, Mario Corso, Giorgio Fedozzi e Giovanni Arbarelli|tìtolo=U vucabulâiu: dizionario ragionato della parlata di San Bartolomeo al Mare e dintorni|url=https://books.google.com/books?id=l6fHxgEACAAJ|ànno=1990|editô=Circolo Culturale Cà de Puiö|léngoa=LIJ, IT}}</ref> |- !Ressascu<br />{{Scìnbolo|Rezzo-Stemma.svg}} |zénâ |frevâ |màrsu |aurî |màzzu |zügnu |lügliu |aústu |setèmbre |utùbre |nuvèmbre |dexèmbre |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Disiunàriu rû dialettu de Ressu|ànno=2023|editô=Pro Loco Rezzo APS|çitæ=Ciüsanegu|léngoa=LIJ, IT|pp=5, 48 e 67}}</ref> |- !Andoréẑe<br>[[File:Andora-Stemma.svg|30px]] |ẑenà |frevò̠ |marsu |arvì |maẑẑu |ẑûggnu |lûîu |agustu |setèmbre |utubbre |nuvèmbre |dijèmbre |<ref>{{Çitta web|url=https://www.andoraneltempo.it/gallery/Volume-1_984_risultato.png|tìtolo=Manuale della parlata di Rollo e della Marina|outô=Adriano Ghiglione|léngoa=LIJ, IT}}</ref> |- ![[Dialettu ar̂ascìn|Arascìn]]<br>[[File:Alassio-Stemma.svg|35px]] |zenò |frevò |mòrsu |arvì |mazzu |zügnu |lüu |agustu |settembre |uttubre |nuvembre |dixembre |<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Aràsce|léngoa=LIJ, IT}}</ref> |- !Cra'''ṿ'''aünese<br>[[File:Caprauna-Stemma.svg|30px]] |zenâ |freṿà |marzu |aurì |mazzu |zügnu |lüiu |aùstu |setèmbre |utubre |nuèmbre |descèmbre | |- ![[Dialettu arbenganese|Arbenganese]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Albenga.svg}} |zènà |frèvà |marsu |arvì |mazzu |zügnu |lüïu |agustu |settèmbre |uttubre |nuvèmbre |dijèmbre |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po' Ricordi d'in arbenganese innamu"au du so paise|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0455769|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=348}}</ref> |- ![[Dialéttu finarìn|Finarìn]]<br />{{Scìnbolo|Flag of the Marquisate of Finale (12th century-1602).svg}} |s̠enô |frevô |môrsu |avri |mas̠u |s̠ügnu |lüu |agustu |setenbre |otubre |nuvembre |dixénbre |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT}}</ref> |- ![[Dialéttu priéze|Priéze]]<br />[[File:Pietra Ligure-Stemma.svg|35px]] |zenâ |frevâ |marsu |arvî/avrî |mazzu |zügnu |lüggiu |agùstu |seténbre |utùbre |nuvenbre |dixénbre |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Accame|tìtolo=Disiunâiu Italian-Priéze|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/dizionario-di-pietra-ligure-italiano-pietrese-comune-di-/33|ànno=1999|editô=Comùn da Prîa|çitæ=Sànn-a|léngoa=LIJ, IT}}</ref> |- !Giuste''sc''ine<br />{{Scìnbolo|Giustenice-Stemma.svg}} |zènô |frèvô |marsu |avrî |màzzu |zügnu |lüju |austu |sèttémbre |utûbre |nuvémbre |di''sc''embre |<ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|ànno=2008|tìtolo=Armanàccu 2008|editô=Centro storico culturale "Jus Tenens"|çitæ=Giüstescine}}</ref> |- !Berzezìn {{Scìnbolo|Bergeggi-Stemma.svg}} |zenä |frevä |märsu |arvì |mazzu |züĝn̂u |lüggiu |agustu |setenbre |otubre |nuvenbre |dixenbre |<ref>{{Çitta web|url=https://www.ampisolabergeggi.it/wp-content/uploads/2022/12/Calendario-2023-AMP-IZUA.pdf|tìtolo=Lünäju de L’Îzua 2023|editô=Associazione di volontariato storico culturale sociale L’Îzua|léngoa=LIJ,IT|vìxita=2026-05-06}}</ref> |- ![[Dialettu savuneize|Savuneize]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Savona.svg}} |zenä |frevä |märsu |arvì |mazzu |züĝn̂u |lüggiu |agustu |setenbre |otubre |nuvenbre |dixenbre |<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230214233359/http://www.campanassa.it/raccolta%20it.dial.ABC.xlsx|tìtolo=Raccolta termini italiano-dialetto|scîto=campanassa.it|editô=A Campanassa|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-08-14}}</ref> |- !L'Atè<br>[[File:Altare (Italia)-Stemma.svg|30px]] |znaê |fervaê |mârz |avrî |mâzr |zugn |luj |agost |s-tèimbr |ottobr |novèimbr |dxèimbr |<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Silvio Sguerso|ànno=1970-1971|tìtolo=Il Dialetto Altarese|revìsta=Atti e memorie - Nuova serie|çitæ=Sann-a|volùmme=IV|pp=1-67|léngoa=LIJ, PMS, IT|url=https://www.storiapatriasavona.it/storiapatria/wp-content/uploads/2021/09/Atti-e-Memorie-nuova-serie-1970-71-Vol-4.pdf}}</ref> |- !Giüxvalîn {{Scìnbolo|Giusvalla-Stemma.svg}} |żné |feŕvè |morz |avŕì |maż |żügn |lüj |avušt |setêmbŕ |utùbŕ |nuvêmbŕ |dixêmbŕ |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baccino|tìtolo=Eŕ mé dialèt: breve dizionario di una parlata dell'area Giusvalla-Ferriera di Montenotte|url=https://www.prolocogiusvalla.it/museo-del-dialetto/dizionario/|ànno=Agósto 2022|editô=In pròpio|léngoa=PMS, LIJ, IT|p=30}}</ref> |- !Sasclìn<br>{{Scìnbolo|Sassello-Bandiera.svg}} |zné |feivé/fervé |marzu |avrì |mazu/mazo |zügnu |lüiu/lüio |agustu/avusto |setémbre |otubre |nuvémbre/novémbre |dixémbre |<ref>{{Çitta web|url=https://navigais-web.pd.istc.cnr.it/|tìtolo=AIS - pónto 177 (O Sascéllo), tôe 316-327|vìxita=2025-08-11}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Marrapodi|tìtolo=Il vocabolario sassellese|url=https://books.google.com/books?id=izFZPgAACAAJ|ànno=2007-2009|editô=Ass. Amici del Sassello|çitæ=U Sascé|léngoa=LIJ, IT|ISBN=88-90-07804-9}}</ref> |- ![[Dialetto noveize|Nuvàize]]<br />{{Scìnbolo|Novi Ligure-Bandiera.svg}} |zenò |frevò |mòrsu |avrì |màzu |zügnu |lüju |agustu |setàimbre |otubre |nuvàimbre |diciàimbre |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Natale Magenta|tìtolo=Nuovo vocabolario del dialetto di Novi Ligure: con indice nomenclatore italiano-novese|url=https://books.google.com/books?id=N9wZoAEACAAJ|ànno=1999|editô=Istituto culturale rotariano|çitæ=Milàn|léngoa=LIJ, IT}}</ref> |- ![[Arbêa]]<br>[[File:Albera Ligure-Stemma.svg|30px]] |zenò |frevò |mòrso |arvì |mâzo |zùgno |léuio |agosto |setènbre |òtôbre |novènbre |dezènbre | |- !Seravòle<br />[[File:Serravalle Scrivia-Stemma.svg|30px]] |znò |frevò/fervò |mòrsu |avrì |màzu |zugnu |luju |agùstu |setàimbre |utùbre |nuvàimbre |dzàimbre |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Allegri|tìtolo=Vocabolario e grammatica della lingua serravallese|url=https://www.chiekete.eu/wp-content/uploads/2022/01/RobertoAllegri-vocabolario.pdf|ànno=2007|editô=Joker|çitæ=Nêuve|léngoa=LIJ, IT|ISBN=88-75-36130-4}}</ref> |- ![[Dialetu uaröxiu|Uaröxiu]] {{Scìnbolo|Ovada-Stemma.svg}} |z-nè |feivè |märsu |avrì |mäzu |zügnu |lüiu |augusctu |setaimbre |utubre |nuvaimbre |ziambre |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Emilio Adriano Torrielli|tìtolo=Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni|url=https://www.accademiaurbense.it/pdf/vocabolario_ovadese_a4.pdf|ànno=1980|editô=Accademia Urbense|çitæ=Uä|léngoa=LIJ, IT}}</ref> |- !Nigrusu |śnà |fèèvà |marsu |âvrì |maśu (?) |śügnu |lüiu |vustu |stâimbre |utubre |nuvâimbre |diciâimbre |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Domenichetti|tìtolo=Nigrüsu: pâole, siti, bestce e piânte : vocabolario negruzzese|url=https://www.appennino4p.it/negruzzese1.pdf|ànno=2022|editô=Dove comincia l'Appennino|çitæ=Santa Margarita|léngoa=LIJ, IT|p=4}}</ref> |- ![[Dialèto spezin|Spezìn]]<br />{{Scìnbolo|Blason de la commune de La Spezia (Italie).svg}} |zenao |frevao |marso |arvì |mazo |zügno |lügio |agosto |setenbre |otobre |novenbre |dezenbre |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Franco Lena|tìtolo=Nuovo dizionario del dialetto spezzino|url=https://books.google.com/books?id=EstaHQAACAAJ|ànno=1992|editô=Accademia Lunigianese di Scienze Giovanni Capellini|çitæ=Spézza|léngoa=LIJ, IT}}</ref> |- !Pignùneiże<br />{{Scìnbolo|Pignone (Italia)-Stemma.svg}} |żenâ |frevà |mársu |avrí/abrí |mázu |żügnu/żǘñu |lügiu |agustu |setembre |utùve |nuvembre |dixembre |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gino Bellani|tìtolo=Dizionario del dialetto di Pignone|url=https://www.accademiacapellini.it/dizionario-pignone.html|ànno=?|editô=Accademia Lunigianese di Scienze Giovanni Capellini|çitæ=A Spézza|léngoa=LIJ, IT}}</ref> |- !Vernasseze<br>[[File:Vernazza-Stemma.svg|30px]] |zenâ |frevâ |marsu |avrì |màzzu |zügnu |lüggiu |agùstu |setémbre |uttùbre |nuvémbre |dixémbre |<ref>{{Çitta web|url=https://www.dialettu.it/index.php|tìtolo=Ê Paòlle dî vècci - Vocabolario Vernazzese - Italiano|outô=Maria Grazia Rollando|çitæ=Zena|dæta=2008|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2025-08-19}}</ref> |- ![[Dialetto tabarchin|Tabarkìn]] |zenò |frevò |mòrsu |arvì |mazzu |zügnu |lüggiu |austu |settembre |ottubre |nuvembre |dexembre | |- ![[Bonifassin|Bunifazzin]]<br />{{Scìnbolo|Blason ville fr Bonifacio (Corse du Sud).svg}} |ginaru |frivà |marzu |avri |mazu |zügnu |lüggiu |agustu |settéimbri |ottubri |novéimbri |dégéinbri | |- ![[Dialettu aghjaccinu|Aghjaccinu]]<br />{{Scìnbolo|Blason ville fr Ajaccio.svg}} |ghjinaghju |farraghju |marzzu |aprili |maghju |ghjugnu |lugliu |agostu |sittéimbri |uttrovi |nuvéimbri |dicembri | |- ![[Brigašc]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Tera Brigasca.svg}} |gënée |fërvée |mars |avrii |magë |giügn<ref>Ascì ''méeṡ d’ San Giuan’''</ref> |lügl’ |agušt |sëtèmbrë<ref>Ascì ''sëtèmbr'''</ref> |utubrë<ref>Ascì ''utubr’''</ref> |nuvembrë<ref>Ascì ''nuvembr'''</ref> |dëžèmbrë<ref>Ascì ''dëžèmbr'''</ref> | |- ![[Dialettu garescìn|Garescén]]<br>[[Immagine:Garessio-Stemma.svg|30px]] |znò |fervò |mòrsu |avrì |mazu |zügnu |lüiu |aguštu |stembre |utubre |nuvembre |djembre |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cùnio|léngoa=LIJ, IT}}</ref> |- ![[Dialétto ormeàsco|Ulmioscu]]<ref>Grafîa do diçionâio Italian-Ulmioscu Ulmioscu-Italian</ref><br />[[File:Ormea-Stemma.svg|35px]] |z'nōa |f'lvōa |mōlzu |avria |mōzu |zūgnu |lūju |avustu |s’tembō |utuvō |nuvembō |d'sciembō |<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref> |} == Nòtte == <references responsive="" /> == Vôxe corelæ == * [[Giorni da setemann-a]] * [[Lûnäio|Lunâio]] * [[Lûnäio Gregorian|Lunâio Gregorian]] * [[Lunäio Giulian|Lunâio Giulian]] * [[Tempo|Tenpo]] == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Meixi de l'anno]] bg3lzk8bmfggjbx4ooonac2lqtwl9cd 0 28819 269513 268520 2026-05-07T10:28:19Z N.Longo 12052 + 269513 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Staçión feroviària |var-stâto = Stàttu |stâto = ITA |var-localitæ = Lucalitài |nómme = Arbenga |âtri_nómmi = <div style="text-align:center;">{{It}} ''Albenga''</div> |inmàgine = Stazione di Albenga.jpg |didascalîa = <div style="text-align:center;">A stasiùn de Arbenga dai bina(r)i</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-ativaçión = Ativasiùn |ativaçión = [[1872]] |var-cordinæ = Curdinàe |var-lìnie = Linee |lìnia = [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Feruvìa Zena-Vintimìa]] |var-stâto_d'ûzo = Stàttu d'üsu |stâto_d'ûzo = Duve(r)â |var-gestô = Gestû |var-tîpo = Tipu |tîpo = Stasiùn in superficie, pasànte |var-colìsse = Bina(r)i |colìsse = 8 (3 pe'i viagiatùi) |interscàngi = Curiêre ürbâne e interürbâne |sìgla_màppa = IT-LIG }} A '''stasiùn de Arbenga''' (''staçión de Arbenga'' in [[Lengoa zeneize|zenese]], ''stazione di Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'è ina [[Staçión feroviària|stasiùn feruviària]] ch'a se tröva in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimìa]], avèrta a partì dau [[1872]], a l'è au servissiu du cumün de [[Arbenga]] inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. == Sto(r)ia == A stasiùn a l'è stâ avèrta du [[1872]] asemme a tüttu u tòccu fra [[Sann-a|Savùna]] e [[Ventemiglia|Vintimìa]] u 25 de zügnu de quel'ànnu. Inisialmente u fabricàu viagiatùi u l'é(r)a de légnu, cumme [[Stasïun d'Ar̂asce|quellu de A(r)àsce]], pöi sustituìu cu'a strutü(r)a d'ancöi dü(r)ante a custrusiùn du bina(r)iu dùggiu fra e stasiùi d'Arbenga e [[Stasiùn de Löa|de Löa]]. I travài pe'u segundu bina(r)iu e pe'a növa stasiùn i sun vegnüi a partì dau [[1936]], pe' avé in impiantu pe' meju recampà e mèrci e ascì pe' da in acuiènsa ciü favurevule ai viagiatùi. L'architettu ch'u l'ha prugetàu a stasiùn u l'è stàu u Roberto Narducci, u pa(r)éggiu da [[stasiùn de Löa]].<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Narducci|ànno=1938|tìtolo=I nuovi fabbricati delle stazioni di Loano e Albenga|revìsta=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|volùmme=LIV|pp=180-186|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05|url=https://www.stagniweb.it/loano01.htm}}</ref> L'edifissiu u vegne cuscì rézu ütilizàbile a partì dau [[1937]], ascì se u l'ha subìu di travài pe' fâlu vegnì ciü mudèrnu a partì dai [[Anni 2000|ànni 2000]], ch'i nu u l'han cangiàu de troppu u de fö(r)a. Cu'u növu raduggiu da feruvìa a stasiùn d'ancöi a duve(r)ea vegnì sustituìa da üna ciü mudèrna, da custruì a munte, de prubabile inta frasiùn da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2022/04/06/news/stazione_di_albenga_e_fermate_ecco_i_segreti_del_raddoppio_di_rfi-2918282/|tìtolo=Stazione di Albenga e fermate, ecco i segreti del raddoppio di Rfi|outô=Giò Barbera|dæta=2022-04-06|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Impianti == Segundu a clascìfica de RFI a stasiùn de Arbenga a l'è ina stasiun de categu(r)ìa "d'arzéntu".<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150621181740/http://www.rfi.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=dca27ef3f8639210VgnVCM1000004016f90aRCRD|tìtolo=Stasiùi in Ligü(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2021-07-21}}</ref> == Servissi == A stasiùn d'Arbenga a g'ha de:<ref>{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/albenga.html|tìtolo=Albenga|outô=RFI|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> * {{Scìnbolo|Aiga ticketpurchase inv.svg}} Biete(r)ìa a spurtéllu * {{Scìnbolo|Feature ticket office inv 2.svg}} Biete(r)ìa autumatica * {{Scìnbolo|Aiga waitingroom inv.svg}} Sâla pe' spetà * {{Scìnbolo|Aiga coffeeshop inv.svg}} Bar * {{Scìnbolo|Aiga toilets inv.svg}} Bagni * {{Scìnbolo|Aiga immigration inv.svg}} Pòstu da pulisìa feruviària == Interscangi == * {{Scìnbolo|Aiga bus inv.svg}} Curiêre [[TPL Linea]] du trasportu pübbricu lucâle da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. * {{Scìnbolo|Aiga taxi inv.svg}} Tascì. == Galerìa de immagini == <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> Stasiun de Arbenga.jpg|A stasiùn da Ciassa Matteotti Albenga staz ferr cartolina.jpg|Cartulina stò(r)ica intu periudu de l'inaugü(r)asiùn </gallery> == Nòtte == <references /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Navbox ferovîa |Nómme = Arbenga |var-ferovîa = Feruvìa |Lìnia = [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Zena-Vintimìa]] |PK = 80+858 |Direçión 2 = [[Ventemiglia|Vintimìa]] |var-direçión = Diresiùn |Direçión 1 = [[Zena]] |var-staçión_de_prìmma = Stasiùn de primma |Staçión precedénte = [[Stasiùn du Sejâ|U Sejâ]] |var-staçión_de_dòppo = Stasiùn de dòppu |Staçión sucesîva = [[Stasïun d'Ar̂asce|A(r)àsce]] }} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Staçioìn feroviàrie da Ligùria|Arbenga]] acj0lc27k1hy073ujjj4dcsa8gr9u9a 269514 269513 2026-05-07T10:32:50Z N.Longo 12052 sort 269514 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Staçión feroviària |nómme = Arbenga |âtri_nómmi = <div style="text-align:center;">{{It}} ''Albenga''</div> |inmàgine = Stazione di Albenga.jpg |didascalîa = <div style="text-align:center;">A stasiùn de Arbenga dai bina(r)i</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |stâto = ITA |var-localitæ = Lucalitài |var-cordinæ = Curdinàe |var-lìnie = Linee |lìnia = [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Feruvìa Zena-Vintimìa]] |var-tîpo = Tipu |tîpo = Stasiùn in superficie, passante |var-stâto_d'ûzo = Stàttu d'üsu |stâto_d'ûzo = Duve(r)â |var-gestô = Gestû |var-ativaçión = Ativasiùn |ativaçión = [[1872]] |var-colìsse = Bina(r)i |colìsse = 8 (3 pe'i viagiatùi) |interscàngi = Curiêre ürbâne e interürbâne |sìgla_màppa = IT-LIG }} A '''stasiùn de Arbenga''' (''staçión de Arbenga'' in [[Lengoa zeneize|zenese]], ''stazione di Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) a l'è ina [[Staçión feroviària|stasiùn feruviària]] ch'a se tröva in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimìa]], avèrta a partì dau [[1872]], a l'è au servissiu du cumün de [[Arbenga]] inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. == Sto(r)ia == A stasiùn a l'è stâ avèrta du [[1872]] asemme a tüttu u tòccu fra [[Sann-a|Savùna]] e [[Ventemiglia|Vintimìa]] u 25 de zügnu de quel'ànnu. Inisialmente u fabricàu viagiatùi u l'é(r)a de légnu, cumme [[Stasïun d'Ar̂asce|quellu de A(r)àsce]], pöi sustituìu cu'a strutü(r)a d'ancöi dü(r)ante a custrusiùn du bina(r)iu dùggiu fra e stasiùi d'Arbenga e [[Stasiùn de Löa|de Löa]]. I travài pe'u segundu bina(r)iu e pe'a növa stasiùn i sun vegnüi a partì dau [[1936]], pe' avé in impiantu pe' meju recampà e mèrci e ascì pe' da in acuiènsa ciü favurevule ai viagiatùi. L'architettu ch'u l'ha prugetàu a stasiùn u l'è stàu u Roberto Narducci, u pa(r)éggiu da [[stasiùn de Löa]].<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Narducci|ànno=1938|tìtolo=I nuovi fabbricati delle stazioni di Loano e Albenga|revìsta=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|volùmme=LIV|pp=180-186|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05|url=https://www.stagniweb.it/loano01.htm}}</ref> L'edifissiu u vegne cuscì rézu ütilizàbile a partì dau [[1937]], ascì se u l'ha subìu di travài pe' fâlu vegnì ciü mudèrnu a partì dai [[Anni 2000|ànni 2000]], ch'i nu u l'han cangiàu de troppu u de fö(r)a. Cu'u növu raduggiu da feruvìa a stasiùn d'ancöi a duve(r)ea vegnì sustituìa da üna ciü mudèrna, da custruì a munte, de prubabile inta frasiùn da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2022/04/06/news/stazione_di_albenga_e_fermate_ecco_i_segreti_del_raddoppio_di_rfi-2918282/|tìtolo=Stazione di Albenga e fermate, ecco i segreti del raddoppio di Rfi|outô=Giò Barbera|dæta=2022-04-06|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Impianti == Segundu a clascìfica de RFI a stasiùn de Arbenga a l'è ina stasiun de categu(r)ìa "d'arzéntu".<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150621181740/http://www.rfi.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=dca27ef3f8639210VgnVCM1000004016f90aRCRD|tìtolo=Stasiùi in Ligü(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2021-07-21}}</ref> == Servissi == A stasiùn d'Arbenga a g'ha de:<ref>{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/albenga.html|tìtolo=Albenga|outô=RFI|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> * {{Scìnbolo|Aiga ticketpurchase inv.svg}} Biete(r)ìa a spurtéllu * {{Scìnbolo|Feature ticket office inv 2.svg}} Biete(r)ìa autumatica * {{Scìnbolo|Aiga waitingroom inv.svg}} Sâla pe' spetà * {{Scìnbolo|Aiga coffeeshop inv.svg}} Bar * {{Scìnbolo|Aiga toilets inv.svg}} Bagni * {{Scìnbolo|Aiga immigration inv.svg}} Pòstu da pulisìa feruviària == Interscangi == * {{Scìnbolo|Aiga bus inv.svg}} Curiêre [[TPL Linea]] du trasportu pübbricu lucâle da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. * {{Scìnbolo|Aiga taxi inv.svg}} Tascì. == Galerìa de immagini == <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> Stasiun de Arbenga.jpg|A stasiùn da Ciassa Matteotti Albenga staz ferr cartolina.jpg|Cartulina stò(r)ica intu periudu de l'inaugü(r)asiùn </gallery> == Nòtte == <references /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Navbox ferovîa |Nómme = Arbenga |var-ferovîa = Feruvìa |Lìnia = [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Zena-Vintimìa]] |PK = 80+858 |Direçión 2 = [[Ventemiglia|Vintimìa]] |var-direçión = Diresiùn |Direçión 1 = [[Zena]] |var-staçión_de_prìmma = Stasiùn de primma |Staçión precedénte = [[Stasiùn du Sejâ|U Sejâ]] |var-staçión_de_dòppo = Stasiùn de dòppu |Staçión sucesîva = [[Stasïun d'Ar̂asce|A(r)àsce]] }} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Staçioìn feroviàrie da Ligùria|Arbenga]] m2k95zbyonojoae5w6lp2ekbz5knnaj 269515 269514 2026-05-07T10:33:29Z N.Longo 12052 269515 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Staçión feroviària |nómme = Arbenga |âtri_nómmi = <div style="text-align:center;">{{It}} ''Albenga''</div> |inmàgine = Stazione di Albenga.jpg |didascalîa = <div style="text-align:center;">A stasiùn de Arbenga dai bina(r)i</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |stâto = ITA |var-localitæ = Lucalitài |var-cordinæ = Curdinàe |var-lìnie = Linee |lìnia = [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Feruvìa Zena-Vintimìa]] |var-tîpo = Tipu |tîpo = Stasiùn in superficie, passante |var-stâto_d'ûzo = Stàttu d'üsu |stâto_d'ûzo = Duve(r)â |var-gestô = Gestû |var-ativaçión = Ativasiùn |ativaçión = [[1872]] |var-colìsse = Bina(r)i |colìsse = 8 (3 pe'i viagiatùi) |interscàngi = Curiêre ürbâne e interürbâne |sìgla_màppa = IT-LIG }} A '''stasiùn de Arbenga''' (''staçión de Arbenga'' in [[Lengoa zeneize|zenese]], ''stazione di Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Staçión feroviària|stasiùn feruviària]] ch'a se tröva in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimìa]], avèrta a partì dau [[1872]], a l'è au servissiu du cumün de [[Arbenga]] inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. == Sto(r)ia == A stasiùn a l'è stâ avèrta du [[1872]] asemme a tüttu u tòccu fra [[Sann-a|Savùna]] e [[Ventemiglia|Vintimìa]] u 25 de zügnu de quel'ànnu. Inisialmente u fabricàu viagiatùi u l'é(r)a de légnu, cumme [[Stasïun d'Ar̂asce|quellu de A(r)àsce]], pöi sustituìu cu'a strutü(r)a d'ancöi dü(r)ante a custrusiùn du bina(r)iu dùggiu fra e stasiùi d'Arbenga e [[Stasiùn de Löa|de Löa]]. I travài pe'u segundu bina(r)iu e pe'a növa stasiùn i sun vegnüi a partì dau [[1936]], pe' avé in impiantu pe' meju recampà e mèrci e ascì pe' da in acuiènsa ciü favurevule ai viagiatùi. L'architettu ch'u l'ha prugetàu a stasiùn u l'è stàu u Roberto Narducci, u pa(r)éggiu da [[stasiùn de Löa]].<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Narducci|ànno=1938|tìtolo=I nuovi fabbricati delle stazioni di Loano e Albenga|revìsta=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|volùmme=LIV|pp=180-186|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05|url=https://www.stagniweb.it/loano01.htm}}</ref> L'edifissiu u vegne cuscì rézu ütilizàbile a partì dau [[1937]], ascì se u l'ha subìu di travài pe' fâlu vegnì ciü mudèrnu a partì dai [[Anni 2000|ànni 2000]], ch'i nu u l'han cangiàu de troppu u de fö(r)a. Cu'u növu raduggiu da feruvìa a stasiùn d'ancöi a duve(r)ea vegnì sustituìa da üna ciü mudèrna, da custruì a munte, de prubabile inta frasiùn da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2022/04/06/news/stazione_di_albenga_e_fermate_ecco_i_segreti_del_raddoppio_di_rfi-2918282/|tìtolo=Stazione di Albenga e fermate, ecco i segreti del raddoppio di Rfi|outô=Giò Barbera|dæta=2022-04-06|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Impianti == Segundu a clascìfica de RFI a stasiùn de Arbenga a l'è ina stasiun de categu(r)ìa "d'arzéntu".<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150621181740/http://www.rfi.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=dca27ef3f8639210VgnVCM1000004016f90aRCRD|tìtolo=Stasiùi in Ligü(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2021-07-21}}</ref> == Servissi == A stasiùn d'Arbenga a g'ha de:<ref>{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/albenga.html|tìtolo=Albenga|outô=RFI|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> * {{Scìnbolo|Aiga ticketpurchase inv.svg}} Biete(r)ìa a spurtéllu * {{Scìnbolo|Feature ticket office inv 2.svg}} Biete(r)ìa autumatica * {{Scìnbolo|Aiga waitingroom inv.svg}} Sâla pe' spetà * {{Scìnbolo|Aiga coffeeshop inv.svg}} Bar * {{Scìnbolo|Aiga toilets inv.svg}} Bagni * {{Scìnbolo|Aiga immigration inv.svg}} Pòstu da pulisìa feruviària == Interscangi == * {{Scìnbolo|Aiga bus inv.svg}} Curiêre [[TPL Linea]] du trasportu pübbricu lucâle da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. * {{Scìnbolo|Aiga taxi inv.svg}} Tascì. == Galerìa de immagini == <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> Stasiun de Arbenga.jpg|A stasiùn da Ciassa Matteotti Albenga staz ferr cartolina.jpg|Cartulina stò(r)ica intu periudu de l'inaugü(r)asiùn </gallery> == Nòtte == <references /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Navbox ferovîa |Nómme = Arbenga |var-ferovîa = Feruvìa |Lìnia = [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Zena-Vintimìa]] |PK = 80+858 |Direçión 2 = [[Ventemiglia|Vintimìa]] |var-direçión = Diresiùn |Direçión 1 = [[Zena]] |var-staçión_de_prìmma = Stasiùn de primma |Staçión precedénte = [[Stasiùn du Sejâ|U Sejâ]] |var-staçión_de_dòppo = Stasiùn de dòppu |Staçión sucesîva = [[Stasïun d'Ar̂asce|A(r)àsce]] }} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Staçioìn feroviàrie da Ligùria|Arbenga]] egg657nrx3ntj5dqy74oprsswnpkv91 269516 269515 2026-05-07T10:35:27Z N.Longo 12052 /* Sto(r)ia */ 269516 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Staçión feroviària |nómme = Arbenga |âtri_nómmi = <div style="text-align:center;">{{It}} ''Albenga''</div> |inmàgine = Stazione di Albenga.jpg |didascalîa = <div style="text-align:center;">A stasiùn de Arbenga dai bina(r)i</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |stâto = ITA |var-localitæ = Lucalitài |var-cordinæ = Curdinàe |var-lìnie = Linee |lìnia = [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Feruvìa Zena-Vintimìa]] |var-tîpo = Tipu |tîpo = Stasiùn in superficie, passante |var-stâto_d'ûzo = Stàttu d'üsu |stâto_d'ûzo = Duve(r)â |var-gestô = Gestû |var-ativaçión = Ativasiùn |ativaçión = [[1872]] |var-colìsse = Bina(r)i |colìsse = 8 (3 pe'i viagiatùi) |interscàngi = Curiêre ürbâne e interürbâne |sìgla_màppa = IT-LIG }} A '''stasiùn de Arbenga''' (''staçión de Arbenga'' in [[Lengoa zeneize|zenese]], ''stazione di Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Staçión feroviària|stasiùn feruviària]] ch'a se tröva in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimìa]], avèrta a partì dau [[1872]], a l'è au servissiu du cumün de [[Arbenga]] inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. == Sto(r)ia == A stasiùn a l'è stâ avèrta du [[1872]] asemme a tüttu u tòccu fra [[Sann-a|Savùna]] e [[Ventemiglia|Vintimìa]] u 25 de zügnu de quel'ànnu. Inisialmente u fabricàu viagiatùi u l'é(r)a de légnu, cumme [[Stasïun d'Ar̂asce|quellu de A(r)àsce]], pöi sustituìu cu'a strutü(r)a d'ancöi dü(r)ante a custrusiùn du bina(r)iu duggiu fra e stasiùi d'Arbenga e [[Stasiùn de Löa|de Löa]]. I travai pe'u segundu bina(r)iu e pe'a növa stasiùn i sun vegnüi a partì dau [[1936]], pe' avé in impiantu pe' meju recampà e mèrci e ascì pe' dà in'acuiènsa ciü favurevule ai viagiatùi. L'architettu ch'u l'ha prugetàu a stasiùn u l'è stàu u Roberto Narducci, u pa(r)eggiu da [[stasiùn de Löa]].<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Narducci|ànno=1938|tìtolo=I nuovi fabbricati delle stazioni di Loano e Albenga|revìsta=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|volùmme=LIV|pp=180-186|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05|url=https://www.stagniweb.it/loano01.htm}}</ref> L'edifissiu u vegne cuscì rézu ütilizàbile a partì dau [[1937]], ascì se u l'ha subìu di travai pe' fâlu vegnì ciü mudèrnu a partì dai [[Anni 2000|ànni 2000]], ch'i nu u l'han cangiàu gua(r)i u de fö(r)a. Cu'u növu raduggiu da feruvìa a stasiùn d'ancöi a duve(r)ea vegnì sustituìa da üna ciü mudèrna, da custruì a munte, de prubabile inta frasiùn da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2022/04/06/news/stazione_di_albenga_e_fermate_ecco_i_segreti_del_raddoppio_di_rfi-2918282/|tìtolo=Stazione di Albenga e fermate, ecco i segreti del raddoppio di Rfi|outô=Giò Barbera|dæta=2022-04-06|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Impianti == Segundu a clascìfica de RFI a stasiùn de Arbenga a l'è ina stasiun de categu(r)ìa "d'arzéntu".<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150621181740/http://www.rfi.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=dca27ef3f8639210VgnVCM1000004016f90aRCRD|tìtolo=Stasiùi in Ligü(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2021-07-21}}</ref> == Servissi == A stasiùn d'Arbenga a g'ha de:<ref>{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/albenga.html|tìtolo=Albenga|outô=RFI|léngoa=IT|vìxita=2026-05-07}}</ref> * {{Scìnbolo|Aiga ticketpurchase inv.svg}} Biete(r)ìa a spurtéllu * {{Scìnbolo|Feature ticket office inv 2.svg}} Biete(r)ìa autumatica * {{Scìnbolo|Aiga waitingroom inv.svg}} Sâla pe' spetà * {{Scìnbolo|Aiga coffeeshop inv.svg}} Bar * {{Scìnbolo|Aiga toilets inv.svg}} Bagni * {{Scìnbolo|Aiga immigration inv.svg}} Pòstu da pulisìa feruviària == Interscangi == * {{Scìnbolo|Aiga bus inv.svg}} Curiêre [[TPL Linea]] du trasportu pübbricu lucâle da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. * {{Scìnbolo|Aiga taxi inv.svg}} Tascì. == Galerìa de immagini == <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> Stasiun de Arbenga.jpg|A stasiùn da Ciassa Matteotti Albenga staz ferr cartolina.jpg|Cartulina stò(r)ica intu periudu de l'inaugü(r)asiùn </gallery> == Nòtte == <references /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Navbox ferovîa |Nómme = Arbenga |var-ferovîa = Feruvìa |Lìnia = [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Zena-Vintimìa]] |PK = 80+858 |Direçión 2 = [[Ventemiglia|Vintimìa]] |var-direçión = Diresiùn |Direçión 1 = [[Zena]] |var-staçión_de_prìmma = Stasiùn de primma |Staçión precedénte = [[Stasiùn du Sejâ|U Sejâ]] |var-staçión_de_dòppo = Stasiùn de dòppu |Staçión sucesîva = [[Stasïun d'Ar̂asce|A(r)àsce]] }} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Staçioìn feroviàrie da Ligùria|Arbenga]] ncyyxt88aov5rsms8dr6hf1jhhabvtd 0 29462 269507 267594 2026-05-06T18:30:26Z N.Longo 12052 + wl 269507 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Valâ |nómme = Valàdda do Ponçéivia |inmàgine = Val Polcevera da Bocchetta.jpg |didascalîa = <div style="text-align:center;">A Ponçéivia amiâ da-o Pàsso da Bochétta</div> |stâto = {{ITA}} |var-sudivixoìn1 = Región |sudivixoìn1 = {{Scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligùria]] |var-sudivixoìn2 = Provìnsa |sudivixoìn2 = {{Scìnbolo|Provincia di Genova-Stemma.svg}} [[Çittæ metropolitann-a de Zena|Zêna]] |òrientaménto = N/S |estensción = 165 |cadénn-a = [[Appennin ligure|Apenìn Lìgure]] |córso_d'ægoa = Ponçéivia |tîpo = Valàdda a V |sìgla_màppa = IT-LIG |màppa = Valpolcevera.jpg |popolaçión = 110.000&nbsp;ca |localitæ_prinçipæ = [[A Særa]], [[Campomon|Canpomón]], [[Çiannexi|Çiânexi]], [[Mignanego|Mignànego]], [[Sant'Orçeise|Sant'Òrçéize]], [[Zena|Zêna]] |traspòrti = [[Ferovîa Turìn-Zêna|Turìn-Zêna]], [[Ferovîa socorsâle di Zôvi|Socorsâle di Zôvi]], [[Ferrovia Milan-Zena|Milàn-Zêna]], [[Ferovîa Zêna Bösanæo-Zêna Sàn Pê d'Ænn-a|Zêna Bösanæo-Zêna Sàn Pê d'Ænn-a]], Outostràdda A7 }} A '''Valàdda do Ponçéivia''' a l'é 'na valâ da [[Liguria|Ligùria]], formâ da-o torénte co-o mæximo nómme. == Òrìgine do nómme == O nómme ciù antîgo conosciûo da valàdda o l'é quéllo che gh'é in sciâ [[Töa da Ponçéivia]] (làstra de brónzo scolpîa do [[117 a.C.|117 prìmma de Crìsto]]) dond'a l'é ciamâ ''Porcobera''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Loîgi Perséuggio|Luigi Persoglio]]|tìtolo=Memorie della parrocchia di Murta in Polcevera, Genova, 1873|url=https://books.google.it/books?id=EeHAGC-DOyYC|ànno=1873|editô=Tipografia dello Stendardo Cattolico|çitæ=Zêna|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Aostìn Giustinién]]|tìtolo=Castigatissimi annali [...]|url=https://books.google.it/books?id=TL_iA0S30TQC|ànno=1537|çitæ=Zêna|léngoa=IT}}</ref> nómme fæto de dôe paròlle indoeoropêe, che pêuan voéi dî "sciùmme ch'o pòrta e [[Trûta|trûte]]"<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=G.B. Pellegrini|tìtolo=Toponomastica italiana|url=https://books.google.it/books?id=VrhgPgAACAAJ|ànno=2008|editô=Ulrico Hoepli|çitæ=Milàn|léngoa=IT|ISBN=88-20-34217-0}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=La mia gente: uomini e donne della Liguria tra storia e vita quotidiana|url=https://books.google.it/books?id=CLmmGwAACAAJ|ànno=1983|editô=[[O Sécolo]]|çitæ=Zêna|léngoa=IT}}</ref>. Da valàdda pàrla ascì [[Plìnio o Vêgio]] (into sò lìbbro ''[[Naturalis historia]]'' do [[77|77 dòppo de Crìsto]])<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=G.B. Pellegrini|tìtolo=Toponomastica italiana|url=https://books.google.it/books?id=VrhgPgAACAAJ|ànno=2008|editô=Ulrico Hoepli|çitæ=Milàn|léngoa=IT|ISBN=88-20-34217-0}}</ref> ch'o a ciàmma "''Porcifera''"; into [[Léngoa latìnn-a|latìn]] do Medioêvo se dêuvia o nómme "''Pulcifera''"; lìbbri di sécoli XVII e XVIII scrîvan "Pozzevera", "Polzevera" ò "Ponzevera". O nómme d'ancheu o l'é do sécolo XIX. Into parlâ comùn a l'é "A Ponçéivia". == Giögrafîa == {{Véddi ascì|Torénte Ponçéivia}} A Ponçèivia a se svilùppa in mòddo perpendicolâre a-a lìnia da costêa a ponénte de Zêna; a l'inclùdde i Comuìn de [[Campomon|Canpomón]], [[Çiannexi|Çiânexi]], [[Mignanego|Mignànego]], [[Sant'Orçeise|Sant'Òrçéize]] e [[A Særa|Særa]] e i quartê zenéixi (che scìnn-a-o 1926 êan comuìn aotònomi) de [[Pontedêximo]], [[Bösanæo]], [[Róieu]] e [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]] e [[Cornìgén]] fra i quæ sfòccia o [[Ponçéivia]]. A càrta giogràfica o móstra a poxiçión da valàdda rigoàrdo a-a çitæ de Zêna, i céntri urbâni ciù inportànti e o camìn do torénte co-i sò [[Afloénte|afloénti]]. De sòlito se spartìsce a valàdda inte dôe pàrte: a Bàssa Ponçéivia, ch'a l'inclùdde o tòcco da Pontedêximo a-a fôxe, e Èrta Ponçéivia, ch'a l'inclùdde e valàdde di afloénti ciù inportànti. A Ponçéivia a l'é caraterizâ da 'n làrgo lètto aluvionâle (ancheu stréito fra i [[Àrgine|àrgini]] costroîi inta meitæ de l'Eutoçénto) ch'o va drîto, perpendicolâre a-a costêa, ma o s'àrve cómme 'na bandêta vèrso e vivàgne di sò afloénti in scî mónti. [[File:Monte Taccone da Bocchetta.jpg|thumb|O Mónte Tacón vìsto da-a Bochétta|250x250px|sinistra]] In sciâ crénn-a lìgure-padànn-a ch'a va fra i [[Còlla de Prâgia|Cién de Prâgia]] e a [[Còlla da Bochétta|Bochétta]], gh'é i mónti [[Mónte Lêco|Lêco]] (1071 mêtri) e [[Mónte Tacón|Tacón]], che co-i sò 1113 mêtri o l'é a çìmma ciù èrta da valàdda. A crénn-a fra a Bochétta e [[Croxétta d'Oê]] a l'inclùdde i Zôvi ([[Pàsso di Zôvi]]); i mónti chi no arîvan a-i 1000 mêtri. A levànte e a ponénte a valàdda a l'é limitâ da dôe dorsâli che da-a crénn-a de l'Apenìn vàn scinn-a-o mâ. A dorsâle a levànte, ch'a divìdde a Ponçéivia da-o céntro de [[Zena|Zêna]] e da-a [[Val Besàgnu|Valàdda do Bezàgno]], a l'é caraterizâ da-e [[Miâge de Zêna]] do Seicénto. Da [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]] se mónta a-o quartê in colìnn-a de [[Belvedêre (Zêna)|Belvedêre]], dónde gh'êa a [[Fòrte Belvedêre|Baterîa Belvedêre]], ancheu sostitoîa da-o cànpo de balón Morgâvi. Sciù pi-â colìnn-a de Belvedêre inte miâge gh'é 'na série de fòrti: un dòppo l'âtro: o [[Fòrte Croxétta]], o [[Fòrte Tenàggia]], i inponénti fòrti [[Fòrte Begæ|Begæ]] e [[Fòrte Sperón|Sperón]], tùtti colegæ da-e miâge che côran in sciâ crésta di mónti. In scê colìnn-e ciù a nòrd, fêua da-a çénta de miâge, gh'é i fòrti [[Fòrte Poìn|Poìn]], [[Fòrte Fræ Minô|Doî Fræ]] e [[Fòrte Diamànte|Diamànte]]. A dorsâle a ponénte, ch'a divìdde a Ponçèivia da-e valàdde di riæ [[Ciâvàgna]] e [[Varénn-a|Vœna]], da [[Cornigén]] a mónta in sciâ colìnn-a de [[Cônâ]], dòppo, pasòu o bàsso pàsso de [[Bòrzoi]] a va sciù lóngo i mónti Ròcca di Cröi, Tejeu, Scarpìn, o Mónte de Tórbi e a l'arîva in sciâ crénn-a de l'Apenìn a-a Còlla de Prâgia, co-o lasciâse in sciâ drîta o [[Mónte Fighéugna]], ch'o l'é tùtto inta Ponçéivia e dónde gh'é o [[Santoâio da Madònna da Goàrdia]]. == Stöia == A stöia da Ponçéivia a l'é streitaménte ligâ a quélla de [[Zena|Zêna]], perché a l'êa o naturâle retrotæra e a ciù inportànte stràdda con l'entrotæra e a [[Cianûa padann-a|Cianûa Padànn-a]]. === Da-a preistöia a l'inpêro româno === Inta Ponçéivia no gh'é stæto di ritrovaménti di ténpi ciù antîghi da [[preistöia]]. E prìmme instalaçioìn conosciûe, in bâze a quéllo che s'é trovòu, són de segûo de "l'[[etæ do færo]]", che in [[Liguria|Ligùria]] a l'é duâ scinn-a l'arîvo di Români (sécolo II prìmma de Crìsto). E costruçioìn de prìmme popolaçioìn [[Liguri Antighi|lìguri]] êan mìsse in poxiçioìn dominànti in scê còste de colìnn-e. A ciù antîga de st'instalaçioìn chi a l'é quélla de Mónte Càrlo, vixìn a Izovèrde, into comùn de [[Campomon|Canpomón]] (sécolo IV prìmma de Crìsto). Âtre instalaçioìn (sécoli III e II prìmma de Crìsto) són stæte trovæ a [[Sàn Çeprìàn (A Særa)|Sàn Çeprìàn]] e Cànpoa de Zemignàn, localitæ ch'a l'êa in sciô camìn che za prìmma ancón de Rómma o l'êa o naturâle colegaménto tra a costêa lìgure e o [[Piemonte|Piemónte]] e che dòppo o saiæ diventòu a [[Stràdda de Pòstùmia]]. Vèrso o [[200 a.C.|200 prìmma de Crìsto]] a Ligùria, e con lê a Ponçéivia ascì, a l'é stæta terén de scóntro fra i [[Popolo roman|Români]] e i [[Cartàgine|Cartaginéixi]] e a-a fìn da [[Segónda Goæra Pùnica]] ([[218 a.C.|218]]-[[201 a.C.|201 prìmma de Crìsto]]) a l'é stæta conquistâ da-i Români. Ciù o mêno inta meitæ do sécolo II prìmma de Crìsto ([[149 a.C.|149 prìmma e Crìsto]]) inta Ponçéivia l'é stæto avèrto a Stràdda de Pòstùmia che da Zêna a portâva a-o de la de l'[[Appennìn|Apenìn]] a [[Libarna|Libàrna]], vixìn a l'atoâle [[Seravalle|Særavàlle]] (Særavàlle Scréivia). Into [[1506]] vixìn a quéllo ch'ancheu o l'é o pàize de Pedemónte de [[A Særa|Særa]] pe câxo l'é stæto trovòu 'n ògètto asæ inportànte, ch'o l'à dæto asæ informaçioìn in scê génte che stâvan inta Ponçéivia inte quéllo perîodo stòrico e a-i rapòrti polìtichi e econòmichi che-e rigoardâvan. A l'êa 'n'[[Töa da Ponçéivia|inscriçión in sce 'na làstra de brónzo]] ch'a rigoardâva 'na senténsa do [[Senâto româno]] into [[117 a.C.|117 prìmma de Crìsto]] pe scistemâ 'na bæga fra e popolaçioìn lìguri di ''Genuates'' e di ''[[Viturii|Veiturii Langenses]]'' (cómme dî fra génte de Zêna e de Langàsco) che stâvan inta Ponçéivia. In época [[Impêo Roman|inperiâle]] a Ponçéiva, con Zêna e tùtta a Ligùria, a fâva pàrte da ''[[Regio IX Liguria|Regio IX - Liguria]]'', ma inte sto perîodo no l'é acapitòu nìnte de interesànte; a Zêna româna, e de consegonsa o sò teritöio, distànte da-e ciù inportànti stràdde de comunicaçión, a no l'àiva 'na grànde inportànsa econòmica e comerciâle, ànche se, pe'n çèrto ténpo, a l'à sentîo i efètti poxitîvi de l'êse sótta Rómma. Cómme inte tùtta a Ligùria, pò-u fàscino da vìtta de çitæ, i pàixi de montàgna e de mêza còsta són stæti abandonæ za a-i ténpi de l'[[Aogusto|Ougùsto]] ma se són tórna popolæ da-o sècolo III, a caxón de dificoltæ econòmiche ch'àivan colpîo l'inpêro inte quéllo sècolo. Cómme dimóstran dötréi ritrovaménti archiològichi, i nêuvi abitànti àn comensòu a coltivaçión de [[Castàgna|castàgne]] e da [[séiga]], çìbbi pövei ma adàtti a-i terén de montàgna, e stâvan inte di pàixi picìn de câze de légno mìssi inti tòcchi cién de mêza còsta, inti mæximi pòsti dónde za gh'êa stæto i sò antenæ de l'etæ do færo. === O Medioêvo === Són pöche e notìçie segûe de l'[[Èrto Medioêvo]] (da-i sécoli VI a-o IX), into quæ són vegnûi un dòppo l'âtro i [[Inpêro bizantìn|Bizantìn]] (da-o [[537]]), i [[Longobàrdi]] (da-o [[641]]) e i [[Frànchi]]. Za da-o ténpo di Longobàrdi i ciù òperôxi són stæti i fràtti da poténte [[abaçîa de Sàn Conbàn]] de [[Bòbio]] e do sò rìcco féodo reâle e inperiâle monàstico che controlâvan a Stràdda de Pòstùmia atravèrso i vàrri posediménti lìguri e piemontéixi concentræ inte l'[[abaçîa de Sàn Pê de Preçipiàn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valeria Polonio|tìtolo=Il monastero di San Colombano di Bobbio dalla fondazione all'epoca carolingia|url=https://books.google.it/books?id=hvmwbBOSEGAC|ànno=1962|editô=Palatio archiepiscopali Ianuensi|çitæ=Zêna|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eleonora Destefanis|tìtolo=Il Monastero Di Bobbio in Eta Altomedievale|url=https://books.google.it/books?id=NhtqCwAAQBAJ|ànno=2002|editô=All’Insegna del Giglio|çitæ=Firénse|léngoa=IT|ISBN=88-78-14207-7}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Carlo Cipolla|tìtolo=Codice diplomatico del monastero di S. Colombano di Bobbio fino all'anno MCCVIII|url=https://books.google.it/books?id=NPIJAAAAIAAJ|ànno=1918|editô=Tipografia del Senato|çitæ=Rómma|léngoa=IT|volùmme=vol. I-II-III}}</ref>. Dòppo o teritöio o l'é stæto spartîo in "[[Màrche (circoscriçión)|Màrche]]": a Ponçéivia a l'é stæta mìssa inta [[Màrca òberténga]] do [[Regno d'Italia (Sàcro Româno Inpêro)|Régno d'Itàlia]]. Into [[952]] l'Îdo (ò Goîdo) [[Carmandìn]], governatô do Comitâto zenéize da Màrca Òberténga, o s'é instalòu a Cremén (vixìn a l'atoâle Bösanæo) co-o tìtolo de [[Viscónte]]. Inti sécoli dòppo i sò discendénti àn avûo inportànti incàreghi into govèrno da [[Repùbrica de Zena|Repùblica de Zêna]]. Da-i Carmandìn són vegnûe âtre inportànti famìgge patrìçie zenéixi, unn-a de quéste són i [[Spìnoa]]<ref>''[...] il cui padre fu Guido [...], che signoreggiava in la valle di Pocevera, & habitava in la villa nominata Carmen, o sia Carmandino, & in questo Guido riferiscono i nobili Spinoli l'origine loro [...]''{{Çitta lìbbro|outô=[[Aostìn Giustinién]]|tìtolo=Castigatissimi annali [...]|ànno=1537|çitæ=Zêna|volùmme=Car. XXXII}}</ref>. Vèrso a fìn do sécolo X a Zêna l'é nasciûo a [[Repùbrica de Zena|Repùblica]]. L'economîa da çitæ a l'êa tùtta in scî fiorénti tràfeghi comerciâli inte tùtto o Mediterànio, dónde êan bén bén atîvi i mercànti ponçeviàschi. Inte sto perîodo chi tànte personalitæ da valàdda àn avûo incàreghi inportànti inte instituçioìn da Repùblica de Zêna (fra quésti o cronìsta [[Caffao|Càfaro do Rùstego da Caschifelón]], nasciûo inte l'Èrta Ponçéivia, o fa i nómmi de l'Amîgo Brùsco, de l'Ansâdo de Braxî e do Bonamòu de Méurgo). Into sécolo XII i Zenéixi, p'aseguâse 'n pasàggio segûo vèrso i pàssi in sce l'Apenìn e p'avardâse da-i [[Feodalêximo|scignôri feodâli]] e da-i bregànti, àn òcupòu tùtta a Ponçéivia con l'espàndise a-o de là de l'[[Appennìn|Apenìn]] scinn-a-a [[Otaggio|Ötàggio]] e [[Gâvi]]. O personàggio polìtico ciù inportànte da Ponçéivia inte sto perîodo o l'é stæto o Dûxe [[Zane da Morta|Gioâne da Mùrta]]. I céntri ciù inportànti êan ancón i pàixi vegnûi sciù lóngo e stràdde che unîvan Zêna co-a [[Cianûa padann-a|cianûa padànn-a]] lóngo e crénn-e de colìnn-e, méntre into canâ, quæxi do tùtto òcupòu da-o [[Ponçéivia]] e-espòsto a-e aluvioìn caxonæ da-e pìnn-e inprovîze do torénte, no ghe stâva quæxi nisciùn. Da-o sécolo XIII l'é comensòu, pe l'ativitæ di órdini religiôxi, 'na prìmma colonizaçión do canâ. Con l'agiùtto econòmico de rìcche famìgge patrìçie zenéixi l'é vegnûo sciù de nêuve instalaçioìn de fràtti, che quàrche vòtta gh'àivan l'[[uspiâ]] pe-i maròtti, pövei, pelegrìn e génte de pasàggio. Inte 'na dexénn-a d'ànni l'é vegnûo sciù o [[Gêxa de Sàn Françésco da Ciapétta|Convénto Françescàn da Ciapétta]] Bösanæo (famìggia di Lercæ, 1291), [[Gêxa de Sàn Bertomê a-a Certôza|quéllo Certozìn de Sàn Bertomê]] a-a [[Certôza de Ròieu]] (famìggia di Dinéigro, 1927), quéllo Benedetìn do Boschétto (famìggia di Grimàldi, 1410), a-o confìn fra Cornigén e Ròieu, e i scentæ uspiæ de Sàn Giâxo do Borghétto<ref>L'uspiâ de Sàn Giâxo o l'êa dónde d'ancheu a gh'é a gêxa do Santìscimo Nómme de Gexù do Borghétto</ref> (famìggia di Lecavéia, 1178) e de Sànta Margàita de Moigàllo (sécolo XII)<ref>''A Morigallo esisteva nel 1222 un Monastero con spedale attiguo pei pellegrini: di quell'edifizio or non resta che la Chiesuola di S. Margherita, posseduta dai Canonici di S. Maria delle Vigne. In altri tempi ivi aiutarono promiscuamente alcuni religiosi di ambo i sessi; e sembra che fossero dell'ordine degli Umiliati, poiché nei primi anni del secolo XIII, certa Agnesina, secondo l'uso di quelle suore, erane la Ministra, e nominava il rettore della Chiesa.''{{Çitta lìbbro|outô=Attilio Zuccagni-Orlandini|tìtolo=Corografia fisica, storica e statistica dell'Italia e delle sue Isole|url=https://books.google.it/books?id=KP1XAAAAcAAJ|ànno=1839|léngoa=IT|volùmme=3}}</ref><ref>A gêxa do convénto, ancón prezénte into 1839, a l'é stæta caciâ zu ascì, aprêuvo a-a realizaçión de nêuve indùstrie.</ref>. Ciù avànti a quésti se són azónti into [[1612]] o convénto françescàn de N.S, da Mizeicòrdia a Ròieu (diventòu uspiâ – ancheu dîto o "Celézia" – inte l'Eutoçénto) e into [[1640]] quéllo di Capuçìn a Pontedêximo. Da-i sécoli XIII e XIV a Zêna gh'é stæto 'n mùggio de lòtte pò-u domìnio da çitæ tra e façioìn dîte di [[Ranpìn]] (Goèlfi) e di [[Mascheræ]] (Ghibelìn). Scóntri sangoinôxi fra ste dôe façioìn són acapitæ into [[1318]] e into [[1367]], e inte sti scóntri l'é stæto deruòu i castélli de [[Pontedêximo]], [[Sant'Orçeise|Sant'Òrçéize]] e [[Bösanæo]] (quésto l'àn dòppo tórna tiòu sciù into [[1380]]). Into sècolo XVI tra e famìgge nòbili da valàdda s'é distìnta a famìggia De Ciànn-e, da quæ asæ esponénti àn avûo incàreghi inportànti into govèrno da Repùblica de Zêna. O nómme da famìggia De Ciànn-e o ne vén da-e ciànn-e da Ponçéivia. Into sécolo XV gh'é stæto 'n mùggio de ribelioìn e rivòlte fra a popolaçión da Ponçéivia. Into [[1440]], vixìn a [[Sàn Çeprìàn (A Særa)|Sàn Çepriàn]] i contadìn ponçeviàschi àn scorîo i sordàtti ghibelìn do [[Bàrnaba Adórno]]. A-i 29 d'Agósto do [[1490]] in sciô [[Mónte Fighéugna]] gh'é stæta l'apariçión da Madònna a-o contadìn Benéito Parêto. O [[santoâio]] (ch'o pigiâ o nómme de Madònna da Goàrdia) tiòu sciù in sciô mónte p'aregordâ l'avegniménto da alôa o l'é stæto 'n pónto de riferiménto pe-i fedêli da Ponçéivia, e co-o ténpo o l'é diventòu o ciù inportànte santoâio da Madònna de tùtta a Ligùria. [[File:Genova panorama Valpolcevera.jpg|thumb|center|A Ponçéivia into tòcco da [[Bösanæo]] a-a fôxe, vìsta da-o [[Santoâio da Madònna da Goàrdia]]|800x800px]] === Da-o Rinasciménto a-o Sèteçénto === Da-o sécolo XV inta valàdda s'êa fæto de lóngo ciù fòrte a prezénsa de famìgge patrìçie zenéixi, ch'àivan tiòu sciù i sò palàççi de vilezatûa in scê sò tegnûe agrìcole, che pe tànti sécoli són stæte a caraterìstica do paisàggio da valàdda e n'àn ligòu streitaménte l'economîa a quélla da vixìnn-a çitæ. O fenòmeno de vìlle de canpàgna o l'à avûo o sò pónto ciù èrto fra o Seiçénto e o Sèteçénto<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Touring Club Italiano|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.it/books?id=4-BnzgEACAAJ|ànno=2021|léngoa=IT|ISBN=88-36-57738-5}}</ref>. Da-o sécolo XVI a Ponçéivia a l'é stæta o terén de scóntro fra i difensoî de Zêna e i ezèrciti foestê invazoî. Into [[1507]] o rè de Frànsa [[Loîgi XII de Frànsa|Loîgi XII]], chinòu inta Ponçéivia co-in fòrte ezèrcito pe conquistâ tórna Zêna (de dónde i françéixi êan stæti scorîi doî ànni prìmma), o l'à pigiòu alögio inta [[Badîa de Sàn Nicolò do Boschètto|Badîa do Boschètto]], cómme cónta o [[Françésco Guicciardini|Guicciardini]] ascì inta [[Stöia d'Itàlia (Guicciardini)|Stöia d'Itàlia]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Guicciardini|tìtolo=Storia d'Italia|url=https://books.google.it/books?id=OyBIAQAAMAAJ&newbks=1&newbks_redir=0&hl=it&pg=PA459#v=onepage&q&f=false|ànno=1851|editô=Ernesto Oliva|çitæ=Milàn|léngoa=IT|p=459|volùmme=vol. VII, cap. II}}</ref>. Into [[1625]] o [[Ducâto de Savöia|Dùcca de Savöia]], o [[Càrlo Manoælo I de Savöia|Càrlo Manoælo I]], con l'agiùtto di sordàtti françéixi, o l'é vegnûo zu da [[Turin|Torìn]] pe conquistâ Zêna. A despêto da fòrte sproporçión fra e fòrse in cànpo, i sordàtti zenéixi goidæ da-o [[Stêva Spìnoa]], con l'agiùtto di volontâi ponçeviàschi, àn afrontòu l'ezèrcito piemontéize vixìn a-o [[Pàsso do Pertûzo]] e l'àn batûo. Tréi ànni dòppo, p'aregordâ l'avegnimènto, dâ-arénte a-o pòsto da batàggia l'é stæto tiòu sciù o [[Santoâio de Nòstra Scignôa da Vitöia (Mignànego)|Santoâio de Nòstra Scignôa da Vitöia]]. Into Sèteçénto a Repùblica de Zêna, aleâ da Frànsa, a s'é trovâ tiâ drénto inta [[Goæra de sucescion aostriaca|goæra de sucesción aostrìaca]]. A Ponçéivia into [[1746]] a l'é stæta òcupâ da 'n ezèrcito aostro-piemontéize, a-o comàndo do generâle [[Antoniòtto Bòtta Adórno|Bòtta-Adórno]], ch'o l'é arivòu scinn-a-a Zêna, de dónde o l'é stæto scorîo a caxón de l'insureçión popolâre di 5-10 de Dexénbre 1746, comensâ.da-a prionâ do Balìlla. A stöia a cónta che inte quélla goæra l'ezèrcito invazô acanpòu in sciô lètto sciûto do [[Torénte Ponçéivia|Ponçéivia]], tra [[Ròieu]] e [[Bösanæo]], a-i 6 de Seténbre do 1746 o l'é stæto investîo da 'n'inprovîza pìnn-a do torénte ch'a l'à destrûto l'acanpaménto e provocòu a mòrte de tànti sordàtti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il Re di Sardegna|url=https://books.google.it/books?id=oX5UAAAAYAAJ&pg=PA522#v=onepage&q&f=false|ànno=1834|editô=Forni Editore|çitæ=Bològna|léngoa=IT|p=522|volùmme=2}}</ref>. [[File:Genova Bolzaneto trincea 1747.JPG|thumb|left|I rèsti de postaçioìn difensîve da goæra do 1746-1747 in scê artûe de Bösanæo|250x250px]] A-i 11 d'Arvî do [[1747]] 'n âtro ezèrcito aostrìaco a-o comàndo do cónte de [[Schulenberg]], o l'à tórna provòu a òcupâ Zêna. I invazoî, vegnûi zu da nòrd atravèrso i pàssi de l'Apenìn, àn òcupòu tùtta a Ponçéivia ch'àn sachezòu e destrûto prìmma d'[[Ascidio de Zena (1747)|asediâ Zêna]]. Gh'é stæto di fêi conbatiménti fra i aostrìachi da 'na pàrte e i volontâi da Ponçéivia (spartîi in conpagnîe pe [[Paròchia|paròchie]]) e sordàtti da Repùblica de Zêna da l'âtra. A-i 19 de Lùggio do 1747 i aostrìachi àn lasciòu a Ponçéivia e són stæti in sciâ fìn scorîi a-o de la de l'Apenìn into Frevâ do 1748 ma àn lasciòu 'na scîa de mòrte e distruçión. Sénsa levâ nìnte a-o valô di rexisténti ponçeviàschi, i aostrìachi se són retiæ ascì pe-i altèrni fæti da goæra che òrmâi a l'êa arivâ a-a fìn sénsa vincitoî ni vìnti. Chi a pagòu de ciù inte quèllo trìste perîodo són stæti sorviatùtto i pàixi in scê colìnn-e, prìmma, into 1746, quànde i aostrìachi són arivæ, dòppo, into 1747, quànde se ne són andæti ascì. Tànte són e stöie de violénse e de distruçioìn fæte da-i sordàtti aostrìachi àvidi de botìn. De protèste da popolaçión se ne són fæti càrego i pàrechi, ch'àivan vìsto e sò gêxe despugiæ de tùtto e danezæ ascì. Dòppo che i invazoî se se són andæti, tànti pàixi, distrûti e co-a popolaçión decimâ, són stæti abandonæ (e crònache do ténpo contàn chi-â ciù pàrte da popolaçión da Ponçéivia a l'é mòrta pe-i conbatiménti, ma sorviatùtto pe-e privaçioìn patîe inte quélli terìbili méixi). A consegoénte diminuçión de nàscite a s'é fæta sentî pe tùtto o sécolo XVIII, e sôlo into sécolo dòppo gh'é stæto 'n repìggio. Into 1796 l'é arivòu in Itàlia o [[Napolion Bonaparte|Napolión]]: ancón 'na vòtta a génte da Ponçèiva, che no se fiâvan de idêe rivoluçionâie che portâvan i françèixi perché metéivan in discusción e sò sòlide tradiçioìn, a l'à provòu a rexìste, ma a no l'à posciûo fâ nìnte cóntra o potentìscimo ezèrcito do Napolión; l'é coscì finîo a stöia da Repùblia de Zêna che, ciamâ "[[Repùbrica Lìgure|Repùblica Lìgure]]" a l'é diventâ 'na colònia françéize. === L'Eutoçénto === Into [[1800]], inta goæra fra a Frànsa e e poténse eoropêe (Àostria, Inghiltæra, Rùscia e Prùscia), Zêna a l'à patîo 'n dûo [[Blocco de Zena do 1800|asèdio]] pe mâ e pe tæra da pàrte di aostrìachi e di ingléixi. A diféiza de Zêna a l'é stæta mìssa inte màn do generâle françéize [[Andrîa Masêna]] (a Zêna o ciamâvan "Amassa-Zêna") ch'o l'à rexistîo pe ciù de doî méixi, e inte sto perîodo Zêna a l'à patîo 'na terìbile carestîa, pe trategnî e fòrse aostrìache, aspêtàndo i rinfòrsci. A Ponçèivia ascì, cómme tùtti i contórni de Zêna, a l'é stæta tiâtro de fêi scóntri (ma che no àn coinvòlto a popolaçión) fra i aostrìachi e i françéixi, scìnn-a quànde o Masêna o l'à dovûo aréndise: a-i 4 de Zùgno do 1800 l'é stæto firmòu a réiza di françéixi inta capelétta da Madònna in sciô pónte de [[Cornigén]] (alôa a l'êa ciù grànde de quélla che gh'é ancheu). I aostrìachi són intræ a Zêna, ma vìnti giórni dòppo, batûi da-o Napolón a [[Batàggia de Maréngo|Maréngo]], se ne són tórna andæti e sta vòtta chi pe de lóngo. Ascì se no se pêuan paragonâ a-i patiménti da goæra do 1747, i ponçeviàschi àn patîo bén bén de dezâxi sorviatùtto pi-a mancànsa de röba da mangiâ a caxón de l'asédio anglo-aostrìaco. A Ponçéivia a l'à segoîo a sciòrte da Repùblica Lìgure che into [[1805]] a l'é stæta unîa a l'inpêro françéize e, dòppo a chéita do Napolión, dæta da-o [[Congresso de Vienna|Congrèsso de VIénna]], a-o [[Regno de Sardegna|Régno Sabàodo]] ([[1815]]) === O svilùppo industriâle === Dötræ picìnn-e ativitæ industriâli êan vegnûe sciù inta valàdda scìnn-a da-o prinçìpio do sécolo, ma l'é stæto sôlo co-a costruçión da [[Ferovîa Turìn-Zêna|ferovîa pe Torìn]] e a costruçión de àrgini do torénte, tra o [[1849]] e o [[1853]], che dötræ grénde indùstrie àn trovòu pòsto dónde prìmma gh'êa o létto do torénte, e quésto o l'à portòu 'n'aoménto de nàscite ascì: o censciménto do [[1881]] o l'à constatòu chi-â popolaçión dovûa a l'inmigraçión a l'àiva superòu quélla do pòsto inte quæxi tùtti i pàixi. A caxón do svilùppo industriâle inta segónda meitæ do sécolo se són moltiplicæ e Socjêtæ de Mótoo Socórso òperâie, agregaçioìn de louànti, de inspiraçión socialìsta e catòlica, che són stæte e bâze da futûra òrganizaçión scindacâle zenéize. === O Neuveçénto === Con l'espansción urbanìstica inta pàrte bàssa da valàdda s'êa formòu de agregaçioìn industriâli che into [[1926]] són stæte unîe a [[Zena|Zêna]] pe voentæ do [[regìmme fascìsta]]. I comuìn da bàssa Ponçéivia (Sàn Pê d'Ænn-a, Cornigén, Ròieu, Bòrzoi, Bösanæo, Sàn Chîgo e Pontedêximo) insémme a âtri 17 comuìn da Valàdda do Bezàgno, do Ponénte e do Levànte són diventæ pàrte da "[[Grànde Zêna]]". Inta [[Segonda Guæra Mondiâ|Segónda Goæra Mondiâle]], segóndo a tradiçión stòrica d'òpónn-e rexisténsa a tùtti i invazoî, dòppo l'8 de Seténbre do [[1943]] tànti çitadìn ponçeviàschi àn dæto 'n fòrte agiùtto a-a [[Rexisténsa]] cóntra i tedéschi. Tànti zóveni da Ponçéivia, a-i quæ ancheu són dedicæ tànta stràdde di quartê da valàdda, àn pagòu co-a vìtta l'avéi parteçipòu a-a lòtta de liberaçión. [[File:Genova-Val Polcevera.jpg|thumb|Panoràmma da Bàssa Ponçéivia. In sciâ drîta o [[Ponte Morandi|Pónte Ponçéivia]] de l'[[Outostràdda A10|aotostràdda A10]] ch'o l'êa èrto sórva o Ponçéivia prìmma de deruâ a-i 14 d'Agósto do 2018|250x250px]] Into dopogoæra dötræ zöne (Sàn Chîgo e Fegìn in mòddo particolâre) són stæte òcupæ, in mòddo asæ pezànte, da l'instalaçión de indùstrie e depòxiti petrolìferi a-o pòsto de antîghe indùstrie nasciûe a-a fìn de l'Eutoçénto; e gh'é stæto ascì 'n svilùppo urbanìstico sénsa nisciùn contròllo. Da-i ànni òtànta i inpiànti petrolìferi són stæti desmantelæ e a-o sò pòsto s'é instalòu de indùstrie de médie dimenscioìn che no inquìnn-an e di céntri comerciâli e de servìççi. Tùtto quésto o l'é servîo a 'n riòrdino urbanìstico ciù equilibròu e l'é stæto recuperòu a ûzo produtîvo e rescidençiâle in teritöio prìmma òcupòu da industrie che són stæte abandonæ. == Viabilitæ == === Pàssi === A nòrd a valàdda a l'é limitâ da-a crénn-a de l'Apenìn, dónde gh'é 'na série de pàssi che métan in comunicaçión a costêa lìgure co-a Valàdda do Scréivia, tùtti frequentæ scìn da-i ténpi ciù antîghi, fêua chò-u Pàsso di Zôvi, avèrto inte l'Eutoçénto: * [[Pàsso da Croxétta d'Oê]], tra [[A Særa|Særa]] e [[Casella|Cazélla]], o pàsso ciù bàsso de l'[[Appennin ligure|Apenìn lìgure]] (468 mêtri), in sciâ stràdda provinsâ SP3 de "[[Croxétta d'Oê]]". * [[Pàsso do Pertûzo]], vixìn a-o [[Santoâio de Nòstra Scignôa da Vitöia (Mignànego)|Santoâio de N.S. da Vitöia]], tra [[Mignanego|Mignànego]] e [[Savignon|Savignón]], in sciâ stràdda provinsâ SP47. * [[Pàsso di Zôvi]] (472 mêtri) tra Mignànego e [[Buzalla|Buzàlla]], avèrto inti ànni vìnti de l'Eutoçénto, ma fîto diventòu a ciù inportànte stràdda de comunicaçión tra Zêna e o Piemónte e a Lonbardîa. A zöna do Pàsso ancheu a l'é atraversâ da-e galerîe de l'[[Outostràdda A7|Aotostràdda A7]] e de dôe lìnie feroviàrie che unìscian Zêna con Milàn e Turìn. * [[Pàsso da Bochétta]] (772 mêtri) tra [[Campomon|Campomón]] e [[Otaggio|Ötàggio]], in sciâ stràdda provinsâ SP5. * [[Còlla de Prâgia]], dîta ascì "Pàsso do Pròu Nèrco" (879 mêtri), in sciâ stràdda provinsâ SP4, tra [[Çiannexi|Çiânexi]] e-e [[Cabanne de Marcaieu|Cabànne de Marcaieu]], a métte in comunicaçión a Ponçéivia co-a [[Valàdda do Stûra]]. Pöco lontàn da-a Còlla de Prâgia gh'é o Zôvo de Pâvànego (789 mêtri), pàsso antigaménte de 'na çèrta inportànsa perché o l'é in sciô camìn da muatêa ch'a portâva a-e Cabànne de Marcaieu e a pasâva pi-â valàdda do [[Gorzénte]]. Ancheu o l'é atraversòu da-a stràdda de servìçio, no asfaltâ, ch'a pòrta a-i [[Laghi do Gorzente|Lâghi do Gorzénte]] (i lâghi che dàn l'ægoa a Zêna). Óltre i pàssi in sciâ crénn-a de l'Apenìn, ghe n'é di âtri, inportànti sôlo in sciô pòsto, che métan in comunicaçión a Ponçéivia co-e valàdde dâ-arénte: * Pàsso de Lencîza (569 mêtri) ch'o l'unìsce Çiânexi con [[Pêgi]] atravèrso a [[Voêna]]. * Pàsso de Bòrzoi (86 mêtri), in sciâ stràdda çitadìnn-a co-o mæximo nómme, ch'o métte in comunicaçión a Ponçéivia co-a valàdda do [[Ciâvàgna]]. tra Ròieu e Séstri Ponénte. * Pàsso de Trenzàsco (390 mêtri), in sciâ stràdda provinsâ SP80, tra Cazanêuva de Sant'Òrçéize e [[Sàn Gotàrdo (Zêna)|Sàn Gotàrdo]], o l'unìsce a Ponçéivia co-a [[Val Besàgnu|Valàdda do Bezàgno]]. * Galerîa de Pìn (340 mêtri), pöco distànte da-o Pàsso de Trenzàsco, in sciâ stràdda provinsâ SP43, a l'unìsce a fraçión de Toràssa de Sant'Òrçéize con [[Moâssànn-a|Moasànn-a]], inta Valàdda do Bezàgno. === Stràdde === ;Stöia In época româna (into sécolo II prìmma de Crìsto) l'é stæto fæto a [[Stràdda de Pòstùmia]] (da-o nómme do cónsole româno Aulo Postumio). Sta stràdda chi a passava pe ''Pons ad decimum'' ([[Pontedêximo]]) e o Ciàn de Rèste ciù ò mêno dond'ancheu gh'é o [[Pàsso da Bochétta]] e a portâva da Zêna a [[Libarna|Libàrna]] (çitæ româna da quæ se védde quéllo che ghe rèsta vixìn a [[Seravalle|Særavàlle]]), e da chi a l'andâva scinn-a-a [[Aquileia]], in sciô [[Mâ Adriatego|Mâ Adriàtico]]. De sta stràdda no gh'é ciù nìnte into tòcco lìgure; i stòrichi àn fæto vàrie ipòtexi in sciô sò camìn, che se pénsa ch'o sciortîva da Zêna e o caminâva a mêza còsta tra e colìnn-e in sciâ mancìnn-a da Ponçéivia, dòppo a chinâva zu e a l'atraversâva o torénte a Pontedêximo e a montâva dòppo a-o Pàsso da Bochétta<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Corinna Praga|tìtolo=A proposito di antica viabilità genovese|url=https://books.google.it/books?id=P9tJPQAACAAJ|ànno=2008|editô=Frilli|çitæ=Zêna|léngoa=IT|ISBN=88-75-63428-9}}</ref>. O camìn de l'antîga stràdda o l'é stæto arangiòu da-a [[Repùbrica de Zena|Repùblica de Zêna]] into [[1583]]. Da Pontedêximo 'n'âtro camìn, pasàndo pò-u Zôvo de Pâvànego e-e Cabànne de Marcaieu (antîgo pòsto de càngi comerciâli fra mercànti lìguri e piemontéixi) o portâva scinn-a-a cianûa da-e pàrte de Lisciàndria. Âtro camìn asæ frequentòu o l'êa, a-o mànco da-o Mediêvo, a coscidîta "[[stràdda da sâ]]", ch'a partîva da-a valàdda do Bezàgno a l'arivâva inta l'Èrta Ponçéivia atravèro o Pàsso de Trenzàsco e a scavarcâva l'Apenìn a-a Croxétta d'Oê<ref>Camìn pi-â ciù pàrte pægio a quéllo da [[Ferovia Zena-Casella|ferovîa Zêna-Cazélla]] d'ancheu.</ref>. Into [[1771]] o Dûxe [[Giambatista Cangiaxo|Gian Batìsta Cangiâxo]] o l'à fæto fâ, a sò spéize, a prìmma stràdda inta canâ, in càngio de benefìççi fiscâli, ma sorviatùtto p'avéi 'n camìn ciù còmodo pe arivâ a-a sò câza de canpàgna a [[Cremén]], vixìn a Bösanæo. L'avertûa de sta stràdda chi, dîta Camblasia da-o nómme do Dûxe, a l'à dæto o prìmmo sponción a-a svilùppo econòmico da valàdda. Ciù ò mêno into [[1820]], dòppo l'anesción da [[Repùbrica Lìgure|Repùblica Lìgure]] napoliònica a-o [[Regno de Sardegna|Stâto Sabàodo]], l'é stæto avèrto a "Stràdda Reâle" pe Turìn, no ciù pò-u Pàsso da Bochétta ma pe quéllo di [[Pàsso di Zôvi|Zôvi]], ciù bàsso e còmodo. Sta stràdda chi, dîta ascì "Stràdda Naçionâle", a l'é stæta o colegaménto ciù inportànte tra Zêna e o Nòrd d'Itàlia scinn-a quànde l'é stæto costroîo a "Camionâle" (Aotostràdda Zêna-Særavàlle) inaogurâ into [[1935]] e vìsta cómme 'n cangiaménto epocâle. A "Camionâle", con 'na sôla carezâ, a l'é stæta dopiâ inti ànni sciusciànta e integrâ inte l'[[Outostràdda A7|Aotostràdda A7]] Zêna-Milàn. O prìmmo camìn, tùtto biscezànte, o l'é ancheu o tòcco ch'o chìnn-a fra i cazélli de Buzàlla e Zêna-Bösanæo. ;Scitoaçión atoâle [[File:Polcevera da Coronata.jpg|thumb|center|O tòcco finâle do Ponçéivia - a-a mancìnn-a o Pónte Moràndi prìmma do scròllo, in sciâ drîta o quartê de Sàn Pê d'Ænn-a|800x800px]] A Ponçéivia a l'é atraversâ da quélla ch'à l'êa a [[Stràdda Statâle 35 di Zôvi]], òua provinsâ SP35, che into tòcco d'ancheu a l'é pi-â ciù pàrte a vêgia “Stràdda Naçionâle” e da l'[[Outostràdda A7|Aotostràdda A7]], Zêna-Milàn da quæ a gh'à 'n inportànte cazéllo a [[Bösanæo]]. Quæxi 'n chilòmetro prìmma da fôxe, a valàdda a l'êa scavarcâ da-o [[Ponte Morandi|Pónte Ponçéivia]] de l'[[Outostràdda A10|Aotostràdda A10]] Zêna-Vintimìggia, lóngo 1.182 mêtri e tegnûo sciù da tréi tiànti de ciuménto armòu èrti quæxi 90 mêtri, fæto da-a [[Condûte d'Ægoa|Socjêtæ Italiànn-a Condûte d'Ægoa]] e progetâ da l'inzegnê [[Ricàrdo Moràndi]]. Inaoguròu into [[1967]], deruòu in pàrte a-i 14 d'Agósto do [[2018]], tiòu zu do tùtto inte stæ do [[2019]] e sostitoîo da-o nêuvo [[Ponte Zena San Zorzo|pónte dîto Zêna Sàn Zòrzo]], fæto da [[Webiuld|Salini Impregilo]] e [[Fincantieri]] in sciô progètto do [[Renzo Piano|Rénso Piâno]] e inaoguròu a-i 3 d'Agósto do [[2020]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.commissario.ricostruzione.genova.it/sites/default/files/upload/Tracciato%20stradale%20trasmesso%20al%20Consiglio%20Superiore%20dei%20lavori%20pubblici.PDF|tìtolo=Viadotto Polcevera - Progetto esecutivo di 1º livello|léngoa=IT|vìxita=2022-02-01}}</ref>. Da Bösanæo a Pontedêximo gh'é vàrie stràdde provinsæ che unìscian o canâ co-i céntri de l'Èrta Ponçéivia (Canpomón, Çiânexi, Sant'Òrçéize, Særa e o Santoâio da Madònna da Goàrdia) ;A Grónda de Ponénte A soluçión trovâ da [[Aotostràdde pe l'Itàlia]] a-i fìn do dibàtito polìtico vosciûo da-o Comùn de Zêna rigoàrdo o progètto da Grónda de Ponénte pe fâ 'n nêuvo colegaménto fra e Aotostràdde [[Outostràdda A7|A7]], [[Outostràdda A10|A10]] e [[Outostràdda A12|A12]] o tîa drénto a zöna de Bösanæo, co-o prevédde 'n pónte in sciô Ponçéivia a-a fìn da lónga galerîa ch'a ne vén da [[Ôtri]], ch'a pasiéiva sott'a-a colìnn-a de Mùrta, e i colegaménti da nêuva stràdda inte l'A12, pò-u ciù in galerîa, inta zöna de Zemignàn<ref>{{Çitta web|url=http://urbancenter.comune.genova.it/IMG/pdf/00-Presentazione_Gronda-GE_GENERALE_ms_PARTE3-4.pdf|tìtolo=Presentaçión da Grónda|léngoa=IT|vìxita=2022-02-01}}</ref>. O progètto, no ancón ofiçialménte aprovòu a tànti ànni da-o dibàtito, o l'à vìsto 'na fòrte òpoxiçión de génte che stàn inte zöne interesæ, ch'àn formòu i comitâti “no grónda” bén decîzi a inpedî a realizaçión de l'òpera. === Ferovîe === A Ponçéivia a l'é atraversâ da-a lìnia feroviària di Zôvi Zêna-[[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]] - [[Ronco|Rónco]] (Rónco Scréivia) pasàndo pe [[Buzalla|Buzàlla]], inaogorâ into [[1853]]. Ancheu sta lìnia chi a fàn sôlo i trêni regionâli che ne vêgnan da [[Lisciandria|Lisciàndria]], [[Arquâ]] (Arquâ Scréivia), [[Növe|Nêuve]] e [[Buzalla|Buzàlla]], pe [[Staçión de Zêna Brignoe|Zêna-Brìgnole]] e a-o contrâio ascì. E staçioìn inta Ponçéivia són Ròieu, Bösanæo, Sàn Chîgo-Sàn Giâxo, Pontedêximo e Ciàn Òrizontâle di Zôvi, vixìn a-a fraçión Bârêa into comùn de [[Mignanego|Mignànego]] (ma a staçión a l'é into teritöio de [[A Særa|Særa]]). I trêni spedîi pe [[Milan|Milàn]] e [[Turin|Turìn]], in càngio, fàn a stràdda [[Ferovîa socorsâle di Zôvi|socorsâle di Zôvi]], fæta pöchi ànni dòppo a prìmma e ch'a l'atravèrsa a Ponçèivia paralêla a quésta ma con sôlo e staçioìn de Sàn Pê d'Ænn-a e Rónco, fêua che quélla de Mignànego (localitæ Ponterósso) che da-o [[2010|2015]] a no l'é ciù dêuviâ pò-u tràfego di pasagê. ;A ferovîa Zêna-Cazélla A pàrte òrientâle da Ponçéivia a l'é atraversâ da-a lìnia feroviària secondâia [[Ferovia Zena-Casella|Zêna-Cazélla]]. Sta lìnia, ch’a l'atravèrsa o teritöio de Sant'Òrçéize e 'na pàrte picìnn-a de quéllo de Særa, a-o Pàsso de Croxétta d'Oê, a gh'à 'n interèsse ciufîto turìstico, ma a l'é dêuviâ ascì da-i pendolæ. == Monuménti e pòsti d'interèsse == === Architetûe civîli === ==== Palàççi de vilezatûa ==== [[Immaggine:Villa Serra in Sant'Olcese, GE. - panoramio.jpg|miniatura|220x220px|Vìlla Særa de Chéumago]] A Ponçéivia, in quànte coscì vixìnn-a a-a çitæ, a l'é stæta fra e localitæ preferîe pe pasâghe a stæ da bén bén de famìgge patrìçie, che gh'à fæto costroî sontôxi palàççi de vilezatûa, de spésso inte sò tegnûe agrìcole. O svilùppo de vìlle de canpàgna, comensòu vèrso o sécolo XVI o l'à avûo o sò pónto ciù èrto tra o Seiçénto e o Sèteçénto, ma o l'é continoòu ancón inte l'Eutoçénto, gràçie a l'avertûa da ferovîa ch'a l'à ascurtîo bén bén i ténpi pe arivâ da Zêna in scê colìnn-e da Ponçéivia. Tànte de ste vìlle chi ghe són ancón, de spésso ristruturæ dòppo êse stæte vêue pe ànni, e inte tànti câxi incorporæ into tesciûo urbâno che, con l'espàndise o gh'à levòu i sò gréndi pàrchi. Tra e tànte poêmo parlâ da: * [[Vìlla Duràsso Bonbrìn]] a Cornigén, vixìn a-a fôxe do Ponçéivia, in sciâ rîva drîta. Into sécolo XX a l'é stæta incorporâ inte aciaierîe de l'Italsider e coscì a l'à pèrso o grànde giardìn ch'o l'arivâva scinn-a-o mâ. Dòppo che l'aciaierîa a l'é stæta serâ a l'é stæta, insémme a tùtta l'àrea, bonificâ e riqualificâ. * [[Vìlla Catànio Deciànn-e]], dîta "de l'Órmo", inta zöna industriâle de [[Cànpi (Zêna)|Cànpi]] (Cornigén), dâ-arénte a l'[[Abaçîa de Sàn Nicolò do Boschétto|Abaçîa do Boschétto]]. Za de proprietæ di [[Grìmàldi (famìggia)|Grìmàldi]], ch'àn tiòu sciù l'Abaçîa, into sécolo XVII a l'é diventâ de proprietâ da [[Catànio (famìggia)|famìggia Catànio]]. Da-o [[1978]] a l'é de l'[[Ansâdo]], che dòppo avéila ristruturâ a l'à destinâ cómme sêde da [[Fondaçión Ansâdo]], ch'a l'arechéugge papê, fotografîe e pelìcole d'época che ne vêgnan da âtre stòriche dìtte zenéixi. * [[Vìlla Prævexìn (Ròieu)|Vìlla Prævexìn]] a Ròieu, a s'avànsa in sciâ ciàssa co-o mæximo nómme. Tiâ sciù into Sèteçénto, ancheu a l'é do tùtto abandonâ dòppo êse stæta pe bén bén de ténpo scàgno di ofìççi comunâli. A vìlla a l'é stæta asæ danezâ da-i pónti feroviàrri fæti into Nêuveçénto e a l'à pèrso o grànde pàrco ch'a l'àiva tùtto in gîo<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Touring Club Italiano|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.it/books?id=4-BnzgEACAAJ|ànno=2021|léngoa=IT|ISBN=88-36-57738-5}}</ref>. * [[Castéllo Foltzer]]. Tiòu sciù into Sèteçénto, dâ-arénte a-o Riâ Torbélla a Ròieu, o l'êa 'na sâla da bàllo e da zêugo pe-i rìcchi scignôri zenéixi. In òrìgine a l'àiva in grànde giardìn ch'o l'arivâva scìnn-a-o Ponçéivia. Falîo o "Casìnò Cavaliêri" (ciamòu coscì da-o nómme do scìndico de Ròieu ch'ò l'àiva acatòu e ristruturòu), o l'é stæto acatòu da-a famìggia di Foltzer, d'òrìgine tedésca, proprietâia de 'na dìtta ch'a rafinâva l'êuio. Da-o [[1932]] o l'é stæto "Câza do Fàscio" e into dòppogoæra sêde do P.C.I. Acatòu da-o Comùn de Zêna into [[1995]], ancheu o l'é sêde da Bibliotêca Cìvica Çervétto. * [[Vìlla Ghèrsci-Carêga]] (sécolo XVII), a l'é a-o prìnçìpio de Bösanæo vegnìndo da Ròieu. Into "Gîo do vénto" cómme ghe dîxan chi. O pitô fiamìngo [[Antoon van Dick]], quand'o l'é vegnûo a Zêna (1624-1627) o gh'é stæto òspitòu. Ancheu a l'é sêde do Municìpio V-Ponçéivia * [[Vìlla Clorìnda]], in sciâ colìnn-a de [[Mùrta]], da famìggia Bonaröta, Döia e Còsta. Inte l'òcupaçión aostrìàca (Arvî- Lùggio [[1747]]), chi gh'êa o sò Stâto Magiô de l'armâ aostrìaca. Ancheu a l'é 'n condomìnio. * [[Vìlla Cangiâxo]] (sécolo XVIII), a Cremén (fraçión de Bösanæo), a l'é stæta câza de canpàgna do [[Giambatista Cangiaxo|Gianbatìsta Cangiâxo]], dûxe da-o [[1771]] a-o [[1773]], che, pròpio pe poéighe andâ, o l'à fæto fâ a stràdda inta canâ da Ponçéivia. Ancheu a l'é 'n condomìnio. * [[Vìlla Særa (Sant'Òrçéize)|Vìlla Særa]], inta fraçión de Chéumago (Sant'Òrçéize), pöco lontàn da-o Sécca, a l'é tra e ciù frequentæ, perché sêde de vàrie manifestaçioìn; i cazaménti chi-â conpónn-an són o rizultâto da trasformaçión da Vìlla Særa-Pinélli, a-a quæ gh'é stæto azónto a palaçìnn-a neogòtico fæta tiâ sciù da-o marchéize Órso Særa. A vìlla a l'é circondâ da 'n grànde [[Giardìn a l'ingléize|pàrco a l'ingléize]], fæto inta meitæ do sécolo XIX. Dòppo êse stæta abandonâ pe bén bén de ànni, inta segónda meitæ do Nêuveçénto, dòppo i travàggi de restàoro duæ quæxi dêx'ànni, o pàrco o l'é tórna stæto avèrto a-o pùblico into [[1996|1992]]. * [[Palàçio Bàlbi (Campomón)|Palàçio Bàlbi]]. Tiòu sciù a-a fìn do sécolo XVI ancheu o l'é sêde do Municìpio de Campomón e de doî muzêi. 'Na làpide, atacâ in sciâ faciâta, a l'aregòrda che gh'é stæto òspitòu o [[Pàppa Pîo VII]] a-i 18 de màzzo do [[1815]] into sò viâgio da Rómma a Torìn (in sciâ làpide gh'é scrîto "... into sò viâgio trionfâle..." ma, pe dîla tùtta, o scapâva da Rómma pe no êse fæto prexonê da-i Aostrìachi)<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Peirano|tìtolo=Guida ai colori della Valpolcevera|ànno=2008|editô=De Ferrari|çitæ=Zêna|léngoa=IT|ISBN=978-88-71-72887-2}}</ref>. <gallery widths="130"> Immaggine:Genova-Cornigliano-DSCF7811.JPG|A Vìlla Duràsso Bonbrìn, a Cornigén Immaggine:Genova Fegino villa Cattaneo.jpg|A Vìlla Catànio Deciànn-e, dîta "de l'Órmo", a Cànpi de Cornigén Immaggine:Genova Rivarolo Villa Pallavicini.jpg|Vìlla Prævexìn, a Ròieu Immaggine:Genova Bolzaneto Villa Carrega.jpg|Vìlla Ghèrsci-Carêga, a Bösanæo Immaggine:Genova Bolzaneto Villa Clorinda.jpg|A Vìlla Clorìnda, in sciâ colìnn-a de Mùrta Immaggine:Genova Bolzaneto Villa Cambiaso.jpg|A Vìlla Cangiâxo, a Cremén Immaggine:Campomorone - palazzo Balbi (municipio) - 01.jpg|O Palàçio Bàlbi de Campomón </gallery> === Architetûe religiôze === ==== Santoâi ==== * [[Santoâio de Nòstra Scignôa da Goàrdia|Santoâio da Madònna da Goàrdia]]. O l'é into comùn de Çiânexi, in çìmma a-o [[Mónte Fighéugna]], a 804 mêtri d'artéssa e o l'é a mêta turìstica ciù conosciûa inta Ponçèiva, frequentâ no sólo pe divoçión da 'n [[turìsmo religiôzo]], ma da sénplici turìsti ascì, pò-u bèllo panoràmma che se peu védde da-o ciasâ da gêxa. O santoâio o l'é stæto tiòu sciù dòppo l'apariçión da Madònna, a-i 29 d'Agósto do 1490, a-o contadìn Benéito Parêto, ch'a gh'à domandòu de fâ costroî 'na capélla in sciô mónte<ref>Pe aprofondî o ligàmme tra Zêna e a Madònna védde [[Zena çitæ da Madonna|'sta pàgina chi]] ascì.</ref>. O prìmmo santoâio, tiòu sciù, into [[1538|1530]], o l'é stæto sostituîo inte l'Eutoçénto da l'atoâle cazamènto, inaoguròu into 1890. Inte sò vìxite a-a çitæ de Zêna són montæ a-o santoâio i pàppi [[Gioâne Pòulo II]] (a-i 22 de Seténbre do [[1985]]) e [[Benéito XVI]] (a-i 18 de Màzzo do [[2008]]). * [[Santoâio de Nòstra Scignôa da Vitöia (Mignànego)|Santoâio de Nòstra Scignôa da Vitöia]]. O l'é into comùn de Mignànego, in sciô Pàsso do Pertûzo, a 650 mêtri d'artéssa. O l'é stæto tiòu sciù, pe ringraçiâ a [[Madònna]] pe l'agiùtto dæto, in sciô pòsto dónde a-i 10 de Màzzo do [[1625]] pöchi sordàtti da [[Repùbrica de Zena|Repùblica de Zêna]], co-a-o fiànco i volontâi da Ponçéivia, àn scorîo l'ezèrcito do Dùcca [[Càrlo Manoælo I de Savöia]] che, dòppo sta batòsta, o l'à dovûo renonçiâ a-e sò intençioìn de conquistâ Zêna. Da-o ciasâ gh'é 'na grànde vìsta in sciâ Ponçéivia, da-o [[Pàsso di Zôvi]] scìnn-a-o mâ. Distrûto inta [[Goæra de sucescion aostriaca|Goæra de sucesción aostrìaca]], tra o [[1746]] e o [[1747]], o santoâio o l'é stæto tórna costroîo into [[1751]]. * [[Santoâio de Nòstra Scignôa Incoronâ|Santoâio de N.S. Incoronâ]]. A gêxa de Sànta Màia e Sàn Michê Arcàngiòu, ciù conosciûa cómme Santoâio de [[Cônâ (Zêna)|Cônâ]] a l'é in sciâ colìnn-a co-o mæximo nómme, into quartê de Cornigén. A gêxa picìnn-a dedicâ a Sàn Michê, chi-â tradiçión a veu ch'a ségge do sécolo VIII, a l'é diventâ Santoâio mariâno quànde 'na stàtoa de lêgno da Madònna co-o Banbìn, trovâ in sciâ mænn-a de [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]] dòppo 'n naofràggio, segóndo a lezénda a l'é stæta portâ in mòddo miâcôzo inta gêxa. Refæta a-a fìn do sécolo XV, ciù vòtte rimanezâ, a l'é stæta quæxi do tùtto caciâ zu da-i bonbardaménti da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segónda Goæra Mondiâle]] e refæta inti ànni çinquànta. Into santoâio gh'é dôe stàtoe de légno, dîte [[Paciugo e Paciuga|o Paciûgo e a Paciûga]], 'na cóbia de spozoéi in costùmmi zenéixi do Sèteçénto, a-i quæ l'é ligòu 'na lezénda popolâre do sécolo XI. * [[Santoâio de Nòstra Scignôa do Gàrbo]]. A gêxa da Madònna do Gàrbo inta Ponçéivia, ancheu paròchia da fraçión do Gàrbo into quartê de Ròieu, o l'é o ciù antîgo santoâio da Ponçéivia e a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta inte 'n papê do [[1365]]. A l'é stæta costroîa inti prìmmi ànni do sécolo XIV dòppo ch'àn trovòu inte 'n "gàrbo" de 'n èrbo de castàgne 'n'inmàgine da Madònna scolpîa in sce 'n tòcco de légno. A gêxa, refæta into [[1631]] e ristruturâ do tùtto into [[1881]], a l'é stæta fæta paròchia into [[1931]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.chiesadigenova.it/s-maria-del-garbo/|tìtolo=S. Maria del Garbo - Chiesa di Genova|léngoa=IT|vìxita=2022-02-01}}</ref>. * [[Santoâio de Sàn Ròcco (Særa)|Santoâio de Sàn Ròcco]]. Probabilménte do sécolo XVI, o l'é a Pedemónte, fraçión capolêugo do comùn de Særa, dónde se unìscian o riâ Pernècco e o torénte Sécca, into pòsto dónde, segónda a tradiçión, inte un di sò viâgi, Sàn Ròcco a s'êa fermòu pe pregâ. <gallery widths="200" heights="200"> Immaggine:Nostra Signora della Guardia Ceranesi 05.JPG|O Santoâio da Madònna da Goàrdia, a Çiânexi Immaggine:Mignanego-santuario ns della vittoria-complesso.jpg|Santoâio de Nòstra Scignôa da Vitöia a Mignànego Immaggine:Santuario di Nostra Signora Incoronata 01.jpg|O Santoâio de N.S. Incoronâ, a Cônâ Immaggine:Genova Rivarolo Chiesa Garbo.jpg|Santoâio de Nòstra Scignôa do Gàrbo, a Ròieu Immaggine:Serra Riccò - località Pedemonte - chiesa di San Rocco - 01.jpg|Santoâio de Sàn Ròcco a Pedemónte, Særa </gallery> ==== Convénti ==== * [[Gêxa de Sàn Bertomê da Certôza|Convénto de Sàn Bertomê da Certôza]] ò convénto [[Órdine certozìn|certozìn]], ch'o da o nómme a-o quartê de [[Certôza (Zêna)|Certôza]] (Ròieu), o l'é stæto fondòu a-a fìn do sécolo XIII da Bertomê (Bardolìn) Denéigro: a gêxa dâ-arénte in sò önô a l'é stæta dedicâ a-o Bertomê apòstolo. O convénto picìn o l'é stæto ingrandîo into Çinqueçénto, co-e palànche de famìgge Denéigro, Döia e Spìnoa. Into [[1801]], abandonòu da-i certozìn pe-e lézze de sospresción di órdini religiôxi, a gêxa a l'é pasâ a-o clêro secolâ e a l'é diventâ paròchia. Gh'é conservòu dötræ òpere d'àrte, tra e quæ 'n'Incoronaçió de spìnn-e, da pöco atriboîa a-o [[Caravaggio|Caravàggio]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.stoarte.unige.it/gewiki/index.php/San_Bartolomeo_della_Certosa|tìtolo=San Bartolomeo della Certosa|léngoa=IT|vìxita=2022-02-01}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.chiesadigenova.it/?s=San+Bartolomeo+della+Certosa|tìtolo=San Bartolomeo della Certosa - Chiesa di Genova|léngoa=IT|vìxita=2022-02-01}}</ref>. * [[Abaçîa de Sàn Nicolò do Boschétto]]. A s'avànsa in sce Córso Perón, in sciâ zìnn-a de l'àrea industriâle de [[Cànpi (Zêna)|Cànpi]] (Cornigén). Chi, in sce quélla che probabilménte a l'êa l'antîga [[Stràdda Aorélia]], into [[1311]] o patrìçio zenéize Magnón Grimàldi o l'à fæto tiâ sciù 'na capélla che 'n sécolo dòppo a famìggia Grimàldi a l'à regalòu a-i fràtti [[Òrdine de Sàn Benéito|Benedetìn]] (ò Beneitìn), finançiàndo a costruçión do covénto. Inta gêxa gh'é e tónbe di [[Grimàldi (famìggia)|Grimàldi]] e de âtre famìgge patrìçie zenéixi. O convénto o l'é stæto abandonòu da-i fràtti a-o prinçìpio do sécolo XIX, a caxón de lézze ch'abolîvan i órdini religiôxi, e o l'é diventòu proprietæ privâ da famìggia Deciànn-e. I fràtti ghe són tornæ into [[1912]] e ghe són restæ scinn-a-o [[1958]], quànde o convénto o l'é stæto dæto a l'[[Òpera Dòn Òrión]]. * [[Gêxa de Sàn Françésco a-a Ciapétta]], a Bösanæo. Dîta coscì perché costroîa in sce 'n izoöto (apónto a "ciapétta") into mêzo do [[Torénte Ponçéivia|Ponçéivia]]; co-a costruçión da [[Ferovîa Turìn-Zêna|ferovîa Zêna-Torìn]], e o spostaménto da cùrva do Ponçèivia a l'é finîa in sciâ rîva mancìnn-a do torénte. A l'é stæta tiâ sciù con dâ-arénte o convénto, gràçie a 'na donaçión di nòbili [[Lercæ (famìggia)|Lercæ]] e dotùtto refæta inta segónda meitæ do Seiçénto, co-a costruçión do ciòstro e a trasformaçión drénto in stîle baròcco. Abandonòu o convénto da-i fràtti françeschén into [[1798]] a caxón de lézze ch'abolîvan i órdini religiôxi, a gêxa a l'é stæta dæta a-o clêro diocezàn scinn-a-o [[1896]], quànde ghe són tornæ i fràtti fraçeschén. Into [[1961]] a gêxa a l'é diventâ [[paròchia]]. * [[Gêxa de Sàn Tögno da Pàdova (Zêna)|Convénto di Capuçìn]]. O l'é pròpio into mêzo do bórgo de Pontedêximo e o l'é stæto fondòu into [[1640]]. Pe bén dôe vòtte o l'é stæto abandonòu da-i fràtti a caxón de lézze ch'abolîvan i órdini religiôxi: 'na prìmma vòtta into [[1810]], ghe són tornæ into [[1814]] e tórna into [[1866]] quànde o convénto o l'é stæto mìsso a-a caæga e acatòu da 'n benefatô, ch'o l'à tórna dæto a-i [[Òrdine di fràtti minoî capuçìn|Capuçìn]], che ghe són ancón òua. <gallery widths="230" heights="200"> Immaggine:Genova Rivarolo complesso San Bartolomeo Certosa.jpg|O convénto de Sàn Bertomê da Certôza Immaggine:Genova Badia Boschetto 01.jpg|L'abaçîa de Sàn Nicolò do Boschétto, a Cornigén Immaggine:Bolzaneto-San Francesco alla Chiappetta.jpg|Gêxa de Sàn Françésco a-a Ciapétta a Bösanæo </gallery> ==== Gêxe ==== Tànte e antîghe són e [[Gexa (architettua)|gêxe]] catòliche inta Ponçéivia. Bèn bén de quéste se dîxe che són stæte tiæ sciù inti prìmmi sécoli do [[Crestianêximo]], ma pi-â ciù pàrte no gh'é de notìçie documentæ prìmma do 1143, quànde són stæte mensonæ, insémme a tànte âtre gêxe zenéixi, into "Regìstro de Décime" vosciûo da l'arçivéscovo de Zêna o [[Scîro II]]. Quæxi tùtte són stæte fæte e refæte inti sécoli, e ancheu se prezéntan generalménte into stîle baròcco pe-i travàggi che gh'àn fæto into Seiçénto. Chi gh'é a lìsta de quélle ciù inportànti pe raxoìn stòriche ò artìstiche. Óltre quéste ghe n'é tànte âtre, tiæ sciù inte l'Eutoçénto e o Nêuveçénto pe fâ frónte a l'aoménto da popolaçión. ;Róieu [[Immaggine:Genova Rivarolo chiesa Assunta.jpg|miniatura|250x250px|Sànta Màia Asónta, Róieu]] * [[Gêxa de Sànta Màia Asónta (Zêna, Róieu)|Gêxa de Sànta Màia Asónta]]. Mensonâ inte 'n papê do [[1012]], a l'é stæta 'n'inportànte céive da bàssa Ponçéivia. Refæta ciù vòtte a l'é stæta do tùtto ricostroîa tra o [[1643]] e o [[1646]]. * [[Gêxa de Sànta Catænn-a a Begæ]]. Mensonâ pi-â prìmma vòtta inte 'n papê do [[1514]]; refæta e diventâ paròchia into sécolo XVII, a l'à patîo gròsci dànni inte goære do [[1747]] e do [[1800]] e a l'é stæta ricostruîa into sécolo XIX. * [[Gêxa de Sant'Anbrêuxo de Fegìn]]. Mensonâ inte 'n papê do [[1122]], refæta into sécolo XVII e do tùtto ristruturâ into [[1871]], quànde àn tiòu sciù a gròssa cópola ascì. * [[Gêxa de Sant'Ànna de Téggia]]. Costroîa into [[1834]] dónde prìmma gh'êa 'na capélla do Seiçénto e diventâ paròchia into [[1884]]. ;Bösanæo [[Immaggine:Genova Cremeno-chiesa san Pietro.jpg|miniatura|249x249px|Sàn Pê, Cremén (Bösanæo)]] * [[Gêxa de Nòstra Scignôa da Néive (Zêna)|Gêxa de Nòstra Scignôa da Néive]]. A l'é into céntro do quartê (into Prión). O prìmmo cazaménto o l'êa do sécolo XIV e a l'é stæta refæta ciù vòtte. Into [[1856]] gh'é stæto trasferîo o tìtolo parochiâle da Sàn Felîçe de Braxî. Inti anni çìnquànta do Nêuveçénto a l'é stæta refæta inte 'n âtro pòsto, no goæi distànte da-a prìmma, ma ciù dâ-arénte a-o modèrno céntro do quartê. * [[Gêxa de Sàn Martìn de Mùrta]]. A gh'êa za into [[1143]]; a l'é stæta fæta paròchia into [[1201]]; refæta do tùtto into sécolo XVIII. * [[Gêxa de Sàn Pê Apòstolo de Cremén]]. Mensonâ pi-â prìmma vòtta into [[1254]], a l'é stæta refæta e a l'é diventâ paròchia into [[1642]]. * [[Gêxa de Sant'Andrîa Apòstolo de Méurgo]]. Mensonâ a prìmma vòtta into "Regìstro Arçivescovîle" do [[1143]], into ténpo a l'é stæta refæta træ vòtte; quélla d'ancheu a l'é do [[1659]]. * [[Gêxa de Sàn Stêva a Zeminiàn]]. Tiâ sciù into sécolo X cómme sepùrto da famìggia [[Fregôzo (famìggia)|Canpofregôzo]], a l'é diventâ paròchia into sécolo XVI; rifæta vèrso o [[1760]] e ingrandîa tra a fìn de l'Eutoçénto e o [[1904]]. * [[Gêxa de Nòstra Scignôa do Bón Conséggio (Zêna)|Gêxa de Nòstra Scignôa do Bón Conséggio]], inta localitæ de [[Braxî (Zêna)|Braxî]]. Segóndo a tradiçión a l'é do sécolo VI. 'Na vòtta a l'êa 'na paròchia dedicâ a Sàn Felîçe Pàppa. Da-o [[1856]], dòppo chò-u tìtolo o l'é pasòu a-a gêxa de N.S. da Néive, a l'é dedicâ a-a Nòstro Segnô do bón Consèggio. A l'é stæta do tùtto refæta inti ànni vìnti do Nêuveçénto<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Maurizio Lamponi|tìtolo=Bolzaneto, ieri, oggi e…|ànno=2008|editô=Riccardo Rossi Editore|çitæ=Zêna|léngoa=IT}}</ref>. ;Pontedêximo [[Immaggine:Pontedecimo-chiesa di san giacomo.jpg|miniatura|250x250px|Sàn Giàcomo Magiô, Pontedêximo]] * [[Gêxa de Sàn Giàcomo Magiô (Zêna)|Gêxa de Sàn Giàcomo Magiô]]. Costroîa into sécolo XII, a l'é stæta ristruturâ da-o [[1750]] a-o [[1755]] e o stîle baròcco o l'à sostitoîo o prìmmo stîle romànico. Diventâ paròchia into [[1857]], a l'é stæta refæta do tùtto fra o [[1869]] e o [[1872]]. * [[Gêxa de Sant'Antonìn Màrtire (Zêna)|Gêxa de Sant'Antonìn Màrtire a Çexìn]]. Dedicâ a Sant'Antonìn de Piaxénsa, a l'é mensonâ into "Regìstro Arçivescovîle" do [[1143]], ma a l'é de 'n'època prìmma. L'àn refæta do tùtto inta meitæ do Seiçénto, in stîle Barochétto zenéize. * [[Gêxa di Sànti Chîgo e Giulìtta (Zêna)|Gêxa di Sànti Chîgo e Giulìtta]]. Se pénsa che 'na capélla, dedicâ a-i Sànti Chîgo e Giulìtta, a ghe fîse za inte l'ànno mìlle, ma a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta into [[1143]] in sciô "Regìstro Arçivescovîle", cómme Capélla sott'a-a céive de [[Sàn Çepriàn (Særa)|Sàn Çepriàn]]. Refæta into sécolo XVII e ancón inta meitæ do sécolo XIX. * [[Gêxa de Sàn Giâxo (Zêna)|Gêxa de Sàn Giâxo]]. Tiâ sciù dónde gh'êa 'na fortéssa, lê ascì a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta into [[1143]] in sciô "Regìstro Arçivescovîle" cómme capélla dipendénte da-a céive de Sàn Çepriàn; a l'é diventâ paròchia aotònoma into Duxénto. ;Canpomón [[Immaggine:Isoverde-IMG 1157.JPG|miniatura|250x250px|Sant'Andrîa, Îzovèrde (Canpomón)]] * [[Gêxa de Sàn Benàrdo (Canpomón)|Gêxa de Sàn Benàrdo]]. A l'é in sciâ ciàssa prinçipâ do capolêugo e a l'é ascì sêde do vicariâto de Canpomón de l'[[arcidiòcexi de Zêna]]. A prìmma gêxa a l'é do sécolo XVI in sciô mæximo pòsto dónde gh'êa 'na capèlla dedicâ a-a Sànta Catænn-a de Lisciàndria e mensonâ inte 'n papê do [[1490]]. Fæta paròchia into [[1832]], a l'é stæta refæta do tùtto tra o [[1887]] e o [[1893]]. * [[Gêxa de Sàn Bertomê (Canpomón)|Gêxa de Sàn Bertomê]], inta fraçión de [[Cravàsco]]. Se pàrla de sta gêxa chi inte 'n papê do [[1631]]; a l'é stæta ingrandîa e restaorâ inti sécoli XVIII e XIX e a l'é diventâ paròchia into [[1890]]. * [[Gêxa de Sàn Michê Arcàngiou (Canpomón)|Gêxa de Sàn Michê Arcàngiou]] inta fraçión de [[Galanæo]]. A sò existénsa a l'é testimoniâ da di papê stòrichi di prìmmi ànni do sécolo XIII; ciù vòtte restaorâ e ingrandîa tra i sécoli XVII e XIX. * [[Gêxa de Sant'Andrîa (Canpomón)|Gêxa de Sant'Andrîa]] inta fraçión de [[Îzovèrde]]. Mensonâ in sce 'n àtto notarîle do [[1197]], a l'é diventâ paròchia into sécolo XVI. A l'é stæta refæta into [[1609]] e ancón inta meitæ do sécoloXVIII. * [[Gêxa de Sàn Scî (Canpomón)|Gêxa de Sàn Scî]] inta fraçión de [[Langàsco]]. A gêxa a l'é mensonâ inte 'n papê do [[1003]]; distrûta do tùtto pe càoze sconosciûe, a l'é tórna stæta tiâ sciù into sécolo XVI. Paròchia da-o [[1898]], a l'é stæta restaorâ e decorâ into [[1934]]. * [[Gêxa de Sàn Stêva (Canpomón)|Gêxa de Sàn Stêva]] inta fraçión de [[Sàn Stêva de Làrvego]], antîga sêde do comùn. A l'é unn-a de céive ciù antîghe da zöna, mensonâ inte 'n papê do [[1004]]; do tùtto refæta into [[1771]], dòppo i grâvi dànni patîi inta goæra do [[1747]]. * [[Gêxa de l'Ascensión de Nòstro Segnô (Canpomón)|Gêxa de l'Ascensión de Nòstro Segnô]] inta fraçión de [[Prælêzêa]]. A gêxa a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta inti papê scrîti inta vìxita de monscignór Françésco Bòsci into [[1582]]. Ingrandîa into [[1609]] (inte quélla òcaxón a l'é stæta decorâ con màrmi vèrdi de câve do pòsto) e tórna into [[1878]]. A l'é diventâ paròchia into [[1896]]. ;Çiânexi [[Immaggine:Ceranesi-chiesa santa maria assunta-facciata.jpg|miniatura|250x250px|Sànta Màia Asónta, Çiânexi]] * [[Gêxa de Sànta Màia Asónta (Çiânexi)|Gêxa de Sànta Màia Asónta]]. A prìmma notìçia stòrica da gêxa a l'é 'na làpide mìssa fêua da mæxima, ch'a l'aregòrda i travàggi pe refâla into [[1209]]: gh'é da pensâ, dónca, ch'a l'é stæta tiâ sciù prìmma de quélla dæta. A gêxa d'ancheu o l'é o rizultâto di restàori do [[1580]], quànde o portón o l'é stæto spostòu dónde gh'êa l'àbside, inversàndo coscì a strutûa. * [[Gêxa de Sàn Bertomê (Çiânexi)|Gêxa de Sàn Bertomê]], inta fraçión de [[Sàn Martìn de Pâvànego]]. Mensonâ pi-â prìmma vòtta into [[1088]], a l'é stæta refæta into sécolo XVI, restaorâ into 1743 e ancón che l'é pöco, inti ànni òtànta do Nêuveçénto. * [[Gêxa de Sàn Loénso (Çiânexi)|Gêxa de Sàn Loénso]] inta fraçión de [[Tórbi]]. L'atoâle cazaménto o l'é stæto tiòu sciù inti prìmmi ànni do sècolo XVII, ma dötréi papê ne testimònian l'existénsa za da-o [[1311]]. A l'é stæta restaorâ into sécolo XIX pe reparâ i dànni fæti da 'n trón. ;Mignànego [[Immaggine:S Ambrogio Mignanego.jpg|miniatura|250x250px|Sant'Anbrêuxo, Mignànego]] * [[Gêxa de Sant'Anbrêuxo (Mignànego)|Gêxa de Sant'Anbrêuxo]] into capolêugo (localitæ ''Vetrerie''). Mensonâ inte 'n papê do [[1210]], a l'é stæta ingrandîa into sécolo XVI (into XVII segóndo âtri papê) e refæta do tùtto into [[1886]]. O canpanìn l'àn tiòu sciù into sécolo XV dónde gh'êa 'na tôre pe diféiza medievâle. * [[Gêxa de Sàn Frutôzo (Mignànego)|Gêxa de Sàn Frutôzo]] inta fraçión [[Fumêri]] (ò Fumæri). Mensonâ pi-â prìmma vòtta into [[1222]], a l'é stæta do tùtto refæta vèrso a meitæ do sécolo XVIII e a l'à avûo bén bén di restàori into sécolo XIX. * [[Gêxa de l'Ascensión de Nòstro Segnô Gêxo Crìsto (Mignànego)|Gêxa de l'Ascensión de Nòstro Segnô Gêxo Crìsto]] inta fraçión [[Zôvi (Mignànego)|Zôvi]]. A l'é stæta tiâ sciù into [[1637]] e diventâ paròchia l'ànno dòppo. Do tùtto refæta into [[1736]] a l'é stæta danezâ e sachezâ inta goæra do [[1747]]; a l'é stæta ingrandîa e ristruturâ into sécolo XIX. * [[Gêxa de Sant'Andrîa (Mignànego)|Gêxa de Sant'Andrîa]] inta fraçión de [[Montànexi]]. A l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta inte di papê do [[1270]]. O teritöio da paròchia o l'inclùdde o Santoâio da Vitöia. A l'é diventâ paròchia into [[1593]]. * [[Gêxa de Sànta Màia Asónta (Mignànego)|Gêxa de Sànta Màia Asónta]] inta fraçión de [[Pavéi]]. Mensonâ in sce di papê do [[1203]] e do [[1232]], a l'é diventâ paròchia into sécolo XVI; danezâ in mòddo grâve inta [[Goæra de sucescion aostriaca|goæra do 1747]], dòppo a l'é bruxâ ascì e a l'é stæta serâ a-o cùlto, e a paròchia a l'é stæta trasferîa da-o [[1776]] inte l'ötöio dâ-arémte. A gêxa a l'é stæta tórna costroîa into [[1873]]. ;Sant'Òrçéize [[Immaggine:Chiesa S Olcese.jpg|miniatura|250x250px|Sant'Òrçéize, gêxa de Sant'Òrçéize]] * [[Gêxa de Sant'Òrçéize]] inta fraçión co-o mæximo nómme, ch'a da o nómme a-o comùn ascì. Tiâ sciù, segóndo a tradiçión, into sécolo V da-o Sànto mæximo, do quæ a consèrva o cadàvere, a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta into "Regìstro de décime" do [[1143]]. Distrûta into [[1367]] inte lòtte fra e façioìn che insangoinâvan Zêna into sécolo XIV, a l'é stæta tórna tiâ sciù into [[1387]] e ancón into [[1635]]. Inta [[Goæra de sucescion aostriaca|goæra do 1747]] a l'à patîo grâvi dànni e sachézzi. Âtri restàori són stæti fæti inti ànni trénta do Nêuveçénto, quànde àn costroîo ascì o nêuvo canpanìn. * [[Gêxa de Sànta Margàita (Sant'Òrçéize)|Gêxa de Sànta Margàita]] inta fraçión de [[Cazanêuva (Sant'Òrçéize)|Cazanêuva]]. Se crédde chi-â gêxa a l'é do [[1100]], ma a prìmma vòtta ch'a l'é mensonâ de segûo l'é into [[1212]]. Into sécolo XIII a l'é stæta fæta paròchia. Travàggi pe ingrandîla e restaorâla ghe n'é stæto into [[1336]], tra a fìn do Seiçènto e o prinçìpio do Sèteçénto e ancón vèrso a fìn de l'Eutoçénto. Pe córpa de l'aluvión do [[1970]] a l'é stæta serâ e fra o [[1975]] e o [[1980]] gh'é stæto fæto di travàggi de consolidaçión. * [[Gêxa de Sànta Màia Asónta (Sant'Òrçéize)|Gêxa de Sànta Màia Asónta]] inta fraçión de [[Chéumago]]. Costroîa, segóndo a tradiçión, da Sàn Clâro into sécolo V, ma a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta inte 'n papê do [[1191]]. Ingrandîa e restaorâ a-o prinçìpio do sècolo XVII, a l'é diventâ paròchia into [[1639]]. * [[Gêxa de Sàn Martìn (Sant'Òrçéize)|Gêxa de Sàn Martìn]] inta fraçión de [[Manesén]]. Mensonâ inte 'n àtto notarîle do [[1188]], a fa pàrte da comunitæ de Sant'Òrçéize; a l'é diventâ paròchia into [[1639]]. ;Særa [[Immaggine:Serra Riccò (GE) - frazione Valleregia - chiesa della Natività di Maria Santissima.jpg|miniatura|250x250px|Nativitæ de Màia Santìscima, Voiæ (Særa)]] * [[Gêxa da Santìscima Nonçiâ (Særa)|Gêxa da Santìscima Nonçiâ]] inta fraçión capolêugo, [[Pedemónte]]. Mensonâ pi-â prìmma vòtta inte 'n papê do [[1251]] cómme capélla dedicâ a-a Sànta Màia Manêna, a-a fìn do sécolo XVI a l'é stæta dedicâ a-a Santìscima Nonçiâ. Refæta do tùtto into [[1660]] e ancón into [[1771]] dòppo i dànni patîi inta [[Goæra de sucescion aostriaca|goæra do 1747]]. O teritöio da paròchia o l'inclùdde o [[Santoâio de Sàn Ròcco (Særa)|Santoâio de Sàn Ròcco]]. * [[Gêxa de Sàn Loénso Màrtire (Særa)|Gêxa de Sàn Loénso Màrtire]] inta fraçión de [[Oê (Særa)|Oê]]. Mensonâ into "Regìstro Arçivescovîle" do [[1143]] cómme dipendénsa da céive de Sànt'Òrçéize a l'é stæta refæta into sécolo XV ò into sécolo XVI; a l'é diventâ paròchia inta prìmma meitæ do sécolo XVII. * [[Gêxa di Sànti Cornélio e Çepriàn (Særa)|Gêxa di Sànti Cornélio e Çepriàn]] inta fraçión de [[Sàn Çeprìan (Særa)|Sàn Çeprìan]]. Segóndo a tradiçIón a l'é do sécolo IX, ma a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta into "Regìstro Arçivescovîle" do [[1143]]. Inti ànni a l'é stæta ciù vòtte restaorâ e ingrandîa (i travàggi ciù inportànti són stæti fæti into sécolo XVII). O canpanìn in stîle romànico-gòtico o l'é do sécolo XI e o l'é stæto tiòu sciù dónde gh'êa 'na tôre d'avistaménto d'época de l'èrto medioêvo. * [[Gêxa de Sànta Màia Asónta (Særa)|Gêxa de Sànta Màia Asónta]] inta fraçión de [[Særa (Særa)|Særa]], antîga sêde comunâle. A l'é mensonâ cómme céive into "Regìstro Arçivescovîle" do [[1143]], ma fòscia a l'existéiva za da quàrche sécolo. Scibén ch'a l'avésse giurisdiçIón in scê tànte âtre paròchie, a gêxa a l'êa 'n cazaménto pövou e dizadórno e sôlo into Sèteçénto, dòppo i dànni fæti da-a [[Goæra de sucescion aostriaca|goæra do 1747]], a l'é stæta refæta e abelia. Refæta do tùtto tra o [[1885]] e o [[1888]]. * [[Gêxa da Nativitæ de Màia Santìscima (Særa)|Gêxa da Nativitæ de Màia Santìscima]] inta fraçión de [[Voiæ]]. E prìmme notìçie són inte 'n documénto do [[1191]], dond'a l'é mensonâ cómme paròchia. Segóndo a tradiçión a saiæ stæta fondâ da [[Sàn Clâro]], do quæ a consèrva e relìche. A gêxa a l'é stæta refæta into sécolo XVII. * [[Gêxa de Sàn Martìn (Særa)|Gêxa de Sàn Martìn]] into bórgo de [[Magnæri]], inta fraçión de Voiæ. A l'é consciderâ unn-a de ciù antîghe gêxe da Ligùria; fòscia fondâ da Sàn Clâro a-o prinçìpio do sécolo V. Paròchia scìn da-o [[1387]], a l'é diventâ dipendénsa da paròchia de Voiæ dòppo che i sordàtti françéixi àn distrûto o bórgo into [[1507]]. * [[Capélla de Sàn Michê de Castrofìn]] into bórgo de [[Favæo]], vixìn a Sàn Çeprìàn, do sècolo VI. I prìmmi aregòrdi de sto cazaménto religiôzo són adreitûa do [[506]], dæta ch'a l'é in sce 'na tónba trovâ inte quéllo pòsto. Za paròchia da-o sécolo XIV a l'é dòppo diventâ dipendénsa da paròchia de Sàn Çeprìàn. A capélla che gh'é ancheu a l'é stæta tiâ sciù into [[1861]] in scê rovìnn-e de 'n âtro cazaménto. === Architetûe militâri === {{Véddi ascì|Miâge de Zêna}} ==== Miâge nêuve ==== A lìnia de [[Miâge de Zêna|Miâge Nêuve]] tiæ sciù into Seiçénto da-a [[Repùbrica de Zena|Repùblica de Zêna]] e ingrandîa inte l'Eutoçénto da-o Génio Militâre Sabàodo, a fa da cornîxe a-e colìnn-e in sciâ drîta da Ponçéivia. Inte miâge gh'é incorporòu dötræ fortésse. Partìndo da-o [[Fòrte Belvedêre]] se mónta sciù a-o [[Fòrte Croxétta]] ch'o l'é sórvia Certôza, vêgna dòppo o [[Fòrte Tenàggia]], e miâge de Mónte Möo, e Miâge de Granaieu co-a pòrta co-o mæximo nómme, e Miâge de Begæ, o [[Fòrte Begæ]] e o [[Fòrte Sperón]]. ==== Fòrti ==== In scê crénn-e a nòrd de Miâge, che sepâran a Ponçéivia da-a Valàdda do Bezàgno, gh'é de âtre fortificaçioìn tiæ sciù tra i sécoli XVIII e XIX cómme proteçión difensîva in ciù da çitæ de Zêna: contórnan a valàdda do Torbélla o [[Fòrte Poìn]], quéllo che rèsta do [[Fòrte Fræ Magiô]] e o [[Fòrte Fræ Minô]]. Ciù inderê, in poxiçión dominànte, o [[Fòrte Diamànte]]. I doî fòrti costroîi in sciâ çìmma do mónte dîto di "Doî Fræ", êan ciamæ, segóndo a sò poxiçión "Fræ Magiô" e "Fræ Minô". L'à fæti costroî o govèrno sabàodo inta prìmma meitæ de l'Eutoçénto, sùbito dòppo l'anesción da [[Repùbrica Lìgure|Repùblica Lìgure]] (nómme vosciûo da-o Napolión pi-â vêgia Repùblica de Zêna) a-o [[Regno de Sardegna|régno de Sardégna]]. O prìmmo, co-a fórma de 'n torión, o l'é stæto tiòu zu inti [[Anni 1930|ànni trénta do Nêuveçénto]] pe fâghe 'na postaçión antiaéria, o segóndo o l'é ancón quæxi tùtto intrêgo e o dòmina a valàdda da-o mónte Spìn (622 mêtri). O "Fòrte Diamànte", costroîo in çìmma a-o mónte co-o mæximo nómme, into teritöio de [[Sant'Orçeise|Sant'Òrçéize]], o l'é 'n pitìn ciù inderê di Doî Fræ. Tra i fòrti zenéixi o l'é un di mêgio conservæ; o l'é stæto fæto into Sèteçénto da-a Repùblica de Zêna e finîo e ingrandîo inta prìmma meitæ de l'Eutoçénto da-o govèrno sabàodo. A sti fòrti se ghe peu arivâ con di cùrti camìn escorscionìstichi (ciù ò mêno 'n ôa de camìn) da-a Ponçèivia, partìndo da [[Begæ]] ò da [[Zemignàn]], da [[Trenzàsco]] (fraçión de Sant'Òrçéize) ò da Zêna, partìndo da-o [[Rîghi]]: inte sto câxo o camìn o l'é ciù lóngo ma tùtto in ciàn a mêza còsta.<gallery widths="230" heights="200"> Immaggine:Genova Sampierdarena forte Crocetta.jpg|O "Fòrte Croxétta" Immaggine:Genova Due Fratelli.JPG|Vìsta di "Doî Fræ" Immaggine:Forte Fratello Minore Genova 18.JPG|O fòrte "Fræ Minô" Immaggine:Forte Diamante Genova 09.JPG|O "Fòrte Diamànte" </gallery> ==== Tôre de l'Eutoçénto ==== Dâ-arénte a Fregôzo (quartê de Ròieu) gh'é træ tôre de diféiza, mâi finîe, a quæ costruçión a l'é comensâ inti [[Anni 1820|ànni vìnti de l'Eutoçénto]]. Scìmili a-e [[Tôre Martéllo]] ingléixi, dovéivan servî cómme postaçioìn a-o de fêua de miâge. I travàggi són stæti fîto fermæ, perché costâvan tròppo e perché ritegnûe inùtili pò-u cangiaménto da scitoaçión polìtica e militâre<ref>A-a fìn a l'é stæta costroîa sôlo a [[Tôre de Sàn Benardìn]] e [[Tôre de Quéssi|quélla de Quéssi]], inta [[Val Besàgnu|Valàdda do Bezàgno]].</ref>. De træ tôre costroîe a-o de fêua de Miâge de Granaieu, tra i fòrti Tenàggia e Begæ, dite do Mónte Möo, de Granaieu e do Montexèllo, són stæti fæti sôlo i ciàn sott'a-a stràdda e o ciàn terén. A tôre de Mónte Möo, ch'a se védde da-a Stràdda de B.Giànco, e quélla de Granaieu, in sciâ stràdda a-i Cién de Fregôzo, lóngo a muatêa cha da-a pòrta de Granaieu a chìnn-a a-o Gàrbo, són quélle mêgio conservæ, A tôre de Montexéllo, vixìn a-e câze de Fregôzo, a l'é do tùtto ascôza da 'na spéssa vegetaçión<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Finauri|tìtolo=Forti di Genova. Storia, tecnica e architettura dei fortini difensivi|url=https://books.google.it/books?id=PRyCzQEACAAJ|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zêna|léngoa=IT|ISBN=88-64-06088-X}}</ref>.<gallery widths="230" heights="200"> Immaggine:Genova Torre Montemoro 01.jpg|A tôre de Mónte Möo Immaggine:Genova Torre Granarolo.jpg|A tôre de Granaieu Immaggine:Genova Torre Monticello.jpg|A tôre do Montexèllo </gallery> ==== Castéllo de Bösanæo ==== [[Immaggine:Genova Castello Bolzaneto.jpg|miniatura|250x250px|O Castéllo de Bösanæo]] O Castéllo de Bösanæo, in òrìgine fortificaçión militâre, o l'é pöco distànte da-o cazéllo de l'Aotostràdda de Bösanæo. Ciù vòtte distrûto, refæto e rimanezòu, o l'é diventòu a-i prìmmi do Nêuveçénto 'n'elegànte rescidénsa scignorîle, e ancheu o l'é dêuviòu cómme strutûa sanitâia. In òrìgine in poxiçión stratégica pò-u contròllo do teritöio, dónde o [[Torénte Sécca|Sécca]] o se càccia into Ponçéivia o l'é stæto tiòu sciù da-a famìggia di [[Adórno (famìggia)|Adórno]] a-o prinçìpio do sécolo XIV. Distrûto tra o [[1336]] e o [[1337]], inte lòtte fra façioìn goèlfe e ghibelìnn-e, o l'é tórna stæto costroîo da-a [[Repùbrica de Zena|Repùblica de Zêna]] into [[1380]]. Into [[1435]], inta goæra fra a Repùblica de Zêna e o [[Ducâto de Milàn|Ducàtto de Milàn]], con l'arénbo da façión ghibelìnn-a, o l'é chéito inte màn di sordàtti do [[Féipo Màia Viscónti]], che se són aréixi a-a fìn de quéllo mæximo ànno, quànde 'na ribelión popolâre a l'à scorîo i Viscónti da Zêna. Dòppo quélli fæti o fortìn o no l'é ciù stæto a-o céntro de fæti d'àrme inportànti; inta [[Goæra de sucescion aostriaca|goæra do 1746-1747]] e ancón into [[Blocco de Zena do 1800|1800]] o l'é stæto òcupòu da-i sordàtti aostrìachi, ma no se gh'à notìçia s'o l'é stæto coinvòlto in scóntri armæ<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Attilio Zuccagni-Orlandini|tìtolo=Corografia fisica, storica e statistica dell'Italia e delle sue Isole|url=https://books.google.it/books?id=Uayugm9qChwC|ànno=1836|çitæ=Firénse|léngoa=IT|volùmme=3}}</ref>. Abandonòu pe bén bén de ténpo, a-i prìmmi do Nêuveçénto o l'é stæto trasformòu in câza de canpàgna e dòppo in uspiâ, atîvo scinn-a-i [[Anni 1980|ànni òtànta do Nêuvecénto]]. Da-o [[2000]] o l'é 'na câza de ripözo pe vêgi e 'n òspìçio pe maròtti terminâli gestîo da l'Asociaçión [[Gìggi Ghiròtti]] Onlus Zêna<ref>{{Çitta web|url=https://www.gigighirotti.it/chi-siamo/|tìtolo=Gigi Ghirotti Onlus Genova - Stöia|léngoa=IT|vìxita=2022-02-01}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Valàdde da Ligùria|Ponçeivia]] a68qi41knqojjx97iuyuv2jcsannrcr 269508 269507 2026-05-06T18:31:48Z N.Longo 12052 wl 269508 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Valâ |nómme = Valàdda do Ponçéivia |inmàgine = Val Polcevera da Bocchetta.jpg |didascalîa = <div style="text-align:center;">A Ponçéivia amiâ da-o Pàsso da Bochétta</div> |stâto = {{ITA}} |var-sudivixoìn1 = Región |sudivixoìn1 = {{Scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligùria]] |var-sudivixoìn2 = Provìnsa |sudivixoìn2 = {{Scìnbolo|Provincia di Genova-Stemma.svg}} [[Çittæ metropolitann-a de Zena|Zêna]] |òrientaménto = N/S |estensción = 165 |cadénn-a = [[Appennin ligure|Apenìn Lìgure]] |córso_d'ægoa = Ponçéivia |tîpo = Valàdda a V |sìgla_màppa = IT-LIG |màppa = Valpolcevera.jpg |popolaçión = 110.000&nbsp;ca |localitæ_prinçipæ = [[A Særa]], [[Campomon|Canpomón]], [[Çiannexi|Çiânexi]], [[Mignanego|Mignànego]], [[Sant'Orçeise|Sant'Òrçéize]], [[Zena|Zêna]] |traspòrti = [[Ferovîa Turìn-Zêna|Turìn-Zêna]], [[Ferovîa socorsâle di Zôvi|Socorsâle di Zôvi]], [[Ferrovia Milan-Zena|Milàn-Zêna]], [[Ferovîa Zêna Bösanæo-Zêna Sàn Pê d'Ænn-a|Zêna Bösanæo-Zêna Sàn Pê d'Ænn-a]], Outostràdda A7 }} A '''Valàdda do Ponçéivia''' a l'é 'na valâ da [[Liguria|Ligùria]], formâ da-o torénte co-o mæximo nómme. == Òrìgine do nómme == O nómme ciù antîgo conosciûo da valàdda o l'é quéllo che gh'é in sciâ [[Töa da Ponçéivia]] (làstra de brónzo scolpîa do [[117 a.C.|117 prìmma de Crìsto]]) dond'a l'é ciamâ ''Porcobera''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Loîgi Perséuggio|Luigi Persoglio]]|tìtolo=Memorie della parrocchia di Murta in Polcevera, Genova, 1873|url=https://books.google.it/books?id=EeHAGC-DOyYC|ànno=1873|editô=Tipografia dello Stendardo Cattolico|çitæ=Zêna|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Aostìn Giustinién]]|tìtolo=Castigatissimi annali [...]|url=https://books.google.it/books?id=TL_iA0S30TQC|ànno=1537|çitæ=Zêna|léngoa=IT}}</ref> nómme fæto de dôe paròlle indoeoropêe, che pêuan voéi dî "sciùmme ch'o pòrta e [[Trûta|trûte]]"<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=G.B. Pellegrini|tìtolo=Toponomastica italiana|url=https://books.google.it/books?id=VrhgPgAACAAJ|ànno=2008|editô=Ulrico Hoepli|çitæ=Milàn|léngoa=IT|ISBN=88-20-34217-0}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=La mia gente: uomini e donne della Liguria tra storia e vita quotidiana|url=https://books.google.it/books?id=CLmmGwAACAAJ|ànno=1983|editô=[[O Sécolo]]|çitæ=Zêna|léngoa=IT}}</ref>. Da valàdda pàrla ascì [[Plìnio o Vêgio]] (into sò lìbbro ''[[Naturalis historia]]'' do [[77|77 dòppo de Crìsto]])<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=G.B. Pellegrini|tìtolo=Toponomastica italiana|url=https://books.google.it/books?id=VrhgPgAACAAJ|ànno=2008|editô=Ulrico Hoepli|çitæ=Milàn|léngoa=IT|ISBN=88-20-34217-0}}</ref> ch'o a ciàmma "''Porcifera''"; into [[Léngoa latìnn-a|latìn]] do Medioêvo se dêuvia o nómme "''Pulcifera''"; lìbbri di sécoli XVII e XVIII scrîvan "Pozzevera", "Polzevera" ò "Ponzevera". O nómme d'ancheu o l'é do sécolo XIX. Into parlâ comùn a l'é "A Ponçéivia". == Giögrafîa == {{Véddi ascì|Torénte Ponçéivia}} A Ponçèivia a se svilùppa in mòddo perpendicolâre a-a lìnia da costêa a ponénte de Zêna; a l'inclùdde i Comuìn de [[Campomon|Canpomón]], [[Çiannexi|Çiânexi]], [[Mignanego|Mignànego]], [[Sant'Orçeise|Sant'Òrçéize]] e [[A Særa|Særa]] e i quartê zenéixi (che scìnn-a-o 1926 êan comuìn aotònomi) de [[Pontedêximo]], [[Bösanæo]], [[Róieu]] e [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]] e [[Cornigén]] fra i quæ sfòccia o [[Ponçéivia]]. A càrta giogràfica o móstra a poxiçión da valàdda rigoàrdo a-a çitæ de Zêna, i céntri urbâni ciù inportànti e o camìn do torénte co-i sò [[Afloénte|afloénti]]. De sòlito se spartìsce a valàdda inte dôe pàrte: a Bàssa Ponçéivia, ch'a l'inclùdde o tòcco da Pontedêximo a-a fôxe, e Èrta Ponçéivia, ch'a l'inclùdde e valàdde di afloénti ciù inportànti. A Ponçéivia a l'é caraterizâ da 'n làrgo lètto aluvionâle (ancheu stréito fra i [[Àrgine|àrgini]] costroîi inta meitæ de l'Eutoçénto) ch'o va drîto, perpendicolâre a-a costêa, ma o s'àrve cómme 'na bandêta vèrso e vivàgne di sò afloénti in scî mónti. [[File:Monte Taccone da Bocchetta.jpg|thumb|O Mónte Tacón vìsto da-a Bochétta|250x250px|sinistra]] In sciâ crénn-a lìgure-padànn-a ch'a va fra i [[Còlla de Prâgia|Cién de Prâgia]] e a [[Còlla da Bochétta|Bochétta]], gh'é i mónti [[Mónte Lêco|Lêco]] (1071 mêtri) e [[Mónte Tacón|Tacón]], che co-i sò 1113 mêtri o l'é a çìmma ciù èrta da valàdda. A crénn-a fra a Bochétta e [[Croxétta d'Oê]] a l'inclùdde i Zôvi ([[Pàsso di Zôvi]]); i mónti chi no arîvan a-i 1000 mêtri. A levànte e a ponénte a valàdda a l'é limitâ da dôe dorsâli che da-a crénn-a de l'Apenìn vàn scinn-a-o mâ. A dorsâle a levànte, ch'a divìdde a Ponçéivia da-o céntro de [[Zena|Zêna]] e da-a [[Val Besàgnu|Valàdda do Bezàgno]], a l'é caraterizâ da-e [[Miâge de Zêna]] do Seicénto. Da [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]] se mónta a-o quartê in colìnn-a de [[Belvedêre (Zêna)|Belvedêre]], dónde gh'êa a [[Fòrte Belvedêre|Baterîa Belvedêre]], ancheu sostitoîa da-o cànpo de balón Morgâvi. Sciù pi-â colìnn-a de Belvedêre inte miâge gh'é 'na série de fòrti: un dòppo l'âtro: o [[Fòrte Croxétta]], o [[Fòrte Tenàggia]], i inponénti fòrti [[Fòrte Begæ|Begæ]] e [[Fòrte Sperón|Sperón]], tùtti colegæ da-e miâge che côran in sciâ crésta di mónti. In scê colìnn-e ciù a nòrd, fêua da-a çénta de miâge, gh'é i fòrti [[Fòrte Poìn|Poìn]], [[Fòrte Fræ Minô|Doî Fræ]] e [[Fòrte Diamànte|Diamànte]]. A dorsâle a ponénte, ch'a divìdde a Ponçèivia da-e valàdde di riæ [[Ciâvàgna]] e [[Varénn-a|Vœna]], da [[Cornigén]] a mónta in sciâ colìnn-a de [[Cônâ]], dòppo, pasòu o bàsso pàsso de [[Bòrzoi]] a va sciù lóngo i mónti Ròcca di Cröi, Tejeu, Scarpìn, o Mónte de Tórbi e a l'arîva in sciâ crénn-a de l'Apenìn a-a Còlla de Prâgia, co-o lasciâse in sciâ drîta o [[Mónte Fighéugna]], ch'o l'é tùtto inta Ponçéivia e dónde gh'é o [[Santoâio da Madònna da Goàrdia]]. == Stöia == A stöia da Ponçéivia a l'é streitaménte ligâ a quélla de [[Zena|Zêna]], perché a l'êa o naturâle retrotæra e a ciù inportànte stràdda con l'entrotæra e a [[Cianûa padann-a|Cianûa Padànn-a]]. === Da-a preistöia a l'inpêro româno === Inta Ponçéivia no gh'é stæto di ritrovaménti di ténpi ciù antîghi da [[preistöia]]. E prìmme instalaçioìn conosciûe, in bâze a quéllo che s'é trovòu, són de segûo de "l'[[etæ do færo]]", che in [[Liguria|Ligùria]] a l'é duâ scinn-a l'arîvo di Români (sécolo II prìmma de Crìsto). E costruçioìn de prìmme popolaçioìn [[Liguri Antighi|lìguri]] êan mìsse in poxiçioìn dominànti in scê còste de colìnn-e. A ciù antîga de st'instalaçioìn chi a l'é quélla de Mónte Càrlo, vixìn a Izovèrde, into comùn de [[Campomon|Canpomón]] (sécolo IV prìmma de Crìsto). Âtre instalaçioìn (sécoli III e II prìmma de Crìsto) són stæte trovæ a [[Sàn Çeprìàn (A Særa)|Sàn Çeprìàn]] e Cànpoa de Zemignàn, localitæ ch'a l'êa in sciô camìn che za prìmma ancón de Rómma o l'êa o naturâle colegaménto tra a costêa lìgure e o [[Piemonte|Piemónte]] e che dòppo o saiæ diventòu a [[Stràdda de Pòstùmia]]. Vèrso o [[200 a.C.|200 prìmma de Crìsto]] a Ligùria, e con lê a Ponçéivia ascì, a l'é stæta terén de scóntro fra i [[Popolo roman|Români]] e i [[Cartàgine|Cartaginéixi]] e a-a fìn da [[Segónda Goæra Pùnica]] ([[218 a.C.|218]]-[[201 a.C.|201 prìmma de Crìsto]]) a l'é stæta conquistâ da-i Români. Ciù o mêno inta meitæ do sécolo II prìmma de Crìsto ([[149 a.C.|149 prìmma e Crìsto]]) inta Ponçéivia l'é stæto avèrto a Stràdda de Pòstùmia che da Zêna a portâva a-o de la de l'[[Appennìn|Apenìn]] a [[Libarna|Libàrna]], vixìn a l'atoâle [[Seravalle|Særavàlle]] (Særavàlle Scréivia). Into [[1506]] vixìn a quéllo ch'ancheu o l'é o pàize de Pedemónte de [[A Særa|Særa]] pe câxo l'é stæto trovòu 'n ògètto asæ inportànte, ch'o l'à dæto asæ informaçioìn in scê génte che stâvan inta Ponçéivia inte quéllo perîodo stòrico e a-i rapòrti polìtichi e econòmichi che-e rigoardâvan. A l'êa 'n'[[Töa da Ponçéivia|inscriçión in sce 'na làstra de brónzo]] ch'a rigoardâva 'na senténsa do [[Senâto româno]] into [[117 a.C.|117 prìmma de Crìsto]] pe scistemâ 'na bæga fra e popolaçioìn lìguri di ''Genuates'' e di ''[[Viturii|Veiturii Langenses]]'' (cómme dî fra génte de Zêna e de Langàsco) che stâvan inta Ponçéivia. In época [[Impêo Roman|inperiâle]] a Ponçéiva, con Zêna e tùtta a Ligùria, a fâva pàrte da ''[[Regio IX Liguria|Regio IX - Liguria]]'', ma inte sto perîodo no l'é acapitòu nìnte de interesànte; a Zêna româna, e de consegonsa o sò teritöio, distànte da-e ciù inportànti stràdde de comunicaçión, a no l'àiva 'na grànde inportànsa econòmica e comerciâle, ànche se, pe'n çèrto ténpo, a l'à sentîo i efètti poxitîvi de l'êse sótta Rómma. Cómme inte tùtta a Ligùria, pò-u fàscino da vìtta de çitæ, i pàixi de montàgna e de mêza còsta són stæti abandonæ za a-i ténpi de l'[[Aogusto|Ougùsto]] ma se són tórna popolæ da-o sècolo III, a caxón de dificoltæ econòmiche ch'àivan colpîo l'inpêro inte quéllo sècolo. Cómme dimóstran dötréi ritrovaménti archiològichi, i nêuvi abitànti àn comensòu a coltivaçión de [[Castàgna|castàgne]] e da [[séiga]], çìbbi pövei ma adàtti a-i terén de montàgna, e stâvan inte di pàixi picìn de câze de légno mìssi inti tòcchi cién de mêza còsta, inti mæximi pòsti dónde za gh'êa stæto i sò antenæ de l'etæ do færo. === O Medioêvo === Són pöche e notìçie segûe de l'[[Èrto Medioêvo]] (da-i sécoli VI a-o IX), into quæ són vegnûi un dòppo l'âtro i [[Inpêro bizantìn|Bizantìn]] (da-o [[537]]), i [[Longobàrdi]] (da-o [[641]]) e i [[Frànchi]]. Za da-o ténpo di Longobàrdi i ciù òperôxi són stæti i fràtti da poténte [[abaçîa de Sàn Conbàn]] de [[Bòbio]] e do sò rìcco féodo reâle e inperiâle monàstico che controlâvan a Stràdda de Pòstùmia atravèrso i vàrri posediménti lìguri e piemontéixi concentræ inte l'[[abaçîa de Sàn Pê de Preçipiàn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valeria Polonio|tìtolo=Il monastero di San Colombano di Bobbio dalla fondazione all'epoca carolingia|url=https://books.google.it/books?id=hvmwbBOSEGAC|ànno=1962|editô=Palatio archiepiscopali Ianuensi|çitæ=Zêna|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eleonora Destefanis|tìtolo=Il Monastero Di Bobbio in Eta Altomedievale|url=https://books.google.it/books?id=NhtqCwAAQBAJ|ànno=2002|editô=All’Insegna del Giglio|çitæ=Firénse|léngoa=IT|ISBN=88-78-14207-7}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Carlo Cipolla|tìtolo=Codice diplomatico del monastero di S. Colombano di Bobbio fino all'anno MCCVIII|url=https://books.google.it/books?id=NPIJAAAAIAAJ|ànno=1918|editô=Tipografia del Senato|çitæ=Rómma|léngoa=IT|volùmme=vol. I-II-III}}</ref>. Dòppo o teritöio o l'é stæto spartîo in "[[Màrche (circoscriçión)|Màrche]]": a Ponçéivia a l'é stæta mìssa inta [[Màrca òberténga]] do [[Regno d'Italia (Sàcro Româno Inpêro)|Régno d'Itàlia]]. Into [[952]] l'Îdo (ò Goîdo) [[Carmandìn]], governatô do Comitâto zenéize da Màrca Òberténga, o s'é instalòu a Cremén (vixìn a l'atoâle Bösanæo) co-o tìtolo de [[Viscónte]]. Inti sécoli dòppo i sò discendénti àn avûo inportànti incàreghi into govèrno da [[Repùbrica de Zena|Repùblica de Zêna]]. Da-i Carmandìn són vegnûe âtre inportànti famìgge patrìçie zenéixi, unn-a de quéste són i [[Spìnoa]]<ref>''[...] il cui padre fu Guido [...], che signoreggiava in la valle di Pocevera, & habitava in la villa nominata Carmen, o sia Carmandino, & in questo Guido riferiscono i nobili Spinoli l'origine loro [...]''{{Çitta lìbbro|outô=[[Aostìn Giustinién]]|tìtolo=Castigatissimi annali [...]|ànno=1537|çitæ=Zêna|volùmme=Car. XXXII}}</ref>. Vèrso a fìn do sécolo X a Zêna l'é nasciûo a [[Repùbrica de Zena|Repùblica]]. L'economîa da çitæ a l'êa tùtta in scî fiorénti tràfeghi comerciâli inte tùtto o Mediterànio, dónde êan bén bén atîvi i mercànti ponçeviàschi. Inte sto perîodo chi tànte personalitæ da valàdda àn avûo incàreghi inportànti inte instituçioìn da Repùblica de Zêna (fra quésti o cronìsta [[Caffao|Càfaro do Rùstego da Caschifelón]], nasciûo inte l'Èrta Ponçéivia, o fa i nómmi de l'Amîgo Brùsco, de l'Ansâdo de Braxî e do Bonamòu de Méurgo). Into sécolo XII i Zenéixi, p'aseguâse 'n pasàggio segûo vèrso i pàssi in sce l'Apenìn e p'avardâse da-i [[Feodalêximo|scignôri feodâli]] e da-i bregànti, àn òcupòu tùtta a Ponçéivia con l'espàndise a-o de là de l'[[Appennìn|Apenìn]] scinn-a-a [[Otaggio|Ötàggio]] e [[Gâvi]]. O personàggio polìtico ciù inportànte da Ponçéivia inte sto perîodo o l'é stæto o Dûxe [[Zane da Morta|Gioâne da Mùrta]]. I céntri ciù inportànti êan ancón i pàixi vegnûi sciù lóngo e stràdde che unîvan Zêna co-a [[Cianûa padann-a|cianûa padànn-a]] lóngo e crénn-e de colìnn-e, méntre into canâ, quæxi do tùtto òcupòu da-o [[Ponçéivia]] e-espòsto a-e aluvioìn caxonæ da-e pìnn-e inprovîze do torénte, no ghe stâva quæxi nisciùn. Da-o sécolo XIII l'é comensòu, pe l'ativitæ di órdini religiôxi, 'na prìmma colonizaçión do canâ. Con l'agiùtto econòmico de rìcche famìgge patrìçie zenéixi l'é vegnûo sciù de nêuve instalaçioìn de fràtti, che quàrche vòtta gh'àivan l'[[uspiâ]] pe-i maròtti, pövei, pelegrìn e génte de pasàggio. Inte 'na dexénn-a d'ànni l'é vegnûo sciù o [[Gêxa de Sàn Françésco da Ciapétta|Convénto Françescàn da Ciapétta]] Bösanæo (famìggia di Lercæ, 1291), [[Gêxa de Sàn Bertomê a-a Certôza|quéllo Certozìn de Sàn Bertomê]] a-a [[Certôza de Ròieu]] (famìggia di Dinéigro, 1927), quéllo Benedetìn do Boschétto (famìggia di Grimàldi, 1410), a-o confìn fra Cornigén e Ròieu, e i scentæ uspiæ de Sàn Giâxo do Borghétto<ref>L'uspiâ de Sàn Giâxo o l'êa dónde d'ancheu a gh'é a gêxa do Santìscimo Nómme de Gexù do Borghétto</ref> (famìggia di Lecavéia, 1178) e de Sànta Margàita de Moigàllo (sécolo XII)<ref>''A Morigallo esisteva nel 1222 un Monastero con spedale attiguo pei pellegrini: di quell'edifizio or non resta che la Chiesuola di S. Margherita, posseduta dai Canonici di S. Maria delle Vigne. In altri tempi ivi aiutarono promiscuamente alcuni religiosi di ambo i sessi; e sembra che fossero dell'ordine degli Umiliati, poiché nei primi anni del secolo XIII, certa Agnesina, secondo l'uso di quelle suore, erane la Ministra, e nominava il rettore della Chiesa.''{{Çitta lìbbro|outô=Attilio Zuccagni-Orlandini|tìtolo=Corografia fisica, storica e statistica dell'Italia e delle sue Isole|url=https://books.google.it/books?id=KP1XAAAAcAAJ|ànno=1839|léngoa=IT|volùmme=3}}</ref><ref>A gêxa do convénto, ancón prezénte into 1839, a l'é stæta caciâ zu ascì, aprêuvo a-a realizaçión de nêuve indùstrie.</ref>. Ciù avànti a quésti se són azónti into [[1612]] o convénto françescàn de N.S, da Mizeicòrdia a Ròieu (diventòu uspiâ – ancheu dîto o "Celézia" – inte l'Eutoçénto) e into [[1640]] quéllo di Capuçìn a Pontedêximo. Da-i sécoli XIII e XIV a Zêna gh'é stæto 'n mùggio de lòtte pò-u domìnio da çitæ tra e façioìn dîte di [[Ranpìn]] (Goèlfi) e di [[Mascheræ]] (Ghibelìn). Scóntri sangoinôxi fra ste dôe façioìn són acapitæ into [[1318]] e into [[1367]], e inte sti scóntri l'é stæto deruòu i castélli de [[Pontedêximo]], [[Sant'Orçeise|Sant'Òrçéize]] e [[Bösanæo]] (quésto l'àn dòppo tórna tiòu sciù into [[1380]]). Into sècolo XVI tra e famìgge nòbili da valàdda s'é distìnta a famìggia De Ciànn-e, da quæ asæ esponénti àn avûo incàreghi inportànti into govèrno da Repùblica de Zêna. O nómme da famìggia De Ciànn-e o ne vén da-e ciànn-e da Ponçéivia. Into sécolo XV gh'é stæto 'n mùggio de ribelioìn e rivòlte fra a popolaçión da Ponçéivia. Into [[1440]], vixìn a [[Sàn Çeprìàn (A Særa)|Sàn Çepriàn]] i contadìn ponçeviàschi àn scorîo i sordàtti ghibelìn do [[Bàrnaba Adórno]]. A-i 29 d'Agósto do [[1490]] in sciô [[Mónte Fighéugna]] gh'é stæta l'apariçión da Madònna a-o contadìn Benéito Parêto. O [[santoâio]] (ch'o pigiâ o nómme de Madònna da Goàrdia) tiòu sciù in sciô mónte p'aregordâ l'avegniménto da alôa o l'é stæto 'n pónto de riferiménto pe-i fedêli da Ponçéivia, e co-o ténpo o l'é diventòu o ciù inportànte santoâio da Madònna de tùtta a Ligùria. [[File:Genova panorama Valpolcevera.jpg|thumb|center|A Ponçéivia into tòcco da [[Bösanæo]] a-a fôxe, vìsta da-o [[Santoâio da Madònna da Goàrdia]]|800x800px]] === Da-o Rinasciménto a-o Sèteçénto === Da-o sécolo XV inta valàdda s'êa fæto de lóngo ciù fòrte a prezénsa de famìgge patrìçie zenéixi, ch'àivan tiòu sciù i sò palàççi de vilezatûa in scê sò tegnûe agrìcole, che pe tànti sécoli són stæte a caraterìstica do paisàggio da valàdda e n'àn ligòu streitaménte l'economîa a quélla da vixìnn-a çitæ. O fenòmeno de vìlle de canpàgna o l'à avûo o sò pónto ciù èrto fra o Seiçénto e o Sèteçénto<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Touring Club Italiano|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.it/books?id=4-BnzgEACAAJ|ànno=2021|léngoa=IT|ISBN=88-36-57738-5}}</ref>. Da-o sécolo XVI a Ponçéivia a l'é stæta o terén de scóntro fra i difensoî de Zêna e i ezèrciti foestê invazoî. Into [[1507]] o rè de Frànsa [[Loîgi XII de Frànsa|Loîgi XII]], chinòu inta Ponçéivia co-in fòrte ezèrcito pe conquistâ tórna Zêna (de dónde i françéixi êan stæti scorîi doî ànni prìmma), o l'à pigiòu alögio inta [[Badîa de Sàn Nicolò do Boschètto|Badîa do Boschètto]], cómme cónta o [[Françésco Guicciardini|Guicciardini]] ascì inta [[Stöia d'Itàlia (Guicciardini)|Stöia d'Itàlia]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Guicciardini|tìtolo=Storia d'Italia|url=https://books.google.it/books?id=OyBIAQAAMAAJ&newbks=1&newbks_redir=0&hl=it&pg=PA459#v=onepage&q&f=false|ànno=1851|editô=Ernesto Oliva|çitæ=Milàn|léngoa=IT|p=459|volùmme=vol. VII, cap. II}}</ref>. Into [[1625]] o [[Ducâto de Savöia|Dùcca de Savöia]], o [[Càrlo Manoælo I de Savöia|Càrlo Manoælo I]], con l'agiùtto di sordàtti françéixi, o l'é vegnûo zu da [[Turin|Torìn]] pe conquistâ Zêna. A despêto da fòrte sproporçión fra e fòrse in cànpo, i sordàtti zenéixi goidæ da-o [[Stêva Spìnoa]], con l'agiùtto di volontâi ponçeviàschi, àn afrontòu l'ezèrcito piemontéize vixìn a-o [[Pàsso do Pertûzo]] e l'àn batûo. Tréi ànni dòppo, p'aregordâ l'avegnimènto, dâ-arénte a-o pòsto da batàggia l'é stæto tiòu sciù o [[Santoâio de Nòstra Scignôa da Vitöia (Mignànego)|Santoâio de Nòstra Scignôa da Vitöia]]. Into Sèteçénto a Repùblica de Zêna, aleâ da Frànsa, a s'é trovâ tiâ drénto inta [[Goæra de sucescion aostriaca|goæra de sucesción aostrìaca]]. A Ponçéivia into [[1746]] a l'é stæta òcupâ da 'n ezèrcito aostro-piemontéize, a-o comàndo do generâle [[Antoniòtto Bòtta Adórno|Bòtta-Adórno]], ch'o l'é arivòu scinn-a-a Zêna, de dónde o l'é stæto scorîo a caxón de l'insureçión popolâre di 5-10 de Dexénbre 1746, comensâ.da-a prionâ do Balìlla. A stöia a cónta che inte quélla goæra l'ezèrcito invazô acanpòu in sciô lètto sciûto do [[Torénte Ponçéivia|Ponçéivia]], tra [[Ròieu]] e [[Bösanæo]], a-i 6 de Seténbre do 1746 o l'é stæto investîo da 'n'inprovîza pìnn-a do torénte ch'a l'à destrûto l'acanpaménto e provocòu a mòrte de tànti sordàtti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il Re di Sardegna|url=https://books.google.it/books?id=oX5UAAAAYAAJ&pg=PA522#v=onepage&q&f=false|ànno=1834|editô=Forni Editore|çitæ=Bològna|léngoa=IT|p=522|volùmme=2}}</ref>. [[File:Genova Bolzaneto trincea 1747.JPG|thumb|left|I rèsti de postaçioìn difensîve da goæra do 1746-1747 in scê artûe de Bösanæo|250x250px]] A-i 11 d'Arvî do [[1747]] 'n âtro ezèrcito aostrìaco a-o comàndo do cónte de [[Schulenberg]], o l'à tórna provòu a òcupâ Zêna. I invazoî, vegnûi zu da nòrd atravèrso i pàssi de l'Apenìn, àn òcupòu tùtta a Ponçéivia ch'àn sachezòu e destrûto prìmma d'[[Ascidio de Zena (1747)|asediâ Zêna]]. Gh'é stæto di fêi conbatiménti fra i aostrìachi da 'na pàrte e i volontâi da Ponçéivia (spartîi in conpagnîe pe [[Paròchia|paròchie]]) e sordàtti da Repùblica de Zêna da l'âtra. A-i 19 de Lùggio do 1747 i aostrìachi àn lasciòu a Ponçéivia e són stæti in sciâ fìn scorîi a-o de la de l'Apenìn into Frevâ do 1748 ma àn lasciòu 'na scîa de mòrte e distruçión. Sénsa levâ nìnte a-o valô di rexisténti ponçeviàschi, i aostrìachi se són retiæ ascì pe-i altèrni fæti da goæra che òrmâi a l'êa arivâ a-a fìn sénsa vincitoî ni vìnti. Chi a pagòu de ciù inte quèllo trìste perîodo són stæti sorviatùtto i pàixi in scê colìnn-e, prìmma, into 1746, quànde i aostrìachi són arivæ, dòppo, into 1747, quànde se ne són andæti ascì. Tànte són e stöie de violénse e de distruçioìn fæte da-i sordàtti aostrìachi àvidi de botìn. De protèste da popolaçión se ne són fæti càrego i pàrechi, ch'àivan vìsto e sò gêxe despugiæ de tùtto e danezæ ascì. Dòppo che i invazoî se se són andæti, tànti pàixi, distrûti e co-a popolaçión decimâ, són stæti abandonæ (e crònache do ténpo contàn chi-â ciù pàrte da popolaçión da Ponçéivia a l'é mòrta pe-i conbatiménti, ma sorviatùtto pe-e privaçioìn patîe inte quélli terìbili méixi). A consegoénte diminuçión de nàscite a s'é fæta sentî pe tùtto o sécolo XVIII, e sôlo into sécolo dòppo gh'é stæto 'n repìggio. Into 1796 l'é arivòu in Itàlia o [[Napolion Bonaparte|Napolión]]: ancón 'na vòtta a génte da Ponçèiva, che no se fiâvan de idêe rivoluçionâie che portâvan i françèixi perché metéivan in discusción e sò sòlide tradiçioìn, a l'à provòu a rexìste, ma a no l'à posciûo fâ nìnte cóntra o potentìscimo ezèrcito do Napolión; l'é coscì finîo a stöia da Repùblia de Zêna che, ciamâ "[[Repùbrica Lìgure|Repùblica Lìgure]]" a l'é diventâ 'na colònia françéize. === L'Eutoçénto === Into [[1800]], inta goæra fra a Frànsa e e poténse eoropêe (Àostria, Inghiltæra, Rùscia e Prùscia), Zêna a l'à patîo 'n dûo [[Blocco de Zena do 1800|asèdio]] pe mâ e pe tæra da pàrte di aostrìachi e di ingléixi. A diféiza de Zêna a l'é stæta mìssa inte màn do generâle françéize [[Andrîa Masêna]] (a Zêna o ciamâvan "Amassa-Zêna") ch'o l'à rexistîo pe ciù de doî méixi, e inte sto perîodo Zêna a l'à patîo 'na terìbile carestîa, pe trategnî e fòrse aostrìache, aspêtàndo i rinfòrsci. A Ponçèivia ascì, cómme tùtti i contórni de Zêna, a l'é stæta tiâtro de fêi scóntri (ma che no àn coinvòlto a popolaçión) fra i aostrìachi e i françéixi, scìnn-a quànde o Masêna o l'à dovûo aréndise: a-i 4 de Zùgno do 1800 l'é stæto firmòu a réiza di françéixi inta capelétta da Madònna in sciô pónte de [[Cornigén]] (alôa a l'êa ciù grànde de quélla che gh'é ancheu). I aostrìachi són intræ a Zêna, ma vìnti giórni dòppo, batûi da-o Napolón a [[Batàggia de Maréngo|Maréngo]], se ne són tórna andæti e sta vòtta chi pe de lóngo. Ascì se no se pêuan paragonâ a-i patiménti da goæra do 1747, i ponçeviàschi àn patîo bén bén de dezâxi sorviatùtto pi-a mancànsa de röba da mangiâ a caxón de l'asédio anglo-aostrìaco. A Ponçéivia a l'à segoîo a sciòrte da Repùblica Lìgure che into [[1805]] a l'é stæta unîa a l'inpêro françéize e, dòppo a chéita do Napolión, dæta da-o [[Congresso de Vienna|Congrèsso de VIénna]], a-o [[Regno de Sardegna|Régno Sabàodo]] ([[1815]]) === O svilùppo industriâle === Dötræ picìnn-e ativitæ industriâli êan vegnûe sciù inta valàdda scìnn-a da-o prinçìpio do sécolo, ma l'é stæto sôlo co-a costruçión da [[Ferovîa Turìn-Zêna|ferovîa pe Torìn]] e a costruçión de àrgini do torénte, tra o [[1849]] e o [[1853]], che dötræ grénde indùstrie àn trovòu pòsto dónde prìmma gh'êa o létto do torénte, e quésto o l'à portòu 'n'aoménto de nàscite ascì: o censciménto do [[1881]] o l'à constatòu chi-â popolaçión dovûa a l'inmigraçión a l'àiva superòu quélla do pòsto inte quæxi tùtti i pàixi. A caxón do svilùppo industriâle inta segónda meitæ do sécolo se són moltiplicæ e Socjêtæ de Mótoo Socórso òperâie, agregaçioìn de louànti, de inspiraçión socialìsta e catòlica, che són stæte e bâze da futûra òrganizaçión scindacâle zenéize. === O Neuveçénto === Con l'espansción urbanìstica inta pàrte bàssa da valàdda s'êa formòu de agregaçioìn industriâli che into [[1926]] són stæte unîe a [[Zena|Zêna]] pe voentæ do [[regìmme fascìsta]]. I comuìn da bàssa Ponçéivia (Sàn Pê d'Ænn-a, Cornigén, Ròieu, Bòrzoi, Bösanæo, Sàn Chîgo e Pontedêximo) insémme a âtri 17 comuìn da Valàdda do Bezàgno, do Ponénte e do Levànte són diventæ pàrte da "[[Grànde Zêna]]". Inta [[Segonda Guæra Mondiâ|Segónda Goæra Mondiâle]], segóndo a tradiçión stòrica d'òpónn-e rexisténsa a tùtti i invazoî, dòppo l'8 de Seténbre do [[1943]] tànti çitadìn ponçeviàschi àn dæto 'n fòrte agiùtto a-a [[Rexisténsa]] cóntra i tedéschi. Tànti zóveni da Ponçéivia, a-i quæ ancheu són dedicæ tànta stràdde di quartê da valàdda, àn pagòu co-a vìtta l'avéi parteçipòu a-a lòtta de liberaçión. [[File:Genova-Val Polcevera.jpg|thumb|Panoràmma da Bàssa Ponçéivia. In sciâ drîta o [[Ponte Morandi|Pónte Ponçéivia]] de l'[[Outostràdda A10|aotostràdda A10]] ch'o l'êa èrto sórva o Ponçéivia prìmma de deruâ a-i 14 d'Agósto do 2018|250x250px]] Into dopogoæra dötræ zöne (Sàn Chîgo e Fegìn in mòddo particolâre) són stæte òcupæ, in mòddo asæ pezànte, da l'instalaçión de indùstrie e depòxiti petrolìferi a-o pòsto de antîghe indùstrie nasciûe a-a fìn de l'Eutoçénto; e gh'é stæto ascì 'n svilùppo urbanìstico sénsa nisciùn contròllo. Da-i ànni òtànta i inpiànti petrolìferi són stæti desmantelæ e a-o sò pòsto s'é instalòu de indùstrie de médie dimenscioìn che no inquìnn-an e di céntri comerciâli e de servìççi. Tùtto quésto o l'é servîo a 'n riòrdino urbanìstico ciù equilibròu e l'é stæto recuperòu a ûzo produtîvo e rescidençiâle in teritöio prìmma òcupòu da industrie che són stæte abandonæ. == Viabilitæ == === Pàssi === A nòrd a valàdda a l'é limitâ da-a crénn-a de l'Apenìn, dónde gh'é 'na série de pàssi che métan in comunicaçión a costêa lìgure co-a Valàdda do Scréivia, tùtti frequentæ scìn da-i ténpi ciù antîghi, fêua chò-u Pàsso di Zôvi, avèrto inte l'Eutoçénto: * [[Pàsso da Croxétta d'Oê]], tra [[A Særa|Særa]] e [[Casella|Cazélla]], o pàsso ciù bàsso de l'[[Appennin ligure|Apenìn lìgure]] (468 mêtri), in sciâ stràdda provinsâ SP3 de "[[Croxétta d'Oê]]". * [[Pàsso do Pertûzo]], vixìn a-o [[Santoâio de Nòstra Scignôa da Vitöia (Mignànego)|Santoâio de N.S. da Vitöia]], tra [[Mignanego|Mignànego]] e [[Savignon|Savignón]], in sciâ stràdda provinsâ SP47. * [[Pàsso di Zôvi]] (472 mêtri) tra Mignànego e [[Buzalla|Buzàlla]], avèrto inti ànni vìnti de l'Eutoçénto, ma fîto diventòu a ciù inportànte stràdda de comunicaçión tra Zêna e o Piemónte e a Lonbardîa. A zöna do Pàsso ancheu a l'é atraversâ da-e galerîe de l'[[Outostràdda A7|Aotostràdda A7]] e de dôe lìnie feroviàrie che unìscian Zêna con Milàn e Turìn. * [[Pàsso da Bochétta]] (772 mêtri) tra [[Campomon|Campomón]] e [[Otaggio|Ötàggio]], in sciâ stràdda provinsâ SP5. * [[Còlla de Prâgia]], dîta ascì "Pàsso do Pròu Nèrco" (879 mêtri), in sciâ stràdda provinsâ SP4, tra [[Çiannexi|Çiânexi]] e-e [[Cabanne de Marcaieu|Cabànne de Marcaieu]], a métte in comunicaçión a Ponçéivia co-a [[Valàdda do Stûra]]. Pöco lontàn da-a Còlla de Prâgia gh'é o Zôvo de Pâvànego (789 mêtri), pàsso antigaménte de 'na çèrta inportànsa perché o l'é in sciô camìn da muatêa ch'a portâva a-e Cabànne de Marcaieu e a pasâva pi-â valàdda do [[Gorzénte]]. Ancheu o l'é atraversòu da-a stràdda de servìçio, no asfaltâ, ch'a pòrta a-i [[Laghi do Gorzente|Lâghi do Gorzénte]] (i lâghi che dàn l'ægoa a Zêna). Óltre i pàssi in sciâ crénn-a de l'Apenìn, ghe n'é di âtri, inportànti sôlo in sciô pòsto, che métan in comunicaçión a Ponçéivia co-e valàdde dâ-arénte: * Pàsso de Lencîza (569 mêtri) ch'o l'unìsce Çiânexi con [[Pêgi]] atravèrso a [[Voêna]]. * Pàsso de Bòrzoi (86 mêtri), in sciâ stràdda çitadìnn-a co-o mæximo nómme, ch'o métte in comunicaçión a Ponçéivia co-a valàdda do [[Ciâvàgna]]. tra Ròieu e Séstri Ponénte. * Pàsso de Trenzàsco (390 mêtri), in sciâ stràdda provinsâ SP80, tra Cazanêuva de Sant'Òrçéize e [[Sàn Gotàrdo (Zêna)|Sàn Gotàrdo]], o l'unìsce a Ponçéivia co-a [[Val Besàgnu|Valàdda do Bezàgno]]. * Galerîa de Pìn (340 mêtri), pöco distànte da-o Pàsso de Trenzàsco, in sciâ stràdda provinsâ SP43, a l'unìsce a fraçión de Toràssa de Sant'Òrçéize con [[Moâssànn-a|Moasànn-a]], inta Valàdda do Bezàgno. === Stràdde === ;Stöia In época româna (into sécolo II prìmma de Crìsto) l'é stæto fæto a [[Stràdda de Pòstùmia]] (da-o nómme do cónsole româno Aulo Postumio). Sta stràdda chi a passava pe ''Pons ad decimum'' ([[Pontedêximo]]) e o Ciàn de Rèste ciù ò mêno dond'ancheu gh'é o [[Pàsso da Bochétta]] e a portâva da Zêna a [[Libarna|Libàrna]] (çitæ româna da quæ se védde quéllo che ghe rèsta vixìn a [[Seravalle|Særavàlle]]), e da chi a l'andâva scinn-a-a [[Aquileia]], in sciô [[Mâ Adriatego|Mâ Adriàtico]]. De sta stràdda no gh'é ciù nìnte into tòcco lìgure; i stòrichi àn fæto vàrie ipòtexi in sciô sò camìn, che se pénsa ch'o sciortîva da Zêna e o caminâva a mêza còsta tra e colìnn-e in sciâ mancìnn-a da Ponçéivia, dòppo a chinâva zu e a l'atraversâva o torénte a Pontedêximo e a montâva dòppo a-o Pàsso da Bochétta<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Corinna Praga|tìtolo=A proposito di antica viabilità genovese|url=https://books.google.it/books?id=P9tJPQAACAAJ|ànno=2008|editô=Frilli|çitæ=Zêna|léngoa=IT|ISBN=88-75-63428-9}}</ref>. O camìn de l'antîga stràdda o l'é stæto arangiòu da-a [[Repùbrica de Zena|Repùblica de Zêna]] into [[1583]]. Da Pontedêximo 'n'âtro camìn, pasàndo pò-u Zôvo de Pâvànego e-e Cabànne de Marcaieu (antîgo pòsto de càngi comerciâli fra mercànti lìguri e piemontéixi) o portâva scinn-a-a cianûa da-e pàrte de Lisciàndria. Âtro camìn asæ frequentòu o l'êa, a-o mànco da-o Mediêvo, a coscidîta "[[stràdda da sâ]]", ch'a partîva da-a valàdda do Bezàgno a l'arivâva inta l'Èrta Ponçéivia atravèro o Pàsso de Trenzàsco e a scavarcâva l'Apenìn a-a Croxétta d'Oê<ref>Camìn pi-â ciù pàrte pægio a quéllo da [[Ferovia Zena-Casella|ferovîa Zêna-Cazélla]] d'ancheu.</ref>. Into [[1771]] o Dûxe [[Giambatista Cangiaxo|Gian Batìsta Cangiâxo]] o l'à fæto fâ, a sò spéize, a prìmma stràdda inta canâ, in càngio de benefìççi fiscâli, ma sorviatùtto p'avéi 'n camìn ciù còmodo pe arivâ a-a sò câza de canpàgna a [[Cremén]], vixìn a Bösanæo. L'avertûa de sta stràdda chi, dîta Camblasia da-o nómme do Dûxe, a l'à dæto o prìmmo sponción a-a svilùppo econòmico da valàdda. Ciù ò mêno into [[1820]], dòppo l'anesción da [[Repùbrica Lìgure|Repùblica Lìgure]] napoliònica a-o [[Regno de Sardegna|Stâto Sabàodo]], l'é stæto avèrto a "Stràdda Reâle" pe Turìn, no ciù pò-u Pàsso da Bochétta ma pe quéllo di [[Pàsso di Zôvi|Zôvi]], ciù bàsso e còmodo. Sta stràdda chi, dîta ascì "Stràdda Naçionâle", a l'é stæta o colegaménto ciù inportànte tra Zêna e o Nòrd d'Itàlia scinn-a quànde l'é stæto costroîo a "Camionâle" (Aotostràdda Zêna-Særavàlle) inaogurâ into [[1935]] e vìsta cómme 'n cangiaménto epocâle. A "Camionâle", con 'na sôla carezâ, a l'é stæta dopiâ inti ànni sciusciànta e integrâ inte l'[[Outostràdda A7|Aotostràdda A7]] Zêna-Milàn. O prìmmo camìn, tùtto biscezànte, o l'é ancheu o tòcco ch'o chìnn-a fra i cazélli de Buzàlla e Zêna-Bösanæo. ;Scitoaçión atoâle [[File:Polcevera da Coronata.jpg|thumb|center|O tòcco finâle do Ponçéivia - a-a mancìnn-a o Pónte Moràndi prìmma do scròllo, in sciâ drîta o quartê de Sàn Pê d'Ænn-a|800x800px]] A Ponçéivia a l'é atraversâ da quélla ch'à l'êa a [[Stràdda Statâle 35 di Zôvi]], òua provinsâ SP35, che into tòcco d'ancheu a l'é pi-â ciù pàrte a vêgia “Stràdda Naçionâle” e da l'[[Outostràdda A7|Aotostràdda A7]], Zêna-Milàn da quæ a gh'à 'n inportànte cazéllo a [[Bösanæo]]. Quæxi 'n chilòmetro prìmma da fôxe, a valàdda a l'êa scavarcâ da-o [[Ponte Morandi|Pónte Ponçéivia]] de l'[[Outostràdda A10|Aotostràdda A10]] Zêna-Vintimìggia, lóngo 1.182 mêtri e tegnûo sciù da tréi tiànti de ciuménto armòu èrti quæxi 90 mêtri, fæto da-a [[Condûte d'Ægoa|Socjêtæ Italiànn-a Condûte d'Ægoa]] e progetâ da l'inzegnê [[Ricàrdo Moràndi]]. Inaoguròu into [[1967]], deruòu in pàrte a-i 14 d'Agósto do [[2018]], tiòu zu do tùtto inte stæ do [[2019]] e sostitoîo da-o nêuvo [[Ponte Zena San Zorzo|pónte dîto Zêna Sàn Zòrzo]], fæto da [[Webiuld|Salini Impregilo]] e [[Fincantieri]] in sciô progètto do [[Renzo Piano|Rénso Piâno]] e inaoguròu a-i 3 d'Agósto do [[2020]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.commissario.ricostruzione.genova.it/sites/default/files/upload/Tracciato%20stradale%20trasmesso%20al%20Consiglio%20Superiore%20dei%20lavori%20pubblici.PDF|tìtolo=Viadotto Polcevera - Progetto esecutivo di 1º livello|léngoa=IT|vìxita=2022-02-01}}</ref>. Da Bösanæo a Pontedêximo gh'é vàrie stràdde provinsæ che unìscian o canâ co-i céntri de l'Èrta Ponçéivia (Canpomón, Çiânexi, Sant'Òrçéize, Særa e o Santoâio da Madònna da Goàrdia) ;A Grónda de Ponénte A soluçión trovâ da [[Aotostràdde pe l'Itàlia]] a-i fìn do dibàtito polìtico vosciûo da-o Comùn de Zêna rigoàrdo o progètto da Grónda de Ponénte pe fâ 'n nêuvo colegaménto fra e Aotostràdde [[Outostràdda A7|A7]], [[Outostràdda A10|A10]] e [[Outostràdda A12|A12]] o tîa drénto a zöna de Bösanæo, co-o prevédde 'n pónte in sciô Ponçéivia a-a fìn da lónga galerîa ch'a ne vén da [[Ôtri]], ch'a pasiéiva sott'a-a colìnn-a de Mùrta, e i colegaménti da nêuva stràdda inte l'A12, pò-u ciù in galerîa, inta zöna de Zemignàn<ref>{{Çitta web|url=http://urbancenter.comune.genova.it/IMG/pdf/00-Presentazione_Gronda-GE_GENERALE_ms_PARTE3-4.pdf|tìtolo=Presentaçión da Grónda|léngoa=IT|vìxita=2022-02-01}}</ref>. O progètto, no ancón ofiçialménte aprovòu a tànti ànni da-o dibàtito, o l'à vìsto 'na fòrte òpoxiçión de génte che stàn inte zöne interesæ, ch'àn formòu i comitâti “no grónda” bén decîzi a inpedî a realizaçión de l'òpera. === Ferovîe === A Ponçéivia a l'é atraversâ da-a lìnia feroviària di Zôvi Zêna-[[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]] - [[Ronco|Rónco]] (Rónco Scréivia) pasàndo pe [[Buzalla|Buzàlla]], inaogorâ into [[1853]]. Ancheu sta lìnia chi a fàn sôlo i trêni regionâli che ne vêgnan da [[Lisciandria|Lisciàndria]], [[Arquâ]] (Arquâ Scréivia), [[Növe|Nêuve]] e [[Buzalla|Buzàlla]], pe [[Staçión de Zêna Brignoe|Zêna-Brìgnole]] e a-o contrâio ascì. E staçioìn inta Ponçéivia són Ròieu, Bösanæo, Sàn Chîgo-Sàn Giâxo, Pontedêximo e Ciàn Òrizontâle di Zôvi, vixìn a-a fraçión Bârêa into comùn de [[Mignanego|Mignànego]] (ma a staçión a l'é into teritöio de [[A Særa|Særa]]). I trêni spedîi pe [[Milan|Milàn]] e [[Turin|Turìn]], in càngio, fàn a stràdda [[Ferovîa socorsâle di Zôvi|socorsâle di Zôvi]], fæta pöchi ànni dòppo a prìmma e ch'a l'atravèrsa a Ponçèivia paralêla a quésta ma con sôlo e staçioìn de Sàn Pê d'Ænn-a e Rónco, fêua che quélla de Mignànego (localitæ Ponterósso) che da-o [[2010|2015]] a no l'é ciù dêuviâ pò-u tràfego di pasagê. ;A ferovîa Zêna-Cazélla A pàrte òrientâle da Ponçéivia a l'é atraversâ da-a lìnia feroviària secondâia [[Ferovia Zena-Casella|Zêna-Cazélla]]. Sta lìnia, ch’a l'atravèrsa o teritöio de Sant'Òrçéize e 'na pàrte picìnn-a de quéllo de Særa, a-o Pàsso de Croxétta d'Oê, a gh'à 'n interèsse ciufîto turìstico, ma a l'é dêuviâ ascì da-i pendolæ. == Monuménti e pòsti d'interèsse == === Architetûe civîli === ==== Palàççi de vilezatûa ==== [[Immaggine:Villa Serra in Sant'Olcese, GE. - panoramio.jpg|miniatura|220x220px|Vìlla Særa de Chéumago]] A Ponçéivia, in quànte coscì vixìnn-a a-a çitæ, a l'é stæta fra e localitæ preferîe pe pasâghe a stæ da bén bén de famìgge patrìçie, che gh'à fæto costroî sontôxi palàççi de vilezatûa, de spésso inte sò tegnûe agrìcole. O svilùppo de vìlle de canpàgna, comensòu vèrso o sécolo XVI o l'à avûo o sò pónto ciù èrto tra o Seiçénto e o Sèteçénto, ma o l'é continoòu ancón inte l'Eutoçénto, gràçie a l'avertûa da ferovîa ch'a l'à ascurtîo bén bén i ténpi pe arivâ da Zêna in scê colìnn-e da Ponçéivia. Tànte de ste vìlle chi ghe són ancón, de spésso ristruturæ dòppo êse stæte vêue pe ànni, e inte tànti câxi incorporæ into tesciûo urbâno che, con l'espàndise o gh'à levòu i sò gréndi pàrchi. Tra e tànte poêmo parlâ da: * [[Vìlla Duràsso Bonbrìn]] a Cornigén, vixìn a-a fôxe do Ponçéivia, in sciâ rîva drîta. Into sécolo XX a l'é stæta incorporâ inte aciaierîe de l'Italsider e coscì a l'à pèrso o grànde giardìn ch'o l'arivâva scinn-a-o mâ. Dòppo che l'aciaierîa a l'é stæta serâ a l'é stæta, insémme a tùtta l'àrea, bonificâ e riqualificâ. * [[Vìlla Catànio Deciànn-e]], dîta "de l'Órmo", inta zöna industriâle de [[Cànpi (Zêna)|Cànpi]] (Cornigén), dâ-arénte a l'[[Abaçîa de Sàn Nicolò do Boschétto|Abaçîa do Boschétto]]. Za de proprietæ di [[Grìmàldi (famìggia)|Grìmàldi]], ch'àn tiòu sciù l'Abaçîa, into sécolo XVII a l'é diventâ de proprietâ da [[Catànio (famìggia)|famìggia Catànio]]. Da-o [[1978]] a l'é de l'[[Ansâdo]], che dòppo avéila ristruturâ a l'à destinâ cómme sêde da [[Fondaçión Ansâdo]], ch'a l'arechéugge papê, fotografîe e pelìcole d'época che ne vêgnan da âtre stòriche dìtte zenéixi. * [[Vìlla Prævexìn (Ròieu)|Vìlla Prævexìn]] a Ròieu, a s'avànsa in sciâ ciàssa co-o mæximo nómme. Tiâ sciù into Sèteçénto, ancheu a l'é do tùtto abandonâ dòppo êse stæta pe bén bén de ténpo scàgno di ofìççi comunâli. A vìlla a l'é stæta asæ danezâ da-i pónti feroviàrri fæti into Nêuveçénto e a l'à pèrso o grànde pàrco ch'a l'àiva tùtto in gîo<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Touring Club Italiano|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.it/books?id=4-BnzgEACAAJ|ànno=2021|léngoa=IT|ISBN=88-36-57738-5}}</ref>. * [[Castéllo Foltzer]]. Tiòu sciù into Sèteçénto, dâ-arénte a-o Riâ Torbélla a Ròieu, o l'êa 'na sâla da bàllo e da zêugo pe-i rìcchi scignôri zenéixi. In òrìgine a l'àiva in grànde giardìn ch'o l'arivâva scìnn-a-o Ponçéivia. Falîo o "Casìnò Cavaliêri" (ciamòu coscì da-o nómme do scìndico de Ròieu ch'ò l'àiva acatòu e ristruturòu), o l'é stæto acatòu da-a famìggia di Foltzer, d'òrìgine tedésca, proprietâia de 'na dìtta ch'a rafinâva l'êuio. Da-o [[1932]] o l'é stæto "Câza do Fàscio" e into dòppogoæra sêde do P.C.I. Acatòu da-o Comùn de Zêna into [[1995]], ancheu o l'é sêde da Bibliotêca Cìvica Çervétto. * [[Vìlla Ghèrsci-Carêga]] (sécolo XVII), a l'é a-o prìnçìpio de Bösanæo vegnìndo da Ròieu. Into "Gîo do vénto" cómme ghe dîxan chi. O pitô fiamìngo [[Antoon van Dick]], quand'o l'é vegnûo a Zêna (1624-1627) o gh'é stæto òspitòu. Ancheu a l'é sêde do Municìpio V-Ponçéivia * [[Vìlla Clorìnda]], in sciâ colìnn-a de [[Mùrta]], da famìggia Bonaröta, Döia e Còsta. Inte l'òcupaçión aostrìàca (Arvî- Lùggio [[1747]]), chi gh'êa o sò Stâto Magiô de l'armâ aostrìaca. Ancheu a l'é 'n condomìnio. * [[Vìlla Cangiâxo]] (sécolo XVIII), a Cremén (fraçión de Bösanæo), a l'é stæta câza de canpàgna do [[Giambatista Cangiaxo|Gianbatìsta Cangiâxo]], dûxe da-o [[1771]] a-o [[1773]], che, pròpio pe poéighe andâ, o l'à fæto fâ a stràdda inta canâ da Ponçéivia. Ancheu a l'é 'n condomìnio. * [[Vìlla Særa (Sant'Òrçéize)|Vìlla Særa]], inta fraçión de Chéumago (Sant'Òrçéize), pöco lontàn da-o Sécca, a l'é tra e ciù frequentæ, perché sêde de vàrie manifestaçioìn; i cazaménti chi-â conpónn-an són o rizultâto da trasformaçión da Vìlla Særa-Pinélli, a-a quæ gh'é stæto azónto a palaçìnn-a neogòtico fæta tiâ sciù da-o marchéize Órso Særa. A vìlla a l'é circondâ da 'n grànde [[Giardìn a l'ingléize|pàrco a l'ingléize]], fæto inta meitæ do sécolo XIX. Dòppo êse stæta abandonâ pe bén bén de ànni, inta segónda meitæ do Nêuveçénto, dòppo i travàggi de restàoro duæ quæxi dêx'ànni, o pàrco o l'é tórna stæto avèrto a-o pùblico into [[1996|1992]]. * [[Palàçio Bàlbi (Campomón)|Palàçio Bàlbi]]. Tiòu sciù a-a fìn do sécolo XVI ancheu o l'é sêde do Municìpio de Campomón e de doî muzêi. 'Na làpide, atacâ in sciâ faciâta, a l'aregòrda che gh'é stæto òspitòu o [[Pàppa Pîo VII]] a-i 18 de màzzo do [[1815]] into sò viâgio da Rómma a Torìn (in sciâ làpide gh'é scrîto "... into sò viâgio trionfâle..." ma, pe dîla tùtta, o scapâva da Rómma pe no êse fæto prexonê da-i Aostrìachi)<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Peirano|tìtolo=Guida ai colori della Valpolcevera|ànno=2008|editô=De Ferrari|çitæ=Zêna|léngoa=IT|ISBN=978-88-71-72887-2}}</ref>. <gallery widths="130"> Immaggine:Genova-Cornigliano-DSCF7811.JPG|A Vìlla Duràsso Bonbrìn, a Cornigén Immaggine:Genova Fegino villa Cattaneo.jpg|A Vìlla Catànio Deciànn-e, dîta "de l'Órmo", a Cànpi de Cornigén Immaggine:Genova Rivarolo Villa Pallavicini.jpg|Vìlla Prævexìn, a Ròieu Immaggine:Genova Bolzaneto Villa Carrega.jpg|Vìlla Ghèrsci-Carêga, a Bösanæo Immaggine:Genova Bolzaneto Villa Clorinda.jpg|A Vìlla Clorìnda, in sciâ colìnn-a de Mùrta Immaggine:Genova Bolzaneto Villa Cambiaso.jpg|A Vìlla Cangiâxo, a Cremén Immaggine:Campomorone - palazzo Balbi (municipio) - 01.jpg|O Palàçio Bàlbi de Campomón </gallery> === Architetûe religiôze === ==== Santoâi ==== * [[Santoâio de Nòstra Scignôa da Goàrdia|Santoâio da Madònna da Goàrdia]]. O l'é into comùn de Çiânexi, in çìmma a-o [[Mónte Fighéugna]], a 804 mêtri d'artéssa e o l'é a mêta turìstica ciù conosciûa inta Ponçèiva, frequentâ no sólo pe divoçión da 'n [[turìsmo religiôzo]], ma da sénplici turìsti ascì, pò-u bèllo panoràmma che se peu védde da-o ciasâ da gêxa. O santoâio o l'é stæto tiòu sciù dòppo l'apariçión da Madònna, a-i 29 d'Agósto do 1490, a-o contadìn Benéito Parêto, ch'a gh'à domandòu de fâ costroî 'na capélla in sciô mónte<ref>Pe aprofondî o ligàmme tra Zêna e a Madònna védde [[Zena çitæ da Madonna|'sta pàgina chi]] ascì.</ref>. O prìmmo santoâio, tiòu sciù, into [[1538|1530]], o l'é stæto sostituîo inte l'Eutoçénto da l'atoâle cazamènto, inaoguròu into 1890. Inte sò vìxite a-a çitæ de Zêna són montæ a-o santoâio i pàppi [[Gioâne Pòulo II]] (a-i 22 de Seténbre do [[1985]]) e [[Benéito XVI]] (a-i 18 de Màzzo do [[2008]]). * [[Santoâio de Nòstra Scignôa da Vitöia (Mignànego)|Santoâio de Nòstra Scignôa da Vitöia]]. O l'é into comùn de Mignànego, in sciô Pàsso do Pertûzo, a 650 mêtri d'artéssa. O l'é stæto tiòu sciù, pe ringraçiâ a [[Madònna]] pe l'agiùtto dæto, in sciô pòsto dónde a-i 10 de Màzzo do [[1625]] pöchi sordàtti da [[Repùbrica de Zena|Repùblica de Zêna]], co-a-o fiànco i volontâi da Ponçéivia, àn scorîo l'ezèrcito do Dùcca [[Càrlo Manoælo I de Savöia]] che, dòppo sta batòsta, o l'à dovûo renonçiâ a-e sò intençioìn de conquistâ Zêna. Da-o ciasâ gh'é 'na grànde vìsta in sciâ Ponçéivia, da-o [[Pàsso di Zôvi]] scìnn-a-o mâ. Distrûto inta [[Goæra de sucescion aostriaca|Goæra de sucesción aostrìaca]], tra o [[1746]] e o [[1747]], o santoâio o l'é stæto tórna costroîo into [[1751]]. * [[Santoâio de Nòstra Scignôa Incoronâ|Santoâio de N.S. Incoronâ]]. A gêxa de Sànta Màia e Sàn Michê Arcàngiòu, ciù conosciûa cómme Santoâio de [[Cônâ (Zêna)|Cônâ]] a l'é in sciâ colìnn-a co-o mæximo nómme, into quartê de Cornigén. A gêxa picìnn-a dedicâ a Sàn Michê, chi-â tradiçión a veu ch'a ségge do sécolo VIII, a l'é diventâ Santoâio mariâno quànde 'na stàtoa de lêgno da Madònna co-o Banbìn, trovâ in sciâ mænn-a de [[San Pê d'Ænn-a|Sàn Pê d'Ænn-a]] dòppo 'n naofràggio, segóndo a lezénda a l'é stæta portâ in mòddo miâcôzo inta gêxa. Refæta a-a fìn do sécolo XV, ciù vòtte rimanezâ, a l'é stæta quæxi do tùtto caciâ zu da-i bonbardaménti da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segónda Goæra Mondiâle]] e refæta inti ànni çinquànta. Into santoâio gh'é dôe stàtoe de légno, dîte [[Paciugo e Paciuga|o Paciûgo e a Paciûga]], 'na cóbia de spozoéi in costùmmi zenéixi do Sèteçénto, a-i quæ l'é ligòu 'na lezénda popolâre do sécolo XI. * [[Santoâio de Nòstra Scignôa do Gàrbo]]. A gêxa da Madònna do Gàrbo inta Ponçéivia, ancheu paròchia da fraçión do Gàrbo into quartê de Ròieu, o l'é o ciù antîgo santoâio da Ponçéivia e a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta inte 'n papê do [[1365]]. A l'é stæta costroîa inti prìmmi ànni do sécolo XIV dòppo ch'àn trovòu inte 'n "gàrbo" de 'n èrbo de castàgne 'n'inmàgine da Madònna scolpîa in sce 'n tòcco de légno. A gêxa, refæta into [[1631]] e ristruturâ do tùtto into [[1881]], a l'é stæta fæta paròchia into [[1931]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.chiesadigenova.it/s-maria-del-garbo/|tìtolo=S. Maria del Garbo - Chiesa di Genova|léngoa=IT|vìxita=2022-02-01}}</ref>. * [[Santoâio de Sàn Ròcco (Særa)|Santoâio de Sàn Ròcco]]. Probabilménte do sécolo XVI, o l'é a Pedemónte, fraçión capolêugo do comùn de Særa, dónde se unìscian o riâ Pernècco e o torénte Sécca, into pòsto dónde, segónda a tradiçión, inte un di sò viâgi, Sàn Ròcco a s'êa fermòu pe pregâ. <gallery widths="200" heights="200"> Immaggine:Nostra Signora della Guardia Ceranesi 05.JPG|O Santoâio da Madònna da Goàrdia, a Çiânexi Immaggine:Mignanego-santuario ns della vittoria-complesso.jpg|Santoâio de Nòstra Scignôa da Vitöia a Mignànego Immaggine:Santuario di Nostra Signora Incoronata 01.jpg|O Santoâio de N.S. Incoronâ, a Cônâ Immaggine:Genova Rivarolo Chiesa Garbo.jpg|Santoâio de Nòstra Scignôa do Gàrbo, a Ròieu Immaggine:Serra Riccò - località Pedemonte - chiesa di San Rocco - 01.jpg|Santoâio de Sàn Ròcco a Pedemónte, Særa </gallery> ==== Convénti ==== * [[Gêxa de Sàn Bertomê da Certôza|Convénto de Sàn Bertomê da Certôza]] ò convénto [[Órdine certozìn|certozìn]], ch'o da o nómme a-o quartê de [[Certôza (Zêna)|Certôza]] (Ròieu), o l'é stæto fondòu a-a fìn do sécolo XIII da Bertomê (Bardolìn) Denéigro: a gêxa dâ-arénte in sò önô a l'é stæta dedicâ a-o Bertomê apòstolo. O convénto picìn o l'é stæto ingrandîo into Çinqueçénto, co-e palànche de famìgge Denéigro, Döia e Spìnoa. Into [[1801]], abandonòu da-i certozìn pe-e lézze de sospresción di órdini religiôxi, a gêxa a l'é pasâ a-o clêro secolâ e a l'é diventâ paròchia. Gh'é conservòu dötræ òpere d'àrte, tra e quæ 'n'Incoronaçió de spìnn-e, da pöco atriboîa a-o [[Caravaggio|Caravàggio]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.stoarte.unige.it/gewiki/index.php/San_Bartolomeo_della_Certosa|tìtolo=San Bartolomeo della Certosa|léngoa=IT|vìxita=2022-02-01}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.chiesadigenova.it/?s=San+Bartolomeo+della+Certosa|tìtolo=San Bartolomeo della Certosa - Chiesa di Genova|léngoa=IT|vìxita=2022-02-01}}</ref>. * [[Abaçîa de Sàn Nicolò do Boschétto]]. A s'avànsa in sce Córso Perón, in sciâ zìnn-a de l'àrea industriâle de [[Cànpi (Zêna)|Cànpi]] (Cornigén). Chi, in sce quélla che probabilménte a l'êa l'antîga [[Stràdda Aorélia]], into [[1311]] o patrìçio zenéize Magnón Grimàldi o l'à fæto tiâ sciù 'na capélla che 'n sécolo dòppo a famìggia Grimàldi a l'à regalòu a-i fràtti [[Òrdine de Sàn Benéito|Benedetìn]] (ò Beneitìn), finançiàndo a costruçión do covénto. Inta gêxa gh'é e tónbe di [[Grimàldi (famìggia)|Grimàldi]] e de âtre famìgge patrìçie zenéixi. O convénto o l'é stæto abandonòu da-i fràtti a-o prinçìpio do sécolo XIX, a caxón de lézze ch'abolîvan i órdini religiôxi, e o l'é diventòu proprietæ privâ da famìggia Deciànn-e. I fràtti ghe són tornæ into [[1912]] e ghe són restæ scinn-a-o [[1958]], quànde o convénto o l'é stæto dæto a l'[[Òpera Dòn Òrión]]. * [[Gêxa de Sàn Françésco a-a Ciapétta]], a Bösanæo. Dîta coscì perché costroîa in sce 'n izoöto (apónto a "ciapétta") into mêzo do [[Torénte Ponçéivia|Ponçéivia]]; co-a costruçión da [[Ferovîa Turìn-Zêna|ferovîa Zêna-Torìn]], e o spostaménto da cùrva do Ponçèivia a l'é finîa in sciâ rîva mancìnn-a do torénte. A l'é stæta tiâ sciù con dâ-arénte o convénto, gràçie a 'na donaçión di nòbili [[Lercæ (famìggia)|Lercæ]] e dotùtto refæta inta segónda meitæ do Seiçénto, co-a costruçión do ciòstro e a trasformaçión drénto in stîle baròcco. Abandonòu o convénto da-i fràtti françeschén into [[1798]] a caxón de lézze ch'abolîvan i órdini religiôxi, a gêxa a l'é stæta dæta a-o clêro diocezàn scinn-a-o [[1896]], quànde ghe són tornæ i fràtti fraçeschén. Into [[1961]] a gêxa a l'é diventâ [[paròchia]]. * [[Gêxa de Sàn Tögno da Pàdova (Zêna)|Convénto di Capuçìn]]. O l'é pròpio into mêzo do bórgo de Pontedêximo e o l'é stæto fondòu into [[1640]]. Pe bén dôe vòtte o l'é stæto abandonòu da-i fràtti a caxón de lézze ch'abolîvan i órdini religiôxi: 'na prìmma vòtta into [[1810]], ghe són tornæ into [[1814]] e tórna into [[1866]] quànde o convénto o l'é stæto mìsso a-a caæga e acatòu da 'n benefatô, ch'o l'à tórna dæto a-i [[Òrdine di fràtti minoî capuçìn|Capuçìn]], che ghe són ancón òua. <gallery widths="230" heights="200"> Immaggine:Genova Rivarolo complesso San Bartolomeo Certosa.jpg|O convénto de Sàn Bertomê da Certôza Immaggine:Genova Badia Boschetto 01.jpg|L'abaçîa de Sàn Nicolò do Boschétto, a Cornigén Immaggine:Bolzaneto-San Francesco alla Chiappetta.jpg|Gêxa de Sàn Françésco a-a Ciapétta a Bösanæo </gallery> ==== Gêxe ==== Tànte e antîghe són e [[Gexa (architettua)|gêxe]] catòliche inta Ponçéivia. Bèn bén de quéste se dîxe che són stæte tiæ sciù inti prìmmi sécoli do [[Crestianêximo]], ma pi-â ciù pàrte no gh'é de notìçie documentæ prìmma do 1143, quànde són stæte mensonæ, insémme a tànte âtre gêxe zenéixi, into "Regìstro de Décime" vosciûo da l'arçivéscovo de Zêna o [[Scîro II]]. Quæxi tùtte són stæte fæte e refæte inti sécoli, e ancheu se prezéntan generalménte into stîle baròcco pe-i travàggi che gh'àn fæto into Seiçénto. Chi gh'é a lìsta de quélle ciù inportànti pe raxoìn stòriche ò artìstiche. Óltre quéste ghe n'é tànte âtre, tiæ sciù inte l'Eutoçénto e o Nêuveçénto pe fâ frónte a l'aoménto da popolaçión. ;Róieu [[Immaggine:Genova Rivarolo chiesa Assunta.jpg|miniatura|250x250px|Sànta Màia Asónta, Róieu]] * [[Gêxa de Sànta Màia Asónta (Zêna, Róieu)|Gêxa de Sànta Màia Asónta]]. Mensonâ inte 'n papê do [[1012]], a l'é stæta 'n'inportànte céive da bàssa Ponçéivia. Refæta ciù vòtte a l'é stæta do tùtto ricostroîa tra o [[1643]] e o [[1646]]. * [[Gêxa de Sànta Catænn-a a Begæ]]. Mensonâ pi-â prìmma vòtta inte 'n papê do [[1514]]; refæta e diventâ paròchia into sécolo XVII, a l'à patîo gròsci dànni inte goære do [[1747]] e do [[1800]] e a l'é stæta ricostruîa into sécolo XIX. * [[Gêxa de Sant'Anbrêuxo de Fegìn]]. Mensonâ inte 'n papê do [[1122]], refæta into sécolo XVII e do tùtto ristruturâ into [[1871]], quànde àn tiòu sciù a gròssa cópola ascì. * [[Gêxa de Sant'Ànna de Téggia]]. Costroîa into [[1834]] dónde prìmma gh'êa 'na capélla do Seiçénto e diventâ paròchia into [[1884]]. ;Bösanæo [[Immaggine:Genova Cremeno-chiesa san Pietro.jpg|miniatura|249x249px|Sàn Pê, Cremén (Bösanæo)]] * [[Gêxa de Nòstra Scignôa da Néive (Zêna)|Gêxa de Nòstra Scignôa da Néive]]. A l'é into céntro do quartê (into Prión). O prìmmo cazaménto o l'êa do sécolo XIV e a l'é stæta refæta ciù vòtte. Into [[1856]] gh'é stæto trasferîo o tìtolo parochiâle da Sàn Felîçe de Braxî. Inti anni çìnquànta do Nêuveçénto a l'é stæta refæta inte 'n âtro pòsto, no goæi distànte da-a prìmma, ma ciù dâ-arénte a-o modèrno céntro do quartê. * [[Gêxa de Sàn Martìn de Mùrta]]. A gh'êa za into [[1143]]; a l'é stæta fæta paròchia into [[1201]]; refæta do tùtto into sécolo XVIII. * [[Gêxa de Sàn Pê Apòstolo de Cremén]]. Mensonâ pi-â prìmma vòtta into [[1254]], a l'é stæta refæta e a l'é diventâ paròchia into [[1642]]. * [[Gêxa de Sant'Andrîa Apòstolo de Méurgo]]. Mensonâ a prìmma vòtta into "Regìstro Arçivescovîle" do [[1143]], into ténpo a l'é stæta refæta træ vòtte; quélla d'ancheu a l'é do [[1659]]. * [[Gêxa de Sàn Stêva a Zeminiàn]]. Tiâ sciù into sécolo X cómme sepùrto da famìggia [[Fregôzo (famìggia)|Canpofregôzo]], a l'é diventâ paròchia into sécolo XVI; rifæta vèrso o [[1760]] e ingrandîa tra a fìn de l'Eutoçénto e o [[1904]]. * [[Gêxa de Nòstra Scignôa do Bón Conséggio (Zêna)|Gêxa de Nòstra Scignôa do Bón Conséggio]], inta localitæ de [[Braxî (Zêna)|Braxî]]. Segóndo a tradiçión a l'é do sécolo VI. 'Na vòtta a l'êa 'na paròchia dedicâ a Sàn Felîçe Pàppa. Da-o [[1856]], dòppo chò-u tìtolo o l'é pasòu a-a gêxa de N.S. da Néive, a l'é dedicâ a-a Nòstro Segnô do bón Consèggio. A l'é stæta do tùtto refæta inti ànni vìnti do Nêuveçénto<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Maurizio Lamponi|tìtolo=Bolzaneto, ieri, oggi e…|ànno=2008|editô=Riccardo Rossi Editore|çitæ=Zêna|léngoa=IT}}</ref>. ;Pontedêximo [[Immaggine:Pontedecimo-chiesa di san giacomo.jpg|miniatura|250x250px|Sàn Giàcomo Magiô, Pontedêximo]] * [[Gêxa de Sàn Giàcomo Magiô (Zêna)|Gêxa de Sàn Giàcomo Magiô]]. Costroîa into sécolo XII, a l'é stæta ristruturâ da-o [[1750]] a-o [[1755]] e o stîle baròcco o l'à sostitoîo o prìmmo stîle romànico. Diventâ paròchia into [[1857]], a l'é stæta refæta do tùtto fra o [[1869]] e o [[1872]]. * [[Gêxa de Sant'Antonìn Màrtire (Zêna)|Gêxa de Sant'Antonìn Màrtire a Çexìn]]. Dedicâ a Sant'Antonìn de Piaxénsa, a l'é mensonâ into "Regìstro Arçivescovîle" do [[1143]], ma a l'é de 'n'època prìmma. L'àn refæta do tùtto inta meitæ do Seiçénto, in stîle Barochétto zenéize. * [[Gêxa di Sànti Chîgo e Giulìtta (Zêna)|Gêxa di Sànti Chîgo e Giulìtta]]. Se pénsa che 'na capélla, dedicâ a-i Sànti Chîgo e Giulìtta, a ghe fîse za inte l'ànno mìlle, ma a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta into [[1143]] in sciô "Regìstro Arçivescovîle", cómme Capélla sott'a-a céive de [[Sàn Çepriàn (Særa)|Sàn Çepriàn]]. Refæta into sécolo XVII e ancón inta meitæ do sécolo XIX. * [[Gêxa de Sàn Giâxo (Zêna)|Gêxa de Sàn Giâxo]]. Tiâ sciù dónde gh'êa 'na fortéssa, lê ascì a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta into [[1143]] in sciô "Regìstro Arçivescovîle" cómme capélla dipendénte da-a céive de Sàn Çepriàn; a l'é diventâ paròchia aotònoma into Duxénto. ;Canpomón [[Immaggine:Isoverde-IMG 1157.JPG|miniatura|250x250px|Sant'Andrîa, Îzovèrde (Canpomón)]] * [[Gêxa de Sàn Benàrdo (Canpomón)|Gêxa de Sàn Benàrdo]]. A l'é in sciâ ciàssa prinçipâ do capolêugo e a l'é ascì sêde do vicariâto de Canpomón de l'[[arcidiòcexi de Zêna]]. A prìmma gêxa a l'é do sécolo XVI in sciô mæximo pòsto dónde gh'êa 'na capèlla dedicâ a-a Sànta Catænn-a de Lisciàndria e mensonâ inte 'n papê do [[1490]]. Fæta paròchia into [[1832]], a l'é stæta refæta do tùtto tra o [[1887]] e o [[1893]]. * [[Gêxa de Sàn Bertomê (Canpomón)|Gêxa de Sàn Bertomê]], inta fraçión de [[Cravàsco]]. Se pàrla de sta gêxa chi inte 'n papê do [[1631]]; a l'é stæta ingrandîa e restaorâ inti sécoli XVIII e XIX e a l'é diventâ paròchia into [[1890]]. * [[Gêxa de Sàn Michê Arcàngiou (Canpomón)|Gêxa de Sàn Michê Arcàngiou]] inta fraçión de [[Galanæo]]. A sò existénsa a l'é testimoniâ da di papê stòrichi di prìmmi ànni do sécolo XIII; ciù vòtte restaorâ e ingrandîa tra i sécoli XVII e XIX. * [[Gêxa de Sant'Andrîa (Canpomón)|Gêxa de Sant'Andrîa]] inta fraçión de [[Îzovèrde]]. Mensonâ in sce 'n àtto notarîle do [[1197]], a l'é diventâ paròchia into sécolo XVI. A l'é stæta refæta into [[1609]] e ancón inta meitæ do sécoloXVIII. * [[Gêxa de Sàn Scî (Canpomón)|Gêxa de Sàn Scî]] inta fraçión de [[Langàsco]]. A gêxa a l'é mensonâ inte 'n papê do [[1003]]; distrûta do tùtto pe càoze sconosciûe, a l'é tórna stæta tiâ sciù into sécolo XVI. Paròchia da-o [[1898]], a l'é stæta restaorâ e decorâ into [[1934]]. * [[Gêxa de Sàn Stêva (Canpomón)|Gêxa de Sàn Stêva]] inta fraçión de [[Sàn Stêva de Làrvego]], antîga sêde do comùn. A l'é unn-a de céive ciù antîghe da zöna, mensonâ inte 'n papê do [[1004]]; do tùtto refæta into [[1771]], dòppo i grâvi dànni patîi inta goæra do [[1747]]. * [[Gêxa de l'Ascensión de Nòstro Segnô (Canpomón)|Gêxa de l'Ascensión de Nòstro Segnô]] inta fraçión de [[Prælêzêa]]. A gêxa a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta inti papê scrîti inta vìxita de monscignór Françésco Bòsci into [[1582]]. Ingrandîa into [[1609]] (inte quélla òcaxón a l'é stæta decorâ con màrmi vèrdi de câve do pòsto) e tórna into [[1878]]. A l'é diventâ paròchia into [[1896]]. ;Çiânexi [[Immaggine:Ceranesi-chiesa santa maria assunta-facciata.jpg|miniatura|250x250px|Sànta Màia Asónta, Çiânexi]] * [[Gêxa de Sànta Màia Asónta (Çiânexi)|Gêxa de Sànta Màia Asónta]]. A prìmma notìçia stòrica da gêxa a l'é 'na làpide mìssa fêua da mæxima, ch'a l'aregòrda i travàggi pe refâla into [[1209]]: gh'é da pensâ, dónca, ch'a l'é stæta tiâ sciù prìmma de quélla dæta. A gêxa d'ancheu o l'é o rizultâto di restàori do [[1580]], quànde o portón o l'é stæto spostòu dónde gh'êa l'àbside, inversàndo coscì a strutûa. * [[Gêxa de Sàn Bertomê (Çiânexi)|Gêxa de Sàn Bertomê]], inta fraçión de [[Sàn Martìn de Pâvànego]]. Mensonâ pi-â prìmma vòtta into [[1088]], a l'é stæta refæta into sécolo XVI, restaorâ into 1743 e ancón che l'é pöco, inti ànni òtànta do Nêuveçénto. * [[Gêxa de Sàn Loénso (Çiânexi)|Gêxa de Sàn Loénso]] inta fraçión de [[Tórbi]]. L'atoâle cazaménto o l'é stæto tiòu sciù inti prìmmi ànni do sècolo XVII, ma dötréi papê ne testimònian l'existénsa za da-o [[1311]]. A l'é stæta restaorâ into sécolo XIX pe reparâ i dànni fæti da 'n trón. ;Mignànego [[Immaggine:S Ambrogio Mignanego.jpg|miniatura|250x250px|Sant'Anbrêuxo, Mignànego]] * [[Gêxa de Sant'Anbrêuxo (Mignànego)|Gêxa de Sant'Anbrêuxo]] into capolêugo (localitæ ''Vetrerie''). Mensonâ inte 'n papê do [[1210]], a l'é stæta ingrandîa into sécolo XVI (into XVII segóndo âtri papê) e refæta do tùtto into [[1886]]. O canpanìn l'àn tiòu sciù into sécolo XV dónde gh'êa 'na tôre pe diféiza medievâle. * [[Gêxa de Sàn Frutôzo (Mignànego)|Gêxa de Sàn Frutôzo]] inta fraçión [[Fumêri]] (ò Fumæri). Mensonâ pi-â prìmma vòtta into [[1222]], a l'é stæta do tùtto refæta vèrso a meitæ do sécolo XVIII e a l'à avûo bén bén di restàori into sécolo XIX. * [[Gêxa de l'Ascensión de Nòstro Segnô Gêxo Crìsto (Mignànego)|Gêxa de l'Ascensión de Nòstro Segnô Gêxo Crìsto]] inta fraçión [[Zôvi (Mignànego)|Zôvi]]. A l'é stæta tiâ sciù into [[1637]] e diventâ paròchia l'ànno dòppo. Do tùtto refæta into [[1736]] a l'é stæta danezâ e sachezâ inta goæra do [[1747]]; a l'é stæta ingrandîa e ristruturâ into sécolo XIX. * [[Gêxa de Sant'Andrîa (Mignànego)|Gêxa de Sant'Andrîa]] inta fraçión de [[Montànexi]]. A l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta inte di papê do [[1270]]. O teritöio da paròchia o l'inclùdde o Santoâio da Vitöia. A l'é diventâ paròchia into [[1593]]. * [[Gêxa de Sànta Màia Asónta (Mignànego)|Gêxa de Sànta Màia Asónta]] inta fraçión de [[Pavéi]]. Mensonâ in sce di papê do [[1203]] e do [[1232]], a l'é diventâ paròchia into sécolo XVI; danezâ in mòddo grâve inta [[Goæra de sucescion aostriaca|goæra do 1747]], dòppo a l'é bruxâ ascì e a l'é stæta serâ a-o cùlto, e a paròchia a l'é stæta trasferîa da-o [[1776]] inte l'ötöio dâ-arémte. A gêxa a l'é stæta tórna costroîa into [[1873]]. ;Sant'Òrçéize [[Immaggine:Chiesa S Olcese.jpg|miniatura|250x250px|Sant'Òrçéize, gêxa de Sant'Òrçéize]] * [[Gêxa de Sant'Òrçéize]] inta fraçión co-o mæximo nómme, ch'a da o nómme a-o comùn ascì. Tiâ sciù, segóndo a tradiçión, into sécolo V da-o Sànto mæximo, do quæ a consèrva o cadàvere, a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta into "Regìstro de décime" do [[1143]]. Distrûta into [[1367]] inte lòtte fra e façioìn che insangoinâvan Zêna into sécolo XIV, a l'é stæta tórna tiâ sciù into [[1387]] e ancón into [[1635]]. Inta [[Goæra de sucescion aostriaca|goæra do 1747]] a l'à patîo grâvi dànni e sachézzi. Âtri restàori són stæti fæti inti ànni trénta do Nêuveçénto, quànde àn costroîo ascì o nêuvo canpanìn. * [[Gêxa de Sànta Margàita (Sant'Òrçéize)|Gêxa de Sànta Margàita]] inta fraçión de [[Cazanêuva (Sant'Òrçéize)|Cazanêuva]]. Se crédde chi-â gêxa a l'é do [[1100]], ma a prìmma vòtta ch'a l'é mensonâ de segûo l'é into [[1212]]. Into sécolo XIII a l'é stæta fæta paròchia. Travàggi pe ingrandîla e restaorâla ghe n'é stæto into [[1336]], tra a fìn do Seiçènto e o prinçìpio do Sèteçénto e ancón vèrso a fìn de l'Eutoçénto. Pe córpa de l'aluvión do [[1970]] a l'é stæta serâ e fra o [[1975]] e o [[1980]] gh'é stæto fæto di travàggi de consolidaçión. * [[Gêxa de Sànta Màia Asónta (Sant'Òrçéize)|Gêxa de Sànta Màia Asónta]] inta fraçión de [[Chéumago]]. Costroîa, segóndo a tradiçión, da Sàn Clâro into sécolo V, ma a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta inte 'n papê do [[1191]]. Ingrandîa e restaorâ a-o prinçìpio do sècolo XVII, a l'é diventâ paròchia into [[1639]]. * [[Gêxa de Sàn Martìn (Sant'Òrçéize)|Gêxa de Sàn Martìn]] inta fraçión de [[Manesén]]. Mensonâ inte 'n àtto notarîle do [[1188]], a fa pàrte da comunitæ de Sant'Òrçéize; a l'é diventâ paròchia into [[1639]]. ;Særa [[Immaggine:Serra Riccò (GE) - frazione Valleregia - chiesa della Natività di Maria Santissima.jpg|miniatura|250x250px|Nativitæ de Màia Santìscima, Voiæ (Særa)]] * [[Gêxa da Santìscima Nonçiâ (Særa)|Gêxa da Santìscima Nonçiâ]] inta fraçión capolêugo, [[Pedemónte]]. Mensonâ pi-â prìmma vòtta inte 'n papê do [[1251]] cómme capélla dedicâ a-a Sànta Màia Manêna, a-a fìn do sécolo XVI a l'é stæta dedicâ a-a Santìscima Nonçiâ. Refæta do tùtto into [[1660]] e ancón into [[1771]] dòppo i dànni patîi inta [[Goæra de sucescion aostriaca|goæra do 1747]]. O teritöio da paròchia o l'inclùdde o [[Santoâio de Sàn Ròcco (Særa)|Santoâio de Sàn Ròcco]]. * [[Gêxa de Sàn Loénso Màrtire (Særa)|Gêxa de Sàn Loénso Màrtire]] inta fraçión de [[Oê (Særa)|Oê]]. Mensonâ into "Regìstro Arçivescovîle" do [[1143]] cómme dipendénsa da céive de Sànt'Òrçéize a l'é stæta refæta into sécolo XV ò into sécolo XVI; a l'é diventâ paròchia inta prìmma meitæ do sécolo XVII. * [[Gêxa di Sànti Cornélio e Çepriàn (Særa)|Gêxa di Sànti Cornélio e Çepriàn]] inta fraçión de [[Sàn Çeprìan (Særa)|Sàn Çeprìan]]. Segóndo a tradiçIón a l'é do sécolo IX, ma a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta into "Regìstro Arçivescovîle" do [[1143]]. Inti ànni a l'é stæta ciù vòtte restaorâ e ingrandîa (i travàggi ciù inportànti són stæti fæti into sécolo XVII). O canpanìn in stîle romànico-gòtico o l'é do sécolo XI e o l'é stæto tiòu sciù dónde gh'êa 'na tôre d'avistaménto d'época de l'èrto medioêvo. * [[Gêxa de Sànta Màia Asónta (Særa)|Gêxa de Sànta Màia Asónta]] inta fraçión de [[Særa (Særa)|Særa]], antîga sêde comunâle. A l'é mensonâ cómme céive into "Regìstro Arçivescovîle" do [[1143]], ma fòscia a l'existéiva za da quàrche sécolo. Scibén ch'a l'avésse giurisdiçIón in scê tànte âtre paròchie, a gêxa a l'êa 'n cazaménto pövou e dizadórno e sôlo into Sèteçénto, dòppo i dànni fæti da-a [[Goæra de sucescion aostriaca|goæra do 1747]], a l'é stæta refæta e abelia. Refæta do tùtto tra o [[1885]] e o [[1888]]. * [[Gêxa da Nativitæ de Màia Santìscima (Særa)|Gêxa da Nativitæ de Màia Santìscima]] inta fraçión de [[Voiæ]]. E prìmme notìçie són inte 'n documénto do [[1191]], dond'a l'é mensonâ cómme paròchia. Segóndo a tradiçión a saiæ stæta fondâ da [[Sàn Clâro]], do quæ a consèrva e relìche. A gêxa a l'é stæta refæta into sécolo XVII. * [[Gêxa de Sàn Martìn (Særa)|Gêxa de Sàn Martìn]] into bórgo de [[Magnæri]], inta fraçión de Voiæ. A l'é consciderâ unn-a de ciù antîghe gêxe da Ligùria; fòscia fondâ da Sàn Clâro a-o prinçìpio do sécolo V. Paròchia scìn da-o [[1387]], a l'é diventâ dipendénsa da paròchia de Voiæ dòppo che i sordàtti françéixi àn distrûto o bórgo into [[1507]]. * [[Capélla de Sàn Michê de Castrofìn]] into bórgo de [[Favæo]], vixìn a Sàn Çeprìàn, do sècolo VI. I prìmmi aregòrdi de sto cazaménto religiôzo són adreitûa do [[506]], dæta ch'a l'é in sce 'na tónba trovâ inte quéllo pòsto. Za paròchia da-o sécolo XIV a l'é dòppo diventâ dipendénsa da paròchia de Sàn Çeprìàn. A capélla che gh'é ancheu a l'é stæta tiâ sciù into [[1861]] in scê rovìnn-e de 'n âtro cazaménto. === Architetûe militâri === {{Véddi ascì|Miâge de Zêna}} ==== Miâge nêuve ==== A lìnia de [[Miâge de Zêna|Miâge Nêuve]] tiæ sciù into Seiçénto da-a [[Repùbrica de Zena|Repùblica de Zêna]] e ingrandîa inte l'Eutoçénto da-o Génio Militâre Sabàodo, a fa da cornîxe a-e colìnn-e in sciâ drîta da Ponçéivia. Inte miâge gh'é incorporòu dötræ fortésse. Partìndo da-o [[Fòrte Belvedêre]] se mónta sciù a-o [[Fòrte Croxétta]] ch'o l'é sórvia Certôza, vêgna dòppo o [[Fòrte Tenàggia]], e miâge de Mónte Möo, e Miâge de Granaieu co-a pòrta co-o mæximo nómme, e Miâge de Begæ, o [[Fòrte Begæ]] e o [[Fòrte Sperón]]. ==== Fòrti ==== In scê crénn-e a nòrd de Miâge, che sepâran a Ponçéivia da-a Valàdda do Bezàgno, gh'é de âtre fortificaçioìn tiæ sciù tra i sécoli XVIII e XIX cómme proteçión difensîva in ciù da çitæ de Zêna: contórnan a valàdda do Torbélla o [[Fòrte Poìn]], quéllo che rèsta do [[Fòrte Fræ Magiô]] e o [[Fòrte Fræ Minô]]. Ciù inderê, in poxiçión dominànte, o [[Fòrte Diamànte]]. I doî fòrti costroîi in sciâ çìmma do mónte dîto di "Doî Fræ", êan ciamæ, segóndo a sò poxiçión "Fræ Magiô" e "Fræ Minô". L'à fæti costroî o govèrno sabàodo inta prìmma meitæ de l'Eutoçénto, sùbito dòppo l'anesción da [[Repùbrica Lìgure|Repùblica Lìgure]] (nómme vosciûo da-o Napolión pi-â vêgia Repùblica de Zêna) a-o [[Regno de Sardegna|régno de Sardégna]]. O prìmmo, co-a fórma de 'n torión, o l'é stæto tiòu zu inti [[Anni 1930|ànni trénta do Nêuveçénto]] pe fâghe 'na postaçión antiaéria, o segóndo o l'é ancón quæxi tùtto intrêgo e o dòmina a valàdda da-o mónte Spìn (622 mêtri). O "Fòrte Diamànte", costroîo in çìmma a-o mónte co-o mæximo nómme, into teritöio de [[Sant'Orçeise|Sant'Òrçéize]], o l'é 'n pitìn ciù inderê di Doî Fræ. Tra i fòrti zenéixi o l'é un di mêgio conservæ; o l'é stæto fæto into Sèteçénto da-a Repùblica de Zêna e finîo e ingrandîo inta prìmma meitæ de l'Eutoçénto da-o govèrno sabàodo. A sti fòrti se ghe peu arivâ con di cùrti camìn escorscionìstichi (ciù ò mêno 'n ôa de camìn) da-a Ponçèivia, partìndo da [[Begæ]] ò da [[Zemignàn]], da [[Trenzàsco]] (fraçión de Sant'Òrçéize) ò da Zêna, partìndo da-o [[Rîghi]]: inte sto câxo o camìn o l'é ciù lóngo ma tùtto in ciàn a mêza còsta.<gallery widths="230" heights="200"> Immaggine:Genova Sampierdarena forte Crocetta.jpg|O "Fòrte Croxétta" Immaggine:Genova Due Fratelli.JPG|Vìsta di "Doî Fræ" Immaggine:Forte Fratello Minore Genova 18.JPG|O fòrte "Fræ Minô" Immaggine:Forte Diamante Genova 09.JPG|O "Fòrte Diamànte" </gallery> ==== Tôre de l'Eutoçénto ==== Dâ-arénte a Fregôzo (quartê de Ròieu) gh'é træ tôre de diféiza, mâi finîe, a quæ costruçión a l'é comensâ inti [[Anni 1820|ànni vìnti de l'Eutoçénto]]. Scìmili a-e [[Tôre Martéllo]] ingléixi, dovéivan servî cómme postaçioìn a-o de fêua de miâge. I travàggi són stæti fîto fermæ, perché costâvan tròppo e perché ritegnûe inùtili pò-u cangiaménto da scitoaçión polìtica e militâre<ref>A-a fìn a l'é stæta costroîa sôlo a [[Tôre de Sàn Benardìn]] e [[Tôre de Quéssi|quélla de Quéssi]], inta [[Val Besàgnu|Valàdda do Bezàgno]].</ref>. De træ tôre costroîe a-o de fêua de Miâge de Granaieu, tra i fòrti Tenàggia e Begæ, dite do Mónte Möo, de Granaieu e do Montexèllo, són stæti fæti sôlo i ciàn sott'a-a stràdda e o ciàn terén. A tôre de Mónte Möo, ch'a se védde da-a Stràdda de B.Giànco, e quélla de Granaieu, in sciâ stràdda a-i Cién de Fregôzo, lóngo a muatêa cha da-a pòrta de Granaieu a chìnn-a a-o Gàrbo, són quélle mêgio conservæ, A tôre de Montexéllo, vixìn a-e câze de Fregôzo, a l'é do tùtto ascôza da 'na spéssa vegetaçión<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Finauri|tìtolo=Forti di Genova. Storia, tecnica e architettura dei fortini difensivi|url=https://books.google.it/books?id=PRyCzQEACAAJ|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zêna|léngoa=IT|ISBN=88-64-06088-X}}</ref>.<gallery widths="230" heights="200"> Immaggine:Genova Torre Montemoro 01.jpg|A tôre de Mónte Möo Immaggine:Genova Torre Granarolo.jpg|A tôre de Granaieu Immaggine:Genova Torre Monticello.jpg|A tôre do Montexèllo </gallery> ==== Castéllo de Bösanæo ==== [[Immaggine:Genova Castello Bolzaneto.jpg|miniatura|250x250px|O Castéllo de Bösanæo]] O Castéllo de Bösanæo, in òrìgine fortificaçión militâre, o l'é pöco distànte da-o cazéllo de l'Aotostràdda de Bösanæo. Ciù vòtte distrûto, refæto e rimanezòu, o l'é diventòu a-i prìmmi do Nêuveçénto 'n'elegànte rescidénsa scignorîle, e ancheu o l'é dêuviòu cómme strutûa sanitâia. In òrìgine in poxiçión stratégica pò-u contròllo do teritöio, dónde o [[Torénte Sécca|Sécca]] o se càccia into Ponçéivia o l'é stæto tiòu sciù da-a famìggia di [[Adórno (famìggia)|Adórno]] a-o prinçìpio do sécolo XIV. Distrûto tra o [[1336]] e o [[1337]], inte lòtte fra façioìn goèlfe e ghibelìnn-e, o l'é tórna stæto costroîo da-a [[Repùbrica de Zena|Repùblica de Zêna]] into [[1380]]. Into [[1435]], inta goæra fra a Repùblica de Zêna e o [[Ducâto de Milàn|Ducàtto de Milàn]], con l'arénbo da façión ghibelìnn-a, o l'é chéito inte màn di sordàtti do [[Féipo Màia Viscónti]], che se són aréixi a-a fìn de quéllo mæximo ànno, quànde 'na ribelión popolâre a l'à scorîo i Viscónti da Zêna. Dòppo quélli fæti o fortìn o no l'é ciù stæto a-o céntro de fæti d'àrme inportànti; inta [[Goæra de sucescion aostriaca|goæra do 1746-1747]] e ancón into [[Blocco de Zena do 1800|1800]] o l'é stæto òcupòu da-i sordàtti aostrìachi, ma no se gh'à notìçia s'o l'é stæto coinvòlto in scóntri armæ<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Attilio Zuccagni-Orlandini|tìtolo=Corografia fisica, storica e statistica dell'Italia e delle sue Isole|url=https://books.google.it/books?id=Uayugm9qChwC|ànno=1836|çitæ=Firénse|léngoa=IT|volùmme=3}}</ref>. Abandonòu pe bén bén de ténpo, a-i prìmmi do Nêuveçénto o l'é stæto trasformòu in câza de canpàgna e dòppo in uspiâ, atîvo scinn-a-i [[Anni 1980|ànni òtànta do Nêuvecénto]]. Da-o [[2000]] o l'é 'na câza de ripözo pe vêgi e 'n òspìçio pe maròtti terminâli gestîo da l'Asociaçión [[Gìggi Ghiròtti]] Onlus Zêna<ref>{{Çitta web|url=https://www.gigighirotti.it/chi-siamo/|tìtolo=Gigi Ghirotti Onlus Genova - Stöia|léngoa=IT|vìxita=2022-02-01}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Valàdde da Ligùria|Ponçeivia]] 1dv56rwunysvqqsa8kre1y9bpfjr7e0 0 32522 269509 269401 2026-05-06T18:32:01Z N.Longo 12052 + wl 269509 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Monte Bignone - Italy - Castellaro.jpg|miniatura|E ruìne du castelà in sciu [[Munte Bignùn|Bignùn]] ([[Sanremu|Sanremmu]]), [[VI secolo a.C.|VI seculu primma de Cristu]]]] In '''castelà''' u l'é(r)a in [[Pàize|paìse]] o [[Fortificaçión|furtificasiùn]] tüttu seràu int'in gì(r)u de mü(r)aje fète a [[maxê]], fabricàu dai [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i Antìghi]] daa [[Preistöia|preisto(r)ia]] fina a l'[[etè antìga]]. In castelà, de sòlitu, u se truvava int'in scitu ciü âtu che e tère a l'in gì(r)u, tantu pe' de raxùi de difesa che pe'e sò funsiùi religiuse. Stu scistema de difesa e d'insediamèntu u l'è stètu u ciü impurtante e spantegàu fra e pupulasiùi di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i]] e di [[Cèltu-Lìgü(r)i]], ch'e l'han duve(r)àu da l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]] fin'ai tèmpi da [[Goære lìguri-romànn-e|cunquista rumâna]] inte tütte e regiùi dund'i staxevan, daa [[Provensa|Pruvènsa]] a punènte aa [[Lunigiana|Lunigiâna]] a levante. == Sto(r)ia == === I castelèi === {{Çitaçión|Inta tèra di Lìgü(r)i u ghe n'é(r)a da tegnighe in'armâ: sciti de muntagna e rivasùi, difissili tantu da pià che da scurìghe i desenemighi [...] L'asediu di sciti furtifichèi u l'é(r)a tantu necesa(r)iu che fadigusu e pìn de pe(r)ighi.|[[Titus Livius]], ''[[:la:s:Ab Urbe Condita/liber XXXIX|Ab Urbe Condita]]'', XXXIX, 1, 2-6|In Liguribus omnia erant, quae militem excitarent, loca montana et aspera, quae et ipsis capere labor erat et ex praeoccupatis deicere hostem [...] oppugnatio necessaria munitorum castellorum, laboriosa simul periculosaque.|lingua=LA}} A presènsa di castelèi, bèn che atestâ fina da l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]], a l'è stèta üna da difese ciü impurtanti pe'i Lìgü(r)i cuntr'a l'invaxùn di rumèi fra u [[III secolo a.C.|III]] e u [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]]. Inte di tèsti latìn d'alantu(r)a u se tröva scrìtu che u cunsu(r)e [[Appius Claudius Pulcher]], inte guère cuntra di [[Ingauni]], du [[185 a.C.]] u l'axeva cunquistàu sèi ''oppida'', che pe(r)ò i l'é(r)an di paìsi furtifichèi ciü impurtanti e dife(r)ènti dai ''castella'' o dai ''[[Vicus|vici]]'', nummi ch'i l'é(r)an dèti pe'u ciü a di repa(r)i missi int'ina pusisiùn survaelevâ, dund'i staxevan cuntadìn e pastùi. Du [[117 a.C.]], inta [[Töa de Ponçéivia|to(r)a da Punseve(r)a]], u se ghe tröva de cunfèrma de sta dife(r)ènsa, cu'u cuntrastu tra l'''oppidum'' de ''[[Genua]]'' e l'urganisasiùn de campagne di ''[[Viturii|Viturii Langenses]]'', ch'i l'é(r)an riunìi int'in sò ''castellum''<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Delfino & Del Lucchese, 2020|p. 55}}</ref>. I castelèi, de dòppu da cunquista rumâna e l'imprinsippiu da cuscì dìta ''[[Pax romana]]'', i l'han finìu pe' perde e sò funsiùi inta ciü parte di câxi, vegnindu a mancà i pe(r)ighi ch'i gh'é(r)an de primma. De stu moddu, tèmpu de pôchi seculi i sun stèti abandunèi pe' di sciti ciü bassi, inte valè e inte cianü(r)e, dund'u se truvava da tèra ciü buna da cultivà e ch'i l'é(r)an meju lighèi dae növe vìe rumâne, cun gran vantaggiu pe'i cumèrci<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://archeologiagalliacisalpina.wordpress.com/2025/03/17/oppida-celto-liguri-in-provenza/|tìtolo=Celto-Liguri in Provenza, i loro castellari ed oppida|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}}</ref>. Inti tèmpi ciü mudèrni, zà dau [[1927]] l'[[Ubaldo Formentini]] u l'ha missu in cè(r)u a funsiùn fundamentâle di castelèi, cunscide(r)èi l'elemèntu de base inte l'urganisasiùn di Lìgü(r)i Antìghi, e in cuntrastu cu'i ''oppida'', ch'i sun stèti u cö de sitè vegnüe de dòppu. A tütte e mane(r)e, pe'a frequentasiùn cuntinua ch'a gh'è stèta inte l'entrutèra da Ligü(r)ia, tanti castelèi i sun vegnüi di paìsi inti tèmpi di rumèi e, ancù de dòppu, inte l'Etè de Mezzu, pe' rivà fina au dì d'ancöi<ref name=":0" />. === I scâvi === [[Immaggine:Camogli - Sala Archeologica.jpg|miniatura|Di repèrti truvèi in sciu [[castelà de Camuggi]], da media etè du brunzu e turna frequentàu fra a sò fìn e quella du fèru, in mustra au [[Müseu Archeulogicu de Camuggi|Müseu Archeulogicu]] de [[Camuggi]].]] I primmi stüddi e scâvi in sci castelèi da Ligü(r)ia i remuntan ai [[Anni 1940|ànni Qua(r)anta]], cu'u [[Luigi Bernabò Brea]] e pöi l'[[Oscar Giuggiola]], ma u l'è numma che inti [[Anni 1970|ànni '70]]-[[Anni 1980|'80]] che, grassie a primmi stüddi du [[Tiziano Mannoni]] in sce dinamiche di depôxiti e in sci paìsi de vetta, u s'è cumensàu a cunusce e stüdià meju sti sciti. Pe' primma côsa s'è missu in cè(r)u a presènsa de castelèi fina d'inte l'[[Etæ do Brónzo|etè du brunzu]] e, cu'i scâvi di [[Anni 1980|ànni '80]] e [[Anni 1990|'90]] fèti segundu e növe tecniche, s'è truvàu de tracce de metalurgia intu [[Castelô de Reseghe|scitu de Reseghe]] e de fundasiùi antìghe du [[Castrum Perticae|''castrum'' bizantìn]] de [[Capella de Sant'Antunìn (Pèrti, Finô)|Sant'Antunìn]] de [[Pèrti]] ([[Finô|Finà]]), tütti dui de l'imprinsippiu da bassa etè du brunzu. De ciü, intu [[Castelâ de Aosci|castelà de Usciu]] u s'è truvàu de növe infurmasiùi in sce tecniche duve(r)èi, insemme aa pröva d'ina frequentasiùn ch'a l'è andèta avanti dau [[Neolìtico|neuliticu]] fina a l'[[Etæ do færo|etè du fèru]], cumme inte âtri sciti du Levante, mèntre i castelèi du Punènte i panen ciü de spessu fabrichèi ''ex novo'' inte l'etè du fèru, fòscia p'ina reasiùn au pe(r)igu di rumèi. Inti [[Anni 2000|ànni 2000]], ciü che di növi sciti de l'etè du fèru, e sun stète truvèi pe'a primma votta de furtificasiùn impurtanti de l'etè du brunzu<ref>{{Çitta|Delfino & Del Lucchese, 2020|pp. 55-56}}</ref>. Sti ürtimi scâvi i l'han fètu rivegghe a teurìa che i castelèi i ne vegnissen numma che dau [[IV secolo a.C.|IV]] au [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]], inta tarda etè du fèru, quand'u gh'é(r)a in pe(r)igu bèn cunusciüu, mèntre i vilaggi ciü antìghi i nu l'é(r)an serèi inte de mü(r)aje spesse. In cangiu, e ürtime descuvèrte i l'han dètu pröva d'in besögnu de difese ascì inta primma etè du brunzu e, ancù de ciü, versu a sò fìn, pe' de raxùi scunusciüe ma che, a ògni moddu, e mustran che u castelà u secce in mudélu bèn ciü antìgu de quande i n'han parlàu i scritùi clascichi<ref>{{Çitta|Delfino & Del Lucchese, 2020|pp. 60-61}}</ref>. == Descrisiùn == I castelèi i sun stèti in elemèntu impurtantìscimu inte l'urganisasiùn suciâle e da difesa de [[Liguri Antighi|gènte Lìgü(r)i]], survetüttu pe' quelle ch'e staxevan inte l'entrutèra. In castelà u l'é(r)a, de sòlitu, fabricàu in scia simma d'in briccu, da vixìn ai sciti cultivèi o d'andâghe a scö, daa cianta reunda, elittica o ascì nu regulâre, andandu apröu ae carateristiche du terén. Pe'a sò estensciùn, ch'a pò cangià du bèllu, u ghe n'é(r)a tantu ch'i tegnivan de picine guarnixùi che di paìsi intreghi e, de sòlitu, i l'é(r)an lighèi l'ün cun l'âtru<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://archeologiagalliacisalpina.wordpress.com/2025/04/12/castellari-e-oppidum-dei-liguri/|tìtolo=Castellari e oppidum dei Liguri|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}}</ref>. Ina carateristica cumüne ai tütti castelèi a l'è a presènsa d'in gì(r)u de mü(r)aje, fète a [[maxê]], ch'e i sèran. U sò spesû u l'andaxeva da 1 a 5 mêtri e, de sòlitu, e l'é(r)an fète de dui pa(r)amènti de blòcchi nu regulâri, campèi in gì(r)u au castelà e fermèi sènsa de ligante. E mü(r)aje, de drentu, e l'é(r)an impìe de prìe e d'âtru zettu, de votte missu a söi e mescciàu cun da tèra. E prìe duve(r)èi ciü de suvènte e l'é(r)an quelle de [[carcâ]], a ògni moddu u se ne tröva ascì d'âtru genere, cumme a [[riolite]]. Intu castelà u se gh'intrava pe' mezzu d'ina pòrte prinsipâle, de sòlitu prutètta da de tûre, e dae furme ciü cumprichèi a partì dau [[II secolo a.C.|II seculu primma de Cristu]], cun di passaggi pensèi pe' ralentà i desenemighi<ref name=":1" />. == Difuxùn == {{Véddi ascì|Lista di castelèi di Lìgü(r)i Antìghi|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} === Pruvènsa === <gallery mode="packed" heights="150"> Op Conrouan Int.jpg|L'''oppidum'' de Conrouan, intu cumün d'[[Escragnolles]] </gallery> I castelèi i se trövan inte tüttu u terito(r)iu dund'i staxevan i Lìgü(r)i Antìghi, scibèn che cun de dife(r)ènse. A regiùn dund'i se cunuscen ciü castelèi a l'è quella ch'a và daa [[Provensa|Pruvènsa]] ae [[Arpi Marittime]], dunde zà inti [[Anni 1950|ànni Sinquanta]] i l'é(r)an registrèi ciü de 300 castelèi, mèntre inta regiùn Ligü(r)ia u nu se n'é(r)a truvàu ancù mezzu. I castelèi da Pruvènsa i furmavan in gran scistema de difesa ch'u rivava fina in sciu cunfìn de stâtu d'ancöi, cun stu taju ch'u ne vegne drìtu daa situasiùn di Lìgü(r)i e di [[Cèltu-Lìgü(r)i]] pruvensâli, scicumme ch'i pativan in fòrte cuntrastu dae [[Colonizaçión grêga|culonie greghe]] in scia còsta, mèntre dae âtre parte i Lìgü(r)i i gh'axevan ascì u cuntrollu du mâ<ref name=":0" />. In censimèntu ciü mudèrnu u l'è rivàu a cuntà bèn quattrusèntu castelèi inta Pruvènsa, pe'u ciü serèi da de mü(r)aje spesse da 1 a 5 mêtri, de sòlitu int'in gì(r)u senciu ma de votte fina a trèi, cun tantu de fusèi, tûre e bastiùi. De regula ste difese i se truvavan numma che inti punti ciü debuli du vilaggiu ma, âtre votte, e ne faxevan tüttu u gì(r)u. L'estensciùn di castelèi pruvensâli a và da 0,2 a 0,5&nbsp;ha e i cumprendevan ascì de strutü(r)e pe' l'agricultü(r)a e l'alevamèntu tütt'a l'in gì(r)u. Mèntre i castelèi ciü grandi i l'é(r)an di vé(r)i paìsi, i ciü picìn i l'é(r)an duve(r)èi de prubabile numma che inte sèrte stagiùi o cumme depôxitu o repa(r)u pe' de pupulasiùi ciü nòmadi che e âtre<ref name=":1" />. I ''oppida'' e i castelèi da Pruvènsa, adatanduse cumme i âtri ae carateristiche di terén, i g'han de furme dife(r)ènti, ch'e sun stète lighèi a trèi generi d'impiantu, tütti che, a ògni moddu, i g'han ina pusisiùn survaelevâ e de òpe(r)e de furtificasiùn. Pe'a sò cianta, i castelèi i sun dunca spartìi fra de quelli fabrichèi in sc'in spe(r)ùn, difesu da rivasùi dae parte e seràu au fundu da in bastiùn, quelli fèti in sc'in straciumbu, ch'i duve(r)an turna e furme du terén pe' dumandà mênu strutü(r)e de difesa, e ancù quelli fèti in scia simma d'in briccu, cu'a cianta du castelà ch'a vegne ina figü(r)a serâ. === Ligü(r)ia === Inta Ligü(r)ia d'ancöi u scistema di castelèi u ne mustra de dife(r)ènse fra ina parte e l'âtra da [[Rivêa|Rive(r)a]]. Inte l'[[Intemelia]] u se ghe tröva ancù di scistemi de ciü castelèi, cu'ina ventena de ste furtificasiùi in sci bricchi da [[Ventemiglia|Vintimìa]] a [[Sanremu|Sanremmu]], a prutesiùn de l'entrutèra de ''[[Albium Intemelium]]'' cuntr'ai [[Popolo græco antigo|greghi]] e i [[cèlti]]. I sciti di [[Intemeli]] ciü in muntagna, cumme quelli da [[Colla Sgarbà|Còlla Sgarbâ]], du [[Munte Autu|Munte Âtu]] e du [[Munte Abelliu]], de prubabile i gh'axevan ascì de funsiùi religiuse, mèntre in scia còsta, cumme au [[Castel d'Appiu]] e in sciu [[Munte Neigru|Munte Negru]], ste furtificasiùi i servivan ascì pe' l'avistamèntu di desenemighi ch'i fussen rivèi dau mâ, passandu de de lì l'alarme versu l'entrutèra. Inta Ligü(r)ia de mezzu i se cunuscen pe' cuntru mênu castelèi, ch'i se ponen mette insemme inti dui gruppi de quelli in gì(r)u a [[Zena]] e de quelli fra [[Camuggi]] e u [[Tigülliu]]. A l'ürtimu, intu Levante, u nu se tröva de scistemi da castelèi ma ciütòstu in castelà isulàu, missu a difesa d'ina valâ o d'ina còlla, cumm'u l'è u câxu du [[Castelâ d'Aosci|castelà d'Usciu]] e de [[Castelâ de Pignùn|quellu de Pignùn]]. == Nòtte == <references /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Davide Delfino|outô2=Angiolo Del Lucchese|curatô=Davide Delfino, Fernando Coimbra, Daniela Cardoso e Gonçalo Cruz|tìtolo=Late Prehistoric Fortifications in Europe: Defensive, Symbolic and Territorial Aspects from the Chalcolithic to the Iron Age|url=https://www.researchgate.net/publication/340502699_Terraced-walled_settlements_in_Bronze_Age_Liguria_north-western_Italy_can_we_speak_of_Iron_Age_'castellari'|ànno=Avrì 2020|editô=Archaeopress|çitæ=Oxford|léngoa=EN|pp=55-62|capìtolo=Terraced-walled settlements in Bronze Age Liguria (north-western Italy): can we speak of Iron Age 'castellari'?|cid=Delfino & Del Lucchese, 2020}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.valdivara.it/it/cultura/il-patrimonio-culturale/castellari-liguri|tìtolo=I Castellari Liguri|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}} * {{Çitta web|url=https://www.liguriarcheologica.it/i-castellari|tìtolo=I "Castellari"|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}} * {{Çitta web|url=http://www.cultura-barocca.com/imperia/castella.HTM|tìtolo=Castellari (Liguri occidentali)|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}} * {{Çitta web|url=https://www.sanremostoria.it/it/la-citta/la-storia/236-storia-di-sanremo-1-parte.html?start=2|tìtolo=Storia di Sanremo - 1^ Parte - 3 - I Liguri preromani e i castellari|léngoa=IT|vìxita=2025-12-21}} [[Categoria:Lìguri Antîghi]] [[Categorîa:Architetûe]] agvi68taoaw8vhlsy47dzyjb4hz2rrm