Berzezzi

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lij">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>lijwiki</dbname>
    <base>https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.8</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speçiale</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discûscion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utente</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discûscioîn ûtente</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discûscioîn Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Immaggine</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discûscioîn immaggine</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discûscioîn MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discûscioîn template</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agiûtto</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discûscioîn agiûtto</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorîa</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discûscioîn categorîa</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulo</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussioni modulo</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Evento</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Discussioni evento</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Berzezzi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1719</id>
    <revision>
      <id>271353</id>
      <parentid>270766</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T19:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>Rev from Iginio Rossello</comment>
      <origin>271353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26719" sha1="tonq7ncfc9ve0iqh3ozvzm7joa9szbt" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stätu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista cìvica de centru-sinistra &quot;Ünìi pe Berzezzi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-teritöio = Teritoju
|var-superfìcce= Superficce
|var-cordinæ = Cuurdinè
|var-altitùdine = Altitüdine
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]]
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]]
|var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu orariu
|var-cod._ISTAT= Códice [[ISTAT]]
|var-cod._cadàstro = Códice catastäle
|var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Berzezìn
|var-patrón = Santu patrùn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|var-festîvo = Giurnu festivu
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|var-tàrga = Tärga
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
|var-scîto_ofiçiâ= Scîtu istitusiunäle
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n miliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme “a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä “a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i “Baĝn̂i Italia” oua La Bussola.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a “cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a “tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan “a Prìa d'u Menu”, a “Prìa Sèa” e i “Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legeru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i “Preni” aredossu d'a “Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot;&gt;
File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa
File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie
&lt;/gallery&gt;
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
[[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista civica de centru-sinistra)|Scìndicu|&lt;ref&gt;U se dimette daa càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista civica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicasiuìn ==
[[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A veggia stasiùn de Berzezzi, vista d'ancö]]
Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde
custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée.

Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (linia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle.

Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena.

== Notte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}

== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>tonq7ncfc9ve0iqh3ozvzm7joa9szbt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>271355</id>
      <parentid>271353</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T19:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Aministrasiùn */ Rev from Iginio Rossello</comment>
      <origin>271355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26721" sha1="bjtagvg5n1ku5ra0qebnzsgq8tc4iyr" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stätu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista cìvica de centru-sinistra &quot;Ünìi pe Berzezzi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-teritöio = Teritoju
|var-superfìcce= Superficce
|var-cordinæ = Cuurdinè
|var-altitùdine = Altitüdine
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]]
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]]
|var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu orariu
|var-cod._ISTAT= Códice [[ISTAT]]
|var-cod._cadàstro = Códice catastäle
|var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Berzezìn
|var-patrón = Santu patrùn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|var-festîvo = Giurnu festivu
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|var-tàrga = Tärga
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
|var-scîto_ofiçiâ= Scîtu istitusiunäle
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n miliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme “a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä “a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i “Baĝn̂i Italia” oua La Bussola.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a “cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a “tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan “a Prìa d'u Menu”, a “Prìa Sèa” e i “Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legeru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i “Preni” aredossu d'a “Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot;&gt;
File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa
File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie
&lt;/gallery&gt;
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
[[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|&lt;ref&gt;U se dimette daa càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicasiuìn ==
[[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A veggia stasiùn de Berzezzi, vista d'ancö]]
Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde
custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée.

Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (linia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle.

Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena.

== Notte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}

== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>bjtagvg5n1ku5ra0qebnzsgq8tc4iyr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>271356</id>
      <parentid>271355</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T19:34:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>cv</comment>
      <origin>271356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26730" sha1="ck6nrpv3djdjxp7y3kqwj7utyef4x44" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stätu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista cìvica de centru-sinistra &quot;Ünìi pe Berzezzi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-teritöio = Teritoju
|var-superfìcce = Superficce
|var-cordinæ = Cuurdinè
|var-altitùdine = Altitüdine
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]]
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]]
|var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu orariu
|var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]]
|var-cod._cadàstro = Códice catastäle
|var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Berzezìn
|var-patrón = Santu patrùn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|var-festîvo = Giurnu festivu
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|var-tàrga = Tärga
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
|var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n miliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme “a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä “a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i “Baĝn̂i Italia” oua La Bussola.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a “cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a “tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan “a Prìa d'u Menu”, a “Prìa Sèa” e i “Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legeru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i “Preni” aredossu d'a “Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot;&gt;
File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa
File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie
&lt;/gallery&gt;
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
[[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|&lt;ref&gt;U se dimette daa càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicasiuìn ==
[[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A veggia stasiùn de Berzezzi, vista d'ancö]]
Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde
custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée.

Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (linia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle.

Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena.

== Notte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}

== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>ck6nrpv3djdjxp7y3kqwj7utyef4x44</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>271358</id>
      <parentid>271356</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T19:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ e giustou asenti e apostrufi</comment>
      <origin>271358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26710" sha1="rooffxjum89fueyg0h1ww1be8nbh2l1" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stätu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista cìvica de centru-sinistra &quot;Ünìi pe Berzezzi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-teritöio = Teritoju
|var-superfìcce = Superficce
|var-cordinæ = Cuurdinè
|var-altitùdine = Altitüdine
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]]
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]]
|var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu orariu
|var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]]
|var-cod._cadàstro = Códice catastäle
|var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Berzezìn
|var-patrón = Santu patrùn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|var-festîvo = Giurnu festivu
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|var-tàrga = Tärga
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
|var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n miliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme &quot;a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä &quot;a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i &quot;Baĝn̂i Italia” oua La Bussola.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a &quot;cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a &quot;tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan &quot;a Prìa d'u Menu”, a &quot;Prìa Sèa” e i &quot;Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legeru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i &quot;Preni” aredossu d'a &quot;Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot;&gt;
File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa
File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie
&lt;/gallery&gt;
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
[[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|&lt;ref&gt;U se dimette daa càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicasiuìn ==
[[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A veggia stasiùn de Berzezzi, vista d'ancö]]
Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde
custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée.

Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (linia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle.

Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena.

== Notte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}

== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>rooffxjum89fueyg0h1ww1be8nbh2l1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>271359</id>
      <parentid>271358</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T19:37:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Notte */ da-a</comment>
      <origin>271359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26711" sha1="a61mewxouidq7chrn028icr45cxum97" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stätu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista cìvica de centru-sinistra &quot;Ünìi pe Berzezzi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-teritöio = Teritoju
|var-superfìcce = Superficce
|var-cordinæ = Cuurdinè
|var-altitùdine = Altitüdine
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]]
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]]
|var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu orariu
|var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]]
|var-cod._cadàstro = Códice catastäle
|var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Berzezìn
|var-patrón = Santu patrùn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|var-festîvo = Giurnu festivu
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|var-tàrga = Tärga
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
|var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n miliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme &quot;a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä &quot;a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i &quot;Baĝn̂i Italia” oua La Bussola.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a &quot;cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a &quot;tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan &quot;a Prìa d'u Menu”, a &quot;Prìa Sèa” e i &quot;Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legeru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i &quot;Preni” aredossu d'a &quot;Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot;&gt;
File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa
File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie
&lt;/gallery&gt;
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
[[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|&lt;ref&gt;U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicasiuìn ==
[[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A veggia stasiùn de Berzezzi, vista d'ancö]]
Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde
custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée.

Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (linia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle.

Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena.

== Notte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}

== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>a61mewxouidq7chrn028icr45cxum97</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>271364</id>
      <parentid>271359</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T19:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>cv</comment>
      <origin>271364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26754" sha1="4ccw2mshoavr8hsrpk2rj6vnm2cnt3x" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stätu
|Stato = ITA
|stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]]
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista cìvica de centru-sinistra &quot;Ünìi pe Berzezzi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-teritöio = Teritoju
|var-superfìcce = Superficce
|var-cordinæ = Cuurdinè
|var-altitùdine = Altitüdine
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]]
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]]
|var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu orariu
|var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]]
|var-cod._cadàstro = Códice catastäle
|var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Berzezìn
|var-patrón = Santu patrùn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|var-festîvo = Giurnu festivu
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|var-tàrga = Tärga
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
|var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n miliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme &quot;a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä &quot;a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i &quot;Baĝn̂i Italia” oua La Bussola.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a &quot;cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a &quot;tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan &quot;a Prìa d'u Menu”, a &quot;Prìa Sèa” e i &quot;Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legeru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i &quot;Preni” aredossu d'a &quot;Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot;&gt;
File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa
File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie
&lt;/gallery&gt;
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
[[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|&lt;ref&gt;U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicasiuìn ==
[[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A veggia stasiùn de Berzezzi, vista d'ancö]]
Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde
custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée.

Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (linia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle.

Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena.

== Notte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}

== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>4ccw2mshoavr8hsrpk2rj6vnm2cnt3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Borṡi e Veressi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1723</id>
    <revision>
      <id>271340</id>
      <parentid>270597</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T18:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>271340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49588" sha1="g26irf7gccc1u11loomtqqc71aarfj5" xml:space="preserve">{{Borṡìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Bòrṡi e Veréssi
|Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg
|Didascalia = A Ciassa e u Rucàru de Veréssi, cun Bòrṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ
|Tipo = [[comùn|cumün]]
|var-localizaçión = Lucaliṡasiùn
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Renato Dacquino
|Partito = lista sivica &quot;Nuova via per Borgio Verezzi&quot;
|Data elezione = 16-5-2011
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 3
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = [[1933]]
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artéssa
|Altitudine = 10
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 2053
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&amp;i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2023
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = Borṡi (sede du cumün), Veréssi
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1351
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = borṡìn, veresìn
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]]
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Bòrṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâ
}}
'''Bòrṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dûi paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-te 'n sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]).

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|U burgu de Borṡi
Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, burgâ du Pöṡṡu
&lt;/gallery&gt;
U cumün u l'è cunpostu da-i dûi paìṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200&amp;nbsp;m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-[[A Prìa]], mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/tavole/retidr_245040_2.pdf|tìtolo=Cién de Basìn du Riu Butassàn|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299&amp;nbsp;m). 

De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Stòria ==
=== Urigine du numme ===
U numme Borṡi u deriva da-u latìn ''Burgus Albingaunum''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}&lt;/ref&gt;, a indicâ a l'insediamentu stéssu, ligòn a-a Arbénga vista a presensa in êpuca prerumâna da tribü ligüre di [[Ingauni|ingàuni]]. Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu preruman ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&amp;pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Turìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Veréssi, Ün di burghi ciü belli d'Italia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt; o ''Viretium'', pöi divegnüu ''Veretio'', fin a-a furma da giurnâ d'ancö.

=== Preistòria ===
Üna de prìmme testimuniânse de frecuentasiùn ümâna in-tu teriròriu cumünâle a l'è rapreṡentâ da-u Castelâ de Veréssi, ch'u se tröva in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu, incuadròn in-ta primma etê du fêru, fra i [[IV secolo a.C.|seculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}&lt;/ref&gt;
Difêti sta [[Castelà (furtificasiùn)|tipulugîa de custrusiùi]] a l'êa tìpica de pupulasiùn ligüri antìghe, devöê cumme scistémma difenscìvu a-e spàlle da maîna.&lt;ref name=&quot;castellari''&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}&lt;/ref&gt;

=== Êpuca rumâna ===
A duminasiùn ligüre a làscia u sö postu a cuélla rumâna cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u console Lucio Emilio Paolo. Du [[181 a.C.]] u l'incuménsa cuscì u prucessu de rumaniṡasiùn da zôna, segnòn survatüttu da-a custrusiùn da [[Via Julia Augusta]], fêta custruî du [[13 a.C.]], in mòddu da culegâ Rumma cu-e növe têre cuncuistê, integrê in-ta [[Regio IX Liguria]]. A ṡôna a l'è dunca a-u de sutta da ''mansio'' du Pulupixe.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=R.Rembado |tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa= IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}&lt;/ref&gt;

=== Etê de meṡṡu ===
Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'[[814]], u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun dunca parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte [[Finô|Finâ]].

A mantegnî u cuntròllu l'è u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescuvòn d'Arbenga]], forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u [[1076]], annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de San Pê in Varatèlla]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=30366&amp;RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Cumün de Borṡi, 
SIUSA |vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn. 

L'è cu-u [[XIII secolo|seculu XIII]] che u [[Marchesùn de Finô|marchezòn finarìn]] u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du [[1212]], püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]].

A situasiun a cangia turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Etê muderna ===
In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in annu in annu versâ di tribüti a-u pudestê. Du [[XVI secolo|Sincuesentu]], a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du [[1564]] a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu [[1588]], da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntâva u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}&lt;/ref&gt;

D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne.

Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle.

=== Etê cuntenpuranea ===
U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de [[Löa]], du [[1797]]. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du [[1798]] i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du [[1803]] in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Caüttu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], du [[1814]], u cuntrollu u pàssa a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e i dui cumün i sun inseîi drent'a [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu [[1933]], i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2023-09-18|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Bòrxi e Verésso}}

=== Minuranse furèste ===
Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de zenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&amp;a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciü difüṡi ===
I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sùn: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Pòsti d'interèsse ==
=== Architetüe religiuṡe ===
==== Borṡi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê
File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva 
File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi 
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Pê''', a paruchiâle de Borṡi, tiâ sciü da-i resti du forte ṡeneṡe custruìu du [[1588]] e divegnüu inservibile. Utegnüu u cunsensu da Repübbrica de trasfurmâlu in gêxa in-tu [[1789]] u l'è stêtu inauguròn du [[1808]], vixitòn da-u Pàppa Piu VII du [[1814]]. A strutüa a l'è baṡa in sce cuélla da veggia furtessa, a parte a müàggia du fundu, caciâ ṡü pe fa pòstu a l'abscide.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; Ancö veghemmu l'edifissiu carateriṡòn da 'na faciâta neuclascica ch'a mustra a stàtua du santu sciü-a sö sìmma, finacòn da dûi canpanìn binélli. U de drentu u l'è a 'na scingula navâ, dutâ de sei capélle laterâli, mentre a otta a preṡenta l'afrescu da Glòria de San Pê, fêtu da Raffaele Arbertella.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/Chiesa+di+San+Pietro|tìtolo=Gêxa de San Pê|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Santuâju da Madònna du Bun Cunsiggiu''', cunusciüa ascì cumme ''San Stêva'', a l'üna de gêxe ciü antighe du teritòriu borṡìn, edificâ cun tütta prubabilitê fra i [[VII secolo|seculi VII]] e [[VIII secolo|VIII]], forscia in sce 'n presedente tenpiu pagàn. Esenpiu architetonicu de riliêvu, l'è in stîle rumanicu-goticu, cu-a particularitê d'avê l'abscide urientòn a levànte. A tréi navê, l'è stêtu ciü òtte restrutüòn, ṡà in-tu [[1076]] s'ha nutìssia da custrusiun du canpanìn, pe pöi vegnî anlpiòn du [[1485]], annu da sö elevasiùn a retòria. Ingrandìu ancùa in-tu [[XVI secolo|Seisentu]] faxendughe u portegu in faciâta e elevandulu in artéssa. Cun l'inaugurasiùn da gêxa de San Pê u l'ha cangiòn de denuminasiù in favû de cuélla ch'a g'ha aù.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/Santuario+di+Santa+Maria+del+Buon+Consiglio|tìtolo=Santuàju da Madonna du Bun Cunsiggiu|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa du Redentù''', custruìa in-ti [[Anni 1970|ànni '70]] sutta a Don Pissarello e terminâ sutta a Don Doglio, l'è cunusciüa ascì cumme ''A gêxa növa''. A ciànta retangulâre, a l'ha in teitu a cabànna che in-tu frunte u da urigine a 'n pòrtegu. Particulâri e vedrê, dixöttu in tüttu, che abeliscian l'anbiente.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/Chiesa+di+Ges%C3%B9+Redentore|tìtolo=Gêxa du Redentù|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

==== Veréssi ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A paruchiâle de San Martin
File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna
Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin
File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|Vista da gêxa de San Giüṡèppe
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''', paruchiâle veresìna, a l'è stêta edificâ du [[1625]] da Tommaso Cucchi, priù, espunente de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta tiâ sciü li dunde i se trovâvan l'antiga gêxa du postu (seculi [[XIV secolo|XIV]]-[[XV secolo|XV]]) e a cà di fràtti, de l'uriginâle edifissiu u resta ben pôcu, a parte in afrescu datòn [[1512]]. A strutüa a l'è senplice, cun sulu 'na navâ, ma u de drentu u l'è decuròn in stîle baroccu. In-ti travaggi de restauru da pavimentasiùn a l'è stêta ascì trovâ ina làpide de marmu datâ du [[XVII secolo|Seisentu]] cu-u stémma da famiggia Cucchi. De pregiu u canpanìn che a surmunta, realiṡòn in prìa lucâle, segundu u stîle rumanicu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''', ascì cunusciüu cumme ''Santuâju de Maria Regina'', mensciunòn pe a primma otta in-tu [[1600]]. Vixin a-a paruchiâle, a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu. Chi sun cunservê e stàtue ch'e rafigüan, San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuàju de Marìa Regina|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla de Sant'Agustin''', in-ta burgâ da Ciàssa, l'è de urigine du [[XIV secolo|Trexentu]], de dimensciui picîne, a g'ha ina cuertüa cun otta a butte e u de drentu intunacòn. In-tu [[XIX secolo|seculu XIX]] a l'êa devöâ ascì cumme scöa, primma che sta chi a vegnìsse portâ in-ta cà cumünâle.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Capella de Sant'Agustin, A Ciassa|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla da Madònna di Canpi''', cunusciüa ascì cumme ''Madònna da Ricunciliasiùn''. A se tröva a pôca distansa da-a burgâ da Crösa, lungu a stràdda ch'a porta a Gura. A l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]] (cumme veghemmu in sce l'architrâve) surva a-i resti de 'n edifissiu ciü véggiu. Se sa che antigamente a l'êa parte da Turetta di Sassetti, interna a-u scistemma de furtificasiùn du castéllu de Veréssi, devöòn da-i marchéṡi de Finâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=A Madonna di Canpi, Veréssi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A ṡôna a l'è stêta ascì teâtru de arcüne apparisiui fra u [[1987]] e u [[1994]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro |outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, 
di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa de San Giüṡèppe''': edifissiu religiuṡu tiòn sciü du [[1963]] in-ta regiùn de Züelle, pe vuluntê de Don Bruno Oddone, u g'ha ina strutüa mudèrna, nasciüa cumme opere paruchiâli. De drentu u gh'è cunservòn ina gran cruxe, fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madonna e de San Giüṡèppe e in'âtra de gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=San Giuseppe|vìxita=2026-06-26|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn de Veréssi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20734/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-06-26}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe civìli ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
2013-07 Fraktion Verezzi 010.jpg|A Madonna cu-u Banbìn de Palassu Cucchi
Verezzi-scorcio2.jpg|L'âtra madunetta
&lt;/gallery&gt;
* '''Muìn feniciu''': a levante da Cröṡa, u l'è ina custrusiùn de prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡona carscica in-tu méṡṡu fra e chè e a gêxa. U pà che a strutüa, che in'otta a gh'axêva de pâle a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de tûre d'avistamentu o de fâru, sicumme ch'u nu ghe tîa guêi de ventu, limitòn a punente e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}&lt;/ref&gt;
* '''Palassu Cucchi''': rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión |outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}&lt;/ref&gt;
* '''Palassu di Cunsuli''': a levante du Turiùn, renbòn a-e sö müàgge, du [[XVII secolo|Seisentu]] u l'è stêtu tiòn sciü u palassu dìtu &quot;di Cunsuli&quot;. Stu lì u se issa sciü dui cén, da-a cianta a retangulu, cu-in têtu a due êgue ch'u l'ha pigiòn u postu da terassa ch'u gh'êa. I cén i sun spartìi da söê de légnu, cun de otte de canissu a padigiùn.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 
* '''Villa Rostain''': dìta ascì a &quot;Villa Saracêna&quot;, a se tröva a Borṡi in-ta regiùn de Züelle, a-u prinsìpiu da vìa pe Veréssi. A l'è stêta fabricâ a-i primmi du [[XX secolo|Növesentu]] in-tu güstu neo-biṡantìn, devöâ cumme cà da viléṡṡu e pö vegnüa ina cà de mùnighe. De drentu a g'ha de pitüe de l'Ulisse Bill e in-ti anni a l'è finìa fìna sciü de reviste d'architetüa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/10551/villa-rostain/|tìtolo=Villa Rostain|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209631.pdf|tìtolo=Villa Saracena con annessa Casa del Custode e terreno pertinenziale|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza regionale per i beni e le attività culturali della Liguria]]|dæta=5 maṡṡu 2003|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militâri ===
* '''U Turiùn''': in sciü-a stràdda de San Stêva, u l'è stêtu tiòn sciü pe vuluntê de génte de Borṡi, ch'i l'han ciamòn a custrusiùn de de difeṡe in-tu [[1564]], &quot;pe pùja d'esse menê tütti [...] in prexùn in Barbarìa&quot;. U turiùn, che a-u prinsìpiu u l'êa destacòn da-u paìṡe mentre a-u dì d'ancö u l'è seròn fra e sö chè, u g'ha ina furma scuadrâ, ch'a se issa sciü trei cén. U g'ha de müàgge tütte de prìa, cun scarpâ a-i sö pé e in parapêtu ch'u sporṡe a l'ürtimu ciàn, cun tantu de avertüe pe caciâghe sutta di materiâli.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112007.pdf|tìtolo=Torre e Palazzo dei Consoli con giardino - Relazione storico-artistica|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza per i beni ambientali ed architettonici della Liguria - Genova]]|dæta=28 avrî 1998}}&lt;/ref&gt;
* '''Forte de Borṡi''': u forte u se trovâva de d'âtu du paìṡe, tiòn sciü in-tu [[1588]] perché u ghe trovésse de refügiu tütte e génte de Borṡi, sicumme che a tûre a nu l'êa a basta. Finìu in abandùn, in-tu [[1789]] u forte u l'è stêtu caciòn zü e a-u sö postu s'è cumensòn a tiâ sciü a gêxa de San Pê.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== Natüa ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
File:S6308003.JPG|L'intrâ a-e grotte de Borṡi
File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|Ina sâla de grotte
File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 69.jpg|A &quot;Sâla du Preṡéppiu&quot;
&lt;/gallery&gt;
* '''Grotte de Vâdemìn''': cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600&amp;nbsp;m e in dislivéllu de 36&amp;nbsp;m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cu-in percursu de 800&amp;nbsp;m. Descuèrte pe câxu in-tu [[1933]] da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|anni '20]] u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=La Grotta|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Grotte di Borgio Verezzi}}&lt;/ref&gt;
* '''SIC Finâ - Câu de Noi''': u l'è in scitu d'interèsse cumünitariu, inandiòn in-tu meṡe de zügnu du [[1995]], ch'u cröve 28&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; tra i cumüi de [[Côrxi|Cârxi]], [[Finô|Finâ]], [[Nöi|Noi]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], [[Vessi e Portiu|Veṡṡi e Portiu]] e, pe a sö pursiùn ciü a punénte, ascì de Borṡi e Veréssi. In-te st'area u tröva de prutesiùn de ciante ben rêe, cumme de cualitê d'urchidêe e de canpànule, e ascì tante béstie ch'i ghe stan pe-a varietê di anbiénti e pe-a preṡensa de tâne&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic38/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323201|tìtolo=Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}&lt;/ref&gt;. 

== Ecunumia ==
A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de Borṡì a g'ha u [[Blazón popolâre|survanumme]] de &quot;favê&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du [[Dipartimentu de Muntenötte|prefèttu de Muntenötte]], u [[Gaspard de Chabrol]], u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de [[Ö(r)iu d'u(r)iva|öiu]], [[Vin|vìn]] e [[Verdûa|verdüe]], cu'u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De Veréssi, pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u [[Gran|gràn]], l'[[oîvu]] e a [[vìa]]. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu'u lête e u furmaggiu ch'i faxevan ch'u l'êa vendüu a-[[a Prìa]] o in-te [[Löa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}&lt;/ref&gt;. A-u [[1834]] pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]] e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di [[Cöo|côi]] ch'i l'êan vendüi pe-a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], a [[Valà du Ma(r)u|valâ d'Onêgia]], [[Sanremu|Sanrémmu]] e [[A Cêve]], cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e [[A Prìa]] i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne&lt;ref name=&quot;Casalis1834&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|pp=460-461}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&amp;pg=PA1271|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=1271-1272}}&lt;/ref&gt;. E prudusiùi de Veréssi, du [[1854]], u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe'u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuâju de Savuna]]&lt;ref name=&quot;Casalis1854&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/1jwoirV6gAQC?gbpv=1&amp;pg=PA17|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=17|volùmme=Vul. XXV}}&lt;/ref&gt;.

A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Röṡa de Ver̯éssu|röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, e a Câva da Colla, l'ürtima a ésse serâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Borgio Verezzi (83147).jpg|A bibliutêca miâ da-a vìa
Borgio Verezzi (93563).jpg|A sâla pe leṡṡe a-u segundu ciàn
&lt;/gallery&gt;
A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è dréntu a-u scistêma bibliutecâju &quot;''Pollupice''&quot; cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], de [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}&lt;/ref&gt;.

;Scöe
A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte parte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Asuciasiùi ===
* ''Società agricola'': l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da &quot;picina velucitê&quot; da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}&lt;/ref&gt;.
* ''Società Operaia di Mutuo Soccorso &quot;Concordia&quot;'': sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di &quot;minòr&quot;, i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a &quot;Concordia&quot; a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}&lt;/ref&gt;.

=== Teâtri ===
[[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teâtru de Borṡi]]
* Cìne-teâtru &quot;Gassman&quot;: a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Dialétti borṡìn e veresìn ===
Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dûi paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}&lt;/ref&gt; che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]].

A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera &quot;r&quot;, ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dûi parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}&lt;/ref&gt;. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera &quot;a&quot;]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fée ==
[[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru]]
* [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu &quot;''Veretium''&quot;, guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gìu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva parte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

== Sport ==
[[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a &quot;Riva de Séntu Corde&quot;]]
Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive:
* Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dûi da ténnis&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.
* Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La &quot;Falesia delle Cento Corde&quot; a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
=== Scìndichi de Borṡi e Veressi ===
[[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vìe de cumünicasiùn ==
[[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]]
=== Stradde ===
A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]].

A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antìghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dûi chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}&lt;/ref&gt;, pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ciü in antìgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe'a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u témpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda &quot;Napuleònica&quot;, ch'a pasâva in sciü-a [[Cravasoppa]], alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe'[[U Burgu (Finô)|u Burgu de Finâ]], cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa&lt;ref name=&quot;Casalis1834&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Casalis1854&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sentieridelfinale.altervista.org/caprazoppa/index.htm|tìtolo=Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide)|outô=Alfredo Izeta|outô2=Luca Sibona|dæta=22 lüggiu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;.

U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da [[TPL Linea]], ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da [[Andôa|Andöa]] a Finâ e da Finâ a [[Carizan|Calisàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/40-%E2%80%93-ANDORA-FF.SS_.-FINALE-Feriale.pdf|tìtolo=LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a [[Ulle]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/84-%E2%80%93-Pietra-%E2%80%93-Borgio-%E2%80%93-Verezzi-%E2%80%93-Gorra-%E2%80%93-Ca-del-Moro-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;.

=== Feruvìe ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}}
U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u &quot;Caṡèllu&quot; du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}&lt;/ref&gt;, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a ésse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}&lt;/ref&gt;.

== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]]</text>
      <sha1>g26irf7gccc1u11loomtqqc71aarfj5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Acade̍mia d'ë Lenghe Dialetale</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13699</id>
    <revision>
      <id>271349</id>
      <parentid>271005</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T18:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>cat</comment>
      <origin>271349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1301" sha1="g0rht95pcxoybo4ulzmg5zypnvetiod" xml:space="preserve">{{Munegascu}}
L'&amp;#8203;'''Acade̍mia d'ë Lenghe Dialetale''' (''Académie des Langues Dialectales'' ün [[Lengua françéise|françese]]) e̍ ün'istitüçiun [[Principatu de Mu̍negu|munegasca]] per u stüdiu scienti̍ficu d'ë lenghe regiunale de [[Lengoe romanse|a̍ria latina]], furma̍ da prufessui e studiüsi de lenghi̍stica rumansa.

== Sto̍ria ==
L'Acade̍mia d'ë Lenghe Dialetale e̍ nasciüa ün [[1981]], funda̍ da [[Robert Boisson]] e cun u patruci̍niu d'u [[Rainie̍ Terçu de Mu̍negu|Pri̍ncipu Rainie̍ Terçu]], che a̍ presidau a so' seança d’inaugüraçiun, u 15 de ma̍giu d'u [[1982]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ald-monaco.org/#|tìtolo=Présentation|outô=Académie des Langues Dialectales|léngoa=FR|vìxita=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|tìtolo=Calendari munegascu d'u dui mila vinti qatru|url=https://www.traditions-monaco.com/wp-content/uploads/2023/01/Calendari-24.pdf|ànno=2024|editô=Cumitau d'ë Tradiçiue Munegasche|çitæ=Mu̍negu|léngoa=LIJ, FR|p=18}}&lt;/ref&gt;.

== Note ==
&lt;references /&gt;

== Vi̍nculi esterni ==
* {{Çitta web|url=https://www.ald-monaco.org/|tìtolo=Scitu ufiçiale|léngoa=FR|vìxita=2026-06-19}}

{{Principatu de Mu̍negu}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Cürtüra de Mu̍negu]]
[[Categorîa:Òrganizaçioìn]]</text>
      <sha1>g0rht95pcxoybo4ulzmg5zypnvetiod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Imnu munegascu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14635</id>
    <revision>
      <id>271343</id>
      <parentid>271276</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T18:10:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ tl</comment>
      <origin>271343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17284" sha1="8h6me8ndtfrukbv88baj68iau60anz4" xml:space="preserve">{{Munegascu}}
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Imnu munegascu'''&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
| align=center colspan=2 | [[Immaggine:Partition-manuscrite-Bellando.jpg|250px]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Partiçiun manuscrita de l'Imnu munegascu&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;&lt;small&gt;([[Teufilu Bellando de Castro]] e [[Castil-Blaze]])&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|-
|'''Imnu de'''
|{{Bandêa|MCO}} [[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]]
|-
|'''Testu'''
| [[Luì Notari|Lui̍ Notari]] &lt;small&gt;([[1931]], testu munegascu) &lt;/small&gt;
|-
|'''Mü̍sica'''
| [[Teufilu Bellando de Castro]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(versiun uriginale)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Léon Jehin]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(versiun d'ancœi)&lt;/small&gt;
|-
|'''Adutau ün'''
| [[1848]]
|}
L''''imnu''' o '''inu munegascu'''&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;''Hymne monégasque'' ün [[Lengua françéise|françese]], ''Inno monegasco'' ün [[Lengoa zeneize|genuese]]&lt;/ref&gt;, ciamau tamben '''A Ma̍rcia de Mu̍negu'''&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;''La Marche de Monaco'' ün [[Lengua françéise|françese]]; ''A marcia de Mónego'' ün [[Lengoa zeneize|genuese]]&lt;/ref&gt;, '''A̍ria Naçiunale de Mu̍negu'''&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;''Air national de Monaco'' ün [[Lengua françéise|françese]]; ''Äia naçionale de Mónego'' ün [[Lengoa zeneize|genuese]]&lt;/ref&gt; o '''Ma̍rcia Naçiunale d'i Lealisti'''&lt;ref group=&quot;n.&quot;&gt;''Marche Nationale des Loyalistes'' ün [[Lengua françéise|françese]]; ''Marcia Naçionale di Lealisti'' ün [[Lengoa zeneize|genuese]]&lt;/ref&gt;, e̍ l'imnu naçiunale d'u [[Principatu de Mu̍negu]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Fernand Bertrand|ànno=1998|tìtolo=Notre Hymne National|revìsta=Annales Monégasques|nùmero=22|léngoa=FR|url=https://www.palais.mc/fr/l-institution/hymne-monegasque-1-22.html}}&lt;/ref&gt;. Scritu ünt'u [[XIX secolo|se̍culu XIX]] da [[Teufilu Bellando de Castro]] e pœi scangiau da ciü̍ artisti, ë so' parole d'ancœi sun stae scrite ün [[Dialetto monegasco|munegascu]], lenga naçiunala d'u Principatu, da u pueta [[Luì Notari|Lui̍ Notari]].

== Sto̍ria ==
L'imnu munegascu e̍ stau scritu ünt'a mitan d'u [[XIX secolo|se̍culu XIX]], tempi d'üna marria passa per u Principatu. Sut'a u regnu d'u [[Fluresta̍n Primu de Mu̍negu|Pri̍ncipu Flurestan Primu]] era munta̍ de l'indignaçiun a [[Mentun]] e [[Rocabrüna]] per d'ë puli̍tiche nun upurtüne piyae da u guvernu, cun i agenti d'u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] che s'eru prufitai d'u [[tratau de Stupinigi]] d'u [[1817]] e d'u pruteturatu sardu per i soi interessi, cun a vulunta̍ de l'anessiun d'u Principatu&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

U primu a pensa̍ a ün imnu per Mu̍negu e̍ stau u nutari [[Teufilu Bellando de Castro]], ch'era tamben pueta e müsicante. Ëlu a̍ dunca piyau a deciçiun de cumpusa̍ ün cantu patrio̍ticu ün [[Lengua françéise|françese]] per u Pri̍ncipu e a so' famiya, scritu ünt'u [[1845]], per replica̍ a d'i canti suvversivi ch'eru rivai achëli ani da u [[cumitau de Niça]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Cumitau Naçiunale d'ë Tradiçiue Munegasche|dæta=20 nuvembre 2011|tìtolo=Inu Naçiunale [Hymne National]|revìsta=Chronique Monégasque «üntra nui»|pp=1-2|léngoa=LIJ, FR|url=https://www.traditions-monaco.com/wp-content/uploads/2018/01/Chronique%202011-11-20%20l'Hymne%20National-11.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://gw.geneanet.org/abel88?lang=fr&amp;iz=835&amp;p=thomas+epiphane+theophile&amp;n=bellando+de+castro|tìtolo=Thomas Epiphane Théophile BELLANDO de CASTRO|léngoa=FR|vìxita=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.gouv.mc/Gouvernement-et-Institutions/Histoire-et-Patrimoine/Symboles/Hymne-monegasque|tìtolo=Symboles: Hymne monégasque|léngoa=LIJ, FR|outô=Guvernu principescu|vìxita=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;. 

Ünt'achëli ani u cumpusitu̍ e müsico̍lugu [[Castil-Blaze]], amigu d'u [[Fluresta̍n Primu de Mu̍negu|Pri̍ncipu Flurestan I]], era uspitau ünt'u [[Palaçi Principescu]] e, avüa l'ucasiun de cunusce u Teufilu Bellando, a̍ nutau sta ma̍rcia. Ëlu gh'a̍ purtau qarche mudificaçiun, ün particulari ünte l'intrudüçiun e ünt'u riturnelu, e a̍ dau a l'ünseme ün'armunia de basa. Ün [[1848]], cuma che u vinti de marsu Mentun e Rocabrüna se sun declarae &quot;[[Citae li̍bere de Mentun e Rocabrüna|citae li̍bere]]&quot; e separae da u Principatu, cun l'Urdinança Suvrana d'u 28 de marsu d'u [[1848]] u Pri̍ncipu a̍ creau a Ga̍rdia Çi̍vica, devegnüna cun ün'a̍utra urdinança d'u 29 d'austu d'achëlu anu a [[Ga̍rdia Naçiunale (Mu̍negu)|Ga̍rdia Naçiunale]]. Anima̍ de veru patriutismu, a Ga̍rdia a̍ prun adutau e fau soa l'a̍ria de Teufilu Bellandu e cusci̍ sta cansun mudesta e̍ devegnüa a ''Ma̍rcia Naçiunale d'i Lealisti''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Cun i ani de gran desvelupamentu sut'a u regnu d'u [[Carlu Terçu de Mu̍negu|Pri̍ncipu Carlu Terçu]] ë i dipluma̍tichi strangei ch'avun cumençau a arriva̍ ünt'u Principatu, era devegnüu ümpurtante de cumpusa̍ ün inu, perche̍ alura Mu̍negu ava sulu a &quot;Ma̍rcia Naçiunale&quot;. U Pri̍ncipu a̍ dunca sulicitau ün artista de l'urchestra d'u ''Cercle des Entrangers'' d'u [[Casin de Munte Carlu]], [[Charles Albrecht]], ch'a̍ fau de reçerche per l'a̍ria de l'inu fint'a çerne achëla d'u cantu patrio̍ticu de [[Teufilu Bellando de Castro]], de qü n'a̍ fau üna cumpusiçiun per [[Piano|pianu]]. Üna prima ediçiun sulu per pianu, dunca sença parole, e̍ sta̍ stampa̍ a [[Pariggi|Parigi]] da l'editu̍ Tihébaux, prubabilmente prima d'u [[1897]], sut'a u ti̍tulu de ''Air National de Monaco'' (&quot;A̍ria Naçiunala de Mu̍negu&quot;). Ün [[1897]] l'editu̍ Decourcelle de [[Nissa|Niça]] a̍ presentau üna nœva ediçiun, cun u nü̍meru 429 e u meme autu̍, scrita turna sulu per pianu e numa̍ ''Hymne National de Monaco'' (&quot;Imnu Naçiunale de Mu̍negu&quot;)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. 

Qarche anu ciü̍ tardi u [[François Bellini]], müsicante ünte l'[[Orchestre philharmonique de Monte-Carlo|Urchestra de Munte Carlu]] ün [[1864]] e maistru de capela d'a [[catedrala de Mu̍negu]] ün [[1884]], e̍ stau sulicitau per urchestra̍ l'obra de Albrecht, cun u triu atribüiu a ëlu che serëssa per da bon de Bellini, perche̍ se ghe trova u so' stile. Ün [[1900]] u triu e̍ süprimau cuma e tante reprise: di fati l'imnu, ch'e̍ra scutau ün pen, era cunsiderau tropu longu. Per e feste d'i 25 ani de regnu d'u [[Albertu Primu de Mu̍negu|Pri̍ncipu Albertu Primu]], ün [[1914]], u maistru [[Léon Jehin]], diretu̍ d'urchestra de l'[[O̍pera de Munte Carlu|O̍pera e d'i Cuncerti cla̍ssichi de Munte Carlu]], a̍ repiyau l'urchestraçiun per fala ciü̍ briusa, ün particulari cun d'i sui de trumba. Sta versiun e̍ achëla che se po̍ scuta̍ a u giurnu d'ancœi, ünt'ë manifestaçiue ufiçiale&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. 

Â fin, ün [[1928]] o ün [[1931]], u pueta munegascu [[Luì Notari|Lui̍ Notari]] a̍ scritu a versiun de l'imnu ün lenga munegasca. Ëlu a repiyau u tempu d'a mü̍sica parola per parole e aiçi̍ u triu, cun achëstu testu ch'e̍ adutau e cantau fint'aura ünt'ë diverse manifestaçiue&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. 

== Testu ==
Ün primu testu per l'imnu munegascu e̍ stau scritu da [[Teufilu Bellando de Castro]] ün [[Lengua françéise|françese]] ün [[1845]], per resta̍ u meme per sca̍iji ün se̍culu. Ün [[1931]] [[Luì Notari|Lui̍ Notari]] a̍ scritu ün testu nœvu, tütu ün [[Dialetto monegasco|lenga munegasca]], ben che ancœi ne vegne cantau üna versiun scürcia̍.

=== Testu currente ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Munegascu&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Cumitau Naçiunale d'ë Tradiçiue Munegasche|dæta=20 nuvembre 2011|tìtolo=Inu Naçiunale [Hymne National]|revìsta=Chronique Monégasque «üntra nui»|p=2|léngoa=LIJ, FR|url=https://www.traditions-monaco.com/wp-content/uploads/2018/01/Chronique%202011-11-20%20l'Hymne%20National-11.pdf}}&lt;/ref&gt;
!IPA
!Françese&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|-
|&lt;poem&gt;Oila̍ cü ne toca!
Oila̍ cü ne garda!
Fo̍ che cadün sace ben aiço̍ d'aiçi̍:

Despœi tugiu̍, sciü̍ d'u nostru paise,
se ride au ventu, u meme pavayun!
Despœi tugiu̍ a cuřu̍ russa e gianca
e̍ sta̍ ř'emblema d'a nostra liberta̍:
grandi e piciui, ř'an sempre respeta̍!

N'amu ch'üna tradiçiun,
n'amu ch'üna religiun,
amu avüu per u nostr'unu̍
i meme Pri̍ncipi tugiu̍
e ren nun ne scangeru̍
tantu ch'u suřiyu lüjera̍;
Diu sempre n'agiütera̍
e ren nun ne scangera̍!

Despœi tugiu̍, sciü̍ d'u nostru paise,
se ride au ventu, u meme pavayun!
Despœi tugiu̍ a cuřu̍ russa e gianca
e̍ sta̍ ř'emblema d'a nostra liberta̍:
grandi e piciui, ř'an sempre respeta̍!&lt;/poem&gt;
|&lt;poem&gt;{{IPA|


[ˈdespej tuˈdʒu ʃy duˈnɔstru paˈise]
[se ˈride aw ventu uˈmeme pavaˈjun]
[ˈdespej tuˈdʒu akuˈʁu ˈrussae dʒaŋka]
[e sta ʁenblema da nɔstra liberˈta]
[ˈgrandje pitˈtʃuj lan tuˈdʒu respeˈta]

[amu ˈkyna tradiˈsjun]
[amu ˈkyna reliˈdʒun]
[amwaˈvyw peru ˈnɔstru uˈnu]
[i ˈmeme ˈprintʃipi tuˈdʒu]
[e ʁen nun ne skandʒeˈra]
[tantu ku suˈriju lyʒeˈra]
[diw senpre nadʒyteˈra]
[e ʁen nun ne skandʒeˈra]

[ˈdespej tuˈdʒu ʃy duˈnɔstru paˈise]
[se ˈride aw ventu uˈmeme pavaˈjun]
[ˈdespej tuˈdʒu akuˈʁu ˈrussae dʒaŋka]
[e sta ʁenblema da nɔstra liberˈta]
[ˈgrandje pitˈtʃuj lan tuˈdʒu respeˈta]|lij}}&lt;/poem&gt;
|&lt;poem&gt;Holà, vous qui êtes près de nous!
Holà, vous qui de loin nous regardez!
Il faut que chacun sache bien ceci:

Depuis toujours sur notre pays
rit au vent le même drapeau!
Depuis toujours les couleurs rouge et blanche
ont été l'emblème de notre indépendance:
grands et petits les ont toujours respectées!

Nous n'avons qu'une tradition,
nous n'avons qu'une religion,
nous avons tenu à l'honneur
d'avoir toujours eu les mêmes Princes,
et rien ne nous changera
tant que le soleil luira,
Dieu toujours nous aidera
et rien ne nous changera.

Depuis toujours sur notre pays
rit au vent le même drapeau!
Depuis toujours les couleurs rouge et blanche
ont été l'emblème de notre indépendance:
grands et petits les ont toujours respectées!&lt;/poem&gt;
|}

=== Testu cumpletu (1928) ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Munegascu&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
!Françese&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
|-
|&lt;poem&gt;''Riturnelu:''
Despoei tugiù sciü d'u nostru paise
Se ride au ventu un meme pavayun
Despoei tugiù a curù russa e gianca
E stà r'emblema d'a nostra libertà!
Grandi e piciui r'an tugiù respetà!

Oilà cü ne toca!
Oilà cü ne garda!
Fò che cadün sace ben aiço d'aiçì

''Riturnelu''

Amu avüu sempre r'a meme tradiçiun;
Amu avüu sempre r'a meme religiun;
Amu avüu per u nostru unù
I meme Principi tugiù
E düsciün nun purà ne fa sciangià
Tantu ch'au cielu u suriyu lüjerà;
Diü n'agiüterà
E mai düsciün nun purà ne fa scangià
Düsciün

Nun sëmu pa gaïre,
Ma defendemu tüti a nostra tradiçiun;
Nun sëmu pa forti,
Ma se Diu voe n'agiütera!

Oilà cü ne toca!
Oilà cü ne garda!
Fò che cadün sace ben ailo d'ailì

''Riturnelu''&lt;/poem&gt;
|&lt;poem&gt;''Refrain :''
Depuis toujours, le même pavillon
Flotte joyeusement au vent de notre pays
Depuis toujours les couleurs rouge et blanche
Constituent le symbole de notre liberté
Grands et petits l'ont toujours respecté!

Ohé, vous qui nous voisinez!
Ohé, vous qui nous regardez!
Il importe que chacun retienne bien ceci:

''Refrain''

Nous avons perpétué les mêmes traditions;
Nous célébrons la même religion;
Nous avons l'honneur
D'avoir toujours eu les mêmes Princes
Et personne ne pourra nous faire changer
tant que le soleil brillera dans le ciel;
Dieu nous aidera
Et jamais personne ne pourra nous faire changer
Personne.

Nous ne sommes pas bien nombreux,
Mais nous veillons tous à la défense de notre identité;
Nous ne sommes pas très puissants,
Mais, s'il le veut, Dieu nous aidera!

Ohé, vous qui nous voisinez!
Ohé, vous qui nous regardez!
Il importe que chacun prenne bien conscience de cela!

''Refrain''&lt;/poem&gt;
|}

=== Prima versiun (1841) ===
A prima versiun de l'Imnu munegascu e̍ achëla scrita ün [[Lengua françéise|françese]], ün [[1841]], sciü̍ l'a̍ria d'u [[Teufilu Bellando de Castro]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Martin Hintz|tìtolo=Monaco|url=https://www.google.com/books/edition/Monaco/JA1ZS1y5dcwC?|ànno=2004|editô=Children's Press|léngoa=EN|p=57|ISBN=0516242512}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Françese
!Tradüçiun ün munegascu
|-
|&lt;poem&gt;Principauté Monaco ma patrie,
Oh! Combien Dieu est prodigue pour toi.
Ciel toujours pur, rives toujours fleuries,
Ton Souverain est plus aimé qu'un Roi.

Fiers Compagnons de la Garde Civique,
Respectons tous la voix du Commandant.
Suivons toujours notre bannière antique.
Le tambour bat, marchons tous en avant.

Oui, Monaco connut toujours des braves,
Nous sommes tous leurs dignes descendants.
En aucun temps nous ne fûmes esclaves.
Et loin de nous, régnèrent les tyrans.

Que le nom d'un Prince plein de clémence,
Soit répété par mille et mille chants.
Nous mourrons tous pour sa propre défense,
Mais après nous, combattront nos enfants&lt;/poem&gt;
|&lt;poem&gt;Principatu de Mu̍negu, me' pa̍tria,
Ô! Cuma Diu e̍ prodigu cun tü.
Celu tugiu̍ li̍mpidu, rive tugiu̍ sciurie
U to' Suvran e̍ ciü̍ prediletu ch'ün Re.

Fieri cumpagni d'a Ga̍rdia Çi̍vica,
Respetamu tüti a vuje d'u Cumandante.
Seghimu tugiu̍ u nostru anticu pavayun.
U tambur pica, andamu tüti ün avanti.

Sci̍, Mu̍negu a̍ avüu tugiu̍ d'i bravi,
Nui sëmu tüti i soi degni discendenti.
Ün nüsciün tempu sëmu stai scciavi
E lonzi da nui regnavu i tirai 
 
U nume d'u Pri̍nçipe cin de clemença
Sice repetüu per mile e mile canti.
Nui murirëmu tüti per a soa defesa
Ma, dopu de nui, cumbateran i nostri fiyœi&lt;/poem&gt;
|}

== Influença ==
{{Çitaçión|Qandu vëdu ë toe cuřue&lt;br /&gt;O drapeu aimau d'a me' cara naçiu̍n&lt;br /&gt;U me coe se ience de passiu̍n&lt;br /&gt;E a me' buca e̍ cina de cançue [...]|[[Giorgi Franzi]], ''U Drapeu'', 1987}}
A l'Imnu munegascu u cano̍nicu [[Giorgi Franzi]], maistru de [[Dialetto monegasco|lenga munegasca]], gh'a̍ dedicau üna cansun intitüla̍ ''U Drapeu'', cun mü̍sica de Jo Di Pasqua e püblica̍ ünt'u librëtu ün [[1987]]. Ünte sta puesia l'autu̍ cünta d'achëlu che ghe suvegne a vede u [[Pavayun de Mu̍negu|pavayun]], che per ëlu mustra u russu d'u travayu e u giancu d'iesse sinceru&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Cumitau Naçiunale d'ë Tradiçiue Munegasche|dæta=20 nuvembre 2011|tìtolo=Inu Naçiunale [Hymne National]|revìsta=Chronique Monégasque «üntra nui»|p=3|léngoa=LIJ, FR|url=https://www.traditions-monaco.com/wp-content/uploads/2018/01/Chronique%202011-11-20%20l'Hymne%20National-11.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=U drapeu, parole de u maïstru G. Franzi, müsica de Jo Di Pasqua|url=https://www.mediatheque.mc/Default/doc/SYRACUSE/335361/u-drapeu-le-drapeau-paroles-de-georges-franzi|ànno=1987|editô=Cumüna de Mu̍negu|çitæ=Mu̍negu|léngoa=LIJ, FR}}&lt;/ref&gt;.

De l'imnu gh'e̍ üna tradüçiun li̍bera ün [[Lengoa zeneize|genuese]] fa̍ da u grupu de müsicanti ciamau i [[Buio Pesto]], presenta̍ ün [[2013]] a [[Munte Carlu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2013/10/29/buio-pesto-gran-finale-in-concerto-montecarlo.html?rss|tìtolo=Buio Pesto, gran finale in concerto a Montecarlo|léngoa=IT|dæta=29 d'utubre d'u 2013|vìxita=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=hmjBoyPLw58|tìtolo=L'Inno Monegasco dei Buio Pesto|outô=Diego Lupano|dæta=29 d'utubre d'u 2013|léngoa=LIJ, FR|vìxita=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;.

== Note ==
;Note a u testu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Referençe
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Discugrafia ==
* {{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=VmT6t0YKlCc&amp;list=RDVmT6t0YKlCc|tìtolo=Hymne Monégasque|outô=Fanfare des Carabiniers de Monaco|editô=''Fanfare des Carabiniers de S.A.S le Prince de Monaco'', Corélia|dæta=1994|léngoa=LIJ, FR}}
* {{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z_NovmPFUmI&amp;list=OLAK5uy_mOh0k6uLMG2CP1SPcB3cyLs1pXZpGCa_c&amp;index=3|tìtolo=Hymne Monégasque|léngoa=LIJ, FR|outô=Fanfare des Carabiniers de Monaco|editô=''Honneur à La Dynastie Des Grimaldi'', Corélia|dæta=1998}}
* {{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z_NovmPFUmI&amp;list=OLAK5uy_mOh0k6uLMG2CP1SPcB3cyLs1pXZpGCa_c&amp;index=3|tìtolo=Inu naçiunale|léngoa=LIJ, FR|outô=Choeur d'enfants de l'académie Rainier III|editô=''Aiçó d'aiçi : chants monégasques'', Urchestra de Munte Carlu|dæta=2016}}

== A̍utri prugeti ==
{{Interprogetto}}

== Vi̍nculi esterni ==
* {{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WEPsrZ98hvo|tìtolo=National Anthem: Monaco - Hymne Monégasque|léngoa=LIJ, EN}}
* {{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=aP7Pfy0GQiM|tìtolo=National Anthem of Monaco in official ceremony - Hymne Monégasque|léngoa=LIJ, FR}}
{{Vedrìnn-a}}
{{Principatu de Mu̍negu}}

[[Categorîa:Si̍mbuli de Mu̍negu]]
[[Categorîa:Inni naçionâli]]
[[Categorîa:Conponiménti in lìgure]]</text>
      <sha1>8h6me8ndtfrukbv88baj68iau60anz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Principatu de Mu̍negu</title>
    <ns>10</ns>
    <id>14666</id>
    <revision>
      <id>271341</id>
      <parentid>271241</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T18:08:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ wl</comment>
      <origin>271341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1506" sha1="hs9t3f2eqjuf5xj4ryy6obpg28ag2ri" xml:space="preserve">{{Navbox generic
|name = Principatu de Mu̍negu
|state = collapsed
|title = {{Bandêa|MCO}} [[Principatu de Mu̍negu]]
|groupstyle = text-align:right;
|liststyle = text-align:left;
|group1 = Geugrafia
|list1 = [[Qartiei de Mu̍negu|Qartiei]]{{·}}[[Testa de Can]]
|group2 = [[Sto̍ria de Mu̍negu|Sto̍ria]]
|list2 = [[Revulüçiun munegasca]]
|group3 = Architetüre
|list3 = [[Capela d'a Visitaçiun (Mu̍negu)|Capela d'a Visitaçiun]]{{·}}[[Catedrala de Mu̍negu]]{{·}}[[Ge̍ija de San Carlu (Mu̍negu)|Ge̍ija de San Carlu]]{{·}}[[Ge̍ija de Santa Devota (Mu̍negu)|Ge̍ija de Santa Devota]]{{·}}[[U Palaçi (Mu̍negu)|U Palaçi]]
|group4 = Cültüra
|list4 = [[Santa Devota]]{{·}}[[Dialetto monegasco|Munegascu]]{{·}}[[Imnu munegascu]]{{·}}[[Scüu d'u Principatu de Mu̍negu]]
|group5 = Edücaçiun
|list5 = [[Acade̍mia d'ë Lenghe Dialetale]]{{·}}[[Bibliuteca Lui̍ Notari]]{{·}}[[International School of Monaco]]{{·}}[[Liçeu Albertu primu]]&lt;!--
|group6 = Ecunumia
|list6 = {{·}}--&gt;
|group6 = [[Sport ün Mu̍negu|Sport]]
|list6 = [[Association Sportive de Monaco Football Club]]{{·}}[[Sta̍diu Lui̍ II]]
|group7 = [[Puli̍tica munegasca|Puli̍tica]]
|list7 = [[Lista d'i suvrai de Mu̍negu]]{{·}}[[Cumüna de Mu̍negu]]{{·}}[[Cunsiyu naçiunale]]
|belowstyle = text-align:center;
|below = Vede tamben: [[Template:Qartiei de Mu̍negu|Qartiei de Mu̍negu]]{{·}}[[Template:Suvrái de Mùnegu|Suvrai de Mu̍negu]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Categoria:Template sinottichi - giögrafia]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hs9t3f2eqjuf5xj4ryy6obpg28ag2ri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bibliuteca Lui̍ Notari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14699</id>
    <revision>
      <id>271348</id>
      <parentid>271017</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T18:19:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>cat</comment>
      <origin>271348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="983" sha1="al45famvz9zmgownys9kbgb6nys23dp" xml:space="preserve">{{Munegascu}}
A '''Bibliuteca Lui̍ Notari''' (''Bibliothèque Louis Notari'' ün [[Lengua françéise|françese]]) e̍ a bibliuteca naçiunale de [[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]], fundà ün [[1909]]. E̍ a bibliuteca de [[Depòxito legâle|depo̍situ legale]] e d'i [[Dirìtto d'outô|driti d'autu̍]] de [[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]] fin da u [[1925]]. Ela cunserva ciü̍ de 400.000 libri e piya u nume da u scritu̍ munegascu [[Luì Notari|Lui̍ Notari]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mairie.mc/la-mediatheque-de-monaco|tìtolo=La Médiathèque de Monaco|outô=Cumüna de Mu̍negu|léngoa=FR|vìxita=2026-06-20}}&lt;/ref&gt;.

== Sto̍ria ==
{{Seçión vêua}}

== Culeçiue ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;

== Vi̍nculi esterni ==
* {{Çitta web|url=https://www.mediatheque.mc/|tìtolo=Situ ufiçiale|léngoa=FR|vìxita=2026-06-20}}

{{Principatu de Mu̍negu}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Cürtüra de Mu̍negu]]
[[Categorîa:Bibliotêche]]</text>
      <sha1>al45famvz9zmgownys9kbgb6nys23dp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Liçeu Albertu primu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14704</id>
    <revision>
      <id>271351</id>
      <parentid>271327</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T18:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>cat</comment>
      <origin>271351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="851" sha1="mb2bxmncjbmc3l64aco4q9ut3pqtivg" xml:space="preserve">{{Munegascu}}
[[Immaggine:Le Lycée Albert 1er de Monaco.jpg|thumb|U Liçeu Albertu primu]]
U '''Liçeu''' o '''Liçe̍ Albertu primu''' (''lycée Albert-I&lt;sup&gt;er&lt;/sup&gt;'' ün [[Lengua françéise|françese]]), anticamente '''Liçeu de Mu̍negu''' (''lycée de Monaco ''ün [[Lengua françéise|françese]]), e̍ üna scœra pü̍blica per l'ünsegnamentu segundari ün [[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]], sitüa̍ ün sci'[[Mu̍negu-A̍utu|a Roca]].

== Sto̍ria ==
{{Seçión vêua}}

== Descriçiun ==
{{Seçión vêua}}

== A̍utri prugeti ==
{{Interprogetto}}

== Vi̍nculi esterni ==
* {{Çitta web|url=http://www.lycee-albert1er.mc/|tìtolo=Situ ufiçiale|léngoa=FR|vìxita=2026-06-22}}

{{Principatu de Mu̍negu}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Architetüre de Mu̍negu]]
[[Categorîa:Cürtüra de Mu̍negu]]
[[Categorîa:Schêue]]</text>
      <sha1>mb2bxmncjbmc3l64aco4q9ut3pqtivg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Testa de Can</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14705</id>
    <revision>
      <id>271352</id>
      <parentid>271268</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T18:22:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>cat</comment>
      <origin>271352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1933" sha1="18vz8fo3cugoc1gdiag5mx469fhxsvf" xml:space="preserve">{{Munegascu}}
{{Montàgna
|nómme = Testa de Can
|âtri_nómmi = {{Fr}} ''La Tête de Chien''
|var-localizaçión = Lucalisasiun
|var-stâto = Statu
|stâto = {{Bandêa|FRA}} [[Fransa|França]]
|var-sudivixoìn1 = [[Regioìn da Frànsa|Regiun]]
|sudivixoìn1 = {{Bandêa|FR-PAC}} [[Pruvença-Arpe-Cost'Azüra]]
|var-sudivixoìn2 = [[Dipartiménti da Frànsa|Departamentu]]
|sudivixoìn2 = {{Scìnbolo|Blason département fr Alpes-Maritimes (proposé par Robert Louis).svg}} [[Arpe Mari̍time]]
|var-sudivixoìn3 = [[Arrondissements dipartimentâli da Frànsa|Circundari]]
|sudivixoìn3 = [[Arrondissement de Niça|Niça]]
|var-sudivixoìn4 = [[Comun|Cumüne]]
|sudivixoìn4 = {{Scìnbolo|Blason ville fr La Turbie (Alpes-Maritimes).svg}} [[A Türbia]]&lt;br /&gt;{{Scìnbolo|Blason ville fr Cap-d'Ail 06.svg}} [[Cap-d'Ail|Cavu d'Ayu]]
|var-caraterìstiche_fìxiche = Carateri̍stiche fi̍siche
|var-cordinæ = Cuurdinae
|var-ertéssa = Autessa
|var-prominénsa = Pruminensa
|var-izoaménto = Isulamentu
|var-dæti_SOIUSA = SOIUSA
|var-grànde_pàrte = Grande parte
|grànde_pàrte = A̍rpe de punente
|var-grànde_setô = Grande setu̍
|grànde_setô = A̍rpe de süd-uest
|var-seçión = Sesiun
|seçión = A̍rpe Mari̍time
|var-sotoseçión = Sutusesiun
|sotoseçión = Prea̍rpe de Niça
}}
A '''Testa de Can''' (''La Tête de Chien'' ün [[Lengua françéise|françese]]) e̍ ün prumuntori de 550 metri d'autessa sitüau üntr'[[A Türbia]] e [[Cap-d'Ail|Cavu d'Ayu]], ün [[Fransa|França]], che du̍mina [[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]].

== Geugrafia ==
{{Seçión vêua}}

== Sto̍ria ==
{{Seçión vêua}}
{{Clear}}
== A̍utri prugeti ==
{{Interprogetto}}

== Vi̍nculi esterni ==
* {{Çitta web|url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=141272|tìtolo=La Tête de Chien, France|léngoa=EN|vìxita=2026-06-24}}

{{Principatu de Mu̍negu}}

[[Categorîa:Geugrafia de Mu̍negu]]
[[Categorîa:Fransa]]
[[Categorîa:Montàgne]]</text>
      <sha1>18vz8fo3cugoc1gdiag5mx469fhxsvf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorîa:Si̍mbuli de Mu̍negu</title>
    <ns>14</ns>
    <id>14709</id>
    <revision>
      <id>271344</id>
      <parentid>149386</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T18:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Categorîa:Simbuli de Mùnegu]] a [[Categorîa:Si̍mbuli de Mu̍negu]] sénsa lasciâ de rindirìsso: mc</comment>
      <origin>149386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="dymdcn2gjx9lubu0nt5arky179kb2y0" xml:space="preserve">[[Categorîa:Prinçipatu de Munegu]]</text>
      <sha1>dymdcn2gjx9lubu0nt5arky179kb2y0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>271345</id>
      <parentid>271344</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T18:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ cat</comment>
      <origin>271345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165" sha1="3pm14iqcas721w02rrh3e6tdtlrdkfg" xml:space="preserve">Achësta categuria rachœye e pa̍gine che parlu d'i si̍mbuli de Mu̍negu.
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Cürtüra de Mu̍negu]]
[[Categorîa:Scìnboli|Mu̍negu]]</text>
      <sha1>3pm14iqcas721w02rrh3e6tdtlrdkfg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scüu d'u Principatu de Mu̍negu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14741</id>
    <revision>
      <id>271342</id>
      <parentid>271223</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T18:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ tl</comment>
      <origin>271342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="447" sha1="il14m3bf26jvbsz7krxzmzyz9p252bj" xml:space="preserve">{{Munegascu}}
[[Immaggine:Great coat of arms of the house of Grimaldi.svg|miniatura|L'armarie de Mu̍negu]]
U '''scüu''' o '''armarie d'u [[Principatu de Mu̍negu]]''' e̍ fianchegiau da dui frateli minuri che portu spada, do̍mina a sentença &quot;Deo Juvante&quot;.

== Sto̍ria ==
{{Seçión vêua}}

== Descriçiun ==
{{Seçión vêua}}
{{Clear}}
== A̍utri prugeti ==
{{Interprogetto}}
{{Principatu de Mu̍negu}}

[[Categorîa:Si̍mbuli de Mu̍negu]]</text>
      <sha1>il14m3bf26jvbsz7krxzmzyz9p252bj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>International School of Monaco</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15078</id>
    <revision>
      <id>271350</id>
      <parentid>271328</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T18:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>cat</comment>
      <origin>271350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="473" sha1="28oje3zq6b2gjkdwndh02457cf76aqo" xml:space="preserve">{{Munegascu}}
L'&amp;#8203;'''International School of Monaco''' e̍ üna scœra priva̍ che se trova a [[U Larvotu]], ün [[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]].

== Sto̍ria ==
{{Seçión vêua}}

== Descriçiun ==
{{Seçión vêua}}

== Vi̍nculi esterni ==
* {{Çitta web|url=https://www.ismonaco.org/|tìtolo=Situ ufiçiale|léngoa=EN, FR|vìxita=2026-06-22}}

{{Principatu de Mu̍negu}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Cürtüra de Mu̍negu]]
[[Categorîa:Schêue]]</text>
      <sha1>28oje3zq6b2gjkdwndh02457cf76aqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorîa:Gastrunumia munegasca</title>
    <ns>14</ns>
    <id>15085</id>
    <revision>
      <id>271347</id>
      <parentid>223481</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T18:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>cat</comment>
      <origin>271347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146" sha1="2o5e6d2b8ormfymnfrqjd08upyp87uh" xml:space="preserve">Achësta categuria rachœye e pa̍gine che parlu d'a gastrunumia munegasca.

[[Categorîa:Cürtüra de Mu̍negu]]
[[Categorîa:Cuxìnn-a lìgure]]</text>
      <sha1>2o5e6d2b8ormfymnfrqjd08upyp87uh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leca (Arbenga)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17488</id>
    <revision>
      <id>271360</id>
      <parentid>271306</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T19:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>br</comment>
      <origin>271360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13024" sha1="ff8vqws9ktr5enpuixc97s6ptk5x3sv" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Leca
|Tipo=[[Fraçion geògrafica|frasiùn geugrafica]]
|Panorama = Leca (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg
|Didascalia =&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;Panu(r)àmma da frasiùn, dau stradùn&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]]
|Divisione amm grado 3 = Arbenga
|var-teritöio = Terito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinàe
|var-altitùdine = Artessa
|var-abitànti = Abitanti
|Altitudine = 15 
|Abitanti = 2337
|Note abitanti = {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=22|capìtolo=1.5. La geografia insediativa}}
|Aggiornamento abitanti = 2007
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastru
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|var-nómme_abitànti = Nòmme abitanti
|Nome abitanti = lecaiöi&lt;br /&gt;(scingulàre ''lecaiö'')
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = San Pe(r)u
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = 29 zügnu
|var-cartografîa = Cartugrafìa
}}
'''Leca''' (''Leca'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ascì, dund'a l'è dìta fina ''Leca d'Albenga''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Girolamo Rossi|tìtolo=Glossario medioevale ligure|url=https://books.google.it/books?id=YDY1AQAAMAAJ&amp;pg=RA1-PA31|ànno=1909|editô=Arnaldo Forni Editore|léngoa=IT|p=31}}&lt;/ref&gt;) a l'è ina frasiùn d'[[Arbenga]], ch'a cunta 2337 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot;/&gt; e a se tröva a 15 mêtri in sciu livellu du mâ, a tòstu 4 chilòmetri de distansa daa sêde du cumün.

== Geugrafìa ==
A frasiùn de Leca a se tröva inta bassa [[valâ du Neva]], pôcu a munte du puntu dunde stu sciümme u se zunze cun l'A(r)òscia, che insemme u ghe furma [[A Sènta]], ch'u se càccia intu [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]] a Arbenga. 

Cumme u ciü tantu du terito(r)iu arbenganese, a l'è culucâ inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna d'Arbenga]], ascì se int'ina pusisiùn ciü au de drentu che a sitài mèxima.

=== Lucalitài ===
[[File:Léca (Via au Piemunte).jpg|thumb|Vista da Vìa au Piemunte]]
* '''Nutréu''' (pe'a tupunumastica ''Via Chiesa Vecchia''): u l'è u quartê ciü veggiu da frasiùn, custruìu a longu a stradda che d'in Arbenga a purtava versu u Piemunte, pöi mesciâ cu'u cangiu du cursu da Sènta. Lì da vixìn u se ghe tröva a gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bòsse(r)u, ancöi atacâ au semité(r)iu.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=|tìtolo=Guida d'Italia|url=https://books.google.it/books?id=sTuwrCII3pkC&amp;pg=PA421&amp;dq=campochiesa&amp;hl=it&amp;sa=X&amp;ei=h2_1T9fjMMed-QacydHWBg#v=onepage&amp;q=Leca&amp;f=false|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=422|volùmme=Liguria|capìtolo=La piana di Albenga (7)|ISBN=88-365-0009-9}}&lt;/ref&gt;

A se cunfurma cumme ina tipica stradda ligü(r)e serâ fra âti mü(r)ai a seccu ch'i servivan cumme recinsiùn pe'e ville e i òrti. U gh'è di stò(r)ichi edifissi du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]], quarchedün de sti chi ch'u se vegghe ancù.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Inta stradda se pö ancù vègghe a Capeletta Còsta, au scunsacrà, rangiâ inti ürtimi ànni da sta famìa chi.&lt;ref&gt;Da nu scunfunde cun i nòbili arbenganéxi cunti de [[Cixan|Cunscènte]] e poi ascì de [[Garlenda]].&lt;/ref&gt;

'''• A Purtassa''': u l'è u quartê ch'u l'è u cuntinuu de Nutreu, fin in simma de Leca, ciamàu cuscì perché inte stu scitu u pa ch'a ghe fusse l'antiga porte d'entrâ intu paìse, rivandu dau Piemunte. Ancöi u resta de derê aa paròcchia da Sunta.

'''• E Còste''': a pàrte ciü in culìna da frasiùn, ai cunfin cun [[Sàlia|Salia]] e [[Campugexa|Campugéxa]], ne sun parte e regiùi che au dì d'ancöi e pìan u numme de ''Simma de Léca'', du ''Campàstru'', de ''L'Ìsu(r)a Bèlla'', di ''Parèi'', di ''Mü(r)àssi'' e di ''Pözzi de Leca''.

'''• Bagnöi''': ciü versu a Ciâna,  ai cunfìn versu Arbenga, ch'i sun fissài a l'artessa da veggia Capélla de l'Abâte a partì da mezza Vìa du Crìstu, a rivà fin daa Sènta. E tère d'in gì(r)u e pìan u nòmme de ''Brà'', di ''Prài'' e du ''Cantùn''. 

'''• A Vìa au Piemunte''': u l'è u növu sentru paìse, dund'i ghe sun ciü tante ativitài de cumerciu e ascì a gêxa paruchiale da Sunta, a finisce versu punènte daa Purtassa, inte Simme de Leca, mentre versu  Arbenga a va fin au ''Fundu de Leca''.

'''• A Vìa da [[A Cêve|Cêve]]''': u l'è da dund'a tacca a vìa ch'a porta versu [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]  e da lì versu [[A Cêve]], ben cürta (110 mêtri), a fenisce a l'artessa da riùnda ch'a segna u cumensu da SS453 da Valâ de l'A(r)òscia, avanti du pònte da Bastìa.

== Stò(r)ia ==
U paise u pia u numme de Leca a partì da u [[Etæ de Mëzo|Mediuevu]], quandu i abitanti vegniva ciamài Leuca, abreviasiun de ''Leucanthemum'', numme de 'na margaìtta ch'a cresceva ina 'òtta inte sta zona. 

A vegne pöi postu de rexidensa pe i nobili da valâ cumme se pö vegghe in tu riun sto(r)icu du Nutreu (ciamàu cuscì perché u deive(r)éa da l'àtu nüme(r)u de tröggi ch'u gh'é(r)a,, o perché cruxe(r)a tra trê vìe) e da Purtassa (l'antiga pòrte de entrâ au paìse pe' chi u rivava dau Piemunte), nasciüi lungu aa véia via prinsipàle du paìse dunde se trövan ancù i resti de mü(r)aie ina 'òtta parte de cà di patrissi.  

Ina sé(r)ie de smuntamenti, o prubabilmente de in tèramottu u l'ha purtàu au spustamentu du nucleu du paìse ciü versu e spunde du Néva, cun l'abandùn da véia paruchiàle du Quattrusentu e a custrusiùn de ca' növe, aturnu a a növa via sentràle, l'udierna vìa au Piemunte.

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Leca (Arbenga)}}
A frasiùn ancöi a cunta tòstu 3000 abitanti, vista a gròssa espensciùn inti ürtimi ànni, ch'a l'ha purtàu aa custrusiùn de növi cumplesci de cà.

== Pòsti de interesse ==
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;155&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Géxa de Santa Maìa du Bòsseu.jpg|A gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bòsse(r)u, d'ataccu au semité(r)iu
File:Leca (Albenga)-chiesa ns Assunta-complesso3.jpg|U de drentu da paròcchia da Sunta
File:Leca (Albenga)-chiesa ns Assunta-complesso2.jpg|A paruchiàle
&lt;/gallery&gt;
=== Architetü(r)e religiuse ===
A livellu de gêxa a frasiùn a fa parte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Impe(r)ia]], tütte e strütü(r)e religiùse intu sò teritò(r)iu e fan parte da parocchia dedicâ aa Sunta.

'''• Gexa paruchiale da Sunta''', du [[1790]] cun dipinti e âtre opé(r)e pregiàe, fra sti chi ina presiùsa pà(r)a atâ, de(r)ivâ daa presedente paruchiale, dedicà a Santa Ma(r)ìa du Bòsse(r)u.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

'''• U(r)atò(r)iu de San Pe(r)u''' (santu prutetù da frasiun) u se tröva lì d'ataccu aa géxa da Sunta, de dimensciùi picìne u cunserva tütti i crìsti purtài in prucesciùn daa lucàle cungrega, scicumme ch'u n'è a sêde.

'''•''' '''Gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bosse(r)u''' (o ''du Bòssa(r)u''), fiancâ au semité(r)iu uttusentescu, a l'è stâ custruìa inte l'epuca medievâle fòscia du [[XII secolo|seculu XII]], fina se dandu amèntu a segundu di âtri stüddi a pu(r)ea fina remuntà au [[IX secolo|IX seculu]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=La Diocesi di Albenga - Imperia e i suoi vescovi. Storia della Chiesa Ingauna dalle origini al Quattrocento|ànno=2003|editô=Diocesi di Albenga - Imperia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=247}}&lt;/ref&gt; Ritegnüa in'antìga dipendènsa du munastê benedetìn ch'u gh'é(r)a in sce l'Ìsu(r)a, a l'é(r)a a veggia parocchia du paìse. A l'è stâ fòscia abandunâ pe'e cunseguènse de 'n teramòttu intu[[XVI secolo| seculu XVI]]&lt;ref name=&quot;Tci&quot;&gt;{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 422}}&lt;/ref&gt;, o ciü fassile pe'u spustamèntu du paìse ciü versu u növu cursu da Sènta. A strutü(r)a a presènta 'na faciâ de prìe a vista, mèximu mate(r)iâle ch'u custituìsce u campanìn, che podâse ch'u secce du [[XIV secolo|Trexèntu]]-[[XV secolo|Quattrusèntu]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Cu(r)iusamènte a due navài, a cuntegnìva au sò de drentu di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], purtài inta gêxa de San Benardìn a Vaìn pe' metîli au segü(r)u in seguitu du restauru spunciàu dau Rotary Club d'[[Arasce|A(r)àsce]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Stu travaju lì u l'ha permessu de rangiâ u tèitu e e mü(r)aje, che i versavan int'in stàttu preca(r)iu.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=48-55|capìtolo=La &quot;Villa&quot; di Leyca, extra moenia, nel Medioevo}}&lt;/ref&gt; Vixin aa gêxa i se ponen ancù vegghe i resti da canònica (a ca' du prève), ancöi derucà, cun in àrcu pe(r)iculànte ch'u dà in scia veggia entrâ du semite(r)iu, aù duve(r)â cumme depôxitu.

=== Architetü(r)e sivìli ===
[[File:Leca Sede ANPI.jpg|thumb|A séde de l'Anpi dedicà a U Mégu]]
'''• Séde da divixùn Anpi''' dedicà a [[Felixe Casciùn]] cun atàccu u Museu da Rexistensa, u se tröva inta ciàssa da canônnica, u l'è atìvu dai [[Anni 1980|ànni '80]]. Inisialmente u nàsce cumme mustra fìssa e u g'axéva 'na sede a pàrte in [[Arbenga]]. Dau [[2005]] u s'è spustàu a Léca e chi u cuntégne ciü de duxéntu futugrafìe di partigiài de valàe arbenganéxi e âtre testimunianse de l'ucupasiùn tedesca. Inte l'àtra saletta se trövan püe parte di atrèssi duvé(r)ài inta vìtta te tütti i dì dai surdàtti du Cumitàu de Liberasiùn Nasiunâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://memoranea.it/luoghi/liguria-sv-albenga-museo-della-resistenza|tìtolo=U muséu da Rexistensa de Léca d'Arbenga|vìxita=2021-10-31|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

'''• A [[Vìlla D'Aste]]''': pòcu dòppu u ''A Purtassa'' e ''E Sìmme'' u se tröva in cumplèssu rexidensiâ du [[XVI secolo|XVI seculu]], cun tàntu de Tûre, a rèsta in scia drîta rivandu daa gêxa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

A l'è stà duve(r)â dai [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] cumme ca' de vilezzu, chi i se trövan u(r)iginâli furme artistiche, cumme diferenti decurasiùi in bàssu riliévu specialmenti inti purtâ de ingrèssu. Sta li a se inse(r)isce in tu scistemma de ville tipicu de quellu periudu, ch'u l'axéva vistu a custrusiùn ascì de rexidense nubiliâri ascì da l'âtra spunda du s-ciümme Sènta, a [[Lüxignan]], grassie ai Cepolla e a [[San Fé (Arbenga)|San Fê]] cun i Còsta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Atlante tematico del barocco. Il sistema delle residenze nobiliari|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Romma|nùmero=Le ville del contado d'Albenga (2)|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}&lt;/ref&gt;

== Feste e Fée ==
'''• Festa de S. Peu''', a l'è a fèsta patrunàle da frasiùn, a se tegne tütti i ànni au 29 de zügnu, cun a méssa dedicà au santu prutetù inta paruchiàle e a prucesciùn cu'e cunfraternite lucàli intu sentru, a benedisiùn di cristi inte opée paruchiàli e a sàgra intu campu spurtìvu.

'''• Sagra du bunettu da nonna''', a se tegne d'estai intu campu spurtivu, cun i piàtti tipici da tradisiùn ligure e u bunettu prepaàu segundu a risetta lucàle.

'''• Festa da Sunta''', a se tegne a Mezz'aùstu, cun a messa inta paruchiàle, dedicà apuntu aa Sunta.

'''• Spetàndu u Natàle a Leca''': pé a vìa au Piemunte i se tegnan e bancarelle ufèrte dau cumitàu di cumerciànti lucali, cun ròba da mangià, prudòtti du pòstu e ascì a fattuìa didattica cun di lbuatòi pe i fiöi.

== Vie de cumünicasiùn ==
Leca a l'è culegâ cun [[Cixan|Cixàn]] a nord-ovest e cun u sentru d'Arbenga a sud-est grassie aa Stradda Nasiunàle 582 da Còlla de San Benàrdu, mentre se pò zunze versu [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]] cun a cuscì dìta Vìa da Cêve, a Stradda Pruvinsàle 453.

Pòcu distante dau burgu a l'è a sciurtìa d'Arbenga de l'autustradda de sciùe (A10), assemme a quella de l'Aurelia Bis, ch'a se tröva in regiùn Tûre Pernixe, ai cunfin cun [[Cixan]], ch'a porta versu [[Arasce|Aràsce]].

== Âtre frasiui d'Arbenga ==
* [[Bastia (Arbenga)]]
* [[Campugexa]]
* [[Lüxignan]]
* [[Sàlia]]
* [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]

== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Frasiùi d'Arbenga]]</text>
      <sha1>ff8vqws9ktr5enpuixc97s6ptk5x3sv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bastia (Arbenga)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17500</id>
    <revision>
      <id>271362</id>
      <parentid>267824</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T19:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>+cv</comment>
      <origin>271362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10549" sha1="j7660ajtxr4fyuwc0jawcbuag4312l3" xml:space="preserve">{{Arbenganese}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Bastìa
|Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasiùn geugrafica]]
|Panorama = A Bastìa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg
|Didascalia =&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;Panu(r)àmma da Bastìa piàu dai Massaretti&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 4
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]]
|Divisione amm grado 3 = Arbenga
|var-teritöio = Terito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinàe
|var-altitùdine = Artessa
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 989
|Note abitanti = {{Çitta web|url=https://italia.indettaglio.it/ita/liguria/savona_albenga_bastia.html|tìtolo=La Frazione di Bastia|léngoa=IT|vìxita=2025-01-02}}
|Aggiornamento abitanti = 2011
|Aggiornamento abitanti = 2007
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastru
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Codice postale = 17031
|Nome abitanti = bastiöi&lt;br /&gt;''au scingulàre bastiö''
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = A Nunsiâ e San Benardu
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[25 marso|25 marsu]] e [[20 agosto|20 aùstu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
}}
'''Bastìa''' a l'è ina [[Fraçion geògrafica|frasiun]] du [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] d'[[Arbenga]], inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], ch'a fa 989 abitanti.&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot;/&gt;

== Geugrafîa ==
[[File:Bastia (Albenga)-centro storico3.jpg|thumb|U burgu da Bastìa|sinistra]]
Paise inte l'entrutèra d'[[Arbenga]], A Bastìa a se tröva inta valâ du scciümme A(r)òscia, pôcu ciü a munte da cunfluènsa cu'u [[Turénte Nêva|Nêva]]. A l'è scitüâ a 25 mêtri in sciu livéllu du mâ, a 5 chilòmetri dau sentru sitadìn.

=== Regiùi ===
Cumme e âtre frasiui arbenganesi ascì quella da Bastìa a l'è spartìa fra ciü regiùi, cumme i Massà(r)i (da San Steva in sciü, rivandu dau Burgu), Massaretti (da San Steva in zü), Ènnexi, Fieré e Berunài(r)e.

== Sto(r)ia ==
A fundasiun du burgu da Bastìa a l'è avegnüa sutta u duminiu du libe(r)u cumün d'[[Arbenga]], fra i seculi [[XIII secolo|XIII]] e [[XIV secolo|XIV]], difatti u munisipiu arbenganese u vuxeva rinfursà u sò cuntrollu in sce l'entrutèra, pe' evità l'intruxùn inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna]] di marchesi de Clavesana, a l'epuca forti du duminiu in sce [[Utuê]].

A l'è cuscì nasciüa ina se(r)ie de &quot;vìlle növe&quot;, dunde l'é(r)a cumpresa ascì ''Valliranum'', numme latìn ch'u va a indicà a Bastìa d'ancöi. U gh'è da regurdà pe(r)ò che u nucleu ciü véiu u l'è da truvà inta lucalitài da gêxa de San Steva de Massà(r)u, de prubabile zà abitàu a l'epuca di [[Popolo roman|rumài]].

U l'è survetüttu de de lì che i abitanti i se sun spustài in grùppu pe' fundà u burgu növu, tantu che u paise antìgu u vegne abandunàu a partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]], de moddu che i sacramènti da parocchia i fussen spustài inta gêxa da Santiscima Nunsiâ, a partì dau [[1518]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20220628100140/https://liguriaedintorni.it/a-bastia-lantica-chiesa-mai-dimenticata/|tìtolo=A Bastia l'antica chiesa mai dimenticata|outô=Stefano Pezzini|dæta=17 zenâ 2016|léngoa=IT|vìxita=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Bastia (Arbenga)}}

== Pòsti de interesse ==
=== Architetü(r)e religiuse ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Gêxa da Santìscima Nunsiâ (Bastia, Arbenga)-Faciâ 01.jpg|A Ciàssa da Nunsiâ cu'a paruchiâle
Uatòiu da Santa Cruxe (Bastia, Arbenga) 01.jpg|L'u(r)atò(r)iu da Santa Cruxe
Capelétta da Madonna du Carmine (Bastia, Arbenga).jpg|A capélla da Madònna du Carmine
Bastia (Albenga)-chiesa s Stefano di Massaro-complesso1.jpg|A gêxa de San Stêva de Massà(r)u
Bastia (Albenga)-centro storico5.jpg|A capélla de San Benardu
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa paruchiâle da Santìscima Nunsiâ''', a l'è scitüâ inta parte bassa du burgu da frasiùn, custruîa a partì dau [[1623]]. In seguitu a l'evulusiùn de l'insediamèntu, zà dau [[1518]] i abitànti da Bastìa i l'axevan sernüu de custruì 'na növa gêxa, passandu u sèntru religiusu daa gêxa de San Steva a sta lì, ch'a l'é(r)a ancù numma in u(r)atò(r)iu. I travai de custrusiùn i finiscen du [[1630]], ànnu de quande a vegne benedìa. In stîle ba(r)òccu, a faciâ a l'è caraterizâ da 'n impunènte fruntùn, mentre u de drentu u l'è a trê navàe, cuverte cun de votte a cruxe(r)a quelle ai fianchi e a butte quella de mezzu. A cunserva fina dui atài pregiài, dedicài a Sant'Antôgnu e aa Madònna du Rusa(r)iu, fiancài a quellu mazû.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20607/|tìtolo=Chiesa della Santissima Annunziata (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''U(r)atò(r)iu da Santa Cruxe''', in fàccia aa gêxa, u se presenta cumme 'na strutü(r)a semplice, daa faciâ intunacâ (dund'in simma u se ghe dröve in barcùn strumbàu) e cu'u têitu a dui campàe. U de drentu u l'è faitu de 'n'àula abasta gròssa, ch'a se cunclüdde cun in abscide semireundu. Cunserva ascì in atâ setesentescu cun tantu de côru de legnu. U l'è a sêde da lucâle cunfraternita.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20614/|tìtolo=Oratorio della Santa Croce (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa de San Steva de Massà(r)u''', scitüâ in scia stràdda pe' Sènexi ([[Cixan]]), a l'è staita mensciunâ pe'a primma vòtta [[1271]], l'edifissiu u se prezènta de stile rumanicu, cun ancù a strutüa uriginàia du [[XI secolo|Duxèntu]], tranne che pe' quarche mudifica di periudi sucescîvi. Au sò internu u cunserva ina sé(r)ie de afréschi datài fra u [[1383]] e i inissi du [[XV secolo|seculu XV]]. Ascì doppu u trasfe(r)imèntu da cumünitài paruchiàle da Bastìa inta növa gêxa da Nunsiâ a l'è restâ cunsacrâ, cun l'obbligu de selebrâ e mésse da Pàsqua, da Pentecoste e ai 26 de dixembre, dì de San Steva.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.museionline.info/tipologie-museo/chiesa-di-santo-stefano-di-massaro|tìtolo=Bastia, a gêxa de  San Steva|vìxita=2022-02-05|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
*'''Capella da Madonna du Carmine''', inta cuntrâ di Pissu, a l'è staita edificâ segundu a vu(r)untài du Steva di Pissu ai 27 d'avrì du 1641. Au dì d'ancöi a l'è avèrta au cültu, e se ghe tegnen e selebrasiui da Vèrgine, de San Bertumê, Santa Lusia e au dì di Mòrti. Sturicamente se regorda de cumme a capella a sécce staita ascì duve(r)â cumme scöa pe'i matetti du paìse, intu periudu du dòppu-guèra.
* '''Capella de San Benardu''', in simma au burgu da Bastìa, dau vulümme picìn e squadràu, presenta in campanìn a vè(r)a ascì, ch'u svetta surva aa faciâ. U de drentu u l'è cuèrtu da 'na vorta a butte, mentre u têitu, au de föra, u l'è cianéllu. Se ghe tröva au de drentu in atâ de stüccu du Settesèntu e ascì 'na pa(r)a d'atâ incurnixâ, ch'a pîa a ciü pàrte du presbité(r)iu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20603/|tìtolo=Cappella di San Bernardo (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Architetü(r)e sivili ===
[[File:Vìlla Anfossi (A Bastìa, Arbenga) 01.jpg|thumb|A Villa Anfossi]]
* '''Vìlla Anfossi''' (''u Paraxu''), a se tröva aa Bastìa, a rexidènsa a se presènta cumme vilùn furtificàu e a se(r)ea staita ti(r)â sciü la dunde primma u gh'é(r)a u cumplessu furtilissiu da &quot;Bastita&quot;, vusciüa dau cumün d'Arbenga versu a fin du [[XIII secolo|Duxèntu]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=70-71|capìtolo=Bastia e Massaro}}&lt;/ref&gt;, tantu che di resti da custrusiùn u(r)igina(r)ia resültan inglubài inte l'edifissiu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210932.pdf|tìtolo=Oratorio Santa Croce (Bastia d'Albenga), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}&lt;/ref&gt; A l'è divegnüa prupietài da famìa Anfossi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/palazzo-anfossi-a-bastia-di-albenga?ldc|tìtolo=Palazzo Anfossi a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}&lt;/ref&gt; du [[XIX secolo|seculu XIX]] e a l'è staita trasfurmâ in tegnüa agricula, ben vixibile passàndu daa Vìa da Cêve, versu dund'a se fàccia intu versante nord. A presènta elementi carateristichi, fra sti chi a merlaü(r)a inta parte âta de mü(r)aje, nuché èrchi de maùi e barcùi a bifura.
* '''Vìlla rumâna de Massa(r)u''': intu mese de zügnu du [[2024]], mèntre ch'u se traciava di növi tübbi pe' l'aigua, d'inta fascia a levante da gêxa de San Steva i sun sciurtìe de ruvìne de mü(r)aje rumâne. Grassie a 'n scavu faitu fra i mesi de lüju e de setèmbre du [[2025]], u s'è descuèrtu ch'i l'é(r)an parte d'ina vìlla rüstega di tèmpi de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u]], frequentâ dau [[I secolo|I]] au [[III secolo|III seculu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2025/09/albenga-ritrovato-un-antico-insediamento-romano-gli-scavi-del-nuovo-acquedotto-portano-alla-luce-un-pezzo-di-storia/|tìtolo=Albenga, ritrovato un antico insediamento romano: gli scavi del nuovo acquedotto portano alla luce un pezzo di storia|dæta=1 setèmbre 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070581.pdf|tìtolo=Insediamento rustico di età romana|léngoa=IT|vìxita=2026-02-14}}&lt;/ref&gt;.

== Feste e fe(r)e ==
* U 25 de marsu: Festa da Santiscima Nunsiâ
* U 16 de lüiu: Festa da Madonna du Carmine
* U 20 d'austu: Festa de San Benardu
* U 5 de setémbre: Festa da Madonna Adulu(r)â
* Ürtima fin da setemàna d'austu: Sagra du burgu

== Âtre frasiùi d'Arbenga ==
* [[Leca (Arbenga)]]
* [[Lüxignan]]
* [[Campugexa]]
* [[Sàlia]]
* [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]

== Nòtte ==
;Nòtte au tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Nòtte bibliugrafiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Âtri prugètti == 
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Frasiùi d'Arbenga]]</text>
      <sha1>j7660ajtxr4fyuwc0jawcbuag4312l3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:DivAmm</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18229</id>
    <revision>
      <id>271366</id>
      <parentid>261665</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T19:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>271366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204" sha1="qnpf1j0tqxaw5cfxsyxauy4x5r4fbvy" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#ifexist:Template:DivAmm/{{{1}}}|{{DivAmm/{{{1}}}|{{{2}}}|d1={{{d1|}}}|d2={{{d2|}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Template conplèsso}}
{{Man}}

[[Categorîa:Template DivAmm| ]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qnpf1j0tqxaw5cfxsyxauy4x5r4fbvy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorîa:Template DivAmm</title>
    <ns>14</ns>
    <id>18460</id>
    <revision>
      <id>271363</id>
      <parentid>191745</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T19:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ cat</comment>
      <origin>271363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="i7sxxdu6xp7x7kv2n3d4hvd6k86pg1k" xml:space="preserve">[[Categorîa:Sototemplates]]
[[Categorîa:Template Divisione amministrativa]]</text>
      <sha1>i7sxxdu6xp7x7kv2n3d4hvd6k86pg1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Divisione amministrativa</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18480</id>
    <revision>
      <id>271354</id>
      <parentid>270578</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T19:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>pröa</comment>
      <origin>271354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18581" sha1="7cw7e13t76rd5y2xtbm8anoaoh3ahba" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Infobox
|NomeTemplate    = Divisione amministrativa
|LinkWikidata    = sì
|TitoloInt       = {{Pipetrick||{{{Nome|}}}}}
|StileTitoloInt  = {{Divisione amministrativa/Colore|{{{Grado amministrativo|}}}}}
|StileGruppo     = {{Divisione amministrativa/Colore|{{{Grado amministrativo|}}}}}
|StileNome       = width:80px;
|SottoTitolo     = {{#if:{{{Tipo|}}}|{{{Tipo}}}|{{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}|{{#if:{{{Data soppressione|}}}|ex&amp;nbsp;}}{{Minuscola|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}} }} }} }} }}

|Valore2   = {{{Nome ufficiale|}}}
|Valore3   = {{#if:{{{Stemma|}}}{{{Bandiera|}}}{{WikidataValido|P41}}{{WikidataValido|P94}}
  |&lt;table style=&quot;margin:auto; padding:0px; border-spacing:5px 0px;&quot;&gt;&lt;tr&gt;{{#if:{{{Stemma|}}}{{WikidataValido|P94}}
    |&lt;td style=&quot;max-width:80px; vertical-align:middle;&quot;&gt;[[Immaggine:{{Wikidata|P94|{{{Stemma|}}}|n=1}}|80x125px]]&lt;/td&gt;
   }}
   {{#if:{{{Bandiera|}}}{{WikidataValido|P41}}
    |&lt;td style=&quot;max-width:125px; vertical-align:middle&quot;&gt;[[Immaggine:{{Wikidata|P41|{{{Bandiera|}}}|n=1}}|125x125px{{#ifeq:{{{Bordo bandiera|}}}|no||{{!}}border}}]]&lt;/td&gt;
   }}&lt;/tr&gt;
   {{#if:{{{Voce stemma|}}}{{{Voce bandiera|}}}|&lt;tr&gt;{{#if:{{{Stemma|}}}{{WikidataValido|P94}}
    |&lt;td style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{#if:{{{Voce stemma|}}}|([[{{{Voce stemma}}}|{{#if:{{{var-detàggi|}}}|{{{var-detàggi}}}|detàggi}}]])}}&lt;/td&gt;
   }}
   {{#if:{{{Bandiera|}}}{{WikidataValido|P41}}
    |&lt;td style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{#if:{{{Voce bandiera|}}}|([[{{{Voce bandiera}}}|{{#if:{{{var-detàggi|}}}|{{{var-detàggi}}}|detàggi}}]])}}&lt;/td&gt;
   }}&lt;/tr&gt;}}&lt;/table&gt;
 }}
|Valore4   = {{Immagine sinottico|{{{Panorama|}}}|{{{Didascalia|}}}|proprietà={{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;={{Divisione amministrativa/Grado città|{{{Stato}}}}}|P18}}|dim_vert_max=250}}
|Gruppo8   =  {{#if:{{{var-localizaçión|}}}|{{{var-localizaçión}}}|Localizaçión}}
|Nome9     = [[Stato|{{#if:{{{var-stâto|}}}|{{{var-stâto}}}|Stâto}}]]
|Valore9   = {{#if:{{{stâto_a_màn|}}}|{{{stâto_a_màn}}}|{{#if:{{{Stato|}}}
  |{{#ifexist:Template:Naz/{{{Stato}}}
    |{{band dip|{{{Stato}}}}}{{#ifeq:{{{Stato}}}|{{Da CIO a ISO|{{{Stato}}}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve con Stâto no riconosciûo]]}}}}}}}}}}{{{Note stato|}}}

|Nome10    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva1|}}}|{{{var-divixón_aministratîva1}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|1|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}}}}}
|Valore10  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 1|{{#if:{{{Divisione amm grado 1|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 1
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 1
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 1
  |par1 = Divisione amm grado 1-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 1-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 1-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}1\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 1]]}}}}}}
|Nome11    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva2|}}}|{{{var-divixón_aministratîva2}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|2|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}
|Valore11  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 2|{{#if:{{{Divisione amm grado 2|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 2
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 2
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 2
  |par1 = Divisione amm grado 2-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 2-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 2-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}2\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 2]]}}}}}}
|Nome12    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva3|}}}|{{{var-divixón_aministratîva3}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|3|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}
|Valore12  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 3|{{#if:{{{Divisione amm grado 3|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 3
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 3
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 3
  |par1 = Divisione amm grado 3-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 3-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 3-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}3\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 3]]}}}}}}
|Nome13    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva4|}}}|{{{var-divixón_aministratîva4}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|4|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}
|Valore13  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 4|{{#if:{{{Divisione amm grado 4|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 4
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 4
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 4
  |par1 = Divisione amm grado 4-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 4-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 4-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}4\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 4]]}}}}}}
|Nome14    = {{#if:{{{var-divixón_aministratîva5|}}}|{{{var-divixón_aministratîva5}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|5|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}
|Valore14  = {{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}} &gt; 5|{{#if:{{{Divisione amm grado 5|}}}|{{#invoke:String|arraytostring
  |altpar1 = Divisione amm grado 5
  |altpar2 = Voce divisione amm grado 5
  |altpar3 = Stemma divisione amm grado 5
  |par1 = Divisione amm grado 5-#
  |par2 = Voce divisione amm grado 5-#
  |par3 = Stemma divisione amm grado 5-#
  |msg = \{\{Divisione amministrativa/DA{{!}}$1{{!}}$2{{!}}$3{{!}}{{{Stato}}}{{!}}5\}\}
  |separatore = &lt;br /&gt;
  |Nmax = 5
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Divixón amm gràddo 5]]}}}}}}

|GruppoOpzionale18  = {{#if:{{{var-aministraçión|}}}|{{{var-aministraçión}}}|Aministraçión}}
|Nome19    = {{#if:{{{var-capitâle|}}}|{{{var-capitâle}}}|Capitâle}}
|Valore19  = {{{Capoluogo|}}}
|Nome20    = {{#if:{{{var-aministratô_locâle|}}}|{{{var-aministratô_locâle}}}|{{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}A|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}
  |{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}A|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}
  |Aministratô locâle
 }}}}
|Valore20  = {{#if:{{{Amministratore locale|}}}|{{{Amministratore locale}}}&lt;small&gt;{{#if:{{{Partito|}}}|&amp;#32;({{{Partito}}})}}{{#if:{{{Data elezione|}}}|&lt;br /&gt;1º&amp;nbsp;-&amp;nbsp;{{{Data elezione}}}}}{{#if:{{{Data rielezione|}}}{{{Mandato|}}}|&lt;br /&gt;{{{Mandato}}}º&amp;nbsp;-&amp;nbsp;{{{Data rielezione}}}}}&lt;/small&gt;}}
|Nome21    = {{#if:{{{var-aministratô_locâle}|}}}|{{{var-aministratô_locâle}}}|{{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}A'|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}
  |{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}A'|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}
  |Aministratô locâle
 }}}}
|Valore21  = {{#if:{{{Amministratore locale 2|}}}|{{{Amministratore locale 2}}}&lt;small&gt;{{#if:{{{Partito 2|}}}|&amp;#32;({{{Partito 2}}})}}{{#if:{{{Data elezione 2|}}}|&lt;br /&gt;1º&amp;nbsp;-&amp;nbsp;{{{Data elezione 2}}}}}{{#if:{{{Data rielezione 2|}}}{{{Mandato 2|}}}|&lt;br /&gt;{{{Mandato 2}}}º&amp;nbsp;-&amp;nbsp;{{{Data rielezione 2}}}}}&lt;/small&gt;}}
|Nome22    = [[Léngoa ofiçiâ|{{#if:{{{var-léngoe_ofiçiæ|}}}|{{{var-léngoe_ofiçiæ}}}|Léngoe ofiçiæ}}]]
|Valore22  = {{{Lingue ufficiali|}}}
|Nome23    = {{#if:{{{var-instituçión|}}}|{{{var-instituçión}}}|Instituçión}}
|Valore23  = {{{Data istituzione|}}}
|Nome24    = {{#if:{{{var-sopresción|}}}|{{{var-sopresción}}}|Sopresción}}
|Valore24  = {{{Data soppressione|}}}
|Gruppo28  = {{#if:{{{var-teritöio|}}}|{{{var-teritöio}}}|Teritöio}}
|Nome29    = [[Coordinæ geografiche|{{#if:{{{var-cordinæ|}}}|{{{var-cordinæ}}}|Cordinæ}}]]{{#if:{{{Capoluogo|}}}|&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{#if:{{{var-da_capitâle|}}}|{{{var-da_capitâle}}}|da capitâle}}&lt;/small&gt;}}
|Valore29  = {{#if:{{{Latitudine gradi|}}}{{{Latitudine decimale|}}}{{#property:P625}}|{{Coord
  |{{{Latitudine gradi|}}}
  |{{{Latitudine minuti|}}}
  |{{{Latitudine secondi|}}}
  |{{{Latitudine NS|}}}
  |{{{Longitudine gradi|}}}
  |{{{Longitudine minuti|}}}
  |{{{Longitudine secondi|}}}
  |{{{Longitudine EW|}}}
  |latdec = {{{Latitudine decimale|}}}
  |longdec = {{{Longitudine decimale|}}}
  |{{Divisione amministrativa/Type|{{{Grado amministrativo}}}|{{{Stato}}}}}
  |catuguali = 1
  |display = inline,title&lt;!----&gt;
  |format = dms
  |name = {{{Nome|}}}
 }}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa coordinæ]]}} }}
|Nome30    = [[Altitùdine|{{#if:{{{var-altitùdine|}}}|{{{var-altitùdine}}}|Altitùdine}}]]
|Valore30  = {{#if:{{{Altitudine|}}}{{#property:P2044}}|{{Wikidata|P2044|{{formatnum:{{{Altitudine|}}}}}|unit=metro|rounding=2|formatnum=sì}}&amp;nbsp;[[Mêtro|m]]&amp;nbsp;[[Livello do mâ|s.l.m.]]}}
|Nome31    = [[Area|{{#if:{{{var-superfìcce|}}}|{{{var-superfìcce}}}|Superfìcce}}]]
|Valore31  = {{#if:{{{Superficie|}}}{{#property:P2046}}|{{Wikidata|P2046|{{formatnum:{{{Superficie|}}}}}|unit=chilometro quadrato|formatnum=sì|n=1|rounding=2}}{{#if:{{{Note superficie|}}}|{{#tag:ref|{{{Note superficie}}}|name=template divisione amministrativa-superficie}}}} [[Chilometro quaddro|km²]]}}
|Nome32    = {{#if:{{{var-ægoe_intèrne|}}}|{{{var-ægoe_intèrne}}}|Ægoe intèrne}}
|Valore32  = {{#if:{{{Acque interne|}}}|{{#ifeq:{{lc:{{padleft:|1|{{{Acque interne}}}}}}}|t|Trascurabili|{{formatnum:{{{Acque interne}}}}} [[Chilometro quaddro|km²]] {{#if:{{Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}}}|({{formatnum:{{#expr: {{{Acque interne}}} / {{Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}|unit=sqkm|n=1}} * 100 round 2 }}}}%)}} }} }}
|Nome33    = [[Popolaçion|{{#if:{{{var-abitànti|}}}|{{{var-abitànti}}}|Abitànti}}]]
|Valore33  = {{#if:{{{Abitanti|}}}|{{formatnum:{{#invoke:String|replace|{{{Abitanti}}}|.|}}}}{{#if:{{{Note abitanti|}}}|{{#tag:ref|{{{Note abitanti}}}|name=template divisione amministrativa-abitanti}}}}{{#if:{{{Aggiornamento abitanti|}}}|&amp;#32;&lt;small&gt;({{{Aggiornamento abitanti}}})&lt;/small&gt;}}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa Abitànti]]}}}}
|Nome34    = [[Denscitæ de popolaçion|{{#if:{{{var-denscitæ|}}}|{{{var-denscitæ}}}|Denscitæ}}]]
|Valore34  = {{#if:{{#if:{{Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}}}|{{{Abitanti|}}}}}|{{formatnum:{{#expr: {{#invoke:String|replace|{{{Abitanti}}}|.|}} / {{Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}|unit=sqkm|n=1}} round 2 }}}} ab./[[Chilometro quaddro|km²]] }}
|Nome35    = {{#if:{{{var-sotodivixoìn1|}}}|{{{var-sotodivixoìn1}}}|{{#if:{{#if:{{{Grado amministrativo|}}}|{{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;0|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 1)}}P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}} }}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 1)}}|P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}| Sotodivixoìn}}}}
|Valore35  = {{{Sottodivisioni|}}}
|Nome36    = {{#if:{{{var-sotodivixoìn2|}}}|{{{var-sotodivixoìn2}}}|{{#if:{{#if:{{{Grado amministrativo|}}}|{{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;0|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 2)}}P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}} }}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 2)}}|P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}| Sotodivixoìn de ciù}}}}
|Valore36  = {{{Sottosottodivisioni|}}}
|Nome37    = {{#if:{{{var-sotodivixoìn3|}}}|{{{var-sotodivixoìn3}}}|{{#if:{{#if:{{{Grado amministrativo|}}}|{{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;0|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 3)}}P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}} }}}}|{{DivAmmW|{{{Stato}}}|{{#expr:trunc({{{Grado amministrativo}}} + 3)}}|P|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}| Sotodivixoìn de ciù}}}}
|Valore37  = {{{Sottosottosottodivisioni|}}}
|Nome38    = {{#if:{{{var-divixoìn_confinànti|}}}|{{{var-divixoìn_confinànti}}}|{{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}P}}|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}P|d1={{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;1|{{{Divisione amm grado 1|}}}}}|d2={{#ifexpr:{{{Grado amministrativo}}}&gt;2|{{{Divisione amm grado 2|}}}}}}}|Divixoìn}} confinànti}}
|Valore38  = {{{Divisioni confinanti|}}}
|Gruppo44  = {{#if:{{{var-âtre_informaçioìn|}}}|{{{var-âtre_informaçioìn}}}|Âtre informaçioìn}}
|Nome45    = {{#if:{{{var-léngoe|}}}|{{{var-léngoe}}}|Léngoe}}
|Valore45  = {{{Lingue|}}}
|Nome46    = {{Divisione amministrativa/Codice postale|{{{Stato}}}}}
|Valore46  = {{Wikidata|P281|{{{Codice postale|}}}}}
|Nome47    = [[Prefìsso telefònico|{{#if:{{{var-prefìsso|}}}|{{{var-prefìsso}}}|Prefìsso}}]]
|Valore47  = {{Prefisso telefonico|{{{Prefisso|}}}}}
|Nome48    = [[Fûzo oràrio|{{#if:{{{var-fûzo_orâio|}}}|{{{var-fûzo_orâio}}}|Fûzo orâio}}]]
|Valore48  = {{Determina fuso orario|{{{Fuso orario|}}}|stato={{{Stato|}}}|div1={{#if:{{{Divisione amm grado 1-2|}}}||{{{Divisione amm grado 1|}}}}}|multiplo=no|cat=Divixoìn aministratîve sénsa fûzo oràrio|errmsg={{Errore template|Fuso orario|Divisioni amministrative|template=r|man=Template:Divisione amministrativa/man}} }}{{{Altri fusi|}}}
|Nome49    = [[ISO 3166-2]]
|Valore49  = {{Wikidata|P300|{{{Codice ISO|}}}}}
|Nome50    = {{#if:{{{var-cod._statìstico|}}}|{{{var-cod._statìstico}}}|Cod. {{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|S}}|{{DivAmm|{{{Stato}}}|S}}|statìstico}}}}
|Valore50  = {{Codice statistico|{{{Codice statistico|}}}|iso3166={{{Stato}}}|grado={{{Grado amministrativo}}}}}
|Nome51    = [[Codiçe cadastrâ|{{#if:{{{var-cod._cadàstro|}}}|{{{var-cod._cadàstro}}}|Cod. cadàstro}}]]
|Valore51  = {{Wikidata|P806|{{{Codice catastale|}}}}}
|Nome55    = {{#if:{{{var-tàrga|}}}|{{{var-tàrga}}}|Tàrga}}
|Valore55  = {{Wikidata|P395|{{{Targa|}}}}}
|Nome56    = [[Clascificaçion sismica|{{#if:{{{var-cl._scìsmica|}}}|{{{var-cl._scìsmica}}}|Cl. scìsmica}}]]
|Valore56  = {{#if:{{{Zona sismica|}}}|{{#ifexist:Template:Divisione amministrativa/Sismicitæ/{{{Stato}}}|{{Divisione amministrativa/Sismicitæ/{{{Stato}}}|{{{Zona sismica}}}}}|{{{Zona sismica}}} }} }}
|Nome57    = [[Clasificaçión climàtica {{#switch:{{{Stato}}}|ITA=di comùn italién}}|{{#if:{{{var-cl._climàtica|}}}|{{{var-cl._climàtica}}}|Cl. climàtica}}]]
|Valore57  = {{#if:{{{Gradi giorno|}}}|{{#ifexist:Template:Divisione amministrativa/Climatica/{{{Stato}}}|{{Divisione amministrativa/Climatica/{{{Stato}}}|{{{Gradi giorno}}}}}|{{{Gradi giorno}}} }} }}
|Nome58    = [[Nomme di abitanti|{{#if:{{{var-nómme_abitànti|}}}|{{{var-nómme_abitànti}}}|Nómme abitànti}}]]
|Valore58  = {{{Nome abitanti|}}}
|Nome59    = {{#if:{{{var-patrón|}}}|{{{var-patrón}}}|Patrón}}
|Valore59  = {{{Patrono|}}}
|Nome60    = {{#if:{{{var-festîvo|}}}|{{{var-festîvo}}}|Festîvo}}
|Valore60  = {{{Festivo|}}}
|Nome65    = [[Prodûto Intèrno Lordo|PIL]]
|Valore65  = {{#if:{{{PIL|}}}|({{#if:{{{var-nominâle|}}}|{{{var-nominâle}}}|nominâle}}) {{{PIL}}}}}{{#if:{{{PIL PPA|}}}|{{#if:{{{PIL|}}}|&lt;br /&gt;}}([[Teoria della parità dei poteri di acquisto|PPA]]) {{{PIL PPA}}}}}
|Nome66    = [[Rédito pro capite|PIL procapite]]
|Valore66  = {{#if:{{{PIL procapite|}}}|({{#if:{{{var-nominâle|}}}|{{{var-nominâle}}}|nominâle}}) {{{PIL procapite}}}}}{{#if:{{{PIL procapite PPA|}}}|{{#if:{{{PIL procapite|}}}|&lt;br /&gt;}}([[Teorîa da paritæ di potêri de acquìsto|PPA]]) {{{PIL procapite PPA}}}}}
|Nome67    = {{#if:{{{var-parlamentâri|}}}|{{{var-parlamentâri}}}|Parlamentâri}}
|Valore67  = {{{Parlamentari|}}}
|Nome68    = {{#if:{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}R|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}|{{DivAmm|{{{Stato}}}|{{{Grado amministrativo}}}R|d1={{{Divisione amm grado 1|}}}|d2={{{Divisione amm grado 2|}}}}}|Pàrte de}}
|Valore68  = {{{Raggruppamento|}}}{{{Divisione amm grado 3.5|}}}
|Nome69    = {{#if:{{{var-ìnno|}}}|{{{var-ìnno}}}|Ìnno}}
|Valore69  = {{{Inno|}}}
|Nome70    = {{#if:{{{var-nomiâgio|}}}|{{{var-nomiâgio}}}|Nomiâgio}}
|Valore70  = {{{Soprannome|}}}
|Nome71    = {{#if:{{{var-mòtto|}}}|{{{var-mòtto}}}|Mòtto}}
|Valore71  = {{{Motto|}}}
|GruppoOpzionale75 = {{#if:{{{var-cartografîa|}}}|{{{var-cartografîa}}}|Cartografîa}}
|Valore76  = {{#if:{{{Immagine localizzazione|}}}
  |{{Immagine sinottico|{{{Immagine localizzazione|}}}}}
  |{{#if:{{{Latitudine decimale|}}}{{{Latitudine gradi|}}}{{#property:P625}}|{{Màppa de localizaçión
    |{{Divisione amministrativa/Mappe speciali|{{{Stato}}}|{{{Divisione amm grado 1}}}}}
    |label = {{#if:{{{Capoluogo|}}} | {{{Capoluogo}}} | {{Pipetrick||{{{Nome|}}}}} }}
    |lat = {{#if:{{{Latitudine gradi|}}}|{{gms-dec|{{{Latitudine gradi|}}}|{{{Latitudine minuti|}}}|{{{Latitudine secondi|}}}|{{{Latitudine NS|}}}}}|{{{Latitudine decimale|}}}}}
    |long = {{#if:{{{Longitudine gradi|}}}|{{gms-dec|{{{Longitudine gradi|}}}|{{{Longitudine minuti|}}}|{{{Longitudine secondi|}}}|{{{Longitudine EW|}}}}}|{{{Longitudine decimale|}}}}}
    |sinottico = sì
  }} }}
 }}
|Valore77  = {{Immagine sinottico|{{{Mappa|}}}|{{{Didascalia mappa|}}}|dim_vert_max=250}}
|Gruppo78  = {{Wikidata|P856|{{{Sito|}}}|pattern=[$1 {{#if:{{{var-scîto_ofiçiâ|}}}|{{{var-scîto_ofiçiâ}}}|Scîto ofiçiâ}}]|n=1}}
}}
&lt;!--categorîe Wikidata
--&gt;{{Controllo Wikidata|P18|{{{Panorama|}}}|diff=no|uguale=no}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P41|{{{Bandiera|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P94|{{{Stemma|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P281|{{{Codice postale|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P300|{{{Codice ISO|}}}|diff=no}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P395|{{{Targa|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P806|{{{Codice catastale|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P856|{{{Sito|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P2044|{{{Altitudine|}}}|unit=mêtro}}&lt;!--
--&gt;{{Controllo Wikidata|P2046|{{{Superficie|}}}|unit=chilòmetro quàddro}}&lt;!--
--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Protètta}}
{{Template conplèsso}}
{{Man}}
{{TemplateData}}

[[Categoria:Template Divisione amministrativa| ]]
[[Categorîa:Template ch'adêuvian dæti de Wikidata]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7cw7e13t76rd5y2xtbm8anoaoh3ahba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Divisione amministrativa/man</title>
    <ns>10</ns>
    <id>19662</id>
    <revision>
      <id>271357</id>
      <parentid>270534</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T19:34:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>271357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8245" sha1="mh794sq7w4qpqchq440ti3w1n1nu2y8" xml:space="preserve">Quésto template o sèrve a òtegnî 'na tabélla scinòtica in scî dæti de 'na divixón aministratîva de quæ se sæ livéllo de 'n çèrto Stâto: región, provìnsa, distréito, comùn, vilàggio, etc...

O template o fonçiónn-a con tùtti i Stâti ch'existàn a-a giornâ d'ancheu e scìnn-a pe quàrche Stâto scentòu che no l'é goæi (sedónca adêuviâ o Template:Provìnsa stòrica). O modéllo o fonçiónn-a con de sudivixoìn che no són aministratîve in sénso stréito ascì, prezénpio de sudivixoìn statìstiche, o l'abàsta che séggian instituçionâli e che l'àggian di confìn precîxi (sedónca adêuviâ o Template:Región giögràfica).

O l'é bazòu pi-â ciù pàrte in sce {{Tl|DivAmm}}, ch'o definìsce e etichétte specìfiche pe ògni Stâto.

== Paràmetri ==
{{TabéllaTemplate
|nome = Divisione amministrativa
|parametri = 
{{Parametro|Nómme}}
{{Parametro|Nómme ofiçiâ|F}}
{{Parametro|Panoràmma|F|P18}}
{{Parametro|Didascalîa|F}}
{{Parametro|Bandêa|F|P41}}
{{Parametro|Vôxe bandêa|F}}
{{Parametro|Stémma|F|P94}}
{{Parametro|Vôxe stémma|F}}
{{Parametro|var-detàggi|F}}
{{Parametro|var-localizaçión|F}}
{{Parametro|var-stâto|F}}
{{Parametro|stâto_a_màn|F}}
{{Parametro|Stâto}}
{{Parametro|Nòtte stâto|F}}
{{Parametro|Gràddo aministratîvo}}
{{Parametro|Tîpo|F}}
{{Parametro|var-divixón_aministratîva1|F}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 1|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 1|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 1|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 1-2|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 1-2|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 1-2|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 1-3|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 1-3|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 1-3|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 1-4|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 1-4|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 1-4|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 1-5|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 1-5|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 1-5|A}}
{{Parametro|var-divixón_aministratîva2|F}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 2|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 2|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 2|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 2-2|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 2-2|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 2-2|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 2-3|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 2-3|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 2-3|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 2-4|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 2-4|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 2-4|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 2-5|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 2-5|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 2-5|A}}
{{Parametro|var-divixón_aministratîva3|F}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 3|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 3|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 3|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 3-2|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 3-2|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 3-2|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 3-3|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 3-3|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 3-3|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 3-4|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 3-4|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 3-4|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 3-5|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 3-5|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 3-5|A}}
{{Parametro|var-divixón_aministratîva4|F}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 4|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 4|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 4|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 4-2|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 4-2|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 4-2|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 4-3|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 4-3|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 4-3|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 4-4|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 4-4|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 4-4|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 4-5|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 4-5|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 4-5|A}}
{{Parametro|var-divixón_aministratîva5|F}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 5|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 5|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 5|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 5-2|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 5-2|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 5-2|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 5-3|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 5-3|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 5-3|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 5-4|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 5-4|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 5-4|A}}
{{Parametro|Divixón amm gràddo 5-5|F}}
{{Parametro|Vôxe divixón amm gràddo 5-5|A}}
{{Parametro|Stémma divixón amm gràddo 5-5|A}}
{{Parametro|var-aministraçión|F}}
{{Parametro|var-capitâle|F}}
{{Parametro|Capolêugo|F}}
{{Parametro|var-aministratô_locâle|F}}
{{Parametro|Aministratô locâle|F}}
{{Parametro|Partîo|F}}
{{Parametro|Dæta eleçión|F}}
{{Parametro|Dæta rieleçión|F}}
{{Parametro|Mandâto|F}}
{{Parametro|Aministratô locâle 2|F}}
{{Parametro|Partîo 2|F}}
{{Parametro|Dæta eleçión 2|F}}
{{Parametro|Dæta rieleçión 2|F}}
{{Parametro|Mandâto 2|F}}
{{Parametro|var-léngoe_ofiçiæ|F}}
{{Parametro|Léngoe ofiçiæ|F}}
{{Parametro|var-instituçión|F}}
{{Parametro|Dæta instituçión|F}}
{{Parametro|var-sopresción|F}}
{{Parametro|Dæta sopresción|F}}
{{Parametro|var-teritöio|F}}
{{Parametro|var-cordinæ|F}}
{{Parametro|var-da_capitâle|F}}
{{Parametro|Latitùdine decimâle||P625}}
{{Parametro|Longitùdine decimâle||P625}}
{{Parametro|Latitùdine gràddi||P625}}
{{Parametro|Latitùdine menûti||P625}}
{{Parametro|Latitùdine segóndi||P625}}
{{Parametro|Latitùdine NS||P625}}
{{Parametro|Longitùdine gràddi||P625}}
{{Parametro|Longitùdine menûti||P625}}
{{Parametro|Longitùdine segóndi||P625}}
{{Parametro|Longitùdine EW||P625}}
{{Parametro|var-altitùdine|F}}
{{Parametro|Altitùdine|C|P2044}}
{{Parametro|var-superfìcce|F}}
{{Parametro|Superfìcce|C|P2046}}
{{Parametro|Nòtte superfìcce|F}}
{{Parametro|var-ægoe_intèrne|F}}
{{Parametro|Ægoe intèrne|F}}
{{Parametro|var-abitànti|F}}
{{Parametro|Abitànti}}
{{Parametro|Nòtte abitànti|C}}
{{Parametro|Agiornaménto abitànti|F}}
{{Parametro|var-denscitæ|F}}
{{Parametro|var-sotodivixoìn1|F}}
{{Parametro|Sotodivixoìn|C}}
{{Parametro|var-sotodivixoìn2|F}}
{{Parametro|Sotosotodivixoìn|F}}
{{Parametro|var-sotodivixoìn3|F}}
{{Parametro|Sotosotosotodivixoìn|F}}
{{Parametro|var-divixoìn_confinànti|F}}
{{Parametro|Divixoìn confinànti|C}}
{{Parametro|var-âtre_informaçioìn|F}}
{{Parametro|var-léngoe|F}}
{{Parametro|Léngoe|F}}
{{Parametro|Còdice postâle|F|P281}}
{{Parametro|var-prefìsso|F}}
{{Parametro|Prefìsso|F|P473}}
{{Parametro|var-fûzo_orâio|F}}
{{Parametro|Fûzo orâio||P421}}
{{Parametro|Còdice ISO|F|P300}}
{{Parametro|var-cod._statìstico|F}}
{{Parametro|Còdice statìstico|F}}
{{Parametro|var-cod._cadàstro|F}}
{{Parametro|Còdice cadastrâ|F|P806}}
{{Parametro|var-tàrga|F}}
{{Parametro|Tàrga|F|P395}}
{{Parametro|var-cl._scìsmica|F}}
{{Parametro|Zöna scìsmica|F}}
{{Parametro|var-cl._climàtica|F}}
{{Parametro|Gràddi giórno|F}}
{{Parametro|var-nómme_abitànti|F}}
{{Parametro|Nómme abitànti|F}}
{{Parametro|var-patrón|F}}
{{Parametro|Patrón|F}}
{{Parametro|var-festîvo|F}}
{{Parametro|Festîvo|F}}
{{Parametro|var-nominâle|F}}
{{Parametro|PIL|F}}
{{Parametro|PIL procapite|F}}
{{Parametro|PIL PPA|F}}
{{Parametro|PIL procapite PPA|F}}
{{Parametro|var-parlamentâri|F}}
{{Parametro|Parlamentâri|F}}
{{Parametro|var-pàrte_de|F}}
{{Parametro|Ragrupaménto|F}}
{{Parametro|var-ìnno|F}}
{{Parametro|Ìnno|F}}
{{Parametro|var-nomiâgio|F}}
{{Parametro|Nomiâgio|F}}
{{Parametro|var-mòtto|F}}
{{Parametro|Mòtto|F}}
{{Parametro|var-cartografîa|F}}
{{Parametro|Inmàgine localizaçión|A}}
{{Parametro|Màppa|F}}
{{Parametro|Didascalîa màppa|F}}
{{Parametro|var-scîto_ofiçiâ|F}}
{{Parametro|Scîto|F|P856}}
}}

&lt;noinclude&gt;[[Categorîa:Manoâli di template]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mh794sq7w4qpqchq440ti3w1n1nu2y8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:DivAmm/man</title>
    <ns>10</ns>
    <id>27168</id>
    <revision>
      <id>271365</id>
      <parentid>202562</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T19:55:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <origin>271365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3493" sha1="5ciz8zr9099mc3bv9nix3ntfo98r54v" xml:space="preserve">Quésto template o sèrve pe mostrâ in outomàtico de informaçioìn in scî livélli diferénti de sudivixoìn di stâti. O l'é adêuviòu inte di âtri modélli, màscime o {{Tl|Divisione amministrativa}}, pe determinâ de etichétte che càngian co-o stâto.

== Ûzo ==
Pe inserî a-a giùsta mainêa sto template o l'abàsta sostitoî o còdice chi aprêuvo co-i valoî giùsti inti paràmetri &lt;sìgla stâto&gt; e &lt;livéllo divixón&gt;:

&lt;nowiki&gt;{{DivAmm|&lt;sìgla stâto&gt;|&lt;livéllo divixón&gt;}}&lt;/nowiki&gt;

Pi-â sìgla do stâto l'é da adêuviâ o còdice ISO 3166-1 alpha-3. Con scrîve 'n nùmero pûo into cànpo &quot;livéllo divixón&quot; s'òtêgne o nómme sénplice da sudivixón; pe cóntra, se l'é azónto 'na létia maióscola dòppo do livéllo ghe saiâ azónto de etichétte ascì:
* '''P''': nómme sénplice da sudivixón a-o plurâle; 
* '''L''': tìtolo da vôxe de Wikipedia dedicâ a-a sudivixón aministratîva;
* '''G''': génere (mascolìn ò feminìn, esprèssi con ''m'' ò ''f'') do nómme da sudivixón; 
* '''A''': nómme da càrega de l'aministratô locâle da sudivixón, con ligàmme, s'o l'é o câxo;
* '''A'''': nómme de 'n'âtra càrega inportànte, con ligàmme, s'o l'é o câxo;
* '''R''': nómme de 'n inportànte ragrupaménto ch'o ne poriéiva fà pàrte a sudivixón, diferénte da-e divixoìn de livéllo ciù âto, con ligàmme, s'o l'é o câxo;
De ciù, adêuviando '''S''' s'òtêgne a sìgla de l'institûto statìstico da naçión, con tànto de ligàmme.

Tùtti i nómmi én restitoîi con l'iniçiâle maióscola méntre i paràmetri vêui ò sconosciûi dàn 'na strìnca vêua.

Inte çèrti stâti gh'é de sudivixoìn de tîpo despægio a-o mæximo livéllo ascì: inte sto câxo o DivAmm o restitoìsce o tîpo ciù comùn, òpû 'na variànte azonzéndo i paràmetri &lt;code&gt;d1=&lt;/code&gt; e/ò &lt;code&gt;d2=&lt;/code&gt;, inpîe co-o nómme sénplice da divixón de prìmmo e segóndo livéllo inte quæ ghe se trêuva.

Pe òtegnî diretaménte o ligàmme formòu da tìtolo da vôxe e nómme da divixón se peu adêuviâ [[Template:DivAmmW]].

== Ezénpi d'ûzo ==
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmm|ITA|1}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmm|ITA|1}}
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmm|ITA|2}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmm|ITA|2}}
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmm|ITA|3}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmm|ITA|3}}
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmm|ITA|4}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmm|ITA|4}}
&lt;br&gt;
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmm|ITA|1G}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmm|ITA|1G}}
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmm|ITA|2G}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmm|ITA|2G}}
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmm|ITA|3G}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmm|ITA|3G}}
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmm|ITA|4G}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmm|ITA|4G}}
&lt;br&gt;
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmm|ITA|1P}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmm|ITA|1P}}
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmm|ITA|2P}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmm|ITA|2P}}
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmm|ITA|3P}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmm|ITA|3P}}
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmm|ITA|4P}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmm|ITA|4P}}
&lt;br&gt;
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmm|ITA|1L}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmm|ITA|1L}}
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmm|ITA|2L}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmm|ITA|2L}}
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmm|ITA|3L}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmm|ITA|3L}}
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmm|ITA|4L}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmm|ITA|4L}}
&lt;noinclude&gt;[[Categorîa:Manoâli di templates]]&lt;/noinclude&gt;
&lt;br&gt;
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmm|ITA|S}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmm|ITA|S}}
&lt;br&gt;
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmmW|ITA|1}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmmW|ITA|1}}
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmmW|ITA|2}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmmW|ITA|2}}
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmmW|ITA|3}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmmW|ITA|3}}
*&lt;nowiki&gt;{{DivAmmW|ITA|4}}&lt;/nowiki&gt; = {{DivAmmW|ITA|4}}

== Lìsta di stâti disponìbili ==
{{Special:Prefixindex/Template:DivAmm/}}

&lt;noinclude&gt;[[Categorîa:Manoâli di template]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5ciz8zr9099mc3bv9nix3ntfo98r54v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Template:Divisione amministrativa/TemplateData</title>
    <ns>10</ns>
    <id>27529</id>
    <revision>
      <id>271361</id>
      <parentid>270675</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T19:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>271361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35150" sha1="6ahuiaokakup98qlcrfh4eu929cxcux" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{TemplateData sottopagina}}
&lt;/noinclude&gt;&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;Quésto template o sèrve a òtegnî 'na tabélla scinòtica in scî dæti de 'na divixón aministratîva de quæ se sæ livéllo de 'n çèrto Stâto: región, provìnsa, distréito, comùn, vilàggio, etc... O template o fonçiónn-a con tùtti i Stâti ch'existàn a-a giornâ d'ancheu e scìnn-a pe quàrche Stâto scentòu che no l'é goæi (sedónca adêuviâ o Template:Provìnsa stòrica). O modéllo o fonçiónn-a con de sudivixoìn che no són aministratîve in sénso stréito ascì, prezénpio de sudivixoìn statìstiche, o l'abàsta che séggian instituçionâli e che l'àggian di confìn precîxi (sedónca adêuviâ o Template:Región giögràfica). O l'é bazòu pi-â ciù pàrte in sciô Template:DivAmm, ch'o definìsce e etichétte specìfiche pe ògni Stâto.&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;Nome&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Nómme&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Nómme da divixón aministratîva.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;Nome ufficiale&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Nómme ofiçiâ&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Nómme ofiçiâ da divixón aministratîva into fórma {{Léngoe|còdice léngoa}} ''Nómme ofiçiâ'', se ciù d'un da spartî co-in &lt;br /&gt;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Panorama&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Panoràmma&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Inmàgine raprezentatîva da divixón aministratîva, scrîve sôlo che o nómme do file (prezénpio Panoràmma.png).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Didascalia&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Didascalîa&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Didascalîa de l'inmàgine.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Bandiera&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Bandêa&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Bandêa ofiçiâ da divixón aministratîva, scrîve sôlo che o nómme do file (prezénpio Bandêa.png).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Voce bandiera&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pàgina bandêa&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Pàgina dedicâ a-a bandêa, s'a l'exìste, sénsa de paréntexi (prezénpio Bandêa da Ligùria).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Stemma&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Stémma&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Stémma ofiçiâ da divixón aministratîva, scrîve sôlo che o nómme do file (prezénpio Stémma.png).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Voce stemma&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pàgina stémma&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Pàgina dedicâ a-o stémma, s'a l'exìste, sénsa paréntexi (prezénpio Stémma da Ligùria).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-detàggi&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Detàggi&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'detàggi'.&quot;
		},
		&quot;var-localizaçión&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Localizaçión&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Localizaçión'.&quot;
		},
		&quot;var-stâto&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Stâto&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Stâto'.&quot;
		},
		&quot;stâto_a_màn&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Stâto a màn&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro ch'o sèrve pe inpî a màn o paràmetro do stâto dónde se trêuva a divixón aministratîva, da adêuviâ pe cangiâne de variànte o nómme (ez. {{Bandêa|FRA}} [[Fransa|Frànsa]]).&quot;
		},
		&quot;Stato&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Stâto&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Còdice ISO da naçión. Into câxo de dipendénse d'âtri stâti sto chi o saiâ mostròu in mòddo outomàtico.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: true,
			&quot;aliases&quot;: [&quot;Nazione&quot;]
		},
		&quot;Note stato&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Nòtte stâto&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Nòtta da mostrâ da vixìn a-o stâto, da scrîve tra &lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Grado amministrativo&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Gràddo aministratîvo&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Gràddo da divixón aministratîva tratâ inta pàgina, sàiva a dî o livéllo de sudivixón a partî da quéllo do stâto. Pe entitæ speciâli l'é poscìbile inserî o valô 0 òpû 'n valô decimâle (prezénpio 2.5, ma l'é necesâio ch'o ségge valorizòu o livéllo de gràddo ciù âto).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;Tipo&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Tîpo&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Tîpo de divixón, mostròu cómme sototìtolo; da adêuviâ into câxo de sudivixoìn particolæ, diferénti da-e sòlite pe quéllo çèrto livéllo, òpû pe cangiâ de variànte a scrîta.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-divixón_aministratîva1&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Divixón aministratîva 1&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta outomàtica co-o nómme da divixón aministratîva de prìmmo livéllo dónde l'é conpréizo a divixón aministratîva tratâ. Azónzighe o ligàmme ch'o saiéiva ghe mìsso in outomàtico ascì.&quot;
		},
		&quot;Divisione amm grado 1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Divixón amm gràddo 1&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Nómme da divixón aministratîva de prìmmo gràddo dónde l'é conpréizo a divixón tratâ inta pàgina, sénsa de ligàmmi e da scrîve generalménte sénsa i atribûti (verificâ ch'o l'exìste o Template:DivAmm de quéllo stâto). Inti câxi particolæ quànde gh'amànca 'n livéllo de divixón (prezénpio inta Vàlle d'Aòsta no gh'é de provìnse) scrîve 'no'.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;Voce divisione amm grado 1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pàgina divixón amm gràddo 1&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Tìtolo da pàgina dedicâ a-a divixón aministratîva mensonâ de d'âto, da adêuviâ sôlo quànde o ligàmme creòu in outomàtico o l'é diferénte da-o tìtolo da pàgina.&quot;
		},
		&quot;Divisione amm grado 1-2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Divixón amm gràddo 1-2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Divisione amm grado 1&quot;
		},
		&quot;Voce divisione amm grado 1-2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pàgina divixón amm gràddo 1-2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Voce divisione amm grado 1&quot;
		},
		&quot;var-divixón_aministratîva2&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Divixón aministratîva 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta outomàtica co-o nómme da divixón aministratîva de segóndo livéllo dónde l'é conpréizo a divixón aministratîva tratâ. Azónzighe o ligàmme ch'o saiéiva ghe mìsso in outomàtico ascì.&quot;
		},
		&quot;Divisione amm grado 2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Divixón amm gràddo 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Divisione amm grado 1&quot;
		},
		&quot;Voce divisione amm grado 2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pàgina divixón amm gràddo 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Voce divisione amm grado 1&quot;
		},
		&quot;Divisione amm grado 2-2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Divixón amm gràddo 2-2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Divisione amm grado 1&quot;
		},
		&quot;Voce divisione amm grado 2-2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pàgina divixón amm gràddo 2-2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Voce divisione amm grado 1&quot;
		},
		&quot;var-divixón_aministratîva3&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Divixón aministratîva 3&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta outomàtica co-o nómme da divixón aministratîva de tèrso livéllo dónde l'é conpréizo a divixón aministratîva tratâ. Azónzighe o ligàmme ch'o saiéiva ghe mìsso in outomàtico ascì.&quot;
		},
		&quot;Divisione amm grado 3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Divixón amm gràddo 3&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Divisione amm grado 1&quot;
		},
		&quot;Voce divisione amm grado 3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pàgina divixón amm gràddo 3&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Voce divisione amm grado 1&quot;
		},
		&quot;Divisione amm grado 3-2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Divixón amm gràddo 3-2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Divisione amm grado 1&quot;
		},
		&quot;Voce divisione amm grado 3-2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pàgina divixón amm gràddo 3-2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Voce divisione amm grado 1&quot;
		},
		&quot;var-divixón_aministratîva4&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Divixón aministratîva 4&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta outomàtica co-o nómme da divixón aministratîva de quàrto livéllo dónde l'é conpréizo a divixón aministratîva tratâ. Azónzighe o ligàmme ch'o saiéiva ghe mìsso in outomàtico ascì.&quot;
		},
		&quot;Divisione amm grado 4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Divixón amm gràddo 4&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Divisione amm grado 1&quot;
		},
		&quot;Voce divisione amm grado 4&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pàgina divixón amm gràddo 4&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Voce divisione amm grado 1&quot;
		},
		&quot;Divisione amm grado 4-2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Divixón amm gràddo 4-2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Divisione amm grado 1&quot;
		},
		&quot;Voce divisione amm grado 4-2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pàgina divixón amm gràddo 4-2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Voce divisione amm grado 1&quot;
		},
		&quot;var-divixón_aministratîva5&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Divixón aministratîva 5&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta outomàtica co-o nómme da divixón aministratîva de quìnto livéllo dónde l'é conpréizo a divixón aministratîva tratâ. Azónzighe o ligàmme ch'o saiéiva ghe mìsso in outomàtico ascì.&quot;
		},
		&quot;Divisione amm grado 5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Divixón amm gràddo 5&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Divisione amm grado 1&quot;
		},
		&quot;Voce divisione amm grado 5&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pàgina divixón amm gràddo 5&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Voce divisione amm grado 1&quot;
		},
		&quot;Divisione amm grado 5-2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Divixón amm gràddo 5-2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Divisione amm grado 1&quot;
		},
		&quot;Voce divisione amm grado 5-2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Pàgina divixón amm gràddo 5-2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Voce divisione amm grado 1&quot;
		},
		&quot;var-aministraçión&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Aministraçión&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Aministraçión'.&quot;
		},
		&quot;var-capitâle&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Capitâle&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Capitâle'.&quot;
		},
		&quot;Capoluogo&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Capitâle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Capitâle da divixón aministratîva, con ligàmme (prezénpio [[Zêna]]).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-aministratô_locâle&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Aministratô locâle&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta co-o nómme da càrega ch'a l'é a càppo da divixón aministratîva.&quot;
		},
		&quot;Amministratore locale&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Aministratô locâle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Nómme de l'aministratô locâle, con ligàmme (prezénpio [[Marco Bucci]]). O seu tìtolo o l'é determinòu da-o còdice A do Template:DivAmm.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Partito&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Partîo&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Partîo a-o quæ o fà de riferiménto l'aministratô locâle, s'o l'é o câxo, con ligàmme (prezénpio [[Moviménto Indipendentìsta Lìgure|MIL]]).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Data elezione&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Dæta eleçión&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Dæta de l'eleçión/nòmina de l'aministratô locâle, in stîle abreviòu (prezénpio 28-5-1990).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Data rielezione&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Dæta rieleçión&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Dæta de rieleçión de l'aministratô locâle, in stîle abreviòu (prezénpio 28-5-1990).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Mandato&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mandòu&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Nùmero do mandòu de l'aministratô in càrega, da inpî se diferénte da 1.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Amministratore locale 2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Aministratô locâle 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Amministratore locale&quot;
		},
		&quot;Partito 2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Partîo 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Partito&quot;
		},
		&quot;Data elezione 2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Dæta eleçión 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;inherits&quot;: &quot;Data elezione&quot;
		},
		&quot;Data rielezione 2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Dæta rieleçión 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Dæta de rieleçión de l'aministratô locâle 2, in stîle abreviòu (prezénpio 28-5-1990).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Mandato 2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mandòu 2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Nùmero do mandòu do segóndo aministratô in càrega, da inpî se diferénte da 1.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-léngoe_ofiçiæ&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Léngoe ofiçiæ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Léngoe ofiçiæ'.&quot;
		},
		&quot;Lingue ufficiali&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Léngoe ofiçiæ&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Léngoa ò léngoe ofiçiæ adêuviæ pe lézze inta divixón aministratîva. Se pægia a quélla ofiçiâ a livéllo naçionâle lasciâ o paràmetro vêuo.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-instituçión&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Instituçión&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Instituçión'.&quot;
		},
		&quot;Data istituzione&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Dæta instituçión&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Dæta de instituçión da divixón aministratîva, con ligàmme (prezénpio [[2 frevâ]] [[1099]]).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-sopresción&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Sopresción&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Sopresción'.&quot;
		},
		&quot;Data soppressione&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Dæta sopresción&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Dæta de sopresción, pe divixoìn che no exìstan ciù ma che se pêuan paragonâ a quélle d'ancheu (pe entitæ ciù antîghe adêuviâ Template:Provìnsa stòrica).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-teritöio&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Teritöio&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Teritöio'.&quot;
		},
		&quot;var-cordinæ&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Cordinæ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Cordinæ'.&quot;
		},
		&quot;var-da_capitâle&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - da capitâle&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'da capitâle'.&quot;
		},
		&quot;Latitudine decimale&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Latitùdine decimâle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Latitùdine da capitâle da divixón aministratîva in fórma decimâle.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Longitudine decimale&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Longitùdine decimâle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Longitùdine da capitâle da divixón aministratîva in fórma decimâle.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Latitudine gradi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Latitùdine gràddi&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Latitudine minuti&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Latitùdine menûti&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Latitudine secondi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Latitùdine segóndi&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Latitudine NS&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Latitùdine NS&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Valorizâ con N ò S.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Longitudine gradi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Longitùdine gràddi&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Longitudine minuti&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Longitùdine menûti&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Longitudine secondi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Longitùdine segóndi&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Longitudine EW&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Longitùdine EW&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Valorizâ con E ò W.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-altitùdine&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Altitùdine&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Altitùdine'.&quot;
		},
		&quot;Altitudine&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Altitùdine&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Altitùdine in m s.l.m. do céntro çitadìn, sénsa de unitæ de mezûa. Pe divixoìn benbén estéize indicâ l'altitùdine média.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-superfìcce&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Superfìcce&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Superfìcce'.&quot;
		},
		&quot;Superficie&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Superfìcce&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Superfìcce da divixón aministratîva in km², sénsa de unitæ de mezûa. No adêuviâ o separatô de migiæa e adêuviâ o pónto in càngio da vìrgola pe-i decimâli (prezénpio 12345.67).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Note superficie&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Nòtte superfìcce&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Ligàmme a-a referénsa ofiçiâ dónde l'é stæto pigiòu o valô (sénsa de &lt;ref&gt;). L'é consegiòu adêuviâ o Template:Çitta web.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-ægoe_intèrne&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Ægoe intèrne&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Ægoe intèrne'.&quot;
		},
		&quot;Acque interne&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Ægoe intèrne&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Superfìcce de ægoe intèrne in km², sôlo o nùmero òpû 't'/'trascuràbili' se no goæi estéize. No adêuviâ o separatô de migiæa e adêuviâ o pónto in càngio da vìrgola pe-i decimâli (prezénpio 12345.67).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-abitànti&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Abitànti&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Abitànti'.&quot;
		},
		&quot;Abitanti&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Abitànti&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Abitànti da divixón aministratîva. No adêuviâ o separatô de migiæa (prezénpio 12345). N.B. se Abitànti e Superfìcce són stæti bén scrîti, saiâ calcolòu e mostròu in ötomàtico a denscitæ ascì. Se o paràmetro 'Abitànti' o no l'é valorizòu a pàgina a l'é inserîa inta Categorîa:Divixoìn aministratîve sénsa abitànti.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Note abitanti&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Nòtte abitànti&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Ligàmme a-a referénsa ofiçiâ dónde l'é stæto pigiòu o valô (sénsa de &lt;ref&gt;). L'é consegiòu adêuviâ o Template:Çitta web.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Aggiornamento abitanti&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Agiornaménto abitànti&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Dæta a quànde l'é agiornòu o valô di abitànti, in stîle abreviòu (prezénpio 28-5-1990).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-denscitæ&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Denscitæ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Denscitæ'.&quot;
		},
		&quot;var-sotodivixoìn1&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Sotodivixoìn aministratîva 1&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta outomàtica co-o nómme da sotodivixón aministratîva de prìmmo livéllo rispètto a quélla tratâ inta pàgina. Azónzighe o ligàmme ch'o saiéiva ghe mìsso in outomàtico ascì.&quot;
		},
		&quot;Sottodivisioni&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Sotodivixoìn&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Nùmero de sotodivixoìn dirètte. Se ghe n'é mêno de çìnque, se peu fâ a lìsta di seu nómmi (destacæ da 'na vìrgola e 'n spàçio e con ligàmmi, s'o l'é o câxo). Se són ciù de çìnque, marcâne sôlo che o nùmero, con ligàmme a-a pàgina, seçión o categorîa dónde trovâ a lìsta conplêta.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-sotodivixoìn2&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Sotodivixoìn aministratîva 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta outomàtica co-o nómme da sotodivixón aministratîva de segóndo livéllo rispètto a quélla tratâ inta pàgina. Azónzighe o ligàmme ch'o saiéiva ghe mìsso in outomàtico ascì.&quot;
		},
		&quot;Sottosottodivisioni&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Sotosotodivixoìn&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Sotodivixoìn de sotodivixoìn, véddi Sotodivixoìn.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-sotodivixoìn3&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Sotodivixoìn aministratîva 3&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta outomàtica co-o nómme da sotodivixón aministratîva de tèrso livéllo rispètto a quélla tratâ inta pàgina. Azónzighe o ligàmme ch'o saiéiva ghe mìsso in outomàtico ascì.&quot;
		},
		&quot;Sottosottosottodivisioni&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Sotosotosotodivixoìn&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Sotodivixoìn de sotodivixoìn de sotodivixoìn, véddi Sotodivixoìn.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-divixoìn_confinànti&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Divixoìn confinànti&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta semioutomàtica co-o nómme do tîpo de divixón aministratîva pægio a quélla tratâ inta pàgina (a-o plurâle) con dòppo o pòula 'confinànti'.&quot;
		},
		&quot;Divisioni confinanti&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Divixoìn confinànti&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Lìsta de divixoìn aministratîve do mæximo livéllo che gh'àn di confìn con quélla prezénte.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-âtre_informaçioìn&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Âtre informaçioìn&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Âtre informaçioìn'.&quot;
		},
		&quot;var-léngoe&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Léngoe&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Léngoe'.&quot;
		},
		&quot;Lingue&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Léngoe&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Âtre léngoe o grùppi lengoìstichi parlæ storicaménte inta región. Se pægie a quélla ofiçiâ a livéllo naçionâle lasciâ o paràmetro vêuo.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Codice postale&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Còdice postâle&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Còdice postâle da divixón aministratîva.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-prefìsso&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Prefìsso&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Prefìsso'.&quot;
		},
		&quot;Prefisso&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Prefìsso&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Prefìsso telefònico o prefìssi telefònichi da divixón aministratîva, con ligàmme, s'o l'é o câxo.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-fûzo_orâio&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Fûzo orâio&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Fûzo orâio'.&quot;
		},
		&quot;Fuso orario&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Fûzo orâio&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Fûzo orâio da divixón aministratîva inta fórma UTC (prezénpio +1). Pe-o 0 scrîve +0. Inti stâti ch'én conpréixi inte 'n sôlo fûzo orâio o valô o l'é fornîo in outomàtico.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Altri fusi&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Âtri fûxi&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Into câxo che a divixón a se spànde sciù ciù fûxi, scrîve quélli de dòppo do prìmmo inta fórma, prezénpio, \&quot;, [[UTC+3]]\&quot;.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Codice ISO&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Còdice ISO&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Còdice ISO 3166-2 da divixón aministratîva.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-cod._statìstico&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Cod. statìstico&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta semioutomàtica co-a pòula 'Cod.' con dòppo o nómme de l'énte naçionâle de statìstica, into câxo ch'o no ségge caregòu in outomàtico a scrîta de bâze a l'é 'Cod. statìstico'. Se dêuviòu, azónze o ligàmme a l'énte ch'o ghe saiéiva mìsso in outomàtico ascì.&quot;
		},
		&quot;Codice statistico&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Còdice statìstico&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Còdice statìstico da divixón aministratîva asegnòu da l'Institûto de riferiménto. L'Institûto o l'é determinòu da-o còdice S do Template:DivAmm.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-cod._cadàstro&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Cod. cadàstro&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Cod. cadàstro'.&quot;
		},
		&quot;Codice catastale&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Còdice do cadàstro&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Còdice do cadàstro pe-a divixón aministratîva.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-tàrga&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Tàrga&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Tàrga'.&quot;
		},
		&quot;Targa&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Tàrga&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Tàrga de màcchine pe-a divixón aministratîva.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-cl._scìsmica&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Cl. scìsmica&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Cl. scìsmica'.&quot;
		},
		&quot;Zona sismica&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Zöna scìsmica&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Zöna de réizego scìsmico dónde l'é conpréizo a divixón aministratîva.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-cl._climàtica&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Cl. climàtica&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Cl. climàtica'.&quot;
		},
		&quot;Gradi giorno&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Gràddi giórno&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Bezéugno tèrmico da divixón aministratîva esprèsso in gràddi giórno (prezénpio 1410).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-nómme_abitànti&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Nómme abitànti&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Nómme abitànti'.&quot;
		},
		&quot;Nome abitanti&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Nómme abitànti&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Nómme di abitànti da divixón aministratîva.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-patrón&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Patrón&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Patrón'.&quot;
		},
		&quot;Patrono&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Patrón&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Sànto patrón da divixón aministratîva, con ligàmme.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-festîvo&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Festîvo&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Festîvo'.&quot;
		},
		&quot;Festivo&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Festîvo&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Giórno festîvo da divixón aministratîva, sénsa de ligàmme.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-nominâle&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Nominâle&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Nominâle'.&quot;
		},
		&quot;PIL&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PIL&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Prodûto intèrno lòrdo nominâle da divixón aministratîva, marcàndo a monæa e a formataçión ascì (prezénpio 24.042,14 [[Milión|mln]] [[Éoro|€]]).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;PIL PPA&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PIL PPA&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;PIL a paritæ de potêre d'acàtto.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;PIL procapite&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PIL procapite&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Rédito procapite nominâle, véddi PIL.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;PIL procapite PPA&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;PIL procapite PPA&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;PIL procapite a paritæ de potêre d'acquìsto.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-parlamentâri&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Parlamentâri&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Parlamentâri'.&quot;
		},
		&quot;Parlamentari&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Parlamentâri&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Se a divixón a l'elêze diretaménte di raprezentànti naçionâli (a l'é pægia a un ò ciù colêgi eletorâli), indicâ o nùmero di séggi pe càmia.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-pàrte_de&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Pàrte de&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta outomàtica co-o nómme da divixón aministratîva dónde l'é conpréizo a divixón aministratîva tratâ, levòu quélle de livéllo ciù âto. Azónzighe o ligàmme ch'o saiéiva ghe mìsso in outomàtico ascì; de bâze o conparìsce a scrîta 'Pàrte de'.&quot;
		},
		&quot;Raggruppamento&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Ragrupaménto&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Eventoâle âtro ragrupaménto (con ligàmme) do quæ a divixón a fà pàrte, ciù che-e divixoìn de livéllo ciù âto. O tîpo o l'é determinòu da-o còdice R do Template:DivAmm.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-ìnno&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Ìnno&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Ìnno'.&quot;
		},
		&quot;Inno&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Ìnno&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Tìtolo de l'ìnno ofiçiâ, scrîto in corscîvo e con ligàmme, s'o l'é o câxo.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-nomiâgio&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Nomiâgio&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Nomiâgio'.&quot;
		},
		&quot;Soprannome&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Nomiâgio&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Nomiâgio ofiçiâ ò stòrico, co-ina referénsa se poscìbile.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-mòtto&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Mòtto&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Mòtto'.&quot;
		},
		&quot;Motto&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mòtto&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Mòtto ofiçiâ, con traduçión scrîta tra paréntexi, s'o l'é o câxo.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-cartografîa&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Cartografîa&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Cartografîa'.&quot;
		},
		&quot;Immagine localizzazione&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Inmàgine localizaçión&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Inmàgine da màppa de localizaçión da divixón aministratîva, scrîve sôlo che o nómme do file (prezénpio Màppa.png). De default l'é mostròu 'n'inmàgine de tùtto o stâto, co-in pontìn rósso ch'o màrca a poxiçión do capitâle, se l'é stæto indicòu 'Latitùdine' e 'Longitùdine'. Quésto o và bén pe-e çitæ ma pe de divixoìn ciù grénde l'é consegiòu 'na màppa con l'àrea corispondénte colorâ.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Mappa&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Màppa&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Inmàgine co-a màppa do teritöio, scrîve sôlo che o nómme do file (prezénpio Màppa.png).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;Didascalia mappa&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Didascalîa màppa&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Didascalîa da màppa.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;var-scîto_ofiçiâ&quot;: {
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;label&quot;: &quot;Variànte - Scîto ofiçiâ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Paràmetro pe cangiâ de variànte l'etichétta 'Scîto ofiçiâ'.&quot;
		},
		&quot;Sito&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Scîto&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Scîto ofiçiâ da divixón aministratîva.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		}
	},
	&quot;format&quot;: &quot;{{_\n|_ = _\n}}&quot;,
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;Nome&quot;,
		&quot;Nome ufficiale&quot;,
		&quot;Panorama&quot;,
		&quot;Didascalia&quot;,
		&quot;Bandiera&quot;,
		&quot;Voce bandiera&quot;,
		&quot;Stemma&quot;,
		&quot;Voce stemma&quot;,
        &quot;var-detàggi&quot;,
        &quot;var-localizaçión&quot;,
        &quot;var-stâto&quot;,
        &quot;stâto_a_màn&quot;,
		&quot;Stato&quot;,
		&quot;Note stato&quot;,
		&quot;Grado amministrativo&quot;,
		&quot;Tipo&quot;,
		&quot;var-divixón_aministratîva1&quot;,
		&quot;Divisione amm grado 1&quot;,
		&quot;Voce divisione amm grado 1&quot;,
		&quot;Divisione amm grado 1-2&quot;,
		&quot;Voce divisione amm grado 1-2&quot;,
		&quot;var-divixón_aministratîva2&quot;,
		&quot;Divisione amm grado 2&quot;,
		&quot;Voce divisione amm grado 2&quot;,
		&quot;Divisione amm grado 2-2&quot;,
		&quot;Voce divisione amm grado 2-2&quot;,
		&quot;var-divixón_aministratîva3&quot;,
		&quot;Divisione amm grado 3&quot;,
		&quot;Voce divisione amm grado 3&quot;,
		&quot;Divisione amm grado 3-2&quot;,
		&quot;Voce divisione amm grado 3-2&quot;,
		&quot;var-divixón_aministratîva4&quot;,
		&quot;Divisione amm grado 4&quot;,
		&quot;Voce divisione amm grado 4&quot;,
		&quot;Divisione amm grado 4-2&quot;,
		&quot;Voce divisione amm grado 4-2&quot;,
		&quot;var-divixón_aministratîva5&quot;,
		&quot;Divisione amm grado 5&quot;,
		&quot;Voce divisione amm grado 5&quot;,
		&quot;Divisione amm grado 5-2&quot;,
		&quot;Voce divisione amm grado 5-2&quot;,
        &quot;var-aministraçión&quot;,
        &quot;var-capitâle&quot;,
		&quot;Capoluogo&quot;,
        &quot;var-aministratô_locâle&quot;,
		&quot;Amministratore locale&quot;,
		&quot;Partito&quot;,
		&quot;Data elezione&quot;,
		&quot;Data rielezione&quot;,
		&quot;Mandato&quot;,
		&quot;Amministratore locale 2&quot;,
		&quot;Partito 2&quot;,
		&quot;Data elezione 2&quot;,
		&quot;Data rielezione 2&quot;,
		&quot;Mandato 2&quot;,
        &quot;var-léngoe_ofiçiæ&quot;,
		&quot;Lingue ufficiali&quot;,
        &quot;var-instituçión&quot;,
		&quot;Data istituzione&quot;,
        &quot;var-sopresción&quot;,
		&quot;Data soppressione&quot;,
        &quot;var-teritöio&quot;,
        &quot;var-cordinæ&quot;,
        &quot;var-da_capitâle&quot;,
		&quot;Latitudine decimale&quot;,
		&quot;Longitudine decimale&quot;,
		&quot;Latitudine gradi&quot;,
		&quot;Latitudine minuti&quot;,
		&quot;Latitudine secondi&quot;,
		&quot;Latitudine NS&quot;,
		&quot;Longitudine gradi&quot;,
		&quot;Longitudine minuti&quot;,
		&quot;Longitudine secondi&quot;,
		&quot;Longitudine EW&quot;,
        &quot;var-altitùdine&quot;,
		&quot;Altitudine&quot;,
        &quot;var-superfìcce&quot;,
		&quot;Superficie&quot;,
		&quot;Note superficie&quot;,
        &quot;var-ægoe_intèrne&quot;,
		&quot;Acque interne&quot;,
        &quot;var-abitànti&quot;,
		&quot;Abitanti&quot;,
		&quot;Note abitanti&quot;,
		&quot;Aggiornamento abitanti&quot;,
        &quot;var-denscitæ&quot;,
        &quot;var-sotodivixoìn1&quot;,
		&quot;Sottodivisioni&quot;,
        &quot;var-sotodivixoìn2&quot;,
		&quot;Sottosottodivisioni&quot;,
        &quot;var-sotodivixoìn3&quot;,
		&quot;Sottosottosottodivisioni&quot;,
        &quot;var-divixoìn_confinànti&quot;,
		&quot;Divisioni confinanti&quot;,
        &quot;var-âtre_informaçioìn&quot;,
        &quot;var-léngoe&quot;,
		&quot;Lingue&quot;,
		&quot;Codice postale&quot;,
        &quot;var-prefìsso&quot;,
		&quot;Prefisso&quot;,
        &quot;var-fûzo_orâio&quot;,
		&quot;Fuso orario&quot;,
		&quot;Altri fusi&quot;,
		&quot;Codice ISO&quot;,
        &quot;var-cod._statìstico&quot;,
		&quot;Codice statistico&quot;,
        &quot;var-cod._cadàstro&quot;,
		&quot;Codice catastale&quot;,
        &quot;var-tàrga&quot;,
		&quot;Targa&quot;,
        &quot;var-cl._scìsmica&quot;,
		&quot;Zona sismica&quot;,
        &quot;var-cl._climàtica&quot;,
		&quot;Gradi giorno&quot;,
        &quot;var-nómme_abitànti&quot;,
		&quot;Nome abitanti&quot;,
        &quot;var-patrón&quot;,
		&quot;Patrono&quot;,
        &quot;var-festîvo&quot;,
		&quot;Festivo&quot;,
        &quot;var-nominâle&quot;,
		&quot;PIL&quot;,
		&quot;PIL PPA&quot;,
		&quot;PIL procapite&quot;,
		&quot;PIL procapite PPA&quot;,
        &quot;var-parlamentâri&quot;,
		&quot;Parlamentari&quot;,
        &quot;var-pàrte_de&quot;,
		&quot;Raggruppamento&quot;,
        &quot;var-ìnno&quot;,
		&quot;Inno&quot;,
        &quot;var-nomiâgio&quot;,
		&quot;Soprannome&quot;,
        &quot;var-mòtto&quot;,
		&quot;Motto&quot;,
        &quot;var-cartografîa&quot;,
		&quot;Immagine localizzazione&quot;,
		&quot;Mappa&quot;,
		&quot;Didascalia mappa&quot;,
        &quot;var-scîto_ofiçiâ&quot;,
		&quot;Sito&quot;
	]
}
&lt;/templatedata&gt;</text>
      <sha1>6ahuiaokakup98qlcrfh4eu929cxcux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Moutîa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32947</id>
    <revision>
      <id>271339</id>
      <parentid>271338</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T13:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ciù coretto, me pä a mi, anche se di disionäi ghe dixan beciäta</comment>
      <origin>271339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12158" sha1="6n0ux0fa5rj3qedgumyjkvmb2f1o880" xml:space="preserve">{{Grafîa ofiçiâ}}
'Na '''moutîa''' a l'é 'na condiçión anormâle ch'a corpìsce 'na strutûa ò 'na fonçión de tùtto ò de 'na pàrte de 'n [[òrganîximo]] e ch'a l'é de sòlito ligâ a ségni e scìntomi speçìfichi&lt;ref&gt;NCI Dictionary of Cancer Terms: [https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/disease Definition of disease]&lt;/ref&gt;. E moutîe pêuan êse caxonæ da fatoî de fêua, cómme i patògeni, l'espoxiçión anbientâle e-i tràomi, ò de drénto, cómme a genética, l'invegî e-e magàgne do scistêma inmunitâio. 

[[File:Peste bubonique - enluminure.jpg|thumb|A ciâga di ciavélli de l'Antîgo Testaménto (Bìbia de Toggenburg, XIV sécolo)|centro]]

A moutîa a constitoìsce 'n stâto dónde a capaçitæ de l'òrganîximo a càngia e a reprezénta 'na deviaçión da-a seu nòrma biomédica ò da-a condiçión comùn. Defæti, de sòlito gh'é 'n sotî equilìbrio fixològico tra-i proçèsci [[Chimica|chìmichi]], [[Fixica|fìxichi]] e fonçionâli do còrpo e dónca a moutîa a peu êse consciderâ cómme a consegoénsa do faliménto di mecanîximi de contròllo òmeostàtichi&lt;ref&gt;Kotas and Medzhitov, 2015&lt;/ref&gt;. A tùtti i mòddi, o conçètto o l'é difìçile da definî con preçixón e o l'é infloensòu da fatoî [[Soçiêtæ|soçiâli]], [[Coltûa|colturâli]] e [[Economìa|econòmichi]] che són cangiæ into ténpo. A scénsa ch'a s'òcupa de prevegnî, diagnosticâ e cuâ e moutîe a l'é a [[Mëxinn-a|mêxìnn-a]]. 

== Exénpi ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; font-size:90%;&quot;
|+ '''Moutîe pe aparâto'''
|-
! Aparâto corpîo !! Moutîa !! Descriçión
|-
| rowspan=&quot;7&quot; | '''Scistêma nervôzo'''&lt;br&gt;
| açidénte ò pénn-a
| scìndrome caxonâ da 'n evénto di vâxi do çervéllo, che se pêuan tapâ ò ronpî, e caraterizâ da 'n inprovîza magàgna neorològica focâle ch'a dûa ciù de 24 ôe
|-
| mangrània
| destùrbo caraterizòu da mâ de tèsta inprovîzo pe-o ciù unilaterâle, de sòlito dòppo cangiaménti da fonçión da vìsta, véumito e angóscia
|-
| mâ cadûto
| scìndrome dovûa a caxoìn no do tùtto ciæe, caraterizâ da-o sciortî e da-o finî lèsto de vàrie manifestaçioìn piscofìxiche, cómme pèrdia de coscénsa, stâto de confuxón, moviménti outomàtichi, convurscioìn di móscoli
|-
| depresción ò pecóndria 
| moutîa psichiàtrica caraterizâ da-o cangiaménto do tón do sentiménto in sénso malincònico
|-
|[[Raggia|ràggia]]
|moutîa caxonâ da ''Rhabdovirus'' trasmìssa co-a dentâ de béstie infètte, ch'a pòrta a 'n'encefalopatîa acûta squæxi de lóngo mortâ, caraterizâ da agrescivitæ e idrofobîa (poîa de l'ægoa)
|-
|[[Botulismo|botulîximo]]
|moutîa caxonâ da-e toscìnn-e do ''Clostridium botulinum'', ch'a pòrta a paràlixi mòlla di móscoli scìn a-a mòrte
|-
| mâ do çèrvo (tétano)
| moutîa caxonâ da-a contaminaçión de ferîe da-o bacìllo ''Clostridium tetani'', ch'o prodûe 'na toscìnn-a ch'a se spàntega pe-o scistêma nervôzo e a pòrta a-a contraçión de tùtti i móscoli do còrpo scìn a-a mòrte 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | '''Aparâto vixîvo'''
| òrzeu
|insciamaçión con màrsa de parpélle, de sòlito caxonâ da l'infeçión de streptocòcchi e stafilocòcchi, ch'a se prezénta cómme 'n gróppo picìn e dûo insémme a insciàggia
|-
| cateràtta
| moutîa da goàsto do cristalìn de l'éuggio, tìpica da vegiàia ò ligâ a moutîe scistémiche (diabête), ch'a peu portâ co-o ténpo a vegnî òrbi
|-
| rowspan=&quot;9&quot; | '''Tèsta e còllo'''&lt;br&gt;
| zebìbbo ò bocaiêua (''herpes labialis'')
| moutîa da infeçión de ''Herpes simplex virus'' (HSV-1) ch'a se pìggia pe mêzo da saîva, caraterizâ da vescîghe che sciòrtan in scî bòrdi de lèrfe
|-
| càmoa di dénti ò càrie
| proçèsso crònico de distruçión di tesciûo dûi do dénte, sostegnûo pe-o ciù da l'açión di batérri, sorviatùtto ''Streptococcus mutans''
|-
| pistéma
| arecugéita de màrsa caxonâ da batérri, ch'a se fórma inti tesciûi in gîo a-i dénti, a-a zenzîa ò a l'òsso 
|-
| mâ bageu ò àfta
| lexoìn da mocôza da bócca, che se prezéntan cómme ùlçere dolorôze
|-
|fanghétto
|infeçión da-i fónzi do génere ''Candida'', pe-o ciù ''Candida albicans'', che sorviatùtto inti figeu a corpìsce e mocôze da bócca, dónde se fórma de tìpiche plàcche giànche
|-
|strangogioìn (tonscilîte)
|insciamaçión caxonâ da l'infeçión da batérri ò da vîro de tonscìlle do çê da bócca, caraterizâ da mâ de gôa, frêve e ingrosciamémto di [[Gróppo linfàtico|gróppi linfàtichi]] do còllo (&quot;gæli&quot;)
|-
|götàsse ò oêgioìn
|moutîa infetîva sorviatùtto di figeu caxonâ da-o ''Paramyxovirus parotidis'', caraterizâ da ingrosciamémto da paròtide e de vòtte de âtre gandùgge da saîva ascì
|-
|gìffre (mononucleôxi)
|moutîa caxonâ da-o vîro de Epstein-Barr e caraterizâ da frêve, ségni particolæ do sàngoe, ingrosciaménto di gróppi linfàtichi e da mìnsa
|-
|göme (scròfola)
|moutîa caxonâ da ''Mycobacterium'' e caraterizâ da ingrosciamémto di gróppi linfàtichi do còllo che se désfan, fan de ciâghe, màndan fêua do materiâle cazeôzo, pe risòlvise con de çicatrixe
|-
| rowspan=&quot;10&quot; | '''Aparâto de covertûa (pèlle e anésci)'''&lt;br&gt;
| zèrbia
| moutîa comùn da pèlle caraterizâ da rosô, vescîghe e smangiaxón, dovûa a iritaçión ò alergîa
|-
| rosàzze
| moutîa tìpica di figeu caxonâ da ''Rubivirus'' e a trasmisción aérea, caraterizâ da sfêugo e ingrosciamémto di gróppi linfàtichi 
|-
|morbìllo
|moutîa caxonâ da ''Morbillivirus'' e a trasmisción aérea tìpica di figeu, caraterizâ da frêve, tóssa, sfêugo 
|-
|voiêue
|moutîa gréive caxonâ da-o ''Variola virus'' e caraterizâ da sfêugo con ciavélli che evòlvan in cròste e pöi in çicatrîxe
|-
|voiêue xoattìnn-e èrpete (féugo de Sant'Antönio)
|moutîe caxonæ da-o mæximo patògeno, ö sæ o ''Varicella-Zoster virus'' (VZV); a prìmma a l'é tìpica di figeu e a se prezénta con frêve, sfêugo e smangiaxón, a segónda a reprezénta a riativaçión sorviatùtto inti vêgi, con sfêugo e ràppi de vescîghe &quot;a bìscia&quot; che van aprêuvo a-o córso de 'n nèrvo 
|-
|porìn
|lexón da pèlle a caràtere iperplàstico ligâ a l'infeçión de 'n vîro (sorviatùtto HPV-2), frequénte in sciô dórso de moén e in scê dîe
|-
|risìpola ò ventoservìn ò biscêa
|insciamaçión da pèlle e de mocôze caxonâ da ''Streptococcus pyogenes'' e caraterizâ da rosô ch'o ténde a spantegâse intànto ch'o se risòlve into pónto dónde a l'é comensâ
|-
|lêpra ò mâ de san Làzou
|moutîa gréive caxonâ da ''Mycobacterium leprae'' caraterizâ da pèrdia da senscibilitæ, gróppi e lexoìn in sciâ pèlle 
|-
| tìgna
| moutîa da pèlle e di seu anésci caxonâ da fónzi cómme ''Trichophyton'' e ''Microsporum'', che pêuan corpî scîti despægi (tésta, córpo, pê)
|-
| rógna
|infestaçión da l'àcaro ''Sarcoptes scabiei'', ch'o scâva di conìggi into spesô da pèlle pe pösâghe e êuve, a se prezénta tipicaménte con smangiaxón
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | '''Aparâto locomotô'''&lt;br&gt;
| [[artrôxi]]
| moutîa dovûa a-a degeneraçión de zónte tìpica da vegiàia, caraterizâ da consùmmo de cartilàgine, zontûe rédene e dô
|-
| mâ de zónte (artrîte)
| moutîa caxonâ da l'insciamaçión di tesciûi de zontûe pe infeçión, tràomi o reaçión outoinmûne
|-
|òsteoporôxi
|moutîa do schéletro ch'a pòrta e òsse a vegnî mêno scciasse insémme a-o goàsto da seu strutûa, sciché se fàssan ciù stocæze e téndan a fratuâse
|-
|fratûa
|rotûa da strutûa de 'n òsso caxonâ da 'n tràoma
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |'''Aparâto respiatöio'''&lt;br&gt;
| infroénsa
| moutîa contagiôza de vîe de l'âia  caxonâ da l'infeçión di vîro da famìggia de ''Orthomyxoviridae'', caraterizâ da frêve, tóssa e mâ de tèsta
|-
| âxima ò patànscia
| moutîa caraterizâ da insciamaçión crònica de vîe de l'âia, ch'a provoca restrenziménto di brónchi e dificoltæ a respiâ
|-
|premonîa
|insciammaçión di pormoìn pe-o ciù a caxón de l'infeçión de microrganîximi patògeni, sorviatùtto batérri (prezénpio ''Streptococcus pneumoniae''), con inpiménto de lìquido ò màrsa e dificoltæ a respiâ
|-
| mâ do gróppo
|moutîa caxonâ da l'infeçión da-o bacìllo ''Corynebacterium diphtheriae'', ch'o l'ìntra inte prìmme vîe de l'âia ò o s'atàcca de drîto a-e mocôze, a l'é caraterizâ da tonscìlle rósse, ìnsce e covèrte da pseodomenbrànn-e, frêve, stâto téuscego
|-
| tóssa âzenìnn-a
| moutîa di figeu caxonâ da ''Bordetella pertussis'' e caraterizâ da atàcchi de tóssa interótti da àtti respiratöi da-o són tìpico 
|-
|tîxi
| moutîa caxonâ da ''Mycobacterium tuberculosis'' e caraterizâ da-a produçión inti òrgani, sorviatùtto inti pormoìn, de lexioìn tìpiche dîte tubèrcoli, con nécroxi e arecugéita de materiâle cazeôzo 
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | '''Aparâto çircolatöio'''&lt;br&gt;
| córpo ò crìcca
| nécroxi (mòrte) de 'na pàrte do móscolo do [[cheu]] caxonâ da-a mancansa inprovîza de sàngoe, de sòlito dòppo che 'na coronâia a s'é tapâ, con fòrte mâ do pêto, dô ch'o se spàntega sovénte a-e bràsse, tìpico &quot;sénso de mòrte iminénte&quot;
|-
|angìnn-a
|dô into pêto de tîpo costritîvo, caxonòu da l'ischemîa do cheu, ö sæ 'na condiçión de discrepànsa tra-a provixón de sàngoe e-a domànda do móscolo do cheu pe fonçionâ
|-
|ipertensción arteriôza
|condiçión crònica caraterizâ da 'na presción do sàngoe de lóngo èrta inte artêie, ö sæ sórvia a 140/90 mmHg
|-
| rowspan=&quot;7&quot; | '''Aparâto digerénte e metabolîximo'''&lt;br&gt;
| agrûa (reflùsso do canoêzo)
|destùrbo caraterizòu da-a rimontâ do contegnûo àçido do stéumago into canoêzo, con tìpico sénso de cheubrûxo
|-
|gastrîte
|moutîa da insciamaçión do stéumago, caxonâ sorviatùtto da ''H. pylori'', fàrmachi e àlcol, ch'a peu êse [[Gastrite acüta|acûta]] ò crònica
|-
| epatîte
|moutîa da insciamaçión do figæto, caxonâ sorviatùtto da vîro, fàrmachi e àlcol, ch'a peu êse acûta ò crònica
|-
|colêra
|moutîa infetîva caxonâ da ''Vibrio cholerae'' ch'a corpìsce l'intestìn, caraterizâ da descàreghe violénte de frùscio da-o tìpico aspêto a &quot;ægoa de rîzo&quot; 
|-
|[[Diabete Mellìo|diabête]]
|moutîa crònica caraterizâ da èrti livélli de sùcai do sàngoe, caxonâ da 'n problêma de quantitæ ò de fonçión de l'insulìnn-a
|-
|podrâga
|moutîa do metabolîximo de l'àçido ùrico, ch'o s'amùggia inti tesciûi e-o pròvoca mâ de zontûe, sorviatùtto di pê
|-
|mâ do scimión (''[[Kwashiorkor]]'')
|condiçión de gréive mânutriçión e mancànsa de [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] inti figeu, caraterizâ da insciàggia da pànsa e aspêto tìpico do vîzo 
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | '''Aparâto urogenitâle'''&lt;br&gt;
| [[Mä d'a pria (Calcolosi vescicale)|mâ da prîa]]
|moutîa caxonâ da-a prezénsa de depòxiti de crestàlli inte vîe de l'oénn-a (dîta arenélla ascì inte fórme ciù lêgie)
|-
|cistîte
|insciamaçión acûta ò crònica da vescîga de l'oénn-a, provocâ inta ciù pàrte di câxi da microrganîximi, ciù de ræo da parascîti, sostànse chìmiche iritànte ò stìmoli fìxichi
|-
| scolaçión
|moutîa caxonâ ''Neisseria gonorrheae'' trasméssa pe-o ciù co-o sèsso, caraterizâ da descàrego de màrsa da l'urêtra
|-
| mâ françéize
|moutîa da infeçión do ''Treponema pallidum'', trasméssa sorviatùtto co-o rapòrto sesoâle, che inte fórme avansæ a peu arivâ a corpî tutti i òrgani con lexoìn distrutîve (gómma)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | '''Moutîe neoplàstiche'''&lt;br&gt;
| tumô malìgno ò [[càncou]]
|moutîa dónde dötræ de çélole do còrpo créscian inte ‘na mainêa incontrolâ e se spàntegan a âtre pàrte do còrpo
|-
| tumô benìgno
| nêuva formaçión de çélole ch'a crésce cianìn, a rèsta localizâ, a no l'invàdde i tesciûi vixìn e a no prodûe de metàstaxi
|}

== Anotaçioìn ==
&lt;references /&gt;

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Mëxinn-a]]</text>
      <sha1>6n0ux0fa5rj3qedgumyjkvmb2f1o880</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorîa:Cürtüra de Mu̍negu</title>
    <ns>14</ns>
    <id>32948</id>
    <revision>
      <id>271346</id>
      <timestamp>2026-06-26T18:13:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+ cat</comment>
      <origin>271346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="q1c79mydbzlhld9mpdna8fuvvrnti2q" xml:space="preserve">Achësta categuria rachœye e pa̍gine che parlu d'a cürtüra de Mu̍negu.
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Prinçipatu de Munegu]]
[[Categorîa:Coltûa|Mu̍negu]]</text>
      <sha1>q1c79mydbzlhld9mpdna8fuvvrnti2q</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>