Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 3048 271466 265047 2026-07-01T20:39:46Z HyBoxwood 20060 [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 271466 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Stato |linkBandiera=Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg |paginaBandiera=Bandêa da Cìnn-a |linkStemma=中華人民共和國國徽.svg |paginaStemma=Stémma da Cìnn-a |nomeCorrente=Cìnn-a |motto="Servî o pòpolo" 为人民服务 (''Wéi rénmín fúwù'') |linkLocalizzazione=LocationPRChina.png |nomeCompleto=Repùbrica Popolâre Cinéize |nomeUfficiale=中华人民共和国 (''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'') |lingua=[[Lengua cineise|cinéize]] |capitale=[[Pechin|Pechìn]] |governo=[[repùbrica]] [[Socialìsmo|socialìsta]] [[Stâto unitâio|unitâia]] [[Monopartitìsmo|monopartìtica]] [[Marxìsmo-Leninìsmo|marxìsta-leninìsta]] |presidente=[[Xi Jinping]] |primoMinistro=[[Li Keqiang]] |formazione=1° Òtôbre 1949 <small>(proclamaçión da Repùbrica Popolâre)</small> |superficieTotale=9.596.961 |superficieOrdine=3 |superficieAcqua=2,8 |popolazioneTotale=1.427.647.786 |popolazioneOrdine=1 |popolazioneDensita=145 |continente=[[Axia|Àzia]] |orario=UTC+8 |valuta=[[renminbi]] (yuan; ¥) |tld= [[.cn]], [[中国]], [[中國]] |telefono=+86 |inno="Màrcia di volontâi" 义勇军进行曲<br /> (''Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ'') |festa= }} A '''Cìnn-a''' (中國, 中国, ''Zhōngguó'', leteralménte "Régno de mêzo"), oficialménte a '''Repùbrica Popolâre Cinéize''' (中華人民共和國, 中华人民共和国, ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''), a l'é 'n stâto de l'[[Axia|Àzia]] òrientâle, con capitâle [[Pechin|Pechìn]]. A Cìnn-a a l'é o prìmmo pàize do móndo pe popolaçión, con ciù ò mêno 1.428.000.000 abitànti (calcolæ segóndo 'na stìmma fæta 'nto 2018) e o tèrso pàize do móndo pe estensción, con ciù ò mêno 9.600.000[[Chilometro quaddro|km²]]. O stâto o l'é governòu da-o [[Partîo Comunìsta Cinéize]], ch'o l'ezèrcita giurisdiçión in sce 22 [[Provìnse da Cìnn-a|provìnse]], çìnque [[Regioìn aotònome da Cìnn-a|regioìn aotònome]], quàttro [[Monicipalitæ da Cìnn-a|monicipalitæ]] (Pechìn, [[Tianjin]], [[Shanghai]] e [[Chongqing]]), e-e [[Regioìn aministratîve speciâli da Cìnn-a|regioìn aministratîve speciâli]] de [[Hong Kong]] e [[Macao|Macau]]. A Cìnn-a a l'é stæta a chìnn-a d'unn-a de prìmme civilizaçioìn do móndo, nasciûa 'nto fèrtile baçî do [[Sciùmme Giâno]], inta [[Cianûa da Cìnn-a do Nòrd]]. Pe miléni, a comensâ da-a quæxi lezendâia [[dinastîa Xia]] do XI sécolo a.C., o scistêma polìtico o l'é stæto bazòu 'nsce monarchîe ereditâie, ò [[Dinastîe da stöia cinéize|dinastîe]], tra tànti cangiaménti polìtichi. Into III sécolo a.C. a [[Goære de unificaçión do stâto de Qin|dinastîa Qin a l'à unificòu a Cìnn-a]] pi-â prìmma vòtta, dàndo òrigine ò-u [[Dinastîa Qin|prìmmo inpêro cinéize]], méntre co-â sucesîva dinastîa di [[Dinastîa Han|Han]], ch'a l'é stæta a-o potêre da-i 206 a.C. a-i 220 d.C., gh'é stæto di ezénpi de tecnologîa asæ avansâ pe quéllo ténpo, cómm'a fabricaçión da [[càrta]] e-a [[bùscioa]], óltre a megioaménti 'nte l'agricoltûa e 'nta mêxìnn-a. Con l'invençión da [[pôvie pe sparâ]] e da [[stànpa a caràteri mòbili]] sótt'a-e dinastîe di [[dinastîa Tang|Tang]] (618–907) e di [[dinastîa Song setentrionâle|Song setentrionâli]] (960–1127), són stæte conpletæ e [[quàttro grénde invençioìn]]. A coltûa Tang a s'êa difûza pe l'Àzia, gràçie a-a nêua [[Vîa da sæa]] ch'a portâva i comerciànti scìnn'a-a [[Mezopotàmia]] e a-o [[Còrno d'Àfrica]]. Into 1912, co-â [[rivoluçión Xinhai]] ch'a scorîa a [[dinastîa Qing]] e fondâva a [[Repùbrica de Cìnn-a (1912-1949)|Repùbrica de Cìnn-a]], finîo-u domìnio dinàstico. Inta II Goæra mondiâle, a Cìnn-a a l'é stæta devastâ da-i conflìtti intèrni, e dò-u [[Giappon|Giapón]], caxonàndo a [[goæra civîle cinéize]], a-a quæ a l'êa segoîa 'na divixón do teritöio, into 1949, co-o [[Partîo Comunìsta Cinéize]] de [[Mao Zedong]] ch'o fondâva a Repùbrica popolâre cinéize in sciô continente, méntre o govèrno naçionalìsta goidòu da-o [[Kuomintang]] se retiâva 'nte l'îzoa de [[Taiwan]], dónd'o l'à governòu scìnn'a-i 1996, quànde o pàize o diventâva 'na democraçîa. A-a giornâ d’ancheu o [[status polìtico de Taiwan]] o l'é inçèrto. A Cìnn-a a l'é 'na [[repùbrica]] [[Socialìsmo|socialìsta]] [[Stâto unitâio|unitâia]] [[Monopartitìsmo|monopartìtica]], e-a l'é un di pöchi [[Stâto socialìsta|stâti socialìsti]] existénti. Discidénti polìtichi-e grùppi pi-â diféiza di [[dirìtti umâni]] àn acuzòu-o govèrno cinéize de mancànse 'nto rispètto di dirìtti umâni, sopresción de minorànse étniche-e religiôze, censûa-e sorvegiànsa de màssa, e represción de protèste (cómme prezénpio [[Protèsta de ciàssa Tiananmen|'nto 1989]]). O govèrno cinéizo-u l'à diciaròu cò-u dirìtto a-a suscisténsa e ò-u [[svilùppo econòmico]] végnan prìmma di âtri tîpi de dirìtti umâni, e cò-u concètto di dirìtti umâni gh'aviéiva da consciderâ o livéllo econòmico de 'n pàize. Dò-u 1978, gràçie-a l'introduçión de rifórme econòmiche, l'[[Economîa da Cìnn-a|economîa cinéize]]-a l'é cresciûa-a-a spedîa, con perçentoâli de créscita anoâle sénpre sórvia i 6 pónti. Segóndo-â Bànca Mondiâle, o PIL da Cìnn-a o l'é cresciûo da 150.000.000.000$ (1978) a 12.240.000.000.000$ (2017), e – segóndo dæti ofiçiæ – amontâva-a 90.000.000.000.000 de yuan (13.500.000.000.000$) into 2018. Dò-u 2010, a Cìnn-a a l'é a segónda economîa ciù grànde 'nsciâ bâze do PIL nominâle e, dò-u 2014, a ciù grànde do móndo-â paritæ de potêre d'acquìsto. Dò-u 2019, a l'ò-u pàize co-o magiô nùmero de rìcchi 'nte tùtto-o móndo. O pàizo-u l'é ànco-u ciù grànde esportatô e-o segóndo ciù grànde inportatô de mèrçi. A Cìnn-a a l'é riconosciûa cómme [[Stâti con àrmi nucleâri|stâto con àrmi nucleâri]], e-o gh'ò-u ciù grànde ezèrcito permanénte, l'[[Ezèrcito Popolâre de Liberaçión]], e-o segóndo magiô budget pi-â diféiza militâre. A RPC a l'é 'n ménbro permanénte do [[Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe]], e 'n partner globâle atîvo de l'[[Asociaçión de naçioìn do sùd-èst aziàtico|ASEAN]]. A Cìnn-a a l'é consciderâ 'na [[Superpoténse potençiâli|superpoténsa potençiâle]], sorviatùtto pi-â grandéssa da seu popolaçión, da seu economîa, e do seu ezèrcito. ==Nómmi== De sòlito i cinéixi se riferìscian ò-u pròpio pàize co-o tèrmine ''Zhōngguó'' (中国, conpòsto de ''zhōng'', "centrâle" ò "de mêzo", e ''guó'', "régno", "stâto"). St'antîga paròlla (s'atrêuva 'nto ''[[Clàscico di docoménti]]'', do VI sécolo a.C.) a gh'à 'n valô religiôzo e cosmològico, zaché-a raprezénta-a civiltæ ch'a stà 'nto mêzo (a livéllo celestiâle), e òrìginariaménta-a l'êa 'n nómme coletîvo ch'o se riferîva-a tùtti-i régni 'nte cianûe da Cìnn-a setentrionâle. Dòppo-a creaçión de l'inpêro, o nómo-u l'êa divegnûo scinònimo da tæra dónde vivéivan i cinéixi Han, in contràsto co-e tære dónde stâvan i "bàrbari" de âtre etnîe, prezénpio-ê tribù di Xiongnu (匈奴, ''Xiōngnú''). Sótta-a dinastîa [[Manciù|mancéize]] di Qing, o tèrmino-u l'avéiva pèrso quéllo sénso streitaménte ligòu a l'apartenénsa étnica ò-u grùppo Han, e-o l'avéiva finîo pe conprénde tùtti-i grùppi 'nte l'inpêro multiétnico-e multicolturâle di Qing. Into XIX sécolo, o tèrmine ''Zhōngguó'' o l'êa divegnûo scinònimo de stâto (o naçión) cinéize, e dò-u 1949 o nómme ofiçiâ do pàizo-u l'é Repùbrica Popolâre Cinéize (中华人民共和国, ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''). Gh'é divèrse teorîe che prêuvan a spiêgâ l'òrìgine da paròlla "Cìnn-a". A poriéiva êse derivâ dò-u [[Léngoa persiànn-a|persiàn]] ''Chin'' (چین‎), ch'o derîva da-a paròlla [[Léngoa sànscrita|sànscrita]] ''Cīna'' (चीन), ch'a s'atrêuva 'nte prìmme scrîtûe [[Induiximo|indoìste]], træ quæ o ''[[Mahābhārata]]'' (V sécolo a.C.) e-o ''[[Manusmṛti]]'' (II sécolo a.C.). Sta teorîa contradiéiva quélla propòsta da Martino Martini 'nto XVII sécolo, segóndo-a quæ-a paròlla deriviéiva dò-u nome – into [[Léngoa cinéize antîga|cinéize antîgo]] – da dinastîa Qin, 秦 (ricostroîo cómme ''*dzin''). ==Stöia== ===Preistöia=== [[File:National Museum of China 2014.02.01 14-43-38.jpg|thumb|left|In vâzo vêgio de 10.000 ànni, da coltûa da [[gròtta de Xianren]] (18000–7000 a.C.)]] Çèrtidùn repèrti archiològichi fàn supónn-e che çèrti omìnidi àgian visciûo in Cìnn-a, inte 'n èrco de ténpo conpréizo tra-i 2 milioìn e-i 250.000 ànni fa. Inte 'na cavèrna-a [[Zhoukoudian]], arénte [[Pechin|Pechìn]], són stæti ritrovæ-i rèsti fòsili (datæ tra-i 680.000 e-i 780.000 ànni fa) de 'n ''[[Homo erectus]]'', dîto "[[Homo erectus pekinensis|òmmo de Pechìn]]", ch'o savéiva uzâ o [[fêugo]]. Inta cavèrna Fuyan – inta [[contêa de Dao]], [[Hunan]] – són stæti ritrovæ ànche dénti fosilizæ de ''Homo sapiens'' (datæ tra-i 125.000 e-i 80.000 ànni fa) Gh'én testimoniànse de [[proto-scrîtûa]] cinéize-a [[Jiahu]] (7000 a.C.), [[Damaidi]] (6000 a.C.), [[Dadiwan]] (5800–5400 a.C.) e [[Banpo]] (dò-u V milénio a.C.). Çèrtidùn studiôxi ipotîzan ch'i [[scìnboli de Jiahu]] (VII milénio a.C.) ségian o ciù antîgo scistêma de scrîtûa cinéize. ===Prìmme dinastîe=== [[File:Yinxu.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[Yinxu]], co-î rèsti da capitâle da tàrda [[dinastîa Shang]] (XIV sécolo b.C.)]] Segóndo-â tradiçión cinéize, a [[dinastîa Xia]] – ciù ò mêno into 2100 a.C. – aviéiva segnòu l'inìçio do scistêma polìtico da Cìnn-a, bazòu 'nsce monarchîe ereditâie (dîte "[[Dinastîe da stöia cinéize|dinastîe]]"), ch'o saiéiva duòu pe miléni. I stòrichi-a consciderâvan in mîto, finché çèrtidùn scâvi scentìfichi-a [[Erlitou]] ([[Henan]]) into 1959 avéivan rivelòu scîti da prìmma [[Etæ do Brónzo|etæ do brónzo]]. Ancón no l'é ciæo se sti scîti ségian da atriboîse a-a dinastîa Xia ò-a 'n'âtra coltûa do mæximo perîodo. A dinastîa sucesîva – di [[dinastîa Shang|Shang]] – a l'é a ciù antîga che ségge ànche confermâ dæ testimoniànse scrîte de l'época, e-a l'à regnòu 'nsciâ cianûa do [[Sciùmme Giâno]], inta Cìnn-a orientâle, dò-u XVII a l'XI sécolo a.C.. A quéll'época (ciù ò mêno 'nto 1500 a.C.) remónta-a coscì dîta [[scrîtûa òracolâre]], ch'a raprezénta-a fórma ciù antîga de scrîtûa cinéize scovèrta fìn'òua e l'é 'n antenâto dirètto di [[caràteri cinéixi]] modèrni. Dòppo, i Shang êan stæti conquistæ da-i [[Dinastîa Zhou|Zhou]], ch'àn regnòu tra l'XI e-o V sécolo a.C., scibèn che l'outoritæ centralizâ ciàn cianìn se perdéiva pe vîa di scignôri da goæra feodâli, çèrtidùn prinçipâti che no ubidîvan ciù ò-u rè Zhou e avéivan finîo pe goerezâ de lóngo pe 300 ànni, into coscì dîto [[Perîodo de primavéie-e de l'ötùnni]]. Ò-u ténpo do [[Perîodo di stâti conbaténti]] (V–III sécolo a.C.), gh'êan restæ sôlo sètte poténti stâti. ===Cìnn-a inperiâle=== [[File:Chinesische-mauer.jpg|thumb|left|upright=0.9|O prìmmo inperatô da Cìnn-a, [[Qin Shi Huang]], o l'é avoxòu pe avéi unîo-e miâge di [[Perîodo di stâti conbaténti|Stâti conbaténti]] pe formâ-a [[Grànde miâgia cinéize]], ma-a ciù pàrte da strutûa d'ancheu remónta a-a [[dinastîa Ming]].]] O [[Perîodo di stâti conbaténti]]-o l'êa finîo 'nto 221 a.C., dòppo cò-u [[Qin (stâto)|stâto de Qin]] o l'avéiva conquistòu i âtri sêi régni, riunîo-a Cìnn-a, e stabilîo 'n'[[outocraçîa]]. [[Qin Shi Huang]], rè de Qin, o s'êa proclamòu "Prìmmo inperatô" da dinastîa Qin, e-o l'avéiva portòu avànti de rifórme [[Legalìsmo (filozofîa)|legalìste]] 'nte tùtta-a Cìnn-a, prezénpio-â standardizaçión forsâ di [[caràteri cinéixi]], de [[Unitæ de mezûa cinéixi|unitæ de mezûa]], da larghéssa de stràdde (òscîa de l'asciæ di càri), e da monæa. A seu dinastîa-a l'êa batûo-e [[Baiyue|tribù Yue]] in [[Guangxi]], [[Guangdong]], e [[Vietnam]], ma-a l'êa duâ sôlo chìnze ànni, e-a l'êa chéita pöco dòppo-â mòrte do Prìmmo inperatô, aprêuvo æ tànte ribelioìn segoîte æ seu dûe polìtiche outoritâie. Dòppo 'na [[Dìsputa Chu-Han|goæra civîle]], inta quæ a libràia inperiâle a [[Xianyang]] a l'êa stæta bruxâ, a [[dinastîa Han]] a l'êa arivâ a-o potêre, e a l'êa regnòu da-o 206 a.C. a-o 220 d.C., creàndo a l'intèrno do seu pòpolo 'n identitæ colturâle ancón aregordâ 'nte l'etnònimo di [[cinéixi Han]]. I Han avéivan alargòu asæ i confìn de l'inpêo, con canpàgne militâri 'nte l'[[Àzia centrâle]], inta [[Mongòllia]] e a [[Coréa do Sùd]], e 'nto [[Yunnan]], e co-o recùpero do Guangdong e do Vietnam setentrionâle da-e moén do [[régno de Nanyue]]. A prezénsa di Han inte l'Àzia centrâle e 'nta [[Sògdia]] a l'avéiva agiutòu a stabilî o percórso da [[Via da sæa]], ch'a l'aviéiva rinpiasòu a vêgia stràdda pe l'[[India|Ìndia]] tra e montàgne de l'[[Himalaya]]. Ciàn cianìn, a Cìnn-a di Han a l'êa divegnûa a ciù grànde economîa do móndo antîgo. A despêto da iniçiâle decentralizaçión di Han, e l'abandón ofiçiâ da filozofîa [[Legalìsmo (filozofîa)|legalìsta]] di Qin, rinpiasâ da-o [[Confucianéximo]], i Han e i seu sucesôi avéivan mantegnûo e instituçioìn e polìtiche legalìste. [[File:Terracotta Army Pit 1 front rank detail.JPG|thumb|L'[[Ezèrcito de tærachéutta]] (ciù ò mêno 210 b.C.) descovèrto fêua do [[Mouzolêo do prìmmo inperatô Qin]], dónde ancheu a gh'é a çitæ de [[Xi'an]]]] Dòppo a fìn da dinastîa Han, o gh'êa stæto 'n perîodo de conflìtto, ciamòu [[Tréi régni]] – e figûe prinçipæ do quæ êan stæte pöi inmortalæ into ''[[Romànso di tréi régni]]'', un di [[Romànsi clàscichi cinéixi|Quàttro clàscichi]] da [[letiatûa cinéize]] – a-a fìn do quæ [[Cao Wei|Wei]] o l'êa stæto fîto sconfìtto da-a [[dinastîa Jin]], che pöi a l'êa chéita pe-a [[Goæra di éutto prìnçipi|goæra civîle]] nasciûa pe l'arîvo de 'n inperatô [[Hui (inperatô Jin)|con dizabilitæ do svilùppo]]. I [[Çìnque bàrbari]] avéivan invâzo e governòu a Cìnn-a setentrionâle, into perîodo ciamòu [[Sézze régni]]. I [[Xianbei]] l'êan pöi unificâ come [[Wei do nòrd]], con l'inperatôe [[Xiaowen]] ch'o l'avéiva abolîo a polìtica de apartheid de prìmma e inpòsto 'na dràstica "scinizaçión" di seu sùditi, integràndoli 'nta coltûa cinéize. Into sùd, o generâle [[Inperatô Wu de Song|Liu Yu]] s'êa aseguâto che i Jin avésan renonçiòu a-o tröno in favô da [[Dinastîa Liu Song|Liu Song]]. I vàrri sucesôi de sti stâti êan ciamæ [[dinastîe do Nòrd e do Sùd]], e-e dôe zöne êan pöi stæte riunîe da-i [[Dinastîa Sui|Sui]] into 581, i quæ avéivan portòu avànti rifóme de l'agricoltûa, de l'economîa, e do scistêma di [[ezàmmi inperiâli]], costroîo o [[Gràn Canâ (Cìnn-a)|Gràn Canâ]], e patrocinòu o [[Buddiximo|budìsmo]]. Liâtri ascì êan fîto chéiti, aprêuvo a-i dizórdini che s'êan difûxi dòppo o bàndo da lêva pe-i travàggi pùblici e o faliménto de [[Goæra Goguryeo–Sui|'na goæra]] inta [[Goguryeo|Coréa setentrionâle]]. Sótta e sucesîve dinastîe di [[Dinastîa Tang|Tang]] e di [[Dinastîa Song|Song]], a l'êa prinçipiâ 'n'etæ d'öo pe l'economîa, a tecnologîa e a coltûa da Cìnn-a. L'inpêro di Tang o l'avéiva repigiòu o contròllo de [[regioìn òcidentâli]] e da [[Via da sæa]], e trasformòu a capitâle [[Chang'an]] inte 'n céntro urbâno cosmopolîta, ma o l'êa stæto, a ògni mòddo, devastòu e indebolîo da-a [[ribelión de An Lushan]] do VIII sécolo, e o l'êa deruòu do tùtto into 907, co-i governatôi militâri locâli che diventâvan ingovernàbili. Co-i Song a tendénsa separatìsta a l'êa finîa, e o s'êa creòu 'n equilìbrio de potêri tra a dinastîa e i [[Dinastîa Liao|Liao do Kitai]]. I Song êan stæti o prìmmo govèrno do móndo a fâ circolâ monæa de càrta, e a prìmma entitæ polìtica a dotâse de 'na marìnn-a militâre permanénte, ch'a l'êa suportâ da 'n'indùstria navâle bén svilupâ, e da-i comèrci marìtimi. [[File:Along the River During the Qingming Festival (detail of original).jpg|thumb|left|In detàggio de ''Lóngo o sciùmme inta Fèsta de Qingming'', 'na pitûa do XII sécolo ch'a móstra a vìtta de tùtti i giórni inta capitâle di [[Dinastîa Song|Song]], [[Bianjing]] (ancheu [[Kaifeng]])]] Tra o X e l'XI sécolo, sorviatùtto aprêuvo a-a difuxón da coltivaçión do rîzo e a sovraproduçión de çìbbo, a popolaçión da Cìnn-a a l'êa radogiâ fìnn'a arivâ ciù ò mêno a 100 milioìn de persónn-e. Co-a dinastîa Song a gh'êa stæta ànche 'na [[Neoconfucianéximo|riscovèrta do Confucianéximo]], e 'na fioritûa da filozofîa e de àrti, con nêuvi livélli de maturitæ e conplessitæ inta [[pitûa di paizàggi]] e inta lavoraçión da [[porçelànn-a]]. A ògni mòddo, a dinastîa [[jurchen]] di [[Dinastîa Jin (1115–1234)|Jin]] a s'êa acòrta da deboléssa militâre de l'ezèrcito Song, e into 1127, inte [[goære Jin-Song]], l'[[inperatô Huizong de Song]] o l'êa stæto caturòu, e a capitâle [[Bianjing]] conquistâ. I Song restæ s'êan retiæ 'nta Cìnn-a meridionâle. Into XIII sécolo, i móngoli [[Invaxón móngola da Cìnn-a|avéivan conquistòu a Cìnn-a]] – co-o càppo di [[móngoli]], [[Kublai Khan]], che 'nto 1271 o l'avéiva proclamòu a [[dinastîa Yuan]] – e scancelòu i ùrtimi rèsti da dinastîa Song. Prìmma de l'invaxón móngola, a popolaçión da Cìnn-a di Song a l'êa de 120 milioìn de çitadìn, e a-o ténpo do censiménto do 1300 a s'êa ridûta a 60 milioìn. Into 1368, in pizàn ciamòu Zhu Yuanzhang o l'êa scorîo i Yuan e fondòu a [[dinastîa Ming]], pigiàndo o nómme inperiâle de [[Hongwu]]. Sótta i Ming a gh'êa stæta 'n'âtra etæ d'öo pe-a Cìnn-a, ch'a l'êa svilupòu unna de marìnn-e militâri ciù fòrti do móndo, e 'n'economîa prosperôza, óltre a-o svilùppo de àrti e da coltûa. Inte sto perîodo, l'amiràlio [[Zheng He]] o l'avéiva conpîo i [[Viâgi do tezöo da dinastîa Ming|viâgi do tezöo di Ming]] inte l'[[òcéano Indiàn]], arivàndo fin a l'[[Àfrica òrientâle]]. Inti prìmmi ànni da dinastîa Ming, a capitâle da Cìnn-a a l'êa stæta spostâ da [[Nanjing]] a [[Pechin|Beijing]]. Co-a nàscita do capitalìsmo, filòzofi cómme [[Wang Yangming]] avéivan criticòu o neoconfucianéximo, anpliàndolo con concètti de [[individoalìsmo]] e egoaliànsa de [[quàttro òcupaçioìn]]. A clàsse di [[Fonçionâio-leteròu|fonçionâi-leteroéi]] a l'êa divegnûa 'na fòrsa de sostêgno de l'indùstria e do comèrcio inti moviménti de boicotàggio de tàsce, i quæ, insémme a-e carestîe e a-a diféiza da-e [[Invaxoìn giaponéixi da Coréa (1592–1598)|invaxoìn giaponéixi da Coréa]] e da-e [[Tranxiçión tra Ming e Qing|invaxoìn manciù]], avéivan vuòu e càsce do stâto. Into 1644, Beijing a l'êa stæta conquistâ da 'na coaliçión de fòrse de pizén ribèlli goidæ da [[Li Zicheng]], e l'inperatô [[Chongzhen]] o s'êa soîcidòu. A dinastîa manciù di [[Dinastîa Qing|Qing]], aleâ co-o generâle Ming [[Wu Sangui]], a l'avéiva scorîo a [[dinastîa Shun]] fondâ da Li, e pigiòu o contròllo de Beijing, ch'a l'êa pöi diventâ a nêuva capitâle da dinastîa Qing. ===Perîodo tardoinperiâle=== [[File:Regaining the Provincial Capital of Ruizhou.jpg|thumb|left|upright=0.9|'Na raprezentaçión do XIX sécolo da [[Rivòlta di Taiping]] (1850–1864)]] A dinastîa Qing, duâ da-o 1644 a-o 1912, a l'é stæta l'ùrtima dinastîa inperiâle da Cìnn-a. A seu conquìsta do stâto Ming a l'êa costâ 25 milioìn de mòrti, e l'economîa do pàize a l'êa pegiorâ tànto. Dòppo a fìn di [[Ming meridionâli]], co-a conquìsta do [[khanâto di zùngari]], a [[Mongòllia]], o [[Tibet|Tìbet]] e o [[Xinjiang]] êan diventæ pàrte de l'inpêro. L'outocraçîa centralizâ a l'êa stæta rinforsâ pe reprìmme i òpoxitôi di Qing, con polìtiche de rilàncio de l'agricoltûa e limitaçión do comèrcio, co-o ''[[Haijin]]'' (“interdiçión marìtima”), e co-o contròllo ideològico, raprezentòu da l'[[inquixiçión leterâia]]. Tùtto quésto o l'avéiva caxonòu stagnaçión sociâle e econòmica. A-a meitæ do XIX sécolo, l'inperialìsmo òcidentâle o l'avéiva descadenòu e [[goære de l'òpio]], conbatûe cóntra a Gràn Bretàgna e a Frànsa, aprêuvo a-e quæ – co-o [[tratâto de Nanchìn]] do 1842, o prìmmmo di coscì dîti "[[Tratâti inegoâli]]" – a Cìnn-a a l'êa stæta costréita a pagâ 'n'indenizaçión, arvî di pòrti, permétte l'[[estrateritorialitæ]] pe-i foestêi, e cêde [[Hong Kong]] a-i britànichi. Dòppo a [[prìmma goæra scìno-giaponéize]] (1894–95), a Cìnn-a a l'avéiva pèrso infloénsa in sciâ [[Coréa|penîzoa coreànn-a]], e cedûo [[Taiwan]] a-o [[Giappon|Giapón]]. Ànche sótta a dinastîa Qing êan nasciûi dizórdini intèrni, e gh'êan stæte dêxénn-e de milioìn de mòrti, spécce 'nta [[ribelión do Löto Giànco]] (1794–1804), inta (falîa) [[rivòlta di Taiping]] (1850–1864) che a l'avéiva fæto o trèsto 'nta Cìnn-a meridionâle, e 'nta [[rivòlta di Dunghén]] (1862–77) into nòrd-èst. O sucèsso iniçiâle do [[Moviménto de outorinforsaménto]] inti anni '60 do XIX sécolo o l'êa pöi stæto ridimenscionòu da 'na série de batòste militâri inti ànni '80 e '90. Into XIX sécolo, a l'êa prinçipiâ a grànde [[Emigraçión cinéize|diàspora cinéize]], e-e pèrdie caxonæ da l'emigraçión s'azonzéivan a quélle caozæ da-i conflìtti e da-e catàstrofi, cómme prezénpio a [[carestîa inta Cìnn-a setentrionâle do 1876–79]], inta quæ gh'êan stæti tra i 9 e i 13 milioìn de mòrti. Into 1898, l'inperatô [[Guangxu]] o l'avéiva preparòu 'n [[Rifórma di çénto giórni|ciàn de rifórme]] pe dâ inìçio a 'na [[monarchîa costituçionâle]], ma sti cén êan stæti aroînæ da l'inperatrîce [[Dowager Cixi]]. Ànche a desfortunâ [[ribelión di Bòcser]] cóntra i foestêi, inti ànni 1899–1901, a l'avéiva indebolîo ancón de ciù a dinastîa. Scibèn che Cixi patrocinâva 'n progràmma de rifórme, a [[rivoluçión Xinhai]] di ànni 1911–1912 a l'avéiva pöi mìsso fìn a-a dinastîa Qing, fondàndo a [[Repùbrica de Cìnn-a (1912-1949)|Repùbrica de Cìnn-a]]. ===Repùbrica (1912–1949)=== [[File:Republic of China proclaimtion.png|thumb|left|Sun Yat-sen o proclâma a Repùbrica cinéize into 1912]] O 1° Zenâ 1912, [[Sun Yat-sen]] do [[Kuomintang]] (partîo naçionalìsta) o l'êa stæto nominòu prescidénte provizöio da Repùbrica, ròllo pöi pasòu a [[Yuan Shikai]], in ex generâle Qing ch'o s'êa proclamòu [[Inpêro de Cìnn-a (1915–1916)|inperatô da Cìnn-a]] into 1915, ma aprêuvo a-o mâconténto popolâre e a l'òpoxiçión do seu [[Còrpo d'armâ Beiyang|ezèrcito Beiyang]], o l'avéiva dovûo filâsela e ristabilî a repùbrica. Dòppo a mòrte de Yuan Shikai into 1916, a Cìnn-a a l'êa diventâ politicaménte menisâ: o govèrno de Pechìn o l'êa riconosciûo a livéllo internaçionâle, ma no avéiva nisciùn vêo potêre, e a ciù pàrte do teritöio o l'êa controlòu a livéllo regionâle da vàrri scignôri da goæra. A-a fìn di anni '20, o Kuomintang – goidòu da-o diretô de l'[[académia militâre da Repùbrica de Cìnn-a]], [[Chiang Kai-shek]] – o l'êa stæto capâçe de unificâ o pàize sótta o seu contròllo gràçie a 'na série de àbili manêuvre polìtico-militâri, conosciûe co-o nómme de [[Spediçión do nòrd]]. O Kuomintang o l'avéiva spostòu a capitâle a [[Nanjing]] e inplementòu a "tutêla polìtica", 'na fâze de mêzo de svilùppo polìtico, ilustrâ into progràmma di [[Tréi prinçìppi do pòpolo]] di Sun Yat-sen, pe trasformâ a Cìnn-a 'nte 'n stâto democràtico modèrno. Aprêuvo a-e divixoìn polìtiche do pàize, o l'êa stâto difìçile pe Chiang conbàtte i [[Comunìsmo cinéize|comunìsti]] de l'[[Ezèrcito Popolâre de Liberaçión]] (EPL), cóntra o quæ o Kuomintang s'êa batûo fìn da-o 1927 inta [[goæra civîle cinéize]]. A goæra a l'êa andâ bén pe-o Kuomintang, spécce dòppo che l'EPL s'êa retiòu 'nta [[Lónga màrcia]], fìn quànde e agrescioìn giaponéixi e l'[[incidénte di Xi'an]] do 1936 o l'avéiva costréito a afrontâ l'[[inpêro giaponéize]]. [[File:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|[[Chiang Kai-shek]] e [[Mao Zedong]] fàn in brìndixi into 1946 dòppo a fìn da II Goæra Mondiâle]] A [[segónda goæra scìno-giaponéize]] (1937–1945), into mêzo da II Goæra Mondiâle, a l'avéiva portòu a 'n'aleànsa téiza tra o Kuomintang e l'EPL. E fòrse giaponéixi avéivan comìsso tànti [[Crìmini de goæra giaponéixi|crìmini de goæra]], e ciù ò mêno 20 milioìn de civîli cinéixi êan mòrti (tra i 40.000 e i 300.000 civîli [[Masâcro de Nanchìn|êan stæti masacræ]] 'nta çitæ de Nanchìn inte l'òcupaçión giaponéize). Insémme a l'âtre træ poténse ([[Regno Unïo|Régno Unîo]], [[Stati Unïi d'America|Stâti Unîi d'América]] e [[Union Sovietica|Unión Soviética]]), a Cìnn-a a l'é stæta in di quàttro gréndi [[Aleæ da Segónda Goæra Mondiâle|aleæ da II Goæra Mondiale]]. Dòppo a réiza do Giapón into 1945, Taiwan, conpréize e îzoe [[Penghu]], êa tornâ sótta o contròllo cinéize. A Cìnn-a a l'avéiva vìnto, ma l'êa devastâ da-a goæra e sénsa palànche. E òstilitæ tra o Kuomintang e i comunìsti avéivan pöi finîo pe descadenâ 'n'âtra goæra civîle. Into 1947 o l'êa stæto introdûto 'n govèrno costituçionâle, ma aprêuvo a-i dizórdini, tànti di provediménti da [[Costituçión da Repùbrica de Cìnn-a|costituçión da Repùbrica]] no vegnîvan aplicæ inta Cìnna continentâle. ===Repùbrica popolâre (1949–ancheu)=== [[File:Mao proclaiming establishment of PRC.jpg|thumb|[[Mao Zedong]] proclâma a RPC into 1949]] I gréndi conbatiménti da goæra civîle cinéize êan finîi into 1949, co-o partîo comunìsta ch'o controlâva quæxi tùtta a [[Cìnn-a continentâle]]; a-o Kuomintang, ch'o se retiâva, restâvan sôlo Taiwan, [[Hainan]], e-e îzoe d'in gîo. O 20 Seténbre 1949, o [[prescidénte do Partîo Comunìsta Cinéize]] [[Mao Zedong]], o l'avéiva proclamòu a fondaçión da Repùbrica popolâre cinéize co-in discórso a-a Prìmma seçión plenâia da conferénsa consultatîva polìtica do pòpolo cinéize. O 1° Òtôbre, inte 'na grànde celebraçión a [[ciàssa Tiananmen]], Mao o l'avéiva fæto 'na proclamaçión pùblica a-o rastéllo Tiananmen, e quélla dæta a l'êa divegnûa o prìmma [[Giornâ naçionâle da Repùbrica popolâre cinéize|giornâ naçionâle]] do nêuvo pàize. Into 1950, l'Ezèrcito Popolâre de Liberaçión o l'avéiva conquistòu l'îzoa de Hainan, e s'êa anésso o Tìbet, ma e restànti fòrse do Kuomintang avéivan continoòu a rivoltâse 'nta Cìnn-a meridionâle pe tùtti i ànni '50. O regìmme o consolidâva a seu popolaritæ tra i pizén con de rifórme di terén, che conprendéivan a condànna a mòrte de quæxi doî milioìn de propiêtâi teriêri, e a Cìnn-a a svilupâva 'n scistêma industriâle indipendénte e [[Àrmi de distruçión de màssa inta Repùbrica popolâre cinéize|àrmi nucleâri pròpie]], méntre a popolaçión aomentâva. A ògni mòddo, o [[Gràn sâto in avànti]] – in grànde progètto de rifórme idealìste – [[Grànde carestîa cinéize|o l'avéiva caxonòu tra i 15 e i 35 milioìn de mòrti]] tra o 1958 e o 1961, sorviatùtto pe fàmme. Into 1966, Mao e i seu inaogurâvan a [[Rivoluçión colturâle]], ch'a dâva inìçio a 'n decénio de acûze polìtiche e dizórdini sociâli, che saiéivan duæ fìnn'a-a mòrte de Mao into 1976. Into 1971, a RPC rinpiassâva a Repùbrica inte Naçioìn Unîe, e pigiâva o seu pòsto cómme ménbro permanénte do Conséggio de secuéssa. [[File:Deng Xiaoping and Jimmy Carter sign diplomatic agreements between the United States and China. - NARA - 183277.tiff|thumb|left|[[Deng Xiaoping]] co-o prescidénte americàn [[Jimmy Carter]] into 1979]] Dòppo a mòrte de Mao, a [[Bànda di quàttro]] a l'êa stæta arestâ e acuzâ pe-i ecèssi da Rivoluçión colturâle, e into 1978 [[Deng Xiaoping]] o l'avéiva pigiòu o potêre, avàndo inportànti [[Rifórma econòmica cinéize|rifórme econòmiche]]: o partîo molâva o contròllo do govèrno in sciâ vìtta di çitadìn, e e [[Comùn popolâre|comuìn]] vegnîvan ciàn cianìn desfæte. Quésto segnâva a tranxiçión da Cìnn-a da 'n'economîa cianificâ a 'n'economîa mésccia [[Economîa de mercòu socialìsta|sénpre ciù vixìnn-a a 'n mercòu avèrto]]. A violénta represción de [[Protèste de ciàssa Tiananmen do 1989|protèste di studénti in ciàssa Tiananmen into 1989]] a l'avéiva portòu a sançioìn cóntra o govèrno cinéize da pàrte de vàrri pàixi. Inti ànni '90, sótta l'aministraçión de [[Jiang Zemin]], [[Li Peng]] e [[Zhu Rongji]], a Cìnn-a a l'avéiva levòu da-a povertæ ciù ò mêno 150 milioìn de pizén, e sostegnûo 'na créscita anoâle média do PIL de l'11,2%. Into 2001, o pàize o intrâva 'nte l'[[Òrganizaçión mondiâle do comèrcio]], e 'nti ànni 2000 – sótta a goîda de [[Hu Jintao]] e [[Wen Jiabao]] – o mantegnîva o seu âto tàscio de créscita econòmica, scibén che sta créscita a l'avéiva avûo 'n grànde inpàtto 'nscê risórse e 'nsce l'anbiénte, e l'avéiva caxonòu dizórdine sociâle. I stàndard de vìtta àn continoòu a aomentâ a despêto da [[Grànde recesción|recesción di ùrtimi ànni 2000]], ma o contròllo polìtico o restâva stréito. I preparatîvi pe 'n cangiaménto de goîda into 2012 êan segnæ da [[Incidénte Wang Lijun|dìspute tra façioìn e scàndali polìtichi]]. Into [[XVIII Congrèsso naçionâle do Partîo Comunìsta Cinéize]], Hu Jintao o l'é stæto rinpiasòu da [[Xi Jinping]] into ròllo de [[Segretâio generâle do Partîo Comunìsta Cinéize|segretâio generâle do Partîo Comunìsta]], sótta a goîda do quæ són stæti fæti gréndi sfòrsi pe riformâ l'economîa, ch'a risentîva de instabilitæ struturâli e créscita ralentâ. L'[[aministraçión Xi-Li]] a l'à anonçiòu ànche grénde rifórme da [[polìtica do fìggio ùnico]] e do scistêma de prexoìn. ==Giögrafîa== O paizàggio da Cìnn-a spâçia da-i dezèrti do [[Dezèrto do Gobi|Gobi]] e do [[Dezèrto do Taklamakan|Taklamakan]] inte l'arsoîo nòrd a-e forèste [[Clìmma subtropicâle|subtropicâli]] 'nte l'ùmido sùd. E cadénn-e montagnôze de l'[[Himalaya]], do [[Karakoram]], do [[Pamir]] e do [[Tian Shan]] sepâran a Cìnn-a da l'[[Àzia meridionâle]] e l'[[Àzia centrâle|centrâle]]. O [[Sciùmme Azùrro]] e o [[Sciùmme Giâno]] (rispetivaménte o tèrso e o sèsto sciùmme ciù lóngo do móndo) vàn da l'[[âtociàn do Tìbet]] fìnn'a-a còsta òrientâle. I 14.500 km de còsta da Cìnn-a són afaciæ 'nsciô [[Mâ di Bohai]], o [[Mâ Giâno]], o [[Mâ Cinéize Òrientâle]], e o [[Mâ Cinéize Meridionâle]]. O pàize o l'é colegòu – a-o confìn co-o [[Kazakistan|Kazakistàn]] – a-a [[stéppa eoroaziàtica]], dónde a [[Vîa da stéppa]] a l'é stæta 'n'inportànte vîa de comunicaçión tra l'òcidénte e l'òriénte fìn da-o Neolìtico, prìmma da [[Via da sæa]]. ===Paizàggi e clìmma=== [[File:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|thumb|left|O [[sciùmme Li]] arénte [[Guilin]], [[Guangxi]]]] O vàsto teritöio da Cìnn-a o prezénta tànti paizàggi divèrsci. Inte l'èst, lóngo e mænn-e do [[Mâ Giâno]] e do [[Mâ Cinéize Òrientâle]], ghe són de popolóze cianûe aluvionâli, méntre 'nto nòrd, ai confìn de l'âtociàn da Mongòllia intèrna, ghe són grénde praterîe. Into sùd ghe són colìnn-e e bàsse cadénn-e montagnôze, e 'nto sùd-èst s'atrêuvan i dèlta di doî ciù gréndi sciùmmi da Cìnn-a: o [[Sciùmme Azùrro]] e o [[Sciùmme Giâno]]. Tra l'âtri gréndi sciùmmi ghe són o [[Sciùmme Xi|Xi]], o [[Sciùmme Mekong|Mekong]], o [[Sciùmme Brahmaputra|Brahmaputra]] e l'[[Sciùmme Amur|Amur]]. Inte l'òvest, s'atrêuvan grénde cadénn-e montagnôze, tra e quæ l'[[Himalaya]]. I paizàggi do nòrd són ciù arsoîi, cómme i dezèrti do [[Dezèrto do Gobi|Gobi]] e do [[Dezèrto do Taklamakan|Taklamakan]]. O pónto ciù âto do móndo – o Mónte Everest (8848 m) – stâ 'nsciô confìn tra a Cìnn-a e o [[Nepal]], méntre o pónto ciù bàsso do pàize (e o tèrso ciù basso do móndo) o l'è 'nsciô fóndo do lâgo sciûto de [[Lâgo Ayding|Ayding]] (-154 m), inta [[depresción de Turpan]]. [[File:Biluthu Yinderitu.JPG|thumb|O lâgo Yinderitu into [[dezèrto de Badain Jaran]], inta [[Mongòllia intèrna]]]] O clìmma da Cìnn-a o l'é caraterizòu da [[Stagión sécca|stagioìn sécche]] e [[Monsón|monsoìn]] che pòrtan macàia, dónca ghe són grénde diferénse de tenperatûa tra a stæ e l'invèrno: inte l'invèrno, i vénti do nòrd, che végnan da zöne d'âta latitùdine, són fréidi e sciûti; inta stæ, i vénti do sùd, che végnan da-e zöne da còsta, són macaiôxi. Pe vîa da conplèssa [[topografîa]] do pàize, o clìmma o càngia da 'na región a l'âtra. A contìnoa [[Dezertificaçión|espansción di dezèrti]], spécce quéllo do Gobi, a l'é 'n grànde problêma anbientâle da Cìnn-a. Scibén che e fîe d'èrboi ciantæ cómme bârêe scìn da-i ànni '70 àn amermòu a frequénsa de tenpèste d'ænn-a, a sésia prolongâ insémme con pràtiche agrìcole eræ àn caxonòu de [[Pûa aziàtica|tenpèste de pûa]] che corpìscian a Cìnn-a ògni primavéia, pöi se difóndan vèrso âtre pàrti de l'Àzia òrientâle, inclûxi o Giapón e a Coréa. L'òrgano de contròllo anbientâle cinéize – o [[Ministêro de l'ecologîa e de l'anbiénte]] – o l'à diciaròu into 2007 ch'o teritöio da Cìnn-a o pèrde 4000 km² a l'ànno pe-a dezertificaçión. A qualitæ dell'ægoa, l'[[eroxón]], e o [[Inquinaménto in Cìnn-a|contròllo de l'inquinaménto]] són divegnûi problêmi de prìmmo ciàn inte relaçioìn internaçionâli do pàize. O desfâse di [[Giasâ|giasæ]] 'nte l'Himalaya poriéiva portâ a-a mancànsa d'ægoa pe çentanæa de milioìn de persónn-e. A Cìnn-a a l'à 'n clìmma adàtto a l'agricoltûa, e l'é stæta o ciù grànde produtô do móndo de [[rîzo]], [[Gran|gràn]], [[Tomâta|tomâte]], [[Meizànn-a|meizànn-e]], [[ûga]], [[pateca|patêche]] e [[spinascio|spinàsci]]. ===Biodiverscitæ=== [[File:Giant Panda Eating.jpg|thumb|upright=0.9|In [[pànda gigànte]], a ciù avoxâ de spêce [[Endemìsmo|endémiche]] e [[Lìsta de spêce da Cìnn-a protètte ò a rìschio|a rìschio]] da Cìnn-a, into [[Céntro de riçèrca inscî pànda gigànti de Chengdu]] into [[Sichuan]]|alt=|left]] A Cìnn-a a l'é un di 17 [[pàixi megadivèrsci]], e a tócca dôe de l'[[Ecozöna|ecozöne]] ciù grénde do móndo: a [[Ecozöna paleàrtica|paleàrtica]] e l'[[Ecozöna indomaléize|indomaléize]]. Segóndo 'na stìmma, ghe saiéivan ciù de 34.687 spêce d'animæ e ciànte vascolâri, e a Cìnn-a a saiéiva o tèrso pàize do móndo pe biodiverscitæ, dòppo [[Braxî]] e [[Colombia|Colónbia]]. L'11 Zùgno 1992, o pàize o l'à firmòu a [[Convençión insciâ diverscitæ biològica]] de [[Rio de Janeiro]], e o 5 Zenâ 1993 o l'é intròu 'na convençión. A Cìnn-a a òspita armêno 551 spêce de mamìferi, 1221 spêce d'öxélli, 424 spêce de rètili e 333 spêce d'anfìbbi. I animæ sarvæghi convîvan co-a ciù grànde popolaçión de ''[[Homo sapiens]]'' into móndo, e ne séntan a presción: a-o mêno 840 spêce de animæ són minaciæ, vulneràbili ò a rìschio d'estinçión locâle, sorviatùtto pe vîa de ativitæ umâne, cómme a distruçión de l'habitat naturâle, l'inquinaménto, e o braconàggio pe òtegnî çìbbo, pelìsse, e ingrediénti pe-a [[mêxìnn-a tradiçionâle cinéize]]. A [[Fauna|fòuna]] a l'é protètta da-a lézze e, segóndo dæti do 2005, ghe són ciù de 2349 risèrve naturâli che crêuvan in tùtto 149,95 milioìn d'ètari (15% da superfìcce totâle da Cìnn-a). In Cìnn-a ghe són 32000 spêce de ciànte vascolâri, e divèrsci tîpi de forèste. Fréide forèste de conìfere – dónde s'atrêuvan animæ cómme l'[[Alces alces|àlce]] e l'[[Ursus thibetanus|órso tibetàn]], insémme a ciù de 120 spêce d'öxelli – dòminan a pàrte setentrionâle do pàize. Into razê de ste ùmide forèste o se peu atrovâ o [[banbù]]. A altitùdini ciù grénde, tramêzo i [[Juniperus|zenéivi]] e i [[Taxus|tàsci]], ghe són i [[Rhododendron|rododéndri]]. Inte forèste subtropicâli, predominànti 'nta Cìnn-a centrâle e meridionâle, s'atrêuvan quæxi 146.000 spêce de flöra. Inte [[Forèsta pluviâle|forèste pluviâli]] tropicâli e stagionâli, che s'atrêuvan sôlo 'nto [[Yunnan]] e 'nte l'[[Hainan|îzoa de Hainan]], gh'é 'n quàrto de tùtte e spêce de animæ e ciànte da Cìnn-a. Ghe són ciù de 10.000 spêce de [[Fungi|fónzi]], quæxi 6000 di quæ són [[Dikarya|fónzi superiôri]]. ===Problêmi anbientâli=== [[File:Mount Langshan in Hunan, Picture11.jpg|thumb|[[Turbìnn-a eòlica|Turbìnn-e eòliche]] 'nto [[Hunan]]]] Inti ùrtimi decénni, a Cìnn-a a l'à avûo [[Problêmi anbientâli in Cìnn-a|sérri problêmi de deterioraménto e inquinaménto de l'anbiénte]]. Scibén ch'i regolaménti – prezénpio a Lézze pe-a proteçión anbientâle do 1979 – són abàsta rìgidi, de spésso végnan ignoræ da-e comunitæ locâli e da-i fonçionâi do govèrno, che preferìscian in lèsto svilùppo econòmico. L'inquinaménto de l'âia 'nte zöne urbâne o l'é 'n grâve problêma pe-a salûte: segóndo 'na stìmma fæta da [[Bànca mondiâle]] into 2013, 16 de 20 çitæ ciù inquinæ do móndo són in Cìnn-a, ch'a l'é ànche o pàize co-o magiô nùmero de vìtime caxonæ da l'inquinaménto de l'âia (1,14 milioìn de mòrti), e o ciù grànde produtô de anidrîde carbònica do móndo. Ghe són ànche sérri problêmi d'[[inquinaménto de l'ægoa]]: segóndo dæti do 2011, o 40% di sciùmmi cinéixi o l'é inquinòu da refûi industriâli e agrìcoli. Into 2014, e risórse d'ægoa da béive pro capite da Cìnn-a s'êan ridûte a 2062 m³, e sótta i 500 m³ inta Cianûa da Cìnn-a do Nòrd (5920 m³ into móndo). [[File:Chang'an avenue in Beijing.jpg|thumb|left|O tràfego a [[Pechin|Pechìn]]]] I metàlli pezànti ascì són caxón d'inquinaménto anbientâle. L'inquinaménto da metàlli pezànti o l'é 'n réizego chìmico inòrgànico, caxonòu sorviatùtto da [[Ciongio|cióngio]] (Pb), [[Arsenico|arsénico]] (As), [[Cadmio|càdmio]] (Cd), [[Mercuio (elemento)|mercûio]] (Hg), [[Zingo|zìngo]] (Zn), [[Rammo_(elemento)|ràmmo]] (Cu), [[Cobalto|cobàlto]] (Co) e [[Nichel|nìchel]] (Ni): i prìmmi çìnque són o cheu de l'inquinaménto da metàlli pezànti in Cìnn-a. Sti agénti inquinànti végnan da-e ativitæ mineràrie, da l'irigaçión con l'ægoa de fògne, da-a fabricaçión de prodûti che contégnan metàlli, e da âtre ativitæ de produçión corelæ. Âti livélli d'espoxiçión a-i metàlli pezànti pêuan caxonâ dizabilitæ permanénti do sæximo e do svilùppo, tra e quæ ghe són incapaçitæ a lêze e a scrîve, problêmi do conportaménto, pèrdia de l'udîo, problêmi de l'atençión, e reméscio into svilùppo de fonçioìn vixîve e motöie. Segóndo i dæti de 'n censiménto naçionâle de l'inquinaménto, a Cìnn-a a l'à ciù de 1,5 milioìn de scîti con espoxiçión a metàlli pezànti. [[File:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|thumb|A [[Dîga de træ gôe]] a l'é a ciù grànde dîga idroelétrica do móndo]] A ògni mòddo, a Cìnn-a a l'é o prìmmo pàize pe investiménti 'nte l'[[energîa rinovàbile]] e 'nta seu [[Comercializaçión de l'energîa rinovàbile|comercializaçión]], e gh'à investîo 52.000.000.000 $ into 2011: lê a l'é un di ciù gréndi fabricatôi de tecnologîe pe l'energîa rinovàbile, e invéste tànto 'nsce progètti de sto tîpo a livéllo locâle. Into 2015 ciù do 24% de l'energîa in Cìnn-a a derivâva da fónti rinovàbili, sorviatùtto da l'[[energîa idroelétrica]], co-ina capaçitæ totâle de 197 GW ch'a a rénde o ciù grànde produtô d'energîa idroelétrica do móndo. A Cìnn-a a l'é ànche prìmma pe capaçitæ 'nte l'[[energîa solâre]] e 'nte l'[[energîa eòlica]]. Into 2011, o govèrno cinéize o l'à anonçiòu 'n investiménto de 4 bilioìn de yuan (619 miliàrdi de [[Dòlaro di Stâti Unîi|dòlari]]) pe infrastrutûe ìdriche e prògetti de [[desalaçión]] inte 'n perîodo de dêx'ànni, óltre a-o conpletaménto da costruçión de 'n scistêma de prevençión di alagaménti e de 'n scistêma anti-sésia éntro o 2020. Into 2013, a Cìnn-a a l'à iniçiòu a provâ – spendéndo 277 miliàrdi de dòlari in çìnque ànni – a amermâ l'inquinaménto de l'âia, spécce 'nto nòrd do pàize. ===Giögrafîa polìtica=== [[File:中華民國爭議領土-en.svg|200px|thumb|Màppa ch'a móstra (in ingléize) l'àree rivendicæ da [[Repùbrica de Cìnn-a|RdC]] e da [[Repùbrica popolâre cinéize|RPC]]|alt=|right]] Dòppo a [[Rùscia]], a Cìnn-a a l'é o segóndo pàize ciù grànde do móndo pe estensción do teritöio, e o tèrso – dòppo Rùscia e [[Canada|Cànada]] – pe àrea totâle (ciù ò mêno 9.600.000 km²), con cîfre che viâgian tra i 9.572.900 km² segóndo l'''[[Encyclopædia Britannica]]'' e i 9.596.961 km² segóndo ''[[The World Factbook]]''. A Cìnn-a a gh'à i confìn ciù estéixi do móndo, che mezûan 22.117 km in totâle da-a bócca do [[sciùmme Yalu]] fìnn'a-o [[górfo de Tonkin]], e confìnn-a con 14 naçioìn (ciù de ògni âtro pàize levâ a Rùscia, ch'a confìnn-a ascì con 14 pàixi): [[Vietnam]], [[Laos]] e [[Myanmar|Birmània]] 'nte l'Àzia sùd-òrientâle; [[India|Ìndia]], [[Bhutan]], [[Nepal]], [[Afghanistan|Afganistàn]] e [[Pakistan|Pakistàn]] inte l'Àzia meridionâle; [[Tagikistàn]], [[Kirghizistan|Kirghizistàn]] e [[Kazakistan|Kazakistàn]] inte l'Àzia centrâle; e Rùscia, Mongòllia e [[Corea do Nord|Coréa do Nòrd]] inte l'Àzia nòrd-òrientâle. Pe de ciù, a Cinn-a a condivìdde i confìn marìtimi con [[Corea do Sud|Coréa do Sùd]], [[Giappon|Giapón]], [[Vietnam]] e-e [[Filippinn-e|Filipìnn-e]]. ==Polìtica== A [[Costituçión da Repùbrica popolâre cinéize|costituçión da Cìnn-a]] a stabilìsce ch'a Repùbrica popolâre cinéize a l'é "in stâto socialìsta sótta a democràtica ditatûa do pòpolo, goidâ da-a clàsse òperâia e bazâ 'nsce l'aleànsa di òperâi e pizén", e che i òrgani de stâto "àplican o prinçìpio do centralìsmo democràtico". A RPC a l'é in di sôli stâti socialìsti do móndo che [[Ideologîa do Partîo Comunìsta Cinéize|póntan esplicitaménte a realizâ o comunìsmo]]. O govèrno cinéize o l'é stæto descrîto cómme comunìsta e socialìsta, ma ascì cómme autoritâio e [[Corporativìsmo|corporatîvo]], con pezànti restriçioìn in tànti cànpi, séndo cóntra l'[[Censûa de Internet in Cìnn-a|intrâ lìbera ne l'Internet]], a [[libertæ de stànpa]], a lìbera formaçión de [[Organizaçiòn non-governatîva|organizaçioìn sociâli]] e a [[libertæ de religión]]. I atoâli scistêmi polìtico, ideològico e econòmico són stæti definîi da-i seu leader, rispetivaménte, cómme "[[ditatûa democràtica do pòpolo]]", "[[socialìsmo con caraterìstiche cinéixi]]" (òscîa o [[marxìsmo]] adatòu a-e circostànse da Cìnn-a), e "[[economîa de mercòu socialìsta]]". ===Partîo Comùnista=== [[File:18th National Congress of the Communist Party of China.jpg|thumb|O [[Partîo Comunìsta Cinéize]] o l'é o partîo fondatô e governànte in Cìnn-a|alt=|left]] Da-o 2018, a costituçión cinéize a diciâra che "o træto ch'o definìsce o socialìsmo con caraterìstiche cinéixi o l'é a goîda do Partîo Comunìsta Cinéize". E modìfiche do 2018 àn réizo costituçionâle a condiçión ''de facto'' da Cìnn-a cómme [[Monopartitìsmo|stâto monopartìtico]], dónde o [[Segretâio generâle do Partîo Comunìsta Cinéize|segretâio generâle]] ([[leader de partîo]]) o l'à potêre e aotoritæ asolûti 'nsciô stâto e 'nsciô govèrno, into ròllo de [[Leader suprêmo|leader suprêmo da Cìnn-a]]. O [[Eleçioìn inta Repùbrica popolâre cinéize|scistêma eletorâle]] o l'é a piràmide: e Asenblêe Locâli do Pòpolo són elezûe diretaménte, e i gràddi ciù âti de l'Asenblêe do Pòpolo – fìnn'a l'[[Asenblêa Naçionâle do Pòpolo]] (ANP) – són [[Eleçión indirètta|elezûi indiretaménte]] da l'Asenblêa do Pòpolo un gradìn ciù sótta. O scistêma polìtico o l'é decentralizòu, e i càppi a livéllo de provìnsa (ò mêno) àn tànta aotonomîa. Âtri éutto partîi són raprezentæ 'nte l'ANP e 'nta [[Conferénsa polìtica consultîva do pòpolo cinéize]]. A Cìnn-a a l'arénba o prinçìpio leninìsta do "[[centralìsmo democràtico]]", ma ghe són stæte crìtiche segóndo e quæ l'Asenblêa Naçionâle do Pòpolo a saiéiva sôlo 'na faciâ. ===Govèrno=== O [[Prescidénte da Repùbrica popolâre cinéize|prescidénte]], elezûo da l'Asenblêa Naçionâle do Pòpolo, o l'é o [[càppo de stâto]]. O [[Prìmmo minìstro da Repùbrica popolâre cinéize|prìmmo minìstro]] o l'é o [[càppo do govèrno]], e o prescjêde 'nsciô [[conséggio de stâto]], conpòsto da quàttro viceprescidénti e da-i càppi di ministêri e de comiscioìn. [[Xi Jinping]] o l'é l'atoâle prescidénte, e ascì o [[segretâio generâle do Partîo Comunìsta Cinéize]] e [[prescidénte da Comisción militâre centrâle]], e dónca l'é o leader suprêmo da Cìnn-a. [[Li Keqiang]] o l'é l'atoâle càppo do govèrno, e ménbro ançiàn do [[Comitâto permanénte de l'ofìçio polìtico do Partîo Comunìsta Cinéize]], l'òrgano che ''de facto'' o l'à ciù potêre de decìdde. Ghe són stæti di pàssi vèrso 'na liberalizaçión polìtica, ma o partîo o mantégne o contròllo efetîvo 'nscê nòmine de govèrno e, mancàndo 'n opoxiçión de spesô, o vînçe quæxi sénpre. A créscita de disegoaliànse econòmiche e a coruçión do govèrno són tra e ciù grénde preocupaçioìn a livéllo polìtico, però in tànti sostégnan o govèrno: l'80–95% di çitadìn cinéixi – segóndo 'n sondàggio do 2011 – se diciâra sodisfæto do govèrno centrâle. ===Divixoìn aministratîve=== A Repùbrica popolâre cinéize a l'é divîza 'nte 22 provìnse, 5 [[Regioìn aotònome da Cìnn-a|regioìn aotònome]] (ògnidùnn-a co-o seu grùppo de minorànsa), e 4 monicipalitæ – tùtte insémme, se definìscian "Cìnn-a continentâle" – óltre a-e [[Región aministratîva speciâle|regioìn aministratîve speciâli]] de [[Hong Kong]] e [[Macao|Macào]]. A livéllo giögràfico, tùtte e 31 divixoìn provinciâli da Cìnn-a continentâle fórman sêi grùppi: [[Cìnn-a setentrionâle]], [[Cìnn-a nòrd-òrientâle]], [[Cìnn-a òrientâle]], [[Cìnn-a céntro-meridionâle]], [[Cìnn-a sùd-òrientâle]] e [[Cìnn-a nòrd-òrientâle]]. A Cìnn-a a conscìdera [[Taiwan]] cómme a seu 23ª provìnsa, scibén ch'a l'é governâ da-a Repùbrica de Cìnn-a, a quæ a respìnze a pretéiza da RPC e ànsi rivéndica a sovranitæ 'nsce tùtte e seu provìnse. {{Provinse RPC}} {{Lista provinse RPC}} ===Polìtica èstera=== [[File:G20 Argentina 2018.jpg|thumb|O prescidénte cinéize [[Xi Jinping]] insémme a-i leader do G20 a Buenos Aires, 2018.]] A RPC a l'à relaçioìn diplomàtiche con 175 naçioìn, e l'à anbasciæ in 162, ma a seu legitimitæ a l'é contestâ da-a Repùbrica de Cìnn-a e da quàrche âtro pàize. A Cìnn-a, dónca, a l'é o ciù grànde e o ciù popolôzo tra i [[Lìsta de stâti a riconosciménto limitòu|stâti a riconosciménto limitòu]]. Into 1971, a RPC a l'à rinpiasòu a Repùbrica de Cìnn-a cómme ùnica raprezentànsa da Cìnn-a inte Naçioìn Unîe e cómme un di çìnque ménbri permanénti do [[Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe]]. A Cìnn-a a l'é stæto ascì 'n ménbro inportànte do [[Moviménto di pàixi no aliniæ|Moviménto di no aliniæ]], e a se conscìdera àncon in sostegnitô di [[Pàixi in vîa de svilùppo|pàixi 'n vîa de svilùppo]]. Insémme a Braxî, Rùscia, Ìndia e Sudàfrica, a Cìnn-a a fa pàrte do grùppo [[BRICS]] de ciù grénde economîe emergénti, e a l'à òspitòu a [[Riunión BRICS 2011|tèrsa riunión ofiçiâ]] do grùppo a [[Sanya]], [[Hainan]], inte l'Arvî 2011. Segóndo a seu interpretaçión da polìtica de "[[Unn-a sôla Cìnn-a]]", pe poéi stabilî relaçioìn diplomàtiche, in pàize o gh'à da riconósce a seu rivendicaçión do teritöio de Taiwan, e no avéi rapòrti ofiçiæ co-o govèrno da Repùbrica de Cìnn-a. I fonçionâi cinéixi àn protestòu divèrse vòtte cóntra e avertûe diplomàtiche de çèrtidùn pàixi vèrso Taiwan, spécce rigoàrdo a-a véndia de àrmi. [[File:Diplomatic relations of the People's Republic of China.svg|thumb|left|Relaçioìn diplomàtiche da Cìnn-a]] Se dîxe ch'a ciù pàrte de l'atoâle polìtica èstera cinéize ségge inspirâ a-i [[Çìnque prinçìppi de coexisténsa pacìfica]] do prescidénte [[Zhou Enlai]], e goidâ da-o concètto de "armonîa sénsa uniformitæ", ch'o l'incoràggia e relaçioìn tra stâti a despêto de diferénse de ideologîa. Sta polìtica a l'à portòu a Cìnn-a a sostegnî stâti [[Stâto canàggia|conscideræ pericolôxi]] ò represcîvi da-e naçioìn òcidentâli cómme o [[Zimbabwe]], a [[Corea do Nord|Coréa do Nòrd]] e l'[[Iran|Iràn]]. A Cìnn-a a l'à 'n [[Relaçioìn scìno-rùsce da-o 1991|stréito rapòrto econòmico e militâre]] co-a Rùscia, e i doî stâti spésso vôtan a-o mæximo mòddo 'nto Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe. ====Rapòrti comerciâli==== Into 2013, a Cìnn-a a l'é diventâ a ciù grànde naçión a livéllo de comèrcio, insciâ bâze da sómma de inportaçioìn e esportaçioìn, e 'nto 2016 a l'êa o ciù grànde pàrtner comerciâle pe 124 pàixi, pe pöi arivâ – tra inportaçioìn e esportaçioìn – a comèrci èsteri pe 'n totâle de 4.600.000.000.000 [[Dòlaro di Stâti Unîi|$]]. Inti ùrtimi decénni, a Cìnn-a a l'à avûo 'n ròllo sénpre ciù de prìmmo ciàn inta richièsta de [[Àrea de lìbero càngio|àree de lìbero càngio]] e pàtti de secuéssa tra i seu vexìn de l'Àzia e do Pacìfico, e a l'é divegnûa ménbro de l'[[Organizaçión mondiâle do comèrcio]] l'11 Dexénbre 2001. Into 2004, a l'à propòsto l'inovatîva strutûa de 'n [[Vèrtice de l'Àzia òrientâle]] (inaoguròu into 2005) pe discùtte problêmi de secuéssa regionâle. A Cìnn-a a l'é ascì 'n ménbro fondatô de l'[[Organizaçión pe-a cooperaçión de Shanghai]], insémme a-a Rùscia e a-e repùbriche de l'Àzia centrâle. [[File:Russia and China sign major gas deal.jpeg|thumb|230px|O 21 Màzzo 2014, Cìnn-a e [[Rùscia]] àn firmòu 'n acòrdo 'nsciô gàzzo da 400 miliàrdi de dòlari]] Ghe són stæte relaçioìn comerciâli conplicæ tra a Cìnn-a e i Stâti Unîi. Into 2000, o [[Congrèsso di Stâti Unîi d'América|Congrèsso di Stâti Unîi]] a l'à aprovòu "relaçioìn permanénti de normâle comèrcio", permeténdo e esportaçioìn cinéixi a-i mæximi bàssi prêxi de mèrçi di quæxi tùtti i âtri pàixi. A Cìnn-a a l'à in grànde [[Bànsa comerciâle|surplus comerciâle]] co-i Stâti Unîi, che costitoìscian o seu ciù grànde mercòu d'esportaçión. Da l'inìçio do XXI sécolo, a Cìnn-a a l'à segoîo 'na polìtica de [[Relaçioìn tra Àfrica e Cìnn-a|relaçioìn con naçioìn africànn-e]] pe comèrcio e cooperaçión bilaterâle. Into 2012, i comèrci tra Cìnn-a e Àfrica vàivan ciù de 160 miliàrdi de dòlari. A Cìnn-a a mantégne boìn rapòrti de comèrcio co l'[[Union Europea|Unión Eoropêa]], e l'à ànco rinforsòu i ligàmmi co-e grénde economîe de l'América do Sud, diventàndo o ciù grànde pàrtner comerciâle do [[Relaçioìn tra Braxî e Cìnn-a|Braxî]] e creàndo colegaménti stratégichi con l'Argentìnn-a. L'iniçiatîva cinéize da [[Nêuva Vîa da sæa]] a s'é alargâ de tànto 'nti ùrtimi sêi ànni e, into 2019, a l'inclùdde 137 pàixi e 30 organizaçioìn internaçionâli. ====Dìspute teritoriâli==== Fìn da-a seu fondaçión dòppo a segónda [[Goæra civîle cinéize]], a RPC a l'à rivendicòu i teritöi governæ da-a [[Taiwan|Repùbrica de Cìnn-a]] (RDC) – 'n'entitæ polìtica separâ ancheu conosciûa cómme Taiwan – cómme pàrte do sò teritöio: a conscìdera l'îzoa de Taiwan cómme a [[Provìnsa de Taiwan, Repùbrica popolâre cinéize|provìnsa de Taiwan]], [[Îzoe de Kinmen|Kinmen]] e [[Îzoe de Matsu|Matsu]] cómme pàrte da [[provìnsa de Fujian]], e e îzoe ch'a RDC a contròlla 'nto [[Mâ cinéize meridionâle]] cómme pàrte de provìnse de [[Provìnsa de Hainan|Hainan]] e [[Provìnsa de Guangdong|Guangdong]]. Ste rivendicaçioìn són controvèrse pe vîa da conplicæ [[Relaçioìn bilaterâli tra Cìnn-a e Taiwan|relaçioìn tra i doî pàixi]], dæto che a RPC a conscìdera a polìtica de "[[Unn-a sôla Cìnn-a]]" un di seu prinçìppi diplomàtichi ciù inportànti. A Cìnn-a a l'é coinvòlta ànche in âtre dìspute teritoriâli internaçionâli: da-i ànni '90, a Cìnn-a a l'é stæta pàrte de negoçiâti pe risòlve e dìspute 'nscî seu confìn, ànche con Ìndia e Bhutan; in ciù, ghe són dìspute multilaterâli pe-o posèsso de çèrtidùn îzoe picìnn-e 'nto Mâ cinéize òrientâle e meridionâle, cómme e [[Dìsputa de Îzoe Senkaku|Îzoe Senkaku]] e a [[Dìsputa da sécca de Scarborough|sécca de Scarborough]]. O 21 Màzzo 2014 [[Xi Jinping]], a 'na conferènsa a Shanghai, o s'é inpegnòu a risòlve e dìspute teritoriâli cinéixi in mòddo pacìfico. ====Status de superpoténsa emergénte==== Segóndo çèrtidùn, a Cìnn-a a l'é 'na potençiâle nêua superpoténsa do XXI sécolo, pe vîa do seu spedîo progrèsso econòmico, a seu crescénte fòrsa militâre, o gràn nùmero di seu abitànti, e a seu infloénsa internaçionâle; segóndo âtri, a créscita do pàize a poriéiva ralentâ (ò adreitûa fermâse) de manimàn ch'o sécolo o va avànti, pe vîa de "bólle" econòmiche e di squilìbri demogràfichi. Gh'é chi pénsa ch'a sôla l'economîa da Cìnn-a a no bàsta pe fâla divegnî 'na superpoténsa, e ch'o pàize o l'à mêno fòrsa militâre e infloénsa colturâle di Stâti Unîi. Segóndo l'[[Agençîa Internaçionâle pe-e Energîe Rinovàbili|IRENA]], i investiménti da Cìnn-a 'nsce l'energîa rinovàbile a réndan 'na probàbile futûra superpoténsa 'nte quéll'àrea. ===Questioìn sociopolìtiche e dirìtti umâni=== [[File:港人燭光遊行至中聯辦悼念劉曉波 12.jpg|thumb|Màrcia 'n memöia de l'ativìsta cinéize [[Prémio Nobel pe-a pâxe 2010|Prémio Nobel pe-a pâxe]] [[Liu Xiaobo]], mòrto de càncou a-o figæto 'nto 2017 méntre o l'êa in prexón]] I ativìsti do [[Moviménto democràtico cinéize]] e çèrtidùn ménbri do Partîo comunìsta cinéize àn riconosciûo o bezéugno de rifórme sociâli e polìtiche: scibén che i contròlli econòmichi e sociâli se són molæ de tànto da-i ànni '70, a [[libertæ polìtica]] a l'é ancón asæ limitâ. A costituçión da RPC a l'aférma ch'i "dirìtti fondamentâli" di çitadìn inclùddan a [[libertæ de paròlla]], a [[libertæ de stànpa]], o [[dirìtto a 'n giùsto procèsso]], a [[libertæ de religión]], o [[vôto universâle]], e i [[dirìtti de propiêtæ]]; però, inta pràtica, nisciùnn-a de ste cöse garantìsce 'na vêa proteçión cóntra eventoâli persecuçioìn da pàrte do stâto. Scibén che gh'é 'n pö de tolerànsa rigoàrdo e crìtiche 'nscê polìtiche do govèrno e 'nsciô Partîo Comunìsta, gh'é l'abitùdine d'adêuviâ a censûa de òpinioìn polìtiche e de l'informaçión, spécce 'nta Ræ, pe evitâ l'açión de grùppo. Éntro o 2020, a Cìnn-a a l'à progetòu de fornî 'n pontézzo personâ de "Crédito sociâle" a tùtti i çitadìn, insciâ bâze do seu conportaménto: sto scistêma, ch'ò l'é 'n prêuva 'nte çèrtidùn çitæ cinéixi, o l'é conscideròu 'na fórma de [[Sorvegiànsa de màssa in Cìnn-a|sorvegiànsa de màssa]] con tecnologîa d'[[anàlixi de Big data]]. Into 2005, [[Repòrter Sénsa Frontêe]] o l'à mìsso a Cìnn-a a-o 159° pòsto 'nsce 167 'nto seu Ìndice anoâle mondiâle da libertæ de stànpa, e a-o 175° 'nsce 180 'nto 2014. Quélli che mîgran da-a canpàgna a-a çitæ s'atrêuvan de spésso tratæ cómme çitadìn de série B da-o [[Hukou|scistêma de registraçión de famìgge]] ''Hukou'', ch'o contròlla chi peu gödî di agiùtti statâli, ma 'n pö de tàsce rurâli són stæte ridûte ò abolîe da-i prìmmi ànni 2000, e ciù servìççi sociâli són stæti destinæ a-i abitànti de canpàgne. Ànche çèrtidùn govèrni, agençîe de stànpa èstere, e [[Organizaçiòn non-governatîva|ONG]] crìtican regolarménte e polìtiche cinéixi 'nscî dirìtti civîli, con difûze violaçioìn di [[dirìtti civîli]], cómme inprexonaménto sénsa procèsso, [[Abòrto forsòu|abòrti forsæ]], confescioìn forsæ, [[tortûa]], limitaçioìn di dirìtti fondamentâli, e [[Pénn-a de mòrte 'nta Repùbrica popolâre cinéize|ûzo ecescîvo da pénn-a de mòrte]]. O govèrno o soprìmme e protèste e manifestaçioìn ch'o conscìdera potençiâli minàcce a-a "stabilitæ sociâle", cómme prezénpio e [[Protèsta de ciàssa Tiananmen|protèste de ciàssa Tiananmen into 1989]]. [[File:On the 20th anniversary of 8964 (1).jpg|thumb|left|Véggia a [[Hong Kong]], pe-o [[20° aniversâio de protèste de ciàssa Tiananmen do 1989|20° aniversâio]] de protèste de [[Protèsta de ciàssa Tiananmen|protèste de ciàssa Tiananmen]]]] A l'inìçio, into 1992, o [[Falun Gong]] o l'êa insegnòu publicaménte; into 1999, quànde gh'êa ciù ò mêno 70 milioìn de praticànti, iniçiâva a [[persecuçiòn do Falun Gong]], con arèsti de màssa, detençioìn fêua da lézze, e se pàrla ascì de tortûe e amasaménti de detegnûi. O stâto cinéize o végne spésso acuzòu de represcioìn insce làrga scâ e violaçioìn di dirìtti umâni 'nto [[Tìbet]] e 'nto [[Xinjiang]], con violénte òperaçioìn de poliçîa e sopresción religiôza. A-o mêno 'n milión de ménbri da minorànsa [[Islàm in Cìnn-a|mosulmànn-a]] di [[oigûri]] o l'é stæto prexonê 'nte [[Cànpi de rieducaçiòn do Xinjiang|cànpi de prexonîa de màssa]], ciamæ "Céntri d'educaçión e alenaménto da vocaçión" e costroîi 'nte l'aministraçión do Segretâio Generâle [[Xi Jinping]], dónde se voéiva cangiâ o penscêo polìtico di prexonê, e seu identitæ, e-e seu credénse religiôze. Into Zenâ 2019, e Naçioìn Unîe àn domandòu de poéi intrâ diretaménte 'nti cànpi de prixonîa, dòppo ch'avéivan riçevûo "rapòrti credìbili" 'nsciô fæto che gh'êan 1,1 milioìn de prexonê tra oigûri, cazàchi, Hui e âtre minorànse étniche. O stâto o l'à ànche tentòu de controlâ o flùsso de informaçioìn inscê tenscioìn into Xinjiang, metténdo in prexón i ménbri de famìgge di giornalìsti foestê pe intimidîli. O govèrno cinéize o rispónde a-e crìtiche enfatizàndo a créscita – rispètto a-i ànni '70 – do [[stàndard de vìtta]], de [[Alfabetizaçión|perçentoâli de alfabetizaçión]], e de l'[[aspetatîva de vìtta]], óltre a-i megioaménti 'nta secuéssa 'nsciô lòu e 'nti sfòrsi pe contegnî i dezàstri naturâli, cómme e contînoe pìnn-e do [[Sciùmme Azùrro]]. In pö de polìtichi cinéize se són diciaræ favorévolil a-a democratizaçión, méntre [[Conceçioìn cinéixi da democraçîa|âtri són ciù conservatôi]]. Són stæti fæti gréndi sfòrsi de rifórma: prezénpio, into Novénbre 2013, o govèrno o l'à anonçiòu 'n ciàn pe alascâ a polìtica do fìggio ùnico e abolî o progràmma de [[rieducaçión atravèrso o travàggio]], ch'o l'avéiva riçevûo tànte crìtiche, scibén che i grùppi pe-i dirìtti umâni fàn notâ che i cangiaménti de quést'ùrtimo són sorviatùtto de faciâ. Inti ànni 2000 e 'nti prìmmi ànni 2010, o govèrno cinéize o l'é stæto sénpre ciù tolerànte vèrso e ONG ch'òfran soluçioìn pràtiche e eficénti a-i problêmi sociâli, ma st'ativitæ a rèsta streitaménte regolamentâ. A scitoaçión rigoàrdo i dirìtti umâni a l'é pezoâ dòppo o 2012, quànde Xi Jinping o l'é divegnûo [[Segretâio generâle do Partîo Comunìsta Cinéize]]. [[File:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|[[Protèste de Hong Kong 2019-2020|Protèste a Hong Kong into 2019-2020]]]] Segóndo 'na stìmma do [[Global Slavery Index]], into 2016 gh'êa ciù de 3,8 milioìn de persónn-e – o 0,25% da popolaçión – che vivéivan inte "condiçioìn de scciavitù modèrna", tramêzo i quæ gh'é de vìtime do tràfego d'êsei umâni, travàggio forsòu, maiézzi forsæ, travàggio minorîle, e travàggio forsòu inpòsto da-o stâto: tùtte ste cöse, fêua che l'ùrtima, són ilegâli. O scistêma statâle de travàggio forsòu o l'êa stæto formalmènte abolîo 'nto 2013, ma no l'é ciæo fìnn-a che pónto. O scistêma penâle cinéize o l'inclùdde fàbriche de travàggio forsòu, céntri de prexonîa, e cànpi de rieducaçión, tùtti insémme dîti ''[[Rifórma atravèrso o travàggio|Laogai]]''. I prexonê no són pagæ, e i familiâri àn da mandâghe palànche; chi se refûa de travagiâ végne picòu, de vòtte fìnn-a mòrte. Tànti di prexonê són discidénti polìtichi ò religiôxi. [[Harry Wu]], ch'o l'êa stæto prexonê, o l'à filmòu d'arescôzo a scitoaçión 'nto ''Laogai'', e o l'é stæto acuzòu de ladronìsso de segrétti de stâto, e condanòu a 15 ànni de prexón, ma dòppo 66 giórni o l'é stæto trasferîo 'nti Stâti Unîi. ==Fòrse militâri== [[File:Vostok-2018 military manoeuvres (2018-09-13) 51.jpg|thumb|Veìcoli corasæ con bandêe cinéixi, rùsce e móngole 'nte l'ezercitaçión militâre [[Vostok 2018]] 'nta Sibéria òrientâle]] Con 2,3 milioìn de trùppe atîve, l'[[Ezèrcito Naçionâle de Liberaçión]] (ENL) o l'é atoalménte a ciù grànde fòrsa militàre do móndo, comandòu da-a [[Comisción militâre centrâle (Cìnn-a)|Comisción militâre centrâle]] (CMC). A fòrsa militâre de risèrva da Cìnn-a a l'é a segónda ciù grànde do móndo, dòppo quélla da [[Corea do Nord|Coréa do Nòrd]]. L'ENL o conscìste de [[Fòrsa de tæra de l'Ezèrcito Naçionâle de Liberaçión|Fòrse de tæra]], a [[Marìnn-a de l'Ezèrcito Naçionâle de Liberaçión|Marìnn-a]], e [[Fòrsa aérea de l'Ezèrcito Naçionâle de Liberaçión|Fòrse aéree]] e-e [[Fòrsa misilìstica de l'Ezèrcito Naçionâle de Liberaçión|Fòrse misilìstiche]]. Segóndo o govèrno cinéize, a spéiza militâre do pàize 'nto 2017 a l'êa de 151,5 miliàrdi de dòlari, a segónda ciù âta do móndo, ànche se o rapòrto spéize militâri/PIL o l'é sótta a mêdia mondiâle. Però, segóndo çèrtidùn aotoritæ – tramêzo e quæ o [[Institûo Internaçionâle de Riçèrca 'nsciâ Pâxe de Stocólma|SIPRI]] e l'[[Ofìçio do Segretâio da Diféiza di Stâti Unîi]] – a Cìnn-a a no diciâra i sò vêi livélli de spéiza militâre, che saiéivan mólto ciù âti de quélli ofiçiæ. [[File:Aircraft Carrier Liaoning CV-16.jpg|left|thumb|[[Liaoning (pòrtaérei)|A pòrtaérei Liaoning]], a prìmma pòrtaérei da [[Fòrsa de superfìcce da Marìnn-a de l'Ezèrcito Naçionâle de Liberaçión]]]] Séndo riconosciûo cómme 'n stâto con [[Àrma nucleâre|àrmi nucleâri]], a Cìnn-a a l'é consciderâ 'na grànde poténsa militâre regionâle, e 'na potençiâle superpoténsa militâre. Segóndo 'n rapòrto do 2013 do [[Dipartiménto da Diféiza di Stâti Unîi d'América|Dipartiménto da Diféiza di Stâti Unîi]], in Cìnn-a ghe saiéivan tra i 50 e i 75 [[Mìsile balìstico intercontinentâle|ICBM]], ciù 'n pö de [[Mìsile balìstico a cùrto ràggio|SRBM]]: rispètto a-i âtri quàttro ménbri permanénti do [[Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe]], a Cìnn-a gh'à capaçitæ de [[proieçión de fòrsa]] limitæ. Pe pónn-e remédio, a Cìnn-a a l'à avòu a sò prìmma pòrtaérei 'nto 2012, e gh'à 'n'inportànte flòtta de [[sotomarìn]], tramêzo i quæ ghe són [[Sotomarìn nucleâre|sotomarìn nucleâri]] e [[sotomarìn lansamìsili balìstichi|lansamìsili balìstichi]]. A Cìnn-a a l'à ànche stabilîo 'na ræ de relaçioìn militâri co-i pàixi èsteri che s'atrêuvan lóngo i percórsi marìtimi ciù inportànti. [[File:J-20 at Airshow China 2016.jpg|thumb|In aéreo da conbatiménto [[Velìvolo stealth|stealth]] [[Chengdu J-20]] da [[Fòrsa aérea de l'Ezèrcito naçionâle de Liberaçión|Fòrsa aérea de l'ENL]]]] Inti ùrtimi decénni, a Cìnn-a a l'à fæto gréndi pàssi avànti 'nta modernizaçión de sò fòrse aéree, acatàndo aérei da conbatiménto rùsci cómme o [[Sukhoi Su-30]] e produxéndo i pròppi – cómme i [[Chengdu J-10]] e [[Chengdu J-20|J-20]], e i [[Shenyang J-11]], [[Shenyang J-15|J-15]], [[Shenyang J-16|J-16]] e [[Shenyang J-31|J-31]] –, e louàndo a-o svilùppo de 'n [[Velìvolo stealth|aéreo stealth]] e de numerôxi [[Ariomòbile a pilotàggio remöto|droìn da conbatiménto]]. L'avansaménto di armaménti de [[interdiçión aérea]] e [[Interdiçión marìtima|marìtima]] àn acresciûo a minàccia ségge da-a prospetîva do Giapón ségge da quélla di Stâti Unîi. A Cìnn-a a l'à modernizòu ànche e sò fòrse de tæra, rinpiasàndo i vêgi [[Cârarmòu da conbatiménto|cârarmæ]] de derivaçión [[Unión Soviética|soviética]] con mólte variànti do [[Type 99 (cârarmòu)|cârarmòu Type 99]], e svilupàndo i sò scistêmi de batàggia [[Comàndo e Contròllo|C3I]] e [[Comàndo e Contròllo|C4I]] pe megioâ e seu capaçitæ de [[Network-centric warfare|goæra digitâle]]. In ciù, o pàize o l'à svilupòu (ò òtegnûo) mólti avansæ scistêmi misilìstichi, tramêzo i quæ gh'én [[Tèst cinéize de mìsile anti-satèlite do 2007|mìsili anti-satèlite]], [[mìsili da croxêa]] e [[Mìsile balìstico intercontinentâle|ICBM]] nucleâri lansæ da sotomarìn. Segóndo i dæti de l'[[Institûo Internaçionâle de Riçèrca 'nsciâ Pâxe de Stocólma]], a Cìnn-a a l'é diventâ o tèrso ciù grànde esportatô d'àrmi do móndo tra o 2010 e o 2014 – co-in aoménto do 143% rispètto a-o perîodo 2005–2009 –, e a l'é diventâ o segóndo, sorpasàndo a Rùscia, into 2020. Fonçionâi cinéixi àn anonçiòu 'n aoménto de spéize militâri fìnn-a 173 miliàrdi de dòlari 'nto 2018. Inte l'Agósto 2018, a Cìnn-a a l'à testòu o sò prìmmo [[xêuo ipersònico]]: l'Académia Cinéize de l'Airodinàmica Spaçiâle a l'à afermòu ch'a prêuva a l'à avûo sucèsso, co-o consegoiménto de 'na velocitæ de [[Nùmero de Mach|Mach]] 6 da pàrte do velìvolo Starry Sky-2, ch'o peu trasportâ mìsili nucleâri. == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Stâti de l'Àzia}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Cinn-a| ]] [[Categorîa:Membri da APEC]] hzrp4zg5mjhwixu5pi9hz9cw5tluanb 0 18473 271468 238781 2026-07-02T07:58:42Z Luensu1959 1211 ò azonto 'n link 271468 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}}{{Divisione amministrativa |Nome = Commo |Panorama = Como_and_its_lake.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Mario Landriscina |Partito = indipendénte de céntro-drîta |Data elezione = 26-6-2017 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Blevio]], [[Brunate]], [[Capiago Intimiano]], [[Casnate con Bernate]], [[Cernobbio]], [[Chiasso]] (CH-TI), [[Grandate]], [[Lipomo]], [[Maslianico]], [[Montano Lucino]], [[San Fermo della Battaglia]], [[Senna Comasco]], [[Tavernerio]], [[Torno]], [[Vacallo]] (CH-TI) |Nome abitanti = (it) ''Comaschi'' |Patrono = Sànt'Abbondio |Festivo = 31 agósto |Mappa = Map_of_comune_of_Como_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Commo inta provìnsa de Commo. }} '''Còmmo''' a l'é 'na çitæ da [[Lombardïa|Lonbardîa]] e capolêugo de [[Provinsa de Commo|l'omònima provinsa]]. A gh'à 85.821 abitanti (a-i 31-05-2019). A l'é parte da [[Región metropolitànn-a do Ticìn]] (in tedesco: ''Metropolregion Tessin'', in italiàn: ''Città Ticino''). == Giögrafîa == A se trêuva in sciô [[Lâgo de Còmmo]] a 45Km de distansa da Milàn. == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == == Galerîa d'inmàgine == <gallery widths="150" heights="150" perrow="4"> Jean-Baptiste-Camille Corot - Como and Lake Como.jpg|[[Jean-Baptiste-Camille Corot]] ''Commo e o lâgo'', 1834 Como - Collegio Gallio 0951.JPG|Commo, o Pontificcio Colêgio Gallio, XVII secolo, relêui Como, campanile and part of duomo.jpg|O "Broletto" Portatorre.jpg|Pòrta Tôre </gallery> {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Colegaménti estèrni == * Enciclopedia Treccani [http://www.treccani.it/enciclopedia/como Commo] {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] [[Categorîa:Çittæ d'Italia]] [[Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e]] 7pgtwiur4tmo2tcbgnyahq47bjd65nj 0 25177 271469 214742 2026-07-02T07:59:42Z Luensu1959 1211 nomme locale 271469 wikitext text/x-wiki '''Albavilla''' (''Villa'' into parlâ do pòsto) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Albavilla |Panorama = Albavilla_night.JPG |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Giuliana Castelnuovo |Partito = lìsta cìvica ''Vivere Albavilla'' |Data elezione = 25-5-2014 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Albese con Cassano]], [[Alserio]], [[Erba (Italia)|Erba]], [[Faggeto Lario]], [[Monguzzo]], [[Orsenigo]] |Nome abitanti = (it) ''Albavillesi'' |Patrono = Sàn Vitô |Festivo = 8 màzzo |Mappa = Map_of_comune_of_Albavilla_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Albavilla inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] fqsmno6ltk09rfd8xu13122w3hojts0 0 25178 271470 214744 2026-07-02T08:01:31Z Luensu1959 1211 nomme locale 271470 wikitext text/x-wiki '''Albese con Cassano''' (''Albes con Cassan'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Albese con Cassano |Panorama = Chiesa di San Pietro (Albese con Cassano).JPG |Didascalia = Albese con Cassano, Gêxa de san Pê |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Carlo Ballabio |Partito = lìsta cìvica ''Buonsenso per Albese con Cassano'' |Data elezione = 26-5-2019 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Albavilla]], [[Faggeto Lario]], [[Montorfano]], [[Orsenigo]], [[Tavernerio]] |Nome abitanti = (it) ''Albesini'' |Patrono = Sànta Margàita |Festivo = 8 lùggio |Mappa = Map_of_comune_of_Albese_con_Cassano_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Albese con Cassano inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] 9jn51m9fxaqf7970xsksbzvv0o0f8n6 271471 271470 2026-07-02T08:48:18Z Luensu1959 1211 azonta 271471 wikitext text/x-wiki '''Albese con Cassano''' (''Albes con Cassan'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. Questo comûne o l'é nasciûo into 1928 da l'unión de doì muniçippi: Albese e Cassano. {{Divisione amministrativa |Nome = Albese con Cassano |Panorama = Chiesa di San Pietro (Albese con Cassano).JPG |Didascalia = Albese con Cassano, Gêxa de san Pê |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Carlo Ballabio |Partito = lìsta cìvica ''Buonsenso per Albese con Cassano'' |Data elezione = 26-5-2019 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Albavilla]], [[Faggeto Lario]], [[Montorfano]], [[Orsenigo]], [[Tavernerio]] |Nome abitanti = (it) ''Albesini'' |Patrono = Sànta Margàita |Festivo = 8 lùggio |Mappa = Map_of_comune_of_Albese_con_Cassano_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Albese con Cassano inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] 5a3j7d7qpak1a46zu0zt5ymdmfsgcr9 0 25385 271467 269965 2026-07-01T21:36:40Z A09 15622 Anulòu a modìfica [[Special:Diff/269942|269942]] de [[Special:Contributions/~2026-31144-91|~2026-31144-91]] ([[User talk:~2026-31144-91|discusción]]) rv LTA 271467 wikitext text/x-wiki '''Mandello del Lario''' (''Mandell'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Lecco]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Mandello del Lario |Panorama = Mandello.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Lecco |Amministratore locale = Riccardo Fasoli |Partito = lìsta cìvica de céntro-drîta ''Il paese di tutti'' |Data elezione = 1-6-2015 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Abbadia Lariana]], [[Ballabio]], [[Esino Lario]], [[Lecco]], [[Lierna]], [[Oliveto Lario]], [[Pasturo]], [[Valbrona]] (CO), [[Valmadrera]] |Nome abitanti = (it) ''Mandellesi'' |Patrono = Sàn Loénso |Festivo = 10 agósto |Mappa = Map_of_comune_of_Mandello_del_Lario_(province_of_Lecco,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Mandello del Lario inta provìnsa de Lecco. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == [[Immaggine:Asilo di Via Monastero, Mandello del Lario, entrata a lago.jpg|thumb|280px|Asilo inta via Monastero a Mandell|centro]] === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Lecco}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Lecco]] tcnpn3n68pr4u01ofe41vv7qr9boa5t 0 31540 271465 261863 2026-07-01T19:45:32Z Michæ.152 13747 Coreçioìn de grafîa 271465 wikitext text/x-wiki {{Âtri ûxi|tìtolo=[[Sàn Pòulo (dizanbigoaçión)]]}} {{Grafîa ofiçiâ}} '''Pòulo de Tarso''', nasciûo co-o nómme de '''Saulo''' e conosciûo cómme '''Sàn Pòulo''' pe-o cùlto a lê atriboîo ([[Tarso]], [[4]] - [[Romma|Rómma]], [[64]] ò [[67|67 d.C.]]), o l'é stæto un di prìmmi [[sànti]] e [[màrtiri]], conscideròu pægio a-i [[Apòstoli]]. O l'é stæto l'«apòstolo di Gentîli» (ἐθνῶν ἀπόστολος), perché o prinçipâ miscionâio de l'Evangêo do [[Gêxù|Gexù]] tra-i grêghi e-i români paghén (segóndo i [[Atti di Apòstoli|Àtti di Apòstoli]] no o prìmmo). {{Biografia |inmàgine = Rublev Saint Paul.jpg |px = 160px |descriçión = <small>''Sàn Pòulo''</small> |nàscita = Tarso, 4 d.C. |mòrte = Rómma, 64 ò 67 d.C. |paize = |profesción = [[sànto]] |move = }} {{Çitaçión|No gh'é ciù giudêo ni grêgo; no gh'é ciù scciâvo ni lìbero; no gh'é ciù òmmo ni dònna, zaché tùtti viâtri seî un into Crìsto Gexù.|Pòulo de Tarso: Létia a-i Galati 3, 28}} Segóndo i [[Bibbia|tèsti bìblichi]], o Pòulo o l'êa 'n [[Ebraiximo|ebrêo]] [[elenizòu]], ch'o gödîva da [[çitadinànsa româna]] scìn da-a nasción. O no l'à mâi conosciûo o [[Gêxù|Gexù]] de persónn-a e, cómme tànti conaçionâli, o s'opponéiva a-a [[Gêxa crestiànn-a]] ch'a l'êa apénn-a stæta fondâ, a-o pónto ch'o n'êa stæto 'n incagnîo persecutô. Ancón segóndo a naraçión bìblica, o Pòulo o s'é convertîo a-o [[crestianêximo]] quànde, aprêuvo a anâ da [[Gerusalemme|Geruzalèmme]] a [[Damasco|Damàsco]] pe inandiâ a represción di crestién da çitæ, o l'é stæto a-a chéita atornòu da 'na lûxe fortìscima e-o l'à sentîo a vôxe do Gexù ch'a ghe dîva: «Saulo, Saulo, percöse ti me perségoiti?». Vegnûo òrbo pe quélla lûxe divìnn-a, o l'é stæto condûto pe màn a [[Damasco|Damàsco]], dónde o no l'à mangiòu ni bevûo pe tréi giórni, e-o l'é stæto a-a fìn goarîo da-o càppo da comunitæ crestiann-a de quella çitæ, [[Anania|Ananîa]]. L'epizòdio, conosciûo cómme "conversción do Pòulo", o l'à dæto prinçìpio a l'êuvia da seu evangelizaçión. Cómme i âtri prìmmi miscionâi crestién, a-o coménso o l'à rivòlto a seu predicaçión a-i ebrêi, ma pöi o s'é dedicòu sôviatùtto a-i "Gentîli". I teritöi ch'o l'à tocòu into viægio da seu predicaçión són stæti a-o prinçìpio l'Aràbia (a [[Giordannia|Giordania]] d'ancheu), pöi sôviatùtto l'Achàia (a [[Grêcia]] d'ancheu) e l'Àzia Minô (a [[Turchia|Turchîa]] d'ancheu). O sucèsso de sta predicaçión o l'à sponciòu a scontrâse con di crestién de òrìgine ebràica, che voéivan impónn-e a-i paghén convertî l'òservànsa de l'intrêga lézze religiôza ebràica, màscime da [[circoncixón|çirconçixón]]. Pòulo o s'é òpòsto con fòrsa a sta pretensción e, co-o seu caràtere enèrgico e apascionòu, o l'à goâgnòu a bæga. O l'é stæto mìsso in prexón da-i [[Popolo roman|români]] a [[Gerusalemme|Geruzalèmme]] con l'acûza de desturbâ l'órdine pùblico. Dòppo avéi fæto apéllo a-o giudìçio de l'[[inpeatô]] - cómme o l'êa de seu drîto, in quànte çitadìn româno - Pòulo o l'é stæto portòu a [[Romma|Rómma]], dónde o l'é stæto costréito pe quàrche ànno a-i arèsti domiciliâri, ma o l'é ariêscîo intànto a continoâ a seu predicaçión. O l'é mòrto vìtima da persecuçión de [[Nerón]] do [[64]] ò fòscia do [[67|67 d.C]].: segóndo a tradiçión o l'é stæto decapitòu e no croxefìsso (cómme pe cóntra o l'é capitòu a [[Sàn Pê]]) perché çitàdin româno. L'infloénsa stòrica do Pòulo inte l'elaboraçión da teologîa crestiànn-a a l'é stæta enórme: i [[Evangêio|Evangêi]] se òcupan ciù che âtro de contâ e pòule e-e êuvie do [[Gêxù|Gexù]], in càngio e létie do Pòulo definìscian i fondaménti dotrinâli do valô sarvìfico da seu incarnaçión, pasción, mòrte e resureçión - repigiòu da-i ciù avoxæ pensatoî crestién di doî milénni aprêuvo. In particolâ, o Pòulo, inte seu mæxime létie, o mensónn-a ànche o fæto che di "super-apòstoli" (ὑπερλίαν ἀποστόλων) se rivolzéssan a-e mæxime nêuve comunitæ dónde lê o predicâva, ma co-îna dortìnn-a despægia, un "Gexù despægio" e ‘n "Evangêo despægio" da quélli che lê o mostrâva (2Corìnçi 11,4-23). == Fònte stòriche == {{Seçión vêua}} == Nómmi e tìtoli == {{Seçión vêua}} == Caraterìstiche personæ == {{Seçión vêua}} == Poscìbile cronologîa == {{Seçión vêua}} == Bibliografîa == {{Seçión vêua}} == Apòcrifi e lezénde sucesîve == {{Seçión vêua}} == Òpie do Pòulo == {{Seçión vêua}} == Penscêo == {{Seçión vêua}} == Vixioìn alternatîve do Pòulo == {{Seçión vêua}} == O Pòulo into crestianêximo == {{Seçión vêua}} == O Pòulo inte l'àrte == {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Conligaménti estèrni == {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Santi]] 365kidjqosi7dbb6etk1jbwy655vf3x 0 32947 271463 271339 2026-07-01T15:04:46Z Michæ.152 13747 Grafîa da tabélla (maióscole) 271463 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} 'Na '''moutîa''' a l'é 'na condiçión anormâle ch'a corpìsce 'na strutûa ò 'na fonçión de tùtto ò de 'na pàrte de 'n [[òrganîximo]] e ch'a l'é de sòlito ligâ a ségni e scìntomi speçìfichi<ref>NCI Dictionary of Cancer Terms: [https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/disease Definition of disease]</ref>. E moutîe pêuan êse caxonæ da fatoî de fêua, cómme i patògeni, l'espoxiçión anbientâle e-i tràomi, ò de drénto, cómme a genética, l'invegî e-e magàgne do scistêma inmunitâio. [[File:Peste bubonique - enluminure.jpg|thumb|A ciâga di ciavélli de l'Antîgo Testaménto (Bìbia de Toggenburg, XIV sécolo)|centro]] A moutîa a constitoìsce 'n stâto dónde a capaçitæ de l'òrganîximo a càngia e a reprezénta 'na deviaçión da-a seu nòrma biomédica ò da-a condiçión comùn. Defæti, de sòlito gh'é 'n sotî equilìbrio fixològico tra-i proçèsci [[Chimica|chìmichi]], [[Fixica|fìxichi]] e fonçionâli do còrpo e dónca a moutîa a peu êse consciderâ cómme a consegoénsa do faliménto di mecanîximi de contròllo òmeostàtichi<ref>Kotas and Medzhitov, 2015</ref>. A tùtti i mòddi, o conçètto o l'é difìçile da definî con preçixón e o l'é infloensòu da fatoî [[Soçiêtæ|soçiâli]], [[Coltûa|colturâli]] e [[Economìa|econòmichi]] che són cangiæ into ténpo. A scénsa ch'a s'òcupa de prevegnî, diagnosticâ e cuâ e moutîe a l'é a [[Mëxinn-a|mêxìnn-a]]. == Exénpi == {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:90%;" |+ '''Moutîe pe aparâto''' |- ! Aparâto corpîo !! Moutîa !! Descriçión |- | rowspan="7" | '''Scistêma nervôzo'''<br> | Açidénte ò pénn-a | Scìndrome caxonâ da 'n evénto di vâxi do çervéllo, che se pêuan tapâ ò ronpî, e caraterizâ da 'n inprovîza magàgna neorològica focâle ch'a dûa ciù de 24 ôe |- | Mangrània | Destùrbo caraterizòu da mâ de tèsta inprovîzo pe-o ciù unilaterâle, de sòlito dòppo cangiaménti da fonçión da vìsta, véumito e angóscia |- | Mâ cadûto | Scìndrome dovûa a caxoìn no do tùtto ciæe, caraterizâ da-o sciortî e da-o finî lèsto de vàrie manifestaçioìn piscofìxiche, cómme pèrdia de coscénsa, stâto de confuxón, moviménti outomàtichi, convurscioìn di móscoli |- | Depresción ò pecóndria | Moutîa psichiàtrica caraterizâ da-o cangiaménto do tón do sentiménto in sénso malincònico |- |[[Raggia|Ràggia]] |Moutîa caxonâ da ''Rhabdovirus'' trasmìssa co-a dentâ de béstie infètte, ch'a pòrta a 'n'encefalopatîa acûta squæxi de lóngo mortâ, caraterizâ da agrescivitæ e idrofobîa (poîa de l'ægoa) |- |[[Botulismo|Botulîximo]] |Moutîa caxonâ da-e toscìnn-e do ''Clostridium botulinum'', ch'a pòrta a paràlixi mòlla di móscoli scìn a-a mòrte |- | Mâ do çèrvo ò tétano | Moutîa caxonâ da-a contaminaçión de ferîe da-o bacìllo ''Clostridium tetani'', ch'o prodûe 'na toscìnn-a ch'a se spàntega pe-o scistêma nervôzo e a pòrta a-a contraçión de tùtti i móscoli do còrpo scìn a-a mòrte |- | rowspan="2" | '''Aparâto vixîvo''' | Òrzeu |Insciamaçión con màrsa de parpélle, de sòlito caxonâ da l'infeçión de streptocòcchi e stafilocòcchi, ch'a se prezénta cómme 'n gróppo picìn e dûo insémme a insciàggia |- | Cateràtta | Moutîa da goàsto do cristalìn de l'éuggio, tìpica da vegiàia ò ligâ a moutîe scistémiche (diabête), ch'a peu portâ co-o ténpo a vegnî òrbi |- | rowspan="9" | '''Tèsta e còllo'''<br> | Zebìbbo ò bocaiêua (''herpes labialis'') | Moutîa da infeçión de ''Herpes simplex virus'' (HSV-1) ch'a se pìggia pe mêzo da saîva, caraterizâ da vescîghe che sciòrtan in scî bòrdi de lèrfe |- | Càmoa di dénti ò càrie | Proçèsso crònico de distruçión di tesciûo dûi do dénte, sostegnûo pe-o ciù da l'açión di batérri, sorviatùtto ''Streptococcus mutans'' |- | Pistéma | Arecugéita de màrsa caxonâ da batérri, ch'a se fórma inti tesciûi in gîo a-i dénti, a-a zenzîa ò a l'òsso |- | Mâ bageu ò àfta | Lexoìn da mocôza da bócca, che se prezéntan cómme ùlçere dolorôze |- |Fanghétto |Infeçión da-i fónzi do génere ''Candida'', pe-o ciù ''Candida albicans'', che sorviatùtto inti figeu a corpìsce e mocôze da bócca, dónde se fórma de tìpiche plàcche giànche |- |Strangogioìn |Insciamaçión caxonâ da l'infeçión da batérri ò da vîro de tonscìlle do çê da bócca, caraterizâ da mâ de gôa, frêve e ingrosciamémto di [[Gróppo linfàtico|gróppi linfàtichi]] do còllo ("gæli") |- |Götàsse ò oêgioìn |Moutîa infetîva sorviatùtto di figeu caxonâ da-o ''Paramyxovirus parotidis'', caraterizâ da ingrosciamémto da paròtide e de vòtte de âtre gandùgge da saîva ascì |- |Gìffre (mononucleôxi) |Moutîa caxonâ da-o vîro de Epstein-Barr e caraterizâ da frêve, ségni particolæ do sàngoe, ingrosciaménto di gróppi linfàtichi e da mìnsa |- |Göme ò scròfola |Moutîa caxonâ da ''Mycobacterium'' e caraterizâ da ingrosciamémto di gróppi linfàtichi do còllo che se désfan, fan de ciâghe, màndan fêua do materiâle cazeôzo, pe risòlvise con de çicatrixe |- | rowspan="10" | '''Aparâto de covertûa (pèlle e anésci)'''<br> | Zèrbia | Moutîa comùn da pèlle caraterizâ da rosô, vescîghe e smangiaxón, dovûa a iritaçión ò alergîa |- | Rosàzze | Moutîa tìpica di figeu caxonâ da ''Rubivirus'' e a trasmisción aérea, caraterizâ da sfêugo e ingrosciamémto di gróppi linfàtichi |- |Morbìllo |Moutîa caxonâ da ''Morbillivirus'' e a trasmisción aérea tìpica di figeu, caraterizâ da frêve, tóssa, sfêugo |- |Voiêue |Moutîa gréive caxonâ da-o ''Variola virus'' e caraterizâ da sfêugo con ciavélli che evòlvan in cròste e pöi in çicatrîxe |- |Voiêue xoattìnn-e èrpete (féugo de Sant'Antönio) |Moutîe caxonæ da-o mæximo patògeno, ö sæ o ''Varicella-Zoster virus'' (VZV); a prìmma a l'é tìpica di figeu e a se prezénta con frêve, sfêugo e smangiaxón, a segónda a reprezénta a riativaçión sorviatùtto inti vêgi, con sfêugo e ràppi de vescîghe "a bìscia" che van aprêuvo a-o córso de 'n nèrvo |- |Porìn |Lexón da pèlle a caràtere iperplàstico ligâ a l'infeçión de 'n vîro (sorviatùtto HPV-2), frequénte in sciô dórso de moén e in scê dîe |- |Risìpola ò ventoservìn ò biscêa |Insciamaçión da pèlle e de mocôze caxonâ da ''Streptococcus pyogenes'' e caraterizâ da rosô ch'o ténde a spantegâse intànto ch'o se risòlve into pónto dónde a l'é comensâ |- |Lêpra ò mâ de san Làzou |Moutîa gréive caxonâ da ''Mycobacterium leprae'' caraterizâ da pèrdia da senscibilitæ, gróppi e lexoìn in sciâ pèlle |- | Tìgna | Moutîa da pèlle e di seu anésci caxonâ da fónzi cómme ''Trichophyton'' e ''Microsporum'', che pêuan corpî scîti despægi (tésta, córpo, pê) |- | Rógna |Infestaçión da l'àcaro ''Sarcoptes scabiei'', ch'o scâva di conìggi into spesô da pèlle pe pösâghe e êuve, a se prezénta tipicaménte con smangiaxón |- | rowspan="4" | '''Aparâto locomotô'''<br> | [[Artrôxi]] | Moutîa dovûa a-a degeneraçión de zónte tìpica da vegiàia, caraterizâ da consùmmo de cartilàgine, zontûe rédene e dô |- | Mâ de zónte ò artrîte | Moutîa caxonâ da l'insciamaçión di tesciûi de zontûe pe infeçión, tràomi o reaçión outoinmûne |- |Òsteoporôxi |Moutîa do schéletro ch'a pòrta e òsse a vegnî mêno scciasse insémme a-o goàsto da seu strutûa, sciché se fàssan ciù stocæze e téndan a fratuâse |- |Fratûa |Rotûa da strutûa de 'n òsso caxonâ da 'n tràoma |- | rowspan="6" |'''Aparâto respiatöio'''<br> | Infroénsa | Moutîa contagiôza de vîe de l'âia caxonâ da l'infeçión di vîro da famìggia de ''Orthomyxoviridae'', caraterizâ da frêve, tóssa e mâ de tèsta |- | Âxima ò patànscia | Moutîa caraterizâ da insciamaçión crònica de vîe de l'âia, ch'a provoca restrenziménto di brónchi e dificoltæ a respiâ |- |Premonîa |Insciammaçión di pormoìn pe-o ciù a caxón de l'infeçión de microrganîximi patògeni, sorviatùtto batérri (prezénpio ''Streptococcus pneumoniae''), con inpiménto de lìquido ò màrsa e dificoltæ a respiâ |- | Mâ do gróppo |Moutîa caxonâ da l'infeçión da-o bacìllo ''Corynebacterium diphtheriae'', ch'o l'ìntra inte prìmme vîe de l'âia ò o s'atàcca de drîto a-e mocôze, a l'é caraterizâ da tonscìlle rósse, ìnsce e covèrte da pseodomenbrànn-e, frêve, stâto téuscego |- | Tóssa âzenìnn-a | Moutîa di figeu caxonâ da ''Bordetella pertussis'' e caraterizâ da atàcchi de tóssa interótti da àtti respiratöi da-o són tìpico |- |Tîxi | Moutîa caxonâ da ''Mycobacterium tuberculosis'' e caraterizâ da-a produçión inti òrgani, sorviatùtto inti pormoìn, de lexioìn tìpiche dîte tubèrcoli, con nécroxi e arecugéita de materiâle cazeôzo |- | rowspan="3" | '''Aparâto çircolatöio'''<br> | Córpo ò crìcca | Nécroxi (mòrte) de 'na pàrte do móscolo do [[cheu]] caxonâ da-a mancansa inprovîza de sàngoe, de sòlito dòppo che 'na coronâia a s'é tapâ, con fòrte mâ do pêto, dô ch'o se spàntega sovénte a-e bràsse, tìpico "sénso de mòrte iminénte" |- |Angìnn-a |Dô into pêto de tîpo costritîvo, caxonòu da l'ischemîa do cheu, ö sæ 'na condiçión de discrepànsa tra-a provixón de sàngoe e-a domànda do móscolo do cheu pe fonçionâ |- |Ipertensción arteriôza |Condiçión crònica caraterizâ da 'na presción do sàngoe de lóngo èrta inte artêie, ö sæ sórvia a 140/90 mmHg |- | rowspan="7" | '''Aparâto digerénte e metabolîximo'''<br> | Agrûa (reflùsso do canoêzo) |Destùrbo caraterizòu da-a rimontâ do contegnûo àçido do stéumago into canoêzo, con tìpico sénso de cheubrûxo |- |Gastrîte |Moutîa da insciamaçión do stéumago, caxonâ sorviatùtto da ''H. pylori'', fàrmachi e àlcol, ch'a peu êse [[Gastrite acüta|acûta]] ò crònica |- | Epatîte |Moutîa da insciamaçión do figæto, caxonâ sorviatùtto da vîro, fàrmachi e àlcol, ch'a peu êse acûta ò crònica |- |Colêra |Moutîa infetîva caxonâ da ''Vibrio cholerae'' ch'a corpìsce l'intestìn, caraterizâ da descàreghe violénte de frùscio da-o tìpico aspêto a "ægoa de rîzo" |- |[[Diabete Mellìo|Diabête]] |Moutîa crònica caraterizâ da èrti livélli de sùcai do sàngoe, caxonâ da 'n problêma de quantitæ ò de fonçión de l'insulìnn-a |- |Podrâga |Moutîa do metabolîximo de l'àçido ùrico, ch'o s'amùggia inti tesciûi e-o pròvoca mâ de zontûe, sorviatùtto di pê |- |Mâ do scimión (''[[Kwashiorkor]]'') |Condiçión de gréive mânutriçión e mancànsa de [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] inti figeu, caraterizâ da insciàggia da pànsa e aspêto tìpico do vîzo |- | rowspan="4" | '''Aparâto urogenitâle'''<br> | [[Mä d'a pria (Calcolosi vescicale)|Mâ da prîa]] |Moutîa caxonâ da-a prezénsa de depòxiti de crestàlli inte vîe de l'oénn-a (dîta arenélla ascì inte fórme ciù lêgie) |- |Cistîte |Insciamaçión acûta ò crònica da vescîga de l'oénn-a, provocâ inta ciù pàrte di câxi da microrganîximi, ciù de ræo da parascîti, sostànse chìmiche iritànte ò stìmoli fìxichi |- | Scolaçión |Moutîa caxonâ ''Neisseria gonorrheae'' trasméssa pe-o ciù co-o sèsso, caraterizâ da descàrego de màrsa da l'urêtra |- | Mâ françéize |Moutîa da infeçión do ''Treponema pallidum'', trasméssa sorviatùtto co-o rapòrto sesoâle, che inte fórme avansæ a peu arivâ a corpî tutti i òrgani con lexoìn distrutîve (gómma) |- | rowspan="2" | '''Moutîe neoplàstiche'''<br> | Tumô malìgno ([[càncou]]) |Moutîa dónde dötræ de çélole do còrpo créscian inte ‘na mainêa incontrolâ e se spàntegan a âtre pàrte do còrpo |- | Tumô benìgno | Nêuva formaçión de çélole ch'a crésce cianìn, a rèsta localizâ, a no l'invàdde i tesciûi vixìn e a no prodûe de metàstaxi |} == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] 5gtmweuhd2hlfe01p2i1gbe8j9qe4im 271464 271463 2026-07-01T19:19:44Z Michæ.152 13747 Ò azónto a seçión "Stöia" 271464 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} 'Na '''moutîa''' a l'é 'na condiçión anormâle ch'a corpìsce 'na strutûa ò 'na fonçión de tùtto ò de 'na pàrte de 'n [[òrganîximo]] e ch'a l'é de sòlito ligâ a ségni e scìntomi speçìfichi<ref>NCI Dictionary of Cancer Terms: [https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/disease Definition of disease]</ref>. E moutîe pêuan êse caxonæ da fatoî de fêua, cómme i patògeni, l'espoxiçión anbientâle e-i tràomi, ò de drénto, cómme a genética, l'invegî e-e magàgne do scistêma inmunitâio. [[File:Peste bubonique - enluminure.jpg|thumb|A ciâga di ciavélli de l'Antîgo Testaménto (Bìbia de Toggenburg, XIV sécolo)|centro]] A moutîa a constitoìsce 'n stâto dónde a capaçitæ de l'òrganîximo a càngia e a reprezénta 'na deviaçión da-a seu nòrma biomédica ò da-a condiçión comùn. Defæti, de sòlito gh'é 'n sotî equilìbrio fixològico tra-i proçèsci [[Chimica|chìmichi]], [[Fixica|fìxichi]] e fonçionâli do còrpo e dónca a moutîa a peu êse consciderâ cómme a consegoénsa do faliménto di mecanîximi de contròllo òmeostàtichi<ref>Kotas and Medzhitov, 2015</ref>. A tùtti i mòddi, o conçètto o l'é difìçile da definî con preçixón e o l'é infloensòu da fatoî [[Soçiêtæ|soçiâli]], [[Coltûa|colturâli]] e [[Economìa|econòmichi]] che són cangiæ into ténpo. A scénsa ch'a s'òcupa de prevegnî, diagnosticâ e cuâ e moutîe a l'é a [[Mëxinn-a|mêxìnn-a]]. == Stöia == A paròlla ''moutîa'' (ant. ''marotia'') a ne vêgne da l'agetîvo ''maròtto''/''mòuto'', da-o latìn ''male habitum'', in sciô càrco do grêgo ''κακῶς ἔχων'' "ch'o sta mâ". Inte l'antighitæ a moutîa a l'êa de spésso consciderâ cómme 'n'entitæ de fêua ch'a l'intrâva into còrpo, caxonâ da 'n castîgo divìn, da-a poscesción de 'n demònio ò da 'na malediçión. A cûa a l'êa bazâ dónca in sce rîti d'ezorcìsmo, òraçioìn, ofèrte e l'ûzo d'èrbe màgiche. Tra-o [[V secolo a.C.|V]] e-o [[IV secolo a.C.|IV secolo prìmma de Crìsto]], con [[Ippocrate de Coo|Ipòcrate de Kos]], conscideròu o poæ da mêxìnn-a òcidentâle, o conçètto de moutîa o finìsce d'êse 'n fenòmeno sorvianaturâle e o vêgne 'n fæto naturâle. Ipòcrate o desvilùppa a teorîa di umoî, ch'a saiâ pöi perfeçionâ da-o mêgo româno [[Galén]] into [[II secolo|II sécolo dòppo de Crìsto]] e ch'a regniâ a mêxìnn-a òcidentâle pe sécoli. Segóndo sta teorîa, o còrpo umàn o contegniéiva quàttro umoî fondamentâli (sàngoe, flémma, chéulera, melanconîa) e-a moutîa a saiéiva caxonâ da-a pèrdia do seu equilìbrio: scibén chò-u scistêma ipocràtico o no l'é ciù riconosciûo da-a mêxìnn-a d'ancheu, o l'à reprezentòu o prìmmo tentatîvo de dâ 'na spiegaçión raçionâle a-e moutîe. [[File:Paul Fürst, Der Doctor Schnabel von Rom (Holländer version).png|thumb|Inçixón do Dotô Schnabel: o bécco da seu màscara o l'êa inpîo de èrbe profumæ pe schivâ e spùsse che, segóndo a teorîa do ténpo, caxonâvan a pèsta (Paul Fürst, ciù ò mêno 1656)]] Do [[1546]] o mêgo veronéize [[Girolamo Fracastoro]] o pùbrica o ''De contagione et contagiosis morbis'' e o l'acapìsce che e moutîe ne vêgnan da de ''seminaria contagionis'' ("seménse de contagión"), che pêuan trasméttise da 'na persónn-a a l'âtra. A tùtti i mòddi, scìn a-a fìn do XIX sécolo o spantegâse de moutîe o saiâ spiegòu co-a teorîa di miàsmi, ch'a l'identificâva o mêzo do contàggio inti fùmmi téusceghi provocæ da-o marçî da matêia òrgànica. Inte l'[[XIX secolo|Euttoçénto]], o [[Rudolf Virchow]] o descrêuve che e moutîe són di cangiaménti do fonçionaménto normâle de [[Çélola|çélole]] e gràçie a-o [[Louis Pasteur]] e a-o [[Robert Koch]] se dimóstra sperimentalménte che e moutîe infetîve són caxonæ da microrganîximi speçìfichi. I critêi de Koch stabilìscian pe-a prìmma vòtta inta stöia 'na relaçión de caxón ciæa e [[Sciensa|scentìfica]], ch'a lîga i microrganîximi a moutîe speçìfiche. Into córso do [[XX secolo|XX sécolo]] o conçètto o s'é evolûo pe spiegâ ascì âtre moutîe cómme tumoî, moutîe do cheu, destùrbi outoinmûni. Ancheu a moutîa a no l'é ciù consciderâ sôlo 'na magàgna de 'n mecanîximo biològico, ma 'n proçèsso dinàmico dónde a génetica da persónn-a a l'interagìsce de lóngo con l'anbiénte in gîo e co-a seu dimensción psicològica. == Exénpi == {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:90%;" |+ '''Moutîe pe aparâto''' |- ! Aparâto corpîo !! Moutîa !! Descriçión |- | rowspan="7" | '''Scistêma nervôzo'''<br> | Açidénte ò pénn-a | Scìndrome caxonâ da 'n evénto di vâxi do çervéllo, che se pêuan tapâ ò ronpî, e caraterizâ da 'n inprovîza magàgna neorològica focâle ch'a dûa ciù de 24 ôe |- | Mangrània | Destùrbo caraterizòu da mâ de tèsta inprovîzo pe-o ciù unilaterâle, de sòlito dòppo cangiaménti da fonçión da vìsta, véumito e angóscia |- | Mâ cadûto | Scìndrome dovûa a caxoìn no do tùtto ciæe, caraterizâ da-o sciortî e da-o finî lèsto de vàrie manifestaçioìn piscofìxiche, cómme pèrdia de coscénsa, stâto de confuxón, moviménti outomàtichi, convurscioìn di móscoli |- | Depresción ò pecóndria | Moutîa psichiàtrica caraterizâ da-o cangiaménto do tón do sentiménto in sénso malincònico |- |[[Raggia|Ràggia]] |Moutîa caxonâ da ''Rhabdovirus'' trasmìssa co-a dentâ de béstie infètte, ch'a pòrta a 'n'encefalopatîa acûta squæxi de lóngo mortâ, caraterizâ da agrescivitæ e idrofobîa (poîa de l'ægoa) |- |[[Botulismo|Botulîximo]] |Moutîa caxonâ da-e toscìnn-e do ''Clostridium botulinum'', ch'a pòrta a paràlixi mòlla di móscoli scìn a-a mòrte |- | Mâ do çèrvo ò tétano | Moutîa caxonâ da-a contaminaçión de ferîe da-o bacìllo ''Clostridium tetani'', ch'o prodûe 'na toscìnn-a ch'a se spàntega pe-o scistêma nervôzo e a pòrta a-a contraçión de tùtti i móscoli do còrpo scìn a-a mòrte |- | rowspan="2" | '''Aparâto vixîvo''' | Òrzeu |Insciamaçión con màrsa de parpélle, de sòlito caxonâ da l'infeçión de streptocòcchi e stafilocòcchi, ch'a se prezénta cómme 'n gróppo picìn e dûo insémme a insciàggia |- | Cateràtta | Moutîa da goàsto do cristalìn de l'éuggio, tìpica da vegiàia ò ligâ a moutîe scistémiche (diabête), ch'a peu portâ co-o ténpo a vegnî òrbi |- | rowspan="9" | '''Tèsta e còllo'''<br> | Zebìbbo ò bocaiêua (''herpes labialis'') | Moutîa da infeçión de ''Herpes simplex virus'' (HSV-1) ch'a se pìggia pe mêzo da saîva, caraterizâ da vescîghe che sciòrtan in scî bòrdi de lèrfe |- | Càmoa di dénti ò càrie | Proçèsso crònico de distruçión di tesciûo dûi do dénte, sostegnûo pe-o ciù da l'açión di batérri, sorviatùtto ''Streptococcus mutans'' |- | Pistéma | Arecugéita de màrsa caxonâ da batérri, ch'a se fórma inti tesciûi in gîo a-i dénti, a-a zenzîa ò a l'òsso |- | Mâ bageu ò àfta | Lexoìn da mocôza da bócca, che se prezéntan cómme ùlçere dolorôze |- |Fanghétto |Infeçión da-i fónzi do génere ''Candida'', pe-o ciù ''Candida albicans'', che sorviatùtto inti figeu a corpìsce e mocôze da bócca, dónde se fórma de tìpiche plàcche giànche |- |Strangogioìn |Insciamaçión caxonâ da l'infeçión da [[Bacteria|batérri]] ò da [[Virus|vîro]] de tonscìlle do çê da bócca, caraterizâ da mâ de gôa, frêve e ingrosciamémto di [[Gróppo linfàtico|gróppi linfàtichi]] do còllo ("gæli") |- |Götàsse ò oêgioìn |Moutîa infetîva sorviatùtto di figeu caxonâ da-o ''Paramyxovirus parotidis'', caraterizâ da ingrosciamémto da paròtide e de vòtte de âtre gandùgge da saîva ascì |- |Gìffre (mononucleôxi) |Moutîa caxonâ da-o vîro de Epstein-Barr e caraterizâ da frêve, ségni particolæ do sàngoe, ingrosciaménto di gróppi linfàtichi e da mìnsa |- |Göme ò scròfola |Moutîa caxonâ da ''Mycobacterium'' e caraterizâ da ingrosciamémto di gróppi linfàtichi do còllo che se désfan, fan de ciâghe, màndan fêua do materiâle cazeôzo, pe risòlvise con de çicatrixe |- | rowspan="10" | '''Aparâto de covertûa (pèlle e anésci)'''<br> | Zèrbia | Moutîa comùn da pèlle caraterizâ da rosô, vescîghe e smangiaxón, dovûa a iritaçión ò alergîa |- | Rosàzze | Moutîa tìpica di figeu caxonâ da ''Rubivirus'' e a trasmisción aérea, caraterizâ da sfêugo e ingrosciamémto di gróppi linfàtichi |- |Morbìllo |Moutîa caxonâ da ''Morbillivirus'' e a trasmisción aérea tìpica di figeu, caraterizâ da frêve, tóssa, sfêugo |- |Voiêue |Moutîa gréive caxonâ da-o ''Variola virus'' e caraterizâ da sfêugo con ciavélli che evòlvan in cròste e pöi in çicatrîxe |- |Voiêue xoattìnn-e èrpete (féugo de Sant'Antönio) |Moutîe caxonæ da-o mæximo patògeno, ö sæ o ''Varicella-Zoster virus'' (VZV); a prìmma a l'é tìpica di figeu e a se prezénta con frêve, sfêugo e smangiaxón, a segónda a reprezénta a riativaçión sorviatùtto inti vêgi, con sfêugo e ràppi de vescîghe "a bìscia" che van aprêuvo a-o córso de 'n nèrvo |- |Porìn |Lexón da pèlle a caràtere iperplàstico ligâ a l'infeçión de 'n vîro (sorviatùtto HPV-2), frequénte in sciô dórso de moén e in scê dîe |- |Risìpola ò ventoservìn ò biscêa |Insciamaçión da pèlle e de mocôze caxonâ da ''Streptococcus pyogenes'' e caraterizâ da rosô ch'o ténde a spantegâse intànto ch'o se risòlve into pónto dónde a l'é comensâ |- |Lêpra ò mâ de san Làzou |Moutîa gréive caxonâ da ''Mycobacterium leprae'' caraterizâ da pèrdia da senscibilitæ, gróppi e lexoìn in sciâ pèlle |- | Tìgna | Moutîa da pèlle e di seu anésci caxonâ da fónzi cómme ''Trichophyton'' e ''Microsporum'', che pêuan corpî scîti despægi (tésta, córpo, pê) |- | Rógna |Infestaçión da l'àcaro ''Sarcoptes scabiei'', ch'o scâva di conìggi into spesô da pèlle pe pösâghe e êuve, a se prezénta tipicaménte con smangiaxón |- | rowspan="4" | '''Aparâto locomotô'''<br> | [[Artrôxi]] | Moutîa dovûa a-a degeneraçión de zónte tìpica da vegiàia, caraterizâ da consùmmo de cartilàgine, zontûe rédene e dô |- | Mâ de zónte ò artrîte | Moutîa caxonâ da l'insciamaçión di tesciûi de zontûe pe infeçión, tràomi o reaçión outoinmûne |- |Òsteoporôxi |Moutîa do schéletro ch'a pòrta e òsse a vegnî mêno scciasse insémme a-o goàsto da seu strutûa, sciché se fàssan ciù stocæze e téndan a fratuâse |- |Fratûa |Rotûa da strutûa de 'n òsso caxonâ da 'n tràoma |- | rowspan="6" |'''Aparâto respiatöio'''<br> | Infroénsa | Moutîa contagiôza de vîe de l'âia caxonâ da l'infeçión di vîro da famìggia de ''Orthomyxoviridae'', caraterizâ da frêve, tóssa e mâ de tèsta |- | Âxima ò patànscia | Moutîa caraterizâ da insciamaçión crònica de vîe de l'âia, ch'a provoca restrenziménto di brónchi e dificoltæ a respiâ |- |Premonîa |Insciammaçión di pormoìn pe-o ciù a caxón de l'infeçión de microrganîximi patògeni, sorviatùtto batérri (prezénpio ''Streptococcus pneumoniae''), con inpiménto de lìquido ò màrsa e dificoltæ a respiâ |- | Mâ do gróppo |Moutîa caxonâ da l'infeçión da-o bacìllo ''Corynebacterium diphtheriae'', ch'o l'ìntra inte prìmme vîe de l'âia ò o s'atàcca de drîto a-e mocôze, a l'é caraterizâ da tonscìlle rósse, ìnsce e covèrte da pseodomenbrànn-e, frêve, stâto téuscego |- | Tóssa âzenìnn-a | Moutîa di figeu caxonâ da ''Bordetella pertussis'' e caraterizâ da atàcchi de tóssa interótti da àtti respiratöi da-o són tìpico |- |Tîxi | Moutîa caxonâ da ''Mycobacterium tuberculosis'' e caraterizâ da-a produçión inti òrgani, sorviatùtto inti pormoìn, de lexioìn tìpiche dîte tubèrcoli, con nécroxi e arecugéita de materiâle cazeôzo |- | rowspan="3" | '''Aparâto çircolatöio'''<br> | Córpo ò crìcca | Nécroxi (mòrte) de 'na pàrte do móscolo do [[cheu]] caxonâ da-a mancansa inprovîza de sàngoe, de sòlito dòppo che 'na coronâia a s'é tapâ, con fòrte mâ do pêto, dô ch'o se spàntega sovénte a-e bràsse, tìpico "sénso de mòrte iminénte" |- |Angìnn-a |Dô into pêto de tîpo costritîvo, caxonòu da l'ischemîa do cheu, ö sæ 'na condiçión de discrepànsa tra-a provixón de sàngoe e-a domànda do móscolo do cheu pe fonçionâ |- |Ipertensción arteriôza |Condiçión crònica caraterizâ da 'na presción do sàngoe de lóngo èrta inte artêie, ö sæ sórvia a 140/90 mmHg |- | rowspan="7" | '''Aparâto digerénte e metabolîximo'''<br> | Agrûa (reflùsso do canoêzo) |Destùrbo caraterizòu da-a rimontâ do contegnûo àçido do stéumago into canoêzo, con tìpico sénso de cheubrûxo |- |Gastrîte |Moutîa da insciamaçión do stéumago, caxonâ sorviatùtto da ''H. pylori'', fàrmachi e àlcol, ch'a peu êse [[Gastrite acüta|acûta]] ò crònica |- | Epatîte |Moutîa da insciamaçión do figæto, caxonâ sorviatùtto da vîro, fàrmachi e àlcol, ch'a peu êse acûta ò crònica |- |Colêra |Moutîa infetîva caxonâ da ''Vibrio cholerae'' ch'a corpìsce l'intestìn, caraterizâ da descàreghe violénte de frùscio da-o tìpico aspêto a "ægoa de rîzo" |- |[[Diabete Mellìo|Diabête]] |Moutîa crònica caraterizâ da èrti livélli de sùcai do sàngoe, caxonâ da 'n problêma de quantitæ ò de fonçión de l'insulìnn-a |- |Podrâga |Moutîa do metabolîximo de l'àçido ùrico, ch'o s'amùggia inti tesciûi e-o pròvoca mâ de zontûe, sorviatùtto di pê |- |Mâ do scimión (''[[Kwashiorkor]]'') |Condiçión de gréive mânutriçión e mancànsa de [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] inti figeu, caraterizâ da insciàggia da pànsa e aspêto tìpico do vîzo |- | rowspan="4" | '''Aparâto urogenitâle'''<br> | [[Mä d'a pria (Calcolosi vescicale)|Mâ da prîa]] |Moutîa caxonâ da-a prezénsa de depòxiti de crestàlli inte vîe de l'oénn-a (dîta arenélla ascì inte fórme ciù lêgie) |- |Cistîte |Insciamaçión acûta ò crònica da vescîga de l'oénn-a, provocâ inta ciù pàrte di câxi da microrganîximi, ciù de ræo da parascîti, sostànse chìmiche iritànte ò stìmoli fìxichi |- | Scolaçión |Moutîa caxonâ ''Neisseria gonorrheae'' trasméssa pe-o ciù co-o sèsso, caraterizâ da descàrego de màrsa da l'urêtra |- | Mâ françéize |Moutîa da infeçión do ''Treponema pallidum'', trasméssa sorviatùtto co-o rapòrto sesoâle, che inte fórme avansæ a peu arivâ a corpî tutti i òrgani con lexoìn distrutîve (gómma) |- | rowspan="2" | '''Moutîe neoplàstiche'''<br> | Tumô malìgno ([[càncou]]) |Moutîa dónde dötræ de çélole do còrpo créscian inte ‘na mainêa incontrolâ e se spàntegan a âtre pàrte do còrpo |- | Tumô benìgno | Nêuva formaçión de çélole ch'a crésce cianìn, a rèsta localizâ, a no l'invàdde i tesciûi vixìn e a no prodûe de metàstaxi |} == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] 67n8vq0ampptx3ykz6pyu462flgl97u 0 32950 271446 2026-07-01T12:52:55Z Arbenganese 12552 Creâ - travaggiu du sciù Vinai, du sciù Amato, de [[User:N.Longo|N.Longo]] e de mi meximu 271446 wikitext text/x-wiki Semafuru Növu U Semafuru Növu (ditu finn-a o “Regiu Semaforu de Portufin”, Semaforo Nuovo in italian) u l’é üna custrusiun de segnalasiun militare nu ciü adövià ch’a l’é steta missa in sciu Munte de Portufin, in tu teritoiu du cumüne de Camuggi. U piggia u numme de “Növu” pe’ distinguelu daa strutüa ch’u gh’ea primma, missa ciü in ertu, ch’a l’é ciamà “Semafuru Vegiu”. Descrisiun A pustasiun a se tröva in tu cumprensoiu du Munte de Portufin, a piccu in sciu mà e ciü de precisu nu guei daa distante daa simma du Munte Toccu (471 m). U resta intu frunte ch’u spartisce Punta Ciappa, ch’a resta a punente, da Cà de l’Ou e San Fertuzu (a levante). U cumplessu u l’è fetu de dui tocchi, a custrusiun ciü impurtante a l’è quella da vegia stasiun du telegrafu, in sce duì cien: quellu de d’atu u se mustra cu’ün prufilu mezu riundu in ta parte ch’a l’è già a meridiun, versu u mà. Chi u se gh’è missu tantu de vedrè a nastru cun di braghetuin[1] de feru. Sutta, u se ghe intra pe’ via d’ina porte de lamma tenzüa, ch’a l’inmette in sce ün ambiente ciütostu squadrou. L’atru frunte, invece, u l’è squadrou e lineare. Separou da sta custrusiun chi, u gh’è a vegia rexidensa du guardian, cumme l’atra in sce dui cien e cun trei barcuin au cian de d’atu in sci dui frunti ciü larghi, a l’è cunsciderà cumme parte du scistema semaforicu. Dai catastri[2] u se sa che e pertinense da strutüa se spuncian pe’ seimilla metri quaddri tüttu a l’in giu: [3], propiu in tu mezu fra l’impiantu e a vegia cà, asemme ai duì edifissi u ghe cazze drentu finn-a üna pustasiun pe’ fa partì e chinà a tera i aparecchi. Storia Tempi de Napuleun u s’ea sentiu u bezögnu de custruì üna stasiun de segnalasiun e de cumünicasiun ch’a fusse megiu du che i vegi scistemi de segnalamentu, bazè in sce ture d’avistamentu e i segnali cu’u fümme, u ciü tantu adöviè in tu periudu de scuribande di piratti saraceni. Au prinsipiu a l’ea steta tià sciü üna primma stasiun, a l’artessa de 610 m, averta in tu 1807 e ch’a funsiunava sulu cun di segnali a vista. Sulu doppu u l’é vegnüu u telegrafu. Cumunque u gh’ea u fetu che in sciu Munte u ghe fusse de spessu fuschia e che e nüvie in scia simma d’invernu rendessan ciü bassa a puscibilitè tantu de vedde da distante cumme de vegnì visti. Cuscì, in tu 1880 u s’é decizu de tià sciü ün növu puntu d’avistamentu, ciü in bassu, a 407 metri in sciu livellu du mà e a piccu in sci scöggi, de moddu che a stasiun a puesse restà ciü ben in vista, finn-a pe’i naveganti. Tra u 1880 e u 1885 u gh’è stetu fetu ben di travaggi, pe’ furnì a stasiun nu sulu de l’impiantu otticu, ma ciü che tüttu da stasiun du telegrafu. Mentre aa vegia stasiun u gh’ea stetu cangiou de funsiun, primma cumme pustasiun de guardia cuntru chi u smerciava de sfröxu a sà, pöi cuntru i atacchi di aparecchi, a növa strutüa, u Regiu Semafuru Portofin (zà ai tempi ciamou Semafuru Növu) u restava sutta ae dipendense de Regie Poste, cun tantu d’ün üfissiu avertu ae gente. A stu prupoxitu, i vilezanti ch’ean in te l’albergu Portufin Vetta i vegnivan de spessu in ta pustasiun pe’ mandà di telegrammi de auguri o de salüu ai sö cunuscenti. U Semafuru u l’è pöi stetu mensunou in te ciü elenchi üfisiali de pustasiuin de telegrafu zà a partì dai primmi anni d’ativitè, cumme presempiu in te Elenco dei fari, fanali, segnali marittimi da Regia Marina, du 1880, duve u l’è marcou cumme Semaforo sul Monte Tocco[4], denuminasiun ch’a l’è turna a mexima in ti papé du 1926.[5] Atru titulu ricurente u l’è quellu de Regio Semaforo Portofino, ch’a l’ea a sigla ch’u gh’éa muntou in scia stasiun cun tantu de stemma: fetu ch’u l’è ducumentou da üna futugrafia du 1885 du Juanito Mortola, cunservà daa Bibliuteca Nicolò Cuneo de Camuggi[6] e ancun da ün’atra, du 1914, duve u se vegghe u stemma ch’u restava in scia porte d’intrà. Du primmu Növesentu a strutüa a l’ha pöi pigiou finn-a a tipica culurasiun a bande gianche e neigre, cumme tante atre pustasiuin du genere[7]. In ciü, de quellu periudu sun cunservè di bulli uriginali impressi dai telegrafisti in sce curispundense che vegnivan mandè dai vilezanti. U gh’è difeti de cartulinn-e spedie dae poste da Rüa duve u se vegghe cumme u numme ricunuscimentu da pustasiun a fusse sulu che “Portofino” o “Portofino Semaforo”.[8] Levou ch’a segge steta missa ciü in bassu rispettu au Semafuru Vegiu, a restava üna de pustasiuin de semafuru ciü in èrtu de tütta l’Italia, scicumme che de suvente u se serneva de puzisiuin ciü fassili da esse viste dai naveganti, prublema che però chi u nu gh’ea, scicumme ch’u restava a piccu in sciu mà. Cheitu in abandun, u l’é restou prupietè du Demaniu pe’ di anni, u rezülta che in ti anni ’90 u segge passou in te man au Corpu Furestale, che fra u 1994 e u 1995 u l’ha cumpiüu di travaggi pe’ rangià i duì fabrichèi, fin a quande a pertinensa a nu l’é passà de man a l’ente ch’u gestisce u Parcu du Munte de Portufin. Au dì d’ancö l’impiantu u nu l’è ciü in funsiun da di anni, ma u gh’é ciü tratative pe’ adövialu cumme strutüa türistica o cumme uservatoiu pe’ mià e stelle. Zà dau 2020 difeti u parcu u s’ea espressu cuntru a trasfurmasiun da pustasiun in t’ün albergu, spunciandu pe’ ativitè de cultüa, de riserca scientifica o de vigilansa in scia natüa[9], fetu ch’u l’ha purtou a ciü che in bandu pübblicu. Au 2026, in sce inisiativa du Parcu, u gh’è stetu a delibera in sce l’avertüa cumme rifügiu e scitu de sosta pe’i chi u caminn-a in ti senté.[10] [1] È il telaio dell’imposta [2] Cadastri/catasti [3] elicotteri [4] https://www.google.it/books/edition/Elenco_dei_fari_fanali_segnali_marittimi/mY_tJcC608oC?hl=it&gbpv=1&dq=semaforo+portofino&pg=PA108&printsec=frontcover [5] https://www.google.it/books/edition/Elenco_dei_fari_segnalamenti_marittimi_e/oMfkasv_8tIC?hl=it&gbpv=1&dq=semaforo+portofino&pg=PA70&printsec=frontcover [6] http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2520_Portofino_Vetta_Semaforo_Nuovo_ic_costruzione_1880.htm [7] http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2521_Portofino_Vetta_Semaforo_Nuovo_nel_1914.htm [8] https://www.ilpostalista.it/marcofilia/marcofilia_005.htm [9] https://piazzalevante.it/semaforo-nuovo-experience-nuova-battuta-darresto-per-il-recupero-del-faro-di-camogli/ [10] https://genova.repubblica.it/cronaca/2026/04/17/news/parco_di_portofino_il_semaforo_nuovo_diventa_agririfugio-425287304/ 7psjckfvvrpp7wlehr9a30q8bnpeice 271447 271446 2026-07-01T12:53:17Z Arbenganese 12552 Curesiuin 271447 wikitext text/x-wiki Semafuru Növu U Semafuru Növu (ditu finn-a o “Regiu Semaforu de Portufin”, Semaforo Nuovo in italian) u l’é üna custrusiun de segnalasiun militare nu ciü adövià ch’a l’é steta missa in sciu Munte de Portufin, in tu teritoiu du cumüne de Camuggi. U piggia u numme de “Növu” pe’ distinguelu daa strutüa che gh’ea primma, missa ciü in ertu, ch’a l’é ciamà “Semafuru Vegiu”. Descrisiun A pustasiun a se tröva in tu cumprensoiu du Munte de Portufin, a piccu in sciu mà e ciü de precisu nu guei daa distante daa simma du Munte Toccu (471 m). U resta intu frunte ch’u spartisce Punta Ciappa, ch’a resta a punente, da Cà de l’Ou e San Fertuzu (a levante). U cumplessu u l’è fetu de dui tocchi, a custrusiun ciü impurtante a l’è quella da vegia stasiun du telegrafu, in sce duì cien: quellu de d’atu u se mustra cu’ün prufilu mezu riundu in ta parte ch’a l’è zà a meridiun, versu u mà. Chi u se gh’è missu tante vedrè a nastru cun di braghetuin de feru. Sutta, se ghe intra pe’ via d’ina porte de lamma tenzüa, ch’a mette in sce ün ambiente ciütostu squadrou. L’atru frunte, invece, u l’è squadrou e lineare. Separou da sta custrusiun chi, u gh’è a vegia rexidensa du guardian, cumme l’atra in sce dui cien e cun trei barcuin au cian de d’atu in sci dui frunti ciü larghi, a l’è cunsciderà cumme parte du scistema semaforicu. Dai catasti u se sa che e pertinense da strutüa  s’alaran pe’ seimilla metri quaddri tüttu a in zù: , propiu in tu mezu fra l’impiantu e a vegia cà, asemme ai duì edifissi u ghe cazze drentu finn-a üna pustasiun pe’ fa partì e chinà a tera i aparecchi. Storia Ai tempi de Napuliun s’ea sentiu u bezögnu de custruì üna stasiun de segnalasiun e de cumünicasiun ch’a fusse megiu di vegi scistemi de segnalamentu, bazè in sce turi d’avistamentu e i segnali cu’u fümme, ciü tantu adöviè in tu periudu de scuribande di piratti saraceni. Au prinsipiu a l’ea steta tià sciü üna primma stasiun, a l’artessa de 610 m, averta in tu 1807 e ch’a funsiunava sulu cun di segnali a vista. Sulu doppu u l’é vegnüu u telegrafu. Cumunque gh’ea u fetu che in sciu Munte ghe fusse de spessu fuschia e che e nüvie in scia simma d’invernu rendessan ciü bassa a puscibilitè tantu de vedde da distante cumme de vegnì visti. Cuscì, in tu 1880 u s’é decizu de tià sciü ün növu puntu d’avistamentu, ciü in bassu, a 407 metri in sciu livellu du mà e a piccu in sci scöggi, de moddu che a stasiun a  pueise restà ciü ben in vista, finn-a pe’i naveganti. Tra u 1880 e u 1885 gh’è stetu fetu ben di travaggi, pe’ furnì a stasiun nu sulu de l’impiantu otticu, ma ciü che tüttu da stasiun du telegrafu. Mentre aa vegia stasiun gh’ea stetu cangiou de funsiun, primma cumme pustasiun de guardia cuntru chi u smerciava de sfröxu a sà, pöi cuntru i atacchi di aparecchi, a növa strutüa, u Regiu Semafuru Portufin (zà ai tempi ciamou Semafuru Növu) u restava sutta ae dipendense de Regie Poste, cun tantu d’ün üfissiu avertu ae gente. A stu prupoxitu, i vilezanti ch’ean in te l’albergu Portufin Vetta vegnivan de spessu in ta pustasiun pe’ mandà di telegrammi de auguri o de salüu ai sö cunuscenti. U Semafuru u l’è pöi stetu mensunou in te ciü elenchi üfisiali de pustasiuin de telegrafu zà a partì dai primmi anni d’ativitè, cumme presempiu in te ''Elenco dei fari, fanali, segnali marittimi'' da Regia Marina, du 1880, duve u l’è marcou cumme ''Semaforo sul Monte Tocco'', denuminasiun ch’a l’è turna a mexima in ti papé du 1926. Atru titulu ricurente u l’è quellu de Regio Semaforo Portofino, ch’a l’ea a sigla che gh’éa muntou in scia stasiun cun tantu de stemma: fetu ch’u l’è ducumentou da üna futugrafia du 1885 du Juanito Mortola, cunservà daa Bibliuteca Nicolò Cuneo de Camuggi e ancun da ün’atra, du 1914, duve se vedde u stemma ch’u restava in scia porta d’intrà. Du primmu Növesentu a strutüa a l’ha pöi pigiou finn-a a tipica culurasiun a bande gianche e neigre, cumme tante atre pustasiuin du genere. In ciü, de quellu periudu sun cunservè di bulli uriginali impressi dai telegrafisti in sce curispundense che vegnivan mandè dai vilezanti. Gh’è difeti de cartulinn-e spedie dae poste da Rüa duve se vedde cumme u numme de ricunuscimentu da pustasiun u fusse sulu “Portofino” o “Portofino Semaforo”. Levou ch’a segge steta missa ciü in bassu rispettu au Semafuru Vegiu, a restava üna de pustasiuin de semafuru ciü in èrtu de tütta l’Italia, scicumme che spessu se serneiva de puzisiuin ciü fassili da esse viste dai naveganti, prublema che però chi u nu gh’ea, scicumme ch’u restava a piccu in sciu mà. Cheitu in abandun, u l’é restou prupietè du Demaniu pe’ di anni, u rezülta che in ti anni ’90 u segge passou in te man au Corpu Furestale, che fra u 1994 e u 1995 u l’ha cumpiüu di travaggi pe’ arangià i duì fabrichè, finn-a quande a pertinensa a nu l’é passà de man a l’ente ch’u gestisce u Parcu du Munte de Portufin. Au giurnu d’ancö l’impiantu u nu l’è ciü in funsiun da di anni, ma gh’é sun tratative pe’ adövialu cumme strutüa türistica o cumme uservatoiu pe’ amià e stelle. Zà dau 2020 difeti u parcu u s’ea espressu cuntru a trasfurmasiun da pustasiun in te ün albergu, spunciandu pe’ ativitè de cultüa, de riserca scientifica o de vigilansa in scia natüa, fetu ch’u l’ha purtou a ciü bandi pübblici. Au 2026, in sce inisiativa du Parcu, gh’è stetu a delibera in sce l’avertüa cumme rifügiu e scitu de sosta pe’i chi u caminn-a in ti senté. 30joppz4ig3qxnl9a24jmz579azej7u 271448 271447 2026-07-01T12:53:32Z Arbenganese 12552 wikificasiun 271448 wikitext text/x-wiki = Semafuru Növu = U '''Semafuru Növu''' (ditu finn-a o “Regiu Semaforu de Portufin”, ''Semaforo Nuovo'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l’é üna custrusiun de segnalasiun militare nu ciü adövià ch’a l’é steta missa in sciu [[Munte de Portufin]], in tu teritoiu du cumüne de [[Camuggi]]. U piggia u numme de “Növu” pe’ distinguelu daa strutüa che gh’ea primma, missa ciü in ertu, ch’a l’é ciamà “[[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]]”. == Descrisiun == A pustasiun a se tröva in tu cumprensoiu du Munte de Portufin, a piccu in sciu mà e ciü de precisu nu guei daa distante daa simma du Munte Toccu (471 m). U resta intu frunte ch’u spartisce [[Punta Ciappa]], ch’a resta a punente, da [[Cà de l’Ou]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] (a levante). U cumplessu u l’è fetu de dui tocchi, a custrusiun ciü impurtante a l’è quella da vegia stasiun du telegrafu, in sce duì cien: quellu de d’atu u se mustra cu’ün prufilu mezu riundu in ta parte ch’a l’è zà a meridiun, versu u mà. Chi u se gh’è missu tante vedrè a nastru cun di braghetuin de feru. Sutta, se ghe intra pe’ via d’ina porte de lamma tenzüa, ch’a mette in sce ün ambiente ciütostu squadrou. L’atru frunte, invece, u l’è squadrou e lineare. Separou da sta custrusiun chi, u gh’è a vegia rexidensa du guardian, cumme l’atra in sce dui cien e cun trei barcuin au cian de d’atu in sci dui frunti ciü larghi, a l’è cunsciderà cumme parte du scistema semaforicu. Dai catasti u se sa che e pertinense da strutüa s’alargan pe’ seimilla metri quaddri tüttu in giu: propiu in tu mezu fra l’impiantu e a vegia cà, asemme ai duì edifissi u ghe cazze drentu finn-a üna pustasiun pe’ fa partì e chinà a tera i aparecchi. == Storia == Ai tempi de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]] s’ea sentiu u bezögnu de custruì üna stasiun de segnalasiun e de cumünicasiun ch’a fusse megiu di vegi scistemi de segnalamentu, bazè in sce turi d’avistamentu e i segnali cu’u fümme, ciü tantu adöviè in tu periudu de scuribande di piratti saraceni. Au prinsipiu a l’ea steta tià sciü üna primma stasiun, a l’artessa de 610 m, averta in tu [[1807]] e ch’a funsiunava sulu cun di segnali a vista. Sulu doppu u l’é vegnüu u telegrafu. Cumunque gh’ea u fetu che in sciu Munte ghe fusse de spessu fuschia e che e nüvie in scia simma d’invernu rendessan ciü bassa a puscibilitè tantu de vedde da distante cumme de vegnì visti. Cuscì, in tu [[1880]] u s’é decizu de tià sciü ün növu puntu d’avistamentu, ciü in bassu, a 407 metri in sciu livellu du mà e a piccu in sci scöggi, de moddu che a stasiun a pueise restà ciü ben in vista, finn-a pe’i naveganti. Tra u 1880 e u [[1885]] gh’è stetu fetu ben di travaggi, pe’ furnì a stasiun nu sulu de l’impiantu otticu, ma ciü che tüttu da stasiun du telegrafu. Mentre aa vegia stasiun gh’ea stetu cangiou de funsiun, primma cumme pustasiun de guardia cuntru chi u smerciava de sfröxu a sà, pöi cuntru i atacchi di aparecchi, a növa strutüa, u Regiu Semafuru Portufin (zà ai tempi ciamou Semafuru Növu) u restava sutta ae dipendense de Regie Poste, cun tantu d’ün üfissiu avertu ae gente. A stu prupoxitu, i vilezanti ch’ean in te l’albergu Portufin Vetta vegnivan de spessu in ta pustasiun pe’ mandà di telegrammi de auguri o de salüu ai sö cunuscenti. U Semafuru u l’è pöi stetu mensunou in te ciü elenchi üfisiali de pustasiuin de telegrafu zà a partì dai primmi anni d’ativitè, cumme presempiu in te ''Elenco dei fari, fanali, segnali marittimi'' da Regia Marina, du 1880, duve u l’è marcou cumme ''Semaforo sul Monte Tocco'', denuminasiun ch’a l’è turna a mexima in ti papé du 1926. Atru titulu ricurente u l’è quellu de Regio Semaforo Portofino, ch’a l’ea a sigla che gh’éa muntou in scia stasiun cun tantu de stemma: fetu ch’u l’è ducumentou da üna futugrafia du 1885 du Juanito Mortola, cunservà daa Bibliuteca Nicolò Cuneo de Camuggi e ancun da ün’atra, du 1914, duve se vedde u stemma ch’u restava in scia porta d’intrà. Du primmu Növesentu a strutüa a l’ha pöi pigiou finn-a a tipica culurasiun a bande gianche e neigre, cumme tante atre pustasiuin du genere. In ciü, de quellu periudu sun cunservè di bulli uriginali impressi dai telegrafisti in sce curispundense che vegnivan mandè dai vilezanti. Gh’è difeti de cartulinn-e spedie dae poste da Rüa duve se vedde cumme u numme de ricunuscimentu da pustasiun u fusse sulu “Portofino” o “Portofino Semaforo”. Levou ch’a segge steta missa ciü in bassu rispettu au Semafuru Vegiu, a restava üna de pustasiuin de semafuru ciü in èrtu de tütta l’Italia, scicumme che spessu se serneiva de puzisiuin ciü fassili da esse viste dai naveganti, prublema che però chi u nu gh’ea, scicumme ch’u restava a piccu in sciu mà. Cheitu in abandun, u l’é restou prupietè du Demaniu pe’ di anni, u rezülta che in ti anni ’90 u segge passou in te man au Corpu Furestale, che fra u 1994 e u 1995 u l’ha cumpiüu di travaggi pe’ arangià i duì fabrichè, finn-a quande a pertinensa a nu l’é passà de man a l’ente ch’u gestisce u Parcu du Munte de Portufin. Au giurnu d’ancö l’impiantu u nu l’è ciü in funsiun da di anni, ma gh’é sun tratative pe’ adövialu cumme strutüa türistica o cumme uservatoiu pe’ amià e stelle. Zà dau 2020 difeti u parcu u s’ea espressu cuntru a trasfurmasiun da pustasiun in te ün albergu, spunciandu pe’ ativitè de cultüa, de riserca scientifica o de vigilansa in scia natüa, fetu ch’u l’ha purtou a ciü bandi pübblici. Au 2026, in sce inisiativa du Parcu, gh’è stetu a delibera in sce l’avertüa cumme rifügiu e scitu de sosta pe’i chi u caminn-a in ti senté. h2y3mpua70q252g8ldl8wv5qotwtcit 271449 271448 2026-07-01T12:53:47Z Arbenganese 12552 agiustamenti e link vari 271449 wikitext text/x-wiki = Semafuru Növu = U '''Semafuru Növu''' (ditu finn-a o “Regiu Semaforu de Portufin”, ''Semaforo Nuovo'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l’é üna custrusiun de segnalasiun militare nu ciü adövià ch’a l’é steta missa in sciu [[Munte de Portufin]], in tu teritoiu du cumüne de [[Camuggi]]. U piggia u numme de “Növu” pe’ distinguelu daa strutüa che gh’ea primma, missa ciü in ertu, ch’a l’é ciamà “[[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]]”. == Descrisiun == A pustasiun a se tröva in tu cumprensoiu du Munte de Portufin, a piccu in sciu mà e ciü de precisu nu guei daa distante daa simma du Munte Toccu (471 m). U resta intu frunte ch’u spartisce [[Punta Ciappa]], ch’a resta a punente, da [[Cà de l’Ou]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] (a levante). U cumplessu u l’è fetu de dui tocchi, a custrusiun ciü impurtante a l’è quella da vegia stasiun du telegrafu, in sce duì cien: quellu de d’atu u se mustra cu’ün prufilu mezu riundu in ta parte ch’a l’è zà a meridiun, versu u mà. Chi u se gh’è missu tante vedrè a nastru cun di braghetuin de feru. Sutta, se ghe intra pe’ via d’ina porte de lamma tenzüa, ch’a mette in sce ün ambiente ciütostu squadrou. L’atru frunte, invece, u l’è squadrou e lineare. Separou da sta custrusiun chi, u gh’è a vegia rexidensa du guardian, cumme l’atra in sce dui cien e cun trei barcuin au cian de d’atu in sci dui frunti ciü larghi, a l’è cunsciderà cumme parte du scistema semaforicu. Dai catasti u se sa che e pertinense da strutüa s’alargan pe’ seimilla metri quaddri tüttu in giu: propiu in tu mezu fra l’impiantu e a vegia cà, asemme ai duì edifissi u ghe cazze drentu finn-a üna pustasiun pe’ fa partì e chinà a tera i aparecchi. == Storia == Ai tempi de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]] s’ea sentiu u bezögnu de custruì üna stasiun de segnalasiun e de cumünicasiun ch’a fusse megiu di vegi scistemi de segnalamentu, bazè in sce turi d’avistamentu e i segnali cu’u fümme, ciü tantu adöviè in tu periudu de scuribande di piratti saraceni. Au prinsipiu a l’ea steta tià sciü üna primma stasiun, a l’artessa de 610 m, averta in tu [[1807]] e ch’a funsiunava sulu cun di segnali a vista. Sulu doppu u l’é vegnüu u telegrafu. Cumunque gh’ea u fetu che in sciu Munte ghe fusse de spessu fuschia e che e nüvie in scia simma d’invernu rendessan ciü bassa a puscibilitè tantu de vedde da distante cumme de vegnì visti. Cuscì, in tu [[1880]] u s’é decizu de tià sciü ün növu puntu d’avistamentu, ciü in bassu, a 407 metri in sciu livellu du mà e a piccu in sci scöggi, de moddu che a stasiun a pueise restà ciü ben in vista, finn-a pe’i naveganti. Tra u 1880 e u [[1885]] gh’è stetu fetu ben di travaggi, pe’ furnì a stasiun nu sulu de l’impiantu otticu, ma ciü che tüttu da stasiun du telegrafu. Mentre aa vegia stasiun gh’ea stetu cangiou de funsiun, primma cumme pustasiun de guardia cuntru chi u smerciava de sfröxu a sà, pöi cuntru i atacchi di aparecchi, a növa strutüa, u Regiu Semafuru Portufin (zà ai tempi ciamou Semafuru Növu) u restava sutta ae dipendense de Regie Poste, cun tantu d’ün üfissiu avertu ae gente. A stu prupoxitu, i vilezanti ch’ean in te l’albergu [[Portufin Vetta]] vegnivan de spessu in ta pustasiun pe’ mandà di telegrammi de auguri o de salüu ai sö cunuscenti. U Semafuru u l’è pöi stetu mensunou in te ciü elenchi üfisiali de pustasiuin de telegrafu zà a partì dai primmi anni d’ativitè, cumme presempiu in te l'''Elenco dei fari, fanali, segnali marittimi'' da Regia Marina, du [[1880]], duve u l’è marcou cumme ''Semaforo sul Monte Tocco'', denuminasiun ch’a l’è turna a mexima in ti papé du [[1926]]. Atru titulu ricurente u l’è quellu de ''Regio Semaforo Portofino'', ch’a l’ea a sigla che gh’éa muntou in scia stasiun cun tantu de stemma: fetu ch’u l’è ducumentou da üna futugrafia du [[1885]] du Juanito Mortola, cunservà daa [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Nicolò Cuneo de Camuggi]] e ancun da ün’atra, du [[1914]], duve se vedde u stemma ch’u restava in scia porta d’intrà. Du primmu [[XX secolo|Növesentu]] a strutüa a l’ha pöi pigiou finn-a a tipica culurasiun a bande gianche e neigre, cumme tante atre pustasiuin du genere. In ciü, de quellu periudu sun cunservè di bulli uriginali impressi dai telegrafisti in sce curispundense che vegnivan mandè dai vilezanti. Gh’è difeti de cartulinn-e spedie dae poste d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] duve se vedde cumme u numme de ricunuscimentu da pustasiun u fusse sulu “Portofino” o “Portofino Semaforo”. Levou ch’a segge steta missa ciü in bassu rispettu au [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]], a restava üna de pustasiuin de semafuru ciü in èrtu de tütta l’Italia, scicumme che spessu se serneiva de puzisiuin ciü fassili da esse viste dai naveganti, prublema che però chi u nu gh’ea, scicumme ch’u restava a piccu in sciu mà. Cheitu in abandun, u l’é restou prupietè du Demaniu pe’ di anni, u rezülta che in ti [[Anni 90|anni ’90]] u segge passou in te man au Corpu Furestale, che fra u [[1994]] e u [[1995]] u l’ha cumpiüu di travaggi pe’ arangià i duì fabrichè, finn-a quande a pertinensa a nu l’é passà de man a l’ente ch’u gestisce u Parcu du Munte de Portufin. Au giurnu d’ancö l’impiantu u nu l’è ciü in funsiun da di anni, ma gh’é sun tratative pe’ adövialu cumme strutüa türistica o cumme uservatoiu pe’ amià e stelle. Zà dau [[2020]] difeti u parcu u s’ea espressu cuntru a trasfurmasiun da pustasiun in te ün albergu, spunciandu pe’ ativitè de cultüa, de riserca scientifica o de vigilansa in scia natüa, fetu ch’u l’ha purtou a ciü bandi pübblici. Au [[2026]], in sce inisiativa du Parcu, gh’è stetu a delibera in sce l’avertüa cumme rifügiu e scitu de sosta pe’i chi u caminn-a in ti senté. r0o9qnxutkjfli9e8nctc9s7xua02pe 271450 271449 2026-07-01T12:54:04Z Arbenganese 12552 agiüstamenti 271450 wikitext text/x-wiki = Semafuru Növu = U '''Semafuru Növu''' (ditu finn-a ''Regiu Semafuru de Portufin'', ''Semaforo Nuovo'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l’é üna custrusiun de segnalasiun militare nu ciü adövià ch’a l’é steta missa in sciu [[Munte de Portufin]], in tu teritoiu du cumüne de [[Camuggi]]. U piggia u numme de “Növu” pe’ distinguelu daa strutüa che gh’ea primma, missa ciü in ertu, ch’a l’é ciamà “[[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]]”. == Descrisiun == A pustasiun a se tröva in tu cumprensoiu du Munte de Portufin, a piccu in sciu mà e ciü de precizu nu guei daa distante daa simma du Munte Toccu (471 m). U resta intu frunte ch’u spartisce [[Punta Ciappa]], ch’a resta a punente, da [[Cà de l’Ou]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] (a levante). U cumplessu u l’è fetu de dui tocchi, a custrusiun ciü impurtante a l’è quella da vegia stasiun du telegrafu, in sce duì cien: quellu de d’atu u se mustra cu’ün prufilu mezu riundu in ta parte ch’a l’è già a meridiun, versu u mà. Chi u se gh’è missu tante vedrè a nastru cun di braghetuin de feru. Sutta, se ghe intra pe’ via d’ina porte de lamma dipinta, ch’a mette in sce ün ambiente ciütostu squadrou. L’atru frunte, invece, u l’è squadrou e lineare. Separou da sta custrusiun chi, u gh’è a vegia rexidensa du guardian, cumme l’atra in sce dui cien e cun trei barcuin au cian de d’atu in sci dui frunti ciü larghi, a l’è cunsciderà cumme parte du scistema semaforicu. Dai catasti u se sa che e pertinense da strutüa s’alargan pe’ seimilla metri quaddri tüttu in giu: propiu in tu mezu fra l’impiantu e a vegia cà, asemme ai duì edifissi u ghe cazze drentu finn-a üna pustasiun pe’ fa partì e chinà a tera i aparecchi. == Storia == Ai tempi de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]] s’ea sentiu u bezögnu de custruì üna stasiun de segnalasiun e de cumünicasiun ch’a fusse megiu di vegi scistemi de segnalamentu, bazè in sce turi d’avistamentu e i segnali cu’u fümme, ciü tantu adöviè in tu periudu de scuribande di piratti saraceni. Au prinsipiu a l’ea steta tià sciü üna primma stasiun, a l’artessa de 610 m, averta in tu [[1807]] e ch’a funsiunava sulu cun di segnali a vista. Sulu doppu u l’é vegnüu u telegrafu. Cumunque gh’ea u fetu che in sciu Munte ghe fusse de spessu fuschia e che e nüvie in scia simma d’invernu rendessan ciü bassa a puscibilitè tantu de vedde da distante cumme de vegnì visti. Cuscì, in tu [[1880]] u s’é decizu de tià sciü ün növu puntu d’avistamentu, ciü in bassu, a 407 metri in sciu livellu du mà e a piccu in sci scöggi, de moddu che a stasiun a pueise restà ciü ben in vista, finn-a pe’i naveganti. Tra u 1880 e u [[1885]] gh’è stetu fetu ben di travaggi, pe’ furnì a stasiun nu sulu de l’impiantu otticu, ma ciü che tüttu da stasiun du telegrafu. Mentre aa vegia stasiun gh’ea stetu cangiou de funsiun, primma cumme pustasiun de guardia cuntru chi u smerciava de sfröxu a sà, pöi cuntru i atacchi di aparecchi, a növa strutüa, u Regiu Semafuru Portufin (zà ai tempi ciamou Semafuru Növu) u restava sutta ae dipendense de Regie Poste, cun tantu d’ün üfissiu avertu ae gente. A stu prupoxitu, i vilezanti ch’ean in te l’albergu [[Portufin Vetta]] vegnivan de spessu in ta pustasiun pe’ mandà di telegrammi de auguri o de salüu ai sö cunuscenti. U Semafuru u l’è pöi stetu mensunou in te ciü elenchi üfisiali de pustasiuin de telegrafu zà a partì dai primmi anni d’ativitè, cumme presempiu in te l'''Elenco dei fari, fanali, segnali marittimi'' da Regia Marina, du [[1880]], duve u l’è marcou cumme ''Semaforo sul Monte Tocco'', denuminasiun ch’a l’è turna a mexima in ti papé du [[1926]]. Atru titulu ricurente u l’è quellu de ''Regio Semaforo Portofino'', ch’a l’ea a sigla che gh’éa muntou in scia stasiun cun tantu de stemma: fetu ch’u l’è ducumentou da üna futugrafia du [[1885]] du Juanito Mortola, cunservà daa [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Nicolò Cuneo de Camuggi]] e ancun da ün’atra, du [[1914]], duve se vedde u stemma ch’u restava in scia porta d’intrà. Du primmu [[XX secolo|Növesentu]] a strutüa a l’ha pöi pigiou finn-a a tipica culurasiun a bande gianche e neigre, cumme tante atre pustasiuin du genere. In ciü, de quellu periudu sun cunservè di bulli uriginali impressi dai telegrafisti in sce curispundense che vegnivan mandè dai vilezanti. Gh’è difeti de cartulinn-e spedie dae poste d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] duve se vedde cumme u numme de ricunuscimentu da pustasiun u fusse sulu “Portofino” o “Portofino Semaforo”. Levou ch’a segge steta missa ciü in bassu rispettu au [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]], a restava üna de pustasiuin de semafuru ciü in èrtu de tütta l’Italia, scicumme che spessu se serneiva de puzisiuin ciü fassili da esse viste dai naveganti, prublema che però chi u nu gh’ea, scicumme ch’u restava a piccu in sciu mà. Cheitu in abandun, u l’é restou prupietè du Demaniu pe’ di anni, u rezülta che in ti [[Anni 90|anni ’90]] u segge passou in te man au Corpu Furestale, che fra u [[1994]] e u [[1995]] u l’ha cumpiüu di travaggi pe’ arangià i duì fabrichè, finn-a quande a pertinensa a nu l’é passà de man a l’ente ch’u gestisce u Parcu du Munte de Portufin. Au giurnu d’ancö l’impiantu u nu l’è ciü in funsiun da di anni, ma gh’é sun tratative pe’ adövialu cumme strutüa türistica o cumme uservatoiu pe’ amià e stelle. Zà dau [[2020]] difeti u parcu u s’ea espressu cuntru a trasfurmasiun da pustasiun in te ün albergu, spunciandu pe’ ativitè de cultüa, de riserca scientifica o de vigilansa in scia natüa, fetu ch’u l’ha purtou a ciü bandi pübblici. Au [[2026]], in sce inisiativa du Parcu, gh’è stetu a delibera in sce l’avertüa cumme rifügiu e scitu de sosta pe’i chi u caminn-a in ti senté. c7g0up2irfpjqnjowzlndc553sw4wax 271451 271450 2026-07-01T12:54:16Z Arbenganese 12552 agiüstamenti 271451 wikitext text/x-wiki = Semafuru Növu = U '''Semafuru Növu''' (ditu finn-a ''Regiu Semafuru de Portufin'', ''Semaforo Nuovo'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l’é üna custrusiun de segnalasiun militare nu ciü adövià ch’a l’é steta missa in sciu [[Munte de Portufin]], in tu teritoiu du cumüne de [[Camuggi]]. U piggia u numme de “Növu” pe’ distinguelu daa strutüa che gh’ea primma, missa ciü in ertu, ch’a l’é ciamà “[[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]]”. == Descrisiun == A pustasiun a se tröva in tu cumprensoiu du Munte de Portufin, a piccu in sciu mà e ciü de precizu nu guei daa distante daa simma du Munte Toccu (471 m). U resta intu frunte ch’u spartisce [[Punta Ciappa]], ch’a resta a punente, da [[Cà de l’Ou]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] (a levante). U cumplessu u l’è fetu de dui tocchi, a custrusiun ciü impurtante a l’è quella da vegia stasiun du telegrafu, in sce duì cien: quellu de d’atu u se mustra cu’ün prufilu mezu riundu in ta parte ch’a l’è già a meridiun, versu u mà. Chi u se gh’è missu tante vedrè a nastru cun di braghetuin de feru. Sutta, se ghe intra pe’ via d’ina porte de lamma dipinta, ch’a mette in sce ün ambiente ciütostu squadrou. L’atru frunte, invece, u l’è squadrou e lineare. Separou da sta custrusiun chi, u gh’è a vegia rexidensa du guardian, cumme l’atra in sce dui cien e cun trei barcuin au cian de d’atu in sci dui frunti ciü larghi, a l’è cunsciderà cumme parte du scistema semaforicu. Dai catasti u se sa che e pertinense da strutüa s’alargan pe’ seimilla metri quaddri tüttu in giu: propiu in tu mezu fra l’impiantu e a vegia cà, asemme ai duì edifissi u ghe cazze drentu finn-a üna pustasiun pe’ fa partì e chinà a tera i aparecchi. == Storia == Ai tempi de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]] s’ea sentiu u bezögnu de custruì üna stasiun de segnalasiun e de cumünicasiun ch’a fusse megiu di vegi scistemi de segnalamentu, bazè in sce turi d’avistamentu e i segnali cu’u fümme, ciü tantu adöviè in tu periudu de scuribande di piratti saraceni. Au prinsipiu a l’ea steta tià sciü üna primma stasiun, a l’artessa de 610 m, averta in tu [[1807]] e ch’a funsiunava sulu cun di segnali a vista. Sulu doppu u l’é vegnüu u telegrafu. Cumunque gh’ea u fetu che in sciu Munte ghe fusse de spessu fuschia e che e nüvie in scia simma d’invernu rendessan ciü bassa a puscibilitè tantu de vedde da distante cumme de vegnì visti. Cuscì, in tu [[1880]] u s’é decizu de tià sciü ün növu puntu d’avistamentu, ciü in bassu, a 407 metri in sciu livellu du mà e a piccu in sci scöggi, de moddu che a stasiun a pueise restà ciü ben in vista, finn-a pe’i naveganti. Tra u 1880 e u [[1885]] gh’è stetu fetu ben di travaggi, pe’ furnì a stasiun nu sulu de l’impiantu otticu, ma ciü che tüttu da stasiun du telegrafu. Mentre aa vegia stasiun gh’ea stetu cangiou de funsiun, primma cumme pustasiun de guardia cuntru chi u smerciava de sfröxu a sà, pöi cuntru i atacchi di aparecchi, a növa strutüa, u Regiu Semafuru Portufin (zà ai tempi ciamou Semafuru Növu) u restava sutta ae dipendense de Regie Poste, cun tantu d’ün üfissiu avertu ae gente. A stu prupoxitu, i vilezanti ch’ean in te l’albergu [[Portufin Vetta]] vegnivan de spessu in ta pustasiun pe’ mandà di telegrammi de auguri o de salüu ai sö cunuscenti. U Semafuru u l’è pöi stetu mensunou in te ciü elenchi üfisiali de pustasiuin de telegrafu zà a partì dai primmi anni d’ativitè, cumme presempiu in te l'''Elenco dei fari, fanali, segnali marittimi'' da Regia Marina, du [[1880]], duve u l’è marcou cumme ''Semaforo sul Monte Tocco'', denuminasiun ch’a l’è turna a mexima in ti papé du [[1926]]. Atru titulu ricurente u l’è quellu de ''Regio Semaforo Portofino'', ch’a l’ea a sigla che gh’éa muntou in scia stasiun cun tantu de stemma: fetu ch’u l’è ducumentou da üna futugrafia du [[1885]] du Juanito Mortola, cunservà daa [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Nicolò Cuneo de Camuggi]] e ancun da ün’atra, du [[1914]], duve se vedde u stemma ch’u restava in scia porta d’intrà. Du primmu [[XX secolo|Növesentu]] a strutüa a l’ha pöi pigiou finn-a a tipica culurasiun a bande gianche e neigre, cumme tante atre pustasiuin du genere. In ciü, de quellu periudu sun cunservè di bulli uriginali impressi dai telegrafisti in sce curispundense che vegnivan mandè dai vilezanti. Gh’è difeti de cartulinn-e spedie dae poste d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] duve se vedde cumme u numme de ricunuscimentu da pustasiun u fusse sulu “Portofino” o “Portofino Semaforo”. Levou ch’a segge steta missa ciü in bassu rispettu au [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]], a restava üna de pustasiuin de semafuru ciü in èrtu de tütta l’Italia, scicumme che spessu se serneiva de puzisiuin ciü fassili da esse viste dai naveganti, prublema che però chi u nu gh’ea, scicumme ch’u restava a piccu in sciu mà. Cheitu in abandun, u l’é restou prupietè du Demaniu pe’ di anni, u rezülta che in ti [[Anni 90|anni ’90]] u segge passou in te man au Corpu Furestale, che fra u [[1994]] e u [[1995]] u l’ha cumpiüu di travaggi pe’ arangià i duì fabrichè, finn-a quande a pertinensa a nu l’é passà de man a l’ente ch’u gestisce u Parcu du Munte de Portufin. Au giurnu d’ancö l’impiantu u nu l’è ciü in funsiun da di anni, ma gh’é sun tratative pe’ adövialu cumme strutüa türistica o cumme uservatoiu pe’ amià e stelle. Zà dau [[2020]] difeti u parcu u s’ea espressu cuntru a trasfurmasiun da pustasiun in te ün albergu, spunciandu pe’ ativitè de cultüa, de riserca scientifica o de vigilansa in scia natüa, fetu ch’u l’ha purtou a ciü bandi pübblici. Au [[2026]], in sce inisiativa du Parcu, gh’è stetu a delibera in sce l’avertüa cumme rifügiu e scitu de sosta pe’i chi u caminn-a in ti senté. scrrt4db1rw3frdkwhf26abmisq7g0f 271452 271451 2026-07-01T12:54:29Z Arbenganese 12552 agiustamenti e link vari 271452 wikitext text/x-wiki = Semafuru Növu = U '''Semafuru Növu''' (ditu finn-a ''Regiu Semafuru de Portufin'', ''Semaforo Nuovo'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l’é üna custrusiun de segnalasiun militare nu ciü adövià ch’a l’é steta missa in sciu [[Munte de Portufin]], in tu teritoiu du cumüne de [[Camuggi]]. U piggia u numme de "Növu" pe’ distinguelu daa strutüa che gh’ea primma, missa ciü in ertu, ch’a l’é ciamà "[[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]]". == Descrisiun == A pustasiun a se tröva in tu cumprensoiu du Munte de Portufin, a piccu in sciu mà e ciü de precizu nu guei daa distante daa simma du Munte Toccu (471 m). U resta intu frunte ch’u spartisce [[Punta Ciappa]], ch’a resta a punente, da [[Cà de l’Ou]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] (a levante). U cumplessu u l’è fetu de dui tocchi, a custrusiun ciü impurtante a l’è quella da vegia stasiun du telegrafu, in sce duì cien: quellu de d’atu u se mustra cu’ün prufilu mezu riundu in ta parte ch’a l’è già a meridiun, versu u mà. Chi u se gh’è missu tante vedrè a nastru cun di braghetuin de feru. Sutta, se ghe intra pe’ via d’ina porte de lamma dipinta, ch’a mette in sce ün ambiente ciütostu squadrou. L’atru frunte, invece, u l’è squadrou e lineare. Separou da sta custrusiun chi, u gh’è a vegia rexidensa du guardian, cumme l’atra in sce dui cien e cun trei barcuin au cian de d’atu in sci dui frunti ciü larghi, a l’è cunsciderà cumme parte du scistema semaforicu. Dai catasti u se sa che e pertinense da strutüa s’alargan pe’ seimilla metri quaddri tüttu in giu: propiu in tu mezu fra l’impiantu e a vegia cà, asemme ai duì edifissi u ghe cazze drentu finn-a üna pustasiun pe’ fa partì e chinà a tera i aparecchi. == Storia == Ai tempi de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]] s’ea sentiu u bezögnu de custruì üna stasiun de segnalasiun e de cumünicasiun ch’a fusse megiu di vegi scistemi de segnalamentu, bazè in sce turi d’avistamentu e i segnali cu’u fümme, ciü tantu adöviè in tu periudu de scuribande di piratti saraceni. Au prinsipiu a l’ea steta tià sciü üna primma stasiun, a l’artessa de 610 m, averta in tu [[1807]] e ch’a funsiunava sulu cun di segnali a vista. Sulu doppu u l’é vegnüu u telegrafu. Cumunque gh’ea u fetu che in sciu Munte ghe fusse de spessu fuschia e che e nüvie in scia simma d’invernu rendessan ciü bassa a puscibilitè tantu de vedde da distante cumme de vegnì visti. Cuscì, in tu [[1880]] u s’é decizu de tià sciü ün növu puntu d’avistamentu, ciü in bassu, a 407 metri in sciu livellu du mà e a piccu in sci scöggi, de moddu che a stasiun a pueise restà ciü ben in vista, finn-a pe’i naveganti. Tra u 1880 e u [[1885]] gh’è stetu fetu ben di travaggi, pe’ furnì a stasiun nu sulu de l’impiantu otticu, ma ciü che tüttu da stasiun du telegrafu. Mentre aa vegia stasiun gh’ea stetu cangiou de funsiun, primma cumme pustasiun de guardia cuntru chi u smerciava de sfröxu a sà, pöi cuntru i atacchi di aparecchi, a növa strutüa, u Regiu Semafuru Portufin (zà ai tempi ciamou Semafuru Növu) u restava sutta ae dipendense de Regie Poste, cun tantu d’ün üfissiu avertu ae gente. A stu prupoxitu, i vilezanti ch’ean in te l’albergu [[Portufin Vetta]] vegnivan de spessu in ta pustasiun pe’ mandà di telegrammi de auguri o de salüu ai sö cunuscenti. U Semafuru u l’è pöi stetu mensunou in te ciü elenchi üfisiali de pustasiuin de telegrafu zà a partì dai primmi anni d’ativitè, cumme presempiu in te l'''Elenco dei fari, fanali, segnali marittimi'' da Regia Marina, du [[1880]], duve u l’è marcou cumme ''Semaforo sul Monte Tocco'', denuminasiun ch’a l’è turna a mexima in ti papé du [[1926]]. Atru titulu ricurente u l’è quellu de ''Regio Semaforo Portofino'', ch’a l’ea a sigla che gh’éa muntou in scia stasiun cun tantu de stemma: fetu ch’u l’è ducumentou da üna futugrafia du [[1885]] du Juanito Mortola, cunservà daa [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Nicolò Cuneo de Camuggi]] e ancun da ün’atra, du [[1914]], duve se vedde u stemma ch’u restava in scia porta d’intrà. Du primmu [[XX secolo|Növesentu]] a strutüa a l’ha pöi pigiou finn-a a tipica culurasiun a bande gianche e neigre, cumme tante atre pustasiuin du genere. In ciü, de quellu periudu sun cunservè di bulli uriginali impressi dai telegrafisti in sce curispundense che vegnivan mandè dai vilezanti. Gh’è difeti de cartulinn-e spedie dae poste d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] duve se vedde cumme u numme de ricunuscimentu da pustasiun u fusse sulu "Portofino" o "Portofino Semaforo". Levou ch’a segge steta missa ciü in bassu rispettu au [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]], a restava üna de pustasiuin de semafuru ciü in èrtu de tütta l’Italia, scicumme che spessu se serneiva de puzisiuin ciü fassili da esse viste dai naveganti, prublema che però chi u nu gh’ea, scicumme ch’u restava a piccu in sciu mà. Cheitu in abandun, u l’é restou prupietè du Demaniu pe’ di anni, u rezülta che in ti [[Anni 90|anni ’90]] u segge passou in te man au Corpu Furestale, che fra u [[1994]] e u [[1995]] u l’ha cumpiüu di travaggi pe’ arangià i duì fabrichè, finn-a quande a pertinensa a nu l’é passà de man a l’ente ch’u gestisce u Parcu du Munte de Portufin. Au giurnu d’ancö l’impiantu u nu l’è ciü in funsiun da di anni, ma gh’é sun tratative pe’ adövialu cumme strutüa türistica o cumme uservatoiu pe’ amià e stelle. Zà dau [[2020]] difeti u parcu u s’ea espressu cuntru a trasfurmasiun da pustasiun in te ün albergu, spunciandu pe’ ativitè de cultüa, de riserca scientifica o de vigilansa in scia natüa, fetu ch’u l’ha purtou a ciü bandi pübblici. Au [[2026]], in sce inisiativa du Parcu, gh’è stetu a delibera in sce l’avertüa cumme rifügiu e scitu de sosta pe’i chi u caminn-a in ti senté. 25v7svwbvn318yw67faf2hgo926d5o2 271453 271452 2026-07-01T12:54:50Z Arbenganese 12552 agiüstamenti 271453 wikitext text/x-wiki = Semafuru Növu = U '''Semafuru Növu''' (ditu finn-a ''Regiu Semafuru de Portufin'', ''Semaforo Nuovo'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é üna custrusiun de segnalasiun militare nu ciü adövià ch'a l'é steta missa in sciu [[Munte de Portufin]], in tu teritoiu du cumüne de [[Camuggi]]. U piggia u numme de "Növu" pe' distinguelu daa strutüa che gh'ea primma, missa ciü in ertu, ch'a l'é ciamà "[[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]]". == Descrisiun == A pustasiun a se tröva in tu cumprensoiu du Munte de Portufin, a piccu in sciu mà e ciü de precizu nu guei daa distante daa simma du Munte Toccu (471 m). U resta intu frunte ch'u spartisce [[Punta Ciappa]], ch'a resta a punente, da [[Cà de l’Ou|Cà de l'Ou]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] (a levante). U cumplessu u l'è fetu de dui tocchi, a custrusiun ciü impurtante a l'è quella da vegia stasiun du telegrafu, in sce duì cien: quellu de d'atu u se mustra cu'ün prufilu mezu riundu in ta parte ch'a l'è già a meridiun, versu u mà. Chi u se gh'è missu tante vedrè a nastru cun di braghetuin de feru. Sutta, se ghe intra pe' via d'ina porte de lamma dipinta, ch'a mette in sce ün ambiente ciütostu squadrou. L'atru frunte, invece, u l'è squadrou e lineare. Separou da sta custrusiun chi, u gh'è a vegia rexidensa du guardian, cumme l'atra in sce dui cien e cun trei barcuin au cian de d'atu in sci dui frunti ciü larghi, a l'è cunsciderà cumme parte du scistema semaforicu. Dai catasti u se sa che e pertinense da strutüa s'alargan pe' seimilla metri quaddri tüttu in giu: propiu in tu mezu fra l'impiantu e a vegia cà, asemme ai duì edifissi u ghe cazze drentu finn-a üna pustasiun pe' fa partì e chinà a tera i aparecchi. == Storia == Ai tempi de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]] s'ea sentiu u bezögnu de custruì üna stasiun de segnalasiun e de cumünicasiun ch'a fusse megiu di vegi scistemi de segnalamentu, bazè in sce turi d'avistamentu e i segnali cu'u fümme, ciü tantu adöviè in tu periudu de scuribande di piratti saraceni. Au prinsipiu a l'ea steta tià sciü üna primma stasiun, a l'artessa de 610 m, averta in tu [[1807]] e ch'a funsiunava sulu cun di segnali a vista. Sulu doppu u l'é vegnüu u telegrafu. Cumunque gh'ea u fetu che in sciu Munte ghe fusse de spessu fuschia e che e nüvie in scia simma d'invernu rendessan ciü bassa a puscibilitè tantu de vedde da distante cumme de vegnì visti. Cuscì, in tu [[1880]] u s'é decizu de tià sciü ün növu puntu d'avistamentu, ciü in bassu, a 407 metri in sciu livellu du mà e a piccu in sci scöggi, de moddu che a stasiun a pueise restà ciü ben in vista, finn-a pe'i naveganti. Tra u 1880 e u [[1885]] gh'è stetu fetu ben di travaggi, pe' furnì a stasiun nu sulu de l'impiantu otticu, ma ciü che tüttu da stasiun du telegrafu. Mentre aa vegia stasiun gh'ea stetu cangiou de funsiun, primma cumme pustasiun de guardia cuntru chi u smerciava de sfröxu a sà, pöi cuntru i atacchi di aparecchi, a növa strutüa, u Regiu Semafuru Portufin (zà ai tempi ciamou Semafuru Növu) u restava sutta ae dipendense de Regie Poste, cun tantu d'ün üfissiu avertu ae gente. A stu prupoxitu, i vilezanti ch'ean in te l'albergu [[Portufin Vetta]] vegnivan de spessu in ta pustasiun pe' mandà di telegrammi de auguri o de salüu ai sö cunuscenti. U Semafuru u l'è pöi stetu mensunou in te ciü elenchi üfisiali de pustasiuin de telegrafu zà a partì dai primmi anni d'ativitè, cumme presempiu in te l'''Elenco dei fari, fanali, segnali marittimi'' da Regia Marina, du [[1880]], duve u l'è marcou cumme ''Semaforo sul Monte Tocco'', denuminasiun ch'a l'è turna a mexima in ti papé du [[1926]]. Atru titulu ricurente u l'è quellu de ''Regio Semaforo Portofino'', ch'a l'ea a sigla che gh'éa muntou in scia stasiun cun tantu de stemma: fetu ch'u l'è ducumentou da üna futugrafia du [[1885]] du Juanito Mortola, cunservà daa [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Nicolò Cuneo de Camuggi]] e ancun da ün'atra, du [[1914]], duve se vedde u stemma ch'u restava in scia porta d'intrà. Du primmu [[XX secolo|Növesentu]] a strutüa a l'ha pöi pigiou finn-a a tipica culurasiun a bande gianche e neigre, cumme tante atre pustasiuin du genere. In ciü, de quellu periudu sun cunservè di bulli uriginali impressi dai telegrafisti in sce curispundense che vegnivan mandè dai vilezanti. Gh'è difeti de cartulinn-e spedie dae poste d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] duve se vedde cumme u numme de ricunuscimentu da pustasiun u fusse sulu "Portofino" o "Portofino Semaforo". Levou ch'a segge steta missa ciü in bassu rispettu au [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]], a restava üna de pustasiuin de semafuru ciü in èrtu de tütta l'Italia, scicumme che spessu se serneiva de puzisiuin ciü fassili da esse viste dai naveganti, prublema che però chi u nu gh'ea, scicumme ch'u restava a piccu in sciu mà. Cheitu in abandun, u l'é restou prupietè du Demaniu pe' di anni, u rezülta che in ti [[Anni 90|anni '90]] u segge passou in te man au Corpu Furestale, che fra u [[1994]] e u [[1995]] u l'ha cumpiüu di travaggi pe' arangià i duì fabrichè, finn-a quande a pertinensa a nu l'é passà de man a l'ente ch'u gestisce u Parcu du Munte de Portufin. Au giurnu d'ancö l'impiantu u nu l'è ciü in funsiun da di anni, ma gh'é sun tratative pe' adövialu cumme strutüa türistica o cumme uservatoiu pe' amià e stelle. Zà dau [[2020]] difeti u parcu u s'ea espressu cuntru a trasfurmasiun da pustasiun in te ün albergu, spunciandu pe' ativitè de cultüa, de riserca scientifica o de vigilansa in scia natüa, fetu ch'u l'ha purtou a ciü bandi pübblici. Au [[2026]], in sce inisiativa du Parcu, gh'è stetu a delibera in sce l'avertüa cumme rifügiu e scitu de sosta pe'i chi u caminn-a in ti senté. 5eomtd0i7e29pp4tambmslewgxpyzhz 271454 271453 2026-07-01T12:55:03Z Arbenganese 12552 agiüstamenti 271454 wikitext text/x-wiki = Semafuru Növu = U '''Semafuru Növu''' (ditu finn-a ''Regiu Semafuru de Portufin'', ''Semaforo Nuovo'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é üna custrusiun de segnalasiun militare nu ciü adövià ch'a l'é steta missa in sciu [[Munte de Portufin]], in tu teritoiu du cumüne de [[Camuggi]]. U piggia u numme de "Növu" pe distinguelu daa strutüa che gh'ea primma, missa ciü in ertu, ch'a l'é ciamà "[[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]]". == Descrisiun == A pustasiun a se tröva in tu cumprensoiu du Munte de Portufin, a piccu in sciu mà e ciü de precizu nu guei daa distante daa simma du Munte Toccu (471 m). U resta intu frunte ch'u spartisce [[Punta Ciappa]], ch'a resta a punente, da [[Cà de l’Ou|Cà de l'Ou]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] (a levante). U cumplessu u l'è fetu de dui tocchi, a custrusiun ciü impurtante a l'è quella da vegia stasiun du telegrafu, in sce duì cien: quellu de d'atu u se mustra cu'ün prufilu mezu riundu in ta parte ch'a l'è già a meridiun, versu u mà. Chi u se gh'è missu tante vedrè a nastru cun di braghetuin de feru. Sutta, se ghe intra pe via d'ina porte de lamma dipinta, ch'a mette in sce ün ambiente ciütostu squadrou. L'atru frunte, invece, u l'è squadrou e lineare. Separou da sta custrusiun chi, u gh'è a vegia rexidensa du guardian, cumme l'atra in sce dui cien e cun trei barcuin au cian de d'atu in sci dui frunti ciü larghi, a l'è cunsciderà cumme parte du scistema semaforicu. Dai catasti u se sa che e pertinense da strutüa s'alargan pe seimilla metri quaddri tüttu in giu: propiu in tu mezu fra l'impiantu e a vegia cà, asemme ai duì edifissi u ghe cazze drentu finn-a üna pustasiun pe fa partì e chinà a tera i aparecchi. == Storia == Ai tempi de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]] s'ea sentiu u bezögnu de custruì üna stasiun de segnalasiun e de cumünicasiun ch'a fusse megiu di vegi scistemi de segnalamentu, bazè in sce turi d'avistamentu e i segnali cu'u fümme, ciü tantu adöviè in tu periudu de scuribande di piratti saraceni. Au prinsipiu a l'ea steta tià sciü üna primma stasiun, a l'artessa de 610 m, averta in tu [[1807]] e ch'a funsiunava sulu cun di segnali a vista. Sulu doppu u l'é vegnüu u telegrafu. Cumunque gh'ea u fetu che in sciu Munte ghe fusse de spessu fuschia e che e nüvie in scia simma d'invernu rendessan ciü bassa a puscibilitè tantu de vedde da distante cumme de vegnì visti. Cuscì, in tu [[1880]] u s'é decizu de tià sciü ün növu puntu d'avistamentu, ciü in bassu, a 407 metri in sciu livellu du mà e a piccu in sci scöggi, de moddu che a stasiun a pueise restà ciü ben in vista, finn-a pe'i naveganti. Tra u 1880 e u [[1885]] gh'è stetu fetu ben di travaggi, pe furnì a stasiun nu sulu de l'impiantu otticu, ma ciü che tüttu da stasiun du telegrafu. Mentre aa vegia stasiun gh'ea stetu cangiou de funsiun, primma cumme pustasiun de guardia cuntru chi u smerciava de sfröxu a sà, pöi cuntru i atacchi di aparecchi, a növa strutüa, u Regiu Semafuru Portufin (zà ai tempi ciamou Semafuru Növu) u restava sutta ae dipendense de Regie Poste, cun tantu d'ün üfissiu avertu ae gente. A stu prupoxitu, i vilezanti ch'ean in te l'albergu [[Portufin Vetta]] vegnivan de spessu in ta pustasiun pe mandà di telegrammi de auguri o de salüu ai sö cunuscenti. U Semafuru u l'è pöi stetu mensunou in te ciü elenchi üfisiali de pustasiuin de telegrafu zà a partì dai primmi anni d'ativitè, cumme presempiu in te l'''Elenco dei fari, fanali, segnali marittimi'' da Regia Marina, du [[1880]], duve u l'è marcou cumme ''Semaforo sul Monte Tocco'', denuminasiun ch'a l'è turna a mexima in ti papé du [[1926]]. Atru titulu ricurente u l'è quellu de ''Regio Semaforo Portofino'', ch'a l'ea a sigla che gh'éa muntou in scia stasiun cun tantu de stemma: fetu ch'u l'è ducumentou da üna futugrafia du [[1885]] du Juanito Mortola, cunservà daa [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Nicolò Cuneo de Camuggi]] e ancun da ün'atra, du [[1914]], duve se vedde u stemma ch'u restava in scia porta d'intrà. Du primmu [[XX secolo|Növesentu]] a strutüa a l'ha pöi pigiou finn-a a tipica culurasiun a bande gianche e neigre, cumme tante atre pustasiuin du genere. In ciü, de quellu periudu sun cunservè di bulli uriginali impressi dai telegrafisti in sce curispundense che vegnivan mandè dai vilezanti. Gh'è difeti de cartulinn-e spedie dae poste d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] duve se vedde cumme u numme de ricunuscimentu da pustasiun u fusse sulu "Portofino" o "Portofino Semaforo". Levou ch'a segge steta missa ciü in bassu rispettu au [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]], a restava üna de pustasiuin de semafuru ciü in èrtu de tütta l'Italia, scicumme che spessu se serneiva de puzisiuin ciü fassili da esse viste dai naveganti, prublema che però chi u nu gh'ea, scicumme ch'u restava a piccu in sciu mà. Cheitu in abandun, u l'é restou prupietè du Demaniu pe di anni, u rezülta che in ti [[Anni 90|anni '90]] u segge passou in te man au Corpu Furestale, che fra u [[1994]] e u [[1995]] u l'ha cumpiüu di travaggi pe arangià i duì fabrichè, finn-a quande a pertinensa a nu l'é passà de man a l'ente ch'u gestisce u Parcu du Munte de Portufin. Au giurnu d'ancö l'impiantu u nu l'è ciü in funsiun da di anni, ma gh'é sun tratative pe adövialu cumme strutüa türistica o cumme uservatoiu pe amià e stelle. Zà dau [[2020]] difeti u parcu u s'ea espressu cuntru a trasfurmasiun da pustasiun in te ün albergu, spunciandu pe ativitè de cultüa, de riserca scientifica o de vigilansa in scia natüa, fetu ch'u l'ha purtou a ciü bandi pübblici. Au [[2026]], in sce inisiativa du Parcu, gh'è stetu a delibera in sce l'avertüa cumme rifügiu e scitu de sosta pe'i chi u caminn-a in ti senté. 7zvpwlyg9t8apy8b5ea41mnurn8wbxz 271455 271454 2026-07-01T12:55:13Z Arbenganese 12552 agiüstamenti 271455 wikitext text/x-wiki = Semafuru Növu = U '''Semafuru Növu''' (ditu finn-a ''Regiu Semafuru de Portufin'', ''Semaforo Nuovo'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é üna custrusiun de segnalasiun militare nu ciü adövià ch'a l'é steta missa in sciu [[Munte de Portufin]], in tu teritoiu du cumüne de [[Camuggi]]. U piggia u numme de "Növu" pe distinguelu daa strutüa che gh'ea primma, missa ciü in ertu, ch'a l'é ciamà "[[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]]". == Descrisiun == A pustasiun a se tröva in tu cumprensoiu du Munte de Portufin, a piccu in sciu mà e ciü de precizu nu guei daa distante daa simma du Munte Toccu (471 m). U resta intu frunte ch'u spartisce [[Punta Ciappa]], ch'a resta a punente, da [[Cà de l’Ou|Cà de l'Ou]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] (a levante). U cumplessu u l'é fetu de dui tocchi, a custrusiun ciü impurtante a l'é quella da vegia stasiun du telegrafu, in sce duì cien: quellu de d'atu u se mustra cu'ün prufilu mezu riundu in ta parte ch'a l'é già a meridiun, versu u mà. Chi u se gh'é missu tante vedrè a nastru cun di braghetuin de feru. Sutta, se ghe intra pe via d'ina porte de lamma dipinta, ch'a mette in sce ün ambiente ciütostu squadrou. L'atru frunte, invece, u l'é squadrou e lineare. Separou da sta custrusiun chi, u gh'é a vegia rexidensa du guardian, cumme l'atra in sce dui cien e cun trei barcuin au cian de d'atu in sci dui frunti ciü larghi, a l'é cunsciderà cumme parte du scistema semaforicu. Dai catasti u se sa che e pertinense da strutüa s'alargan pe seimilla metri quaddri tüttu in giu: propiu in tu mezu fra l'impiantu e a vegia cà, asemme ai duì edifissi u ghe cazze drentu finn-a üna pustasiun pe fa partì e chinà a tera i aparecchi. == Storia == Ai tempi de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]] s'ea sentiu u bezögnu de custruì üna stasiun de segnalasiun e de cumünicasiun ch'a fusse megiu di vegi scistemi de segnalamentu, bazè in sce turi d'avistamentu e i segnali cu'u fümme, ciü tantu adöviè in tu periudu de scuribande di piratti saraceni. Au prinsipiu a l'ea steta tià sciü üna primma stasiun, a l'artessa de 610 m, averta in tu [[1807]] e ch'a funsiunava sulu cun di segnali a vista. Sulu doppu u l'é vegnüu u telegrafu. Cumunque gh'ea u fetu che in sciu Munte ghe fusse de spessu fuschia e che e nüvie in scia simma d'invernu rendessan ciü bassa a puscibilitè tantu de vedde da distante cumme de vegnì visti. Cuscì, in tu [[1880]] u s'é decizu de tià sciü ün növu puntu d'avistamentu, ciü in bassu, a 407 metri in sciu livellu du mà e a piccu in sci scöggi, de moddu che a stasiun a pueise restà ciü ben in vista, finn-a pe'i naveganti. Tra u 1880 e u [[1885]] gh'é stetu fetu ben di travaggi, pe furnì a stasiun nu sulu de l'impiantu otticu, ma ciü che tüttu da stasiun du telegrafu. Mentre aa vegia stasiun gh'ea stetu cangiou de funsiun, primma cumme pustasiun de guardia cuntru chi u smerciava de sfröxu a sà, pöi cuntru i atacchi di aparecchi, a növa strutüa, u Regiu Semafuru Portufin (zà ai tempi ciamou Semafuru Növu) u restava sutta ae dipendense de Regie Poste, cun tantu d'ün üfissiu avertu ae gente. A stu prupoxitu, i vilezanti ch'ean in te l'albergu [[Portufin Vetta]] vegnivan de spessu in ta pustasiun pe mandà di telegrammi de auguri o de salüu ai sö cunuscenti. U Semafuru u l'é pöi stetu mensunou in te ciü elenchi üfisiali de pustasiuin de telegrafu zà a partì dai primmi anni d'ativitè, cumme presempiu in te l'''Elenco dei fari, fanali, segnali marittimi'' da Regia Marina, du [[1880]], duve u l'é marcou cumme ''Semaforo sul Monte Tocco'', denuminasiun ch'a l'é turna a mexima in ti papé du [[1926]]. Atru titulu ricurente u l'é quellu de ''Regio Semaforo Portofino'', ch'a l'ea a sigla che gh'éa muntou in scia stasiun cun tantu de stemma: fetu ch'u l'é ducumentou da üna futugrafia du [[1885]] du Juanito Mortola, cunservà daa [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Nicolò Cuneo de Camuggi]] e ancun da ün'atra, du [[1914]], duve se vedde u stemma ch'u restava in scia porta d'intrà. Du primmu [[XX secolo|Növesentu]] a strutüa a l'ha pöi pigiou finn-a a tipica culurasiun a bande gianche e neigre, cumme tante atre pustasiuin du genere. In ciü, de quellu periudu sun cunservè di bulli uriginali impressi dai telegrafisti in sce curispundense che vegnivan mandè dai vilezanti. Gh'é difeti de cartulinn-e spedie dae poste d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] duve se vedde cumme u numme de ricunuscimentu da pustasiun u fusse sulu "Portofino" o "Portofino Semaforo". Levou ch'a segge steta missa ciü in bassu rispettu au [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]], a restava üna de pustasiuin de semafuru ciü in èrtu de tütta l'Italia, scicumme che spessu se serneiva de puzisiuin ciü fassili da esse viste dai naveganti, prublema che però chi u nu gh'ea, scicumme ch'u restava a piccu in sciu mà. Cheitu in abandun, u l'é restou prupietè du Demaniu pe di anni, u rezülta che in ti [[Anni 90|anni '90]] u segge passou in te man au Corpu Furestale, che fra u [[1994]] e u [[1995]] u l'ha cumpiüu di travaggi pe arangià i duì fabrichè, finn-a quande a pertinensa a nu l'é passà de man a l'ente ch'u gestisce u Parcu du Munte de Portufin. Au giurnu d'ancö l'impiantu u nu l'é ciü in funsiun da di anni, ma gh'é sun tratative pe adövialu cumme strutüa türistica o cumme uservatoiu pe amià e stelle. Zà dau [[2020]] difeti u parcu u s'ea espressu cuntru a trasfurmasiun da pustasiun in te ün albergu, spunciandu pe ativitè de cultüa, de riserca scientifica o de vigilansa in scia natüa, fetu ch'u l'ha purtou a ciü bandi pübblici. Au [[2026]], in sce inisiativa du Parcu, gh'é stetu a delibera in sce l'avertüa cumme rifügiu e scitu de sosta pe'i chi u caminn-a in ti senté. ou1sb136no4dciftpm1nc7z8f8y33b3 271456 271455 2026-07-01T12:55:24Z Arbenganese 12552 agiüstamenti 271456 wikitext text/x-wiki = Semafuru Növu = U '''Semafuru Növu''' (ditu finn-a ''Regiu Semafuru de Portufin'', ''Semaforo Nuovo'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é üna custrusiun de segnalasiun militare nu ciü adövià ch'a l'é steta missa in sciu [[Munte de Portufin]], in tu teritoiu du cumüne de [[Camuggi]]. U piggia u numme de "Növu" pe distinguelu daa strutüa che gh'ea primma, missa ciü in ertu, ch'a l'é ciamà "[[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]]". == Descrisiun == A pustasiun a se tröva in tu cumprensoiu du Munte de Portufin, a piccu in sciu mà e ciü de precizu nu guei daa distante daa simma du Munte Toccu (471 m). U resta intu frunte ch'u spartisce [[Punta Ciappa]], ch'a resta a punente, da [[Cà de l’Ou|Cà de l'Ou]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] (a levante). U cumplessu u l'é fetu de dui tocchi, a custrusiun ciü impurtante a l'é quella da vegia stasiun du telegrafu, in sce duì cien: quellu de d'atu u se mustra cu'ün prufilu mezu riundu in ta parte ch'a l'é già a meridiun, versu u mà.<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziademanio.it/export/sites/demanio/download/documentigare_2018_3/180727_DRLiguria_Allegato-I-Scheda-semaforo-nuovo-di-portofino.pdf|tìtolo=Semaforo Nuovo di Portofino (Camogli, GE)|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Chi u se gh'é missu tante vedrè a nastru cun di braghetuin de feru. Sutta, se ghe intra pe via d'ina porte de lamma dipinta, ch'a mette in sce ün ambiente ciütostu squadrou. L'atru frunte, invece, u l'é squadrou e lineare. Separou da sta custrusiun chi, u gh'é a vegia rexidensa du guardian, cumme l'atra in sce dui cien e cun trei barcuin au cian de d'atu in sci dui frunti ciü larghi, a l'é cunsciderà cumme parte du scistema semaforicu. Dai catasti u se sa che e pertinense da strutüa s'alargan pe seimilla metri quaddri tüttu in giu: propiu in tu mezu fra l'impiantu e a vegia cà, asemme ai duì edifissi u ghe cazze drentu finn-a üna pustasiun pe fa partì e chinà a tera i aparecchi. == Storia == Ai tempi de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]] s'ea sentiu u bezögnu de custruì üna stasiun de segnalasiun e de cumünicasiun ch'a fusse megiu di vegi scistemi de segnalamentu, bazè in sce turi d'avistamentu e i segnali cu'u fümme, ciü tantu adöviè in tu periudu de scuribande di piratti saraceni. Au prinsipiu a l'ea steta tià sciü üna primma stasiun, a l'artessa de 610 m, averta in tu [[1807]] e ch'a funsiunava sulu cun di segnali a vista. Sulu doppu u l'é vegnüu u telegrafu. Cumunque gh'ea u fetu che in sciu Munte ghe fusse de spessu fuschia e che e nüvie in scia simma d'invernu rendessan ciü bassa a puscibilitè tantu de vedde da distante<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210843.pdf|tìtolo=Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> cumme de vegnì visti. Cuscì, in tu [[1880]] u s'é decizu de tià sciü ün növu puntu d'avistamentu, ciü in bassu, a 407 metri in sciu livellu du mà e a piccu in sci scöggi, de moddu che a stasiun a pueise restà ciü ben in vista, finn-a pe'i naveganti. Tra u 1880 e u [[1885]] gh'é stetu fetu ben di travaggi, pe furnì a stasiun nu sulu de l'impiantu otticu, ma ciü che tüttu da stasiun du telegrafu. Mentre aa vegia stasiun gh'ea stetu cangiou de funsiun, primma cumme pustasiun de guardia cuntru chi u smerciava de sfröxu a sà, pöi cuntru i atacchi di aparecchi, a növa strutüa, u Regiu Semafuru Portufin (zà ai tempi ciamou Semafuru Növu) u restava sutta ae dipendense de Regie Poste, cun tantu d'ün üfissiu avertu ae gente. A stu prupoxitu, i vilezanti ch'ean in te l'albergu [[Portufin Vetta]] vegnivan de spessu in ta pustasiun pe mandà di telegrammi de auguri o de salüu ai sö cunuscenti. U Semafuru u l'é pöi stetu mensunou in te ciü elenchi üfisiali de pustasiuin de telegrafu zà a partì dai primmi anni d'ativitè, cumme presempiu in te l'''Elenco dei fari, fanali, segnali marittimi'' da Regia Marina, du [[1889]], duve u l'é marcou cumme ''Semaforo sul Monte Tocco''<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/Elenco_dei_fari_e_fanali_semafori_e_segn/azJcVTygQVsC?hl=it&gbpv=1&dq=tocco&pg=PA104&printsec=frontcover|ànno=1883|editô=Regio Istituto Idrografico|léngoa=IT|p=104|outô=AA.VV.|çitæ=Zena}}</ref>, denuminasiun ch'a l'é turna a mexima in ti papé du [[1909]].<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/_/AH5K9XVgIQEC?hl=it&gl=it&gbpv=1|ànno=1909|editô=Hoepli|léngoa=IT|p=106|çitæ=Zena|outô=AA.VV.}}</ref> Atru titulu ricurente u l'é quellu de ''Regio Semaforo Portofino'', ch'a l'ea a sigla che gh'éa muntou in scia stasiun cun tantu de stemma: fetu ch'u l'é ducumentou da üna futugrafia du [[1885]] du Juanito Mortola, cunservà daa [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Nicolò Cuneo de Camuggi]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2520_Portofino_Vetta_Semaforo_Nuovo_ic_costruzione_1880.htm|tìtolo=2520. Portofino Vetta Semaforo Nuovo in costruzione 1880|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> e ancun da ün'atra, du [[1914]], duve se vedde u stemma ch'u restava in scia porta d'intrà.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2521_Portofino_Vetta_Semaforo_Nuovo_nel_1914.htm|tìtolo=2521. Portofino Vetta Semaforo Nuovo nel 1914|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Du primmu [[XX secolo|Növesentu]] a strutüa a l'ha pöi pigiou finn-a a tipica culurasiun a bande gianche e neigre, cumme tante atre pustasiuin du genere. In ciü, de quellu periudu sun cunservè di bulli uriginali impressi dai telegrafisti in sce curispundense che vegnivan mandè dai vilezanti. Gh'é difeti de cartulinn-e spedie dae poste d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] duve se vedde cumme u numme de ricunuscimentu da pustasiun u fusse sulu "Portofino" o "Portofino Semaforo".<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilpostalista.it/sommario_136.htm|tìtolo=Semafori della Liguria e dintorni|outô=Enrico Bertazzoli|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Levou ch'a segge steta missa ciü in bassu rispettu au [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]], a restava üna de pustasiuin de semafuru ciü in èrtu de tütta l'Italia, scicumme che spessu se serneiva de puzisiuin ciü fassili da esse viste dai naveganti, prublema che però chi u nu gh'ea, scicumme ch'u restava a piccu in sciu mà. Cheitu in abandun, u l'é restou prupietè du Demaniu pe di anni, u rezülta che in ti [[Anni 90|anni '90]] u segge passou in te man au Corpu Furestale, che fra u [[1994]] e u [[1995]] u l'ha cumpiüu di travaggi pe arangià i duì fabrichè<ref name=":0" />, finn-a quande a pertinensa a nu l'é passà de man a l'ente ch'u gestisce u Parcu du Munte de Portufin. Au giurnu d'ancö l'impiantu u nu l'é ciü in funsiun da di anni, ma gh'é sun tratative pe adövialu cumme strutüa türistica o cumme uservatoiu pe amià e stelle. Zà dau [[2020]] difeti u parcu u s'ea espressu cuntru a trasfurmasiun da pustasiun in te ün albergu, spunciandu pe ativitè de cultüa, de riserca scientifica o de vigilansa in scia natüa, fetu ch'u l'ha purtou a ciü bandi pübblici. Au [[2026]], in sce inisiativa du Parcu, gh'é stetu a delibera in sce l'avertüa cumme rifügiu e scitu de sosta pe'i chi u caminn-a in ti senté. 3rfesv68ye0a6363avztlsuzyz3fdzj 271457 271456 2026-07-01T12:55:55Z Arbenganese 12552 /* Storia */ notte 271457 wikitext text/x-wiki = Semafuru Növu = U '''Semafuru Növu''' (ditu finn-a ''Regiu Semafuru de Portufin'', ''Semaforo Nuovo'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é üna custrusiun de segnalasiun militare nu ciü adövià ch'a l'é steta missa in sciu [[Munte de Portufin]], in tu teritoiu du cumüne de [[Camuggi]]. U piggia u numme de "Növu" pe distinguelu daa strutüa che gh'ea primma, missa ciü in ertu, ch'a l'é ciamà "[[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]]". == Descrisiun == A pustasiun a se tröva in tu cumprensoiu du Munte de Portufin, a piccu in sciu mà e ciü de precizu nu guei daa distante daa simma du Munte Toccu (471 m). U resta intu frunte ch'u spartisce [[Punta Ciappa]], ch'a resta a punente, da [[Cà de l’Ou|Cà de l'Ou]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] (a levante). U cumplessu u l'é fetu de dui tocchi, a custrusiun ciü impurtante a l'é quella da vegia stasiun du telegrafu, in sce duì cien: quellu de d'atu u se mustra cu'ün prufilu mezu riundu in ta parte ch'a l'é già a meridiun, versu u mà.<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziademanio.it/export/sites/demanio/download/documentigare_2018_3/180727_DRLiguria_Allegato-I-Scheda-semaforo-nuovo-di-portofino.pdf|tìtolo=Semaforo Nuovo di Portofino (Camogli, GE)|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Chi u se gh'é missu tante vedrè a nastru cun di braghetuin de feru. Sutta, se ghe intra pe via d'ina porte de lamma dipinta, ch'a mette in sce ün ambiente ciütostu squadrou. L'atru frunte, invece, u l'é squadrou e lineare. Separou da sta custrusiun chi, u gh'é a vegia rexidensa du guardian, cumme l'atra in sce dui cien e cun trei barcuin au cian de d'atu in sci dui frunti ciü larghi, a l'é cunsciderà cumme parte du scistema semaforicu. Dai catasti u se sa che e pertinense da strutüa s'alargan pe seimilla metri quaddri tüttu in giu: propiu in tu mezu fra l'impiantu e a vegia cà, asemme ai duì edifissi u ghe cazze drentu finn-a üna pustasiun pe fa partì e chinà a tera i aparecchi. == Storia == Ai tempi de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]] s'ea sentiu u bezögnu de custruì üna stasiun de segnalasiun e de cumünicasiun ch'a fusse megiu di vegi scistemi de segnalamentu, bazè in sce turi d'avistamentu e i segnali cu'u fümme, ciü tantu adöviè in tu periudu de scuribande di piratti saraceni. Au prinsipiu a l'ea steta tià sciü üna primma stasiun, a l'artessa de 610 m, averta in tu [[1807]] e ch'a funsiunava sulu cun di segnali a vista. Sulu doppu u l'é vegnüu u telegrafu. Cumunque gh'ea u fetu che in sciu Munte ghe fusse de spessu fuschia e che e nüvie in scia simma d'invernu rendessan ciü bassa a puscibilitè tantu de vedde da distante<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210843.pdf|tìtolo=Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> cumme de vegnì visti. Cuscì, in tu [[1880]] u s'é decizu de tià sciü ün növu puntu d'avistamentu, ciü in bassu, a 407 metri in sciu livellu du mà e a piccu in sci scöggi, de moddu che a stasiun a pueise restà ciü ben in vista, finn-a pe'i naveganti. Tra u 1880 e u [[1885]] gh'é stetu fetu ben di travaggi, pe furnì a stasiun nu sulu de l'impiantu otticu, ma ciü che tüttu da stasiun du telegrafu. Mentre aa vegia stasiun gh'ea stetu cangiou de funsiun, primma cumme pustasiun de guardia cuntru chi u smerciava de sfröxu a sà, pöi cuntru i atacchi di aparecchi, a növa strutüa, u Regiu Semafuru Portufin (zà ai tempi ciamou Semafuru Növu) u restava sutta ae dipendense de Regie Poste, cun tantu d'ün üfissiu avertu ae gente. A stu prupoxitu, i vilezanti ch'ean in te l'albergu [[Portufin Vetta]] vegnivan de spessu in ta pustasiun pe mandà di telegrammi de auguri o de salüu ai sö cunuscenti. U Semafuru u l'é pöi stetu mensunou in te ciü elenchi üfisiali de pustasiuin de telegrafu zà a partì dai primmi anni d'ativitè, cumme presempiu in te l'''Elenco dei fari, fanali, segnali marittimi'' da Regia Marina, du [[1889]], duve u l'é marcou cumme ''Semaforo sul Monte Tocco''<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/Elenco_dei_fari_e_fanali_semafori_e_segn/azJcVTygQVsC?hl=it&gbpv=1&dq=tocco&pg=PA104&printsec=frontcover|ànno=1883|editô=Regio Istituto Idrografico|léngoa=IT|p=104|outô=AA.VV.|çitæ=Zena}}</ref>, denuminasiun ch'a l'é turna a mexima in ti papé du [[1909]].<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/_/AH5K9XVgIQEC?hl=it&gl=it&gbpv=1|ànno=1909|editô=Hoepli|léngoa=IT|p=106|çitæ=Zena|outô=AA.VV.}}</ref> Atru titulu ricurente u l'é quellu de ''Regio Semaforo Portofino'', ch'a l'ea a sigla che gh'éa muntou in scia stasiun cun tantu de stemma: fetu ch'u l'é ducumentou da üna futugrafia du [[1885]] du Juanito Mortola, cunservà daa [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Nicolò Cuneo de Camuggi]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2520_Portofino_Vetta_Semaforo_Nuovo_ic_costruzione_1880.htm|tìtolo=2520. Portofino Vetta Semaforo Nuovo in costruzione 1880|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> e ancun da ün'atra, du [[1914]], duve se vedde u stemma ch'u restava in scia porta d'intrà.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2521_Portofino_Vetta_Semaforo_Nuovo_nel_1914.htm|tìtolo=2521. Portofino Vetta Semaforo Nuovo nel 1914|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Du primmu [[XX secolo|Növesentu]] a strutüa a l'ha pöi pigiou finn-a a tipica culurasiun a bande gianche e neigre, cumme tante atre pustasiuin du genere. In ciü, de quellu periudu sun cunservè di bulli uriginali impressi dai telegrafisti in sce curispundense che vegnivan mandè dai vilezanti. Gh'é difeti de cartulinn-e spedie dae poste d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] duve se vedde cumme u numme de ricunuscimentu da pustasiun u fusse sulu "Portofino" o "Portofino Semaforo".<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilpostalista.it/sommario_136.htm|tìtolo=Semafori della Liguria e dintorni|outô=Enrico Bertazzoli|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Levou ch'a segge steta missa ciü in bassu rispettu au [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]], a restava üna de pustasiuin de semafuru ciü in èrtu de tütta l'Italia, scicumme che spessu se serneiva de puzisiuin ciü fassili da esse viste dai naveganti, prublema che però chi u nu gh'ea, scicumme ch'u restava a piccu in sciu mà. Cheitu in abandun, u l'é restou prupietè du Demaniu pe di anni, u rezülta che in ti [[Anni 90|anni '90]] u segge passou in te man au Corpu Furestale, che fra u [[1994]] e u [[1995]] u l'ha cumpiüu di travaggi pe arangià i duì fabrichè<ref name=":0" />, finn-a quande a pertinensa a nu l'é passà de man a l'ente ch'u gestisce u Parcu du Munte de Portufin. Au giurnu d'ancö l'impiantu u nu l'é ciü in funsiun da di anni, ma gh'é sun tratative pe adövialu cumme strutüa türistica o cumme uservatoiu pe amià e stelle. Zà dau [[2020]] difeti u parcu u s'ea espressu cuntru a trasfurmasiun da pustasiun in te ün albergu, spunciandu pe ativitè de cultüa, de riserca scientifica o de vigilansa in scia natüa, fetu ch'u l'ha purtou a ciü bandi pübblici. Au [[2026]], in sce inisiativa du Parcu, gh'é stetu a delibera in sce l'avertüa cumme rifügiu e scitu de sosta pe'i chi u caminn-a in ti senté. == Notte == f1nr0vrrvybxrzj3tphke6kis1pkk3x 271458 271457 2026-07-01T12:56:09Z Arbenganese 12552 /* Notte */ references 271458 wikitext text/x-wiki = Semafuru Növu = U '''Semafuru Növu''' (ditu finn-a ''Regiu Semafuru de Portufin'', ''Semaforo Nuovo'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é üna custrusiun de segnalasiun militare nu ciü adövià ch'a l'é steta missa in sciu [[Munte de Portufin]], in tu teritoiu du cumüne de [[Camuggi]]. U piggia u numme de "Növu" pe distinguelu daa strutüa che gh'ea primma, missa ciü in ertu, ch'a l'é ciamà "[[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]]". == Descrisiun == A pustasiun a se tröva in tu cumprensoiu du Munte de Portufin, a piccu in sciu mà e ciü de precizu nu guei daa distante daa simma du Munte Toccu (471 m). U resta intu frunte ch'u spartisce [[Punta Ciappa]], ch'a resta a punente, da [[Cà de l’Ou|Cà de l'Ou]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] (a levante). U cumplessu u l'é fetu de dui tocchi, a custrusiun ciü impurtante a l'é quella da vegia stasiun du telegrafu, in sce duì cien: quellu de d'atu u se mustra cu'ün prufilu mezu riundu in ta parte ch'a l'é già a meridiun, versu u mà.<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziademanio.it/export/sites/demanio/download/documentigare_2018_3/180727_DRLiguria_Allegato-I-Scheda-semaforo-nuovo-di-portofino.pdf|tìtolo=Semaforo Nuovo di Portofino (Camogli, GE)|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Chi u se gh'é missu tante vedrè a nastru cun di braghetuin de feru. Sutta, se ghe intra pe via d'ina porte de lamma dipinta, ch'a mette in sce ün ambiente ciütostu squadrou. L'atru frunte, invece, u l'é squadrou e lineare. Separou da sta custrusiun chi, u gh'é a vegia rexidensa du guardian, cumme l'atra in sce dui cien e cun trei barcuin au cian de d'atu in sci dui frunti ciü larghi, a l'é cunsciderà cumme parte du scistema semaforicu. Dai catasti u se sa che e pertinense da strutüa s'alargan pe seimilla metri quaddri tüttu in giu: propiu in tu mezu fra l'impiantu e a vegia cà, asemme ai duì edifissi u ghe cazze drentu finn-a üna pustasiun pe fa partì e chinà a tera i aparecchi. == Storia == Ai tempi de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]] s'ea sentiu u bezögnu de custruì üna stasiun de segnalasiun e de cumünicasiun ch'a fusse megiu di vegi scistemi de segnalamentu, bazè in sce turi d'avistamentu e i segnali cu'u fümme, ciü tantu adöviè in tu periudu de scuribande di piratti saraceni. Au prinsipiu a l'ea steta tià sciü üna primma stasiun, a l'artessa de 610 m, averta in tu [[1807]] e ch'a funsiunava sulu cun di segnali a vista. Sulu doppu u l'é vegnüu u telegrafu. Cumunque gh'ea u fetu che in sciu Munte ghe fusse de spessu fuschia e che e nüvie in scia simma d'invernu rendessan ciü bassa a puscibilitè tantu de vedde da distante<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210843.pdf|tìtolo=Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> cumme de vegnì visti. Cuscì, in tu [[1880]] u s'é decizu de tià sciü ün növu puntu d'avistamentu, ciü in bassu, a 407 metri in sciu livellu du mà e a piccu in sci scöggi, de moddu che a stasiun a pueise restà ciü ben in vista, finn-a pe'i naveganti. Tra u 1880 e u [[1885]] gh'é stetu fetu ben di travaggi, pe furnì a stasiun nu sulu de l'impiantu otticu, ma ciü che tüttu da stasiun du telegrafu. Mentre aa vegia stasiun gh'ea stetu cangiou de funsiun, primma cumme pustasiun de guardia cuntru chi u smerciava de sfröxu a sà, pöi cuntru i atacchi di aparecchi, a növa strutüa, u Regiu Semafuru Portufin (zà ai tempi ciamou Semafuru Növu) u restava sutta ae dipendense de Regie Poste, cun tantu d'ün üfissiu avertu ae gente. A stu prupoxitu, i vilezanti ch'ean in te l'albergu [[Portufin Vetta]] vegnivan de spessu in ta pustasiun pe mandà di telegrammi de auguri o de salüu ai sö cunuscenti. U Semafuru u l'é pöi stetu mensunou in te ciü elenchi üfisiali de pustasiuin de telegrafu zà a partì dai primmi anni d'ativitè, cumme presempiu in te l'''Elenco dei fari, fanali, segnali marittimi'' da Regia Marina, du [[1889]], duve u l'é marcou cumme ''Semaforo sul Monte Tocco''<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/Elenco_dei_fari_e_fanali_semafori_e_segn/azJcVTygQVsC?hl=it&gbpv=1&dq=tocco&pg=PA104&printsec=frontcover|ànno=1883|editô=Regio Istituto Idrografico|léngoa=IT|p=104|outô=AA.VV.|çitæ=Zena}}</ref>, denuminasiun ch'a l'é turna a mexima in ti papé du [[1909]].<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/_/AH5K9XVgIQEC?hl=it&gl=it&gbpv=1|ànno=1909|editô=Hoepli|léngoa=IT|p=106|çitæ=Zena|outô=AA.VV.}}</ref> Atru titulu ricurente u l'é quellu de ''Regio Semaforo Portofino'', ch'a l'ea a sigla che gh'éa muntou in scia stasiun cun tantu de stemma: fetu ch'u l'é ducumentou da üna futugrafia du [[1885]] du Juanito Mortola, cunservà daa [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Nicolò Cuneo de Camuggi]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2520_Portofino_Vetta_Semaforo_Nuovo_ic_costruzione_1880.htm|tìtolo=2520. Portofino Vetta Semaforo Nuovo in costruzione 1880|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> e ancun da ün'atra, du [[1914]], duve se vedde u stemma ch'u restava in scia porta d'intrà.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2521_Portofino_Vetta_Semaforo_Nuovo_nel_1914.htm|tìtolo=2521. Portofino Vetta Semaforo Nuovo nel 1914|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Du primmu [[XX secolo|Növesentu]] a strutüa a l'ha pöi pigiou finn-a a tipica culurasiun a bande gianche e neigre, cumme tante atre pustasiuin du genere. In ciü, de quellu periudu sun cunservè di bulli uriginali impressi dai telegrafisti in sce curispundense che vegnivan mandè dai vilezanti. Gh'é difeti de cartulinn-e spedie dae poste d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] duve se vedde cumme u numme de ricunuscimentu da pustasiun u fusse sulu "Portofino" o "Portofino Semaforo".<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilpostalista.it/sommario_136.htm|tìtolo=Semafori della Liguria e dintorni|outô=Enrico Bertazzoli|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Levou ch'a segge steta missa ciü in bassu rispettu au [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]], a restava üna de pustasiuin de semafuru ciü in èrtu de tütta l'Italia, scicumme che spessu se serneiva de puzisiuin ciü fassili da esse viste dai naveganti, prublema che però chi u nu gh'ea, scicumme ch'u restava a piccu in sciu mà. Cheitu in abandun, u l'é restou prupietè du Demaniu pe di anni, u rezülta che in ti [[Anni 90|anni '90]] u segge passou in te man au Corpu Furestale, che fra u [[1994]] e u [[1995]] u l'ha cumpiüu di travaggi pe arangià i duì fabrichè<ref name=":0" />, finn-a quande a pertinensa a nu l'é passà de man a l'ente ch'u gestisce u Parcu du Munte de Portufin. Au giurnu d'ancö l'impiantu u nu l'é ciü in funsiun da di anni, ma gh'é sun tratative pe adövialu cumme strutüa türistica o cumme uservatoiu pe amià e stelle. Zà dau [[2020]] difeti u parcu u s'ea espressu cuntru a trasfurmasiun da pustasiun in te ün albergu, spunciandu pe ativitè de cultüa, de riserca scientifica o de vigilansa in scia natüa, fetu ch'u l'ha purtou a ciü bandi pübblici. Au [[2026]], in sce inisiativa du Parcu, gh'é stetu a delibera in sce l'avertüa cumme rifügiu e scitu de sosta pe'i chi u caminn-a in ti senté. == Notte == <references /> mxq7ct0yvob7j65cog392nkmxwc23gh 271459 271458 2026-07-01T12:56:22Z Arbenganese 12552 /* Semafuru Növu */ +tl camugin 271459 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} U '''Semafuru Növu''' (ditu finn-a ''Regiu Semafuru de Portufin'', ''Semaforo Nuovo'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é üna custrusiun de segnalasiun militare nu ciü adövià ch'a l'é steta missa in sciu [[Munte de Portufin]], in tu teritoiu du cumüne de [[Camuggi]]. U piggia u numme de "Növu" pe distinguelu daa strutüa che gh'ea primma, missa ciü in ertu, ch'a l'é ciamà "[[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]]". == Descrisiun == A pustasiun a se tröva in tu cumprensoiu du Munte de Portufin, a piccu in sciu mà e ciü de precizu nu guei daa distante daa simma du Munte Toccu (471 m). U resta intu frunte ch'u spartisce [[Punta Ciappa]], ch'a resta a punente, da [[Cà de l’Ou|Cà de l'Ou]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] (a levante). U cumplessu u l'é fetu de dui tocchi, a custrusiun ciü impurtante a l'é quella da vegia stasiun du telegrafu, in sce duì cien: quellu de d'atu u se mustra cu'ün prufilu mezu riundu in ta parte ch'a l'é già a meridiun, versu u mà.<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziademanio.it/export/sites/demanio/download/documentigare_2018_3/180727_DRLiguria_Allegato-I-Scheda-semaforo-nuovo-di-portofino.pdf|tìtolo=Semaforo Nuovo di Portofino (Camogli, GE)|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Chi u se gh'é missu tante vedrè a nastru cun di braghetuin de feru. Sutta, se ghe intra pe via d'ina porte de lamma dipinta, ch'a mette in sce ün ambiente ciütostu squadrou. L'atru frunte, invece, u l'é squadrou e lineare. Separou da sta custrusiun chi, u gh'é a vegia rexidensa du guardian, cumme l'atra in sce dui cien e cun trei barcuin au cian de d'atu in sci dui frunti ciü larghi, a l'é cunsciderà cumme parte du scistema semaforicu. Dai catasti u se sa che e pertinense da strutüa s'alargan pe seimilla metri quaddri tüttu in giu: propiu in tu mezu fra l'impiantu e a vegia cà, asemme ai duì edifissi u ghe cazze drentu finn-a üna pustasiun pe fa partì e chinà a tera i aparecchi. == Storia == Ai tempi de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]] s'ea sentiu u bezögnu de custruì üna stasiun de segnalasiun e de cumünicasiun ch'a fusse megiu di vegi scistemi de segnalamentu, bazè in sce turi d'avistamentu e i segnali cu'u fümme, ciü tantu adöviè in tu periudu de scuribande di piratti saraceni. Au prinsipiu a l'ea steta tià sciü üna primma stasiun, a l'artessa de 610 m, averta in tu [[1807]] e ch'a funsiunava sulu cun di segnali a vista. Sulu doppu u l'é vegnüu u telegrafu. Cumunque gh'ea u fetu che in sciu Munte ghe fusse de spessu fuschia e che e nüvie in scia simma d'invernu rendessan ciü bassa a puscibilitè tantu de vedde da distante<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210843.pdf|tìtolo=Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> cumme de vegnì visti. Cuscì, in tu [[1880]] u s'é decizu de tià sciü ün növu puntu d'avistamentu, ciü in bassu, a 407 metri in sciu livellu du mà e a piccu in sci scöggi, de moddu che a stasiun a pueise restà ciü ben in vista, finn-a pe'i naveganti. Tra u 1880 e u [[1885]] gh'é stetu fetu ben di travaggi, pe furnì a stasiun nu sulu de l'impiantu otticu, ma ciü che tüttu da stasiun du telegrafu. Mentre aa vegia stasiun gh'ea stetu cangiou de funsiun, primma cumme pustasiun de guardia cuntru chi u smerciava de sfröxu a sà, pöi cuntru i atacchi di aparecchi, a növa strutüa, u Regiu Semafuru Portufin (zà ai tempi ciamou Semafuru Növu) u restava sutta ae dipendense de Regie Poste, cun tantu d'ün üfissiu avertu ae gente. A stu prupoxitu, i vilezanti ch'ean in te l'albergu [[Portufin Vetta]] vegnivan de spessu in ta pustasiun pe mandà di telegrammi de auguri o de salüu ai sö cunuscenti. U Semafuru u l'é pöi stetu mensunou in te ciü elenchi üfisiali de pustasiuin de telegrafu zà a partì dai primmi anni d'ativitè, cumme presempiu in te l'''Elenco dei fari, fanali, segnali marittimi'' da Regia Marina, du [[1889]], duve u l'é marcou cumme ''Semaforo sul Monte Tocco''<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/Elenco_dei_fari_e_fanali_semafori_e_segn/azJcVTygQVsC?hl=it&gbpv=1&dq=tocco&pg=PA104&printsec=frontcover|ànno=1883|editô=Regio Istituto Idrografico|léngoa=IT|p=104|outô=AA.VV.|çitæ=Zena}}</ref>, denuminasiun ch'a l'é turna a mexima in ti papé du [[1909]].<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/_/AH5K9XVgIQEC?hl=it&gl=it&gbpv=1|ànno=1909|editô=Hoepli|léngoa=IT|p=106|çitæ=Zena|outô=AA.VV.}}</ref> Atru titulu ricurente u l'é quellu de ''Regio Semaforo Portofino'', ch'a l'ea a sigla che gh'éa muntou in scia stasiun cun tantu de stemma: fetu ch'u l'é ducumentou da üna futugrafia du [[1885]] du Juanito Mortola, cunservà daa [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Nicolò Cuneo de Camuggi]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2520_Portofino_Vetta_Semaforo_Nuovo_ic_costruzione_1880.htm|tìtolo=2520. Portofino Vetta Semaforo Nuovo in costruzione 1880|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> e ancun da ün'atra, du [[1914]], duve se vedde u stemma ch'u restava in scia porta d'intrà.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2521_Portofino_Vetta_Semaforo_Nuovo_nel_1914.htm|tìtolo=2521. Portofino Vetta Semaforo Nuovo nel 1914|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Du primmu [[XX secolo|Növesentu]] a strutüa a l'ha pöi pigiou finn-a a tipica culurasiun a bande gianche e neigre, cumme tante atre pustasiuin du genere. In ciü, de quellu periudu sun cunservè di bulli uriginali impressi dai telegrafisti in sce curispundense che vegnivan mandè dai vilezanti. Gh'é difeti de cartulinn-e spedie dae poste d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] duve se vedde cumme u numme de ricunuscimentu da pustasiun u fusse sulu "Portofino" o "Portofino Semaforo".<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilpostalista.it/sommario_136.htm|tìtolo=Semafori della Liguria e dintorni|outô=Enrico Bertazzoli|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Levou ch'a segge steta missa ciü in bassu rispettu au [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]], a restava üna de pustasiuin de semafuru ciü in èrtu de tütta l'Italia, scicumme che spessu se serneiva de puzisiuin ciü fassili da esse viste dai naveganti, prublema che però chi u nu gh'ea, scicumme ch'u restava a piccu in sciu mà. Cheitu in abandun, u l'é restou prupietè du Demaniu pe di anni, u rezülta che in ti [[Anni 90|anni '90]] u segge passou in te man au Corpu Furestale, che fra u [[1994]] e u [[1995]] u l'ha cumpiüu di travaggi pe arangià i duì fabrichè<ref name=":0" />, finn-a quande a pertinensa a nu l'é passà de man a l'ente ch'u gestisce u Parcu du Munte de Portufin. Au giurnu d'ancö l'impiantu u nu l'é ciü in funsiun da di anni, ma gh'é sun tratative pe adövialu cumme strutüa türistica o cumme uservatoiu pe amià e stelle. Zà dau [[2020]] difeti u parcu u s'ea espressu cuntru a trasfurmasiun da pustasiun in te ün albergu, spunciandu pe ativitè de cultüa, de riserca scientifica o de vigilansa in scia natüa, fetu ch'u l'ha purtou a ciü bandi pübblici. Au [[2026]], in sce inisiativa du Parcu, gh'é stetu a delibera in sce l'avertüa cumme rifügiu e scitu de sosta pe'i chi u caminn-a in ti senté. == Notte == <references /> 0qm91354s99iiannsy45slol1ph9s9g 271460 271459 2026-07-01T12:56:41Z Arbenganese 12552 /* Notte */ +cat 271460 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} U '''Semafuru Növu''' (ditu finn-a ''Regiu Semafuru de Portufin'', ''Semaforo Nuovo'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é üna custrusiun de segnalasiun militare nu ciü adövià ch'a l'é steta missa in sciu [[Munte de Portufin]], in tu teritoiu du cumüne de [[Camuggi]]. U piggia u numme de "Növu" pe distinguelu daa strutüa che gh'ea primma, missa ciü in ertu, ch'a l'é ciamà "[[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]]". == Descrisiun == A pustasiun a se tröva in tu cumprensoiu du Munte de Portufin, a piccu in sciu mà e ciü de precizu nu guei daa distante daa simma du Munte Toccu (471 m). U resta intu frunte ch'u spartisce [[Punta Ciappa]], ch'a resta a punente, da [[Cà de l’Ou|Cà de l'Ou]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] (a levante). U cumplessu u l'é fetu de dui tocchi, a custrusiun ciü impurtante a l'é quella da vegia stasiun du telegrafu, in sce duì cien: quellu de d'atu u se mustra cu'ün prufilu mezu riundu in ta parte ch'a l'é già a meridiun, versu u mà.<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziademanio.it/export/sites/demanio/download/documentigare_2018_3/180727_DRLiguria_Allegato-I-Scheda-semaforo-nuovo-di-portofino.pdf|tìtolo=Semaforo Nuovo di Portofino (Camogli, GE)|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Chi u se gh'é missu tante vedrè a nastru cun di braghetuin de feru. Sutta, se ghe intra pe via d'ina porte de lamma dipinta, ch'a mette in sce ün ambiente ciütostu squadrou. L'atru frunte, invece, u l'é squadrou e lineare. Separou da sta custrusiun chi, u gh'é a vegia rexidensa du guardian, cumme l'atra in sce dui cien e cun trei barcuin au cian de d'atu in sci dui frunti ciü larghi, a l'é cunsciderà cumme parte du scistema semaforicu. Dai catasti u se sa che e pertinense da strutüa s'alargan pe seimilla metri quaddri tüttu in giu: propiu in tu mezu fra l'impiantu e a vegia cà, asemme ai duì edifissi u ghe cazze drentu finn-a üna pustasiun pe fa partì e chinà a tera i aparecchi. == Storia == Ai tempi de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]] s'ea sentiu u bezögnu de custruì üna stasiun de segnalasiun e de cumünicasiun ch'a fusse megiu di vegi scistemi de segnalamentu, bazè in sce turi d'avistamentu e i segnali cu'u fümme, ciü tantu adöviè in tu periudu de scuribande di piratti saraceni. Au prinsipiu a l'ea steta tià sciü üna primma stasiun, a l'artessa de 610 m, averta in tu [[1807]] e ch'a funsiunava sulu cun di segnali a vista. Sulu doppu u l'é vegnüu u telegrafu. Cumunque gh'ea u fetu che in sciu Munte ghe fusse de spessu fuschia e che e nüvie in scia simma d'invernu rendessan ciü bassa a puscibilitè tantu de vedde da distante<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210843.pdf|tìtolo=Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> cumme de vegnì visti. Cuscì, in tu [[1880]] u s'é decizu de tià sciü ün növu puntu d'avistamentu, ciü in bassu, a 407 metri in sciu livellu du mà e a piccu in sci scöggi, de moddu che a stasiun a pueise restà ciü ben in vista, finn-a pe'i naveganti. Tra u 1880 e u [[1885]] gh'é stetu fetu ben di travaggi, pe furnì a stasiun nu sulu de l'impiantu otticu, ma ciü che tüttu da stasiun du telegrafu. Mentre aa vegia stasiun gh'ea stetu cangiou de funsiun, primma cumme pustasiun de guardia cuntru chi u smerciava de sfröxu a sà, pöi cuntru i atacchi di aparecchi, a növa strutüa, u Regiu Semafuru Portufin (zà ai tempi ciamou Semafuru Növu) u restava sutta ae dipendense de Regie Poste, cun tantu d'ün üfissiu avertu ae gente. A stu prupoxitu, i vilezanti ch'ean in te l'albergu [[Portufin Vetta]] vegnivan de spessu in ta pustasiun pe mandà di telegrammi de auguri o de salüu ai sö cunuscenti. U Semafuru u l'é pöi stetu mensunou in te ciü elenchi üfisiali de pustasiuin de telegrafu zà a partì dai primmi anni d'ativitè, cumme presempiu in te l'''Elenco dei fari, fanali, segnali marittimi'' da Regia Marina, du [[1889]], duve u l'é marcou cumme ''Semaforo sul Monte Tocco''<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/Elenco_dei_fari_e_fanali_semafori_e_segn/azJcVTygQVsC?hl=it&gbpv=1&dq=tocco&pg=PA104&printsec=frontcover|ànno=1883|editô=Regio Istituto Idrografico|léngoa=IT|p=104|outô=AA.VV.|çitæ=Zena}}</ref>, denuminasiun ch'a l'é turna a mexima in ti papé du [[1909]].<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/_/AH5K9XVgIQEC?hl=it&gl=it&gbpv=1|ànno=1909|editô=Hoepli|léngoa=IT|p=106|çitæ=Zena|outô=AA.VV.}}</ref> Atru titulu ricurente u l'é quellu de ''Regio Semaforo Portofino'', ch'a l'ea a sigla che gh'éa muntou in scia stasiun cun tantu de stemma: fetu ch'u l'é ducumentou da üna futugrafia du [[1885]] du Juanito Mortola, cunservà daa [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Nicolò Cuneo de Camuggi]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2520_Portofino_Vetta_Semaforo_Nuovo_ic_costruzione_1880.htm|tìtolo=2520. Portofino Vetta Semaforo Nuovo in costruzione 1880|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> e ancun da ün'atra, du [[1914]], duve se vedde u stemma ch'u restava in scia porta d'intrà.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2521_Portofino_Vetta_Semaforo_Nuovo_nel_1914.htm|tìtolo=2521. Portofino Vetta Semaforo Nuovo nel 1914|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Du primmu [[XX secolo|Növesentu]] a strutüa a l'ha pöi pigiou finn-a a tipica culurasiun a bande gianche e neigre, cumme tante atre pustasiuin du genere. In ciü, de quellu periudu sun cunservè di bulli uriginali impressi dai telegrafisti in sce curispundense che vegnivan mandè dai vilezanti. Gh'é difeti de cartulinn-e spedie dae poste d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] duve se vedde cumme u numme de ricunuscimentu da pustasiun u fusse sulu "Portofino" o "Portofino Semaforo".<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilpostalista.it/sommario_136.htm|tìtolo=Semafori della Liguria e dintorni|outô=Enrico Bertazzoli|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Levou ch'a segge steta missa ciü in bassu rispettu au [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]], a restava üna de pustasiuin de semafuru ciü in èrtu de tütta l'Italia, scicumme che spessu se serneiva de puzisiuin ciü fassili da esse viste dai naveganti, prublema che però chi u nu gh'ea, scicumme ch'u restava a piccu in sciu mà. Cheitu in abandun, u l'é restou prupietè du Demaniu pe di anni, u rezülta che in ti [[Anni 90|anni '90]] u segge passou in te man au Corpu Furestale, che fra u [[1994]] e u [[1995]] u l'ha cumpiüu di travaggi pe arangià i duì fabrichè<ref name=":0" />, finn-a quande a pertinensa a nu l'é passà de man a l'ente ch'u gestisce u Parcu du Munte de Portufin. Au giurnu d'ancö l'impiantu u nu l'é ciü in funsiun da di anni, ma gh'é sun tratative pe adövialu cumme strutüa türistica o cumme uservatoiu pe amià e stelle. Zà dau [[2020]] difeti u parcu u s'ea espressu cuntru a trasfurmasiun da pustasiun in te ün albergu, spunciandu pe ativitè de cultüa, de riserca scientifica o de vigilansa in scia natüa, fetu ch'u l'ha purtou a ciü bandi pübblici. Au [[2026]], in sce inisiativa du Parcu, gh'é stetu a delibera in sce l'avertüa cumme rifügiu e scitu de sosta pe'i chi u caminn-a in ti senté. == Notte == <references /> [[Categorîa:Camuggi]] chsdouyp1p9d5k359tv92kqob6djf8l 271461 271460 2026-07-01T12:57:18Z Arbenganese 12552 +img 271461 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} [[File:Semafuru Növu du Munte de Portufin - 1914.jpg|thumb|U Semafuru Növu in tu 1914]] U '''Semafuru Növu''' (ditu finn-a ''Regiu Semafuru de Portufin'', ''Semaforo Nuovo'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é üna custrusiun de segnalasiun militare nu ciü adövià ch'a l'é steta missa in sciu [[Munte de Portufin]], in tu teritoiu du cumüne de [[Camuggi]]. U piggia u numme de "Növu" pe distinguelu daa strutüa che gh'ea primma, missa ciü in ertu, ch'a l'é ciamà "[[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]]". == Descrisiun == A pustasiun a se tröva in tu cumprensoiu du Munte de Portufin, a piccu in sciu mà e ciü de precizu nu guei daa distante daa simma du Munte Toccu (471 m). U resta intu frunte ch'u spartisce [[Punta Ciappa]], ch'a resta a punente, da [[Cà de l’Ou|Cà de l'Ou]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] (a levante). U cumplessu u l'é fetu de dui tocchi, a custrusiun ciü impurtante a l'é quella da vegia stasiun du telegrafu, in sce duì cien: quellu de d'atu u se mustra cu'ün prufilu mezu riundu in ta parte ch'a l'é già a meridiun, versu u mà.<ref>{{Çitta web|url=https://www.agenziademanio.it/export/sites/demanio/download/documentigare_2018_3/180727_DRLiguria_Allegato-I-Scheda-semaforo-nuovo-di-portofino.pdf|tìtolo=Semaforo Nuovo di Portofino (Camogli, GE)|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Chi u se gh'é missu tante vedrè a nastru cun di braghetuin de feru. Sutta, se ghe intra pe via d'ina porte de lamma dipinta, ch'a mette in sce ün ambiente ciütostu squadrou. L'atru frunte, invece, u l'é squadrou e lineare. Separou da sta custrusiun chi, u gh'é a vegia rexidensa du guardian, cumme l'atra in sce dui cien e cun trei barcuin au cian de d'atu in sci dui frunti ciü larghi, a l'é cunsciderà cumme parte du scistema semaforicu. Dai catasti u se sa che e pertinense da strutüa s'alargan pe seimilla metri quaddri tüttu in giu: propiu in tu mezu fra l'impiantu e a vegia cà, asemme ai duì edifissi u ghe cazze drentu finn-a üna pustasiun pe fa partì e chinà a tera i aparecchi. == Storia == Ai tempi de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]] s'ea sentiu u bezögnu de custruì üna stasiun de segnalasiun e de cumünicasiun ch'a fusse megiu di vegi scistemi de segnalamentu, bazè in sce turi d'avistamentu e i segnali cu'u fümme, ciü tantu adöviè in tu periudu de scuribande di piratti saraceni. Au prinsipiu a l'ea steta tià sciü üna primma stasiun, a l'artessa de 610 m, averta in tu [[1807]] e ch'a funsiunava sulu cun di segnali a vista. Sulu doppu u l'é vegnüu u telegrafu. Cumunque gh'ea u fetu che in sciu Munte ghe fusse de spessu fuschia e che e nüvie in scia simma d'invernu rendessan ciü bassa a puscibilitè tantu de vedde da distante<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210843.pdf|tìtolo=Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> cumme de vegnì visti. Cuscì, in tu [[1880]] u s'é decizu de tià sciü ün növu puntu d'avistamentu, ciü in bassu, a 407 metri in sciu livellu du mà e a piccu in sci scöggi, de moddu che a stasiun a pueise restà ciü ben in vista, finn-a pe'i naveganti. Tra u 1880 e u [[1885]] gh'é stetu fetu ben di travaggi, pe furnì a stasiun nu sulu de l'impiantu otticu, ma ciü che tüttu da stasiun du telegrafu. Mentre aa vegia stasiun gh'ea stetu cangiou de funsiun, primma cumme pustasiun de guardia cuntru chi u smerciava de sfröxu a sà, pöi cuntru i atacchi di aparecchi, a növa strutüa, u Regiu Semafuru Portufin (zà ai tempi ciamou Semafuru Növu) u restava sutta ae dipendense de Regie Poste, cun tantu d'ün üfissiu avertu ae gente. A stu prupoxitu, i vilezanti ch'ean in te l'albergu [[Portufin Vetta]] vegnivan de spessu in ta pustasiun pe mandà di telegrammi de auguri o de salüu ai sö cunuscenti. U Semafuru u l'é pöi stetu mensunou in te ciü elenchi üfisiali de pustasiuin de telegrafu zà a partì dai primmi anni d'ativitè, cumme presempiu in te l'''Elenco dei fari, fanali, segnali marittimi'' da Regia Marina, du [[1889]], duve u l'é marcou cumme ''Semaforo sul Monte Tocco''<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/Elenco_dei_fari_e_fanali_semafori_e_segn/azJcVTygQVsC?hl=it&gbpv=1&dq=tocco&pg=PA104&printsec=frontcover|ànno=1883|editô=Regio Istituto Idrografico|léngoa=IT|p=104|outô=AA.VV.|çitæ=Zena}}</ref>, denuminasiun ch'a l'é turna a mexima in ti papé du [[1909]].<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/_/AH5K9XVgIQEC?hl=it&gl=it&gbpv=1|ànno=1909|editô=Hoepli|léngoa=IT|p=106|çitæ=Zena|outô=AA.VV.}}</ref> Atru titulu ricurente u l'é quellu de ''Regio Semaforo Portofino'', ch'a l'ea a sigla che gh'éa muntou in scia stasiun cun tantu de stemma: fetu ch'u l'é ducumentou da üna futugrafia du [[1885]] du Juanito Mortola, cunservà daa [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Nicolò Cuneo de Camuggi]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2520_Portofino_Vetta_Semaforo_Nuovo_ic_costruzione_1880.htm|tìtolo=2520. Portofino Vetta Semaforo Nuovo in costruzione 1880|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> e ancun da ün'atra, du [[1914]], duve se vedde u stemma ch'u restava in scia porta d'intrà.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2521_Portofino_Vetta_Semaforo_Nuovo_nel_1914.htm|tìtolo=2521. Portofino Vetta Semaforo Nuovo nel 1914|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Du primmu [[XX secolo|Növesentu]] a strutüa a l'ha pöi pigiou finn-a a tipica culurasiun a bande gianche e neigre, cumme tante atre pustasiuin du genere. In ciü, de quellu periudu sun cunservè di bulli uriginali impressi dai telegrafisti in sce curispundense che vegnivan mandè dai vilezanti. Gh'é difeti de cartulinn-e spedie dae poste d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] duve se vedde cumme u numme de ricunuscimentu da pustasiun u fusse sulu "Portofino" o "Portofino Semaforo".<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilpostalista.it/sommario_136.htm|tìtolo=Semafori della Liguria e dintorni|outô=Enrico Bertazzoli|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Levou ch'a segge steta missa ciü in bassu rispettu au [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]], a restava üna de pustasiuin de semafuru ciü in èrtu de tütta l'Italia, scicumme che spessu se serneiva de puzisiuin ciü fassili da esse viste dai naveganti, prublema che però chi u nu gh'ea, scicumme ch'u restava a piccu in sciu mà. Cheitu in abandun, u l'é restou prupietè du Demaniu pe di anni, u rezülta che in ti [[Anni 90|anni '90]] u segge passou in te man au Corpu Furestale, che fra u [[1994]] e u [[1995]] u l'ha cumpiüu di travaggi pe arangià i duì fabrichè<ref name=":0" />, finn-a quande a pertinensa a nu l'é passà de man a l'ente ch'u gestisce u Parcu du Munte de Portufin. Au giurnu d'ancö l'impiantu u nu l'é ciü in funsiun da di anni, ma gh'é sun tratative pe adövialu cumme strutüa türistica o cumme uservatoiu pe amià e stelle. Zà dau [[2020]] difeti u parcu u s'ea espressu cuntru a trasfurmasiun da pustasiun in te ün albergu, spunciandu pe ativitè de cultüa, de riserca scientifica o de vigilansa in scia natüa, fetu ch'u l'ha purtou a ciü bandi pübblici. Au [[2026]], in sce inisiativa du Parcu, gh'é stetu a delibera in sce l'avertüa cumme rifügiu e scitu de sosta pe'i chi u caminn-a in ti senté. == Notte == <references /> [[Categorîa:Camuggi]] ckdbinzengki2gyi38rl0jy8uyos16a 271462 271461 2026-07-01T12:57:56Z Arbenganese 12552 /* Descrisiun */ +ref 271462 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} [[File:Semafuru Növu du Munte de Portufin - 1914.jpg|thumb|U Semafuru Növu in tu 1914]] U '''Semafuru Növu''' (ditu finn-a ''Regiu Semafuru de Portufin'', ''Semaforo Nuovo'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'é üna custrusiun de segnalasiun militare nu ciü adövià ch'a l'é steta missa in sciu [[Munte de Portufin]], in tu teritoiu du cumüne de [[Camuggi]]. U piggia u numme de "Növu" pe distinguelu daa strutüa che gh'ea primma, missa ciü in ertu, ch'a l'é ciamà "[[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]]". == Descrisiun == A pustasiun a se tröva in tu cumprensoiu du Munte de Portufin, a piccu in sciu mà e ciü de precizu nu guei daa distante daa simma du Munte Toccu (471 m). U resta intu frunte ch'u spartisce [[Punta Ciappa]], ch'a resta a punente, da [[Cà de l’Ou|Cà de l'Ou]] e [[San Fertuzu (Camuggi)|San Fertuzu]] (a levante). U cumplessu u l'é fetu de dui tocchi, a custrusiun ciü impurtante a l'é quella da vegia stasiun du telegrafu, in sce duì cien: quellu de d'atu u se mustra cu'ün prufilu mezu riundu in ta parte ch'a l'é già a meridiun, versu u mà.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.agenziademanio.it/export/sites/demanio/download/documentigare_2018_3/180727_DRLiguria_Allegato-I-Scheda-semaforo-nuovo-di-portofino.pdf|tìtolo=Semaforo Nuovo di Portofino (Camogli, GE)|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Chi u se gh'é missu tante vedrè a nastru cun di braghetuin de feru. Sutta, se ghe intra pe via d'ina porte de lamma dipinta, ch'a mette in sce ün ambiente ciütostu squadrou. L'atru frunte, invece, u l'é squadrou e lineare. Separou da sta custrusiun chi, u gh'é a vegia rexidensa du guardian, cumme l'atra in sce dui cien e cun trei barcuin au cian de d'atu in sci dui frunti ciü larghi, a l'é cunsciderà cumme parte du scistema semaforicu.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> Dai catasti u se sa che e pertinense da strutüa s'alargan pe seimilla metri quaddri tüttu in giu: propiu in tu mezu fra l'impiantu e a vegia cà, asemme ai duì edifissi u ghe cazze drentu finn-a üna pustasiun pe fa partì e chinà a tera i aparecchi. == Storia == Ai tempi de [[Napolion Bonaparte|Napuliun]] s'ea sentiu u bezögnu de custruì üna stasiun de segnalasiun e de cumünicasiun ch'a fusse megiu di vegi scistemi de segnalamentu, bazè in sce turi d'avistamentu e i segnali cu'u fümme, ciü tantu adöviè in tu periudu de scuribande di piratti saraceni. Au prinsipiu a l'ea steta tià sciü üna primma stasiun, a l'artessa de 610 m, averta in tu [[1807]] e ch'a funsiunava sulu cun di segnali a vista. Sulu doppu u l'é vegnüu u telegrafu. Cumunque gh'ea u fetu che in sciu Munte ghe fusse de spessu fuschia e che e nüvie in scia simma d'invernu rendessan ciü bassa a puscibilitè tantu de vedde da distante<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210843.pdf|tìtolo=Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> cumme de vegnì visti. Cuscì, in tu [[1880]] u s'é decizu de tià sciü ün növu puntu d'avistamentu, ciü in bassu, a 407 metri in sciu livellu du mà e a piccu in sci scöggi, de moddu che a stasiun a pueise restà ciü ben in vista, finn-a pe'i naveganti. Tra u 1880 e u [[1885]] gh'é stetu fetu ben di travaggi, pe furnì a stasiun nu sulu de l'impiantu otticu, ma ciü che tüttu da stasiun du telegrafu. Mentre aa vegia stasiun gh'ea stetu cangiou de funsiun, primma cumme pustasiun de guardia cuntru chi u smerciava de sfröxu a sà, pöi cuntru i atacchi di aparecchi, a növa strutüa, u Regiu Semafuru Portufin (zà ai tempi ciamou Semafuru Növu) u restava sutta ae dipendense de Regie Poste, cun tantu d'ün üfissiu avertu ae gente. A stu prupoxitu, i vilezanti ch'ean in te l'albergu [[Portufin Vetta]] vegnivan de spessu in ta pustasiun pe mandà di telegrammi de auguri o de salüu ai sö cunuscenti. U Semafuru u l'é pöi stetu mensunou in te ciü elenchi üfisiali de pustasiuin de telegrafu zà a partì dai primmi anni d'ativitè, cumme presempiu in te l'''Elenco dei fari, fanali, segnali marittimi'' da Regia Marina, du [[1889]], duve u l'é marcou cumme ''Semaforo sul Monte Tocco''<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/Elenco_dei_fari_e_fanali_semafori_e_segn/azJcVTygQVsC?hl=it&gbpv=1&dq=tocco&pg=PA104&printsec=frontcover|ànno=1883|editô=Regio Istituto Idrografico|léngoa=IT|p=104|outô=AA.VV.|çitæ=Zena}}</ref>, denuminasiun ch'a l'é turna a mexima in ti papé du [[1909]].<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Elenco dei fari e fanali, semafori e segnali marittimi esistenti sulle coste del Mare Mediterraneo, Mar Nero, Mar d'Azof, Mar Rosso, Golfo d'Aden e Benadir|url=https://www.google.it/books/edition/_/AH5K9XVgIQEC?hl=it&gl=it&gbpv=1|ànno=1909|editô=Hoepli|léngoa=IT|p=106|çitæ=Zena|outô=AA.VV.}}</ref> Atru titulu ricurente u l'é quellu de ''Regio Semaforo Portofino'', ch'a l'ea a sigla che gh'éa muntou in scia stasiun cun tantu de stemma: fetu ch'u l'é ducumentou da üna futugrafia du [[1885]] du Juanito Mortola, cunservà daa [[Bibliuteca Civica Niccolò Cuneo (Camuggi)|Bibliuteca Nicolò Cuneo de Camuggi]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2520_Portofino_Vetta_Semaforo_Nuovo_ic_costruzione_1880.htm|tìtolo=2520. Portofino Vetta Semaforo Nuovo in costruzione 1880|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> e ancun da ün'atra, du [[1914]], duve se vedde u stemma ch'u restava in scia porta d'intrà.<ref>{{Çitta web|url=http://www.agenziabozzo.it/camogli_ieri/CAMOGLI_ANTICA_web/Camogli_Foto_Antiche_2521_Portofino_Vetta_Semaforo_Nuovo_nel_1914.htm|tìtolo=2521. Portofino Vetta Semaforo Nuovo nel 1914|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Du primmu [[XX secolo|Növesentu]] a strutüa a l'ha pöi pigiou finn-a a tipica culurasiun a bande gianche e neigre, cumme tante atre pustasiuin du genere. In ciü, de quellu periudu sun cunservè di bulli uriginali impressi dai telegrafisti in sce curispundense che vegnivan mandè dai vilezanti. Gh'é difeti de cartulinn-e spedie dae poste d[[A Rüa (Camuggi)|a Rüa]] duve se vedde cumme u numme de ricunuscimentu da pustasiun u fusse sulu "Portofino" o "Portofino Semaforo".<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilpostalista.it/sommario_136.htm|tìtolo=Semafori della Liguria e dintorni|outô=Enrico Bertazzoli|léngoa=IT|vìxita=2026-07-01}}</ref> Levou ch'a segge steta missa ciü in bassu rispettu au [[Semafuru Vegiu (Camuggi)|Semafuru Vegiu]], a restava üna de pustasiuin de semafuru ciü in èrtu de tütta l'Italia, scicumme che spessu se serneiva de puzisiuin ciü fassili da esse viste dai naveganti, prublema che però chi u nu gh'ea, scicumme ch'u restava a piccu in sciu mà. Cheitu in abandun, u l'é restou prupietè du Demaniu pe di anni, u rezülta che in ti [[Anni 90|anni '90]] u segge passou in te man au Corpu Furestale, che fra u [[1994]] e u [[1995]] u l'ha cumpiüu di travaggi pe arangià i duì fabrichè<ref name=":0" />, finn-a quande a pertinensa a nu l'é passà de man a l'ente ch'u gestisce u Parcu du Munte de Portufin. Au giurnu d'ancö l'impiantu u nu l'é ciü in funsiun da di anni, ma gh'é sun tratative pe adövialu cumme strutüa türistica o cumme uservatoiu pe amià e stelle. Zà dau [[2020]] difeti u parcu u s'ea espressu cuntru a trasfurmasiun da pustasiun in te ün albergu, spunciandu pe ativitè de cultüa, de riserca scientifica o de vigilansa in scia natüa, fetu ch'u l'ha purtou a ciü bandi pübblici. Au [[2026]], in sce inisiativa du Parcu, gh'é stetu a delibera in sce l'avertüa cumme rifügiu e scitu de sosta pe'i chi u caminn-a in ti senté. == Notte == <references /> [[Categorîa:Camuggi]] 6kt648lxtl9tgihc9g2o3o6m12i7djh