Berzezzi

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="lij">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>lijwiki</dbname>
    <base>https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.9</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speçiale</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discûscion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utente</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discûscioîn ûtente</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discûscioîn Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Immaggine</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discûscioîn immaggine</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discûscioîn MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discûscioîn template</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Agiûtto</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discûscioîn agiûtto</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorîa</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discûscioîn categorîa</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulo</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussioni modulo</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Evento</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Discussioni evento</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Berzezzi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1719</id>
    <revision>
      <id>271503</id>
      <parentid>271364</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T20:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* Giografìa */ +</comment>
      <origin>271503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27053" sha1="l8la5m544161nwzacrgsewr9bpx75gj" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stätu
|Stato = ITA
|stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]]
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista cìvica de centru-sinistra &quot;Ünìi pe Berzezzi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-teritöio = Teritoju
|var-superfìcce = Superficce
|var-cordinæ = Cuurdinè
|var-altitùdine = Altitüdine
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]]
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]]
|var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu orariu
|var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]]
|var-cod._cadàstro = Códice catastäle
|var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Berzezìn
|var-patrón = Santu patrùn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|var-festîvo = Giurnu festivu
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|var-tàrga = Tärga
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
|var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== A scügêa ===
Chi n’ha precedüu u l’ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d’i punti ben precizi d’a scügêa ch’a và da-a fin d’a spiaggia de frunte a Berzezzi a l’inissiu de quella de Ture d’u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi.
=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n miliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme &quot;a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä &quot;a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i &quot;Baĝn̂i Italia” oua La Bussola.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a &quot;cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a &quot;tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan &quot;a Prìa d'u Menu”, a &quot;Prìa Sèa” e i &quot;Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legeru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i &quot;Preni” aredossu d'a &quot;Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot;&gt;
File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa
File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie
&lt;/gallery&gt;
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
[[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|&lt;ref&gt;U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicasiuìn ==
[[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A veggia stasiùn de Berzezzi, vista d'ancö]]
Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde
custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée.

Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (linia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle.

Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena.

== Notte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}

== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>l8la5m544161nwzacrgsewr9bpx75gj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>271504</id>
      <parentid>271503</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T20:48:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* A scügêa */ +</comment>
      <origin>271504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27706" sha1="ki59tgvggmyf7bluwp2hxjvj0nesrg0" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stätu
|Stato = ITA
|stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]]
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista cìvica de centru-sinistra &quot;Ünìi pe Berzezzi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-teritöio = Teritoju
|var-superfìcce = Superficce
|var-cordinæ = Cuurdinè
|var-altitùdine = Altitüdine
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]]
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]]
|var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu orariu
|var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]]
|var-cod._cadàstro = Códice catastäle
|var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Berzezìn
|var-patrón = Santu patrùn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|var-festîvo = Giurnu festivu
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|var-tàrga = Tärga
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
|var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== A scügêa ===
Chi n’ha precedüu u l’ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d’i punti ben precizi d’a scügêa ch’a và da-a fin d’a spiaggia de frunte a Berzezzi a l’inissiu de quella de Ture d’u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi.
* A Ciapella: grande scöggiu ciattu a-a fin d’a spiaggia duv’u cumensa a scügêa.
* U Sciüscéttu: a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d’a Madunetta” u gh’è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int’a roccia ch’u riva int’e prufunditè marine e quande u mä, ’nsc’ou fundu, u l’è agitä u se asciste a ’n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu.
* A Punta d’a Madunetta: prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l’ea, int’u dopuguèra, u segundu riferimentu p’â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p’â pesca d’i müzei.

=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n miliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme &quot;a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä &quot;a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i &quot;Baĝn̂i Italia” oua La Bussola.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a &quot;cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a &quot;tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan &quot;a Prìa d'u Menu”, a &quot;Prìa Sèa” e i &quot;Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legeru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i &quot;Preni” aredossu d'a &quot;Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot;&gt;
File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa
File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie
&lt;/gallery&gt;
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
[[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|&lt;ref&gt;U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicasiuìn ==
[[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A veggia stasiùn de Berzezzi, vista d'ancö]]
Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde
custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée.

Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (linia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle.

Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena.

== Notte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}

== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>ki59tgvggmyf7bluwp2hxjvj0nesrg0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>271505</id>
      <parentid>271504</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T20:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* A scügêa */ +</comment>
      <origin>271505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29281" sha1="0w0ajd0mclore9n3r6znvp0dxguhjm9" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stätu
|Stato = ITA
|stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]]
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista cìvica de centru-sinistra &quot;Ünìi pe Berzezzi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-teritöio = Teritoju
|var-superfìcce = Superficce
|var-cordinæ = Cuurdinè
|var-altitùdine = Altitüdine
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]]
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]]
|var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu orariu
|var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]]
|var-cod._cadàstro = Códice catastäle
|var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Berzezìn
|var-patrón = Santu patrùn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|var-festîvo = Giurnu festivu
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|var-tàrga = Tärga
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
|var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== A scügêa ===
Chi n’ha precedüu u l’ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d’i punti ben precizi d’a scügêa ch’a và da-a fin d’a spiaggia de frunte a Berzezzi a l’inissiu de quella de Ture d’u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi.
* A Ciapella: grande scöggiu ciattu a-a fin d’a spiaggia duv’u cumensa a scügêa.
* U Sciüscéttu: a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d’a Madunetta” u gh’è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int’a roccia ch’u riva int’e prufunditè marine e quande u mä, ’nsc’ou fundu, u l’è agitä u se asciste a ’n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu.
* A Punta d’a Madunetta: prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l’ea, int’u dopuguèra, u segundu riferimentu p’â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p’â pesca d’i müzei. 
* A Grotta: a Grotta Marina a l’è a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea, ’n anbiente de nutévule
interèsse archeológicu e naturalìsticu. A-a giurnä d’ancö u se pö ancùn vedde, anche se mudèsta, ’na créscita de cuncresiuìn calcaree.
* A Punta d’a Grotta: sübbitu doppu “A Grotta” a scügêa a gh’ha ’n’ätra prupàggine: “A Punta d’a Grotta”.
* A Punta d’i Preni e A Cruxe: u prumuntoju u intra u̇n mä finindu cun ’na riga de scöggi che spuntan da l’ègua e quandu u gh’è u mä grossu se crovan de sc-ciümma gianca: i Preni. Sti scöggi se pöan atravèrsä cu’e bärche a remme inte duì pasaggi, standu atenti de pasä a-u centru d’u pasaggiu e ch’u nu ghe segge e ègue secche. Int’u 1922, çinque anni doppu l’afundamentu d’u Transylvania cun ciü de 400 vìttime, u Guvèrnu Britànnicu u l’ha fètu custruì, ’nsc’â scügêa d’a Punta d’i Preni,
*A Cruxe: pe cumemurä e testimugnä a-i pósteri sta tragedia avegnüa int’u trètu de
mä davanti a-a nostra costa.
* A Rîùndella: a scügêa a-u fundu d’a spiaggia davanti a l'îzua, ex stabilimentu Lido delle Sirene, a l’ha ’na furma ariundä e da chì “Rîùndella”.
* A Punta d’u Maé: U l’è u puntu d’a costa ciü vixìn a l’îzua. Prubabilmente Maé, in italiàn Maiolo, u tröva ’na spiegasiùn int’a prezensa d’i fratti de Lérins insce l’îzua, cun riferimentu a
San Maiolo, abäte de Cluny ch’u l’ha cuntribuìu a-a rifurma cluniacense, a-a quäle aveivan aderìu ascì i fratti de l’abasìa.

=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n miliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme &quot;a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä &quot;a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i &quot;Baĝn̂i Italia” oua La Bussola.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a &quot;cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a &quot;tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan &quot;a Prìa d'u Menu”, a &quot;Prìa Sèa” e i &quot;Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legeru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i &quot;Preni” aredossu d'a &quot;Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot;&gt;
File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa
File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie
&lt;/gallery&gt;
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
[[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|&lt;ref&gt;U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicasiuìn ==
[[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A veggia stasiùn de Berzezzi, vista d'ancö]]
Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde
custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée.

Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (linia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle.

Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena.

== Notte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}

== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>0w0ajd0mclore9n3r6znvp0dxguhjm9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>271506</id>
      <parentid>271505</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T20:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* A scügêa */ a cappi</comment>
      <origin>271506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29279" sha1="5s926pfuiabmvj5t3lrpp0osw8fx66w" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stätu
|Stato = ITA
|stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]]
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista cìvica de centru-sinistra &quot;Ünìi pe Berzezzi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-teritöio = Teritoju
|var-superfìcce = Superficce
|var-cordinæ = Cuurdinè
|var-altitùdine = Altitüdine
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]]
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]]
|var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu orariu
|var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]]
|var-cod._cadàstro = Códice catastäle
|var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Berzezìn
|var-patrón = Santu patrùn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|var-festîvo = Giurnu festivu
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|var-tàrga = Tärga
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
|var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== A scügêa ===
Chi n’ha precedüu u l’ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d’i punti ben precizi d’a scügêa ch’a và da-a fin d’a spiaggia de frunte a Berzezzi a l’inissiu de quella de Ture d’u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi.
* A Ciapella: grande scöggiu ciattu a-a fin d’a spiaggia duv’u cumensa a scügêa.
* U Sciüscéttu: a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d’a Madunetta” u gh’è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int’a roccia ch’u riva int’e prufunditè marine e quande u mä, ’nsc’ou fundu, u l’è agitä u se asciste a ’n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu.
* A Punta d’a Madunetta: prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l’ea, int’u dopuguèra, u segundu riferimentu p’â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p’â pesca d’i müzei. 
* A Grotta: a Grotta Marina a l’è a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea, ’n anbiente de nutévule interèsse archeológicu e naturalìsticu. A-a giurnä d’ancö u se pö ancùn vedde, anche se mudèsta, ’na créscita de cuncresiuìn calcaree.

* A Punta d’a Grotta: sübbitu doppu “A Grotta” a scügêa a gh’ha ’n’ätra prupàggine: “A Punta d’a Grotta”.
* A Punta d’i Preni e A Cruxe: u prumuntoju u intra u̇n mä finindu cun ’na riga de scöggi che spuntan da l’ègua e quandu u gh’è u mä grossu se crovan de sc-ciümma gianca: i Preni. Sti scöggi se pöan atravèrsä cu’e bärche a remme inte duì pasaggi, standu atenti de pasä a-u centru d’u pasaggiu e ch’u nu ghe segge e ègue secche. Int’u 1922, çinque anni doppu l’afundamentu d’u Transylvania cun ciü de 400 vìttime, u Guvèrnu Britànnicu u l’ha fètu custruì, ’nsc’â scügêa d’a Punta d’i Preni.
*A Cruxe: pe cumemurä e testimugnä a-i pósteri sta tragedia avegnüa int’u trètu de mä davanti a-a costa.

* A Rîùndella: a scügêa a-u fundu d’a spiaggia davanti a l'îzua, ex stabilimentu Lido delle Sirene, a l’ha ’na furma ariundä e da chì “Rîùndella”.
* A Punta d’u Maé: U l’è u puntu d’a costa ciü vixìn a l’îzua. Prubabilmente Maé, in italiàn Maiolo, u tröva ’na spiegasiùn int’a prezensa d’i fratti de Lérins insce l’îzua, cun riferimentu a ''San Maiolo'', abäte de Cluny ch’u l’ha cuntribuìu a-a rifurma cluniacense, a-a quäle aveivan aderìu ascì i fratti de l’abasìa.
=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n miliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme &quot;a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä &quot;a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i &quot;Baĝn̂i Italia” oua La Bussola.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a &quot;cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a &quot;tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan &quot;a Prìa d'u Menu”, a &quot;Prìa Sèa” e i &quot;Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legeru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i &quot;Preni” aredossu d'a &quot;Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot;&gt;
File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa
File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie
&lt;/gallery&gt;
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
[[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|&lt;ref&gt;U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicasiuìn ==
[[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A veggia stasiùn de Berzezzi, vista d'ancö]]
Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde
custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée.

Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (linia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle.

Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena.

== Notte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}

== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>5s926pfuiabmvj5t3lrpp0osw8fx66w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>271507</id>
      <parentid>271506</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T20:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arbenganese</username>
        <id>12552</id>
      </contributor>
      <comment>/* A scügêa */ bold</comment>
      <origin>271507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29925" sha1="5t21n2p2pbzanj9t8xykb6r6mwuaiwe" xml:space="preserve">{{Savuneize|càngio variànte=Questa pàgina a l'è scrita in '''berzezìn'''}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Berzezzi
|Panorama = Promenade di Bergeggi, ottobre 2017.jpg
|Didascalia = &lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;Panuramma de Berzezzi&lt;/div&gt;
|var-localizaçión = Lucalizasiùn
|var-stâto = Stätu
|Stato = ITA
|stâto_a_màn= {{Bandêa|ITA}} [[Italia]]
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[comun|cumüne]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Sann-a
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Maria Rebagliati
|Partito = lista cìvica de centru-sinistra &quot;Ünìi pe Berzezzi&quot;
|Data elezione = 4-10-2021
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 1060
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&amp;lingua=ita Dätu Istat] - Pupulaçiùn rescidénte a-u 31 d'utubre d'u 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-teritöio = Teritoju
|var-superfìcce = Superficce
|var-cordinæ = Cuurdinè
|var-altitùdine = Altitüdine
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Fraçiuìn]]
|Sottodivisioni = Ture d'u Mä
|var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Spoturnu|Spôtùrnu]], [[Vuè]]
|var-âtre_informaçioìn = Ätre infurmasiuìn
|var-prefìsso = Prefìssu
|var-fûzo_orâio = Füzu orariu
|var-cod._statìstico = Códice [[ISTAT]]
|var-cod._cadàstro = Códice catastäle
|var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1769
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = Berzezìn
|var-patrón = Santu patrùn
|Patrono = [[San Martìn de Tours]]
|var-festîvo = Giurnu festivu
|Festivo = [[11 novénbre|11 de nuvenbre]]
|var-tàrga = Tärga
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Bergeggi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puzisiùn d'u cumüne de Berzezzi int'a pruvincia de Sann-a.
|var-scîto_ofiçiâ = Scîtu istitusiunäle
}}
'''Berzezzi''' (''Bergeggi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è u̇n [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgure]] de 1.060 abitanti&lt;ref name=&quot;template divisione amministrativa-abitanti&quot; /&gt; ch'u se tröva int'a [[pruvincia de Sann-a]]. 

== Giografìa ==
Berzezzi u l'è u̇n paize in faccia a-u mä int'a [[Rivêa de Ponénte|Rivea Lìgure de Punente]], a 110 m de altitüdine sciü p'ou briccu (munte Sant'Élena 347 m s.l.m.). Cröze e caruggi giüttan a chinä a-a spedìa versu a màina.

Fan pärte d'u teritoju cumunäle ascì a fraçiùn de Ture d'u Mä e l'[[Îzua de Berzezzi]].

L'îzua, u trètu de costa ch'a ghe stà de frunte e e grotte marine da-u 1985 sun intrè a fä pärte d'a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi ch'a l'ha u cùnpitu de cunservä intattu questu àngulu de Mediteràniu. Int'u [[2007]] a l'è stèta istituìa l'[[Àrea Marina Prutètta &quot;Îzua de Berzezzi&quot;]] p'â tutela e a valurizasiùn d'u patrimoĝn̂u naturalìsticu e anbientäle d'i fundäli in gìu a l'îzua e davanti a-a Rizèrva Natüräle Regiunäle de Berzezzi.

=== A scügêa ===
Chi n’ha precedüu u l’ha sentìu u bezöĝn̂u de atribuì di nummi specìfici a d’i punti ben precizi d’a scügêa ch’a và da-a fin d’a spiaggia de frunte a Berzezzi a l’inissiu de quella de Ture d’u Mä, in moddu da pureili individuä sübbitu sensa prublemi.
* '''A Ciapella''': grande scöggiu ciattu a-a fin d’a spiaggia duv’u cumensa a scügêa.
* '''U Sciüscéttu''': a meitè stradda tra “A Ciapella” e “A Punta d’a Madunetta” u gh’è “U Sciüscéttu”. U̇n gärbu int’a roccia ch’u riva int’e prufunditè marine e quande u mä, ’nsc’ou fundu, u l’è agitä u se asciste a ’n sugestivu fenómenu: da-u gärbu u sciorte u̇n grossu sprussu acunpagnä da-u caraterìsticu sciüŝĉiu.
* '''A Punta d’a Madunetta''': prupàggine ruciuza primma de rivä a-a Grotta. U l’ea, int’u dopuguèra, u segundu riferimentu p’â müzêa, scistêma praticä a Berzezzi p’â pesca d’i müzei. 
* '''A Grotta:''' a Grotta Marina a l’è a prinçipäle cavitè càrscica de l'àrea, ’n anbiente de nutévule interèsse archeológicu e naturalìsticu. A-a giurnä d’ancö u se pö ancùn vedde, anche se mudèsta, ’na créscita de cuncresiuìn calcaree.
* '''A Punta d’a Grotta''': sübbitu doppu “A Grotta” a scügêa a gh’ha ’n’ätra prupàggine: “A Punta d’a Grotta”.
* '''A Punta d’i Preni''' e '''A Cruxe:''' u prumuntoju u intra u̇n mä finindu cun ’na riga de scöggi che spuntan da l’ègua e quandu u gh’è u mä grossu se crovan de sc-ciümma gianca: i Preni. Sti scöggi se pöan atravèrsä cu’e bärche a remme inte duì pasaggi, standu atenti de pasä a-u centru d’u pasaggiu e ch’u nu ghe segge e ègue secche. Int’u [[1922]], çinque anni doppu l’afundamentu d’u [[SS Transylvania (1914)|Transylvania]] cun ciü de 400 vìttime, u Guvèrnu Britànnicu u l’ha fètu custruì, ’nsc’â scügêa d’a Punta d’i Preni &quot;A Cruxe&quot;: pe cumemurä e testimugnä a-i pósteri sta tragedia avegnüa int’u trètu de mä davanti a-a costa.
* '''A Rîùndella''': a scügêa a-u fundu d’a spiaggia davanti a l'îzua, ex stabilimentu Lido delle Sirene, a l’ha ’na furma ariundä e da chì “Rîùndella”.
* '''A Punta d’u Maé''': U l’è u puntu d’a costa ciü vixìn a l’îzua. Prubabilmente Maé, in italiàn ''Maiolo'', u tröva ’na spiegasiùn int’a prezensa d’i fratti de Lérins insce l’îzua, cun riferimentu a ''San Maiolo'', abäte de Cluny ch’u l’ha cuntribuìu a-a rifurma cluniacense, a-a quäle aveivan aderìu ascì i fratti de l’abasìa.
* '''U Bendormi''': sübbitu doppu “A Punta d’u Maé” u mä u se infìa inte ’n’insenatüa int’a roccia furmandu u̇n postu riparä duvve i gussi di pescói surpreizi da ’n’inpruviza ventuladda de gregä, pureivan truvä ricóveru e ripuzäse in po’.
* '''U Caseize''': chì a scügêa a l’è a straciungiu insc’ou mä. Da l’Aurelia, mîàndu vèrsu u bassu, u sevedde dirètaménte i scöggi a fì d’ègua. “U Caseize” u l’ea cunsciderä u riferimentu priçipäle, u puntu ciü favurévule p’â müzêa, pesca d’i müzei.
=== Spiagge ===
A spiaggia de Berzezzi a l'ha avüu a sö grande trasfurmasiùn a-a fin di [[Anni 1960|anni '60]] cu'u scàregu in mä, zona Prìa d'u Menu (scöggiu ch'u se pö vedde ancùn oua davanti ai baĝn̂i La Caletta), de urtre 'n miliùn de metri cübbi de tèra de 'n brichettu sc-cianä p'â realizasiùn d'a [[Centräle elettrica de Vuè|Centräle ENEL]] de [[Vuè]].  
     
Primma de alùa u gh'ea 'na sula spiaggia, anche se de dimensciuìn ciü picine rispèttu a l'atuäle, ch'andäva da l'albèrgu Anghelittu poi Färu e ancö, doppu i ürtimi travaggi, cà de civile abitasiùn, fin a-a Punta d'u Cävu. Cunuŝĉiüa a Berzezzi cumme &quot;a spiaggia d'a stasiùn” cun riferimentu a stasiùn d'a feruvìa ch'a se tröva dederé apena travèrsä l'Aurelia. Questa a l'ea cunsciderä &quot;a spiaggia d'i bagnanti” e, aredossu d'a scügêa, d'i vadeixi. Chì u gh'ea l'ünicu stabilimentu balneäre de Berzezzi i &quot;Baĝn̂i Italia” oua La Bussola.

Pe dä 'n'idea de quantu a se segge trasfurmä a spiaggia, basta ricurdä che alùa pe andä vèrsu punente e superä u scöggiu vèrticäle, che ascì ancö u se vedde sut'a-u cazegiätu, u s'ea custreiti a bagnäse i pé e, nu de rèu, u pavimentu de leĝn̂u d'a veranda d'u risturante Anghelittu, a-u primmu cian, u vegniva sulevä da-e unde quande u gh'ea u mä grossu.

Sübbitu doppu u gh'ea a spiagetta d'u Scöggiu d'u Pussu (u̇n scöggiu ch'a-u centru u l'aveiva 'na spece de pussu) e a l'ea cunsciderä a spiaggia d'i berzezìn. Spiagetta ch'a l'aveiva u frunte de l'atuäle lìbera atresä, ma cun 'na prufunditè màŝĉima ch'a nu superäva i 10/12 metri.

U trètu da-u scöggiu d'u pussu a-a &quot;cazetta russa” (cà cantunea), ancö ciü o u menu a l'altessa di baĝn̂i Stella Maris, u nu gh'ea spiaggia ma 'n tapêtu de aiga spiagiä, in particular moddu posidonia, che de votte u l'ea spessu ciü de mezu metru e lì sutta i pescói da canna andävan a çercä a &quot;tremuiza”, u̇n vèrméttu ch'u se döviäva cumme lesca, ünna de quelle preferìe da-i peŝĉi.

'N'ünica picaggia de sabbia, che a malapena a tegniva testa a-e nostre debulìŝĉime maree, a se truväva ciü o u menu tra i atuäli baĝn̂i La Caletta e Stella Maris. Int'e sta zona pina de scöggi se distìngueivan &quot;a Prìa d'u Menu”, a &quot;Prìa Sèa” e i &quot;Tréi Frè”, tréi scögétti vixìn tra de lù e puzisiunè a çèrciu.

A cunfurmasiùn atuäle d'a spiaggia a l'ha pigiä furma cu'a realizasiùn, a-a fin d'i [[Anni 1970|anni '70]], d'u penellu da-i baĝn̂i Il Gabbiano e, a-a fin d'i anni '80 e inissiu '90, d'u grande penellu custruìu a difeiza de l'avansamentu de l'àrea purtuäle.

A spiaggia de Ture d'u Mä vêi spiaggia d'u Merellu, ch'a piggia u numme da l' Istitütu Merellu sübbitu urtre a Via Aurelia, u se pö dì ch'a l'è restä custante int'i anni cun u̇n legeru aumentu d'a prufunditè, tantu da ese cunsciderä zà int'i anni '60, insemme a-u lungu trètu int'u cumüne de Spôtùrnu, ünna d'e ciü bèlle spiagge d'a Ligüria ascì perché a regalla a vista 'nsce l'îzua de Berzezzi.      

A-a fin a spiagetta d'i &quot;Preni” aredossu d'a &quot;Punta d'i Preni” restä custante int'u tenpu e quella de l'ex stabilimentu Lido delle Sirene, proppiu davanti a l'îzua, creä da-u ninte a-a fin di anni '50 da-u materiäle d'i scävi p'â custrusiùn d'e stradde de Ture d'u Mä e d'e primme ville.

== Stoja ==
I primmi insediamenti riportan a l'épuca Neulìtica ma e nostre origini i sun lighè a 'n'antiga stirpe de Lìguri cunusciüa zà a-i tenpi d'i Rumäni. U numme d'u paize u vegne fètu derivä da ''Berg'' che in tedescu u vö dì muntaĝn̂a, cun riferimentu a-e caraterìstiche d'u postu, ma ascì a l'îzua: 'na muntaĝn̂a ch'a sciorte da-u mä. Ätri stüdiùzi ou fan derivä da ''Bergensis'', d'a bäse lìgure ''bergo'', munte, cun a zunta d'u sufissu latìn ense.

Int'u [[992]], u Véscuvu de Sann-a, pruprietäju de sti teritoi, u l'ha dèti cumme dunasiùn po'u sustentamentu di fratti, a l'abasìa custruìa insce l'îzua pe custudì e prezunte relìquje de Sant'Eugeniu.

Tra i [[X secolo|sécculi X]] e [[XI secolo|XI]] u burgu furtificä u l'ha rexistìu a-e frequenti incursciuìn saracene.

Int'u [[1385]] u Pappa Urbàn VI u l'ha vendüu u nostru teritoju a-a [[Repùbrica de Zena|Repübblica de Zena]] e insemme a quelli de [[Spoturnu|Spôtùrnu]] e [[Vuè]] u l'è inträ a fä pärte d'a pudesterìa de Costa de Vuè; l'îzua a l'è restä sutta a giurisdiçiùn d'u Véscuvu de Nôi.

Cu'u declìn d'a Repübblica de Zena ([[1797]]) e a séguitu d'a canpaĝn̂a d'Italia de [[Napolion Bonaparte|Napuliùn Bunapärte]], u teritoju de Berzezzi u l'è inträ da-u 2 dixenbre [[1797]] int'u Dipartimentu d'u Letinbru, cun capulögu [[Sann-a]], drentu a-a Repübblica Lìgure. Da-u 28 arvì [[1798]] u l'ha fètu pärte d'u II cantùn, capulögu [[Spoturnu|Spôtùrnu]], d'a Giurisdiçiùn de Culunbu e da-u [[1803]] d'u növu I cantùn de Sann-a int'a Giurisdiçiùn de Culunbu. Int'u [[1805]] a Repübblica Lìgure a l'è incurpurä inte l'Inperu Françeize, da-u 13 züĝn̂u 1805 a-u [[1814]], u cumüne de Berzezzi u vegne inserìu int'u [[Dipartimentu de Muntenötte]].

Int'u [[1815]] Berzezzi u l'è inträ a fä pärte d'u [[Regno de Sardegna|Reĝn̂u de Sardeĝn̂a]], cum'u l'ha stabilìu u Cungrèssu de Vienna e da-u [[1861]] d'u [[Regno d'Italia (1861-1946)|Reĝn̂u d'Italia]].

Fina a-u [[1927]] u teritoju berzezìn u l'è inserìu e u fà pärte d'a pruvincia de Zena, int'u [[1927]] u l'è pasä sut'â [[pruvincia de Sann-a]] apena custituìa.

A l'inissiu d'u [[XX secolo|XX sécculu]] sun avegnüi duì fèti rilevanti. U 4 de mazzu d'u [[1917]], a dùe miggia da-a costa, u piróscafu SS Transylvania u l'è stètu afundä da u̇n sutumarìn tedescu. 'Na cruxe insc'â scügêa d'a Punta d'i Preni a ricorda i 407 morti int'a trageddia.

U segundu epizoddiu u l'è sucèssu int'u [[1921]], a dex'ùe de seĵa d'u 25 otubre u l'è esplozu u forte de Sant'Élena pe 'n incendiu partìu da-i bricchi vixìn. U paize u l'ha pagä u̇n gräve tribütu cun 20 morti, ciü de 300 ferìi, pezanti danni a-e chè e a-a gexa paruchiäle de San Martìn. 'Na làppide, insc'â faciäta lätu mä d'a gexa, a ricorda e vìttime d'u scoppiu d'u forte Sant'Élena.

In tenpu de guèra e precizamente u 28 dixenbre [[1943]], 'na lettia indiriçä a-u Cumandu d'a Milissia de Sann-a a individuäva inte l'Istitütu Merellu u̇n canpu de cuncentramentu d'a Repübblica Suciäle Italiäna. Tante persune, sulu perché ean ebrei, operäi ch'aveivan u curaggiu de scioperä, persune suspètte de antifascismu, parenti de zueni che refuävan de aruoläse o ch'aveivan aderìu a-a rexistensa, vegnivan pigè e serè int'e stu canpu e int'i ätri quattru prezenti in Ligüria. Chì u se prucedeiva a-a seleçiùn e a l'invìu int'i canpi de sterminiu; int'u cäxu d'u Merellu, a vixinansa a-u cazellu e a-a feruvìa, cunsentiva de furmä e tradotte d'i depurtè.

Berzezzi da-u 1973 a-u 31 dixenbre [[2008]] u l'ha fètu pärte d'a Cumunitè muntäna d'i Zuvi.
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Berzézzi}}
=== Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü ===
I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü a Berzezzi i sun: ''Griffo'', ''Zunino'', ''Bruzzone'', ''Rovere ''e ''D'Antonio''.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ch'u ghe n'è de ciü cumüne pe cumüne, Berzezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-23}}&lt;/ref&gt;

=== Persune lighè cun Berzezzi ===
* Carmen Boni, näta Maria Carmela Bonicatti ([[Romma|Rumma]], 8 arvì [[1901]]) a l'è stèta 'n'atrice d'u cine müttu. Figgia de 'n culunellu de l'ezèrcitu e de Rovere Teresa de Berzezzi, a l'ha debutä 'nsc'ou grande schèrmu int'u [[1919]]. Spuzä da-u [[1938]] cu'u famuzu &quot;chansonnier&quot; parigìn Jean Rigaux a nu s'è scurdä de Berzezzi e oĝn̂i annu, int'u perìudu estivu, a vegniva in vacansa int'a cà russa de fiancu a gexa. A l'è morta a [[Pariggi]] int'u [[1963]], investìa da 'na màcchina.

* Carlo Buti, nätu a [[Firense|Firenze]] u 14 nuvenbre [[1902]] da Alfredo, faturìn d'u telégrafu, e Evelina Pani. Famuzu cantante di anni '30, cunsciderä ün d'i inventuì de quellu génere che ciü tärdi u sajà definìu cumme &quot;cantu melódicu a l'italiäna&quot;, infèti quande 'n cantante u cantäva ben ghe divan &quot;u canta a-a Buti&quot;. Int'u [[1953]] u spuza in segunde nosse Paolina Rossi, in ärte Lya, sö d'a muè d'u futüru scìndicu de Berzezzi Lorenzo Stacchini. Carlo Buti ou ricurdemmu a Berzezzi, int'a villa ciamä &quot;Primmu amù&quot; int'i anni chi van da-u [[1953]] a-u [[1962]]. U l'è mortu a Montelupo Fiorentino u 16 nuvenbre [[1963]].

* Achille Cabiati, scultù, pitù e ceramista u l'è nätu in [[Vuè]] int'u [[1920]]. U l'ha partecipä a Rexistensa cumme partigiàn cunbatente, numme de bataggia &quot;Michelangelo&quot;, ricruvindu ascì a càrega de cumandante d'u distacamentu Calcagno. Int'i primmi anni d'u dopuguèra u l'ha perfeçiunä a sö furmasiùn a Rumma, frequentandu autuì d'u càlibru de Guttuso, Turcato e Consagra. U l'ha spuzä a berzezina Maria Luisa Cocito e u l'ha fètu pärte d'u Cunseggiu Cumunäle de Berzezzi cu'i scìndichi Francesco Anaclerio e Lorenzo Stacchini. A Achille Cabiati, mortu int'u [[1962]], a l'è stèta intitulä a bibliuteca cumunäle.

== Posti de interèsse ==
[[File:Bergeggi - chiesa di San Martino Vescovo.jpg|thumb|A gexa de San Martìn|left]]
=== Architetüe religiuze ===
Int'u paize:

* '''Gexa de San Martìn de Tours''', int'u [[1706]] u l'ha inissiu a custrusiùn d'a növa paruchiäle e u 29 otubre [[1709]] u gh'è l'inaugurasiùn e a sulenne cerimonia de cunsacrasiùn. A-u sö intèrnu sun cunsèrvè u̇n dipintu d'a Madonna d'u Ruzäju de scöa tuscäna (d'u [[XVI secolo|XVI sécculu)]], 'na scultüa d'u françeize Lacroix e u̇n Cristu de Antón Marìa Maragliàn.

* L''''Âtóju de Santa Catàina''', zà prezente int'a relasiùn d'u Véscuvu Mascardi de l'autünnu [[1585]], u l'è stètu ristruturä e ancö u l'è adibìu a 'na funçiùn ciü suciäle.

Insc'ê âtüe:

* Capella de San Steva

* Capeletta de San Bastiàn

Insce l'îzua:

* Rèsti de 'na'antiga gexa paleucristiäna d'u [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI sécculu]] e de l'abasìa custruìa int'u [[992]], vuŝĉiüa da-u Véscuvu Benärdu ch'u l'aveiva afidä a-a cüa d'i fratti pruvenienti da Lérins.

=== Architetüe civili ===
==== Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä ====
U Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä, vusciüu e istituìu da-u Cumüne de Berzezzi int'u [[2012]], cu'u suportu d'a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendensa d'i Beni Architetónici d'a Ligüria]], u vö
divulgä l'ereditè lasciä da Mario Galvagni: u̇n mesaggiu ancùn cèu e cuncretu de cumme u segge puscìbbile custruì, sensa metise in cunpetisiùn cun l'Anbiente.

U l'ea a meitè d'i [[Anni 1950|anni '50]] quande Galvagni, architettu frescu de làurea, u l'aveiva vintu u cuncursu prumossu da l'inprezäju Piero Tizzoni e u partiva a traçä e lìnie pe svilüpä da zeru l'urbanizasiùn d'u prumuntoju de Ture d'u Mä. Cumensäva cuscì a realizasiùn de 'na serie de custruçiuìn e de aredi urbäni, 'n insemme de ópere
architetóniche de ricunusciüu valure artìsticu, in graddu, ancùn a-a giurnä d'ancö, de caraterizä u̇n'àrea urbanizä elevàndune u prestiggiu.

L'istitusiùn d'u Pärcu Architetónicu, a vö ese a celebrasiùn de ste ópere, testimuniansa de cumme 'n'architetüa de äta qualitè e pregiu, ch'a l'ha tegnüu in grande cunsciderasiùn u teritoju, a segge in graddu de svilupä, in manea atuäle e cun 'na giüsta sensibilitè creativa, tesciüi urbanizè in armunìa cun i valuri anbientäli e naturalìstici d'u postu. Defèti, cumme u l'ha avüu moddu de evidensiä u Galvagni stessu, e sö ópere sun näte in pèrfetta sintunìa cun e furme e e caraterìstiche estetiche d'u prumuntoju, cu'a luxe, cu'u terén, cun e tante emusciuìn e i forti sentimenti cundivizi cu'a cumitensa e cu'i operäi che l'han custruìe.

Pe prumuöve u Pärcu, u Cumüne de Berzezzi, cun a culaburasiùn de l'Arch. Marco Ciarlo, u l'ha ideä e adutä u̇n logu identificativu, u l'ha realizä 'na püblicasiùn &quot;Guidda a-u Pärcu Architetónicu de Ture d'u Mä&quot; e 'na Cartina temàtica.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/il-parco-architettonico-di-torre-del-mare/|tìtolo=Turismo Bergeggi, Parco Architettonico Torre del Mare|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militäri ===

* Forti San Luensu, San Steva e San Giàcumu custruìi tra u [[XVII secolo|XVII]] e u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]] a-i cunfìn cu'u cumüne de [[Vuè]]. Urtre a furtessa de San Giàcumu, ch'a se pö vedde da l'Aurelia, restan sulu duì speruìn d'u forte San Steva.

* Forte de Sant'Élena, pocu distante da-a çimma d'u munte ch'u gh'ha u stessu numme, u fäva buna guärdia insc'ou paize. U sajà cunpletamente distrütu da l'espluxùn d'u forte stessu int'a nötte d'u 25 otubre [[1921]]. Ancö d'u Forte u nu rèsta nint'ätru ch'â cavitè cauzä da-u scoppiu e i rèsti de quärche custrusiùn militäre.

* Baterìa de San Bastiàn, semmu int'u [[1889]] quandu cuminsan a tiä sciü a furtessa. Ciamä ancùn ancö &quot;A Baterìa&quot;, a l'è prutètta da mu̇àgge e a se cunpune de dùe custrusiuìn retanguläri indipendenti culeghè tra de lù. Vendüa a-i privè, döviä cumme abitasiùn a l'è in óttimu stätu.

=== U castelä ===

U vegne definìu [[Castelà (furtificasiùn)|castelä]] 'na zona duvve u segge prezente u̇n recintu preistóricu furtificä in génere puzisiunä inte 'n puntu stratégicu duminante e cunprendente a-u sö intèrnu abitasiuìn, posti destinè a-e pràtiche rituäli de venerasiùn urtre che ativitè artigianäli, ricóveri pe-i animäli e magazìn p'ê scorte alimentäri. A sö difuxùn avegne inte l'[[Etæ do Brónzo|etè d'u brunzu]] e [[Etæ do færo|d'u fèru]] cun 'na duggia funçiùn: difensiva e de cuntrollu.

Sun a tütti i efètti i primmi acenni de vitta suciäle organizä, ch'a purtià poi a-a nàscita d'i primmi centri abitè spece doppu a cunquista rumäna. U cäxu de Berzezzi u prezenta d'i trèti particularmente interesanti, cumme u truväse in pruscimitè de 'na viabilitè ben antiga, repigiä poi da-i [[Impêo Roman|rumäni]], in graddu de culegä lungu e dursäli tütta a regiùn. Ripurtä a-a lüxe in séguitu a 'n incendiu ch'u l'ha interesä a zona int'u [[1982]], u l'è stètu puscìbbile datä i repèrti ciü antighi a-u [[V secolo a.C.|V sécculu a.C.]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.turismobergeggi.it/wp-content/themes/editheme/pdf/documento3.pdf|tìtolo=Monte S.Elena, I primi Liguri a Bergeggi|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;

Fra i ritruvamenti ciü interesanti, d'e munèe, ogètti d'üzu giurnalieru (che dimustran a cuntinuitè abitativa fina a-u [[I secolo a.C.|I sécculu a.C.]]) e ceràmiche che ìndican a prezensa de scangi anche se han a megiu i prudotti lucäli. Degna de notta a prezensa d'a lavurasiùn d'u fèru ma ascì d'u brunzu int'u scîtu, cu'u ritruvamentu de divèrsi ogètti. U castelä u l'è stètu poi abandunä pe 'n perìudu ciütóstu lungu, särvu ütilizzi izulè fina a-u [[XIII secolo|XIII sécculu]] e poi int'e guère francu-piemunteixi d'u [[XVIII secolo|XVIII sécculu]], p'â sö puzisiùn stratégica.&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Bianca Maria Giannattasio|outô2=Giuliva Odetti|tìtolo=Il Castellaro di Monte Sant'Elena|url=https://www.prolocobergeggi.it/liguria/wp-content/uploads/2015/09/castellaro-depliant-test_2015.compressed.pdf|ànno=2015|editô=Cappello Tipografia|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=11}}&lt;/ref&gt; Ancö u se pö nutä a çèrcia de prìe estèrna ch'a circuscrive a çimma d'u briccu e u bazamentu de divèrse abitasiuìn che a sö tenpu aveivan l'elevä custituìu da argilla presä e legnamme; int'a pärte ciü in èrtu u l'è puscìbbile nutä a prezensa de 'na custrusiùn cunposta da grossi blocchi de prìa scìmile a 'na scainä, de difìççile intèrpretasiùn.

=== Turi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;150&quot;&gt;
File:Torre d'Ere.jpg|A Ture d'Èa
File:Bergeggi-IMG 1635.JPG|A Ture Ruvie
&lt;/gallery&gt;
* Insc'â sumitè de l'îzua se trövan e ruvine de 'na ture rumäna, a bäze circuläre. A funçiùn ciü prubàbbile a l'è cumme avanpostu de guärdia e färu de segnalasiùn po'u portu de ''Vada Sabatia'', ch'u l'ea rivä a ese davéi inpurtante pe-i tràffeghi marìttimi in épuca inperiäle.

* Int'u mediuevu surva e ruvine d'u turiùn circuläre a l'è stèta custruìa 'na ture de avistamentu a bäze quadräta.

* Ture d'Èa, antiga ture d'e l'ätu mediuevu a bäze runbuidäle, ch'a se tröva insc'ou prumuntoju de Ture d'u Mä.

* Ture Ruvie d'u [[XV secolo|XV sécculu]].

== Ecunumìa ==
U turizmu u l'è a ciü inpurtante risorsa d'u cumüne, specialmente int'u perìudu estivu. De pregiu, a pruduçiùn de öju d'e ôvìva e vin. Berzezzi u l'ha otegnüu da-a FEE-Italia (Foundation for Environmental Education) u cunferimentu d'a bandêa blö p'â qualitè d'e sö spiagge.

== Cultüa ==
=== Bibliuteca Cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; ===
A bibliuteca cìvica &quot;Achille Cabiati&quot; a l'è a bibliuteca pübblica d'u Cumüne de Berzezzi. A se tröva in Via De Mari 28/D a l'intèrnu de 'n spassiu dedicä a-e ativitè culturäli.

A bibliuteca a l'ha 'n patrimoĝn̂u de 10.400 vulümmi de narasiùn, sagìstica, libbri pe-i figiö e stoja lucäle. A offre divèrsi servissi: préstitu lucäle d'i libbri, cunsultasiùn int'i spassi dedichè, üzu de pustasiuìn PC cun réi Wi-Fi pe inträ in internet e inurtre l'adexùn a-u Scistêma Bibliutecäju Nasiunäle, a l'ha reizu puscìbbile ascì préstiti tra e varie bibliuteche.

A strutüa a l'è avèrta cun orari setimanäli ch'i varian segundu a stagiùn (in génere martedì, zöggia, venerdì e sabbu). 

A l'intèrnu d'a bibliuteca u gh'è a sede de l'Organizasiùn de Vuluntariätu &quot;L'Îzua&quot;, 'n'asuciasiùn stóricu suciäle culturäle ativa 'nsc'ou teritoju e a Seçiùn de l'ANPI &quot;F.lli Faggi&quot;. A bibliuteca dunque, a l'è 'n puntu de riferimentu p'â letüa, u stüddiu, i eventi culturäli e i mumenti de parteçipasiùn e cundivixùn suciäle int'u Cumüne de Berzezzi.

== Fèste e fêe ==

E sägre estive de Berzezzi sun u̇n mumentu duvve u prufümmu d'u baxeicó e d'i piatti de peŝĉiu se fùnden cun l'arbaxìa, apuntamenti da nu pèrde che trasfurman u burgu inte 'n pälcuscénicu a l'avèrtu de cunvivialitè e tradisiùn. U̇n viaggiu int'u güstu sc-cettu.

U cö de oĝn̂i sejäna a l'è a cuxina e e sö pruposte. U nu se tratta de ofrì i soliti piatti, ma de fä cunuŝĉe i prudotti tìpici d'u teritoju, elaburè cun cüa segundu e riçètte tramandè int'u tenpu. Da-e troffie cu'u pestu artigianäle a-e specialitè de mä, oĝn̂i piattu u esprimme l'amù pe sta tèra. A qualitè d'i ingredienti primäi a fà da prutagunista, deliçiandu ascì i óspiti ciü ezigenti cun a vêa cuxina lìgure. L'ànima d'u paize a l'è 'na furmasiùn, ch'a và da-i figiö a quelli zà d'etè, in graddu de cuinvolge tütti cu'u sö calure umänu. L'organizasiùn, cüä cun paŝĉiùn da-u Cìrculu Ricreativu Culturäle Berzezìn, a se distingue pe l'acugliensa e a fà sentì ognün cumme a cà sö. U Circulu u l'è u muture instancàbile c'hu porta avanti e inisiative cun entuziasmu e prufesciunalitè. I vêi prutagunisti i sun i figiö d'u postu, che cun slanciu e dedisiùn portan 'na ventä de energìa in mezu a-e toue, inparandu 'nt'u fratenpu u valure d'a cumunitè. Inte 'na curnixe da söĝn̂u tra mä e bricchi, e sejäne cazzan int'i fin setemäna de Züĝn̂u, Lüggiu e Agustu, truvandu a giüsta culucasiùn int'a spléndida Ciassa XX Setenbre. 

Chì, u zguärdu u l'è rapìu da-u panuramma ch'u leva u respìu: de frunte u mä, a-e spalle e faŝĉe cu'e maxee e i bricchi cu'i senté i strenzan a ciassa cumme a vureila braçä inte 'n scenäju ünicu. U nu manca a müxica, ch'a cunpagna oĝn̂i purtä e a rende l'anbiente festuzu e cuinvulgente. Partecipä a-e sägre de Berzezzi u l'è inträ inte l'ànima de 'n burgu ch'u sà cumme tegnì de bun cuntu a vitta, u mangiä e a belessa.

== Sport ==
{{Seçión vêua}}

== Aministrasiùn ==
[[File:Bergeggi - municipio.jpg|thumb|U cumüne de Berzezzi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Perìudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu çitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}}
{{ComuniAmminPrec|1975|3 züĝn̂u 1985|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|3 züĝn̂u 1985|21 mazzu 1990|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 mazzu 1990|24 arvì 1995|Riccardo Borgo|Partìu Sucialista Italiàn|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 züĝn̂u 1999|Riccardo Borgo|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 1999|14 züĝn̂u 2004|Riccardo Borgo|Indipendente|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 züĝn̂u 2004|8 züĝn̂u 2009|Gianluigi Galesso|lista cìvica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|8 züĝn̂u 2009|26 mazzu 2014|Riccardo Borgo|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Roberto Arboscello|Ünìi pe Berzezzi
(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|5 nuvenbre 2020|Roberto Arboscello|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica de centru-sinistra)|Scìndicu|&lt;ref&gt;U se dimette da-a càrega aministrativa scicumme ch'u vegne elezüu cunsegé regiunäle&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|11 dixenbre 2020|4 otubre 2021|Adolfo Bormida|Uniti per Bergeggi&lt;br/&gt;(lista cìvica di centru-sinistra)|Vicescìndicu|&lt;ref&gt;{{çitta web|url=http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2021/20210001/20A07223.htm|tìtolo=U munta in càrega cun Decretu du Prexidente da Repübbrica di 11 de dixenbre du 2020, pübblicä insc'a Gazetta Uficiäle n. 1 di 2 de zenä du 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Maria Rebagliati|Ünìi pe Berzezzi (lista cìvica di centru-sinistra)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Cumunicasiuìn ==
[[File:Bergeggi - ex stazione ferroviaria.jpg|thumb|A veggia stasiùn de Berzezzi, vista d'ancö]]
Berzezzi, antigamente u l'è senpre stètu u̇n paize izulä u̇n po' föa man, e stradde
custruìe da-i rumäni pasävan ciü in èrtu: a [[via Julia Augusta]] a tranxitäva sutta a-u Castelä. Pe tüttu u Mediuevu fina a l'inissiu de l'etè cuntenpuranea da Berzezzi pe andä a [[Spoturnu|Spôtùrnu]] o in [[Vuè]] u gh'ea sulu d'i senté e d'e streite müatée.

Duì i sun stèti i avenimenti ch'han fètu sciurtì u paize da l'izulamentu, a stradda custêa (l'atuäle via Aurelia) vuŝĉiüa da Napuliùn Bunapärte int'u [[1809]] e ciü de mezu sécculu doppu, a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa (linia Sann-a-Vintimiggia)]], inaugurä int'u [[1872]]. Inte l'annu [[1967]] a l'è avegnüa l'ürtima fermäta de 'n trenu int'a [[stasiùn de Berzezzi]]. Ancö chi vö rivä a Berzezzi in trenu u pö chinä in Vuè o a Spôtùrnu e pigiä 'na curiera lucäle.

Pe rivä cu'a màcchina bezöĝn̂a pigiä l'autustradda A10, sciurtì a Sann-a (pe chi vegne da nord e da levante) o a Spôtùrnu (da punente) e pruseguì insc'â SS1 Aurelia. Vìa mä, i porti de riferimentu sun quelli de Sann-a, Vuè e Finä, mentre l'areuportu ciü vixìn u l'è quellu de Zena.

== Notte ==
&lt;references /&gt;
{{Clear}}

== Ätri prugètti ==
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Berzezzi| ]]</text>
      <sha1>5t21n2p2pbzanj9t8xykb6r6mwuaiwe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Borṡi e Veressi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1723</id>
    <revision>
      <id>271492</id>
      <parentid>271475</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T18:07:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etê rumâna */ +</comment>
      <origin>271492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57057" sha1="6t3161k686he8krw7x70hgra63hyzty" xml:space="preserve">{{Borṡìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Borṡi e Veréssi
|Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg
|Didascalia = A Ciassa e u Rucâru de Veréssi, cun Borṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ
|Tipo = [[Comun|cumün]]
|var-localizaçión = Lucaliṡasiùn
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Renato Dacquino
|Partito = lista sivica &quot;Nuova via per Borgio Verezzi&quot;
|Data elezione = 16-5-2011
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 3
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = [[1933]]
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artéssa
|Altitudine = 10
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 2053
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&amp;i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2023
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = Borṡi (sêde du cumün), Veréssi
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1351
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = borṡìn, veresìn
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]]
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Borṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâ
}}
'''Borṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}&lt;/ref&gt;, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}&lt;/ref&gt;, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dûi paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-te 'n sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]).

== Geugrafìa ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|U burgu de Borṡi
Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, burgâ du Pöṡṡu
&lt;/gallery&gt;
U cumün u l'è cunpostu da-i dûi paìṡi de Bòrṡi (in sciü-a còsta, faciòn sciü-u Gurfu de Löa in-ta sö estremitê ciü a levànte) e de Veréssi (in sciü-a culîna, a 200&amp;nbsp;m slm, cunpostu da-e burghê da Cröṡa, du Pöṡṡu, da Ciassa e du Rucàru).&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

Borṡi u l'è in-ta valâ du turente Butassàn, ch'u marca u cunfìn cumünâle a punénte, cu-[[A Prìa]], mentre u cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/tavole/retidr_245040_2.pdf|tìtolo=Cién de Basìn du Riu Butassàn|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299&amp;nbsp;m). 

De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Stòja ==
=== Urigine du numme ===
U numme de Borṡi u pà vegnîne da-u numme, in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Burgus Albingaunum''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}&lt;/ref&gt;, a indicâ duncue u ligamme fra u paìṡe e a sitê d'[[Arbenga]], cu-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sö vescu]] ch'u n'è stêtu u scignù in-te l'[[Etæ de Mëzo|Etê de Méṡṡu]].&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Il Nome e la Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-30}}&lt;/ref&gt; A ogni moddu, pe-i stüddi ciü mudèrni, l'urigine de stu numme a nu l'è guêi cêa: u se tröva cumme ''Borgi'' ṡà du [[1076]], scibén che in-ta trascrisiùn d'in attu antîgu che, de prubabile, a l'è fâsa, pe pö cunparî turna a partî da-u [[XIII secolo|Duxentu]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RT10195464|colànn-a=Progetto Toponomastica Storica|ànno=2024|editô=Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=65|volùmme=Vul. 45|ISBN=978-88-85866-58-4}}&lt;/ref&gt;

Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu prerumàn ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&amp;pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}&lt;/ref&gt; o ''Viretium'', pö vegnüu ''Veretio'', fìn a-a furma da giurnâ d'ancö.

=== Preistòja ===
In-tu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi e in-te di posti vixìn u l'è stêtu truvòn ciü testimunianse di tenpi da [[Preistöia|preistòja]], a cumensâ, pasòn de pocu u riàn da Fìn e i tèrmi cun [[Finô|Finâ]], da-u scitu inpurtantiscimu de l'[[Armassa (Finô)|Armassa]], cu-i sö rèsti du primmu Paleulìticu. A ogni moddu u l'è sciurtìu de testimunianse fina da-e arme in-tu teritoriu du cumün, cumme l'[[arma de Parmuê]] (''arma de Parmur̯ê'' a Veréssi), l'[[arma da Manduêa]] e l'[[Armüssu (Ver̯éssu)|Armüssu]], dund'u l'è stêtu truvòn âtre testimunianse du Paleulìticu e ascì de etê ciü mudèrne, da-u Neulìticu a l'[[Etæ do Brónzo|Etê du Brunṡu]].&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1970s|''Le caverne e la comparsa dell'uomo'', pp. 13-16}}&lt;/ref&gt;

Üna de primme testimunianse de preṡensa de l'ommu in-tu teritoriu du cumün a l'è rapreṡentâ da-[[I Castelê (Ver̯éssu)|i Castelê]] de Veréssi, ch'i se trövan in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu u l'è ligòn pe-u ciü a-a primma [[Etæ do færo|Etê du Fêru]], fra i [[IV secolo a.C.|séculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]]&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=Vul. 3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}&lt;/ref&gt;, cun stu [[Castelà (furtificasiùn)|génere de custrusiùi]] ch'u l'êa tìpicu di [[Liguri Antighi|Ligüri Antîghi]], devöòn cumme scistêma de difeṡa a-e spalle da maîna e che, in-te stu câxu, u duvêva avéighe ascì de funsiùi in ti tràffeghi e in tu cuntrollu du teritoriu a l'in gîu.&lt;ref name=&quot;castellari''&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;

=== Etê rumâna ===
I Ligüri i l'han lasciòn u postu a-a duminasiùn rumâna, cumensâ cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u cunsule [[Lucius Aemilius Paullus]]. Du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], foscia cu-ina bataggia cunbatüa in ta ciâna fra Borṡi e [[A Prìa]], u gh'è stêtu a vitòja rumâna e a l'è duncue cumensâ a rumaniṡasiùn da regiùn&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1970s|''L'età della storia'', p. 17}}&lt;/ref&gt;. De cuélli tenpi, u teritoriu du cumün u l'êa traversòn da-a stradda ch'a curìva lungu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], che foscia a repigiâva l'antîgu camìn da ''[[Via Herculea]]''. Sta lì, a duvêva muntâ sciü pe-a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] da-a valâ de [[Finô|Finâ]] e, pasòn l'Armassa, a ne chinâva pe-i sciti da Varavêa, pe sciurtî da Borṡi a-u livéllu du santuâju du Bun Cunséggiu&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 19}}&lt;/ref&gt;.

A ogni moddu, u scistêma de stradde rumâne u l'è cangiòn du [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], cuandu pe vuluntê d'[[Aogusto|Augüstu]] a l'è stêta traciâ a ''Via Julia Augusta'', ch'a traversâva tüttu u punénte da növa ''[[Regio IX Liguria]]''. Sta vìa, pe-u ciü, a l'andâva aprövu a-u percursu da vìa véggia ma, pe fâla cun de muntê ciü fassili pe-i câri, a nu pasâva ciü pe-a Cravasoppa ma in cangiu a muntâva sciü pe [[Gura]], de dunde a chinâva cun di gîi in-ta valâ du Butasàn, pe rivâ dunde ancö u gh'è Borṡi e turnâ, da-u santuâju, sciü-u percursu da vìa ciü antîga. U scitu rumàn ciü vixìn u duvêva esse a ''[[mansio]]'' de ''[[Pollupice]]'', marcâ fina sciü l'''[[Itinerarium Antonini]]'', ma da-a puṡisiùn ch'a nu l'è guêi següa: tra i âtri posti u s'è dîtu ascì ch'a l'êa a-i pê du Munte Grossu, dunde a-a giurnâ d'ancö u gh'è u santuâju&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}&lt;/ref&gt;. In-te l'etê rumâna u s'è pensa ch'u l'existêva ṡà u primmu centru de Veréssi, foscia in-ta burgâ du Pöṡṡu, e fina cuarche cà dunde ancö u se tröva Borṡi, ben che, pe tütti dui, u nu gh'è ancùa de pröve&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1970s|''La popolazione'', p. 21}}&lt;/ref&gt;.

=== Etê de meṡṡu ===
Cu-a caütta de l'Inperu Ruman i dui sentri i sübiscian e incursciùi barbariche, primma lungubarde e poi di Franchi. Cuand'u möe Carlu Magnu, in-te l'[[814]], u duminiu u pàssa a Berengariu II. U l'è cun lê ch'a nasce a diviṡiun du teritòriu in marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi sun duncue parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, da cuâle u faxeva parte [[Finô|Finâ]].

A mantegnî u cuntròllu l'è u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescuvòn d'Arbenga]], forte da sö preṡensa a-A Prìa, armenu fin a-u [[1076]], annu ch'u vegghe u pasaggiu de pruprietê firmòn cun l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|Abasìa de San Pê in Varatèlla]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&amp;Chiave=30366&amp;RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&amp;RicSez=produttori&amp;RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Cumün de Borṡi, 
SIUSA|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt; Grassie a stu chi i benedetìn i l'êan sciurtìi a espande i sö pusedimenti, vistu ch'i l'êan pruprietàri de serti teren d'in gîu a-u Butassàn. 

L'è cu-u [[XIII secolo|seculu XIII]] che u [[Marchesùn de Finô|marcheṡòn finarìn]] u pröva a espandise a-u de là da Cravasòppa, anetendu Borṡi e Veréssu du [[1212]], püe se l'espansciùn a nu düa ciü de cuarche annu, scicumme che dòppu pocu i dui paìṡi finiscen turna in man a-i veschi arbenganeṡi, sutta a-u [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]].

A situasiun a cangia turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a riscatta a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürban VI, pe in tutâle de 60 mìlla fiurìn, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntru u regnu de Napuli.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2023-09-17|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

=== Etê muderna ===
In-ti seculi a vegnî a situasiùn a nu mustra di grandi cangiamenti, a Repübbrica a mantegne u sö cuntròllu in sci dui paìṡi, ch'i duxevan d'in annu in annu versâ di tribüti a-u pudestê. Du [[XVI secolo|Sincuesentu]], a seguitu de incursciùi barbaresche, a l'è a cuncesciùn da Ṡena pe e òpere de furtificasiùn, du cuâle Borṡi a n'êa spruvìsta fin a cuéllu periudu. Du [[1564]] a vegne tiâ sciü a primma tûre a bastiùn, dapö seguîa, in-tu [[1588]], da-a custrusiùn d'in forte ch'u surmuntâva u burgu, dund'aù a se tröva a gêxa de San Pê.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Ṡena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0320731}}&lt;/ref&gt;

D'âtru cantu u prublema a Veréssi u nu se preṡentâva, vista a culucasiùn aretrâ rispettu a-a còsta, l'è ascì pe sta mutivasiùn lì che in cuélli ànni gran nümeru de borṡìn u s'êa trasferìu in-te burghê veresìne.

Cu-a guêra fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia, u se ascìste a l'invaxùn da pudesterìa priéṡe, liberà cu-a batàggia deciṡiva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], a-a cuàle i l'axevan dêtu u sö cuntribütu ascì i òmmi de dûe vìlle.

=== Etê cuntenpuranea ===
U duminiu ṡeneṡe u vegne a mênu a seguitu di eventi da Batàggia de [[Löa]], du [[1797]]. In-tu dixenbre de st'annu lì Borṡi e Veréssi venan inseîi a-u de sutta du Dipartimentu da Maémua da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cun sêde a-a Prìa. In-te l'avrî du [[1798]] i sun pasê a-u III Cantun da Giürisdisiùn de Aêne Candide, trasfurmòn du [[1803]] in-tu VI Cantun da Giürisdisiùn Cuùnbu, de lungu cu-a sö sêde a-Prìa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Caüttu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], du [[1814]], u cuntrollu u pàssa a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e i dui cumün i sun inseîi drent'a [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], dapö trasfurmâ in sircundàriu sutta a-a pruvincia de Ṡena. Füxi in-tu [[1933]], i dûi cumün l'han cuscì furmòn u növu ente aministrativu d'ancö.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2023-09-18|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Bòrxi e Verésso}}

=== Minuranse furèste ===
Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de ṡenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&amp;a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Cugnummi ciü difüṡi ===
I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sun: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

== Posti d'interèsse ==
=== Architetüe religiuṡe ===
;Parocchia de Borṡi
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê
File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva 
File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi 
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Pê''': a l'è a sêde da parocchia de Borṡi, tiâ sciü da-e ruìne du forte du [[1588]], finìu in abandùn, cu-u permisciu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] pe sti travàggi ch'u l'êa rivòn du [[1789]]. Fêta in-tu stîle neuclàscicu d'alantùa, a l'è stêta cunsacrâ du [[1808]] e vixitâ da-u [[Pappa Pìu VII]] a-i 15 de frevâ du [[1814]]. A sö cianta a repìggia cuélla da furtessa, a retàngulu e cu-i canti ariundê, levòn a müàggia du fundu ch'a l'è stêta caciâ ṡü pe fâ röṡu a l'abside.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt; A faciâta, neuclàscica, a mustra ina stàtua du santu in simma a-u fruntùn, fiancòn da dui canpanìn binélli. De drentu a l'è a 'na sula navâ, cun sei capélle laterâli, cuattru in-ti canti e due in sciü-i fianchi du coru, mentre a otta a l'è pitüâ cu-a ''Gloria de San Pê'', du [[Raffaele Arbertella]].&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/|tìtolo=Chiesa di San Pietro|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu''': cunusciüa ascì cumme San Stêva, a l'üna de gêxe ciü antîghe du teritoriu, fêta de prubabile in-tu [[VII secolo|VII séculu]], a-u postu d'in primmu tenpiu pagàn. A l'è in-tu stîle rumanicu-goticu a trê navê, cun l'abside gïòn a levante e a l'êa da prinsìpiu dedicâ a [[Sàn Pê|San Pê]], cu-a sö primma mensiùn, pe-a custrusiùn du canpanìn, du [[1076]]. Du [[1485]] a l'è stêta ingrandìa e elevâ a returìa, méntre tra u [[1688]] e u [[1690]] a l'è stêta isâ in ātéssa, ciü che dotâ du pòrtigu e d'in növu abside. Cu-a cunsacrasiùn da gêxa de San Pê, du [[1808]] a l'ha cangiòn de tìtulu a San Stêva, pe'a cungréga ch'a gh'axêva de sêde, méntre da-u [[1960]] a l'è ascì santuâju, intitulòn a-a Madonna du Bun Cunséggiu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/|tìtolo=Santuario di Santa Maria del Buon Consiglio|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa du Redentù''': dìta ascì a &quot;gêxa növa&quot;, a l'è stêta custruìa in-ti [[Anni 1970|anni '70]], sutta a Don Pissarello, e terminâ sutta a Don Doglio. A sö cianta a l'è a retangulu, cuèra da 'n téitu a cabanna ch'u se sporṡe in-tu frunte pe furmâ, cun dui pilastri, in pòrtigu. A gêxa a l'è inlüminâ da dixöttu vedrê decurê, ciü che in'âtra ch'a cröve a ciü pârte da faciâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/|tìtolo=Chiesa di Gesù Redentore|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;

;Parocchia de Veréssi
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A gêxa de San Martin
File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna
File:Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin
File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|Vista da gêxa de San Giüṡèppe
&lt;/gallery&gt;
* '''Gêxa de San Martìn''': a l'è a sêde da parocchia de Veréssi, tiâ sciü tra u [[1637]] e u [[1645]] grassie a l'interèsse du priù Giovanni Tommaso Cucchi, de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta fabricâ a-u postu da gêxa ciü antîga, du [[XIV secolo|Tre]]-[[XV secolo|Cuattrusentu]], e da cà di fratti, supravisciüe pe ina pârte, dund'u l'è scanpòn ascì ina pitüa du [[1512]]. A g'ha ina sula navâ, cun cuattru capélle in sciü-i fianchi, e a l'è fiancâ da 'n canpanìn rumànicu, de prìa du postu, ch'u l'êa in pârte da gêxa véggia. De drentu a l'è decurâ in-t'in stîle baroccu, cun ātê de marmu, stàtue ascì du [[Antönio Màia Maragiàn|Maragliano]] e ina pitüa de l'[[Orazio De Ferrari]]. Sutta a-u paviméntu u gh'è de tunbe, ch'i l'êan döveê pe-i religiuṡi e e famìggie ciü inpurtanti de Veréssi, cumme i Cucchi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;
* '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''': u l'è stêtu fundòn in-tu [[1625]] cumme oatòju pe ina cungréga. Du [[1957]] u l'è stêtu rangiòn pe vuluntê de Don Bruno Oddone, che a-i 22 de lüggiu du [[1958]] u g'ha fêtu mette ina stàtua da Madonna Regìna, insémme a-a növa intitulasiùn de l'oatòju a santuâju de Marìa Regìna. Misciu a fiancu da paruchiâle, a sö strutüa a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu, cu-u fundu reùndu e cuèrta da in'otta a butte. Ciü che a stàtua da Madonna, de [[Luigi Santifaller]], u gh'è cunservòu cuélle de San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe, travàggi de sö fìggiu.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20727/|tìtolo=Cappella di Santa Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuario di Maria Regina (ex Oratorio di S. Maria Maddalena)|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla de Sant'Agustìn''': a l'è miscia in-ta burgâ da Ciassa, faciâ in sciü-a ciasétta ch'a ghe dà u numme, cu-e sö urigine ch'i duviévan remuntâ a-u [[XIV secolo|Trexentu]]. In-te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] a l'êa vegnüa a sêde da scöa du paìṡe, primma ch'a faxesse San Martìn in-ta cà cumünâle. A g'ha de dimensciùi picine cu-ina cianta a retangulu, cuèrta da 'n'otta a butte, cun de müàgge che de drentu i sun intunachê e de föa de prìe a vista, sensa guêi de decurasiùi.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Verezzi - Chiesa di Sant'Agostino|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927211052/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/sant-agostino.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla de l'Imaculâ''': a l'è ina capélla privâ da famìggia Finocchio ch'a se tröva in-ta burgâ da Ciassa, fêta fabricâ du [[1621]] da 'n prêve e teòlugu de sta famìggia, pe sö üṡu. Sta capélla a l'è custruìa in simma a 'n pòrtigu, tantu che de sutta u ghe passa a vìa ch'a và d'in-te sta burgâ a cuélla du Rucâru. A capélla, ciütòstu picina, a l'è fêta cu-in güstu baroccu sensa guêi de decurasiùi e a cunsèrva ina figüa de l'Imaculâ.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927210855/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/immacolata-concezione.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/immacolata.html|tìtolo=Verezzi - Cappella dell’Immacolata Concezione|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;
* '''Capélla da Madonna di Canpi''': cunusciüa ascì cumme a Madonna da Ricunciliasiùn, a se tröva nu guêi distante da-a burgâ da Crösa, in sciü-a stradda ch'a porta a [[Gura]]. Fêta surva a-i resti de 'na custrusiùn ciü véggia, du [[XI secolo|séculu XI]], a l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]], cumm'u gh'è scrìtu in sciü l'architrâve. In antîgu a l'êa pârte de furtificasiùi da Tûre di Sassetti e a sö strutüa a l'è ciütòstu sénplice, cu-in'aula da-u fundu reùndu e in'otta de maùi.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=Cappella dei Campi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}&lt;/ref&gt; In-ta ṡôna u gh'è stêtu fina de apparisiui, fra u [[1987]] e u [[1994]].&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna, 
di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}&lt;/ref&gt;
* '''Gêxa de San Giüṡèppe''': edifissiu religiuṡu tiòn sciü du [[1963]] in-ta regiùn de Ṡüelle, pe vuluntê de Don Bruno Oddone, u g'ha ina strutüa mudèrna, nasciüa cumme opere paruchiâli. De drentu u gh'è cunservòn ina gran cruxe, fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madonna e de San Giüṡèppe e in'âtra de gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=San Giuseppe|vìxita=2026-06-26|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn de Veréssi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20734/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-06-26}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe civìli ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
2013-07 Fraktion Verezzi 010.jpg|A Madonna cu-u Banbìn de Palassu Cucchi
Verezzi-scorcio2.jpg|L'âtra madunetta
&lt;/gallery&gt;
* '''Muìn feniciu''': a levante da Cröṡa, u l'è ina custrusiùn de prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡona carscica in-tu méṡṡu fra e chè e a gêxa. U pà che a strutüa, che in'otta a gh'axêva de pâle a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de tûre d'avistamentu o de fâru, sicumme ch'u nu ghe tîa guêi de ventu, limitòn a punénte e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}&lt;/ref&gt;
* '''Palassu Cucchi''': rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.&lt;ref&gt;{{Çitta publicaçión|outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}&lt;/ref&gt;
* '''Palassu di Cunsuli''': a levante du Turiùn, renbòn a-e sö müàgge, du [[XVII secolo|Seisentu]] u l'è stêtu tiòn sciü u palassu dìtu &quot;di Cunsuli&quot;. Stu lì u se issa sciü dui cén, da-a cianta a retangulu, cu-in têtu a due êgue ch'u l'ha pigiòn u postu da terassa ch'u gh'êa. I cén i sun spartìi da söê de légnu, cun de otte de canissu a padigiùn.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 
* '''Villa Rostain''': dìta ascì a &quot;Villa Saracêna&quot;, a se tröva a Borṡi in-ta regiùn de Ṡüelle, a-u prinsìpiu da vìa pe Veréssi. A l'è stêta fabricâ a-i primmi du [[XX secolo|Növesentu]] in-tu güstu neo-biṡantìn, devöâ cumme cà da viléṡṡu e pö vegnüa ina cà de mùnighe. De drentu a g'ha de pitüe de l'Ulisse Bill e in-ti anni a l'è finìa fìna sciü de reviste d'architetüa.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/10551/villa-rostain/|tìtolo=Villa Rostain|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209631.pdf|tìtolo=Villa Saracena con annessa Casa del Custode e terreno pertinenziale|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza regionale per i beni e le attività culturali della Liguria]]|dæta=5 maṡṡu 2003|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

=== Architetüe militâri ===
* '''U Turiùn''': in sciü-a stradda de San Stêva, u l'è stêtu tiòn sciü pe vuluntê de génte de Borṡi, ch'i l'han ciamòn a custrusiùn de de difeṡe in-tu [[1564]], &quot;pe pùja d'esse menê tütti [...] in prexùn in Barbarìa&quot;. U turiùn, che a-u prinsìpiu u l'êa destacòn da-u paìṡe mentre a-u dì d'ancö u l'è seròn fra e sö chè, u g'ha ina furma scuadrâ, ch'a se issa sciü trei cén. U g'ha de müàgge tütte de prìa, cun scarpâ a-i sö pé e in parapêtu ch'u sporṡe a l'ürtimu ciàn, cun tantu de avertüe pe caciâghe sutta di materiâli.&lt;ref name=&quot;Ligurpress&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112007.pdf|tìtolo=Torre e Palazzo dei Consoli con giardino - Relazione storico-artistica|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza per i beni ambientali ed architettonici della Liguria - Genova]]|dæta=28 avrî 1998}}&lt;/ref&gt;
* '''Forte de Borṡi''': u forte u se trovâva de d'âtu du paìṡe, tiòn sciü in-tu [[1588]] perché u ghe trovésse de refügiu tütte e génte de Borṡi, sicumme che a tûre a nu l'êa a basta. Finìu in abandùn, in-tu [[1789]] u forte u l'è stêtu caciòn ṡü e a-u sö postu s'è cumensòn a tiâ sciü a gêxa de San Pê.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
* '''Tûre di Vassalli''': a l'è in'antîga furticasiùn in-ta burgâ du Pöṡṡu de Veréssi. De prubabile a l'è nasciüa cumme ina tûre destacâ da-e chê, cun meṡüe a têra de 4,5 m pe 5 e âta 13 m, ligâ a 'na müàggia e miscia a vardâ a vìa. Cu-u tenpu a l'è finîa in-tu méṡṡu a-e chê du Pöṡṡu, cu-e custrusiùi ch'i ghe sun stête renbê, fête tantu pe stâghe che cumme fundi, ch'i l'han furmòn in cunplèssu a cà furtificâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://studioarc-architettura.com/la-torre-ritrovata/|tìtolo=La torre ritrovata|léngoa=IT|vìxita=2026-06-27}}&lt;/ref&gt;.
* '''Tûre di Sassetti''': sta tûre, ch'a l'è miscia fra e burghê da Cröṡa e du Rucâru de Veréssi, a l'êa devöâ da-i [[Marchexùn de Finô|Du Caréttu de Finâ]] cumme céntru da sö furtificasiùn pe cuntrulâ u paìṡe, cu-in capitàn ch'u ghe staxêva insémme a-a sö guarnixùn. De ciü, in gîu a-a tûre u gh'êa ascì de müàgge, ch'i muntâvan fina da-a capélla di Canpi.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

=== Natüa ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
File:S6308003.JPG|L'intrâ a-e grotte de Borṡi
File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|Ina sâla de grotte
File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 69.jpg|A &quot;Sâla du Preṡéppiu&quot;
&lt;/gallery&gt;
* '''Grotte de Vâdemìn''': cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600&amp;nbsp;m e in dislivéllu de 36&amp;nbsp;m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cu-in percursu de 800&amp;nbsp;m. Descuèrte pe câxu in-tu [[1933]] da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|anni '20]] u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=La Grotta|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Grotte di Borgio Verezzi}}&lt;/ref&gt;
* '''SIC Finâ - Câu de Noi''': u l'è in scitu d'interèsse cumünitariu, inandiòn in-tu meṡe de ṡügnu du [[1995]], ch'u cröve 28&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; tra i cumüi de [[Côrxi|Cârxi]], [[Finô|Finâ]], [[Nöi|Noi]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], [[Vessi e Portiu|Veṡṡi e Portiu]] e, pe a sö pursiùn ciü a punénte, ascì de Borṡi e Veréssi. In-te st'area u tröva de prutesiùn de ciante ben rêe, cumme de cualitê d'urchidêe e de canpànule, e ascì tante béstie ch'i ghe stan pe a varietê di anbiénti e pe a preṡensa de tâne&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic38/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323201|tìtolo=Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}&lt;/ref&gt;. 

== Ecunumia ==
A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de Borṡì a g'ha u [[Blazón popolâre|survanumme]] de &quot;favê&quot;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du [[Dipartimentu de Muntenötte|prefèttu de Muntenötte]], u [[Gaspard de Chabrol]], u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de [[Ö(r)iu d'u(r)iva|öiu]], [[Vin|vìn]] e [[Verdûa|verdüe]], cu'u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De Veréssi, pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u [[Gran|gràn]], l'[[oîvu]] e a [[vìa]]. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu'u lête e u furmaggiu ch'i faxêvan ch'u l'êa vendüu a-[[a Prìa]] o in-te [[Löa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}&lt;/ref&gt;. A-u [[1834]] pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]] e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di [[Cöo|côi]] ch'i l'êan vendüi pe a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], a [[Valà du Ma(r)u|valâ d'Onêgia]], [[Sanremu|Sanrémmu]] e [[A Cêve]], cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e [[A Prìa]] i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne&lt;ref name=&quot;Casalis1834&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&amp;pg=PA460|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|pp=460-461}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&amp;pg=PA1271|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=1271-1272}}&lt;/ref&gt;. E prudusiùi de Veréssi, du [[1854]], u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuâju de Savuna]]&lt;ref name=&quot;Casalis1854&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/1jwoirV6gAQC?gbpv=1&amp;pg=PA17|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=17|volùmme=Vul. XXV}}&lt;/ref&gt;.

A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Röṡa de Ver̯éssu|röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;, e a Câva da Colla, l'ürtima a esse serâ&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}&lt;/ref&gt;.

== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Borgio Verezzi (83147).jpg|A bibliutêca miâ da-a vìa
Borgio Verezzi (93563).jpg|A sâla pe leṡṡe a-u segundu ciàn
&lt;/gallery&gt;
A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è drentu a-u scistêma bibliutecâju &quot;''Pollupice''&quot; cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], de [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}&lt;/ref&gt;.

;Scöe
A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte pârte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Asuciasiùi ===
* ''Società agricola'': l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da &quot;picina velucitê&quot; da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}&lt;/ref&gt;.
* ''Società Operaia di Mutuo Soccorso &quot;Concordia&quot;'': sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di &quot;minòr&quot;, i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a &quot;Concordia&quot; a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}&lt;/ref&gt;.

=== Teâtri ===
[[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teâtru de Borṡi]]
* Cìne-teâtru &quot;Gassman&quot;: a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Dialétti borṡìn e veresìn ===
Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dui paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}&lt;/ref&gt; che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]].

A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera &quot;r&quot;, ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dui parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}&lt;/ref&gt;. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera &quot;a&quot;]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}&lt;/ref&gt;.

== Fèste e fée ==
[[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru]]
* [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu &quot;''Veretium''&quot;, guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gîu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;.
* A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva pârte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

== Sport ==
[[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a &quot;Riva de Séntu Corde&quot;]]
Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive:
* Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dui da ténnis&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.
* Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La &quot;Falesia delle Cento Corde&quot; a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;.

== Aministrasiùn ==
=== Scìndichi de Borṡi e Veressi ===
[[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;Nari1993a&quot;&gt;{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}&lt;/ref&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;Nari1993a&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;Nari1993a&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;Nari1993a&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;Nari1993a&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|&lt;ref name=&quot;Nari1993a&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|&lt;ref name=&quot;Nari1993a&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;Nari1993a&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;Nari1993a&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;Nari1993a&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;Nari1993a&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;Nari1993a&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;Nari1993a&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;Nari1993a&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|&lt;ref name=&quot;Nari1993a&quot; /&gt;}}
{{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''&lt;br /&gt;(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}

== Vìe de cumünicasiùn ==
[[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]]
=== Stradde ===
A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]].

A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antîghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dui chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}&lt;/ref&gt;, pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ciü in antîgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u tenpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda &quot;Napuleònica&quot;, ch'a pasâva in sciü-a [[Cravasoppa]], alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe [[U Burgu (Finô)|u Burgu de Finâ]], cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa&lt;ref name=&quot;Casalis1834&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Casalis1854&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.sentieridelfinale.altervista.org/caprazoppa/index.htm|tìtolo=Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide)|outô=Alfredo Izeta|outô2=Luca Sibona|dæta=22 lüggiu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;.

U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da [[TPL Linea]], ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da [[Andôa|Andöa]] a Finâ e da Finâ a [[Carizan|Calisàn]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/40-%E2%80%93-ANDORA-FF.SS_.-FINALE-Feriale.pdf|tìtolo=LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a [[Ulle]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/84-%E2%80%93-Pietra-%E2%80%93-Borgio-%E2%80%93-Verezzi-%E2%80%93-Gorra-%E2%80%93-Ca-del-Moro-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}&lt;/ref&gt;.

=== Feruvìe ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}}
U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u &quot;Caṡèllu&quot; du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}&lt;/ref&gt;, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}&lt;/ref&gt;. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a esse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni&lt;ref&gt;{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}&lt;/ref&gt;.

== Notte ==
;Notte a-u tèstu
&lt;references group=&quot;n.&quot; /&gt;

;Notte bibliugràfiche
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Borgio Verezzi: storia, tradizioni, cultura e turismo|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008511|ànno=1970s|editô=Tipografia Grafiche Riviera|çitæ=U Sejâ|léngoa=IT|cid=Nari, 1970s}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}}

== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}

== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}

{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]]</text>
      <sha1>6t3161k686he8krw7x70hgra63hyzty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Luì Notari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2078</id>
    <revision>
      <id>271500</id>
      <parentid>252916</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T18:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>cat</comment>
      <origin>271500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5331" sha1="p41voe1jkwb1xko8urxzmw6hki6jtqg" xml:space="preserve">{{Ventemigliusu}}
'''Luì Notari''' ([[Mu̍negu|Munegu]] [[2 òtôbre|2 utubre]] [[1879]] - [[Prinçipatu de Mùnegu|Munegu]], [[3 seténbre|3 setembre]] [[1961]]) u l'è staitu ün [[Scritô|scritù]], [[Poeta|pueta]] e [[Polìtico|puliticu]] munegascu. 
{{Biografia
|inmàgine = 
|px = 
|descriçión = 
|nàscita = Mùnegu, 2 utubre 1879
|mòrte = Mùnegu, 3 setembre 1961
|paize = Prinçipatu de Mùnegu
|profesción = [[Scritô|scritù]], [[Poeta|pueta]] e [[Polìtico|puliticu]]
|move = 
}}
== Vìtta ==
Luì Notari u l'è nasciüu inte l'antiga ca' de famiglia, inscia [[Mu̍negu-A̍utu|Roca de Munegu]], u 2 d'utubre d'u 1879, da Giuanin Stefanu (assai notu aiscì a [[Ventemiglia]] cume u sciù Nin) e da Ana Luisa Crovetto. U l’à incumensau i soi stüdi in [[Lengua françéise|françese]] au Culegiu St.-Charles de Munegu e u l’à dapöi purtai avanti in [[Léngoa italiànn-a|italian]], delongu a Munegu au Culegiu d’i Gesüiti, duv’u gh’è stau fina â licensia d’u liceu. Dopu essise marcau au [[Politécnico de Torìn|Pulitecnicu de Turin]], u l’à duvüu però ciantà lì de stüdià za’ che so’ paire u l’è mortu tropu aviau, e i duvei de capu famiglia i l’à reciamau a ca’. Numà paregli ani ciü tardi, candu u l’eira za’ mariau e u s’eira creau ina famiglia, gh’è stau puscibile laureasse da inzegné. Apreixànduřu pe’ u sou gran vařù, u [[Albertu primu|Principe Albertu I]], ''le Prinçe savant'', u l’à ciamau int'u [[1911]] â Diressiun d’i Travagli Pübliçi d’u Principatu de Munegu, diventandu ben prestu amigu, sustegnendu u sou prugetu de creà u [[Giardin esoticu de Mùnegu|Giardin Esoticu]], ch’u l’è ancöi ün d’i parchi ciü uriginali e amirai de tüta a [[Rivêa|Riveira]]. 

A ‘stu posto cuscì impurtante u gh’è arrestau fina au [[1943]], purtandu in cuntribütu fundamentale a tüti i travagli de sistemassiun çitadina e d’urbanistica e de decoru d’u Principatu. U l’è staitu ben elu a da’ camìn au &quot;[[Festin Munegascu]]&quot;, ch’u l’è staitu faitu pe’ a prima vota u [[14 zûgno|14 zügnu]] d’u [[1931]], int’u parcu «d’ê Revére», ch’u nu’ l’à de’ cunfrunti. In antigu auriveu cun d’i arburi seculari, miraculusamente cunservau intu cö d’u Principatu, ina grande manifestassiun a nasceva d’â culaburassiun d’i Cumitati d’ê Tradiçiun de Munegu, de [[Mentun]] e de [[Ventemiglia]]. Da cheli ani, Luì Nutari u püblicava ina serie de tochi in [[Dialetto monegasco|munegascu]] de cunscistente remarcu.

Int’u [[1932]] l’è staita a vota de &quot;[[A Scarpeta de Margaritun]]&quot; redüssiun munegasca de [[La pianella perduta nella neve|''La pianella perduta nella neve'']], upereta inte dui ati de [[Ureste Morandi]], purtà in scena cun afermassiun inta segunda edissiun d’u festin. Pöi, intu [[1933]], gh’è staitu &quot;[[Se paga o nun se paga?]]&quot;, aiscì sa’ chi ina redüssiun d’in veciu schersu comicu müxicale inte dui ati de autù ignotu. Intu [[1935]], l’è staita a vota de &quot;[[O Belu Munegu!]]&quot;, ina ispirà lirica inscia pecina patria munegasca.

Intu [[1937|‘37]] ancu’ l’adatamentu d’ina farsa int’in atu de Labiche cu’u tituřu de &quot;[[Toca aiçi Niculin]]&quot;, rapresentà intu Festin d’u [[1935|‘35]] e seghìa, intu testu püblicau, da in pecin lessicu cumparau d’ê parole ciü carateristiche, cu’e furme in üsu inti autri dialeti d’a zona.

Opera de ben ciü grande impegnu, stampà intu [[1941]], &quot;[[Bülüghe Munegasche]]&quot; ''(faville monegasche)'', ina cöglita de foure e induvineli d’u fulclure d’u postu restremae in versi, cu’u testu cundiu, cume e autre çitae püblicassiui, da usservassiui inscia lenga e d’apréssu interessanti note a caratere storicu. Infin, in libretu in lenga françese, dau tituřu &quot;[[Quelques notes sur les traditions de Monaco]]&quot;, intu [[1960]].

Intu [[1947]], u l’è staitu numinau Presidente de l'apena nasciüu [[Institûto Internaçionâle di Stùddi Lìguri|Istitutu de Stüdi Ligüri]], che elu u l’à savü fa’ diventà Internassiunale. Au mumentu d’andà in pensciun u l’è staitu numinau dau [[Luì segundu|Principe Luigi]] Cunseglié de Statu e intu [[1946]], presentanduse ae elessiun cumünali, u l’è deventau Assessù ai Travagli Pübliçi e ai Giardin, incarregu ch’u l’à purtau avanti cun prestigiu fina au [[1955]], dandu seghitu a l’opera ch’u l’aveva incumensau suta autra veste. In recunuscimentu d’i sui meriti çitadin, u [[Rainiè terçu|Principe Ranieri]] u l’à numinau Cumendatù epöi Grand’Ufiçiale de l'Urdine de San Carlu. U möiriva u 3 de [[Settembre|setembre]] d’u 1961.

== Culegamenti esterni ==
* {{Çitta web|url=https://digilander.libero.it/alguas/monaco.html|tìtolo=Louis Notari, Antologia zeneize|léngoa=IT, LIJ|vìxita=2021-07-19}}
* {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20100104205557/http://www.traditions-monaco.com/notari.php?menu=5|tìtolo=Hommage à Louis Notari|outô=Cumitàu Naçiunale d'ë Tradiçiùe Munegasche|léngoa=FR|vìxita=2021-07-19|dataarchivio=2010-01-04}}

{{Letiatûa in lìgure‎}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Munegaschi|Notari, Luì]]
[[Categorîa:Scritoî|Notari, Luì]]
[[Categorîa:Poêti in lìgure|Notari, Luì]]
[[Categorîa:Politica|Notari, Luì]]</text>
      <sha1>p41voe1jkwb1xko8urxzmw6hki6jtqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Vôxe de bâze</title>
    <ns>4</ns>
    <id>4957</id>
    <revision>
      <id>271489</id>
      <parentid>271088</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T17:46:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <origin>271489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35693" sha1="30xp5mxnxff4yya6ll1tf4i6ahowspm" xml:space="preserve">E '''Vôxe de bâze''' da Wikipedia Lìgure - 'na enciclopedia scrîta segóndo e variante lengoìstiche - lìbera e con l'agiùtto de tùtti.
== Nòtta introdutîva ==
Sta lìsta chi de tìtoli a l'é stæta pensâ cómme agiùtto pe chi veu creâ de nêuve vôxe inta nòstra lij.wiki. O l'é ’n prontoâio ch'o permétte a-i uténti de reciamâ a-a memöia argoménti da tratâ, ma a l'é 'n agiùtto ascì pe no fâ confuxón in sciâ giùsta diçión, inta [[Lengoa ligure|léngoa lìgure]] e inte sò despæge parlâte, ni de paròlle, ni da scritûa de nómmi e cognómmi. L'émmo spartîe pe argoménto a-o fìn de rénde ciù fàçile a riçèrca e l'émmo ciamæ '''Vôxe de bâze''' perché pensémmo che - inti vàrri cànpi do savéi - ségian fondamentâli pe dâ 'n'idêa da conplescitæ de 'na cultûa enciclopédica che sta nòstra Wiki a veu abrasâ.

Naturalménte sta lìsta chi a l'é do tùtto indicatîva. Vôxe che màncan pêuan êse azónte da-i uténti, in rapòrto ascì a l'evòlvise into ténpo da cultûa generâle e da [[stöia]]. A-o prinçìpio do progràmma sta lìsta chi a l'êa fæta sôlo da ''links'' in rósso; dòppo són deventæ de lóngo ciù numerôxi quélli in bleu, ségno che l'é stæto creòu bén bén ciù vôxe de quélle da lìsta.

=== Conçetti base ===
1 - [[Animâ]]&lt;br&gt;
1a - [[Ëse uman]]&lt;br&gt;
1a -- [[Ommo]]&lt;br&gt;
1a -- [[Donna]]&lt;br&gt;
1a -- [[Poæ]]&lt;br&gt;
1a -- [[Moæ]]&lt;br&gt;
1a -- [[Figgeu]]&lt;br&gt;
1a -- [[Figgetta]]&lt;br&gt;
1a -- [[Sesso]]&lt;br&gt;
1a -- [[Sentimento|Sentimenti]]&lt;br&gt;
1a ------ [[Amô]]&lt;br&gt;
1a ------ [[Agrua]]&lt;br&gt;
1a ------ [[Poïa]]&lt;br&gt;
1a ------ [[Coæ]]&lt;br&gt;
1a ------ [[Beseugno]]&lt;br&gt;
2 - [[Vegetâ]]&lt;br&gt;
3 - [[Minerâ]]&lt;br&gt;
4 - [[Cosa]]&lt;br&gt;

=== [[:Category:Biografie|Biografie]] ===
==== [[Computer]], [[internet]] ====
{{Colonne|auto}}
1. [[Charles Babbage]]&lt;br&gt;
2. [[Alan Turing]]&lt;br&gt;
3. [[John Von Neumann]]&lt;br&gt;
4. [[Marvin Minsky]]&lt;br&gt;
5. [[Dennis Ritchie]]&lt;br&gt;
6. [[Brian Kernighan]]&lt;br&gt;
{{Colonne spezza}}
7. [[Tim Berners-Lee]]&lt;br&gt;
8. [[Steve Wozniak]]&lt;br&gt;
9. [[Steve Jobs]]&lt;br&gt;
10. [[Donald Knuth]]&lt;br&gt;
11. [[Richard Stallman]]&lt;br&gt;
12. [[Linus Torvalds]]&lt;br&gt;
13. [[Bill Gates]]&lt;br&gt;
{{Colonne fine}}
==== Esploratoï ====
{{Colonne|auto}}
1. [[Roald Amundsen]]&lt;br&gt;
2. [[Vittorio Bottego]]&lt;br&gt;
3. [[Jacques Cartier]]&lt;br&gt;
4. [[Cristoffa Combo]]&lt;br&gt;
5. [[James Cook]]&lt;br&gt;
6. [[Hernán Cortés]]&lt;br&gt;
7. [[Francis Drake]]&lt;br&gt;
8. [[Leif Ericsson]]&lt;br&gt;
{{Colonne spezza}}
9. [[Vasco da Gama]]&lt;br&gt;
10. [[Edmund Hillary]]&lt;br&gt;
11. [[Ferdinando Magellan]]&lt;br&gt;
12. [[Marco Polo]]&lt;br&gt;
13. [[Zheng He]]&lt;br&gt;
14. [[David Livingstone]]&lt;br&gt;
15. [[Henry Morton Stanley]]&lt;br&gt;
16. [[Sven Hedin]]&lt;br&gt;
{{Colonne fine}}
==== Figùe stöiche femminili ====
{{Colonne|auto}} 
1. [[Gro Harlem Brundtland]]&lt;br&gt;
2. [[Rachel Carson]]&lt;br&gt;
3. [[Catæn-a I de Ruscia]]&lt;br&gt;
4. [[Cixi]] (Tse Hsi, Tz'u-hsi) (Imperatrixe d'a [[Cinn-a]], 1835 - 1908)&lt;br&gt;
5. [[Cleopatra VII|Cleopatra]]&lt;br&gt;
6. [[Mary Dyer]]&lt;br&gt;
7. [[Amelia Earhart]]&lt;br&gt;
8. [[Elizabetta I d'Inghiltæra]]&lt;br&gt;
9. [[Zana d'Ærco]]&lt;br&gt;
10. [[Ildegarda de Bingen]]&lt;br&gt;
11. [[Emma Goldman]]&lt;br&gt;
12. [[Germaine Greer]]&lt;br&gt;
13. [[Mary Harris]]&lt;br&gt;
14. [[Kaahumanu]]&lt;br&gt;
15. [[Frida Kahlo]]&lt;br&gt;
16. [[Helen Keller]]&lt;br&gt;
17. [[Reginn-a Liliuokalani]]&lt;br&gt;
{{Colonne spezza}} 
18. [[Reusa Luxemburg]]&lt;br&gt;
19. [[Makeda]] Reginn-a de l'[[Etiòpia]]&lt;br&gt;
20. [[Golda Meir]]&lt;br&gt;
21. [[Nefertiti]]&lt;br&gt;
22. [[Florence Nightingale]]&lt;br&gt;
23. [[Emmeline Pankhurst]]&lt;br&gt;
24. [[Reusa Parks]]&lt;br&gt;
25. [[Eva Duarte de Perón|Evita Perón]]&lt;br&gt;
26. [[Eleanor Roosevelt]]&lt;br&gt;
27. [[Saffo]]&lt;br&gt;
28. [[Sojourner Truth]]&lt;br&gt;
29. [[Sammu-ramat]] o [[Semiramide (Ascïri)|Semiramide]], reginn-a de l'Ascïria&lt;br&gt;
30. [[Harriet Tubman]]&lt;br&gt;
31. [[Víctor Català]]&lt;br&gt;
32.[[Vitöia d'Inghiltæra]]&lt;br&gt;
33. [[Mary Wollstonecraft]]&lt;br&gt;
34. [[Matirde de Canossa]]&lt;br&gt;
35. [[Elenoa d'Arborea]]&lt;br&gt;
{{Colonne fine}}
==== Inventoï e sciensiæ ====
{{Colonne|auto}} 
1. [[Archimedde]]&lt;br&gt;
2. [[Alexander Graham Bell]]&lt;br&gt;
3. [[Carl Benz]]&lt;br&gt;
4. [[Tim Berners Lee]]&lt;br&gt;
5. [[Niels Bohr]]&lt;br&gt;
6. [[Tycho Brahe]]&lt;br&gt;
7. [[Niccolò Copernico]]&lt;br&gt;
8. [[Marie Curie]]&lt;br&gt;
9. [[Charles Darwin]]&lt;br&gt;
10. [[Thomas Alva Edison]]&lt;br&gt;
11. [[Albert Einstein]]&lt;br&gt;
12. [[Euclide]]&lt;br&gt;
13. [[Michael Faraday]]&lt;br&gt;
14. [[Enrico Fermi]]&lt;br&gt;
15. [[Richard Feynman]]&lt;br&gt;
16. [[Henry Ford]]&lt;br&gt;
17. [[Sigmund Freud]]&lt;br&gt;
18. [[Buckminster Fuller]]&lt;br&gt;
{{Colonne spezza}}
19. [[Galileo Galilei]]&lt;br&gt;
20 [[Johann Gutenberg]]&lt;br&gt; 
21. [[Edward Jenner]]&lt;br&gt;
22. [[John Maynard Keynes]]&lt;br&gt;
23. [[Antoine Lavoisier]]&lt;br&gt;
24. [[Guglielmo Marconi]]&lt;br&gt;
25. [[James Clerk Maxwell]]&lt;br&gt;
26. [[John von Neumann]]&lt;br&gt;
27. [[Isaac Newton]]&lt;br&gt;
28. [[Hans Christian Oersted]]&lt;br&gt;
29. [[Ole Romer|Ole Christensen Roemer]]&lt;br&gt;
30. [[Ernest Rutherford]]&lt;br&gt;
31. [[Ignàc Filip Semmelweis]]&lt;br&gt;
32. [[Nikola Tesla]]&lt;br&gt;
33. [[Alan Mathison Turing]]&lt;br&gt;
34. [[Leonardo da Vinci]]&lt;br&gt;
35. [[James Watt]]&lt;br&gt;
36. [[I fræ Wright]]&lt;br&gt;
{{Colonne fine}}
==== Matematici ====
{{Colonne|auto}}
1. [[Leonhard Euler]]&lt;br&gt;
2. [[Jean Baptiste Joseph Fourier]]&lt;br&gt;
3. [[Carl Friedrich Gauss]]&lt;br&gt;
4. [[Kurt Gödel]]&lt;br&gt;
{{Colonne spezza}}
5. [[David Hilbert]]&lt;br&gt;
6. [[Pierre Simon Laplace]]&lt;br&gt;
7. [[Blaise Pascal]]&lt;br&gt;
8. [[Jules Henri Poincaré]]&lt;br&gt;
9 [[Georg Friedrich Bernhard Riemann]]&lt;br&gt;
{{Colonne fine}}
==== Muxicisti ====
{{Colonne|auto}} 
# [[Carl Philipp Emanuel Bach]]
# [[Johann Christian Bach]]
# [[Johann Sebastian Bach]]
# [[Ludwig van Beethoven]]
# [[Vincenzo Bellini]]
# [[Alban Berg]]
# [[Luciano Berio]]
# [[Hector Berlioz]]
# [[Georges Bizet]]
# [[Johannes Brahms]]
# [[Joseph Anton Bruckner]]
# [[Dietrich Buxtehude]]
# [[Giulio Caccini]]
# [[John Cage]]
# [[Piotr Ilič Čaikovskij]]
# [[Giacomo Carissimi]]
# [[Mario Castelnuovo-Tedesco]]
# [[Alfredo Catalani]]
# [[Francesco Cavalli]]
# [[Marc-Antoine Charpentier]]
# [[Luigi Cherubini]]
# [[Frédéric Chopin]]
# [[Domenico Cimarosa]]
# [[Muzio Clementi]]
# [[Aaron Copland]]
# [[Arcangelo Corelli]]
# [[Claude Debussy]]
# [[Antonin Dvořak]]
# [[Andrea Gabrieli]]
# [[Giovanni Gabrieli]]
# [[Baldassarre Galuppi]]
# [[George Gershwin]]
# [[Carlo Gesualdo]]
# [[Christoph Willibald Gluck]]
# [[Edvard Grieg]]
# [[Georg Friedrich Händel]]
# [[George Harrison]]
# [[Johann Adolph Hasse]]
# [[Joseph Haydn]]
# [[Paul Hindemith]]
# [[Arthur Honegger]]
# [[Orlando di Lasso]]
# [[Franz Lehar]]
# [[John Lennon]]
# [[György Ligeti]]
# [[Franz Liszt]]
# [[Jean-Baptiste Lully]]
# [[Gustav Mahler]]
{{Colonne spezza}}
# [[Paul McCartney]]
# [[Felix Mendelssohn]]
# [[Olivier Messiaen]]
# [[Claudio Monteverdi]]
# [[Ennio Morricone]]
# [[Wolfgang Amadeus Mozart]]
# [[Modest Musorgskij]]
# [[Noemi]]
# [[Johannes Ockeghem]]
# [[Jacques Offenbach]]
# [[Carl Orff]]
# [[Johann Pachelbel]]
# [[Nicolò Paganin]]
# [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]]
# [[Sergej Prokofiev]] 
# [[Giacomo Puccini]]
# [[Henry Purcell]]
# [[Sergei Rachmaninov]]
# [[Jean-Philippe Rameau]]
# [[Maurice Ravel]]
# [[Ottorino Respighi]]
# [[Gioachino Rossini]]
# [[Nikolaj Rimskij-Korsakov]] 
# [[Camille Saint-Saëns]]
# [[Alessandro Scarlatti]]
# [[Domenico Scarlatti]]
# [[Arnold Schönberg]]
# [[Franz Schubert]]
# [[Robert Schumann]]
# [[Aleksandr Skrjabin]]
# [[Dmitrij Šostakovič]]
# [[Jean Sibelius]]
# [[Bedrich Smetana]]
# [[Ringo Starr]]
# [[Alessandro Stradella]]
# [[Demetrio Stratos]]
# [[Johann Strauss]]
# [[Richard Strauss]]
# [[Igor Stravinskij]]
# [[Giuseppe Tartini]]
# [[Giuseppe Torelli]]
# [[Giuseppe Verdi]]
# [[Antonio Vivadi]]
# [[Richard Wagner]]
# [[Carl Maria von Weber]]
# [[Anton Webern]]
# [[Patrick Wolf]]
# [[Jan Dismas Zelenka]]
{{Colonne fine}}
==== Politici, sovren e duxi ====
===== Do passòu =====
{{Colonne|auto}}
# [[Akbar o Grande]]
# [[Alessandro Magno]]
# [[Annibale]]
# [[Attila]]
# [[Pericle]]
# [[Augusto (imperatô roman)|Augusto]]
# [[Otto von Bismarck]]
# [[Simón Bolívar]]
# [[Napolion Bonaparte]]
# [[Marco Zunio Bruto]]
# [[Galioto do Caretto]]
# [[Carlomagno]]
# [[Carlo V]]
# [[Marco Porçio Caton]]
# [[Winston Churchill]]
# [[Giulio Cesare]]
# [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Federigo II]]
# [[Françesco Ferdinando]]
# [[Mohandas Gandhi]]
# [[Indira Gandhi]]
# [[Charles de Gaulle]]
# [[Hammurabi]]
# [[Hirohito]] 
# [[Adolf Hitler]]
{{Colonne spezza}}
# [[Thomas Jefferson]]
# [[Genghis Khan]]
# [[Ghigermo II de Germania]]
# [[Lenin]]
# [[Abraham Lincoln]]
# [[Maometto II]]
# [[Klemens von Metternich]]
# [[Benitto Mussolin]]
# [[Kwame Nkrumah]]
# [[Pê I de Ruscia]]
# [[Pol Pot]]
# [[Franklin Delano Roosevelt]]
# [[Saladin]]
# [[Shaka Zulu]]
# [[Too Assettao]]
# [[Qin Shihuang]]
# [[Josif Stalin]]
# [[Tamerlan]]
# [[Hideki Tojo]]
# [[Leon Trotsky]]
# [[Harry Truman]]
# [[George Washington]]
# [[Mao Zedong]]
# [[Scimon Boccaneigra]]
{{Colonne fine}}
===== Contemporanei =====
{{Colonne|auto}} 
# [[Kofi Annan]]
# [[Tony Blair]]
# [[George W. Bush]]
# [[Jacques Chirac]]
# [[Helmut Kohl]]
# [[Nelson Mandela]]
# [[Romano Prodi]]
# [[Vladimir Putin]]
{{Colonne spezza}}
# [[Angela Merkel]]
# [[Margaret Thatcher]]
# [[Beneito XVI]]
# [[Nicolas Sarkozy]]
# [[Ban Ki Moon]]
# [[Scirvio Berluscon]]
# [[José Manuel Durão Barroso]]
# [[Gerhard Schröder]]
{{Colonne fine}}
==== Scrittoi e pensatoi ====
{{Colonne|auto}}
# [[Lucco Açæn]]
# [[Dante Ardighê|Dante Alighieri]] 
# [[Aristotele]] 
# [[Matsuo Basho]]
# [[Italo Calvino]]
# [[Alejo Carpentier]]
# [[Anton Cekhov]] 
# [[Confucio]]
# [[Democrito]]
# [[Charles Dickens]] 
# [[Octave Mirbeau]]   
# [[Plotin]]
# [[Parmenide]]
# [[Erodoto]]
# [[Gustave Flaubert]] 
# [[Mahatma Gandhi]]
# [[Johann Wolfgang Goethe]]
# [[Ippocrate de Coo|Ippocrate]]
# [[Omero]]
# [[Immanuel Kant]]
# [[Martin Luther King]], Jr.
# [[Lao Tze]]
# [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]
# [[Li Po]]
# [[Martin Lutê]]
{{Colonne spezza}} 
# [[Reusa Luxemburg]]
# [[Karl Marx]]
# [[Montaigne]]
# [[Murasaki Shikibu]]
# [[George Orwell]]
# [[Pitagora]]
# [[Platon]]
# [[Karl Popper]]
# [[Sima Qian]]
# [[William Shakespeare]]
# [[Adam Smith]]
# [[Socrate]]
# [[Sun Tzu]]
# [[John Ronald Reuel Tolkien]]
# [[Tu Fu]]
# [[Tommaxo d'Aquin]]
# [[Publio Virgilio Maron|Virgilio]]
# [[Mary Wollstonecraft]]
# [[Zeami]]
# [[Jean Meslier]]
# [[Cartesio]]
# [[Blaise Pascal]]
# [[Baruch Spinoza]]
# [[Georg Hegel]]
# [[Arthur Schopenhauer]]
# [[Lucréçio]]
{{Colonne fine}}

==== Santi ====
{{Colonne|auto}}
# [[Maia, moæ de Gexù]]
# [[Paddre Pio da Pietralcina]]
# [[San Beneito]]
# [[San Camillo de Lellis]]
# [[Santa Catænn-a da Siena]]
# [[Catænn-a Fiéschi-Adórno]]
# [[Santa Ciæa]]
# [[Santa Çitta]]
# [[San Domenego]]
# [[San Feipo Neigri]]
# [[San Françesco]]
# [[San Françesco da Paola]]
# [[San Gioâne apostolo e evangelista]]
# [[San Gioâne Batista]]
# [[San Gioâne Batista de la Salle]]
# [[San Giœumo]]
# [[Sant'Ignaçio de Loyola]]
# [[San Loenso (personn-a)|San Loenço]]
# [[San Marco]]
{{Colonne spezza}}
# [[San Mascimilian Maia Kolbe]]
# [[Sàn Pòulo|San Paulo]]
# [[San Pê]]
# [[Santa Barboa]]
# [[Sant'Alfonso Maria de' Liguori]]
# [[Sant'Ambrœuxo]]
# [[Santa Margaita]]
# [[Sant'Aostin]]
# [[Santa Reusa da Limma]]
# [[Santa Texa d'Avila]]
# [[Santa Texa de Lisieux]]
# [[San Vicenço de' Paoli]]
# [[San Zane Bosco]]
# [[San Zane da Croxe]]
# [[San Zenâ]]
# [[Tomaxo Moro|San Tomaxo Moo]]
# [[Zane Paulo II]]
# [[San Zenexo]]
{{Colonne fine}}

=== Stati, lezze e politica ===
# [[Costituçion]]
# [[Lezze]]
# [[Magna Charta]]
# [[Manifesto do Partîo Comunista]]
# [[Deciaraçion Ûniversâ di Diritti de l'Òmmo]]
# [[Leviatan (Hobbes)|O Leviatan]]
# [[Codiçe de Hammurabi]]
=== [[Agricoltua]] e cöse da mangiâ ===
{{Colonne|auto}} 
# [[Agricoltua]]
# [[Avena (alimento)|Avena]]
# [[Giærava da sûccou]] 
# [[Bûtiro]]
# [[Càneva]]
# [[Canna da sûccou]]
# [[Çereâ]]
# [[Ciccolata]]
# [[Coton]]
# [[Formaggio]]
# [[A Fruta]]
## [[Apricotta|Apricotta o Bricòccalo]]
## [[Pateca]]
## [[Pèrsego]]
## [[Çetron]]
## [[Avocado]]
## [[Banann-a|Bananna]]
## [[Çëxa]]
## [[Limon]]
## [[Kiwi (fruta)|Kiwi]]
## [[Mandarin]]
## [[Mango]]
## [[Mei]]
## [[Meion|Meion o Romagnata]]
## [[Papaia]]
## [[Pei]]
## [[Persego]]
## [[Pompelmo]]
## [[Uga]]
{{Colonne spezza}}
# [[Giæ]]
# [[Gran]]
# [[Granon]]
# [[Lin]]
# [[Amê]]
# [[Euio]]
# [[Verdûa]]
# [[Òrzio]]
# [[Pan]] 
# [[Patatta (verdùa)|Patatta]]
# [[Tomata]]
# [[Riso]]
# [[Seuja]]
# [[Tabacco]]
# [[Sûcca]]
# [[Sûccou]]
{{Colonne fine}}
==== [[Beviaggi]] ====
{{Colonne|auto}} 
# [[Ægua]]
# [[Spïto]]
# [[Bïra]]
# [[Rappa]]
# [[Limonçello]]
# [[Rum]]
# [[Sake]]
# [[Scidro]]
{{Colonne spezza}}
# [[Vin]]
# [[Vodka]]
# [[Whisky]]
# [[Coca Cola]]
# [[Caffè]]
# [[Læte]]
# [[Sugo de fruta]]
# [[Tè]]
{{Colonne fine}}
=== [[Economìa]] ===
=== [[Economìa da dïta]] ===
==== [[Economìa familiâ]] ====
==== [[Economìa politica]] ====
==== [[Scistema economico]] I scistemi economici in ti paixi ====
==== [[Economìa monetaia]] ====
==== [[Scistema economico-finanziaio]] in ti paixi ====
===== [[Palanche]] ===== 
# [[Dollao]] (USA)
# [[Œüro]]
# [[Renminbi]] (Cinn-a)
# [[Rupia]] (India)
# [[Sterlinn-a britannega|Sterlinn-a]] (Regno Unïo)
# [[Yen]] (Giappon)
=== [[Sciensa de finanse]] ===
==== [[Imposta|Imposte]] ====
==== [[Tascia|Tasce]] ====
{{Colonne|auto}} 
# [[Accisa]]
# [[Acquatico]]
# [[Adiutoio]]
# [[Adoa]]
# [[Angaria]]
# [[Bagliva]]
# [[Canone (tascia)]]
# [[Censuo]]
# [[Colletta]]
# [[Dugann-a]]
# [[Dexima]]
# [[Dominio]]
# [[Donativo]]
# [[Erbatico]]
# [[Focatico]] 
# [[Foresteraggio]]
# [[Forletto]]
{{Colonne spezza}} 
# [[Gabella]]
# [[Giandatico]]
# [[Laudemio]]
# [[Pedatico]]
# [[Perangaria]]
# [[Plateatico]]
# [[Pontatico]]
# [[Quindennio]]
# [[Regalia]]
# [[Relevio]]
# [[Scalatico]]
# [[Servizio (tascia)]]
# [[Strenna (tascia)]]
# [[Terratico]]
# [[Testatico]]
# [[Vinatico]]
{{Colonne fine}} 
==== [[Bancoùto]] ====
# [[Tasso de cangio]]
==== [[Stöia e filosofia de l'Economìa]] ====
===== [[Economisti çelebri]] =====
===== [[Teorie economiche]] =====
=== [[Diritto]] ===
{{Colonne|auto}}
# [[Codice]]
# [[Diritto amministratïo]]
# [[Diritto bancaio]]
# [[Diritto canonego]]
# [[Diritto çivî]]
# [[Diritto commerçâ]]
{{Colonne spezza}} 
# [[Diritto industriâ]]
# [[Diritto internaçionâ]]
# [[Diritto penale]]
# [[Diritto privou]]
# [[Diritto pubbrico]]
# [[Diritto tributaio]]
{{Colonne fine}} 
=== [[Geografia]] ===
==== [[Continente|Continenti]] ====
{{Colonne|auto}}
# [[Africa]]
# [[Americhe]]
## [[America do Nòrd|Nòrd America]]
## [[Stati de l'America do Nòrd e Çentrâ|Centro America]]
## [[America do Sud|Sud America]]
{{Colonne spezza}}
# [[Antartego]]
# [[Artego]]
# [[Axia]]
# [[Œüropa]]
# [[Oçeania]]
{{Colonne fine}}
==== Grandi çittæ e çittæ d'arte ====
{{Colonne|auto}} 
# [[Çittæ d'Europa]]
## [[Amsterdam]]
## [[Atene]]
## [[Barçelónn-a]]
## [[Berlin]]
## [[Bruxelles]]
## [[Copenaghen]]
## [[Dresda]]
## [[Dublin]]
## [[Edimburgo]]
## [[Francoforte inscio Men]]
## [[Firense]]
## [[Helsinki]]
## [[Istanbul]] (into passòu [[Costantinopoli]])
## [[Lion]]
## [[Lisbonn-a]]
## [[Londra]]
## [[Madrid]]
## [[Marseggia]]
## [[Milan]]
## [[Principato de Monego|Monego]]
## [[Mosca (çittæ)|Mosca]]
## [[Nappoli]]
## [[Oslo]]
## [[Pariggi]]
## [[Parma]]
## [[Praga]]
## [[Romma]]
## [[Reykjavík]]
## [[San Peoburgo]]
## [[Salisburgo]]
## [[Siena]]
## [[Stoccolma]]
## [[Tallinn]]
## [[Toledo]]
## [[Turin]]
## [[Urbin]]
## [[Valençia]]
## [[Varsciavia]]
## [[Venessia]]
## [[Veronn-a]]
## [[Vienna]]
## [[Zena]]
# [[Africa]]
## [[Lusciandria d'Egitto]]
## [[Argê]]
## [[O Cairo]]
## [[Casablanca]]
## [[Çittæ do Cavo]]
## [[Nairobi]]
## [[Kinshasa]]
## [[Johannesburg]]
{{Colonne spezza}}
# [[Asia]]
## [[Baghdad]]
## [[Bangalore]]
## [[Bangkòk]]
## [[Bombay]] (Mumbai)
## [[Calcutta]]
## [[Delhi]]
## [[Gerusalemme]]
## [[Giacarta]]
## [[Hong Kong]]
## [[Manila]]
## [[Neuva Delhi]]
## [[A Mecca]]
## [[Osaka]]
## [[Pechin]]
## [[Samarcanda]]
## [[Shanghai]]
## [[Scingapô]]
## [[Teheran]]
## [[Tòkyo]]
# [[Americhe]]
## [[Boston]]
## [[Chicago]]
## [[Dallas]]
## [[Los Angeles]]
## [[Miami]]
## [[Neuva York (çittæ)|Neuva York]]
## [[San Francisco]]
## [[Toronto]]
## [[Vancouver]]
## [[Washington D.C.|Washington]]
## [[Bogotá]]
## [[Braxilia]]
## [[Buenos Aires]]
## [[Cancún]]
## [[Caracas]]
## [[Çittæ do Mescico]]
## [[Lìmma]]
## [[Montevideo]]
## [[Rio de Janeiro]]
## [[São Paulo]]
## [[Tenochtitlán]]
# [[Oçeania|Oceania]]
## [[Auckland]]
## [[Canberra]]
## [[Melbourne]]
## [[Perth]]
## [[Sydney]]
{{Colonne fine}}
==== Ätri scistemi geografici ====
{{Colonne|auto}}
# [[Caden-a montuosa]]
## [[Alpi]]
## [[Ande]]
## [[Appennin]]
## [[Balchen]]
## [[Caucaso]]
## [[Himalaya]]
## [[Karakorum]]
## [[Montagne rocciose]]
## [[Pamir]]
## [[Pirenei]]
## [[Urali]]
# [[Montagna]]
## [[Çervin]]
## [[Everest]]
## [[Gran Sascio]]
## [[K2]]
## [[Kilimangiaro]]
## [[Monte Gianco]]
## [[Monte Reusa]]
# [[Vulcan (geologia)|Vulcan]]
## [[Etna (vulcan)|Etna]]
## [[Krakatoa]]
## [[Vesuvio]]
# [[Mâ]]
## [[Mâ Mediterraneo]]
### [[Mâ Adriatico]]
### [[Mâ Egeo]]
### [[Mâ Tirren]]
### [[Mâ Ionio]]
### [[Mâ Ligure]]
## [[Mâ Baltico]]
## [[Mâ d'a Cinn-a]]
## [[Mâ do Nòrd]]
## [[Mâ Neigro]]
# [[Oçeano (geografia)|Oçeano]]
## [[Oçeano Indian]]
## [[Oçeano Artico]]
## [[Oçeano Atlantico]] 
## [[Oçeano Paciffico]]
{{Colonne spezza}} 
# [[Sciumme]] 
## [[Adexe]]
## [[Arno]]
## [[Danubio]]
## [[Sciumme Elba|Elba]]
## [[Eufrate]]
## [[Sciumme Turchin]]
## [[Sciumme Giäno]]
## [[Lena]]
## [[Loira]]
## [[Mississippi (sciumme)|Mississippi]]
## [[Nilo]]
## [[Ob]]
## [[Po]]
## [[Reno]] Germania
## [[Reno (Italia)|Reno]] Italia
## [[Rio d'e Amazzoni]]
## [[Senn-a]]
## [[Tamiggi]]
## [[Teivie]]
## [[Tigri]]
## [[Volga]]
# [[Deserto]]
## [[Deserto de Gobi]]
## [[Kalahari]]
## [[Sahara]]
# [[Lago]]
## [[Grandi Laghi]]
## [[Lago Tanganicca]]
## [[Lago Titicacca]]
## [[Lago Vitöia]]
## [[Lago de Garda]]
## [[Lago Maggiô]]
## [[Lago de Commo]]
# [[Canæ artifiçiæ]]
## [[Canâ do Panamá]]
## [[Canâ de Sues]]
# [[Cheita d'ægua]]
## [[Cheite Vitöia]]
## [[Cheite do Niagara]]
## [[Cheite de l'Iguazú]]
# Ätro
## [[Foresta pluviâ]]
## [[Grande barrêa coälinn-a]]
## [[Rift Valley]]
## [[Polo Nòrd]]
## [[Polo Sud]]
## [[Iceberg]]
## [[Streito]]
{{Colonne fine}}
=== [[Stöia]] ===
{{Colonne|auto}}
# [[Antigo Egitto]]
# [[Apartheid]]
# [[Califfo]]
# [[Colonizzaçion (America Nòrdorientale)]]
# [[Colonizzaçion (America meridionale)]]
# [[Compagna de Gesù]] (ordine di Gesuiti)
# [[Controriforma]]
# [[Croxæ]]
# [[Dinosauro]]
# [[Etæ do Brónzo|Etæ do bronzo]]
# [[Etæ do færo]]
# [[Etæ da pria]] 
# [[Dinastia Ming]]
# [[Dinastia Qing]]
# [[Greçia antiga]]
# [[Illuminiximo]]
# [[Impeo bizantin]]
# [[Impeo britannico]]
# [[Impeo mongolo]]
# [[Impeo ottoman]]
# [[Impeo Roman]]
# [[Inquixiçion Spagnolla]]
# [[Magna Grecia]]
# [[Etæ de Mëzo]]
# [[Olocausto]]
# [[Pesta neigra]]
# [[Programma Apollo]]
# [[Restauraçion]] (Congresso di Vienna)
# [[Restauraçion Meiji]]
# [[Renascimento]]
# [[Resorzimento]]
# [[Rivoluçion American-a]]
# [[Rivoluçion françeise]]
# [[Rivoluçion industriâ]]
# [[Rivoluçion ingleise]]
# [[Rivoluçion russa]]
# [[Rivoluçion de vellûo]]
# [[Antiga Romma|Romma antiga]]
# [[Sacro Roman Impèo]]
# [[Scciavitù]]
# [[Scisma d'Oççidente]]
# [[Scoverta de Americhe]]
# [[Stöia do colonialismo in Africa]]
# [[Stöia de l'integraçion europea]]
# [[Sumeri]]
# [[Vichinghi]]
{{Colonne spezza}} 
# Guære
## [[Guæra de secescion american-a]]
## [[Primma guæra Mondiâ]]
## [[Segonda guæra Mondiâ]]
## Guære çivî
### [[Guæra çivile ruscia]]
### [[Guæra çivile spagnolla]]
## [[Guæra de l'Afghanistan]]
## [[Guæra de Corea]]
## [[Guæra do Gorfo]]
## [[Guæra do Vietnam]]
## [[Guæra Freida]]
{{Colonne fine}}
=== [[Politica]] ===
{{Colonne|auto}} 
# [[Anarchia]]
# [[Capitaliximo]]
# [[Comuniximo]]
# [[Çittadinansa (Diritto)|Çittadinansa]]
# [[Democraçia]]
# [[Dittatüa]]
# [[Fascismo|Fasciximo]]
# [[Federaliximo]]
# [[Femminiximo]]
# [[Fondamentalismo|Fondamentalismo religioso]]
# [[Globalizaçion]]
# [[Imperialiximo]]
# [[Liberaliximo]]
# [[Monarchia]]
{{Colonne spezza}} 
# [[Naçionaliximo]]
# [[Movimento no-global]]
# [[Paxifiximo]] o [[Movimento paxifista]]
# [[Partîo polittego]]
# [[Rassiximo]]
# [[Repubbrica]]
# [[Sciensa politica]]
# [[Separatiximo]]
# [[Separaçion di poei]]
## [[Poei giudisiaio]]
## [[Poei legislatïvo]]
## [[Poei esecutïvo]]
# [[Soçialiximo]]
{{Colonne fine}}
=== [[Diritti umen]] ===
# [[Guæra]]
# [[Paxe]]
# [[Penn-a de morte]]
# [[Opprescion]]
# [[Libertæ]]
==== Driti discussi ====
# [[Aborto]]
# [[Eutanaxia]]
# [[Clonaçion]]
# [[Divorsio]]
# [[Omosessualitæ]]
# [[Saläio garantïo]]
# [[Controllo de nascite]]
=== Organismi internazionæ ===
{{Colonne|auto}}
# [[Comunitæ Europea]]
# [[Amnesty International]]
# [[ASEAN]]
# [[CIO]]
## [[Zeughi Olimpici]]
# [[Croxe Rossa]]
# [[Emergency]]
# [[FAO]]
# [[Fondo Monetaio Internaçionâ]]
# [[Lega Àraba]]
{{Colonne spezza}} 
# [[Mëghi sensa frontee]]
# [[NATO]]
# [[Organizaçion de Naçioin Unïe|Organizzaçion de Naçioin Unïe]] (ONU)
## [[UNESCO]]
## [[UNICEF]]
## [[WHO]]
## [[WTO]]
# [[OPEC]]
# [[Premmio Nobel]]
{{Colonne fine}}
=== [[Religion]] ===
{{Colonne|auto}}
Un'introduçion de almeno çinque fraxi ai seguenti temi de natua religiosa:
# [[Animiximo]]
# [[Astrologia]]
# [[Buddiximo]] 
## [[Gautama Buddha]]
# [[Confucianeximo]] 
## [[Confucio]]
# [[Crestianeximo]]
## [[Gesù Cristo]]
## [[Pappa]]
## [[Gexa (organizzaçion)|Gexa]]
## [[Cattoliçeximo]]
## [[Protestanteximo]]
### [[Calvinismo]]
### [[Valdesismo]]
# [[Dê]]
# [[Crestianeximo]]
## [[Mosè]]
## [[Scinagoga]]
# [[Giainismo]]
# [[Induiximo]] 
## [[Brahma]]
## [[Visnu]]
## [[Siva]]
# [[Islamiximo]] 
## [[Alì (Islam)|Alì]]
## [[Maometto]]
## [[Moschea]]
## [[Omar]]
# [[Luteraneximo]]
# [[Mitologia]]
# [[Ortodossia]]
# [[Religion Sikh]]
# [[Scintoiximo]] 
# [[Spiritismo]]
# [[Superstiçion]]
# [[Taoismo]] 
# [[Voodoo]]
# [[Zoroastrismo]]
## [[Zoroastro]]
# Libbri sacri
## [[Bibbia]]
## [[Coran]]
## [[Torah]]
{{Colonne spezza}}
Con necessaia mençun a-a non-religioxitæ:
# [[Agnostiçeximo]]
# [[Ateismo]]
# [[Esoteriximo]]
# [[Umaneximo]]
{{Colonne fine}}
=== [[Coltûa]] ===
# [[Arte]]
# [[Pitûa]] 
# [[Scultûa]]
==== [[Tiatro]] ====
# [[Arte drammatica|Attoi]]
## [[Elenoa Duse]]
## [[Tino Carraro]]
## [[Valentin-a Corteise]]
## [[Salvo Randone]]
## [[Gilberto Govi]]
# [[Regia teatrale|Registi]]
## [[Jacques Copeau]]
## [[Max Reinhardt]]
## [[Zorzo Strehler]]
==== [[Cine]] ====
# [[Attô (spettacolo)|Attoî]]
## [[Roberto Benigni]]
## [[Humphrey Bogart]]
## [[Marlon Brando]]
## [[Charlie Chaplin]]
## [[Sean Connery]]
## [[Peppino De Filippo]]
## [[Robert De Niro]]
## [[Alain Delon]]
## [[Clint Eastwood]]
## [[Aldo Fabrizi]]
## [[Clark Gable]]
## [[Vittoio Gassman]]
## [[Giancarlo Giannini]]
## [[Audrey Hepburn]]
## [[Buster Keaton]]
## [[Grace Kelly]]
## [[Nino Manfredi]]
## [[Fræ Marx]]
## [[Marcello Mastroianni]]
## [[Marilyn Monroe]]
## [[Al Pacino]]
## [[Alberto Sordi]]
## [[James Stewart]]
## [[Shirley Temple]]
## [[Ugo Tognazzi]]
## [[Totò]]
## [[Eduardo De Filippo]]
## [[John Wayne]]
# [[Regia Cinetografica|Registi]]
## [[Woody Allen]]
## [[Robert Altman]]
## [[Dario Argento]]
## [[Ingmar Bergman]]
## [[Bernardo Bertolucci]]
## [[Luis Buñuel]]
## [[Francis Ford Coppola]]
## [[David Cronenberg]]
## [[Vittorio De Sica]]
## [[Federico Fellini]]
## [[John Ford]]
## [[Jean-Luc Godard]]
## [[Alfred Hitchcock]]
## [[Stanley Kubrick]]
## [[Akira Kurosawa]]
## [[Fritz Lang]]
## [[Ernst Lubitsch]]
## [[Sergio Leone]]
## [[Michael Moore]]
## [[Mario Monicelli]]
## [[Max Ophüls]]
## [[Roberto Rossellini]]
## [[Martin Scorsese]]
## [[Steven Spielberg]]
## [[Quentin Tarantino]]
## [[François Truffaut]]
## [[Luchino Visconti]]
## [[Orson Welles]]
# [[Cinema de animaçion]]
## [[Walt Disney]]
## [[Hayao Miyazaki]]
==== [[Letiatûa|Lettiatua]] e [[poexia]] ====
# [[Amleto]]
# [[I anime morte]]
# [[Anna Karenina]]
# [[A cosciensa de Zeno]]
# [[Decameron]]
# [[D'i delitti e d'e penn-e]] ([[Cesare Beccaria|Beccaria]])
# [[Delitto e castigo]]
# [[Divin-a commedia]]
## [[Inferno (Divin-a Commedia)]]
## [[Purgateuio (Divin-a Commedia)]]
## [[Paradiso (Divin-a Commedia)]]
# [[Don Chisciotte]]
# [[O mego Xivago]]
# [[Faust]]
# [[I fræ Karamazov]]
# [[Gilgamesh]]
# [[Iliade (Omero)|Iliade]]
# [[Mille e una neutte]]
# [[Odissea]]
# [[O Prinçipe]] ([[Niccolò Macciavelli|Macciavelli]])
# [[O processo (romanzo)|O processo]] ([[Franz Kafka|Kafka]])
# [[I sposoei impromissi]]
# [[A Repubbrica (Platon)]]
# [[O Zibaldon]]

==== [[Muxica|Mûxica]] ====
# [[CD]]
# [[Jazz]]
# [[Muxica clascica]]
# [[Muxica popolâ]]
# [[Opera lirica|Opera]]
# [[Pop Music|Pop]]
## [[ABBA]]
## [[Buddy Holly]]
## [[Elvis Presley]]
# [[Rock]]
## [[The Beatles|Beatles]]
## [[Led Zeppelin]]
## [[Queen]]
## [[Pink Floyd]]
## [[Rolling Stones]]
# [[Strumenti Muxicali]]
## [[Strumenti a corda]]
### [[Basso elettrico]]
### [[Chitara]]
### [[Violin]]
## [[Baterîa]]
## [[Flauto]]
## [[Piano (Muxica)|Piano]]
## [[Tambùo]]
## [[Tromba]]
=== Zeughi ===
# [[Zeugo d'azardo]]
# [[Zeugo]]
## [[Backgammon]]
## [[Dæ]]
## [[Damma]]
## [[Scacchi]]
# [[Zeugo de carte|Zeughi de carte]]
## [[Ciappa Chinze]]
## [[Bridge (Zeugo)|Bridge]]
## [[Briscola]]
## [[Cirulla]]
## [[Poker]]
## [[Scopa (Zeugo)]]
## [[Scopon scientifico]]
=== [[Sciensa]] ===
# [[Stöia da sciensa e da tecnologia]]
==== [[Astronomia]] ====
# [[Annô lüxe|Anno luxe]]
# [[Asteroide]] 
# [[Big Bang]] 
# [[Pertuso neigro]]
# [[Lûnäio]]
# [[Cometa]]
# [[Galassia]] 
# [[Nebulosa]]
# [[Pianeta]]
# [[Pulsar]]
# [[Quark (particella)|Quark]]
# [[Scistema Solâre|Scistema Soâ]]
## [[Sô]]
## [[Tæra]] 
### [[Lunn-a]]
## [[Giòve (astronomia)|Giove]]
## [[Marte (astronomia)|Marte]] 
## [[Mercûrio (astronomia)|Mercuio]]
## [[Nettun (astronomia)|Nettun]] 
## [[Pluton (astronomia)|Pluton]]
## [[Satûrno (astronomia)|Saturno]]
## [[Uran (astronomia)|Uran]]
## [[Venere (astronomia)|Venere]]
# [[Stella]]
# [[Via Lattea]]
==== [[Biologia]] ====
===== Anatomia di [[Mammifei]] =====
# [[Apparato çircolatoio]]
## [[Cheu]]
# [[Apparato digerente]]
## [[Bëlo crasso]]
## [[Bëlo tenue]]
## [[Figæto]]
# [[Scistema endocrino]]
# [[Scistema nervoso]]
## [[Encefalo]]
## [[Scistema perçettïvo]]
### [[Scistema uditïvo]]
#### [[Oegio]]
### [[Apparato vixïvo]]
#### [[Euggio]]
### [[Scistema olfattïvo]]
### [[Scistema gustatïvo]]
### [[Reçettoi do senso]]
# [[Apparato respiatoio]]
## [[Pormon]]
# [[Apparato genitâ]]
## [[Pene]]
## [[Vaginn-a]]
# [[Apparato locomotoio]]
## [[Scistema scheletrico]]
## [[Scistema muscolâ]]
# [[Scistema tegumentaio]]
## [[Pelle]]
## [[Tettin]]
===== Processi biologici =====
# [[Digestion]]	 
# [[Escreçion]]
# [[Fotoscintexi]]
# [[Gravidansa]]
# [[Respiaçion]]
# [[Riproduçion]]	 
===== Vitta =====
# [[Anima]]
## [[Anfibbio]]
### [[Ræna]]
## [[Aracnide]]
### [[Ägno]]
## [[Mammifei]]
### [[Ëse uman]]
### [[Balenn-a]]
### [[Bestiamme]]
### [[Cammello]]
### [[Can]]
### [[Cavallo]]
### [[Drafin|Dräfin]]
### [[Elefante]]
### [[Gatto]]
### [[Giraffa]]
### [[Lion (bestia)|Lion]]
### [[Pòrco]]
### [[Pòrco sarvægo]]
### [[Mammut]]
### [[Orso]]
### [[Pëgoa]]
### [[Rattopennugo]]
### [[Rinoçeronte]]
### [[Scimia]]
### [[Tigre]]
## [[Insetti]]
### [[Ave]]
### [[Cattænn-a divota]]
### [[Porselletta]]
### [[Formigoa]]
## [[Pescio]]
### [[Squæo]]
### [[Ancioa]]
### [[Loaso]]
### [[Treggia]]
### [[Stocche]]
### [[Oâ]]
### [[Porpo]]
## [[Rettile]]
### [[Biscia]]
### [[Grigoa]]
## [[Oxello]]
### [[Agugia]]
### [[Cömbo]]
### [[Passoa]]
### [[Rundanin-a]]
# [[Archea]]
# [[Batterio]]
## [[Eucariota]]
## [[Procariota]]
# [[Fonzo]]
# [[Cianta]]
## [[Ærbo]]
## [[Sciô]]
## [[Parme]]
# [[Protozoo]]
==== [[Chimica]] ====
===== [[Chimica organica]] e [[Chimica inorganica]] =====
# [[Atomo]]
# [[Elemento chimico]]
# [[Toa periodica]]
# [[Molecola]]
## [[Composto ionico]]
## [[Composto molecolâ]]
# [[Composto chimico]]
## [[Ægua]]
## [[Ammoniaca]]
## [[Metan]]
## [[Benzen]]
## [[Acetilen]]
## [[Etilen]]
## [[Acido solforico]]
## [[Acido nitrico]]
## [[Acido cloridrico]]
## [[Acido fluoridrico]]
## [[Acido fosforico]]
## [[Acido acetico]]
## [[Idroscido de sodio]]
## [[Idroscido de caço]]
## [[Carbonato de sodio]]
## [[Bicarbonato de sodio]]
## [[Cloruro de sodio]]
## [[Etanolo]]
## [[Açeton]]
## [[Formaldeide]]
# [[Reaçion chimica]]
==== [[Meteorologia]] ====
# [[Çiclon tropicâ]]
# [[Gragneua]]
# [[O Niño]]
# [[A Niña]]
# [[Nuvia]]
# [[Nëgia]]
# [[Ægua (tempo)]]
# [[Rescadamento globâ]]
# [[Tornado]]
# [[Uragan]]
# [[Tromba de mâ]]
==== [[Ecologia]] ====
# [[Desertificaçion]]
# [[Desboscamento]]
# [[Inquinamento]]
# [[Cangiamenti climatici]]
==== [[Geologia]] ====
# [[Basalto]]
# [[Carcâ]]
# [[Deriva di continenti]]
# [[Selce]]
# [[Tettonica a placche]]
# [[Tufo (roccia)|Tufo]]
==== [[Fixica]] ====
# [[Atomo]]
## [[Nucleon]]
### [[Neutron]]
### [[Proton]]
## [[Elettron]]
## [[Fiscion nucliâ]]
## [[Fuxon nucliâ]]
# [[Spaçio]]
# [[Tempo]]
# [[Veloçitæ]]
## [[Veloçitæ istantanea]]
## [[Veloçitæ media]]
# [[Acceleraçion]]
# [[Energîa|Energia]]
# [[Forsa]]
## [[Gravitaçion]]
## [[Peiso]]
## [[Forse elettromagnetiche]]
## [[Forsa nucliâ]]
# [[Luxe]]
## [[Radiaçion elettromagnetica]]
### [[Onde radio]]
### [[Infrarosso]]
### [[Luxe vixibile]]
### [[Ultraviovetto]]
### [[Raggi gamma]]
# [[Massa (fixica)|Massa]]
# [[potensa (fixica)|Potensa]]
==== Risorse naturale ====
# [[Carbon]]
# [[Diamante]]
# [[Gas naturâ]]
# [[Minerali]]
# [[Petrolio]]
# [[Sâ]]
==== Unitæ de mesua ====
# [[SI]] (Scistema Internaçionâ)
# [[Chilogrammo]]
# [[Metro]]
# [[Newton (unitæ de mesua)|Newton]]
# [[Litro]]
# [[Volt]]
# [[Watt]]
=== Lengue ===
# [[Lengue naturæ]]
## [[Lengua àraba|Àrabo]]
## [[Lengua cineise mandarin|Cineise mandarin]]
## [[Lengua ebraica|Ebraico]]
## [[Lengua françèise|Françèise]]
## [[Lengua giapponeise|Giapponeise]]
## [[Lengua grega|Grego]]
## [[Lengua hindi|Hindi]]
## [[Lengua italiann-a|Italian]]
## [[Lengua ingleise|Ingleise]]
## [[Lengua latinn-a|Latin]]
## [[Lengua sanscrita|Sanscrito]]
## [[Lengua Spagnolla|Spagnòllo]]
## [[Lengua portogheise|Portogheise]]
## [[Lengua tedesca|Todesco]]
## [[Lengua russa|Russo]]
# [[Léngoa artifiçiâle|Lengue artifiçiæ]]
## [[Lengua esperanto|Esperanto]]
## [[Ido]]
## [[Quenya]]
# [[Arfabeto|Arfabeti]]
## [[Arfabeto àrabo]]
## [[Arfabeto çirillico]]
## [[Arfabeto ebraico]]
## [[Arfabeto grego]]
## [[Arfabêto latìn|Arfabeto latin]]
## [[Arfabeto runico]]
## [[Arfabeto ugaritico]]
## [[Devanagari]]
## [[Hangul]]
## [[Jawi]]
# [[Grammatica]]
=== [[Architettua]] ===
# [[Elementi architettonici]]
## [[Erco (Architettua)|Erco]]
## [[Cupola]]
## [[Obelisco]]
## [[Piramide]]
## [[Ponte]]
## [[Votto]]
# [[Stili architettonici]]
# [[Architetti]]
# Monumenti
## [[Acropoli d'Atene]]
## [[Angkor Vat]]
## [[Colosseo]]
## [[Diga de Assuan]]
## [[Empire State Building]]
## [[Grande muägia cineise]]
## [[Lanterna de Zena]]
## [[Partenon]]
## [[Sfinge]]
## [[Statua da Libertæ]]
## [[Taj Mahal]]
## [[Tôre Eiffel]]
## [[Tôre de Pisa]]
# [[Sette mäveggie do mondo]]
=== [[Matematica]] ===
# [[Aritmetica]]
# [[Algebra]]
# [[Algoritmo]]
# [[Carcolo]]
# [[Carcolo infiniteximâ]]
## [[Derivata]]
## [[Funçion continua]]
## [[Integrâ]]
## [[Succescion]]
# [[Geometria]]
## [[Reuo]]
### [[Pi Grego]]
## [[Cubbo]]
## [[Triangolo]]
## [[Quaddro]]
## [[Piramide]]
## [[Poligono]]
## [[Prisma]]
# [[Infinïo]]
# [[Logica]]
# [[Sommatoia]]
# [[Produttoia]]
# [[Teorema]]
# [[Trigonometria]]
# [[Conzettua]]
# [[Ipotexi]] 
# [[Texi]]
# [[Dimostraçion]]
=== Sordatti ===
# [[Forse Armæ]]
## [[Armâ]]
### [[Fantaia]]
### [[Cavallaia]]
### [[Artagiaia]]
### [[Arma do Genio]]
### [[Arma de trasmiscioin|Trasmiscioin]]
### [[Trasporti e Materiali]]
### [[Corpi e Serviçi]]
### [[Sovran Militâ Orde de Mata]]
### [[Croxe Rossa]]
### [[Corpo de Infermëe Volontaie]] (Croxeroscinn-e)
## [[Marin-a Militâ Italian-a]]
### [[Guardia Costëa]]
## [[Aeronautica Militâ Italian-a]]
## [[Carabinê]]
# [[Corpi Armæ]]
## [[Carabinê]]
## [[Guardia de Finansa]]
## [[Poliçia de Stato]]
## [[Corpo Forestâ]]
## [[Poliçia Penitençiaia]]
# [[Sordatto]]
==== [[Arma|Armi]] ====
# [[Armi gianche]]
## [[Spâ (arma)|Spâ]]
## [[Lansa (arma)|Lansa]]
# [[Bocca da feugo]]
## [[Povie da spâo]]
## [[Esploxïvo]]
## [[Pistolla]] o Revolvero
## [[Fuxin]] o Scceuppo
## [[Mitragiatrixe]]
## [[Cannon]]
# [[Armi contra aree]]
## [[Miscile HAWK]]
## [[Sidam]]
## [[FIM-92 Stinger]]
# [[Mëzi da combattimento de tæra]]
## [[Cäro armoö]]
## [[Autoblindo]]
# [[Mezi da combattimento pe mâ]]
## [[Corazzâ]]
## [[Portarioplan]]
## [[Incroxatô]]
# [[Mëzi da combattimento aerospaçiâ]]
## [[Dirizzibile]]
## [[Arioplan da caccia]]
## [[Bombardê]]
## [[Aereo da ricogniçion]]
# [[Armi nucliæ]]
=== [[Sport]] ===
{{Colonne|auto}}
# [[Alpiniximo]]
# [[Atletica leggia]]
# [[Automobiliximo]]
# [[Baseball]]
# [[Zeugo do ballon]]
# [[Çiclismo]]
# [[Cricket]]
# [[Judo]]
# [[Karate]]
# [[Neuo]]
# [[Ballabanastra]]
{{Colonne spezza}}
# [[Ballaman]]
# [[Ballaneuo]]
# [[Ballaxeuo]]
# [[Balón (zêugo)|Ballon]]
# [[Rugby]]
# [[Scrimmia]]
# [[Sci]]
# [[Sci in mâ]]
# [[Sumo]]
# [[Tennis]]
# [[Lotta]]
{{Colonne fine}}
=== [[Tecnologia]] ===
==== [[Computer]] ====
# [[hardware]]
# [[software]]
## [[Scistema operatïvo]]
### [[GNU/Linux]]
### [[Unix]]
### [[Mac OS]]
### [[Windows]]
# [[Microsoft]]
# [[Apple]]
# [[Base de dæti]]
# [[ECDL]]
# [[File]]
# [[Internet]]
## [[HTML]]
## [[Posta elettronega]]
# [[lenguaggio de programmaçion]]
## [[assembly]]
## [[C (lenguaggio de programmaçion)|C]]
## [[Java (lenguazzo)|Java]]
# [[Videoscrïtua]]

==== Tecnologie comun-e ====
# [[Taggia (macchina)]]
# [[Conio]] e [[Monæa]]
# [[Cunio (fixica)|Cunio]]
# [[Fêugo|Feugo]]
# [[Leva (fixica)|Leva]]
# [[Metallurgia]]
# [[Motô a sccioeuppo]]
# [[Motô a vapô]]
# [[Cian inclinou]]
# [[Röa]]
# [[Stampa (processo)|Stampa]]
# [[Vïa (meccanica)|Vïa]]
==== [[Comunicaçion]] ====
# [[Arfabeto]]
# [[Çellulâ]]
## [[GPRS]]
## [[GSM]]
## [[MMS]]
## [[SMS]]
## [[TACS]]
## [[UMTS]]
# [[Ferrovia]]
# [[GPS]]
# [[Internet]]
# [[Mass media]]
## [[Radio (mass media)|Radio]]
## [[Televixion]]
# [[Scritûa|Scrïtua]]
# [[Stampa]]
## [[Giornale]]
## [[Periodico]]
## [[Cotidian]]
# [[Telefono]]
# [[Telegrafo]]

==== Fonti energetiche ====
# [[Energie che se peu rennuâ]]
## [[Biomassa]]
## [[Energia da o vento]]
## [[Energia idroelettrica]]
## [[Energia soâ]]
## [[Energia da e onde]]
# [[Energie non rinnovabili|Non rinnovabili]] e [[Combustibili foscili]]
## [[Carbon]]
## [[Energia nucleâ]]
## [[Gas natuâ]]
## [[Petrolio]]
==== Materiali ====
# [[Papê]]
# [[Legno]]
# [[Metàllo|Metallo]]
# [[Plastica]]
# [[Veddro]]
==== [[Traspòrti]] ====
# [[Arioplan]]
# [[Aotomobile]] 
# [[Barca (trasporto)]]
## [[Battello a vapô]]
## [[Gosso]]
## [[Barco a veia]] 
# [[Biçicletta]]
# [[Camio]]
# [[Ferrovia]]
# [[Treno]]

=== Desgraçie ===
# [[Desgraçia nucleâ]]
# [[Eruçion]]
# [[Liggia]]
# [[Inçendio]]
# [[Inondaçion]]
# [[Tæremotto]]
# [[Tornado]]
# [[Tsunami]]
# [[Uragan]]
# [[Liggia de neive]]
=== [[Cô|Coî]] ===
# [[Spettro]]
## [[Gianco (cô)|Gianco]] 
## [[Bleu]] 
## [[Giäno]]
## [[Neigro]]
## [[Rosso]]
## [[Verde]]
=== [[Filosofia]] ===
# [[Anima]]
# [[Conoscenza]]
# [[Corpo (metafisica)|Corpo]]
# [[Coscienza]]
# [[Decixoin basæ insce-o consenso]]
# [[Epistemologia]]
# [[Estetica]]
# [[Etica]]
# [[Gnoseologia]]
# [[Libero arbitrio]]
# [[Mente]]
# [[Metafixica]]
# [[Metodo scientifico]]
# [[Ontologia]]
# [[Politica]]
# [[Agiûtto:NPOV|Punto de vista neutrâ]]
# [[Realtæ]]
# [[Veitæ]]

[[Categorîa:Wikipedia]]</text>
      <sha1>30xp5mxnxff4yya6ll1tf4i6ahowspm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorîa:Suvrai de Mu̍negu</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13671</id>
    <revision>
      <id>271495</id>
      <parentid>271398</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T18:10:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>271495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="256" sha1="iw8q2vm4wzct77m0h7c6h4y611uinel" xml:space="preserve">Achësta categuria rachœye e pa̍gine che parlu d'i [[Lista d'i suvrai de Mu̍negu|suvrai de Mu̍negu]].
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Sto̍ria de Mu̍negu]]
[[Categorîa:Puli̍tica de Mu̍negu]]
[[Categorîa:Munegaschi]]
[[Categorîa:Càppi de Stâto]]</text>
      <sha1>iw8q2vm4wzct77m0h7c6h4y611uinel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Giorgi Franzi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14633</id>
    <revision>
      <id>271498</id>
      <parentid>271111</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T18:11:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>cat</comment>
      <origin>271498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9079" sha1="9u94hmk4zrzzhb5jk2ia2opbuy9bgmb" xml:space="preserve">{{Munegascu}}
[[Immaggine:Ruelle Chanoine Georges Franzi (Monaco) - panneau.jpg|thumb|Lastra d'u Carrugëtu dedicau a Giorgi Franzi]]
'''Giorgi Franzi''' (''Georges Franzi'' ün [[Lengua françéise|françese]], [[Mu̍negu-A̍utu|A Roca]], [[23 zûgno|23 de giügnu]] d'u [[1914]] - [[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]], [[13 zenâ|13 de zena̍]] d'u [[1997]]) e̍ stau ün cano̍nicu [[Dialetto monegasco|munegascu]] e maistru de [[Dialetto monegasco|lenga munegasca]].

== Vita ==
{{Seçión vêua}}

== O̍pere ==
Lista parçiale d'i soi scriti, ün libru o ünte d'ë a̍utre furme&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Claude Passet|tìtolo=Bibliographie de la langue monégasque : 1927 - 2018|url=https://www.ald-monaco.org/uploads/pages/bibliographie-langue-monegasque.pdf|ànno=2019|editô=Acade̍mia d'ë Lenghe Dialetale|çitæ=Mu̍negu|léngoa=FR}}&lt;/ref&gt;.

=== Libri ===
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=E letre d'u murin d'Anfonsu Daudet regiràe ün munegascu da u canònicu Franzi segundu ün testu pruvençale editàu da « I amighi de Daudet, Mas d'a Vignassa »|ànno=s.d|çitæ=Mu̍negu|léngoa=LIJ}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=Prova d'ün glussari munegascu adubàu da u Canònicu Giorgi Franzi|ànno=1974?|çitæ=Mu̍negu|léngoa=LIJ, FR}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|outô2=Christian Raimbert (dessignatu̍)|tìtolo=Müsèu d'u veyu Mùnegu|url=https://www.mediatheque.mc/Default/doc/SYRACUSE/539886/museu-d-u-veyu-munegu-musee-du-vieux-monaco-comite-des-traditions-monegasques|ànno=1974|editô=Cumitau d'ë Tradiçiue Munegasche|çitæ=Mu̍negu|léngoa=LIJ, FR}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|outô2=Christian Raimbert (dessignatu̍)|tìtolo=Messa munegasca|ànno=1974|editô=ün propi|çitæ=Mu̍negu|léngoa=LIJ, FR}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=Spunta l'arba, Primu libru de monegascu|ànno=1976|çitæ=Mu̍negu|léngoa=LIJ, FR}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=Armanacu munegascu 1976. A cura di Giorgi Franzi. Monaco, Edità suta u Patrunage d'u Cumitàu Naçiunale d'ë Tradiçiue Munegasche|léngoa=LIJ, FR|url=https://www.mediatheque.mc/Default/doc/SYRACUSE/651497/armanacu-munegascu-1976-editorial-et-textes-de-georges-franzi|ànno=1976|outô2=Christian Raimbert (dessignatu̍)}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=U drapeu, parole de u maïstru G. Franzi, müsica de Jo Di Pasqua|léngoa=LIJ, FR|url=https://www.mediatheque.mc/Default/doc/SYRACUSE/335361/u-drapeu-le-drapeau-paroles-de-georges-franzi|ànno=1987|editô=Cumüna de Mu̍negu|çitæ=Mu̍negu}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=Umparamu u munegascu : quinternu de munegascu|léngoa=LIJ, FR|url=https://www.mediatheque.mc/Default/doc/SYRACUSE/295901/umparamu-u-munegascu-quinternu-de-munegascu-canonicu-franzi-marinette-antognelli-lanza-karyn-ardisso|ànno=1990|outô2=Marinette Antognelli-Lanza|outô3=Karyn Ardisson|editô=Imprimerie de Monaco|çitæ=Mu̍negu}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=Un camin per l'utava... : qinternu de munegascu|léngoa=LIJ, FR|url=https://www.mediatheque.mc/Default/doc/SYRACUSE/292870/un-camin-per-l-utava-qinternu-de-munegascu-canonicu-franzi-marinette-antognelli-lanza-karyn-ardisson|ànno=1991|outô2=Marinette Antognelli-Lanza|outô3=Karyn Ardisson|editô=Commission pour la langue monégasque|çitæ=Mu̍negu}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Louis Auréglia, Robert Boisson, Giorgi Franzi, Louis Barral, Fernard Bertrand, Paul Antonini|tìtolo=Carnet d'auteurs|léngoa=LIJ, FR|url=https://www.mediatheque.mc/Default/doc/SYRACUSE/343868/carnet-d-auteurs|ànno=1998|editô=Cumüna de Mu̍negu|çitæ=Mu̍negu}}

=== Cumpusiçiue sule ===

* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=A lenga de mamà|ànno=1974|çitæ=Mu̍negu|léngoa=LIJ}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=Ra Babarota|ànno=1974|çitæ=Mu̍negu|léngoa=LIJ}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=U Giacuré. Premio di poesia dialettale intemelia 1994-1995|léngoa=LIJ|capìtolo=E lürgne d'a veya campana|ànno=1974|çitæ=Pinerolu|pp=97-98|editô=Alzani}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Giorgi Franzi|outô2=|ànno=1974|tìtolo=Predica per a messa d'e tradiciue d'u 26 Zena' 1973, vigilia de Santa Devota|revìsta=A Barma Grande|volùmme=Vul. XIII|nùmero=97|pp=32-34|léngoa=LIJ}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=Messa d'ë Dumènighe d'u tempu urdinari|ànno=1975|çitæ=Mu̍negu|léngoa=LIJ}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=Preghere monegasche. Messa d'a Madona per cunservà l'arima du nostru caru
paise|ànno=1975|çitæ=Mu̍negu|léngoa=LIJ}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=Mùnegu e l'aiga|ànno=1980|çitæ=Mu̍negu|léngoa=LIJ}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=Adiu ai nostri cari veyi troeyi|ànno=1980|çitæ=Mu̍negu|léngoa=LIJ}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=Gh'era üna vota üna funtana|ànno=1980|çitæ=Mu̍negu|léngoa=LIJ}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Giorgi Franzi|ànno=1990|tìtolo=A lenga de Mamà, La Langue de maman|revìsta=Revue du P.E.N. Club de Monaco|nùmero=7|p=5|léngoa=LIJ}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=Cuma é e bon per de frai de se retruva tüti ünseme|ànno=1994|çitæ=Mu̍negu|léngoa=LIJ}}

=== Arti̍culi ===
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=Atti VPL|léngoa=IT|capìtolo=Rapporti del monegasco con i dialetti del Ponente Ligure|ànno=s.d.|pp=61-65}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Giorgi Franzi|outô2=|ànno=1972|méize=Deçembre|tìtolo=Giorgiu FRANZI, Auguri per ra prima leciun de Monegascu, Culege de l'Anunciada, 21 Nuvembre 1972, Souhaits pour la première leçon de monégasque, collège de l'Anonciade, 21 novembre 1972|revìsta=Eglise de Monaco, Giejia de Munegu|nùmero=97|léngoa=LIJ, FR}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=Actes du Colloque de dialectologie|léngoa=LIJ, FR|capìtolo=Ai amighi e veijin per ru Coloqiu Dialettale, Munegu 16-17 nuvembre 1974|ànno=1974|çitæ=Mu̍negu|pp=23-29}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=2&lt;sup&gt;ème&lt;/sup&gt; Colloque de langues dialectales, organisé par le Comité National des Traditions Monégasques (15 et 16 novembre 1975)|léngoa=FR|capìtolo=Comment retrouver l'âme de Monaco à travers son langage|ànno=1976|editô=Imprimerie nationale|çitæ=Mu̍negu|url=https://www.mediatheque.mc/Default/doc/SYRACUSE/516488/2eme-colloque-de-langues-dialectales-15-et-16-novembre-1975-organise-par-le-comite-national-des-trad|pp=23-29}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=3&lt;sup&gt;ème&lt;/sup&gt; Colloque de langues dialectales, organisé par le Comité National des Traditions Monégasques (1 et et 2 avril 1978)|léngoa=FR|capìtolo=Interférence du provençal dans le langage courant monégasque|ànno=1978|editô=Imprimerie nationale|çitæ=Mu̍negu|url=https://www.mediatheque.mc/Default/doc/SYRACUSE/516488/2eme-colloque-de-langues-dialectales-15-et-16-novembre-1975-organise-par-le-comite-national-des-trad|pp=23-30}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Giorgi Franzi|outô2=|ànno=1980|méize=Nuvembre|tìtolo=In memoria de Louis Notari, Centenari de Luì Notari 1879-1979|revìsta=Eglise de Monaco - Giejia de Munegu|nùmero=164|léngoa=LIJ, FR}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=4&lt;sup&gt;ème&lt;/sup&gt; Colloque de langues dialectales, organisé par le Comité National des Traditions Monégasques (10 et 11 novembre 1979)|léngoa=FR|capìtolo=L'oeuvre littéraire de Louis Notari|url=https://www.mediatheque.mc/Default/doc/SYRACUSE/516489/4eme-colloque-de-langues-dialectales-10-et-11-novembre-1979-organise-par-le-comite-national-des-trad|editô=Imprimerie nationale|çitæ=Mu̍negu|ànno=1980|pp=9-15}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=5&lt;sup&gt;ème&lt;/sup&gt; Colloque de langues dialectales, organisé par le Comité National des Traditions Monégasques (8 et 9 novembre 1980)|léngoa=FR|capìtolo=Grandeurs et servitudes de la renaissance dialectale|editô=Imprimerie nationale|çitæ=Mu̍negu|url=https://www.mediatheque.mc/Default/doc/SYRACUSE/516490/5eme-colloque-de-langues-dialectales-8-et-9-novembre-1980-organise-par-le-comite-national-des-tradit|ànno=1980|pp=9-16}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giorgi Franzi|tìtolo=9&lt;sup&gt;ème&lt;/sup&gt; Colloque des langues dialectales, 25 mai 1991, organisé par l'Académie des Langues Dialectales|léngoa=LIJ, FR|capìtolo=A Marina, ünt'a Bibia|editô=Imprimerie Testa|çitæ=Mu̍negu|url=https://www.mediatheque.mc/Default/doc/SYRACUSE/335148/9e-colloque-des-langues-dialectales-samedi-25-mai-1991-organise-par-l-academie-des-langues-dialectal|ànno=Utubre 1996|pp=159-161}}

== Note ==
&lt;references /&gt;

== A̍utri prugeti ==
{{Interprogetto}}

== Vi̍nculi esterni ==
* {{Çitta web|url=http://www.traditions-monaco.com/uploads/chronique/Chronique%202014-12%20U%20Carrug%C3%ABtu%20Can%C3%B2nicu%20Giorgi%20Franzi%20fond%20blanc-32.pdf|tìtolo=Inaugüraçiu̍n d'u Carrugëtu Giorgi Franzi|léngoa=FR|vìxita=2026-06-22}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Munegaschi|Franzi, Giorgi]]
[[Categorîa:Scritoî in lìgure|Franzi, Giorgi]]</text>
      <sha1>9u94hmk4zrzzhb5jk2ia2opbuy9bgmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorîa:Munegaschi</title>
    <ns>14</ns>
    <id>14637</id>
    <revision>
      <id>271493</id>
      <parentid>149119</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T18:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Categorîa:Munegasche]] a [[Categorîa:Munegaschi]] sénsa lasciâ de rindirìsso: mc</comment>
      <origin>149119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="dymdcn2gjx9lubu0nt5arky179kb2y0" xml:space="preserve">[[Categorîa:Prinçipatu de Munegu]]</text>
      <sha1>dymdcn2gjx9lubu0nt5arky179kb2y0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>271494</id>
      <parentid>271493</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T18:09:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>271494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="157" sha1="9c17h8vpd6pvlfzyz6644s2dn7n6v8l" xml:space="preserve">Achësta categuria rachœye e pa̍gine che parlu de munegaschi.
{{Interprogetto}}

[[Categorîa:Prinçipatu de Munegu]]
[[Categorîa:Biografìe| Munegaschi]]</text>
      <sha1>9c17h8vpd6pvlfzyz6644s2dn7n6v8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dominique Salvo-Cellario</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14689</id>
    <revision>
      <id>271501</id>
      <parentid>271267</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T18:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>cat</comment>
      <origin>271501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4384" sha1="kvrgcd1elkx1kell2puxud1vcpd1zoo" xml:space="preserve">{{Munegascu}}
'''Dominique (Dume̍nica) Salvo-Cellario''' ([[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]], [[8 lûggio|8 de lüyu]] d'u [[1950]]) e̍ üna lenghista [[Principatu de Mu̍negu|munegasca]], specialisa̍ ünt'a [[Dialetto monegasco|lenga naçiunale d'u Principatu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.bedetheque.com/auteur-37957-BD-Salvo-Cellario-Dominique.html|tìtolo=Salvo-Cellario, Dominique|léngoa=FR|vìxita=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Vita ==
Dume̍nica Salvo-Cellario e̍ üna lenghista specialisa̍ ünt'a [[Dialetto monegasco|lenga munegasca]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Çitta web|url=https://www.monaco-tribune.com/en/2022/06/the-best-books-for-learning-the-monegasque-language/|tìtolo=The best books for learning the Monegasque language|outô=Camille Esteve|scîto=Monaco Tribune|dæta=21 de giügnu d'u 2022|léngoa=EN|vìxita=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.ald-monaco.org/langues-monegasque/ecrire-en-monegasque-l-orthographe-9|tìtolo=L'orthographe du monégasque|outô=[[Acade̍mia d'ë Lenghe Dialetale]]|léngoa=FR, LIJ|vìxita=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;, titülari de diplomi ün dialetulugia e dritu, membru d'a [[Cumissiun per a lenga munegasca]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.bedetheque.com/auteur-37957-BD-Salvo-Cellario-Dominique.html|tìtolo=Salvo-Cellario, Dominique|léngoa=FR|vìxita=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;.

Ela e̍ cunusciüa suvratütu per ë soe tradüçiue ün munegascu de ''[[Les Aventures de Tintin]]''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, fae ünseme a Eliana Mollo, ün cumençandu da ''Les Bijoux de la Castafiore''&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.monaco-tribune.com/en/2022/06/the-best-books-for-learning-the-monegasque-language/|tìtolo=The story behind this €3 million comic book cover|outô=Francesca German|scîto=Monaco Tribune|dæta=9 de setembre d'u 2020|léngoa=EN|vìxita=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.monaco-iq.com/Tintin-in-monaco|tìtolo=Tintin in Monaco|scîto=Monaco IQ|dæta=22 d'avri̍ d'u 2010|léngoa=FR|vìxita=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;, e pœi cun ''Le Secret de La Licorne''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Çitta web|url=http://www.monaco-iq.com/Tintin-in-monaco|tìtolo=Tintin poursuit son aventure monégasque|scîto=Monaco Hebdo|dæta=28 de setembre d'u 2011|léngoa=FR|vìxita=2026-06-21}}&lt;/ref&gt; e ''Le Trésor de Rackham le Rouge''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Cun Michel Coppo tegne da u 20 de nuvembre d'u [[2011]] a cro̍nica numa̍ &quot;Üntra nui&quot;, ün [[Dialetto monegasco|munegascu]] e ün [[Lengua françéise|françese]], ünt'u giurnale ''Monaco-Matin''&lt;ref&gt;{{Çitta lìbbro|outô=Claude Passet|tìtolo=Bibliographie de la langue monégasque : 1927 - 2018|url=https://www.ald-monaco.org/uploads/pages/bibliographie-langue-monegasque.pdf|ànno=2019|editô=Acade̍mia d'ë Lenghe Dialetale|çitæ=Mu̍negu|léngoa=FR|p=38}}&lt;/ref&gt;.

== Obre ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Dume̍nica Salvo-Cellario|outô2=Eliane Mollo (tradüçiun)|tìtolo=I ori d'a Castafiore, Tintin per munti e valade|url=https://www.mediatheque.mc/Default/doc/SYRACUSE/453076/i-ori-d-a-castafiore-herge|ànno=2011|editô=Casterman|léngoa=LIJ|ISBN=978-2-203-03298-9}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Dume̍nica Salvo-Cellario|outô2=Eliane Mollo (tradüçiun)|tìtolo=U secretu d'A Licorna, Tintin per munti e valade|url=https://www.mediatheque.mc/Default/doc/SYRACUSE/464222/u-secretu-d-a-licorna-herge|ànno=2011|editô=Casterman|léngoa=LIJ|ISBN=978-2-203-04722-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Dume̍nica Salvo-Cellario|outô2=Eliane Mollo (tradüçiun)|tìtolo=U Tesoru de Rakamu U Russu, Tintin per munti e valade|url=https://www.mediatheque.mc/Default/doc/SYRACUSE/479199/u-tesoru-de-rakamu-u-russu-herge|ànno=2012|editô=Casterman|léngoa=LIJ|ISBN=978-2-203-05750-0}}

== Note ==
&lt;references/&gt;

== Vi̍nculi esterni ==
* {{Çitta web|url=https://www.ald-monaco.org/uploads/membres/pdf-salvo-cellario-6.pdf|tìtolo=Quelques éléments de bibliographie concernant la langue monégasque|léngoa=FR|vìxita=2026-06-21}}
* {{Çitta web|url=https://www.ald-monaco.org/langues-monegasque/ecrire-en-monegasque-l-orthographe-9|tìtolo=Ecrire en monégasque: l'orthographe|outô=Dominique Salvo-Cellario|editô=[[Acade̍mia d'ë Lenghe Dialetale]]|léngoa=FR|vìxita=2026-06-21}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Munegaschi|Salvo-Cellario, Dominique]]
[[Categorîa:Lengoìsti|Salvo-Cellario, Dominique]]
[[Categorîa:Scritoî in lìgure|Salvo-Cellario, Dominique]]</text>
      <sha1>kvrgcd1elkx1kell2puxud1vcpd1zoo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arnaud Jouan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16152</id>
    <revision>
      <id>271499</id>
      <parentid>271067</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T18:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>cat</comment>
      <origin>271499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1054" sha1="pruj34182awi61yfacnnu8ulb5yfcgh" xml:space="preserve">{{Munegascu}}
[[Immaggine:Arnaud Jouan dans Incompatibles.jpg|thumb|right|250px|Arnaud Jouan, 2013]]
'''Arnaud Jouan''' ([[Saint-Jean-de-Braye]], [[1993]]) e̍ ün atu̍ e scenarista [[Principatu de Mu̍negu|munegascu]].&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.allocine.fr/personne/fichepersonne_gen_cpersonne=661946.html|tìtolo=Arnaud Jouan|léngoa=FR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=http://www.monacomonsieur.com/project/interview-arnaud-jouan/|tìtolo=Arnaud Jouan|léngoa=FR}}&lt;/ref&gt;

== Filmugrafia ==
* ''Mr Lambert'' (2010)
* ''Incompatibles'' (2013)
* ''Are You Happy'' (2016)
* ''Bonne pomme'' (2018)

== Note ==
&lt;references /&gt;

== A̍utri prugeti ==
{{Interprogetto}}

== Vi̍nculi esterni ==
* {{Çitta web|url=http://web.archive.org/web/20160322113315/http://www.arnaudjouan.com/|tìtolo=Arnaud Jouan|léngoa=FR}}
* {{Çitta web|url=http://www.imdb.com/name/nm6021355/|tìtolo=IMDb - Arnaud Jouan|léngoa=EN}}
{{Contròllo de outoritæ}}
{{O}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Munegaschi|Jouan, Arnaud]]
[[Categorîa:Attô do Cine|Jouan, Arnaud]]</text>
      <sha1>pruj34182awi61yfacnnu8ulb5yfcgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Thierry Vatrican</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16248</id>
    <revision>
      <id>271502</id>
      <parentid>271270</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T18:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>cat</comment>
      <origin>271502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="728" sha1="h3k1zu018ocudt5tzg6wvkj9fxv8b34" xml:space="preserve">{{munegascu}}
'''Thierry Vatrican''' ([[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]], [[18 agosto|18 d'austu]] d'u [[1975]]) e̍ stau ün atleta de [[judo]] e [[zeugo do ballon|giüga̍ire de football]] [[Prinçipatu de Mu̍negu|munegascu]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.transfermarkt.com/thierry-vatrican/profil/spieler/82386|tìtolo=Thierry Vatrican|léngoa=EN|vìxita=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.olympedia.org/athletes/34497|tìtolo=Thierry Vatrican|léngoa=EN|vìxita=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;.

== Vita ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;
{{O}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Munegaschi|Vatrican, Thierry]]
[[Categorîa:Sport ün Munegu]]
[[Categorîa:Judo]]
[[Categorîa:Zeugo do ballon‎]]</text>
      <sha1>h3k1zu018ocudt5tzg6wvkj9fxv8b34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alban Ceray</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17531</id>
    <revision>
      <id>271496</id>
      <parentid>271066</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T18:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>cat</comment>
      <origin>271496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="822" sha1="rjsrkvoaa52r3p198kq12sqcpd70ktz" xml:space="preserve">{{munegascu}}
'''Alban Ceray''' (nume veru '''Alain Segiarro''', [[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]], [[30 zenâ|30 de zena̍]] d'u [[1945]]) e̍ ün [[Attô (spettacolo)|atu̍]] [[Pornografîa|purnugra̍ficu]] [[Principatu de Mu̍negu|munegascu]] e [[Fransa|françese]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.letelegramme.fr/local/finistere-nord/brest/ville/alban-ceray-un-brestois-xxl-03-09-2009-534160.php|tìtolo=Alban Ceray. Un Brestois XXL|dæta=3 setembre 2009|léngoa=IT|vìxita=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;.

== Vita ==
{{Seçión vêua}}

== Note ==
&lt;references /&gt;

== Vi̍nculi esterni ==
* {{Çitta web|url=https://www.imdb.com/it/name/nm0016321/|tìtolo=Alban Ceray|léngoa=IT|vìxita=2026-06-19}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Munegaschi|Ceray, Alban]]
[[Categorîa:Atoî|Ceray, Alban]]</text>
      <sha1>rjsrkvoaa52r3p198kq12sqcpd70ktz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alzate Brianza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25182</id>
    <revision>
      <id>271508</id>
      <parentid>214752</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T09:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>271508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1277" sha1="0cjoktg7oqkz9lm9cudmcgmy8138pco" xml:space="preserve">'''Alzate Brianza''' (''Alzaa'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Alzate Brianza
|Panorama = Alzate Brianza vista.JPG
|Didascalia = Alzate Brianza, panoràmma
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Commo
|Amministratore locale = Mario Anastasia
|Partito = lìsta cìvica ''Insieme per Alzate''
|Data elezione = 27-5-2019
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Anzano del Parco]], [[Brenna (Italia)|Brenna]], [[Cantù]], [[Inverigo]], [[Lurago d'Erba]], [[Orsenigo]]
|Nome abitanti = (it) ''Alzatesi''
|Patrono = Sànti Pê e Pòulo
|Festivo = 29 zùgno
|Mappa = Map_of_comune_of_Alzate_Brianza_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Alzate Brianza inta provìnsa de Commo.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa de Commo}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]]</text>
      <sha1>0cjoktg7oqkz9lm9cudmcgmy8138pco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anzano del Parco</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25183</id>
    <revision>
      <id>271509</id>
      <parentid>214753</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T09:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>271509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1263" sha1="25x4czkmdjs5jb3i5yntaksiyhenc2f" xml:space="preserve">'''Anzano del Parco''' (''Anzan'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Anzano del Parco
|Panorama = Stazione di Anzano - 1.JPG
|Didascalia = A staçión feroviària de Anzano del Parco
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Commo
|Amministratore locale = Alberto Rivetti
|Partito = lìsta cìvica ''Anzano il paese in comune''
|Data elezione = 26-5-2019
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Alserio]], [[Alzate Brianza]], [[Lurago d'Erba]], [[Monguzzo]], [[Orsenigo]]
|Nome abitanti = (it) ''Anzanesi''
|Patrono = Sànta Michê Arcangiòu
|Festivo = 29 seténbre
|Mappa = Map_of_comune_of_Anzano_del_Parco_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Anzano del Parco inta provìnsa de Commo.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Commo}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]]</text>
      <sha1>25x4czkmdjs5jb3i5yntaksiyhenc2f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>271510</id>
      <parentid>271509</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T09:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>didascalia</comment>
      <origin>271510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1259" sha1="f3w05y8cl6b6lbrq38lc706hzfgax13" xml:space="preserve">'''Anzano del Parco''' (''Anzan'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Anzano del Parco
|Panorama = Stazione di Anzano - 1.JPG
|Didascalia = A vêgia staçión feroviària de Anzan
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Commo
|Amministratore locale = Alberto Rivetti
|Partito = lìsta cìvica ''Anzano il paese in comune''
|Data elezione = 26-5-2019
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Alserio]], [[Alzate Brianza]], [[Lurago d'Erba]], [[Monguzzo]], [[Orsenigo]]
|Nome abitanti = (it) ''Anzanesi''
|Patrono = Sànta Michê Arcangiòu
|Festivo = 29 seténbre
|Mappa = Map_of_comune_of_Anzano_del_Parco_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Anzano del Parco inta provìnsa de Commo.
}}
== Giögrafîa ==

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Commo}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]]</text>
      <sha1>f3w05y8cl6b6lbrq38lc706hzfgax13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Appiano Gentile</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25184</id>
    <revision>
      <id>271511</id>
      <parentid>214754</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T09:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Luensu1959</username>
        <id>1211</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nomme locale</comment>
      <origin>271511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1520" sha1="f49916tit3ye6xssnt0jv33vjldtxu9" xml:space="preserve">'''Appiano Gentile''' (''Appian'' ò anche sôlo ''Pian'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]].
{{Divisione amministrativa
|Nome = Appiano Gentile
|Panorama = Chiesa_Prepositurale_dall'angolo_di_via_Grilloni.jpg
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Divisione amm grado 1 = Lombardia
|Divisione amm grado 2 = Commo
|Amministratore locale = Giovanni Gaetano Pagani
|Partito = lìsta cìvica ''Appiano per tutti''
|Data elezione = 11-6-2017
|Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}}
|Divisioni confinanti = [[Beregazzo con Figliaro]], [[Bulgarograsso]], [[Carbonate]], [[Castelnuovo Bozzente]], [[Guanzate]], [[Lurago Marinone]], [[Lurate Caccivio]], [[Oltrona di San Mamette]], [[Tradate]] (VA), [[Veniano]]
|Nome abitanti = (it) ''Appianesi''
|Patrono = Sàn Stêva
|Festivo = 26 dexénbre
|Mappa = Map_of_comune_of_Appiano_Gentile_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg
|Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Appiano Gentile inta provìnsa de Commo.
}}
== Giögrafîa ==
[[Immaggine:Panorama di Appiano Gentile con il Monte Generoso.jpg|thumb|300px|Panoràmma de Appiàn co-o Monte Generoso|centro]]

== Stöia ==

== Pòsti de interèsse ==
=== Architetûe religiôze ===

=== Architetûe civîli ===

== Economîa ==

== Coltûa ==

== Manifestaçioîn ==

== Fèste e fêe ==

== Comunicaçioîn ==

== Aministraçión ==
{{clear}}
== Âtri progètti == 
{{Interprogetto}}

{{Comûni da Provinsa de Commo}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]]</text>
      <sha1>f49916tit3ye6xssnt0jv33vjldtxu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sàn Pê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31493</id>
    <revision>
      <id>271490</id>
      <parentid>266639</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T17:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Coreçioìn de grafîa</comment>
      <origin>271490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3028" sha1="d4kkofuvexdkuhsrk9buamkxrop7krl" xml:space="preserve">{{Âtri ûxi|tìtolo=[[San Pê (dizanbigoaçión)]]}}
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Biografia
|inmàgine = Pope-peter pprubens.jpg
|px = 160px
|descriçión = &lt;small&gt;''Sàn Pê''&lt;/small&gt; 
|nàscita = Betsaida, I sécolo a.C.
|mòrte = Rómma, 64 ò 67 d.C.
|paize = 
|profesción = [[apòstolo]], [[pàppa]], [[sànto]]
|move = 
}}
'''Scimón Pê''' dîto '''Pê''' ([[Betsaida]], [[I secolo a.C.|I sécolo a.C.]] - [[Romma|Rómma]], 29 Zùgno [[64]] ò [[67]] d.C.) o l'é stæto un di dózze [[apòstoli]] do [[Gêxù|Gexù]] e-o l'é conscideròu o prìmmo pàppa da-a [[Catoliceximo|Gêxa catòlica]]. Nasciûo in [[Galilêa]], o l'é stæto pescòu ebrêo de [[Cafarnao]]. O seu nómme òriginâio o l'êa Šim'ôn (שמעון, &quot;quéllo ch'o dà a ménte&quot;, trasliteròu in [[Lengua grega antiga|grêgo]] cómme Σίμων).

Vegnûo apòstolo do Gexù dòppo êse stæto ciamòu in sciâ rîva do [[Mâ de Galilea]], o l'à fæto pàrte, insémme a [[San Gioâne|Gioâne]] e [[Giàcomo]], do gîo ristréito di tréi ch'àn ascistîo a-a resureçión da fìggia do Giairo, a trasfiguraçión in sciô [[mónte Tabor]] e-a l'agonîa do Gexù into [[giardìn di oîvi]]. O l'à çercòu de defénde o Méistro da l'arèsto e-o l'à scìnn-a ferîo un di seu asalitoî a l'oêgia drîta (fæto ch'o l'à portòu tànti studiôxi a prezùmme chò-u Pê o fîse mancìn). L’ùnico, insémme a-o coscì dîto &quot;discépolo predilètto&quot;, a anâ aprêuvo a-o Gexù a-a câza do [[gràn saçerdöte Caifa]], lê ascì o l’é stæto costréito a scapâ dòppo avéi renegòu o Méistro træ vòtte, cómme o l'avéiva predîto. Prìmmaocifisción (Mt 16, 17-19; Lc 22, 32) e dòppo a sucesîva resureçión do Gexù ascì (Gv 21, 15-19), o Pê o l’é stæto nominòu da-o mæximo Méistro cómme càppo di dózze [[apòstoli]] e dónca promotô de quéllo moviménto ch'o saiéiva pöi diventòu a prìmma [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa crestiann-a]].

Predicatô instancàbile, o l'é stæto o prìmmo a batezâ 'n pagàn, o çenturión Cornelio. O s'é trovòu in dezacòrdio co-o [[Sàn Pòulo|Pòulo de Tarso]] pe de costioìn in sciô rapòrto di costùmmi di giudêi con quélli di paghén, che a ògni mòddo són stæte risòlte into [[prìmmo conçìlio de Geruzalèmme]] e-a discusción de tradiçioìn ebràiche cómme a çirconçixón. Segóndo a tradiçión o l'é stæto o prìmmo vésco d'[[Antiochia in Siria]] ciù ò mêno pe 30 ànni, da-o 34 a-o 64 d.C., e-o l'é anæto avànti co-a seu predicaçión scìn a [[Romma|Rómma]], dónde o l'é mòrto tra-o 64 e-o 67 d.C. inte persecuçioìn anticrestiànn-e ordinæ da l'inpeatô româno [[Nerón]]. A Rómma o Pê e-o Pòulo són veneræ insémme, cómme fondatoî da Gêxa; o Pê o l’é conscideròu sànto da tùtte e denominaçioìn crestiànn-e, scibén che dötræ négan o primâto do Pê e âtre o primâto papâle ch’o ne vêgne aprêuvo.

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Santi]]</text>
      <sha1>d4kkofuvexdkuhsrk9buamkxrop7krl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sàn Pòulo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31540</id>
    <revision>
      <id>271491</id>
      <parentid>271465</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T17:58:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Michæ.152</username>
        <id>13747</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */ Conligaménto a &quot;Gêxa&quot;</comment>
      <origin>271491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5117" sha1="6rbtwynblgyjh6g0moqi4t33nythnke" xml:space="preserve">{{Âtri ûxi|tìtolo=[[Sàn Pòulo (dizanbigoaçión)]]}}
{{Grafîa ofiçiâ}}
'''Pòulo de Tarso''', nasciûo co-o nómme de '''Saulo''' e conosciûo cómme '''Sàn Pòulo''' pe-o cùlto a lê atriboîo ([[Tarso]], [[4]] - [[Romma|Rómma]], [[64]] ò [[67|67 d.C.]]), o l'é stæto un di prìmmi [[sànti]] e [[màrtiri]], conscideròu pægio a-i [[Apòstoli]]. O l'é stæto l'«apòstolo di Gentîli» (ἐθνῶν ἀπόστολος), perché o prinçipâ miscionâio de l'Evangêo do [[Gêxù|Gexù]] tra-i grêghi e-i români paghén (segóndo i [[Atti di Apòstoli|Àtti di Apòstoli]] no o prìmmo).
{{Biografia
|inmàgine = Rublev Saint Paul.jpg
|px = 160px
|descriçión = &lt;small&gt;''Sàn Pòulo''&lt;/small&gt; 
|nàscita = Tarso, 4 d.C.
|mòrte = Rómma, 64 ò 67 d.C.
|paize = 
|profesción = [[sànto]]
|move = 
}}
{{Çitaçión|No gh'é ciù giudêo ni grêgo; no gh'é ciù scciâvo ni lìbero; no gh'é ciù òmmo ni dònna, zaché tùtti viâtri seî un into Crìsto Gexù.|Pòulo de Tarso: Létia a-i Galati 3, 28}}
Segóndo i [[Bibbia|tèsti bìblichi]], o Pòulo o l'êa 'n [[Ebraiximo|ebrêo]] [[elenizòu]], ch'o gödîva da [[çitadinànsa româna]] scìn da-a nasción. O no l'à mâi conosciûo o [[Gêxù|Gexù]] de persónn-a e, cómme tànti conaçionâli, o s'opponéiva a-a [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa crestiànn-a]] ch'a l'êa apénn-a stæta fondâ, a-o pónto ch'o n'êa stæto 'n incagnîo persecutô. Ancón segóndo a naraçión bìblica, o Pòulo o s'é convertîo a-o [[crestianêximo]] quànde, aprêuvo a anâ da [[Gerusalemme|Geruzalèmme]] a [[Damasco|Damàsco]] pe inandiâ a represción di crestién da çitæ, o l'é stæto a-a chéita atornòu da 'na lûxe fortìscima e-o l'à sentîo a vôxe do Gexù ch'a ghe dîva: «Saulo, Saulo, percöse ti me perségoiti?». Vegnûo òrbo pe quélla lûxe divìnn-a, o l'é stæto condûto pe màn a [[Damasco|Damàsco]], dónde o no l'à mangiòu ni bevûo pe tréi giórni, e-o l'é stæto a-a fìn goarîo da-o càppo da comunitæ crestiann-a de quella çitæ, [[Anania|Ananîa]]. L'epizòdio, conosciûo cómme &quot;conversción do Pòulo&quot;, o l'à dæto prinçìpio a l'êuvia da seu evangelizaçión.

Cómme i âtri prìmmi miscionâi crestién, a-o coménso o l'à rivòlto a seu predicaçión a-i ebrêi, ma pöi o s'é dedicòu sôviatùtto a-i &quot;Gentîli&quot;. I teritöi ch'o l'à tocòu into viægio da seu predicaçión són stæti a-o prinçìpio l'Aràbia (a [[Giordannia|Giordania]] d'ancheu), pöi sôviatùtto l'Achàia (a [[Grêcia]] d'ancheu) e l'Àzia Minô (a [[Turchia|Turchîa]] d'ancheu). O sucèsso de sta predicaçión o l'à sponciòu a scontrâse con di crestién de òrìgine ebràica, che voéivan impónn-e a-i paghén convertî l'òservànsa de l'intrêga lézze religiôza ebràica, màscime da [[circoncixón|çirconçixón]]. Pòulo o s'é òpòsto con fòrsa a sta pretensción e, co-o seu caràtere enèrgico e apascionòu, o l'à goâgnòu a bæga. O l'é stæto mìsso in prexón da-i [[Popolo roman|români]] a [[Gerusalemme|Geruzalèmme]] con l'acûza de desturbâ l'órdine pùblico. Dòppo avéi fæto apéllo a-o giudìçio de l'[[inpeatô]] - cómme o l'êa de seu drîto, in quànte çitadìn româno - Pòulo o l'é stæto portòu a [[Romma|Rómma]], dónde o l'é stæto costréito pe quàrche ànno a-i arèsti domiciliâri, ma o l'é ariêscîo intànto a continoâ a seu predicaçión. O l'é mòrto vìtima da persecuçión de [[Nerón]] do [[64]] ò fòscia do [[67|67 d.C]].: segóndo a tradiçión o l'é stæto decapitòu e no croxefìsso (cómme pe cóntra o l'é capitòu a [[Sàn Pê]]) perché çitàdin româno.

L'infloénsa stòrica do Pòulo inte l'elaboraçión da teologîa crestiànn-a a l'é stæta enórme: i [[Evangêio|Evangêi]] se òcupan ciù che âtro de contâ e pòule e-e êuvie do [[Gêxù|Gexù]], in càngio e létie do Pòulo definìscian i fondaménti dotrinâli do valô sarvìfico da seu incarnaçión, pasción, mòrte e resureçión - repigiòu da-i ciù avoxæ pensatoî crestién di doî milénni aprêuvo. In particolâ, o Pòulo, inte seu mæxime létie, o mensónn-a ànche o fæto che di &quot;super-apòstoli&quot; (ὑπερλίαν ἀποστόλων) se rivolzéssan a-e mæxime nêuve comunitæ dónde lê o predicâva, ma co-îna dortìnn-a despægia, un &quot;Gexù despægio&quot; e ‘n &quot;Evangêo despægio&quot; da quélli che lê o mostrâva (2Corìnçi 11,4-23).

== Fònte stòriche ==
{{Seçión vêua}}

== Nómmi e tìtoli ==
{{Seçión vêua}}

== Caraterìstiche personæ ==
{{Seçión vêua}}

== Poscìbile cronologîa ==
{{Seçión vêua}}

== Bibliografîa ==
{{Seçión vêua}}

== Apòcrifi e lezénde sucesîve ==
{{Seçión vêua}}

== Òpie do Pòulo == 
{{Seçión vêua}}

== Penscêo ==
{{Seçión vêua}}

== Vixioìn alternatîve do Pòulo ==
{{Seçión vêua}}

== O Pòulo into crestianêximo ==
{{Seçión vêua}}

== O Pòulo inte l'àrte ==
{{Seçión vêua}}

== Nòtte ==
&lt;references /&gt;

== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}

== Conligaménti estèrni ==
{{Contròllo de outoritæ}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Santi]]</text>
      <sha1>6rbtwynblgyjh6g0moqi4t33nythnke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Olivia Dorato</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31855</id>
    <revision>
      <id>271497</id>
      <parentid>271068</parentid>
      <timestamp>2026-07-03T18:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>N.Longo</username>
        <id>12052</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>cat</comment>
      <origin>271497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1440" sha1="raol03v5luixr7af1ae8v15ibej5b5b" xml:space="preserve">{{Munegascu}}
'''Olivia Dorato''' ([[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]], [[24 frevâ|24 de freva̍]] d'u [[1998]]) e̍ üna cantüsa [[Principatu de Mu̍negu|munegasca]]&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://monacolife.net/interview-olivia-dorato-monacos-rising-star/|tìtolo=Interview: Olivia Dorato, Monaco's rising star|outô=Cassandra Tanti|dæta=12 de zena̍ d'u 2021|léngoa=EN|vìxita=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://www.monaco-tribune.com/en/2022/02/olivia-dorato-singing-is-my-way-of-speaking/|tìtolo=Olivia Dorato: &quot;Singing is my way of speaking&quot;|outô=Camille Esteve|dæta=16 de freva̍ d'u 2022|léngoa=EN|vìxita=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230701194106/https://radio-monaco.com/2022/02/01/olivia-dorato-un-nouvel-album-pour-se-reconnecter-a-lessentiel/|tìtolo=Olivia Dorato: un nouvel album pour se reconnecter à l'essentiel|dæta=1° de freva̍ d'u 2022|léngoa=FR|vìxita=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Vita ==
{{Seçión vêua}}

== Discugrafia ==
* ''Heartbroken'' (2013)
* ''Fizzy'' (2015)
* ''Préliminaires'' (EP, 2020)
* ''Connexion'' (2022)
* ''Regarde-moi'' (2022)
* ''Eclipse'' (2026)

== Note ==
&lt;references /&gt;

== Vi̍nculi esterni ==
* {{Çitta web|url=https://www.musixmatch.com/artist/Olivia-Dorato|tìtolo=Olivia Dorato|léngoa=EN|vìxita=2026-06-21}}
{{O}}

[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Munegaschi|Dorato, Olivia]]
[[Categorîa:Muxicisti|Dorato, Olivia]]</text>
      <sha1>raol03v5luixr7af1ae8v15ibej5b5b</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>