Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 0 6003 271522 184718 2026-07-04T14:52:02Z Michæ.152 13747 Conligaménto a "Sàngoe" 271522 wikitext text/x-wiki '''Disambiguasion''': Se stæ çercando [[Diabete Inscipido]] sciacchæ [[Diabete Inscipido|chi]] pe o collegamento. O ''Diabete'', o ciù precisamente ''Diabete mellìo'', o l'è unna moutia caratterizzä da a tendenza all'aumento patologico di valori da ''[[Gliçemia]]'', oscia da concentrazion de ''Glücosio'' in to sangue. == Clascificazion == Se distingue quattro tipi de diabete mellìo: - Tipo 1<br> - Tipo 2<br> - Atri tipi speçifici<br> - Gestazionale.<br> === Diabete tipo 1 === In te l'organixmo san existe un ''ormon'' , l<noinclude>'</noinclude>''insulinna'', ch'o l'abbassa a concentrazion do Glücosio in to [[Sàngoe|sangue]], quande a se sta arzando troppo. L'[[insulinna]] a vegne produta in to [[pancreas]] da parte de ''çellule β de isoe do Langerhans''. Caratteristica do diabete tipo 1 a l'è a distruzion de queste çellule, a causa de unna reazion immunitaia. E çellule vegnen dannezzæ da parte di [[anticorpi]] do paziente, anticorpi che no riescen a riconoscile comme appartegninti all'organismo. Existe unna forma ''idiopatica'' de diabete tipo 1, dïta ''diabete tipo 1B'', in ta quæ manca i anticorpi, ma clinicamente a scituazion do paziente a l'è scimile. O tipo 1 o se presenta squæxi sempre primma di 25 anni de etæ. I scintomi do tipo 1 son: l'aumento da sæ o ''polidipsia''; l'aumento da quantitæ de uenn-e o ''poliuria''; o dimagrimento accompagnou da un aumento dell'appettitto o ''polifagia''. === Diabete tipo 2 === In to diabete tipo 2 l'organismo o l'è ''insulino rescistente'': l'è difettosa a capaçitæ de risponde all'[[insulinn-a]], e de abbassä a [[glicemia]], da parte do soggetto. Inoltre gh'è un difetto in ta secrezion dell'insulinn-a. O tipo 2 o l' è o ciü frequente e o se presenta façilmente in te personn-e con caxi preçedenti de diabete in famiggia, o in personn-e obese, che fassan poco eserçizio fixico. O l'è ciü comün in etæ avanzä. A differenza do tipo 1, o tipo 2 o piggia campo cian cianin, e a diagnoxi a vegne spesso fæta pe caxo quande o paziente o no l'ha ancun de scintomi (oppüre o l'ha di scintomi minimi). === Diabete de atri tipi speçifici === Se riunisce sotto questa denominazion atre cause varie: difetti genetici, [[rosolia]], citomegalovirus, agenti chimici, farmaci, eççetera. === Diabete gestazionale === Comme dixe o nomme, a l'è unna forma che a se presenta in ta segonda meitæ da [[gravidanza]]. === Complicanze === - ''Macroangiopatia diabetica'': oscia danni ae [[arteie]] con pericoli pe e coronaie, a circolazion çerebrale, insufficenze arteriose.<br> - ''Microangiopatia diabetica'': danni ai capillari con rischi pe a vista e pe i ren.<br> - ''Infeziuin''.<br> In ''Odontoiatria'' se nota in ti pazienti diabetici unna predispoxizion a patï, in caxo de ''moutia parodontale'', ciü danni a zenzie e osso alveolâ. Vä anche o contraio: a patologia de zenzie a pö aggravä o diabete. L'è necessaio che o diabetico o mantegne unna perfetta [[Igiene orale]]. Ricordemmo che a terapia do diabete a deve tende a evitä che o glücosio in to sangue o segge troppo äto (''ipergliçemia''), ma anche ch'o se abbasse troppo (''ipogliçemia'', condizion estremamente pericolosa). {{clear}} == Colegaménti esterni == {{interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Mouttie]] dagm4bu7ciabt6nlht2ikk7zrrydzx0 0 6065 271521 252924 2026-07-04T14:51:15Z Michæ.152 13747 Conligaménto a "Sàngoe" 271521 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} L'[[oscigeno]] presente in te l'[[aia]] o se diffonde in te o nostro [[Sàngoe|sangue]] attraverso un scangio a livello polmonare. Se questo scangio o l'avvegne regolarmente semmo in ta condision de ''equilibrio respiratoio''. Se questo equilibrio o se altera, se verifica a condizion de '''Insuffiçiensa respiratoia'''. === Cause === L'insuffiçiensa respiratoia a pö esse causä: - Da un impedimento meccanico de vie aeree, comme a presensa de corpi estranei, l'edema da [[glottide]], o e crisi de [[asma]].<br> - Oppüre da difficoltæ in ta diffüxion dell'oscigeno a livello di alveoli, o ancun a unna ventilasion insuffiçiente di polmoin. === Equilibrio respiratoio === In ta normale condision de equilibrio respiratoio a frequensa do respio a varia da 15-20 atti respiratoï ao menüto in te l'adulto, a 25-30 in te un [[figgiö]] de 4 o 5 anni. O colore da [[pelle]] o l'èroseo. === Sintomatologia e segni oggettivi de Insuffiçiensa respiratoia === Oltre ae difficoltæ in to respiä, che son perçepie no solo soggettivamente dao pasiente ma anche vixibili all'osservatö esterno, gh'è un stato de agitasion e ''famme d'aia''; o pasiente o mette e man ä [[goa]]. === Arresto respiratoio === L'aggravamento dell'insuffiçiensa o porta ao stato se ''arresto respiratoio'', che o l'è caratterizou da: - Mancansa de movimenti do [[torace]]<br> - Mancansa de espirasion (oscia de sciortia de aia) da [[bocca]] e [[naso]]. === Comme prevegnî insuffiçiensa e arresto respiratoio in caxo de svegnimento === In te personne svegnüe, a lengua a pö cazze in ta [[faringe]], ostruindo e vie aeree. Pe dis-ostruî e vie aeree l'è neçessaio ''iperestende'' a [[testa]]: con o pasiente steiso, a faccia in sciü, sollevä o mento. (In pratica se fa fä ä testa o movimento che faieva unna personna in pë pe ammiä e stelle). == Voxe corelæ == * [[Respiaçion]] * [[Pneumotorace]] {{Clear}} == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] m85b3hl0u9jnh9qvnw9gztb5tyeezt7 0 6086 271568 231891 2026-07-05T11:49:35Z Michæ.152 13747 Conligaménto a "Moutîa" 271568 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} A ''Mouttia de Marfan'' a l'è unna sindrome congenita dovüa a unna mutazion in to gene da Fibrillina 1 (FBN 1). A l'è a [[Moutîa|mouttia]] ereditaia ciü frequente do [[tesciüo connettivo, comportante un difetto in te fibre elastiche. == Descriçion == === Manifestasiuin da mouttia === -''Manifestasiuin morfologiche'', con aspetto longileneo do paziente, arti sproporsionæ, faccia streita con prognatismo süperiore, [[cascia toraçica]] depressa e ciatta, cifoscoliosi.<br> - ''Manifestasiuin oculari'', gravi e frequenti, comportanti miopia grave, lüssazion do cristallin, scollamento da retina, etc.<br> - ''Manifestasiuin cardiovascolari'', in ta meitæ di caxi: quande sun presenti son sempre gravi, con compromiscion dell'aorta, aneurismi, türbe do ritmo cardiaco.<br> {{clear}} {{O}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Mouttie]] 1pzs4kwn1dbpg7xtxhbx86kvdcvwgfb 271569 271568 2026-07-05T11:50:10Z Michæ.152 13747 271569 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} A ''Mouttia de Marfan'' a l'è unna sindrome congenita dovüa a unna mutazion in to gene da Fibrillina 1 (FBN 1). A l'è a [[Moutîa|mouttia]] ereditaia ciü frequente do [[tesciüo connettivo]], comportante un difetto in te fibre elastiche. == Descriçion == === Manifestasiuin da mouttia === -''Manifestasiuin morfologiche'', con aspetto longileneo do paziente, arti sproporsionæ, faccia streita con prognatismo süperiore, [[cascia toraçica]] depressa e ciatta, cifoscoliosi.<br> - ''Manifestasiuin oculari'', gravi e frequenti, comportanti miopia grave, lüssazion do cristallin, scollamento da retina, etc.<br> - ''Manifestasiuin cardiovascolari'', in ta meitæ di caxi: quande sun presenti son sempre gravi, con compromiscion dell'aorta, aneurismi, türbe do ritmo cardiaco.<br> {{clear}} {{O}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Mouttie]] o7yd6svqgouzti3g1hiwe4u5x1bexw4 0 6422 271552 268007 2026-07-05T11:09:58Z N.Longo 12052 cat 271552 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[File:Genova-Torre Embriaci-DSCF7813.JPG|thumb|Genova-Torre Embriaci-DSCF7813|A tôre di Embriæghi]] A '''Tôre di Embriæghi''' a l'è l'ünica superstite fra e nümerose tôre che se erzeivan inta çittæ de [[Zena]] into Medioevo. == Descriçion e stöia == A se tröva in çimma ä "montâ a-a tore di Embriæghi" (''Salita alla torre degli Embriaci''), ä quæ a da o nomme. E atre tôre de Zena in parte son stæte abbattüe a causa de guære o de scontri, ma soviatütto son scomparse doppo o decretto do 1296, che o l'imponeiva che nisciün-na tôre a poesse superä l'altessa mascima de ottanta parmi. O scòpo de questo decretto o l'ea quello de impedï che e tôre fissan deuviæ inte e conteise çivî, che tanta parte han avüo inta stöia da çittæ. A Tôre di Embriæghi a s'è sarvä, inte quella occaxon, in riconoscimento di servissi reixi da-i Embriæghi durante e [[Crociate]], perchè o cappostippite de questa famiggia o fu [[Ghiggermo Imbriægo|Ghiggermo Embriægo]], dïto ''Testa de maggio'', ch'o l'aveiva reizo poscibile a conquista de [[Gerusalemme]] con e sö macchine belliche. {{Clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de Zêna]] [[Categorîa:Tôre da Ligùria|Embriæghi]] 0mxo0vbjyj9jdswpunmiprgxcku19q0 0 6430 271520 231707 2026-07-04T14:50:31Z Michæ.152 13747 Conligaménto a "Sàngoe" 271520 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} A '''Gastrite acüta''' a l'è unna infiammasion do [[stömago]], diversa dâ corrispondente forma cronica. === Forme de gastrite acüta === Se distingue trei tipi de gastrite acüta: - Catarrale<br> - Flemmonosa<br> - Corroxiva<br> === Forma Catarrale === A l'è causâ da de sostanse che arrivan in to stömago perchè collæ (''gastrite esogena'') o da di microbi provenienti da o [[Sàngoe|sangue]] (''gastrite endogena''). A gastrite esogena a pö esse dæta da di alimenti ([[alcool]], [[spesie]], mangiâ andæto a mâ), o da de meixinne ([[aspirinna]], [[Antibiotico|antibiotici]], [[iodio]]), o da di veleni, o da di [[Batterio|batteri]] (stafilococco enterotöscego). Existe de forme allergiche, quande unna personna senscibile a colla di alimenti allergizanti. I scintomi da gastrite catarrale son soviatütto soggettivi: nausea, malesseri, aumento da produsion de saliva, dô epigastrego. A terapia a consciste in ta [[lavanda gastrega]], seguia da zazzün o da nutrision con dieta liquida o fleboclisi. === Forma Flemmonosa === Provocâ da germi ''piogeni'', a pö esse diffüza, o ascessuale, o localizzâ. Solitamente a corpisce i pasienti adülti in cattive condisioin de salüte, o che g'han o stömago indebolio (da tumoî o da gastrite cronica). O dô in ta forma flemmonosa o l' è molto forte, o pasiente spesso o rimette sangue. A terapia a l' è chirürgica e medica, ma se tratta de unna forma soggetta ancon a forte mortalitæ. === Forma Corroxiva === Originâ quande o pasiente o colla varie sostanse, o pe sbaglio o in te un tentativo de [[suiçidio]]. Purtroppo a se nota spesso in ti figgin che son arrivæ a mette e man in sce sostanse caustiche döviæ pe e puliscie. A pö esse dovüa a açidi forti ([[Acido nitrego]], [[Acido solforego]], [[Acido cloridrico]]) o basi forti ([[idroscido de sodio]], [[potassio]], [[ammoniaca]]), o sali metallici. I scintomi son primma brüxô e dô, poi vomito e diarrea, poi ancon [[shock]] e freve. A prognoxi a l'è grave, spesso se deve registrâ un exito fatale. A lavanda gastrica a l'è unna terapia immediâ. Se o pasiente o sopravvive se pö rende neçessaio intervegnî chirurgicamente pe risolve unna stenoxi cicatrisiale. {{clear}} {{O}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Mouttie]] 4j31i4dw31ycfxpqrsa14ejpnkx6emw 0 6760 271570 231803 2026-07-05T11:50:39Z Michæ.152 13747 Conligaménto a "Moutîa" 271570 wikitext text/x-wiki A '''Dermatite atopica''' a l' è unn-a [[Moutîa|mouttia]] da [[pelle]]. == Descriçion == A se presenta in te soggetti che han avüo manifestasioin allergiche (o che vegnan da unna famiggia in te a quale seggen stæte presenti manifestasioin allergiche). L'elemento allergico o no l'è l'ünico a determinä a mouttia, essendo associou anche con cause ambientali ([[clima]], prodotti chimici) e psicologiche. E [[ghiandole]] sebacee e sudoripare funsionen meno de o normale. In te o neonato e in te l'adülto e localizzasioin d'a dermatite atopica son differenti; i scintomi invece son i meximi (brigue e dermangiöia). Normalmente l'esordio in te i figgiö o se ha verso i 3-4 meixi de etæ, con a formasion de briguette vescicoloze e ümmie in sce a faccia e sotta ai [[cavelli]]; no l'è interessou a zona intorno ä bocca. Viceversa a zona ''periorale'' e i lerfi son interessæ in te i caxi de dermatite atopica che se presentan in te l'adolescente e in te l'adülto. In te questi ürtimi caxi a pelle a se presenta secca, sciüta, assottigiä e con spaccatüe (''ragadi''); in te a fase acüta però a diventa essudante. In te i figgiö l'è façile asciste ä guarigion spontanea con o tempo. === Scinonimi === Questa patologia a l'è dita anche ''eczema atopico'' o ''neurodermite''. == Vôxe corelæ == * [[Cheratôxi solare]] (lexion pre-cancerosa da pelle) {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Mouttie]] b9ht8eumr95k7jr5yvugmu3kossmt0q 0 7572 271571 269497 2026-07-05T11:51:04Z Michæ.152 13747 Conligaménto a "Moutîa" 271571 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} A '''Trichinoxi''' a l'è unna [[Moutîa|mouttia]] portä da un elminta, a ''Trichinella spiralis''. L'essere umano o se amoutisce mangiando carne de ghiccio (''Sus scrofa'') poco cötta. A sö votta l'animä o se infetta mangiando [[ratto|ratti]] o rümenta infetta. A votte pö esse infestou anche i [[cavallo|cavalli]]. Dae cisti che vegne ingerie con a carne se libera, in te l'[[intestin]], e larve che passan inta [[mucosa]]. Lì se sviluppan in vermi adülti. E femmine do parassita liberan e larve che migran attraverso o corpo, dando reasioin infiammatoie in te vari distreiti (muscoli, [[Cheu|cö]], [[çervello]], tesciüo sottocutaneo) andando da ürtimo a incistase in ti muscoli. Generalmente e infestasioin son leggere e ascintomatiche. === Terapia === A terapia da trichinoxi a prevedde l' üso de ''albendazolo'' pe 3 giorni; a cüra a se pö ripette, se gh'è n' è de bezeugno. Atra alternativa o ''tiabendazolo'' pe 7 giorni. Caxi gravi ([[miocardite]], interessamento do scistema nervoso çentrà) neçessiten anche de terapia con corticosteroidi. {{Clear}} == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Mouttie]] 0zztbeosuw6bmjcbgs2xggz8c8lygfb 0 8064 271519 269121 2026-07-04T14:49:40Z Michæ.152 13747 Conligaménto a "Sàngoe" 271519 wikitext text/x-wiki [[File:Red White Blood cells.jpg|thumb|Red White Blood cells|300px|Globuli rosci e globuli gianchi]] I '''Globuli gianchi''' o ''leucociti'' son [[Çélola|cellule]] do [[Sàngoe|sangue]]: a differensa di [[globuli rosci]] son cellule complete, con nuclei e [[citoplasma]]. In ta linfa no l'è presente i globuli rosci e se tröva solo leucociti e precisamente linfociti, 14.000/mm³, insemme a rariscimi granulociti. == Descriçion == I leucociti han a caratteristica de esse in grado de attraversâ i capillari sanguigni e razzunze o tesciüo connettivo. In ta speçie umana i globuli gianchi son normalmente da 5.000 a 9000 pe millimetro cübbo de sangue: notevolmente meno di globuli rosci. Ao momento da nascita son 15.000-18.000 pe millimetro cübbo; in situasioin patologiche puemmo avei un aumento di leucociti (se parla de leucocitosi) o unna sö diminusion (leucopenia). === Funsion di globuli gianchi === A differensa di globuli rosci che eserçiten a sö funsion in to sangue circolante, i globuli gianchi agiscen in te o [[tesciüo connettivo]] doppo esse sciortî dai capillari. O scistema circolatoio o ghe serve solo pe spostase dove ghe segge besögno. I granulociti neutrofili han unn-a funsion fondamentale in ti processi infiammatoî: arrivan in ta zona colpîa (da stimoli batterici, chimici, ecc.) e destrüzzen i [[batterio|batteri]], fagocitandoli. I monociti intervegnan in seguito, trasformandose in macrofagi unna votta arrivæ in ta zona infiammâ, doppo che a fase acüta de l'infiammasion a l'è finîa. Invece a funsion di granulociti eosinofili a l'è quella da fagocitosi di complesci antigene-anticorpo. I basofili liberen in to sangue eparina, istamina e atre sostanse; pöan avei importansa in te a genexi de çerti eventi patologici ([[anafilassi]]). I linfociti intervegnan in ta complessa fisiologia de l'immunitæ, segge attraverso a produsion de [[anticorpi]] (linfociti B: immunitæ umorale) che attraverso l'açion da cellula (linfociti T: immunitæ cellulare). === Tipi de globuli gianchi === Se distingue: leucociti no granulæ (Linfociti e monociti) e leucociti granulæ (granulociti neutrofili, acidofili o eosinofili e basofili). E percentuali di diversci tipi de leucociti in to sangue son e seguenti:<br> - Granulociti neutrofili 55-70%<br> - Granulociti eosinofili 2-3%<br> - Granulociti basofili 0,5-1%<br> - Linfociti 20-30%<br> - Monociti 3-8%<br> == Vôxe corelæ == * [[Presciôn oncotica]] * [[Shock]] (squilibrio fra i vaxi sanguigni) == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] m6fauh57fabe6j0bmuqx7lnpmt1hig1 0 8892 271518 269171 2026-07-04T14:48:57Z Michæ.152 13747 Conligaménto a "Sàngoe" 271518 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[File:Ffw stegen herbstübung 6.JPG|thumb|Ffw stegen herbstübung 6|O giüsto poxiçionamento e a proteçion da l'ipotermia son de mesüe importanti in caxo de shock (inmagine de un eserciçio).]] O '''Shock''' o l'è un squilibrio fra i vaxi sanguigni e o sangue che o l'è contegnüo a-o sö interno. Se ha un forte abbassamento da [[prescion arteriosa]], che o fa patî i tesciüi, perchè riçeiven unna minore irrorasion sanguigna. == Descriçion == Se distingue diversci tipi de shock. === Shock da ipovolemia === L'ipovolemia a l'è unna diminusion da quantitæ de [[Sàngoe|sangue]] circolante, dovüa a emorragie gravi, a edemi, a ustioin interessanti gran parte da superfiçie cutanea, a disidrataçion ([[diarrea]], etc.) === Shock da vasodilataçion === In te questo caxo o volümme de sangue o no l'è diminuio, ma l'è aumentou o calibro di [[Vaxo sanguignio|vaxi sanguigni]], pe cause settiche (infeçioin gravi), allergiche (shock anafilattico) o neurogene (traumi, farmaci, dolô). === Shock cardiogeno === A l'è un'insufficensa in to travaggio do [[Cheu|cö]], inteiso comme pompa. E cause pöan esse e patologie cardiache (mouttie de valvolemiocarditi, etc.) o l'[[embolia polmonare]]. Fa parte do shock cardiogeno anche o shock da elettriçitæ che se ha in caxo de folgoraçion. O paçiente con varî traumi o varie frattüe o l'è sempre potençialmente a rischio de shock. === Scintomi do shock === Pallore; [[cianoxi]] di lerfi o de estremitæ; pelle freida e ümmia; süô freido; brividi; pôso debole e frequente; respio superfiçiale; patanscio. Se l'infortünou o l'è cosciente, o pö presentase mollo e apatico comme anche agitou. O shock o l'è unna serie de scintomi gravi e progressivi e o va sempre previsto in te o caxo de traumi o incidenti gravi. === Primmo soccorso === * Ciammä o 118 * Eliminä e cause (pe esempio, bloccä e emorragie) * Stende a vittima con e gambe erte in posizion antishock (ma no in caxo de [[trauma cranico]], e manco in stato de [[gravidansa]] avansä) * Crovî a vittima, ma no coscì tanto da fala süä * No fä beive [[caffè]], ni [[alcool]], ni stimolanti * No mette borse dell'[[ægua]] cada o atre fonti de calore. Se l'infortünou o l'è incosciente, aloa o va misso in posiçion laterale de següessa. == Bibliografia == * CRI: Comitato tecnico per l'educazione Sanitaria, ''Nozioni di Primo Soccorso e Protezione Civile''. == Vôxe corelæ == * [[Presciôn oncotica]] * [[Globuli gianchi]] == Colegaménti esterni == {{interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] r5z7un5kdvbpzzt7m3b4qzhykmhr413 0 9496 271517 243388 2026-07-04T14:47:39Z Michæ.152 13747 Conligaménto a "Sàngoe" 271517 wikitext text/x-wiki {{zeneize}} [[File:Local anesthetics general structure.svg|thumb|Local anesthetics general structure|Struttûa chìmica di anestétici locâli]] I '''anestetici locali''' sun farmaci che blocchen temporaneamente a trasmiscion di stimoli in te fibbre nervose. Pöan esse somministræ pe vie differenti: superfiçiale, pe infiltraçion, con anestexia endovenosa regionale, con blocco epidurale. === Rapporti con a [[circolasion sanguigna]] === I anestetici locali no vegnan portæ in to scito dove serven dao circolo sanguigno; però l'è importante consciderä quante vegnan assorbî dall'apparou da circolasion. Questo serve a capî i rischi de tosciçitæ scistemica (che a l'è ligä ä quantitæ de [[farmaco]] in circolo) e o tempo a dispoziçion primma che finisce l'effetto (ciû anestetico va in te l'apparou circolatorio e meno ghe n'é de disponibile in ta zona dove serve l'effetto). A concentraçion ciü erta de anestetico locale in to sangue a se ha de solito in to gio de 10 – 25 menüti. Bezeugna fä attension che o farmaco o no segge somministrou pe sbaglio intravascolarmente. === Effetti tosceghi === I effetti tosceghi de questa categoria de meixinne se han de solito quande se arriva a unna concentraçion troppo erta in to [[Sàngoe|sangue]]. Se registra effetti de ebbressa, sedaçion, fascicolaçioin; ciü gravi son i caxi de convulscioin. In caxo de somministraçion endovenosa involontaia se rischia anche collassi cardiocircolatoi. I anestetici locali de ''tipo esterico'', comme [[benzocainna]], [[cocainna]], procainna e tetrocainna dan ciü de spesso reaçioin de ipersenscibilitæ; questi son meno frequenti con i anestetici locali de ''tipo amidico'', comme [[lidocainna]], bupivacainna, prilocainna e mepivacainna. Dæto che i anestetici locali spesso dan [[vasodilataçion]], vegnan associæ a adrenalinna pe diminuî o sanguinamento e pe rallentä l'assorbimento in circolo. A concentraçion de adrenalinna a deve esse ao mascimo de 1: 80.000 in caxo de [[chirurgia]] odontoiatrica. === Anestexia locale in [[odontoiatria]] === Pe l'anestexia locale in odontoiatria se dövia da lungo tempo a lidocainna; ciü recente l'üso de mepivacainna e articainna, con o sensa vasocostrittô (adrenalinna). Pe interventi poco invaxivi, comme ad esempio quelli effettuæ con laser a diodi, l'è spesso sufficienti un anestetico pe contatto (lidocainna spray o in gel). == Atri progetti == {{interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] f3q79a1e18947tsfgsbys5lzuv2ouqv 0 9984 271534 271312 2026-07-04T18:29:22Z N.Longo 12052 cat 271534 wikitext text/x-wiki {{Munegascu}} {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big><big>'''Principatu de Mu̍negu'''</big></big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[Immaggine:Flag of Monaco.svg |125px]] | align="center" width="140px" | [[Immaggine:Coat of Arms of Monaco.svg |125px]] |- | align="center" width="140px" | U pavayu̍n d'u Principatu de Mu̍negu | align="center" width="140px" | U [[scüu d'u Principatu de Mu̍negu|scüu d'u<br />Principatu de Mu̍negu]] |} |- | align=center colspan=2 | [[Imnu munegascu]] |- | align=center colspan=2 | [[Immaggine:Location Monaco Europe.png|300px]] |- |Sistema de guvernu |Munarchia constitüçiunale |- | Principu | [[Albertu Segundu de Mu̍negu|Albertu Segundu]] (2005-06-04) |- | Ministru de Statu | Christophe Mirmand (2025-05-21) |- |Lingue |[[Lengua françéise|Françese]] e [[Dialetto monegasco|munegascu]] |- |Capitala |[[Mu̍negu-A̍utu|A Roca]] |- |Süperfi̍cie |2,02&nbsp;km² |- |Pupülaçiun |36.950&nbsp;ab. |- |Densita̍ |18.292&nbsp;ab/km2 |} U '''Principatu de Mu̍negu'''<ref>''Prinçipato de Mónego'' ün [[Lengoa zeneize|genuese]], ''Principat de Mónegue'' ün [[Lengoa ocçitann-a|usitan]], ''Principato di Monaco'' ün [[Léngoa italiànn-a|italian]]</ref> (''Principauté de Monaco'' ün [[Lengua françéise|françese]]) e̍ ün paise d'[[Euròpa|Europa]]. Mu̍negu e̍ ün Principatu guvernau per üna munarchia cunstitüçiunale cun [[Albertu Segundu de Mu̍negu|Albertu Segundu]] per cavu de statu. Benche̍ u pri̍ncipu Albertu Segundu e̍ ün pri̍ncipu cunstitüçiunale, ëlu a̍ ün gran putere puli̍ticu. A [[Casa Grimaldi]] a̍ guvernau Mu̍negu despœi u [[1297]]. A lenga ufiçiala e̍ u [[Lengua françéise|françese]], aiçi̍ se parla u [[Dialetto monegasco|munegascu]], lenga naçiunala, l'[[Léngoa italiànn-a|italian]] e l'[[Lèngoa ingleise|anglese]]. L'''[[Imnu munegascu]]'' (''Hymne monégasque'') o ''Marcia Naçiunale d'i Lealisti'', e̍ l'imnu naçiunale d'u Principatu de Mu̍negu. == Geugrafia == [[Immaggine:ISS-56 Monaco, Mediterranean coast.jpg|sinistra|miniatura|Mu̍negu da u sate̍lite]] === Territori === U territori de Mu̍negu a̍ üna süperfi̍cie de 2,08&nbsp;km², tantu ch'e̍ u segundu statu ciü̍ picenin a u mundu despœi u [[Çittæ do Vatican|Vatican]]. U Principatu s'estende per üna banda de terra de 4.100&nbsp;m longu u [[Mâ Mediterraneo|Mediterra̍neu]], che ünvece e̍ larga tra 350&nbsp;m e 1.050&nbsp;m. Ë rive de [[Munt'Age̍]] (1.151&nbsp;m) sun u puntu ciü̍ a̍utu d'u Principatu, fint'a 164&nbsp;m, cun a [[Piaça d'u Palaçi (Mu̍negu)|piaça d'u Palaçi]] che se trova a 62&nbsp;m. D'ë a̍utre muntagne vijine a Mu̍negu sun a [[Testa de Can]] (550&nbsp;m) e u [[Munte Grossu (Rocabrüna)|Munte Grossu]] (686&nbsp;m). Ün Mu̍negu nun gh'e̍ de scciüma̍ire ma sulu d'i picin valui, che sun l'Arma a San Ruman e a u Tenau, a Russa per [[u Larvotu]], ë Gaumate per [[a Cundamina]], a Rayana a ë Revëre e ë Pisciarele a ë Saline<ref>{{Çitta web|url=https://www.traditions-monaco.com/wp-content/uploads/2020/06/150e-aniversari-du-culege-da-Visita%C3%A7i%C3%B9n.pdf|tìtolo=I Turni d'aigage [Les tours d'arrosage]|outô=Cumitau naçiunale d'ë tradiçiue munegasche|scîto=Üntra nui|dæta=mese de San Giuane d'u 2020|léngoa=LIJ, FR|vìxita=2026-06-25}}</ref>. === Cunfin === U Principatu e̍ bagnau da u ma̍ da punente a meridiun, da ë a̍utre parte, ünvece, cunfina cun a [[Fransa|França]]. Ün particulari, da süd-uest a punente gh'e̍ a cumüna de [[Cap-d'Ail|Cavu d'Ayu]], a nord-uest achëla d'[[A Türbia]] e da setentriun a nord-est se trova [[Beausoleil]]. === Urganisaçiun territuriala === [[File:Monaco, administrative divisions - colored (quarters)-lij.svg|thumb|I qatre qartiei tradiçiunali.]] [[File:Monaco, administrative divisions - colored.svg|thumb|I qartiei e setui aministrativi.]] {{Véddi ascì|Qartiei de Mu̍negu|càngio variànte=U meme sügetu int'u detayu}} Mu̍negu a̍ qatre qartiei tradiçiunali, che ancœi arrivu a nœve qartiei urdinançai e setui reservau. I qartiei tradiçiunali sun: * [[A Cundamina]] * [[Munte Carlu]] * [[Funtanaveya]] * [[Mu̍negu-A̍utu]] o A Roca E i qartiei urdinançai e setui reservai sun: {| class="wikitable centre" |- ! colspan="2" rowspan="2" |Südivisiun!! scope="col" colspan="2" |Süperfi̍cie |- ! scope="col" |ün&nbsp;m² !! scope="col" |ün % |- | [[A Cundamina]] || Qartie̍ urdinançau | align="right" |295.843 || align="right" |14,6% |- | [[A Russa]]|| Qartie̍ urdinançau | align="right" |176.888 || align="right" |8,7% |- | [[Funtanaveya]]|| Qartie̍ urdinançau | align="right" |329.516 || align="right" |16,3% |- | [[Giardi̍n eso̍ticu (qartie̍)|Giardin esoticu]] || Qartie̍ urdinançau | align="right" |234.865 || align="right" |11,6% |- | [[I Muneghëti]]|| Qartie̍ urdinançau | align="right" |115.196 || align="right" |5,7% |- | [[Mu̍negu-A̍utu]]|| Setu̍ reservau | align="right" |196.491 || align="right" |9,7% |- | [[Munte Carlu]] || Qartie̍ urdinançau | align="right" |436.760 || align="right" |21,5% |- | [[U Larvotu]]|| Qartie̍ urdinançau | align="right" |217.932 || align="right" |10,8% |- | [[Valun de Santa Devota]]|| Setu̍ reservau | align="right" |23.485 || align="right" |1,2% |- ! colspan="2" | Tutale || align="right" |2.026.976 || align="right" |100,0% |} == Sto̍ria de Mu̍negu == {{Véddi ascì|Sto̍ria de Mu̍negu|càngio variànte=U meme sügetu int'u detayu}} === Urigine d'u nume === Benche̍ l'etimulugia de Mu̍negu nun sice ben cia̍iria, de pare̍ generale cunvegne d'a tira̍ ciütostu da ''Monoïkos'' (''Monoeci''), A̍rcule li̍guru, che da ''Melkart'' (''Menouha''), A̍rcule feni̍ciu. === Preisto̍ria === D'u Paleuli̍ticu anticu, l'omu abitava gia̍ ün Mu̍negu. === Antichita̍ === D'u [[1297]] [[Rainie̍ Primu de Mu̍negu|Rainie̍]] e [[Françua̍ Primu de Mu̍negu|Françua̍ Grimaldi]], mascarau ün frate, se sun ümpadrunii d'a furtessa de Mu̍negu ciü per astü̍çia che per viulença. === E̍puca muderna === Mu̍negu deve a u pri̍ncipu [[Antoni Primu de Mu̍negu (pri̍ncipu)|Antoni Primu]] bona parte d'ë soe furtificaçiue. [[Mentun]] e [[Rocabrüna]] an fau parte d'u Principatu de Mu̍negu fint'a u [[1848]]. [[Carlu Terçu de Mu̍negu|Carlu Terçu]] d'u [[1866]] a̍ dau u nume de [[Munte Carlu]] â roca de Spelüghe. Cun u pri̍ncipu [[Rainie̍ Terçu de Mu̍negu|Rainie̍ Terçu]], [[Lista d'i suvrai de Mu̍negu|suvran de Mu̍negu]] despœ̍i [[1949]], un Principatu a̍ vistu u so' territoriu passa̍ da 157 a 192 e̍tari. == Sistema de guvernu == [[File:Logo Gouvernement Princier Monaco.svg|thumb|Logo de guvernu]] [[File:Albert II Monaco (2008).jpg|thumb|upright|left|U pri̍ncipu [[Albertu Segundu de Mu̍negu|Alberto Segundu]], suvran d'u Principatu.]] {{Véddi ascì|Pulitica munegasca|càngio variànte=U meme sügetu int'u detayu}} Mu̍negu e̍ üna munarchia cunstitüçiunale. Ün ministru de Statu e trei cunseyei (Internu, Finançe, Travayi pü̍blichi) formu u Cunsiyu de guvernu. U [[Cunsiyu naçiunale]] parti̍cipa a u putere legislativu a Mu̍negu. == Cültüra == * Cumitau Naçiunale d'ë Tradiçiue Munegasche * Institütu de Paleuntulugia ümana * [[U Palaçi (Mu̍negu)|U Palaçi]] === Müsei === * [[Müseu d'Antrupulugia preisto̍rica]] * [[Müseu uçeanugra̍ficu de Mu̍negu]] * [[Nœvu müseu naçiunale de Mu̍negu]] * Müseu d’u Veyu Mu̍negu * [[Capela d'a Visitaçiun (Mu̍negu)|Müseu d'a capela d'a Visitaçiun]] === Ge̍ije === <gallery mode="packed" heights="170"> Immaggine:Eglise st charles Monaco.jpg|[[Ge̍ija de San Carlu (Mu̍negu)|Ge̍ija de San Carlu]] Immaggine:Eglise ste devote Monaco.jpg|[[Ge̍ija de Santa Devota (Mu̍negu)|Ge̍ija de Santa Devota]] Immaggine:Monaco chapelle palais.JPG|A capela de San Giuane Batista Immaggine:Monaco chapelle visitation.JPG|A [[Capela d'a Visitaçiun (Mu̍negu)|capela d'a Visitaçiun]] Immaggine:Monaco chapelle st honore.JPG|A capela de San Nure̍ Immaggine:Monaco chapelle misericorde.JPG|A capela d'a Miserico̍rdia </gallery> * [[Catedrala de Mu̍negu]] * [[Ge̍ija de San Carlu (Mu̍negu)|Ge̍ija de San Carlu]] * [[Ge̍ija de Santa Devota (Mu̍negu)|Ge̍ija de Santa Devota]] === Edücaçiun === [[File:Le Lycée Albert 1er de Monaco.jpg|thumbnail|[[Liçeu Albertu primu]] de Mu̍negu]] A Mu̍negu, l'ünsegnamentu püblicu a̍ principiau d'iesse dau ün françese versu u [[1860]]. E̍ ubligatori d'anda̍ â scœra da 6 a 16 ani; ma da 3 ani se po̍ cumença̍ cun a scœra materna. Ghe sun de scœre pü̍bliche sei materne e elementari, ün culege, ün liçe̍ d'ünsegnamentu generale e tecnulo̍gicu e ün liçe̍ d'ünsegnamentu prufessiunale. L'ünsegnamentu d'a lenga munegasca e̍ ubligatori ünt'ë scœre elementari da u [[1976]], pœi per i primi dui ani d'u culege da u [[1979]]. === Gastrunumia === * [[Barbagiuan‎]] * [[Stocafi‎]] == Religiun == A religiun cato̍lica e̍ a religiun de statu. * [[Santa Devota]] == Ecunumia == Turismu e indüstria fan vive Mu̍negu. == Feste == {| class=wikitable ! Data !! Nume !! Remarca |- | 1 de zena̍ | Primu de l’Anu || |----- | 27 de zena̍ || Festa de Santa Devota || [[Santa Devota]], patruna d'u Principatu |----- | Lünesdi̍ sücessivu de Pasca | Pasca d'u cavagnëtu|| |----- | 1 de ma̍giu || [[Festa d'u Travayu]]|| |----- | Zu̍veni, 40 giurni dopu Pasca || Ascensiun || |----- | Lünesdi̍ sücessivu a se̍tima dume̍nëga dopu Pasca|| | Pentecosta |----- | Zu̍veni, 60 giurni dopu Pasca || Corpus Domini|| |----- | 15 d'austu || A Madona Assunta || |----- | 1 de nuvembre | I Santi || Festa d'I Santi |----- | 19 de nuvembre || San Rainie̍ || Festa Naçiunala |----- | 8 de deçembre || Imacülata cunceçiun || Patruna d'a Catedrala |----- | 25 de deçembre || Natale || |} == Sport == {{Véddi ascì|Sport ün Mùnegu|càngio variànte=U meme sügetu int'u detayu}} == Cumünicaçiue == * Gara de Mu̍negu * Portu de Mu̍negu == Note == <references /> == A̍utri prugeti == {{Interprogetto}} == Vi̍nculi esterni == * {{Çitta web|url=https://www.gouv.mc/|tìtolo=Gouvernement monégasque|léngoa=FR, EN|vìxita=2026-06-24}} * {{Çitta web|url=https://www.conseil-national.mc/|tìtolo=Conseil national|léngoa=FR|vìxita=2026-06-24}} * {{Çitta web|url=https://www.mairie.mc/|tìtolo=Mairie de Monaco|léngoa=FR, EN, IT|vìxita=2026-06-24}} * {{Çitta web|url=https://www.visitmonaco.com/|tìtolo=Purtai ufiçiale d'u turismu|léngoa=FR, EN, IT, ES, RU, DE, PT, ZH, JA, AR|vìxita=2026-06-24}} {{Principatu de Mu̍negu}} {{Stati de l'Euròpa}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Principatu de Mu̍negu| ]] l85ehcux1g4r335g7e6ocl8dhufrbnf 0 10515 271516 228410 2026-07-04T14:45:56Z Michæ.152 13747 Conligaménto a "Sàngoe" 271516 wikitext text/x-wiki {{ZeneizeP}} [[Immaggine:Hippocrates.jpg|thumbnail|Busto d'Ippòcrate]] '''Ippòcrate''' (gr. ʽΙπποκράτης, lat. ''Hippocrătes''). - mego (n. isoa de [[Coo]], 460 a. C. circa - m. 370 a. C. circa). Praticante e meistro de [[Mëxinn-a|meixiña]] in [[Atene]] e in [[Tessaggia]], l'Ippocrate o fu, segondo a testimoniança di squæxi contemporanei comme o [[Platon]] e l'[[Aristotele]], o mego ciu avoxao da so epoca e, segondo quella de 'na tradiçion ch'a curmina in [[Galen]], o fondatô da meixiña scientifica in [[Grêcia|Grecia]]. == Biografìa == Se limitan a queste e informaçioin segue in sce-a so figua; tutto o resto o fa parte de 'na secolâ "'''question ippocrattega'''", ancon lontaña da 'na soluçion definitiva. A tâ propoxito a tradiçion a n'ha transmisso un ''Corpus'' de circa 70 œuvie che vegnan ascrite a l'Ippocrate. O nucleo prinçipâ de queste œuvie o l'è stæto composto fra i urtimi dexenni do 5° secolo e a primma parte do 4°. Di atre œuvie, seguamente posteioî, pœuan vegnî datæ scin a-o 2° ò a-o 1° secolo a. C. A l'interno do nucleo ciu antigo, coexiste di scriti d'orientamento teorico assæ differente, segge da-o ponto de vista filosofico che da-o ponto de vista propiamente mego; çerti de lô, comme o celebre "Zuamento", pœuan êse rifeii a de sette meghe d'orientamento pitagorico, di atri a-a curtua sofistega (comme o trattatello "In sce l'arte"), di atri ancon a-i naturalisti presocratteghi. Tra i œuvie propiamente meghe ascì existe de coscì profonde differençe de teoria e de metodo che queste son stæte atribuie a de scœue diverse e rivæ: e scœue de [[Coo]] e [[Cnido]] in particolâ, in sce-a base, sorvetutto, da testimoniança galenica. O ''Corpus'' o se formò probabilmente a-o prinçippio do 3° secolo a. C., inta fase da constituçion da biblioteca de [[Lusciandria d'Egitto|Lusciandria]]; chì fu recugeito i œuvie meghe ciu aotoeive, che, pe de raxoin de prestigio editoriâ, fun ascrite a-o ciu famoso mego da tradiçion clascica, aponto l'Ippocrate, indipendentemente da-i so contegnui dotrinæ. L'uso introdúto da-e scœue meghe di erofilichi e di empirichi, e consolidao da pœu da-o Galen, de commentâ i scriti di aotoritæ meghe antighe, o l'aviæ da pœu raforçao l'atribuçion a l'Ippocrate de 'n gran numero di scriti do ''Corpus''. L'ipotexi segondo a quæ quest'urtimo o deriviæ da-a biblioteca da scœua mega de Coo a l'apâ ormai fantaxiosa, comme pù l'è stæto misso in question a tradiçionâ partiçion fra 'na scœua de Coo, ciu atenta a-o raporto fra esperiença e teoria mega generâ, e 'na scœua de Cniddo, ciu ligâ a-a registraçion de l'esperiença inmediâ e a-i aspetti specialisteghi da meixiña. No l'è mai existio, probabilmente, una vea e proppia "scœua de Cnido", i a mæxima existença de 'na "scœua de Coo" (dotâ de 'na omogeneitæ dotrinâ e de 'na regolâ formaçion mega di discepoli) a resurta anacronistega pe 'n'epoca comme quella tra o 5° e o 4° secolo, quande no existeiva inte nisciun settô de scœue e de biblioteche destinæ a-a formaçion regolâ di alevi. Se doviâ ciutosto pensâ a de relaçioin de tipo artexanâ tra di scingoli meistri e i rispettivi discepoli, che, into caxo di meistri ciu avoxæ, comme l'Ippocrate, do quæ l'è atestao de pubbriche leçioin atenieixi, se saian de votte esteize inta forma de corsci pubbrichi a pagamento e inta ciu vasta circolaçion di testi trascriti de queste leçioin, nonché inte 'n prestigio corturâ e profescionâ d'ampia portâ. L'identificaçion da figua storico-cortuâ de l'Ippocrate a l'è streitamente ligâ a l'interpretaçion de testimoniançe antighe sciu de lê, in primmo lœugo a quelle do Platon into "Fedro" e da pœu a quella do coscì díto "Anonimo Londinense", un dossografo foscia apartegninte a-a scœua de l'Aristotele. O Platon o dixe sostançialmente che l'Ippocrate o seguiva un metodo segondo o quæ no l'ea poscibile curâ a scingola maotia, e o scingolo paçiente, "sença conosce a natua do tutto". Centrâ a l'è l'interpretaçion do termine platonico "tutto" (''holon''). S'o se riferisce a 'n sforço de generalizzaçion metodica di problemi diagnosteghi e terapœütichi, se pœu pensâ a 'n'œuvia de indriçço empiristego comme "Antiga meixiña"; s'o se riferisce a-a totalitæ de l'ambiente geografico e sociâ, se pœu pensâ a 'n'œuvia da-o carattere meteorologico comme "Aia, Ægoa, Lœughi"; se infin se intende l'insemme do cosmo, se pœu pensâ a 'n'œuvia centrâ in sce-o rapporto microcosmo-macrocosmo comme o "Regimme". In sce-a base de l'Anonimo, da pœu, l'œuvia ciu vexiña a l'Ippocrate a resurtiæ quella in sce-i "Venti", dove se riporta a l'atmosfea ambientâ e caose da salute e da maotia. O problema o l'è che tante de queste ipotexi se escluddan reçiprocamente: mentre "Antiga meixiña" e "Aia, Ægoa, Lœughi" porieivan remontâ a-o mæximo aotô ò a-a mæxima scœua, no coscì "Antiga meixiña" e "Regimme" ò "Venti"; ognuña de queste œuvie a pœu êse çernua comme nucleo de scriti relativamente afin, ma lô no coinciddan afæto fra lô. In mancança de nœuve testimoniançe probante, a "question ippocratica" a l'è dunque destinâ a restâ averta a-o conflito de interpretaçioin. L'è ciu axeive, invece, descrive i contorni corturæ e scientifichi de quell'episodio importantiscimo da stoia do savei mego ch'o va into so insemme sotta o nomme (impreciso, comme s'è visto) de ''meixiña ippocratica''. I trattæ "ippocratichi" marcan a nascita de 'n savei mego in forma scrita, segondo un processo comun inte quello periodo a di atre tecniche (comme a [[retorica]], l'[[architettua]], a [[matematica]]). O passaggio da sœuggia da scritua, compio da-a meixiña in moddo imponente segge comme qualitæ segge comme quantitæ d'œuvie, o l'ebbe de rilevante conseguençe corturæ insce l'arte terapœütica. In primmo lœugo, questo o fava do mego un personaggio apartegninte a l'''élite'' de profescioin intellettuæ colte e preminente. Cangiava inoltre o mæximo statúto epistemologico da pratica terapœütica, inandiandola a trasformáse inte quella che into lenguaggio do 5° sec. a. C. a vegniva definia una ''tèchne'' raçionâ: da savei serrao e ripetitivo, transmisso inte generaçioin da poæ in figgio e da meistro a discepolo, questa a vegniva una tecnica averta e pubbrica, i quæ prinçippi e metodi diventavan controllabili e disponibili a-a discuscion e a-a reciproca confutaçion. A scritua a consentì inoltre a-a meixiña de constituîse, da aloa, comme un savei cumulativo, in grao saiv'a dî de sommâ e esperiençe di diversci profescionisti, e scoverte terapœütiche, e conoscençe dietetiche e farmacologiche; de inaoguâ insomma una tradiçion mega capaxe de sviluppo, conservaçion e innovaçion. A questo ponto o nœuvo savei mego o doveiva delimitâ a proppia specifiçitæ profescionâ e epistemologica contra ciu aversai. Da 'n lao i guaritoî, che vegnivan tacciæ de ciarlatanaja, de incapaçitæ de dâ conto do senso de so pratiche, de inefficaxia terapœütica ("Mâ sacro"); da l'atro i filosofi naturalisti, che pretendeivan de scancellâ a specifiçitæ da meixiña inte l'ambito de so teorie generæ in sce-a natua, e a-i quæ se replicava che 'n savei çerto in sce-a natua no pœu vegnî da de ipotexi troppo ampie e incontrollabile, ma aponto da l'acumulo do savei empiigo e poxitivo do mego ("Antiga meixiña"). In sce queste base, se pœu riconstruî di liniamenti dotrinæ comun a de vaste seçioin di scriti do ''Corpus'', sorvetutto i ciu antighi. E maotie g'han un andamento regolâ e prevedibile, spesso contrassegnao da di acesci e de remiscioin ("crixi"). Caosa de maotie a l'è in generâ un squilibbrio intervegnúo fra o corpo e l'ambiente esterno (condiçioin climatiche, ecesci into moddo de vitta e sorvetutto alimentaçion scoretta), ch'o dà lœugo a un urteiô squilibbrio di fluidi organichi a l'interno do corpo, i "umoî", che pœuan aloa trovase in quantitæ ecesciva ò difettosa, opù êse "crui" ò troppo "concœutti" (o che o l'equivâ a no digerii ò trattegnui troppo a longo inte l'organismo). I umoî fun redúti da çerti aotoî ("A natua de l'ommo") a-o nummero canonnego de quattro: [[Sàngoe|sangue]], [[bile]] giana e neigra, [[flegma]] (cataro). Questa identificaçion di quattro umoî se basa evidentemente in sce l'oservaçion di prinçipæ escretti corporei (fexe, oeñe, emorragie, catari, suoî), che (insemme con di atre manifestaçioin do marotto) constituiscian pe-o mego ippocratico i "segni" (ò scintomi) a partî da-i quæ o pœu diagnosticâ i fenommeni patologichi, e sorvetutto pronosticâ i sviluppi e i exiti da maotia ("Prognostico"). Se [[diagnoxi]] e [[prognoxi]] se basan in sce-i fluidi in sciortia da-o corpo, a terapia a conscistiâ sorvetutto into regolâ i ingresci e a saiâ sorvetutto una terapia dietetica (a dieta a rigoarda però no soltanto i çibbi, ma l'intrego regimme de vitta, incluxi i eserciççi sportivi, i bagni, ecc.). L'intervento farmacologico o l'è de norma marginâ e limitao a di infuxi vegetæ; l'è praticao i salasci e a [[chirurgia]], sorvetutto inta cua de distorscioin e de frattue. A scarscitæ de conoscençe anatomiche, fixiopatologiche, farmacologiche a vegne compensâ da 'na strazordenaia atençion votta, ciu che a-a scingola maotia, a-a persoña intrega do maoto ("Epidemie"). Se no se pœu ritegnî che a meixiña ippocratica a l'agge ótegnúo di rilevanti sucesci inti riguardi di prinçipæ quaddri patologichi co-i quæ a l'aveiva da fâ (in gran parte maotie a carego di aparati respiratoio e digestivo, freve malariche, oltre che ferie e traomi), l'è çerto tuttavia che questa a l'è stæta capaxe de megioâ e condiçioin de vitta, igieniche e sanitaie, di so paçienti, da 'n ponto de vista psicologico oltre che dietetico. Inte questo senso, a meixiña ippocratica a l'ha constituio pe di longhi secoli (a partî da-o Platon) un modello de rifeimento segge metodologico che deontologico. Za a partî da-o 3° secolo a. C., a meixiña a l'aviæ commençao a studiâ e commentâ o prezioso patrimonnio d'esperiença clinica e de sforçi terapœütichi depoxitao inti œuvie do ''Corpus'' e questa tradiçion a no se saiæ interrotta scin a l'Œuttoçento. O retræto de Ippocrate o l'è noto in ciu coppie derivæ da 'n originâ do 3° sec. a. C., barbuo, co-o vizo sorcao da rappe e ampia carviçie. L'identificaçion a l'è atestâ da-o confronto con de monæe de Coo, dove compâ a so inmaggine, e da-o trovamento de 'na coppia inta tomba ostiense de 'n mego con inscriçion ch'a ne ripete o cellebre aforisma "a vitta a l'è curta" (v. ''vita brevis, ars longa''). == Atri progetti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Mêghi]] roik1lyakaakpqawlblhrcnvcd9k6gi 0 10883 271515 194716 2026-07-04T14:45:10Z Michæ.152 13747 Conligaménto a "Sàngoe" 271515 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[File:HBsAg.jpg|thumb|HBsAg|Antìgeno de superfìcce do virus de l'epatìte B]] O '''Vaccin anti HBV''' o serve pe difendise da a poscibilitæ de ammoutise de [[Epatite virale de tipo B]]. In [[Italia]] o l'è raccomandòu da o Ministero da Salüte pe tütti i operatoî profescionali da sanitæ. Inoltre da o 1991 o l'è obbligatoio pe i neonati e pe i fuenti sotta i 12 anni. Da o 1996 pe questo vaccin se dövia unna tecnica de scintesi do DNA ricombinante, sensa derivæ do [[Sàngoe|sangue]]. === Següessa === Conseguensa d'a tecnica d'o [[DNA]] ricombinante l'è che no existe poscibilitæ accidentale de infeçion, a-o momento do vaccin, con o [[virus]] de l'epatite B. L'Organizzaçion Mondiale da Sanitæ in to 2004 a l'è intervegnüa pe garantî a següessa de questo vaccin: l'è assolutamente sensa motivo e notiçie che l'ea circolòu (soviatütto in [[Fransa]]), che sostegnivan ghe fisse ligòu o rischio de patologie demielinissanti do scistema nervoso. === Efficacia === Se conscidera che l'efficacia in to prevegnî l'[[infeçion]] a segge da l'85 a-o 95%. No va effettuòu reciammi doppo a primma vaccinaçion (che a richiedde 3 dosi; a segunda e a tersa rispettivamente a 1 e 6 meixi da a primma). == Vôxe corelæ == * [[Vaccinaçion anticolerica]] * [[Protesion contra a Malaria]] {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] [[Categorîa:Biologîa]] sm1fwi3d3p9vsxr3vc21q47e2b5plif 0 11900 271514 231957 2026-07-04T14:44:29Z Michæ.152 13747 Conligaménto a "Sàngoe" 271514 wikitext text/x-wiki {{ZeneizeP}} [[Immaggine:St Panteleimon.jpg|miniatura|Icoña de S. Pantalin do monestê do monte Scinai]] '''Pantalin''' (Παντελεήμων in [[Lengua grega|grego]]; ''Pantaleo'' in [[Lengua latinn-a|latin]], [[Nicomeddia]], † [[27 lûggio|27 luggio]] [[305]]), santo, martire, protetô di meghi e de bonedonne. Se festezza o 27 de luggio. ===Vitta, morte e miacoi=== O gódì scin da l'antighitæ de 'n vasto curto in Oriente e in Occidente, a-o pâo di çellebri [[Coximo e Damian]] ò [[Çiro e Zane]], co-i quæ o divize inta rapresentaçion agiografica o modello martiriâ e taomaturghico de santi meghi "anàrghiri" e ben di træti lezendiai stereottipi, e a-o pâo di atri santi intercessoî (gruppo di quattorze [[Santi Aoxiliatoî]] in Occidente). A so popolaritæ a l'è testimoniâ da-o Pascio zontone in varrie redaçioin e manezamenti in grego, ærminio, zorzan, copto, arabo. Segondo a lezendia o Pantalin, nativo de Nicomedia in [[Bitinia]], educao crestianamente da-a moæ Eübule (aregordâ into Scinassaio Costantinopolitan a-o 30 de março), ma no ancon battezzao, o l'è afiao da-o poæ pagan a-o gran mego Eüfroxin e o l'imprende a meixiña tanto perfettamente da meitâse l'amiraçion e l'afetto de l'imperao [[Mascimian]]. O s'avexiña a-a fe' crestiaña da l'exempio e da-a dotriña de Ermoláo, presbittio crestian ch'o vive ascozo pe timô da persecuçion, o quæ o-o convinçe progrescivamente a abandonâ l'arte d'[[Asclepio]], garantindoghe a capaçitæ de guarî ogni mâ into solo nomme de Cristo: de ço fa esperiença o mæximo Pantalin, o quæ, doppo avei visto resciuscitâ a-a sola invocaçion de Cristo un figgiœu morto pe-a dentâ de 'na vippera, o se fa battezzâ. A guarixon de 'n orbo, ch'o s'ea adriçao a lê doppo avei consumao tutte e sostançe aprœuvo a-i atri meghi, a provoca a guarixon spiritoâ e a converscion segge de l'orbo che do poæ do santo. A-a so morte o Pantalin, distribuio o patrimonio a-i servi e a-i povei, o vegne o mego de tutti, sciuscitando, pe l'exerçiççio de badda da profescion, l'inviddia e o risentimento di coleghi e a conseguente denonçia a l'impiatô. L'orbo, ciammao a testimoniâ, inte l'evidençiâ a gratoitæ e a rapiditæ da guarixon, non che l'incapaçitæ e a venalitæ di atri meghi, o fa l'apologia de Cristo contra Asclepio, guaagnandose perçò o martœuio. O conto a sto punto o va aprœuvo a-a strutua proppia de 'n pascio: l'imperatô con de luxinghe e di dosci rimprovei o tenta de dissuade o zoeno da-o prefei Cristo a Ascleppio. O Pantalin o propon un'[[ordaja]] tra i sacerdoti paghen e lê: indærno s'invexenda i sacerdoti in gio a 'n paralittico apoxitamente convocao, invocando tra i dê Asclepio, [[Galen]] e [[Ipoccrate]] ascì; o santo invece doppo una tiata anti-idolattrica o guaisce into nomme de Cristo o marotto. O miaco o sciuscita a converscion de molti e l'ostinaçion di sacerdoti e de l'impiao, ch'a-e luxinghe o fa seguî una longa serrie de tormenti: rascciammento con de ciote de færo e bruxœüe a-i scianchi con de fraxelle, anegamento, espoxiçion a-e fee, rœua. Ogni tentativo o risurta inefficaxe e o provoca ancon de ciu l'ira do tiranno, ch'o l'accuza o santo de “magia”. O Pascio o piggia quindi l'andio de un romanço ciclico co l'inseimento d'atri santi personaggi, perché, sciu subdolo invio de l'imperatô, o Pantalin ingenuamente no solo o fa o nomme do vegio Ermolâo e d'atri doi crestien, ma o-i va a pigiâ lê mæximo pe condúli nanti o sovran, ch'o i fa moî. A sentença de morte do zoeno a no l'ezaorisce a fantasmagoiia do maavegiozo: a ponta a se ceiga comme [[çeja]]; i carneffexi domandan perdon a-o santo e 'na voxe de de d'âto a cangia o nomme do zoeno: “ti no ti te ciammiæ ciu Pantalin, ma o to nomme o saiâ ''Pantaleémon'', perché t'aviæ compascion de molti: ti saiæ porto pe quelli lambrocciæ da-a tempesta, refuggio di afriti, protettô di opresci, mego di maoti e persecutô di diai”. In sce-o modello di atre pascioin antighe o l'è o santo a exortâ i carnefexi a corpîlo e doi urtimi prodigi særan o conto: da-a feja sccioisce do [[Sàngoe|sangue]] messcio a [[læte]], mentre l'ærbo a-o quæ Pantalin o ven ligao o se carrega de fruti. A critica agiografica a l'ha da tempo riconosciúo o carattere totalmente fabulozo do Pascio, un conto farçio de l'elemento maavegiozo e miacoistego, de motivi ricorenti inta lettiatua do gennere: un testo tipico de pascioin tarde ò artifiçiæ, tendente no a definî o profî storico, ma a deliniâ o “tipo” sorvuman de martire intreppido, do santo taomaturgo ch'o l'œuvia de badda a sarveçça fixica e spiituâ di devoti. Ben evidenti son in particolâ i ponti in comun co-e Vitte e-e Pascioin di santi meghi anarghiri (specce Coximo e Damian): l'opoxiçion tra meexiña pagaña venâ e [[evergetismo]] crestian, o motivo de l'invidia di colleghi... Ma assæ ciu evidenti son i intenti de 'na scimmile lettiatua, amiante a edificâ e ciu ancon a infonde a traverso e figue di santi meghi rescióo e fiducia inti fedeli. Malgrao a scarsciscima crença da narraçion, l'è ben atestao e coordinæ agiografiche. O ''dies natalis'' do Pantalin o l'è prevalentemente fissao a-o 27 luggio, taloa con oscillaçion de quarche giorno. O Martirologio Gionimian a-o 28 luggio o g'ha in Nicomedia Pantaleonis. O Scinassaio da Gexa costantinopolitaña o l'aregorda Pantalin a-o 27 de luggio. A diocexi de [[Cremma]], in provinça de [[Cremoña]], a-o çellebra o 10 de zugno, giorno into quæ, pe so intercescion, a çittæ a fu deliviâ da-a [[pesta]]. ===Bibliografîa=== * {{Çitta web|url=http://www.santiebeati.it/nomi/Detailed/3267.html|tìtolo=San Pantaleone|léngoa=IT|vìxita=2021-03-18}} == Conligaménti esterni == {{interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:santi]] l1m1f4a5dnspcb4bpp8r3l3l938lyyd 14 13663 271524 221549 2026-07-04T18:25:38Z N.Longo 12052 N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Categorîa:Prinçipatu de Munegu]] a [[Categorîa:Principatu de Mu̍negu]] sénsa lasciâ de rindirìsso: mc 221549 wikitext text/x-wiki {{Argoménto categorîa}} {{Interprogetto}} [[Categorîa:Stâti de l'Eoröpa|Munegu]] hkxyft4jk7prk7s9ypfwc2r2matw9fb 271525 271524 2026-07-04T18:26:20Z N.Longo 12052 271525 wikitext text/x-wiki Achësta categuria rachœye e pa̍gine che parlu d'u [[Principatu de Mu̍negu]]. {{Interprogetto}} [[Categorîa:Stâti de l'Eoröpa|Munegu]] 94rdkftcrvuqlibbo2dbuqs3fnwxwdj 14 14637 271528 271494 2026-07-04T18:27:21Z N.Longo 12052 cat 271528 wikitext text/x-wiki Achësta categuria rachœye e pa̍gine che parlu de munegaschi. {{Interprogetto}} [[Categorîa:Principatu de Mu̍negu]] [[Categorîa:Biografìe| Munegaschi]] ipkhw1lj32exdzv65qmy272kyrh3rkj 0 14646 271536 271222 2026-07-04T18:29:38Z N.Longo 12052 cat 271536 wikitext text/x-wiki {{Munegascu}} [[Immaggine:Saintdevota.jpg|thumb|Pintüra de Santa Devota]] '''Santa Devota''' (fin d'u [[III secolo|se̍culu III]] - ini̍çiu d'u [[IV secolo|se̍culu IV]]) e̍ üna santa, ve̍rgine e ma̍rtire, patruna d'u [[Principatu de Mu̍negu]] e d'a [[Corsega|Co̍rsega]]. == Vita == === Vita vera === {{Seçión vêua}} === Legenda === A legenda de Santa Devota e̍ üna d'a tradiçiue ciü̍ antiche de [[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]]. U primu libru scritu ün [[Dialetto monegasco|munegascu]], obra d'u pueta [[Luì Notari|Lui̍ Notari]], e̍ stau u so' ''[[A legenda de Santa Devota]]'', dedicau a achësta sto̍ria. == Devuçiun == * [[Ge̍ija de Santa Devota (Mu̍negu)|Ge̍ija de Santa Devota]] == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Luì Notari|Lui̍ Notari]]|tìtolo=A legenda de Santa Devota|ànno=1927|editô=Comité des Traditions Locales, Imprimerie Monégasque|çitæ=Munte Carlu|léngoa=LIJ}} == A̍utri prugeti == {{Interprogetto}} == Vi̍nculi esterni == * {{Çitta lìbbro|outô=Cumitau naçiunale d'ë tradiçiue munegasche|tìtolo=Üntra nui|url=https://www.traditions-monaco.com/wp-content/uploads/2020/01/Santa-Devota-Prutetri%C3%A7a-de-M%C3%B9negu.pdf|léngoa=LIJ, FR|capìtolo=Santa Devota: Prutetriça de Mùnegu [Sainte Dévote: Protectrice de Monaco]}} * {{Çitta lìbbro|outô=Cumitau d'ë Tradiçiue Munegasche|tìtolo=Santa Devota patruna d'u Principatu de Mu̍negu|url=https://www.traditions-monaco.com/wp-content/uploads/2018/01/messe-ste-devote-sc-site-40.pdf|léngoa=LIJ}} {{Principatu de Mu̍negu}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Santi|Devota]] [[Categorîa:Principatu de Mu̍negu]] t6jy1y3ghhmqgylaib54orw1slqsm2v 14 14660 271529 271397 2026-07-04T18:27:28Z N.Longo 12052 cat 271529 wikitext text/x-wiki Achësta categuria rachœye e pa̍gine che parlu d'a [[Puli̍tica munegasca|puli̍tica de Mu̍negu]]. {{Interprogetto}} [[Categorîa:Principatu de Mu̍negu]] [[Categorîa:Politica| Mu̍negu]] shxuum5ol524xis5vjtknhm4qxcw6t6 14 14664 271531 152780 2026-07-04T18:28:37Z N.Longo 12052 cat 271531 wikitext text/x-wiki [[Categorîa:Principatu de Mu̍negu]] [[Categorîa:Sport]] d0mbffxbvi2zanfynkni7kxkc9dt6v3 14 14707 271527 271318 2026-07-04T18:27:12Z N.Longo 12052 cat 271527 wikitext text/x-wiki Achësta categuria rachœye e pa̍gine che parlu d'a geugrafia de Mu̍negu. {{Interprogetto}} [[Categorîa:Principatu de Mu̍negu]] [[Categorîa:Geografia de l'Euròpa]] fvvzcfkgy3r0pksp5peszaa2yjl3rs7 14 14710 271532 271372 2026-07-04T18:28:46Z N.Longo 12052 cat 271532 wikitext text/x-wiki Achësta categuria rachœye e pa̍gine che parlu d'a [[sto̍ria de Mu̍negu]]. {{Interprogetto}} [[Categorîa:Principatu de Mu̍negu]] [[Categorîa:Stöia| Mu̍negu]] 4a6dspo1hd8o1ypteznl7w9yldhisco 0 15082 271535 271109 2026-07-04T18:29:30Z N.Longo 12052 cat 271535 wikitext text/x-wiki {{Munegascu}} [[Immaggine:Jardin Exotique de Monaco.jpg|thumb|Ciante ünt'u giardi̍n eso̍ticu de Mu̍negu]] U '''giardi̍n eso̍ticu de Mu̍negu''' (''Jardin exotique'' ''de Monaco'' ün [[Lengua françéise|françese]]) e̍ ün giardi̍n buta̍nicu lucalisau ünt'u [[Qartiei de Mu̍negu|qartiè]] d'u [[Giardi̍n eso̍ticu (qartie̍)|Giardi̍n eso̍ticu]], ün [[Principatu de Mu̍negu|Mu̍negu]]. == Sto̍ria == {{Seçión vêua}} == Descriçiun == {{Seçión vêua}} == A̍utri prugeti == {{Interprogetto}} == Vi̍nculi esterni == * {{Çitta web|url=https://www.jardin-exotique.mc/|tìtolo=Situ uficiale|léngoa=FR, EN|vìxita=2026-06-22}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Principatu de Mu̍negu]] [[Categorîa:Botanica]] 1omjtmey4kfztt961wg3jzquk51isjy 0 16277 271562 250283 2026-07-05T11:18:56Z N.Longo 12052 cat 271562 wikitext text/x-wiki {{Âtri ûxi|tìtolo=[[Castellu da Prìa]]}} {{Grafîa ofiçiâ}} [[File:Vobbia-IMG 0524.JPG|thumb|O castéllo da prîa visto da sotta]] [[File:Castello da prìa.jpg|thumb|O castéllo da prîa visto da l'âto]] O '''castéllo da prîa''' o l'ė 'na fortificaçión zenéize do [[XIII secolo|XIII sécolo]] c'a se trêuva inta Val Vobbia vexìn a-a [[Valle Scrivia]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Maria Ratto|outô2=Alessio Schiavi|tìtolo=Il Castello della Pietra in Val Vobbia|ànno=2001|editô=Genoa Service Editore|çitæ=Zêna|léngoa=IT}}</ref>. O scriveiva [[Doardo Firpo]]: "Grixio dragon lasciù pietrificòu, ch'o tegne ancón poténse de magîa,<br />ecco da Vobbia ràpida e sonante... o Castéllo da Pria!" == Notte == <references/> {{Clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Castélli da Ligùria|Pria]] s5vmp7y58kw4x631ptk6azyr6vaalao 0 18081 271540 269564 2026-07-05T02:11:35Z Oursana 5980 -+Caravaggio, Michelangelo Merisi da - The Tooth-Drawer- 1607-09.jpg 271540 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} '''Caravaggio''', che a-o sécolo o se ciamâva ''Michelangelo Merisi'' ([[Milan]], [[29 seténbre]] [[1571]] – [[Porto Ercole]], [[18 lùggio]] [[1610]]) o l 'é stæto 'n avoxòu pitô [[Italia|italian]], protagonìsta do moviménto do [[baròcco]]. L'apelatîvo conplêto co-o quæ o l'è conosciûo o l'é ''Michelangelo Merisi da Caravaggio''. {{Biografia |inmàgine = Bild-Ottavio Leoni, Caravaggio.jpg |px = 140px |descriçión = <small>Ottavio Leoni, ''Caravaggio'', 1621 c. (Firénse, [[Biblioteca Marucelliana]])</small> |nàscita = Milan, 9 seténbre 1571 |mòrte = Porto Ercole, 18 lùggio 1610 |paize = [[Italia]] |profesción = [[pittô]] |move = }} == Vìtta == Formòu a [[Milan]], o l'à dipìnto a [[Romma]], [[Napoli]], [[Mâta]] e [[Sicilia]] da-o 1593 a-o 1610. O l'é stæto 'n pittô inovatîvo e grànde a l'é stæta l'influensa do Caravaggio in scî artisti sucesîvi. == Galerîa de òpere == <br><gallery> CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|''Figeu ch'o monda a frûta'', 1592 c. ([[Firense]], Fondazione Roberto Longhi)<ref>Originale perduto, si conserva in copia.</ref> Young Sick Bacchus-Caravaggio (1593).jpg|''O Dîo Bacco zoêno e maròtto'', 1593-1594 ([[Romma|Rómma]], [[Galeria Borghese]]) Boy with a Basket of Fruit by Caravaggio.jpg|''Figetto co-a cavagna de frûta'' (Rómma, Galeria Borghese) The Fortune Teller-Caravaggio (Rome).jpg|''A bonn-a ventûa'', 1593-1595 (Rómma, [[Musei Capitolinn-i]]) The Cardsharps.jpg|''I laddri de carte'', 1594 (Fort Worth, [[Kimbell Art Museum]]) Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|''Manêna penitente'', 1594-1595 (Rómma, [[Galeria Doia-Pamphilj]]) Saint Francis of Assisi in Ecstasy-Caravaggio (c.1595).jpg|''San Françesco in èstaxi'', 1594-1595 (Hartford, [[Wadsworth Atheneum]]) The musicians by Caravaggio.jpg|''I muxichi'', 1595 ([[New York]], [[Metropolitan Museum of Art]]) Boy Bitten by a Lizard-Caravaggio (Longhi).jpg|''Figeu adentòu da 'n lagheu'', 1595-1596 (Firénse, Fondazione Roberto Longhi)<ref>Prima versione.</ref> Michelangelo Caravaggio 020.jpg|''Sunòu da liûto'', 1595-1596 ([[San Peoburgo]], [[Ermitage]]) Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|''Sòsta inta fûga in Egitto'', 1594-1596 (Rómma, [[Galeria Doria Pamphilj]]) Michelangelo Caravaggio 019.jpg|''Cavàgno de frûta'', 1596 ([[Milan|Milàn]], [[Pinacoteca Ambrosiana]]) The Lute Player-Caravaggio (Metropolitan Museum of Art).jpg|''Sunòu da liûto'', 1596-1597 (New York, Metropolitan Museum of Art) Baco, por Caravaggio.jpg|''Bacco'', 1596-1597 (Firénse, [[Uffizi]])<ref>O rapresenta lê mæximo da zoeno.</ref> La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|''Bonn-a ventûa'', 1596-1597 ([[Pariggi]], [[Louvre]]) Medusa by Caravaggio.jpg|''Medûza'', 1597 (Firénse, Galeria Uffizi) Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|''Ritræto de cortexann-a'', 1597 ([[Berlin]], [[Bode-Museum]]) Caravaggio Jupiter Neptune Pluto.jpg|''Zôve, Netùn e Plutón'', 1597 c. (Rçmma, [[Villa Ludovisi]]) Michelangelo Caravaggio 060.jpg|''Santa Catænn-a de Lisciandria'', 1597 ([[Madrid]], [[Museo Thyssen-Bornemisza]]) David and Goliath by Caravaggio.jpg|''David e Golia'', 1597-1598 (Madrid, [[Museo del Prado]]) Michelangelo Caravaggio 065.jpg|''Narcizo'', 1597-1599 (Romma, [[Galerie naçionali d'Arte Antîga]]) Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|''San Gioâne Batista'', 1598 c. ([[Toledo]], [[Museo Tesoro Catedralico]]) Martha and Mary Magdalene-Caravaggio (c.1599).jpg|''Màia Manêna e Marta'', 1598 c. ([[Detroit]], [[Detroit Institute of Arts]]) Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|''Çénn-a a Emmaus'', 1599 (Londra, [[National Gallery]]) Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|''Vocaçion de San Matê'', 1599-1600 (Rómma, [[Gêxa de San Loîgi di Françeixi]]) Caravaggio-Nativity(1600).jpg|''Nativitæ co-i Santi Loenso e Françesco d'Asîzi'', 1600? 1609? ([[Palermo]], Ötöio de San Loénso)<ref>Depento arobou do 1969 e foscia perduo.</ref> The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|''Martirio de San Matê'', 1600-1601 (Rómma, Gêxa de San Loîgi di Françeixi) Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|''Crocifisción de Sàn Pòulo'', 1600-1601 (Rómma, [[Baxìlica de Santa Màia do Pòpolo]]) Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|''Conversción de Sàn Pòulo'', 1600-1601 (Rómma, Baxìlica de Santa Màia do Pòpolo) Caravaggio incredulity.jpg|''Stupô de Sànto Mâxo'', 1600-1601 (Potsdam, [[Sanssouci]]) Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|''Sacrifìçio d'Izàcco'', 1602 (Firénse, Uffizi) Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|''Giuditta e Òloferne'', 1602 (Rómma, Galerie naçionæ d'Arte Antîga) Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|''San Matê e l'àngiou'', 1602 (Rómma, Gêxa de San Loîgi di Françeixi) Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg|''San Gioâne Batista'', 1602 c. (Rómma, Musei Capitolinn-i) Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg|''San Gioâne Batista'', 1602 c. (Rómma, Galeria Döia Pamphilj)<ref>Doe teie, identiche pe dæta, pe soggetto e pe formato, ma unn-a a pâ 'na copia.</ref> Caravaggio - Taking of Christ - Odessa.jpg|''Catûa do Crìsto'', 1602 ([[Dublin]], [[National Gallery of Ireland]]) Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|''Amô vitoriôzo'', 1602-1603 (Berlin, [[Gemäldegalerie]]) CaravaggioCrowning01.jpg|''Incoronaçión de spinn-e'', 1602-1603 ([[Prato]], Palàçio di Alberti) The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg|''Depoxiçión do Crìsto'', 1602-1604 ([[Çitæ do Vatican]], [[Musei Vatichen]]) Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|''Sacrifìçio d'Izàcco'', 1603 (Princeton, Barbara Piasecka-Johnson Collection)<ref>Nuova versione del dipinto degli Uffizi, 1598.</ref> Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|''San Gioâne Batista'', 1603 ([[Kansas City]], [Nelson-Atkins Museum of Art)<ref>Quarta verscion, rispetto a-o dipinto de Toledo, 1598.</ref> Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|''Mòrte da Madònna'', 1604 (Pariggi, Louvre) John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|''San Gioâne Batista'', 1604 c. (Rómma, [[Galeria de Palasso Corsini]])<ref>Quinta verscion, rispetto a-o dipinto de Toledo, 1598.</ref> Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|''San Françesco in meditaçión'', 1605, (Rómma, Galerie naçionæ d'Arte Antîga) Ecce Homo-Caravaggio (c. 1605).jpg|''Ecce Homo'', 1605 c. (Zêna , [[Palasso Gianco]]) Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|''San Giêumo in meditaçión'', 1605 c. ([[Monistrol de Montserrat]]) Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|''San Giêumo ch'o scrîve'', 1605 c. (Rómma, Galeria Borghese) The Crowning with Thorns-Caravaggio (1602).jpg|''Incoronaçión de spinn-e'', 1603-1604 ([[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]]) Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|''Madònna di Pellegrìn'', 1604-1606 (Rómma, [[Baxìlica de Sant'Agostin in Canpo Marsio]]) Caravaggio (Michelangelo Merisi) (1571 - 1610) - Christ on the mount of olives - 359 - Gemäldegalerie.jpg|''Crìsto in sciô Monte di Oîvi'', 1604-1606 (Berlin, [[Bode-Museum]]) Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|''Madònna di Palafrenieri'', 1605 (Rómma, Galeria Borghese) Michelangelo Caravaggio 055 - color enhanced.jpg|''Sâcra Famìggia co-o San Gioâne Batista'', 1605-1606 (New York, Metropolitan Museum of Art)<ref>In depoxito.</ref> CaravaggioFrancisContemplation.jpg|''San Françesco in meditaçión'', 1605-1606 ([[Cremon-a]], Museo civico Ala Ponzone) Mary magdalene caravaggio.jpg|''Màia Manêna in èstaxi'', 1606 (Milàn, [[Pinacoteca de Brera]]) Michelangelo Caravaggio 029.jpg|''Sette òpere da Misericòrdia'', 1606-1607 ([[Napoli]], [[Pio Monte della Misericordia]]) Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|''Flagelaçión do Crìsto'', 1606-1607 ([[Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts]]) Caravaggio Crucifixion santandrew.jpg|''Crocifisción'', 1607 (Cleveland, [[Cleveland Museum of Art]]) Caravaggio - David with the Head of Goliath - Vienna.jpg|''David co-a testa do Golîa'', 1607 (Vienna, Kunsthistorisches Museum) Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Madonna of the Rosary - Google Art Project.jpg|''Madònna do Rozâio'', 1607 (Vienna, Kunsthistorisches Museum) CaravaggioFlagellation.jpg|''Flagelaçión do Crìsto'', 1607-1608 (Napoli, [[Museo naçionâ de Capodimonte]]) Salome with the Head of John the Baptist-Caravaggio (1610).jpg|''Salomé co-a testa do San Gioâne Batista'', 1607-1610 (Londra, National Gallery) CaravaggioJeromeValletta.jpg|''San Giêumo ch'o scrîve'', 1608 (La Valletta, [[Concatedrâle de A Valetta]]) Alof Louvre.jpg|''Ritræto de Alof de Wignacourt'', 1608 (Pariggi, Louvre) The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|''Decolaçión do San Gioâne Batista'', 1608 (A Valletta, Concatedrâle de A Valetta)<ref>Unica opera firmâ da-o Caravaggio. A firma a l'è into sangoe do santo.</ref> Burial of Saint Lucy-Caravaggio (1608).jpg|''Seportûa de Santa Luçîa'', 1608 ([[Siracusa]], [[Gêxa de Santa Luçîa a-a Badîa]]) Caravaggio, Michelangelo Merisi da - The Tooth-Drawer- 1607-09.jpg|''O cavadenti'', 1608 (Firénse, [[Palasso Pitti]]) Caravaggio sleeping cupid.jpg|''Amorìn ch'o dòrme'', 1608-1609 (Firénse, Palasso Pitti) Antonio Martelli, Cavaliere di Malta - Caravaggio.JPG|''Antonio Martelli, cavagêo de Mâta'', 1608-1609 (Firénse, Palasso Pitti) Caravaggio - The Annunciation.JPG|''Anonciaçión'', 1609 ([[Nancy]], [[Museo des Beaux-Arts (Nancy)]]) Michelangelo Caravaggio 006.jpg|''Resureçión do Lazzao'', 1609 ([[Mescìnn-a]], [[Museo regionale (Messina)]]) Michelangelo Caravaggio 004.jpg|''Adoraçión di pastoî'', 1609 (Mescìnn-a, Museo regionale) Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|''Salomé co-a testa de San Gioâne Batista'', 1609 (Madrid, [[Palasso Reale de Madrid]]) The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|''Negaçión de San Pê'', 1609-1610 (New York, Metropolitan Museum of Art) Michelangelo Caravaggio 018.jpg|''Davide co-a testa do Golîa'', 1609-1610 (Rómma, Galeria Borghese) John the Baptist (Galleria Borghese)-Caravaggio (1610).jpg|''San Gioâne Batista'', 1610 c. (Rómma, Galeria Borghese) The Martyrdom of Saint Ursula-Caravaggio (1610).jpg|''Martirio de Sant'Orsola'', 1610 (Napoli, [[Palazzo Zevallos]]<ref>Urtimo dipinto noto do Caravaggio. [http://www.palazzozevallos.com/pop_palazzo.asp|titolo=Palazzo Zevallos.com].</ref> </gallery> == Nòtte == <references/> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Lionello Venturi|tìtolo=Il Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=Iu1FMQAACAAJ|ànno=1951|editô=Istituto geografico de Agostini|çitæ=[[Novæa]]|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Renato Guttuso|outô2=Angela Ottino Della Chiesa|tìtolo=L'opera completa del Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=8QSDyAEACAAJ|ànno=1967|editô=Rizzoli|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Maurizio Calvesi|tìtolo=Le realtà del Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=ZczqAAAAMAAJ|ànno=1990|editô=G. Einaudi|çitæ=[[Turin]]|léngoa=IT|ISBN=88-06-11710-6}} * {{Çitta lìbbro|outô=Ferdinando Bologna|tìtolo=L'incredulità del Caravaggio e l'esperienza delle "cose naturali"|url=https://books.google.it/books?id=UMZ1QgAACAAJ|ànno=1992|editô=Bollati Boringhieri|çitæ=[[Turin]]|léngoa=IT|ISBN=88-33-90654-X}} * {{Çitta lìbbro|outô=Mina Gregori|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=sg4DMQAACAAJ|ediçión=3|ànno=1994|editô=Electa|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-43-54527-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Roberto Longhi|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=pUdBAAAACAAJ|ediçión=4|ànno=1998|editô=Giunti Editore|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|ISBN=88-09-21444-7}} *{{Çitta lìbbro|outô=Rosa Giorgi|tìtolo=Caravaggio: una rivoluzione terrible e sublime|url=https://books.google.it/books?id=mNXqAAAAMAAJ|ànno=1998|editô=Leonardo Arte|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-78-13827-4}} * {{Çitta lìbbro|outô=Helen Langdon|tìtolo=Caravaggio: una vita|url=https://books.google.it/books?id=MWjKPAAACAAJ|ediçión=2|ànno=2002|editô=Sellerio|çitæ=[[Palermo]]|léngoa=IT|ISBN=88-38-91705-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rodolfo Papa|tìtolo=Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=64ev9faJuNMC|ànno=2002|editô=Giunti Editore|çitæ=[[Firense]]|léngoa=IT|ISBN=88-09-02839-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Pino Di Silvestro|tìtolo=La fuga, la sosta: Caravaggio a Siracusa|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ànno=2002|editô=Rizzoli|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-17-87056-0}} * {{Çitta lìbbro|outô=Dario Fo|tìtolo=Caravaggio al tempo di Caravaggio|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ediçión=2|ànno=2005|editô=Franco Cosimo Panini|çitæ=[[Modena]]|léngoa=IT|ISBN=88-82-90783-X}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Dusio|tìtolo=Caravaggio: white album|url=https://books.google.it/books?id=vxQfAQAAIAAJ|ànno=2009|editô=Cooper|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-73-94128-1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Francesca Cappelletti|tìtolo=Caravaggio: un ritratto somigliante|url=https://books.google.it/books?id=d_ZGAQAAIAAJ|ediçión=2|ànno=2009|editô=Electa|çitæ=[[Milan]]|léngoa=IT|ISBN=88-37-06950-2}} * {{Çitta lìbbro|outô=Silvano Vinceti|outô2=Giorgio Gruppioni|tìtolo=Caravaggio: la culla del grande pittore: una ricerca sulla gioventù dell'artista|url=https://books.google.it/books?id=Be_Det9wj5EC|ànno=2010|editô=Armando Editore|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-60-81658-0}} * {{Çitta lìbbro|outô=Daniele Radini Tedeschi|tìtolo=Caravaggio o della Vulgata|url=https://books.google.it/books?id=Be_Det9wj5EC|ànno=2012|editô=De Luca|çitæ=[[Romma]]|léngoa=IT|ISBN=88-65-57080-6}} === Mostre === * ''Mostra del Caravaggio e dei caravaggeschi, Milano, Palazzo Reale, aprile-giugno 1951 / Introduzione di Roberto Longhi'', Firense, Sansoni, 1951. * ''Caravaggio e il suo tempo, catalogo della mostra a cura di Gabriella Borsano e Silvia Cassani'', New York (Metropolitan Museum of Art) - Napoli (Museo e Galerie nazionali di Capodimonte), Napoli, Electa Napoli, 1985. * ''L'ultimo Caravaggio e la cultura artistica a Napoli, in Sicilia e a Malta / a cura di Maurizio Calvesi'', Siracusa, Ediprint, 1987. * ''Michelangelo Merisi da Caravaggio. Come nascono i capolavori, catalogo della mostra a cura di Mina Gregori'', Firense ([[Palazzo Pitti]]) - Romma (Palazzo Ruspoli), Milan, Electa, 1991. * ''Caravaggio e la collezione Mattei, catalogo della mostra a cura di Rossella Vodret'', Romma (Galleria nazionale d'Arte Antica), Milan, Electa, 1995. * ''La Madonna dei Palafrenieri di Caravaggio nella collezione di Scipione Borghese / a cura di Anna Coliva'', Venessia, Marsilio, 1998. * ''La luce del vero : Caravaggio, La Tour, [[Rembrandt]], Zurbarán, catalogo della mostra a Bergamo, Galleria d'Arte Moderna e Contemporanea'', Cinisello Balsamo, Silvana Editoriale 2000. * ''Caravaggio e l'Europa: il movimento caravaggesco internazionale da Caravaggio a [[Mattia Preti]], catalogo della mostra a cura di Luigi Spezzaferro'', Milan, Skira, 2005. * ''Caravaggio Bacon, catalogo della mostra a Roma, Museo e Galleria Borghese / a cura di Anna Coliva e Michael Peppiatt'', Romma-Milan, Motta, 2009. * ''Caravaggio, catalogo della Mostra tenuta a Roma nel 2010 / a cura di [[Claudio Strinati]]'', Milan, Skira, 2010. * ''Caravaggio a Roma. Una vita dal vero, catalogo della mostra a cura di Michele di Sivo e Orietta Verdi'', Romma, De Luca, 2010. * ''Dentro Caravaggio, catalogo della mostra tenuta a Milano nel 2017-2018 / a cura di Rossella Vodret'', Milan, Skira, 2017. == Âtri progètti == {{interprogetto}} {{Pittûa (àrte)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biografìe]] [[Categorîa:Pitoî italién]] [[Categorîa:Pitoî do baròcco]] lw34llu5q5rcqkvrk28mlh7it8k6agl 0 18322 271549 268013 2026-07-05T11:08:33Z N.Longo 12052 cat 271549 wikitext text/x-wiki [[Immaggine:Porto Venere-isola Palmaria-torre Scola1.jpg|thumb|[[Pòrtivene]], îzoa A Parmæa, Tôre Scola]] A '''Turre Scola''' ('''Tôre Scola''' - ò ''Tôre de San Gioâne Batìsta'' òpûre ''Tôre Scuola'' in [[Lengoa zeneize|zeneize]]) a è 'na costrussiùn militare, fabricâ dea [[Repùbrica de Zena|Reprùbica de Zena]] ent'er [[1606]]. A ''Tôre Scola'' è sorve a 'n isulòtto, òltre aa punta nordorientàle (''Pünta Scola'') del'îsoa [[A Parmæa|dea Parmæa]], inter [[Górfo dea Spèza]]. {{Clear}} == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Tôre da Ligùria|Scola]] hafwwu8pxjlhbpfomwv94vt47gl09sv 14 28009 271567 270885 2026-07-05T11:48:58Z N.Longo 12052 + 1 271567 wikitext text/x-wiki Sta categorîa a l'arechéugge e pàgine ch'én scrîte in ''arbenganese'', a-a mainêa da çitæ ò inte unn-a de variànte da lìsta chi de sótta. Into detàggio, gh'é: * 60 pàgine in ''arbenganese sitadìn'' ** 9 pàgine inta ''grafia du Gastaldi'' ** 1 pàgina inta ''grafia du Bolia'' * 11 pàgine in ''tuiranìn'' * 9 pàgine intu ''parlâ de Castrevegliu'' * 6 pàgine in ''parlà d'Èrli'' * 4 pàgine in ''burghetìn'' * 4 pàgine in ''burghetìn di Prigè'' * 3 pàgine in ''castergianchìn'' * 2 pàgine in ''baresté'' * 2 pàgine in ''lecaiö'' * 1 pàgina in ''carendìn'' * 1 pàgina in ''parlà de Villanöva'' * 1 pàgina in ''carporu'' [[Categorîa:Pàgine de Wikipedia pe variànsa|Arbenganese]] 9e7grk3ne1kljkieth73s8vi602s9jy 14 29252 271530 223931 2026-07-04T18:28:14Z N.Longo 12052 cat 271530 wikitext text/x-wiki Achësta categuria rachœye e pa̍gine che parlu d'u [[Wikipedia:Purtai Mu̍negu|Purtai de Mu̍negu]]. [[Categorîa:Principatu de Mu̍negu]] 4vmq50oxsm4lzo76vokhooqsfzbll0d 0 29547 271555 239297 2026-07-05T11:13:43Z N.Longo 12052 + cat 271555 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:ΚΑΣΤΡΟ ΧΙΟΥ ΕΙΣΟΔΟΣ.jpg|miniatura|280x280px|O castéllo de Scîo co-a Pòrta Magiô.]] O '''Castéllo de Scîo''' (in [[Lengoa grega|grêgo modèrno]] Κάστρο της Χίου, ''Kástro tis Chíou'') o l'é a çitadélla da [[Scîo (çitæ)|çitæ de Scîo]], costrûta inte l'[[Etæ de Mëzo|etæ de mêzo]], scitoâ inte l'îzoa [[Grêcia|grêga]] de [[Scîo]]. == Stöia == [[Immaggine:Chios.JPG|miniatura|280x280px|Scîo into 1876, se pêuan ancón védde e miâge in sciô mâ.]] A zöna che ancheu a l'é òcupâ da-o castéllo a l'êa za abitâ inte l'etæ elenìstica e, gràçie a di scâvi archiològichi fæti inte l'àrea, s'é provòu cómme o scîto o l'é stæto abitòu in mòddo contìnoo da-i ànni do domìnio [[Popolo roman|romàn]] e [[Inpêro bizantìn|bizantìn]] ascì. In particolâ, a prezénsa de costruçioìn religiôze d'época bizantìnn-a a l'é docomentâ ségge in di papê do [[X secolo|sécolo X]] che da di ritrovaménti, datæ a-o [[XI secolo|sécolo XI]]. A ògni mòddo a costruçión da fortéssa ancón vixìbile a-a giornâ d'ancheu a l'é comensâ inte l'ànno [[1328]], quànde l'îzoa a l'êa za sott'a-o contròllo di zenéixi, pe voentæ do [[Martìn Zacàia]], [[Scignorîa de Scîo|scignôro de Scîo]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://odysseus.culture.gr/h/3/gh351.jsp?obj_id=15903|tìtolo=Κάστρο Χίου [Chios Castle]|outô=Olga Vassi|léngoa=EL|vìxita=2022-02-05}}</ref>. L'ànno dòppo l'îzoa, co-o sò castéllo ascì, a l'é stæta tórna òcupâ da-i bizantìn, pe mêzo da 'na spediçión inandiâ da l'inperatô [[Andronìco III Paleologo]], che n'àn dónca conservòu o contròllo scìnn-a-o [[1346]], moménto do pasàggio definitîvo da región inte moén da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]]. In particolâ, l'îzoa a l'é tornâ sott'a Zêna gràçie a-a spediçión do [[Scimon Vignozo|Scimón Vignôzo]], òrganizâ da 'n consòrçio de vàrie famìgge da nobiltæ lìgure dîto a [[Maónn-a]] "vêgia", co-o castéllo ch'o l'é stæto l'ùrtimo pàize a rendîse a l'amiràlio zenéize, a-i 12 de seténbre do 1346<ref name=":0" /><ref>{{Çitta web|url=http://www.giustiniani.info/capitolazione12set1346.pdf|tìtolo=Chi o tèsto de l'àtto de réiza a-i zenéixi|léngoa=LA|vìxita=2022-02-05}}</ref>. Da quéllo moménto o castéllo o l'é stæto o céntro de l'aministraçión zenéize de l'îzoa, che into méntre a l'êa pasâ (a partî da-o [[1362]]) a-a coscì dîta [[Maónn-a de Scîo e de Focea|Maónna "nêuva"]], ch'a l'êa controlâ da-a famìggia [[Giustiniàn (famìggia zenéize)|Giustiniànn-a]], 'n [[Abèrgo di Nòbili|Albèrgo]] creòu pe l'òcaxón da l'unión de dózze famìgge zenéixi che stavân a Scîo. In particolâ, pe-i doî sécoli de dominaçión zenéize de l'îzoa, o céntro de l'aministraçión o se trovâva into coscì dîto [[Palàçio Giustiniàn (Scîo)|Palàçio Giustiniàn]], 'na costruçión fortificâ, scitoâ into castéllo, dónde gh'êa i scàgni da Maónn-a e quélli do [[Poistæ (etæ de mêzo)|poistæ]]. O palàçio o s'avansâva in sciâ ciàssa prinçipâ da ''Civitas Chii'', nómme de l'época do pàize fortificòu, méntre e nêuve costruçioìn, pi-â ciù pàrte abitæ da grêghi, se trovâvan d'in gîo a-e miâge, inta zöna conosciûa cómme ''burghi''<ref name=":0" />. O domìnio zenéize in sce l'îzoa o l'é terminòu a-i 14 d'arvî do [[1566]], sàiva a dî quànde l'amiràlio [[Piali Pasha]] o l'à pigiòu o contròllo da çitæ, atracàndo a tradiménto into sò pòrto, co-o castéllo ch'o l'é dónca pasòu a l'[[inpêro òtomàn]]. Into [[1694]] a fortificaçioìn a l'é stæta pe no goæi conquistâ da-i veneçién, che, inte sôlo sêi méixi de contròllo de l'îzoa, àn realizòu de gròsse òpere de fortificaçión inta çitæ, cómme a costruçión da Pòrta Magiô. A-a fìn, inte l'ànno [[1912]] o castéllo o l'é pasòu, insémme a-o rèsto de l'îzoa, a fâ pàrte da modèrna naçión grêga, aprêuvo a-a conquìsta da mæxima inta [[Prìmma Goæra Balcànica]]<ref name=":0" />. E prìmme mezûe adotæ da-o Stâto grêgo pi-â proteçión do castéllo remóntan a l'òtôbre do [[1924]], quànde co-in Decrétto Prescidençiâle o l'é stæto diciaròu scîto stòrico e archiològîco protètto. A ògni mòddo into [[XX secolo|sécolo XX]] o castéllo o l'à areizegòu in vàrie òcaxoìn d'êse caciòu zu do tùtto, aprêuvo a-a voentæ de 'na pàrte di çitadìn de l'îzoa tra i ànni '30, '50 e '70. Scibén che sta decixón a-a fìn a no l'é stæta pigiâ, a fortéssa a no l'é inte 'na condiçión goæi bónn-a, aprêuvo a-i dànni caxonæ da-i teramòtti do [[1881]] e do [[1949]], da-a realizaçión do nêuvo longomâ into [[1896]], ch'o l'à portòu a-a demoliçión de 'n sciànco intrêgo de miâge, e da-o fæto ch'o ségge stæto pe tànto ténpo dêuviòu cómme 'na "câva" pe ricavâ do materiâle da costruçión<ref name=":0" />. == Strutûa == [[Immaggine:Chios Genoese Castle Walls 1.jpg|miniatura|279x279px|O lâto nòrd de miâge da çitæ.]] A strutûa atoâle do castéllo, ch'a contêgne 'n'àrea de tòsto 180.000 mêtri quàddri abitâ da 650 persónn-e, a l'é quélla de sò ùrtime espanscioìn, realizæ da-i zenéixi e da-i veneçién de mòddo d'avéi 'na lìnia de miâge d'in gîo a-a çitæ, avardàndola ségge da-i atàcchi da tæra che da quélli da-o mâ<ref name=":0" />. De antîghe pòrte inte miâge ne són sopravisciûe sôlo dôe (a tèrsa, a coscì dîta "Pòrta de Marìnn-a", a l'é stæta caciâ zu into 1896): a Pòrta Magiô, costroîa da-i veneçién into 1694, a l'é in sciâ stràdda che da-a çitæ vêgia a và scìnn-a-a ciàssa Vounakiou, sêde da modèrna aministraçión de l'îzoa, e o coscì dîto "Portèllo", ciù antîgo, into sciànco de ponénte da çitadélla. Drénto a-e miâge gh'é ancón quàrche costruçión de quélli ànni, sopravisciûa a-o teramòtto e a devastaçioìn patîe da-a çitæ<ref name=":0" />. === Palàçio Giustiniàn === [[Immaggine:ΜΟΥΣΕΙΟ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΗ.jpg|miniatura|280x280px|Vìsta do drénto do castéllo; in sciâ drîta o [[Palàçio Giustiniàn (Scîo)|Palàçio Giustiniàn]].]] O [[Palàçio Giustiniàn (Scîo)|Palàçio Giustinìàn]] o l'é 'na costruçión fortificâ in sce doî livélli, scitoâ tra a Pòrta Magiô e a ciàssa prinçipâ da çitæ. L'é probàbile che sto palàsso chi, ch' consèrva ancón o stémma di [[Giustiniàn (famìggia zenéize)|Giustiniéìn]], o foîse o céntro de l'aministraçión zenéize de l'îzoa, óltre chi-â rescidénsa do [[Poistæ (etæ de mêzo)|poistæ]]. Ricuperâ a sò câa òriginâle co-in restàoro inti ànni òtànta, d'ancheu o l'é a sêde de 'n'espoxiçión picìnn-a in scê dominaçioìn bizantìnn-a e zenéize de l'îzoa<ref>{{Çitta web|url=https://www.chios.com/en/sightseeing-a-museums/monuments-a-museums/giustiniani-museum.html|tìtolo=Giustiniani Museum|léngoa=EN|vìxita=2022-02-04}}</ref>. === Gêxa de Sàn Zórzo === A gêxa de Sàn Zórzo (in grêgo Άγιος Γεώργιος, ''Ágios Geórgios'') a l'é unn-a de costruçioìn ciù antîghe de l'îzoa, dæto chi-â sò realizaçión a remónta scìnn-a l'ànno [[993]]. A l'é stæta 'na gêxa ségge catòlica che ortodòssa<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.chios.gr/en/anaklipse-ti-xio/ekklisies-kai-monasthria|tìtolo=Religious Monuments on Chios island|léngoa=EN, EL|vìxita=2022-02-03}}</ref> e a se trêuva in sciâ stràdda da-o mæximo nómme, a ciù inportànte tra e stradétte ch'atravèrsan a çitæ vêgia. Dedicâ a Sàn Ménego quànde a l'êa 'na gêxa catòlica, a-o sò intèrno gh'êa a seportûa do [[Zane Giustignan Longo|Zâne Giustiniàn Lòngo]] ascì. Dòppo a catûa de l'îzoa, o [[Piyale Pasha]] o l'à comandòu chi-â pàrte da gêxa ciù a ponénte a foîse trasformâ inte 'na moschêa, dîta a Moschêa Vêgia (''Eski Camii''). Pasòu o teramòtto do 1881 a moschêa a l'é stæta ristorâ, p'êse tórna trasformâ inte 'na gêxa a-a fìn o domìnio òtomàn<ref>{{Çitta|Monioudi-Gavala, 2001|p. 56}}</ref>. === Bàgni tùrchi === [[Immaggine:Chios_Castle_Ottoman_Baths.jpg|miniatura|280x280px|I bàgni tùrchi, a l'estremitæ nòrd da çitadélla.]] Inta pàrte setentrionâle da çitadélla gh'é di bàgni de l'época tùrca, caraterizæ da-o tipìco téito a cópola. Da -arénte a l'intrâ gh'é, in sciâ drîta, a cistèrna de ''Kria Vrisi'', 'na grànde cistèrna, in pàrte interâ, da-i vòrti in quàttro tòcchi mìssi a crôxe, arenbæ a-i cànti in sce de chinòlle. Inta stànpa de l'época a l'é minsonâ 'na prìmma poliscîa da cistèrna into [[1920]], pe voentæ do scìndico de Scîo e in sciô progètto de l'architétto Dim Tselepidis<ref>{{Çitta|Monioudi-Gavala, 2001|p. 58}}</ref>. == Nòtte == <references /> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Dora Monioudi-Gavala|tìtolo=Το Κάστρο της Χίου [The Castle of Chios]|url=https://www.politeianet.gr/books/9789608652439-monioudi-gabala-dora-papuros-to-kastro-tis-chiou-diglossi-ekdosi-80131|ànno=2001|editô=Papyrus|çitæ=Scîo|léngoa=EL, EN|cid=Monioudi-Gavala, 2001|ISBN=96-08-65243-X}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Scîo]] [[Categorîa:Architetûe da Grêcia]] [[Categorîa:Castélli|Scîo]] 3o9bryanlghb1w51dbln06wvafmtraq 0 29767 271572 263059 2026-07-05T11:52:53Z N.Longo 12052 + cat 271572 wikitext text/x-wiki {{Ulmioš-cu|gṛafia=, s’cundu a gṛafia d’ Marco Michelis}} [[File:Castellu de Urméa, vista.jpg|thumb|Èl Caštea]] Èl '''Caštea d' Ulmèa''' (in italian "''Castello di Ormea''") l'eŗa pŗōppi suvo èl bulgu d' Ulmèa, l'eŗa štà focciu a paltia da u [[X secolo|X seculu]]. ==Štōŗia== [[File:Ormea CN mt.736.jpg|thumb|I rèsti d'l Caštea e l'paesogiu d'Ulmèa]] U s' pensa chè 'l caštea u sègghè štà focciu 'ntulnu a u [[X secolo|X seculu]], p'l difèndo Ulmèa dai Saŗas̅c̅î è da j Ungari. L' eŗa pӧӧ fultificà 'n divèlse vōte, sutta i Malches̅c̅i d' Zevo 'ntl [[XIII secolo|XIII seculu]]. 'N palticuloa cun èl malchèsè Giolgio II u Nanu, ch' l' avèva focciu fultificoa ascì èl bulgu d' Ulmèa cun i miŗogni d' cinta. 'N' tōccu 'mpultonte p'l u švilüppu dâ difèsa l'eŗa štà focciu dal malchèsè Garcilasco, 'ntˋû [[1538]], quonde èl caštea l'eŗa štà 'ngŗandì è j' eŗo štoi foccie ina seŗie d' tûri e baštiui. [[File:Castellu de Urméa, turiùn.jpg|thumb|Ün d'trai tûriùi]] 'Ntl [[1625]] èl Pŗinzi Mûŗizzi d' Savōia, ch' l' avèva catà a fultificaziun, u ŗ'avèva finia cun tŗai tûriui ch' j' avèvo d'l feŗitojie, p'l pèa dûvŗoa d'l bucche da föu: ün a punente, ün a meʒudì è in otŗu a levonte. A meʒʒanöccịe ŗ'eŗa štô foccia in otŗa cà, p'l li cuštoddi, nvelsu matin u j'eŗa ina zōna p'l li feudatoŗi. A cuštŗuziun a n' è moi štô duvŗô 'm' cà dai scignuŗi d'l pōštu, vištu ch' a s'lviva p'l a difèsa. I malchès̅c̅i, scignuŗi d' [[Ulmea|Ulmèa]] j' avèvo, cum' cà, in palazettu'n via Tonno. Cun l'arivu dî suldoi [[Fransa|fŗanzès̅c̅i]] è l'occupaziun d' Ulmèa daŗa fine d'l [[1794]], sutt' a guidda d'l geneŗoa Rusca, èl caštea (doppu a rèsa d'l cumandonte ulmiošcu) l'eŗa štà tŗašfulmà 'nt' in ušpioa militoa, è dōppu šmant'là dai fŗanzes̅c̅i.<ref name="Guidda">{{Çitta lìbbro|outô=M. Pelazza, G. Mao, F. Merlino, D. Bassi, E. Michelis, S. Odasso, G. Casalis e G. Barrelli||tìtolo=Guida di Ormea|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-7538-10-800-92db69b3378eea0bba9f473ffb68a9af|ànno=1986|editô=Le campane di San Martino|çitæ=Ulmèa|léngoa=IT|pp=15-16}}</ref> 'Ntl' [[1795]] i l'avèvo campà ʒü' cun èl mine, ch' j' avèvo foccịu donni al cà dapè, p'ŗ uldine dû geneŗoa Mollis.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Elia Michelis|tìtolo=Guida di Ormea e dintorni|url=https://www.comune.ormea.cn.it/it-it/download/guida-di-ormea-e-dintorni-7537-10-800-4486d86024bc01826a322a27e275b644|ànno=1956|editô=Istituto Grafico Bertello|çitæ=Bulgu Sen Dalmōzu (Cuni)|léngoa=IT, LIJ|pp=33-35}}</ref> == Notte == <references/> {{Clear}} == Oci pŗugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe do Piemónte]] [[Categorîa:Castélli|Ulmèa]] andehexhayw0vqcs7v22p3dh8laqaps 2 30008 271523 267766 2026-07-04T18:25:01Z N.Longo 12052 /* Vàrie */ + 271523 wikitext text/x-wiki == Architetûe religiôze == === Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn === <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - faciâta (1).jpg|Vìsta da faciâta (1) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - faciâta (3).jpg|Vìsta da faciâta (2) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - faciâta (2).jpg|Vìsta da faciâta (3) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - estèrno (1).jpg|O de fêua do santoâio (1) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - estèrno (2).jpg|O de fêua do santoâio (2) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - estèrno (3).jpg|O de fêua do santoâio (3) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - estèrno (4).jpg|O de fêua do santoâio (4) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - estèrno (5).jpg|O de fêua do santoâio (5) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - estèrno (6).jpg|O de fêua do santoâio (6) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - estèrno (7).jpg|O de fêua do santoâio (7) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - estèrno (8).jpg|O de fêua do santoâio (8) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - canpanìn (1).jpg|O canpanìn a véia do santoâio (1) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - canpanìn (2).jpg|O canpanìn a véia do santoâio (2) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - canpanìn (3).jpg|O canpanìn a véia do santoâio (3) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - canpanìn (4).jpg|Detàggio da canpànn-a Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - barcón (1).jpg|Vìsta de un di barcoìn in sciâ faciâta (1) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - barcón (2).jpg|Vìsta de un di barcoìn in sciâ faciâta (2) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - barcón (3).jpg|Vìsta de un di barcoìn in sciâ faciâta (3) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - ciâve.jpg|Detàggio de 'na ciâve Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - riseu (1).jpg|O riseu depoî a-o portâ (1) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - riseu (2).jpg|O riseu depoî a-o portâ (2) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - tàrga (3).jpg|'Na tàrga Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - portâ.jpg|O portâ Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - tàrga (1).jpg|A tàrga sôvia a-o portâ. Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - crôxe.jpg|A crôxe in çìmma a-a faciâta Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - fontanétta.jpg|Fontanétta da-arénte a-a gêxa Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - tàrga (2).jpg|'Na tàrga Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - ciasâ (1).jpg|O ciasâ depoî a-o santoâio (1) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - ciasâ (2).jpg|O ciasâ depoî a-o santoâio (2) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - çiprèsci (1).jpg|I çiprèsci da-arénte a-o santoâio (1) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - çiprèsci (2).jpg|I çiprèsci da-arénte a-o santoâio (2) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - çiprèsci (3).jpg|I çiprèsci da-arénte a-o santoâio (3) Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - montâ a-a gêxa.jpg|A montâ pò-u santoâio Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - madonétta.jpg|A madonétta lóngo a scainâ do santoâio Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - ciànta di tàpani.jpg|Ciànta da tàpani da-arénte a-o santoâio Immaggine:Monuménto a-o Vinçénso Ferâri (Lêua) - vìsta (1).jpg|O monuménto a-o Vinçénso Ferâri da-arénte a-o santoâio (1) Immaggine:Monuménto a-o Vinçénso Ferâri (Lêua) - vìsta (2).jpg|O monuménto a-o Vinçénso Ferâri da-arénte a-o santoâio (2) Immaggine:Monuménto a-o Vinçénso Ferâri (Lêua) - tàrga.jpg|Tàrga do monuménto a-o Vinçénso Ferâri </gallery> === Convénto de Mónte Carmêlo === <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - vìsta da Sàn Damiàn.jpg|O convénto de Mónte Carmêlo vìsto da-o santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - vìsta da-e Rolandétte.jpg|O convénto de Mónte Carmêlo vìst0 da-e Rolandétte Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - estèrno (1).jpg|Vìsta do de fêua do convénto (1) Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - estèrno (2).jpg|Vìsta do de fêua do convénto (2) Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - estèrno (3).jpg|Vìsta do de fêua do convénto (3) Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - cópola (1).jpg|Detàggio da cópola Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - faciâta (1).jpg|A faciâta do convénto (1) Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - faciâta (2).jpg|A faciâta do convénto (2) Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - faciâta (3).jpg|Detàggio di barcoìn in sciâ faciâta Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - tàrga e relêuio a sô.jpg|Tàrga e relêuio a sô in sciâ faciâta do convénto Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - tàrga (1).jpg|Tàrga e in sciâ faciâta do convénto Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - vìsta e tôre.jpg|Vìsta do convénto co-a sò tôre Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - tôre (1).jpg|A tôre do convénto (1) Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - tôre (2).jpg|A tôre do convénto (2) Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - tôre (3).jpg|A tôre do convénto (3) Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - tôre (4).jpg|A tôre do convénto (4) Immaggine:Stràdda Costìn Montecarmêlo (Lêua) - cartéllo (1).jpg|A tàrga da Stràdda Costìn Montecarmêlo da-arénte a-o convénto Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - prezépio inta gêxa (1).jpg|O prezépio inta gêxa (1) Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - prezépio inta gêxa (2).jpg|O prezépio inta gêxa (2) Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - prezépio into convénto (1).jpg|O prezépio into convénto (1) Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - prezépio into convénto (2).jpg|O prezépio into convénto (2) Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - prezépio into convénto (3).jpg|O prezépio into convénto (3) Immaggine:Convénto de Mónte Carmêlo (Lêua) - prezépio into convénto (4).jpg|O prezépio into convénto (4) </gallery> === Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta === <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - vìsta da Mónte Carmêlo.jpg|A gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta vìsta da-o convénto de Mónte Carmêlo Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - faciâta (1).jpg|Vìsta da faciâta (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - faciâta (2).jpg|Vìsta da faciâta (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - faciâta (3).jpg|Vìsta da faciâta (3) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - derê (1).jpg|Vìsta do derê (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - derê (2).jpg|Vìsta do derê (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - derê (3).jpg|Vìsta do derê (3) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - derê (4).jpg|Vìsta do derê (4) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - canpanìn (1).jpg|Vìsta do canpanìn (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - canpanìn (2).jpg|Vìsta do canpanìn (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - canpanìn (3).jpg|Relêuio do canpanìn Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - canpanìn (4).jpg|Relêuio e canpànn-a do canpanìn Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - canpanìn (5).jpg|Canpànn-a do canpanìn Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - canpanìn d'in Palàçio Döia (1).jpg|O canpanìn d'in Palàçio Döia (1) Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - canpanìn d'in Palàçio Döia (2).jpg|O canpanìn d'in Palàçio Döia (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - barcón (1).jpg|Un di barcoìn in in sciâ faciâta (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - barcón (2).jpg|Un di barcoìn in in sciâ faciâta (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - barcón (3).jpg|O barcón a-o derê do cazaménto Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - lanpión.jpg|Lanpión in sce Stràdda Polùpice Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - crôxe.jpg|Crôxe in çìmma a-o derê do cazaménto Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - tàrga (1).jpg|Tàrga in sciâ faciâta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - riseu.jpg|O riseu depoî a l'intrâ Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - portâ (1).jpg|O portâ prinçipâ Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - portâ (2).jpg|O portâ da navâta de mancìnn-a Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - portâ (3).jpg|O portâ da navâta de drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - intèrno (1).jpg|Vìsta do drénto (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - intèrno (2).jpg|Vìsta do drénto (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - intèrno (3).jpg|Vìsta do drénto (3) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - intèrno (4).jpg|Vìsta do drénto (4) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - controfaciâta (1).jpg|Vìsta da controfaciâta (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - controfaciâta (2).jpg|Vìsta da controfaciâta (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - quàddro de l'ùrtima çénn-a.jpg|O quàddro de l'ùrtima çénn-a apéizo in sciâ controfaciâta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - vòrto (1).jpg|O vòrto a bótte da navâta centrâle Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - portâ (4).jpg|Vìsta da drénto do portâ prinçipâ (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - portâ (5).jpg|Vìsta da drénto do portâ prinçipâ (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - presbitêio.jpg|Vìsta do presbitêio Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - artâ (1).jpg|Vìsta de l'artâ prinçipâ (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - artâ (2).jpg|Vìsta de l'artâ prinçipâ (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - artâ (3).jpg|Vìsta de l'artâ prinçipâ (3) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - artâ (4).jpg|A nêuva artâ Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - artâ (5).jpg|Detàggio do basoriliêvo in sciâ nêuva artâ Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - tabernàcolo (1).jpg|O tabernàcolo de l'artâ prinçipâ Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - òrgano (1).jpg|Vìsta de l'òrgano (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - òrgano (2).jpg|Vìsta de l'òrgano (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - croxefìsso (1).jpg|O croxefìsso de l'artâ (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - croxefìsso (2).jpg|O croxefìsso de l'artâ (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - stàtoa (1).jpg|Stàtoa in sce l'artâ Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - barcón (4).jpg|Vìsta de drénto do barcón a-o derê da gêxa Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Benéito Brandimànte, Nativitæ de Gexù (1).jpg|Nativitæ de Gexù do Benéito Brandimàrte (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Benéito Brandimànte, Nativitæ de Gexù (2).jpg|Nativitæ de Gexù do Benéito Brandimàrte (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Benéito Brandimànte, Nativitæ de Gexù (3).jpg|Nativitæ de Gexù do Benéito Brandimàrte, cartelìn Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Benéito Brandimàrte, Asonçión de Màia Santìscima (1).jpg|Asonçión de Màia Santìscima do Benéito Brandimàrte (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Benéito Brandimàrte, Asonçión de Màia Santìscima (2).jpg|Asonçión de Màia Santìscima do Benéito Brandimàrte (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Benéito Brandimàrte, Asonçión de Màia Santìscima (3).jpg|Asonçión de Màia Santìscima do Benéito Brandimàrte, cartéllo Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - baléuistra (1).jpg|A baléuistra a-a mancìnn-a de l'artâ Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - baléuistra (2).jpg|A baléuistra a-a drîta de l'artâ Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - cöo (1).jpg|Vìsta do cöo (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - cöo (2).jpg|Vìsta do cöo (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - cöo (3).jpg|Detàggio do cöo Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - cöo (4).jpg|Stemìn into cöo Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - sunagìn da méssa.jpg|Sunagìn da méssa da-arénte a l'artâ Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - bùsto de Sant'Agostìn.jpg|O bùsto de Sant'Agostìn into presbitêio Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - bùsto de Sant'Andrîa.jpg|O bùsto de Sant'Andrîa into presbitêio Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - confaón.jpg|O confaón di Templæ Catòlichi d'Itàlia Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - cartéllo.jpg|Cartéllo con de informaçioìn in sciâ gêxa Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - leterìn.jpg|'N leterìn Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - beneitìn (1).jpg|O beneitìn a-a drîta de l'intrâ Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - beneitìn (2).jpg|O beneitìn a-a drîta de l'intrâ, detàggio Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - beneitìn (3).jpg|O beneitìn a-a mancìnn-a de l'intrâ Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - beneitìn (4).jpg|O beneitìn a-a mancìnn-a de l'intrâ, detàggio Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - colònne (1).jpg|E colònne de drîta, in prîa de Finâ Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - colònne (2).jpg|E colònne de mancìnn-a, in prîa de Finâ Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - navâta de drîta (1).jpg|Vìsta da navâta de drîta (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - navâta de drîta (2).jpg|Vìsta da navâta de drîta (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - vòrto de drîta.jpg|Vòrto a croxêa da navâta de drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - portâ (6).jpg|Vìsta de drénto do portâ da navâta de drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - confescionâio (1).jpg|Confescionâio inta prìmma capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - stàtoa de Sàn Lùcco (1).jpg|Vìsta da stàtoa de Sàn Lùcco inta prìmma capélla in sciâ drîta, òpero do Marçéllo Spàrso (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - stàtoa de Sàn Lùcco (2).jpg|Vìsta da stàtoa de Sàn Lùcco inta prìmma capélla in sciâ drîta, òpero do Marçéllo Spàrso (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - 2° capélla in sciâ drîta.jpg|Vìsta da 2° capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - artâ da 2° capélla in sciâ drîta.jpg|L'artâ da 2° capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - stàtoa de Sàn Nicòlla da Tolentìn.jpg|Stàtoa de Sàn Nicòlla da Tolentìn inta 2° capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - stàtoa do Sâcro Cheu.jpg|Stàtoa do Sâcro Cheu inta 2° capélla in sciâ drîta. Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Anònimo, Crocifisción e stöie da pasción de Crìsto (1).jpg|Crocifisción e stöie da pasción de Crìsto de artìsta anònimo, vìsta (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Anònimo, Crocifisción e stöie da pasción de Crìsto (2).jpg|Crocifisción e stöie da pasción de Crìsto de artìsta anònimo, vìsta (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Anònimo, Crocifisción e stöie da pasción de Crìsto (3).jpg|Detàggio de l'òpera Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Anònimo, Crocifisción e stöie da pasción de Crìsto (4).jpg|Detàggio de l'òpera Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Anònimo, Crocifisción e stöie da pasción de Crìsto (5).jpg|Detàggio de l'òpera Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Anònimo, Crocifisción e stöie da pasción de Crìsto (6).jpg|Detàggio de l'òpera Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Anònimo, Crocifisción e stöie da pasción de Crìsto (7).jpg|Detàggio de l'òpera Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Anònimo, Crocifisción e stöie da pasción de Crìsto (8).jpg|Detàggio de l'òpera Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Anònimo, Crocifisción e stöie da pasción de Crìsto (9).jpg|Detàggio de l'òpera Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Anònimo, Crocifisción e stöie da pasción de Crìsto (10).jpg|Detàggio de l'òpera Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Anònimo, Crocifisción e stöie da pasción de Crìsto (11).jpg|Detàggio de l'òpera Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Anònimo, Crocifisción e stöie da pasción de Crìsto (12).jpg|Detàggio de l'òpera Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Anònimo, Crocifisción e stöie da pasción de Crìsto (13).jpg|Detàggio de l'òpera Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Anònimo, Crocifisción e stöie da pasción de Crìsto (14).jpg|Detàggio de l'òpera Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - stàtoa de Sàn Gabriælo (1).jpg|Vìsta da stàtoa de Sàn Gabriælo inta tèrsa capélla in sciâ drîta, òpero do Marçéllo Spàrso (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - stàtoa de Sàn Gabriælo (2).jpg|Vìsta da stàtoa de Sàn Gabriælo inta tèrsa capélla in sciâ drîta, òpero do Marçéllo Spàrso (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - confescionâio (2).jpg|Confescionâio inta tèrsa capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - stàtoa de Sàn Giöxèppe co-o Banbìn.jpg|Stàtoa de Sàn Giöxèppe co-o Banbìn inta 3° capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - 4° capélla in sciâ drîta.jpg|Vìsta da 4° capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - artâ da 4° capélla in sciâ drîta (1).jpg|L'artâ da 4° capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - artâ da 4° capélla in sciâ drîta (2).jpg|Detàggio de l'artâ da 4° capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Gianbatìsta Pàggi, Crocifisción de Sant'Andrîa (1).jpg|Crocifisción de Sant'Andrîa do Gianbatìsta Pàggi, vìsta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Gianbatìsta Pàggi, Crocifisción de Sant'Andrîa (2).jpg|Crocifisción de Sant'Andrîa do Gianbatìsta Pàggi, detàggio (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Gianbatìsta Pàggi, Crocifisción de Sant'Andrîa (3).jpg|Crocifisción de Sant'Andrîa do Gianbatìsta Pàggi, detàggio (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Gianbatìsta Pàggi, Crocifisción de Sant'Andrîa (4).jpg|Crocifisción de Sant'Andrîa do Gianbatìsta Pàggi, cartelìn Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - 5° capélla in sciâ drîta.jpg|Vìsta da 5° capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Stàtoa de Sàn Matê (1).jpg|Vìsta da stàtoa de Sàn Matê inta quìnta capélla in sciâ drîta, òpera do Marçéllo Spàrso (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Stàtoa de Sàn Matê (2).jpg|Vìsta da stàtoa de Sàn Matê inta quìnta capélla in sciâ drîta, òpera do Marçéllo Spàrso (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - 6° capélla in sciâ drîta (1).jpg|Vìsta da 6° capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - artâ da 6° capélla in sciâ drîta (1).jpg|L'artâ da 6° capélla in sciâ drîta (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - artâ da 6° capélla in sciâ drîta (2).jpg|L'artâ da 6° capélla in sciâ drîta (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - relìchia de Sànta Rìtta.jpg|Relìchia de Sànta Rìtta inta 6° capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - quàddro de Sànta Rìtta.jpg|Quàddro de Sànta Rìtta inta 6° capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - tabernàcolo (2).jpg|Tabernàcolo de l'artâ da 6° capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - quàddro de Têxo Fàsce.jpg|Quàddro de Têxo Fàsce inta 6° capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - stàtoa de Sànta Ciæa da Montefàrco.jpg|A stàtoa de Sànta Ciæa da Montefàrco inta 6° capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - stàtoa de Sànta Mònica.jpg|A stàtoa de Sànta Mònica inta 6° capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - stàtoa de Sànta Rìtta.jpg|A stàtoa de Sànta Rìtta inta 6° capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - medagión.jpg|'N medagión in sciâ miâgia da 6° capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - baléuistra (3).jpg|Vìsta da baléuistra inta 6° capélla in sciâ drîta (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - baléuistra (4).jpg|Vìsta da baléuistra inta 6° capélla in sciâ drîta (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - pòrta.jpg|'Na pòrta inta 6° capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - preghêa a Sànta Rìtta (1).jpg|'Na preghêa a Sànta Rìtta (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - preghêa a Sànta Rìtta (2).jpg|'Na preghêa a Sànta Rìtta (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - preghêa a Sànta Rìtta (3).jpg|'Na preghêa a Sànta Rìtta (3) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - vòrto da 6° capélla in sciâ drîta.jpg|O vòrto a croxêa da 6° capélla in sciâ drîta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - navâta de mancìnn-a (1).jpg|Vìsta da navâta de mancìnn-a (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - navâta de mancìnn-a (2).jpg|Vìsta da navâta de mancìnn-a (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - navâta de mancìnn-a (3).jpg|Vìsta da navâta de mancìnn-a (3) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - vòrto de mancìnn-a (1).jpg|Vòrto a croxêa da navâta de mancìnn-a (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - vòrto de mancìnn-a (2).jpg|Vòrto a croxêa da navâta de mancìnn-a (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - portâ (7).jpg|Vìsta de drénto do portâ da navâta de mancìnn-a Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - 1° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|Vìsta da 1° capélla in sciâ mancìnn-a Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - confescionâio (3).jpg|O confescionâio inta prìmma capélla in sciâ mancìnn-a (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - confescionâio (4).jpg|O confescionâio inta prìmma capélla in sciâ mancìnn-a (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - stàtoa de Sàn Màrco (1).jpg|Vìsta da stàtoa de Sàn Màrco inta prìmma capélla in sciâ mancìnn-a, òpera do Marçéllo Spàrso (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - stàtoa de Sàn Màrco (2).jpg|Vìsta da stàtoa de Sàn Màrco inta prìmma capélla in sciâ mancìnn-a, òpera do Marçéllo Spàrso (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - 2° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|Vìsta da 2° capélla in sciâ mancìnn-a Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|L'artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|Detàggio de l'artâ da 2° capélla in sciâ mancìnn-a Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - famìggia Semìn, Sant'Agostìn, Sànta Rìtta da Càscia e Sàn Nicòlla da Tolentìn con stöie da vìtta de Sant'Agostìn (1).jpg|Famìggia Semìn, Sant'Agostìn, Sànta Rìtta da Càscia e Sàn Nicòlla da Tolentìn con stöie da vìtta de Sant'Agostìn, vìsta. Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - famìggia Semìn, Sant'Agostìn, Sànta Rìtta da Càscia e Sàn Nicòlla da Tolentìn con stöie da vìtta de Sant'Agostìn (2).jpg|Vìsta (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - famìggia Semìn, Sant'Agostìn, Sànta Rìtta da Càscia e Sàn Nicòlla da Tolentìn con stöie da vìtta de Sant'Agostìn (3).jpg|Detàggio (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - famìggia Semìn, Sant'Agostìn, Sànta Rìtta da Càscia e Sàn Nicòlla da Tolentìn con stöie da vìtta de Sant'Agostìn (4).jpg|Detàggio (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - famìggia Semìn, Sant'Agostìn, Sànta Rìtta da Càscia e Sàn Nicòlla da Tolentìn con stöie da vìtta de Sant'Agostìn (5).jpg|Detàggio (3) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - famìggia Semìn, Sant'Agostìn, Sànta Rìtta da Càscia e Sàn Nicòlla da Tolentìn con stöie da vìtta de Sant'Agostìn (6).jpg|Detàggio (4) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - famìggia Semìn, Sant'Agostìn, Sànta Rìtta da Càscia e Sàn Nicòlla da Tolentìn con stöie da vìtta de Sant'Agostìn (7).jpg|Detàggio (5) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - famìggia Semìn, Sant'Agostìn, Sànta Rìtta da Càscia e Sàn Nicòlla da Tolentìn con stöie da vìtta de Sant'Agostìn (8).jpg|Detàggio (6) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - famìggia Semìn, Sant'Agostìn, Sànta Rìtta da Càscia e Sàn Nicòlla da Tolentìn con stöie da vìtta de Sant'Agostìn (9).jpg|Detàggio (7) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - famìggia Semìn, Sant'Agostìn, Sànta Rìtta da Càscia e Sàn Nicòlla da Tolentìn con stöie da vìtta de Sant'Agostìn (10).jpg|Detàggio (8) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - famìggia Semìn, Sant'Agostìn, Sànta Rìtta da Càscia e Sàn Nicòlla da Tolentìn con stöie da vìtta de Sant'Agostìn (11).jpg|Detàggio (9) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - famìggia Semìn, Sant'Agostìn, Sànta Rìtta da Càscia e Sàn Nicòlla da Tolentìn con stöie da vìtta de Sant'Agostìn (12).jpg|Detàggio (10) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - famìggia Semìn, Sant'Agostìn, Sànta Rìtta da Càscia e Sàn Nicòlla da Tolentìn con stöie da vìtta de Sant'Agostìn (13).jpg|Detàggio (11) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - famìggia Semìn, Sant'Agostìn, Sànta Rìtta da Càscia e Sàn Nicòlla da Tolentìn con stöie da vìtta de Sant'Agostìn (14).jpg|Detàggio (12) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - 3° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|Vìsta da 3° capélla in sciâ mancìnn-a Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - confescionâio (5).jpg|O confescionâio inta tèrsa capélla in sciâ mancìnn-a (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - confescionâio (6).jpg|O confescionâio inta tèrsa capélla in sciâ mancìnn-a (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - confescionâio (7).jpg|O confescionâio inta tèrsa capélla in sciâ mancìnn-a, detàggio Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - stàtoa da Vèrgine Màia (1).jpg|Vìsta da stàtoa da Vèrgine Màia inta tèrsa capélla in sciâ mancìnn-a, òpera do Marçéllo Spàrso (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - stàtoa da Vèrgine Màia (2).jpg|Vìsta da stàtoa da Vèrgine Màia inta tèrsa capélla in sciâ mancìnn-a, òpera do Marçéllo Spàrso (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - 4° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|Vìsta da 4° capélla in sciâ mancìnn-a Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - artâ da 4° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|L'artâ da 4° capélla in sciâ mancìnn-a Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - artâ da 4° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|L'artâ da 4° capélla in sciâ mancìnn-a, detàggio Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Cézare e Lusciàndro Semìn, Batézzo de Crìsto (1).jpg|Cézare e Lusciàndro Semìn, Batézzo de Crìsto, vìsta Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Cézare e Lusciàndro Semìn, Batézzo de Crìsto (2).jpg|Cézare e Lusciàndro Semìn, Batézzo de Crìsto, detàggio Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Cézare e Lusciàndro Semìn, Batézzo de Crìsto (3).jpg|Cézare e Lusciàndro Semìn, Batézzo de Crìsto, detàggio Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Cézare e Lusciàndro Semìn, Batézzo de Crìsto (4).jpg|Cézare e Lusciàndro Semìn, Batézzo de Crìsto, detàggio Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Cézare e Lusciàndro Semìn, Batézzo de Crìsto (5).jpg|Cézare e Lusciàndro Semìn, Batézzo de Crìsto, cartelìn Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - 5° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|Vìsta da 5° capélla in sciâ mancìnn-a Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Stàtoa de Sàn Zâne Evangelìsta (1).jpg|Vìsta da stàtoa de Sàn Zâne Evangelìsta inta quìnta capélla in sciâ mancìnn-a, òpera do Marçéllo Spàrso (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - Stàtoa de Sàn Zâne Evangelìsta (2).jpg|Vìsta da stàtoa de Sàn Zâne Evangelìsta inta quìnta capélla in sciâ mancìnn-a, òpera do Marçéllo Spàrso (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - monuménto fùnebre do Pelégro Ròcca (1).jpg|O monuménto fùnebre do Pelégro Ròcca (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - monuménto fùnebre do Pelégro Ròcca (2).jpg|O monuménto fùnebre do Pelégro Ròcca (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - monuménto fùnebre do Pelégro Ròcca (3).jpg|O monuménto fùnebre do Pelégro Ròcca (3) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - monuménto fùnebre do Pelégro Ròcca (4).jpg|O monuménto fùnebre do Pelégro Ròcca (4) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - monuménto fùnebre do Pelégro Ròcca (5).jpg|O monuménto fùnebre do Pelégro Ròcca (5) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - 6° capélla in sciâ mancìnn-a (1).jpg|Vìsta da 6° capélla in sciâ mancìnn-a (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - 6° capélla in sciâ mancìnn-a (2).jpg|Vìsta da 6° capélla in sciâ mancìnn-a (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - 6° capélla in sciâ mancìnn-a (3).jpg|6° capélla in sciâ mancìnn-a, inmàgine sâcra (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - 6° capélla in sciâ mancìnn-a (4).jpg|6° capélla in sciâ mancìnn-a, inmàgine sâcra (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - artâ da 6° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|L'artâ da 6° capélla in sciâ mancìnn-a Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - tabernàcolo (3).jpg|Tabernàcolo da 6° capélla in sciâ mancìnn-a Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - cêro pasquâle.jpg|Cêro pasquâle inta 6° capélla in sciâ mancìnn-a Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - monuménto fùnebre do Giöxèppe Ròcca (1).jpg|O monuménto fùnebre do Giöxèppe Ròcca (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - monuménto fùnebre do Giöxèppe Ròcca (2).jpg|O monuménto fùnebre do Giöxèppe Ròcca (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - monuménto fùnebre do Giöxèppe Ròcca (3).jpg|O monuménto fùnebre do Giöxèppe Ròcca (3) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - monuménto fùnebre do Giöxèppe Ròcca (4).jpg|O monuménto fùnebre do Giöxèppe Ròcca (4) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - monuménto fùnebre de Catæn Ròcca (1).jpg||O monuménto fùnebre de Catæn Ròcca Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - quàddro da Madònna do Bón Conséggio.jpg|O quàddro da Madònna do Bón Conséggio Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - vòrto da 6° capélla in sciâ mancìnn-a.jpg|O vòrto a croxêa da 6° capélla in sciâ mancìnn-a Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis (1).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis (2).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis (3).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (3) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis (4).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (4) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis (5).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (5) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis (6).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (6) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis (7).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (7) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis (8).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (8) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis (9).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (9) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis (10).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (10) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis (11).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (11) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis (12).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (12) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis (13).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (13) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis (14).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis (14) </gallery> ==== Ecs convénto ==== <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - convénto (1).jpg|Vìsta do vêgio convénto di agostinién (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - convénto (4).jpg|Vìsta do vêgio convénto di agostinién (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - convénto (5).jpg|Vìsta do vêgio convénto di agostinién (3) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - ciòstro (1).jpg|O ciòstro do convénto (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - ciòstro (2).jpg|O ciòstro do convénto (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - ciòstro (3).jpg|O ciòstro do convénto (3) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - ciòstro (4).jpg|O ciòstro do convénto (4) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - stàtoa into ciòstro.jpg|A stàtoa da Madònna into ciòstro Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - canpanétta into ciòstro.jpg|'Na canpanétta into ciòstro Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - barcón do convénto.jpg|Barcón do convénto Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - portâ do convénto (1).jpg|O portâ do convénto Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - portâ do convénto (2).jpg|Basoriliêvo do portâ do vêgio convénto di agostinién (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - portâ do convénto (3).jpg|Basoriliêvo do portâ do vêgio convénto di agostinién (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis into ciòstro (1).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis into ciòstro (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis into ciòstro (2).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis into ciòstro (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis into ciòstro (3).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis into ciòstro (3) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis into ciòstro (4).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis into ciòstro (4) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis into ciòstro (5).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis into ciòstro (5) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis into ciòstro (6).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis into ciòstro (6) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis into ciòstro (7).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis into ciòstro (7) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis into ciòstro (8).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis into ciòstro (8) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis into ciòstro (9).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis into ciòstro (9) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis into ciòstro (10).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis into ciòstro (10) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis into ciòstro (11).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis into ciòstro (11) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis into ciòstro (12).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis into ciòstro (12) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis into ciòstro (13).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis into ciòstro (13) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - staçión da Via Crucis into ciòstro (14).jpg|Unn-a de staçioìn da Via Crucis into ciòstro (14) </gallery> === Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ === <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - estèrno (1).jpg|Estèrno (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - estèrno (2).jpg|Estèrno (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - estèrno (3).jpg|Estèrno (3) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - estèrno (4).jpg|Estèrno (4) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - estèrno (5).jpg|Estèrno (5) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - faciâta (1).jpg|A faciâta (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - faciâta (2).jpg|A faciâta (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - faciâta (3).jpg|A faciâta (3) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - portâ (1).jpg|O portâ (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - rozón.jpg|O rozón Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - faciâta laterâle (1).jpg|A faciâta laterâle (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - faciâta laterâle (2).jpg|A faciâta laterâle (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - portâ da faciâta laterâle.jpg|O portâ da faciâta laterâle Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - rozón da faciâta laterâle (1).jpg|O rozón da faciâta laterâle (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - portâ de drîta.jpg|O portâ de drîta Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - portâ de mancìnn-a.jpg|O portâ de mancìnn-a Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - crôxe in sciâ faciâta.jpg|A crôxe in sciâ faciâta Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - crôxe in sciâ faciâta laterâle.jpg|A crôxe in sciâ faciâta laterâle Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - pitûa in sciâ faciâta.jpg|Pitûa in sciâ faciâta Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - pitûa in sciâ faciâta laterâle.jpg|Pitûa in sciâ faciâta laterâle Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - intrâ sùd (1).jpg|Intrâ sùd (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - intrâ sùd (1).jpg|Basorilêvo da l'intrâ sùd Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - crôxe (1).jpg|O monuménto a crôxe depoî a-o cazaménto (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - crôxe (2).jpg|O monuménto a crôxe depoî a-o cazaménto (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - çiprèsso.jpg|Çiprèsso Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - stàtoa de Sàn Giöxèppe da Lionéssa.jpg|A stàtoa de Sàn Giöxèppe da Lionéssa Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - stàtoa de Sànta Verònica Giuliàn.jpg|A stàtoa de Sànta Verònica Giuliàn Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - canpanìn.jpg|O canpanìn Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - drénto (1).jpg|Drénto (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - drénto (2).jpg|Drénto (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - transétto (1).jpg|Transétto (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - transétto (2).jpg|Transétto (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - transétto (3).jpg|Transétto (3) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - transétto (4).jpg|Transétto (4) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - controfaciâta (1).jpg|Controfaciâta (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - controfaciâta (2).jpg|Controfaciâta (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - inscriçión (1).jpg|Inscriçión (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - inscriçión (2).jpg|Inscriçión (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - pitûa.jpg|Pitûa Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - portâ (2).jpg|Portâ (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - portâ (3).jpg|Portâ (3) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - pòrta (1).jpg|Pòrta (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - pòrta (2).jpg|Pòrta (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - pòrta (3).jpg|Pòrta (3) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - pòrta (4).jpg|Pòrta (4) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - artâ magiô (1).jpg|Artâ magiô (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - artâ magiô (2).jpg|Artâ magiô (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - artâ magiô (3).jpg|Artâ magiô (3) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - artâ magiô (4).jpg|Artâ magiô (4) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - artâ magiô (5).jpg|Artâ magiô (5) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - tabernàcolo (1).jpg|Tabernàcolo (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - tabernàcolo (2).jpg|Tabernàcolo (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - artâ laterâle.jpg|Artâ laterâle Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - leterìn.jpg|Leterìn Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - baléuistra (1).jpg|Baléuistra (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - baléuistra (2).jpg|Baléuistra (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - beneitìn (1).jpg|Beneitìn (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - beneitìn (2).jpg|Beneitìn (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - òrgano (1).jpg|òrgano (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - òrgano (2).jpg|òrgano (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - pùrpito (1).jpg|Pùrpito (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - pùrpito (2).jpg|Pùrpito (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - quàddro (1).jpg|Quàddro (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - quàddro (2).jpg|Quàddro (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - quàddro (3).jpg|Quàddro (3) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - quàddro (4).jpg|Quàddro (4) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - quàddro da Madònna de Mizeicòrdia e biòu Bòtta.jpg|Quàddro da Madònna de Mizeicòrdia e biòu Bòtta Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - quàddro de Sàn Giöxèppe da Lionéssa.jpg|Quàddro de Sàn Giöxèppe da Lionéssa Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - quàddro de Sant'Antönio da Pàdova ch'o resciùscita 'n zóveno.jpg|Quàddro de Sant'Antönio da Pàdova ch'o resciùscita 'n zóveno Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - quàddro de Sant'Antönio da Pàdova e o miâcoo do pê resanòu.jpg|Quàddro de Sant'Antönio da Pàdova e o miâcoo do pê resanòu Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - stàtoa de Sàn Giöxèppe co-o Banbìn.jpg|Stàtoa de Sàn Giöxèppe co-o Banbìn Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - stàtoa de l'Inmacolâ Conceçión.jpg|Stàtoa de l'Inmacolâ Conceçión Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - stàtoa do Sâcro Cheu.jpg|Stàtoa do Sâcro Cheu Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - croxefìsso.jpg|Croxefìsso Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - càscia da procesción.jpg|Càscia da procesción Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - medagión.jpg|Medagión Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - modelìn da gêxa.jpg|Modelìn da gêxa Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - confescionâio (1).jpg|Confescionâio (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - confescionâio (2).jpg|Confescionâio (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - confescionâio (3).jpg|Confescionâio (3) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - confescionâio (4).jpg|Confescionâio (4) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - confescionâio (5).jpg|Confescionâio (5) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - confescionâio (6).jpg|Confescionâio (6) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - capélla de drîta (1).jpg|Capélla de drîta (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - capélla de drîta (2).jpg|Capélla de drîta (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - icónn-a (1).jpg|Icónn-a (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - icónn-a (2).jpg|Icónn-a (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - stàtoa de Sant'Antönio da Pàdova.jpg|Stàtoa de Sant'Antönio da Pàdova Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - stàtoa de Sàn Pîo.jpg|Stàtoa de Sàn Pîo Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - stàtoa do Pàddre Sànto.jpg|Stàtoa do Pàddre Sànto Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - capélla de mancìnn-a (1).jpg|Capélla de mancìnn-a (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - capélla de mancìnn-a (2).jpg|Capélla de mancìnn-a (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - quàddro de Sàn Loîgi di Françéixi.jpg|Quàddro de Sàn Loîgi di Françéixi Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - quàddro de Sànta Catænn-a da Siêna.jpg|Quàddro de Sànta Catænn-a da Siêna Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - quàddro de Sànta Elizàbetta d'Ungherîa.jpg|Quàddro de Sànta Elizàbetta d'Ungherîa Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - stàtoa de Crìsto mòrto.jpg|Stàtoa de Crìsto mòrto Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - stàtoa do croxefìsso con Sàn Françésco.jpg|Stàtoa do croxefìsso con Sàn Françésco Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - staçión da Via Crucis (1).jpg|Staçión da Via Crucis (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - staçión da Via Crucis (2).jpg|Staçión da Via Crucis (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - staçión da Via Crucis (3).jpg|Staçión da Via Crucis (3) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - staçión da Via Crucis (4).jpg|Staçión da Via Crucis (4) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - staçión da Via Crucis (5).jpg|Staçión da Via Crucis (5) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - staçión da Via Crucis (6).jpg|Staçión da Via Crucis (6) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - staçión da Via Crucis (7).jpg|Staçión da Via Crucis (7) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - staçión da Via Crucis (8).jpg|Staçión da Via Crucis (8) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - staçión da Via Crucis (9).jpg|Staçión da Via Crucis (9) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - staçión da Via Crucis (10).jpg|Staçión da Via Crucis (10) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - staçión da Via Crucis (11).jpg|Staçión da Via Crucis (11) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - staçión da Via Crucis (12).jpg|Staçión da Via Crucis (12) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - staçión da Via Crucis (14).jpg|Staçión da Via Crucis (14) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - tàrga a-o Giöxèppe Valèrga.jpg|Tàrga a-o Giöxèppe Valèrga Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - téito (1).jpg|Téito (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - téito (2).jpg|Téito (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - rozón da faciâta laterâle (2).jpg|Rozón da faciâta laterâle (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - rozón da faciâta laterâle (3).jpg|Rozón da faciâta laterâle (3) </gallery> === Capélla de Nòstra Scignôa da Consolaçión === <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Consolaçión (Lêua) - vìsta de néutte (1).jpg|Vìsta de néutte da capélla (1) Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Consolaçión (Lêua) - vìsta de néutte (2).jpg|Vìsta de néutte da capélla (2) Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Consolaçión (Lêua) - artâ.jpg|L'artâ da capélla Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Consolaçión (Lêua) - stàtoa.jpg|A stàtoa da Madònna da Consolaçión Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Consolaçión (Lêua) - croxefìsso.jpg|O croxefìsso inta capélla </gallery> === Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde === <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - estèrno (1).jpg|Vìsta (1) Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - estèrno (2).jpg|Vìsta (2) Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - estèrno (3).jpg|Vìsta (3) Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - estèrno (4).jpg|Vìsta (4) Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - faciâta (1).jpg|A faciâta (1) Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - faciâta (2).jpg|A faciâta (2) Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - crôxe in sciâ faciâta.jpg|A crôxe in sciâ faciâta Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - barcón in sciâ faciâta (1).jpg|Un di barcoìn in sciâ faciâta (1) Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - barcón in sciâ faciâta (2).jpg|Un di barcoìn in sciâ faciâta (2) Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - barcón in sciâ faciâta (3).jpg|Un di barcoìn in sciâ faciâta (3) Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - pitûa.jpg|Pitûa in sciâ faciâta Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - tàrga.jpg|Tàrga in sciâ faciâta Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - portâ (1).jpg|O portâ prinçipâ Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - portâ (2).jpg|O portâ laterâle Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - barcón (1).jpg|'N barcón (1) Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - barcón (2).jpg|'N barcón (2) Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - cópola (1).jpg|A cópola (1) Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - cópola (2).jpg|A cópola (2) Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - crôxe in sciâ cópola.jpg|A crôxe in sciâ cópola Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - canpanìn.jpg|O canpanìn a véia Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - crôxe in sciô canpanìn.jpg|A crôxe in sciô canpanìn Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - lantèrna (1).jpg|'Na lantèrna (1) Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - lantèrna (2).jpg|'Na lantèrna (2) Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - çiprèsci (1).jpg|I çiprèsci da-arénte a-a capélla (1) Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - çiprèsci (2).jpg|I çiprèsci da-arénte a-a capélla (2) </gallery> == Architetûe civîli == === Palàçio Döia === <gallery widths="150" heights="150"> Palàçio Döia (Lêua) - pòrtego (1).jpg|O pòrtego (1) Palàçio Döia (Lêua) - pòrtego (2).jpg|O pòrtego (2) Palàçio Döia (Lêua) - pòrtego (3).jpg|O pòrtego (3) Palàçio Döia (Lêua) - pòrtego (4).jpg|O pòrtego (4) Palàçio Döia (Lêua) - sofîta do pòrtego (1).jpg|A sofîta do pòrtego (1) Palàçio Döia (Lêua) - sofîta do pòrtego (2).jpg|A sofîta do pòrtego (2) Palàçio Döia (Lêua) - stémma di Döia (1).jpg|O stémma di Döia into pòrtego (1) Palàçio Döia (Lêua) - stémma di Döia (2).jpg|O stémma di Döia into pòrtego (2) Palàçio Döia (Lêua) - tàrga a-a Rosa Raimondi.jpg|Tàrga a-a Rosa Raimondi into pòrtego Palàçio Döia (Lêua) - tàrga a-i cadûti da Schêua Técnica.jpg|Tàrga a-i cadûti da Schêua Técnica into pòrtego Palàçio Döia (Lêua) - tàrga a-i cadûti inta Prìmma Goæra Mondiâle.jpg|Tàrga a-i cadûti inta Prìmma Goæra Mondiâle into pòrtego Palàçio Döia (Lêua) - tàrga a-i cadûti into Risorgiménto.jpg|Tàrga a-i cadûti into Risorgiménto into pòrtego Palàçio Döia (Lêua) - tàrga a-o Giuseppe Riello.jpg|Tàrga a-o Giuseppe Riello into pòrtego Palàçio Döia (Lêua) - tàrga a-o mìlite ignöto.jpg|Tàrga a-o mìlite ignöto into pòrtego Palàçio Döia (Lêua) - tàrga a-o Tommaso Risso.jpg|Tàrga a-o Tommaso Risso into pòrtego Palàçio Döia (Lêua) - scainâ (1).jpg|A scainâ (1) Palàçio Döia (Lêua) - scainâ (2).jpg|A scainâ (2) Palàçio Döia (Lêua) - scainâ (3).jpg|A scainâ (3) Palàçio Döia (Lêua) - scainâ (4).jpg|A scainâ (4) Palàçio Döia (Lêua) - scainâ (5).jpg|A scainâ (5) Palàçio Döia (Lêua) - scainâ (6).jpg|A scainâ (6) Palàçio Döia (Lêua) - scainâ (7).jpg|A scainâ (7) Palàçio Döia (Lêua) - vìsta da Sâla do Mozàico (1).jpg|Vìsta da Sâla do Mozàico (1) Palàçio Döia (Lêua) - vìsta da Sâla do Mozàico (2).jpg|Vìsta da Sâla do Mozàico (2) Palàçio Döia (Lêua) - vìsta da Sâla do Mozàico (3).jpg|Vìsta da Sâla do Mozàico (3) Palàçio Döia (Lêua) - vìsta da Sâla do Mozàico (4).jpg|Vìsta da Sâla do Mozàico (4) Palàçio Döia (Lêua) - portâ da Sâla do Mozàico (1).jpg|Portâ da Sâla do Mozàico (1) Palàçio Döia (Lêua) - portâ da Sâla do Mozàico (2).jpg|Portâ da Sâla do Mozàico (2) Palàçio Döia (Lêua) - sofîta da Sâla do Mozàico (1).jpg|Sofîta da Sâla do Mozàico (1) Palàçio Döia (Lêua) - sofîta da Sâla do Mozàico (2).jpg|Sofîta da Sâla do Mozàico (2) Palàçio Döia (Lêua) - bùsto (1).jpg|Bùsto (1) Palàçio Döia (Lêua) - bùsto (2).jpg|Bùsto (2) Palàçio Döia (Lêua) - tàrga a l'Adelmo Berozzi.jpg|Tàrga a l'Adelmo Berozzi Palàçio Döia (Lêua) - tàrga a-o Giobatta Tassara.jpg|Tàrga a-o Giobatta Tassara Palàçio Döia (Lêua) - tàrga a-o Giovanni Pizzorno.jpg|Tàrga a-o Giovanni Pizzorno Palàçio Döia (Lêua) - tàrga a-o Giuseppe Garassini Garbarino.jpg|Tàrga a-o Giuseppe Garassini Garbarino Palàçio Döia (Lêua) - tàrga a-o Pietro Mozzino.jpg|Tàrga a-o Pietro Mozzino Palàçio Döia (Lêua) - tàrga a-o Silvio Antonio Amico.jpg|Tàrga a-o Silvio Antonio Amico Palàçio Döia (Lêua) - tàrga da Sâla do Mozàico.jpg|Tàrga da Sâla do Mozàico Palàçio Döia (Lêua) - mozàico romàn (1).jpg|O mozàico romàn de Lêua (1) Palàçio Döia (Lêua) - mozàico romàn (2).jpg|O mozàico romàn de Lêua (2) Palàçio Döia (Lêua) - mozàico romàn (3).jpg|O mozàico romàn de Lêua (3) Palàçio Döia (Lêua) - mozàico romàn (4).jpg|O mozàico romàn de Lêua (4) Palàçio Döia (Lêua) - mozàico romàn (5).jpg|O mozàico romàn de Lêua (5) Palàçio Döia (Lêua) - mozàico romàn (6).jpg|O mozàico romàn de Lêua (6) Palàçio Döia (Lêua) - mozàico romàn (7).jpg|O mozàico romàn de Lêua (7) Palàçio Döia (Lêua) - mozàico romàn (8).jpg|O mozàico romàn de Lêua (8) Palàçio Döia (Lêua) - mozàico romàn (9).jpg|O mozàico romàn de Lêua (9) Palàçio Döia (Lêua) - mozàico romàn (10).jpg|O mozàico romàn de Lêua (10) Palàçio Döia (Lêua) - mozàico romàn (11).jpg|O mozàico romàn de Lêua (11) Palàçio Döia (Lêua) - mozàico romàn (12).jpg|O mozàico romàn de Lêua (12) Palàçio Döia (Lêua) - mozàico romàn (13).jpg|O mozàico romàn de Lêua (13) Palàçio Döia (Lêua) - tàrga do mozàico romàn.jpg|Tàrga do mozàico romàn de Lêua </gallery> === Fontànn-a Giovànna === <gallery widths="150" heights="150"> Fontànn-a Giovànna (Lêua) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Fontànn-a Giovànna (Lêua) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Fontànn-a Giovànna (Lêua) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Fontànn-a Giovànna (Lêua) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Fontànn-a Giovànna (Lêua) - riliêvo (1).jpg|Riliêvo (1) Fontànn-a Giovànna (Lêua) - riliêvo (2).jpg|Riliêvo (2) Fontànn-a Giovànna (Lêua) - riliêvo (3).jpg|Riliêvo (3) Fontànn-a Giovànna (Lêua) - riliêvo (4).jpg|Riliêvo (4) Fontànn-a Giovànna (Lêua) - detàggio (1).jpg|Detàggio (1) Fontànn-a Giovànna (Lêua) - detàggio (2).jpg|Detàggio (2) Fontànn-a Giovànna (Lêua) - detàggio (3).jpg|Detàggio (3) Fontànn-a Giovànna (Lêua) - detàggio (4).jpg|Detàggio (4) Fontànn-a Giovànna (Lêua) - vàsca (1).jpg|Vàsca (1) Fontànn-a Giovànna (Lêua) - vàsca (2).jpg|Vàsca (2) Fontànn-a Giovànna (Lêua) - vàsca (3).jpg|Vàsca (3) Fontànn-a Giovànna (Lêua) - vàsca (4).jpg|Vàsca (4) Fontànn-a Giovànna (Lêua) - scrîta.jpg|Scrîta </gallery> === A Logétta === <gallery widths="150" heights="150"> A Logétta (Lêua) - vìsta d'in Palàçio Döia (1).jpg|A Logétta d'in Palàçio Döia (1) A Logétta (Lêua) - vìsta d'in Palàçio Döia (2).jpg|A Logétta d'in Palàçio Döia (2) A Logétta (Lêua) - vìsta d'in Palàçio Döia (3).jpg|A Logétta d'in Palàçio Döia (3) </gallery> === Giardìn do Prìnçipe === <gallery widths="150" heights="150"> Giardìn do Prìnçipe (Lêua) - vìsta d'in Palàçio Döia (1).jpg|O Giardìn do Prìnçipe d'in Palàçio Döia (1) Giardìn do Prìnçipe (Lêua) - vìsta d'in Palàçio Döia (2).jpg|O Giardìn do Prìnçipe d'in Palàçio Döia (2) </gallery> === Viadòtto de Montecarmêlo === <gallery widths="150" heights="150"> Viadòtto de Montecarmêlo (Lêua) - vìsta (1).jpg|Vìsta do fiànco a nòrd do pónte Viadòtto de Montecarmêlo (Lêua) - vìsta (2).jpg|Vìsta do fiànco a sùd do pónte Viadòtto de Montecarmêlo (Lêua) - stràdda (1).jpg|Vìsta da stràdda ch'a pàssa sôvia a-o viadòtto (1) Viadòtto de Montecarmêlo (Lêua) - stràdda (2).jpg|Vìsta da stràdda ch'a pàssa sôvia a-o viadòtto (2) </gallery> === Pòrto de Lêua === <gallery widths="150" heights="150"> Pòrto de Lêua.jpg|Vìsta do pòrto de Lêua Pòrto de Lêua - vìsta da Sàn Damiàn.jpg|O pòrto vìsto da-o santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn </gallery> === Palaçétto do Spòrt "Eliodoro Garassini" === <gallery widths="150" heights="150"> Palaçétto do Spòrt 'Eliodoro Garassini' (Lêua) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Palaçétto do Spòrt 'Eliodoro Garassini' (Lêua) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Palaçétto do Spòrt 'Eliodoro Garassini' (Lêua) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) </gallery> === O Pontàsso === <gallery widths="150" heights="150"> Pontàsso (Lêua) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Pontàsso (Lêua) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Pontàsso (Lêua) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Pontàsso (Lêua) - vìsta (4).jpg|Vìsta (4) Pontàsso (Lêua) - vêgio portâ (1).jpg|'N vêgio portâ ricavòu inte miâge do pónte (1) Pontàsso (Lêua) - vêgio portâ (2).jpg|'N vêgio portâ ricavòu inte miâge do pónte (2) Pontàsso (Lêua) - arcâ (1).jpg|Detàggio de l'arcâ (1) Pontàsso (Lêua) - arcâ (2).jpg|Detàggio de l'arcâ (2) </gallery> === Vìlla romànn-a de Via Ricciardi === <gallery widths="150" heights="150"> Vîa Antonio Ricciardi (Lêua) - rèsti de miâge romànn-e (1).jpg |Rèsti de miâge de 'na vìlla romànn-a atrovæ inte Vîa Antonio Ricciardi (1) Vîa Antonio Ricciardi (Lêua) - rèsti de miâge romànn-e (2).jpg |Rèsti de miâge de 'na vìlla romànn-a atrovæ inte Vîa Antonio Ricciardi (2) Vîa Antonio Ricciardi (Lêua) - rèsti de miâge romànn-e (3).jpg |Rèsti de miâge de 'na vìlla romànn-a atrovæ inte Vîa Antonio Ricciardi (3) Vîa Antonio Ricciardi (Lêua) - rèsti de miâge romànn-e (4).jpg |Rèsti de miâge de 'na vìlla romànn-a atrovæ inte Vîa Antonio Ricciardi (4) Vîa Antonio Ricciardi (Lêua) - rèsti de miâge romànn-e (5).jpg |Rèsti de miâge de 'na vìlla romànn-a atrovæ inte Vîa Antonio Ricciardi (5) Vîa Antonio Ricciardi (Lêua) - rèsti de miâge romànn-e (6).jpg |Rèsti de miâge de 'na vìlla romànn-a atrovæ inte Vîa Antonio Ricciardi (6) </gallery> == Architetûe militâri == === Miâge de Lêua === <gallery widths="150" heights="150"> Miâge de Lêua - vìsta d'in Palàçio Döia (1).jpg|E miâge d'in Palàçio Döia (1) Miâge de Lêua - vìsta d'in Palàçio Döia (2).jpg|E miâge d'in Palàçio Döia (2) </gallery> == Monuménti == === Pe-i 400 ànni do convénto de Sant'Agostìn === <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - monuménto 1598-1998 (1).jpg|Monuménto pe-i quatroçénto ànni do convénto de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta, vìsta (1) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - monuménto 1598-1998 (2).jpg|Vìsta (2) Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - monuménto 1598-1998 (3).jpg|Detàggio do basoriliêvo Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - monuménto 1598-1998 (4).jpg|Detàggio da tàrga </gallery> == Stràdde == === Stràdda Polùpice === <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Stràdda Polùpice (Lêua) - cartéllo.jpg|O cartéllo de Stràdda Polùpice Immaggine:Stràdda Polùpice (Lêua) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Immaggine:Stràdda Polùpice (Lêua) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Immaggine:Stràdda Polùpice (Lêua) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Immaggine:Stràdda Polùpice (Lêua) - nùmero cìvico.jpg|O nùmero cìvico "3" Immaggine:Stràdda Polùpice (Lêua) - madonétta.jpg|'Na madonétta </gallery> == Ciàsse == === Làrgo Pónte Româno === <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Làrgo Pónte Româno (Lêua) - cartéllo.jpg|Cartéllo Immaggine:Làrgo Pónte Româno (Lêua) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Immaggine:Làrgo Pónte Româno (Lêua) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Immaggine:Làrgo Pónte Româno (Lêua) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Immaggine:Làrgo Pónte Româno (Lêua) - relêuio.jpg|O relêuio a-o céntro da riónda Immaggine:Làrgo Pónte Româno (Lêua) - cartéllo do comùn do Borghétto.jpg|Cartéllo do comùn do Borghétto Immaggine:Làrgo Pónte Româno (Lêua) - cartéllo do comùn de Lêua.jpg|Cartéllo do comùn de Lêua </gallery> == Fæti == === Procesción da Madònna da Vixitaçión === <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - parténsa (1).jpg|L'inàndio da procesción inte Ciàssa Itàlia; a-o céntro o modèrno Crìsto de légno da cazàssa de Sàn Stêva de Bórxi Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - parténsa (2).jpg|L'inàndio da procesción inte Ciàssa Itàlia Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Córso Rómma (1).jpg|O pasàggio da tèsta da procesción pe Córso Rómma Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Córso Rómma (2).jpg|O pasàggio da procesción pe Córso Rómma Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa da Santìscima Nonçiâ de Diàn (1).jpg|A raprezentànsa da cazàssa da Santìscima Nonçiâ de Diàn lóngo Córso Rómma Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa da Santìscima Nonçiâ de Diàn (2).jpg|Detàggio do confaón da cazàssa da Santìscima Nonçiâ de Diàn lóngo Stràdda Garibàldi Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Sàn Bonaventûa de Roviàsca (1).jpg|A cazàssa de Sàn Bonaventûa de Roviàsca, fraçión de Cugén, lóngo Córso Rómma (1) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Sàn Bonaventûa de Roviàsca (3).jpg|A cazàssa de Sàn Bonaventûa de Roviàsca, fraçión de Cugén, lóngo Córso Rómma (2) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Sàn Bonaventûa de Roviàsca (2).jpg|O confaón da cazàssa de Sàn Bonaventûa de Roviàsca, fraçión de Cugén, lóngo Córso Rómma Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Sàn Càrlo Boromêo de Sucælo (1).jpg|A cazàssa de Sàn Càrlo Boromêo de Sucælo co-in Crìsto e o sò confaón lóngo Córso Rómma Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Sàn Càrlo Boromêo de Sucælo (2).jpg|O confaón da cazàssa de Sàn Càrlo Boromêo de Sucælo inte Stràdda Garibàldi Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Sàn Stêva de Bórxi (1).jpg|A cazàssa de Sàn Stêva de Bórxi co-o sò confaón e o sò modèrno Crìsto de légno inte Córso Rómma Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Sànta Catæn da Prîa (1).jpg|A raprezentànsa da cazàssa de Sànta Catæn da Prîa co-o sò confaón lóngo Córso Rómma Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Sànta Catæn da Prîa (2).jpg|A raprezentànsa da cazàssa de Sànta Catæn da Prîa co-o sò confaón lóngo a Stràdda Garibàldi Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Sànta Catæn da Prîa (3).jpg|Detàggio do confaón da cazàssa de Sànta Catæn da Prîa inte Stràdda Garibàldi Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa di Sànti Càrlo e Benàrdo de Feìn (1).jpg|O confaón da cazàssa di Sànti Càrlo e Benàrdo de Feìn lóngo Córso Rómma Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa di Sànti Càrlo e Benàrdo de Feìn (2).jpg|O Crìsto da cazàssa di Sànti Càrlo e Benàrdo de Feìn inte Córso Rómma Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - confaón de l'UNITALSI lìgure (1).jpg|O confaón da sotoseçión de Finâ de l'U.N.I.T.A.L.S.I. lìgure inte Córso Rómma Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - confaón de l'UNITALSI lìgure (2).jpg|O confaón da sotoseçión de Finâ de l'U.N.I.T.A.L.S.I. lìgure inte Stràdda Garibàldi Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Confratèrnita da Santìscima Trinitæ e Sànta Crôxe de Graglia (1).jpg|A raprezentànsa da confratèrnita da Santìscima Trinitæ e Sànta Crôxe de Graglia (provìnsa de Bièlla) méntre a pàssa pe Córso Rómma Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Confratèrnita da Santìscima Trinitæ e Sànta Crôxe de Graglia (2).jpg|A raprezentànsa da confratèrnita da Santìscima Trinitæ e Sànta Crôxe de Graglia (provìnsa de Bièlla) a l'arîvo da procesción inte Ciàssa Itàlia pi-â benediçión finâle Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Confratèrnita di Sànti Martìn e Zâne Batìsta de Lesa (1).jpg|A raprezentànsa da confratèrnita di Sànti Martìn e Zâne Batìsta de Lesa (provìnsa de Novâra) méntre a pàssa pe Córso Rómma Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Sàn Càrlo Boromêo de Bardìn Vêgio (1).jpg|A cazàssa de Sàn Càrlo Boromêo de Bardìn Vêgio aprêuvo a fâ a o stramûo do sò Crìsto inte Córso Rómma (1) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Sàn Càrlo Boromêo de Bardìn Vêgio (2).jpg|A cazàssa de Sàn Càrlo Boromêo de Bardìn Vêgio aprêuvo a fâ a o stramûo do sò Crìsto inte Córso Rómma (2) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Sàn Càrlo Boromêo de Bardìn Vêgio (3).jpg|Confaón e Crìsto da cazàssa de Sàn Càrlo Boromêo de Bardìn Vêgio a l'arîvo da procesción inte Ciàssa Itàlia pi-â benediçión finâle Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Sàn Càrlo Boromêo de Bardìn Vêgio (4).jpg|Crìsto da cazàssa de Sàn Càrlo Boromêo de Bardìn Vêgio a l'arîvo da procesción inte Ciàssa Itàlia pi-â benediçión finâle Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Stràdda Garibàldi (1).jpg|O pasàggio da procesción pe Stràdda Garibàldi (1) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Stràdda Garibàldi (2).jpg|O pasàggio da procesción pe Stràdda Garibàldi (2) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Stràdda Garibàldi (3).jpg|O pasàggio da procesción pe Stràdda Garibàldi (3) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Tôre do Relêuio.jpg|Vìsta da tôre do relêuio co-in Crìsto ch'o se prepàra a pasâghe sótta a l'èrco Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Bànda "Guido Moretti" da Prîa.jpg|A bànda "Guido Moretti" da Prîa, a ciù antîga d'Itàlia, a-a fìn da procesción inte Ciàssa Itàlia Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Càppe Giànche de Lêua (1).jpg|A cazàssa de Càppe Giànche de Lêua lóngo Córso Rómma Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Càppe Giànche de Lêua (2).jpg|Confaón da cazàssa de Càppe Giànche de Lêua lóngo Córso Rómma Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Càppe Giànche de Lêua (3).jpg|A cazàssa de Càppe Giànche de Lêua co-o Crìsto gròsso apénn-a sciortîo da-o sò ötöio in sce Stràdda Boragine Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Càppe Giànche de Lêua (4).jpg|O Crìsto gròsso da cazàssa de Càppe Giànche de Lêua inte Ciàssa Itàlia pi-â benediçión finâle (1) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Càppe Giànche de Lêua (5).jpg|O Crìsto gròsso da cazàssa de Càppe Giànche de Lêua inte Ciàssa Itàlia pi-â benediçión finâle (2) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Càppe Giànche de Lêua (6).webm|Filmìn ch'o fa védde a procedûa do stramûo do Crìsto gròsso da cazàssa de Càppe Giànche de Lêua inte Córso Rómma Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Sàn Giöxèppe do Borghétto (1).jpg|O confaón da cazàssa de Sàn Giöxèppe do Borghétto lóngo Córso Rómma Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Sàn Giöxèppe do Borghétto (2).jpg|A cazàssa de Sàn Giöxèppe do Borghétto lóngo Córso Rómma (1) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Sàn Giöxèppe do Borghétto (3).jpg|A cazàssa de Sàn Giöxèppe do Borghétto lóngo Córso Rómma (2) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Sàn Giöxèppe do Borghétto (5).jpg|A cazàssa de Sàn Giöxèppe do Borghétto méntre a chìnn-a o Crìsto pò-u pasàggio sott'a l'èrco da Tôre do Relêuio inte Stràdda Garibàldi Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Sàn Giöxèppe do Borghétto (4).jpg|A cazàssa de Sàn Giöxèppe do Borghétto a-o moménto do pasàggio do Crìsto sott'a l'èrco da Tôre do Relêuio Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Càppe Turchìnn-e de Lêua (1).jpg|A cazàssa de Càppe Turchìnn-e de Lêua lóngo Córso Rómma Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Càppe Turchìnn-e de Lêua (2).jpg|O Crìsto Möo da cazàssa de Càppe Turchìnn-e de Lêua inta Stràdda di Döia Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Càppe Turchìnn-e de Lêua (3).jpg|A càscia procescionâle da cazàssa de Càppe Turchìnn-e de Lêua inta Stràdda di Döia Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Càppe Turchìnn-e de Lêua (4).jpg|O Crìsto Möo da cazàssa de Càppe Turchìnn-e de Lêua inte Córso Rómma (1) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Càppe Turchìnn-e de Lêua (5).jpg|O Crìsto Möo da cazàssa de Càppe Turchìnn-e de Lêua inte Córso Rómma (2) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Càppe Turchìnn-e de Lêua (6).jpg|A càscia procescionâle da cazàssa de Càppe Turchìnn-e de Lêua inte Córso Rómma (1) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Càppe Turchìnn-e de Lêua (7).jpg|A càscia procescionâle da cazàssa de Càppe Turchìnn-e de Lêua inte Córso Rómma (2) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Cazàssa de Càppe Turchìnn-e de Lêua (8).jpg|A càscia procescionâle e i doî Crìsti da cazàssa de Càppe Turchìnn-e de Lêua into moménto do salûo a-o mâ, da-arénte a-a cazétta di lavoratoî do mâ Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Ciasâ Giöxèppe Mazìn (1).jpg|A benediçión a-o mâ into Ciasâ Giöxèppe Mazìn (1) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - Ciasâ Giöxèppe Mazìn (2).jpg|A benediçión a-o mâ into Ciasâ Giöxèppe Mazìn (2) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - arîvo (1).jpg|L'arîvo da procesción inte Ciàssa Itàlia pi-â benediçión finâle (1) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - arîvo (2).jpg|L'arîvo da procesción inte Ciàssa Itàlia pi-â benediçión finâle (2) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - arîvo (3).jpg|L'arîvo da procesción inte Ciàssa Itàlia pi-â benediçión finâle (3) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - arîvo (4).jpg|L'arîvo da procesción inte Ciàssa Itàlia pi-â benediçión finâle (4) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - arîvo (5).jpg|O discórso do priô da Cazàssa di Turchìn de Lêua a l'arîvo da procesción inte Ciàssa Itàlia (de derê gh'é o prevòsto de Sàn Zâne Batìsta de Lêua, præ Edmóndo) Immaggine:Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - arîvo (6).jpg|A conségna de 'na tàrga regòrdo a-o sciô Vaccarezza, stòrico capocàscia da Cazàssa di Turchìn de Lêua </gallery> === Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo === <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo (Lêua, 2022) - parténsa (1).jpg|A parténsa da procesción da-o convénto (1) Immaggine:Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo (Lêua, 2022) - parténsa (2).jpg|A parténsa da procesción da-o convénto (2) Immaggine:Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo (Lêua, 2022) - parténsa (3).jpg|A parténsa da procesción da-o convénto (3) Immaggine:Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo (Lêua, 2022) - parténsa (4).jpg|A parténsa da procesción méntre a chìnn-a zu pò-u Viadòtto Montecarmêlo Immaggine:Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo (Lêua, 2022) - parténsa (5).jpg|A parténsa da procesción, vìsta do Crìsto mezàn da Cazàssa de Càppe Giànche de Lêua méntre o chìnn-a zu pò-u Viadòtto Montecarmêlo Immaggine:Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo (Lêua, 2022) - capélla da Consolaçión.jpg|A fermâta da procesción da-a capélla da Consolaçión Immaggine:Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo (Lêua, 2022) - arîvo (1).jpg|L'arîvo da procesción montàndo sciù pò-u Viadòtto Montecarmêlo Immaggine:Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo (Lêua, 2022) - arîvo (2).jpg|Un di Crìsti de Càppe Giànche e a càscia procescionâle depoî a-o convénto (1) Immaggine:Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo (Lêua, 2022) - arîvo (3).jpg|Un di Crìsti de Càppe Giànche e a càscia procescionâle depoî a-o convénto (2) Immaggine:Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo (Lêua, 2022) - salûo a-o mâ (1).jpg|O tradiçionâle salûo a-o mâ isàndo a càscia da Vèrgine (1) Immaggine:Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo (Lêua, 2022) - salûo a-o mâ (2).jpg|O tradiçionâle salûo a-o mâ isàndo a càscia da Vèrgine (2) Immaggine:Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo (Lêua, 2022) - benediçión.jpg|L'arçivéscovo emêrito de Zêna Angelo Bagnasco a-o moménto da benediçión finâle Immaggine:Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo (Lêua, 2022) - fìn.jpg|A fìn da procesción co-a càscia da Vèrgine ch'a tórna into convénto Immaggine:Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo (Lêua, 2022) - Bànda de Nòstra Scignôa de Pontelóngo (1).jpg|A Bànda de Nòstra Scignôa de Pontelóngo a l'arîvo into ciasâ do convénto Immaggine:Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo (Lêua, 2022) - Bànda de Nòstra Scignôa de Pontelóngo (2).jpg|O confaón da Bànda de Nòstra Scignôa de Pontelóngo prìmma da parténsa da procesción </gallery> = Vèrsi = === Architetûe religiôze de Vèrsi === ;Gêxa de Sànta Màia de Gràçie <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - estèrno (1).jpg|Vìsta do de fêua (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - estèrno (2).jpg|Vìsta do de fêua (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - estèrno (3).jpg|Vìsta do de fêua (3) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - estèrno (4).jpg|Vìsta do de fêua (4) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - estèrno (5).jpg|Vìsta do de fêua (5) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - estèrno (6).jpg|Vìsta do de fêua (6) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - estèrno (7).jpg|Vìsta do de fêua (7) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - faciâta (1).jpg|Vìsta da faciâta (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - faciâta (2).jpg|Vìsta da faciâta (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - intrâ.jpg|L'intrâ Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - barcón (1).jpg|Detàggio do barcón in sciâ faciâta Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - crôxe.jpg|Detàggio da crôxe in çìmma a-a faciâta Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - inscriçión.jpg|Inscriçión in sciâ faciâta Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - stàtoa (1).jpg|Stàtoa da Madònna inte 'n nìccio a l'intrâ Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - canpanìn (1).jpg|Vìsta do canpanìn (1) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - canpanìn (2).jpg|Vìsta do canpanìn (2) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - canpanìn (3).jpg|Vìsta do canpanìn (3) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - canpanìn (4).jpg|Vìsta do canpanìn (4) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - canpanìn (5).jpg|Vìsta do canpanìn (5) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - canpanìn (6).jpg|Vìsta do canpanìn (6) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - canpanìn (7).jpg|Vìsta do canpanìn (7) Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - canpanìn (8).jpg|Vìsta do canpanìn (8) </gallery> ;Capélla da Vixitaçión <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - estèrno (1).jpg|Capélla da Vixitaçión - estèrno (1) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - estèrno (2).jpg|Capélla da Vixitaçión - estèrno (2) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - faciâta (1).jpg|Capélla da Vixitaçión - faciâta (1) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - faciâta (2).jpg|Capélla da Vixitaçión - faciâta (2) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - faciâta (3).jpg|Capélla da Vixitaçión - faciâta (3) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - portâ (1).jpg|Capélla da Vixitaçión - portâ (1) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - portâ (2).jpg|Capélla da Vixitaçión - portâ (2) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - crôxe (1).jpg|Capélla da Vixitaçión - crôxe (1) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - barcón (1).jpg|Capélla da Vixitaçión - barcón (1) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - barcón (2).jpg|Capélla da Vixitaçión - barcón (2) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - ciâve.jpg|Capélla da Vixitaçión - ciâve Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - canpanìn (1).jpg|Capélla da Vixitaçión - canpanìn (1) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - canpanìn (2).jpg|Capélla da Vixitaçión - canpanìn (2) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - canpanìn (3).jpg|Capélla da Vixitaçión - canpanìn (3) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - canpanìn (4).jpg|Capélla da Vixitaçión - canpanìn (4) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - canpanìn (5).jpg|Capélla da Vixitaçión - canpanìn (5) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - canpanìn (6).jpg|Capélla da Vixitaçión - canpanìn (6) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - tàrga.jpg|Capélla da Vixitaçión - tàrga Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - intèrno (1).jpg|Capélla da Vixitaçión - intèrno (1) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - intèrno (2).jpg|Capélla da Vixitaçión - intèrno (2) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - intèrno (3).jpg|Capélla da Vixitaçión - intèrno (3) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - intèrno (4).jpg|Capélla da Vixitaçión - intèrno (4) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - barcón (3).jpg|Capélla da Vixitaçión - barcón (3) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - artâ (1).jpg|Capélla da Vixitaçión - artâ (1) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - artâ (2).jpg|Capélla da Vixitaçión - artâ (2) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - cêro (1).jpg|Capélla da Vixitaçión - cêro (1) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - cêro (2).jpg|Capélla da Vixitaçión - cêro (2) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - crôxe (2).jpg|Capélla da Vixitaçión - crôxe (2) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - croxefìsso (1).jpg|Capélla da Vixitaçión - croxefìsso (1) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - croxefìsso (2).jpg|Capélla da Vixitaçión - croxefìsso (2) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - beneitìn.jpg|Capélla da Vixitaçión - beneitìn Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - confescionâio (1).jpg|Capélla da Vixitaçión - confescionâio (1) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - confescionâio (2).jpg|Capélla da Vixitaçión - confescionâio (2) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - confescionâio (3).jpg|Capélla da Vixitaçión - confescionâio (3) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - confescionâio (4).jpg|Capélla da Vixitaçión - confescionâio (4) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - armâio.jpg|Capélla da Vixitaçión - armâio Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - lanpadâio (1).jpg|Capélla da Vixitaçión - lanpadâio (1) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - lanpadâio (2).jpg|Capélla da Vixitaçión - lanpadâio (2) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - leterìn (1).jpg|Capélla da Vixitaçión - leterìn (1) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - leterìn (2).jpg|Capélla da Vixitaçión - leterìn (2) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - lùmme.jpg|Capélla da Vixitaçión - lùmme Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - òrganétto.jpg|Capélla da Vixitaçión - òrganétto Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - stàtoa (1).jpg|Capélla da Vixitaçión - stàtoa (1) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - stàtoa (2).jpg|Capélla da Vixitaçión - stàtoa (2) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - stàtoa (3).jpg|Capélla da Vixitaçión - stàtoa (3) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - stàtoa (4).jpg|Capélla da Vixitaçión - stàtoa (4) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - tabernàcolo.jpg|Capélla da Vixitaçión - tabernàcolo Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - vòrto.jpg|Capélla da Vixitaçión - vòrto Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - ciànta.jpg|Capélla da Vixitaçión - ciànta Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - stàtoa (1).jpg|Capélla da Vixitaçión - stàtoa (1) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - stàtoa (2).jpg|Capélla da Vixitaçión - stàtoa (2) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - stàtoa (3).jpg|Capélla da Vixitaçión - stàtoa (3) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - stàtoa (4).jpg|Capélla da Vixitaçión - stàtoa (4) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - quàddro (1).jpg|Capélla da Vixitaçión - quàddro (1) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - quàddro (2).jpg|Capélla da Vixitaçión - quàddro (2) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - quàddro (3).jpg|Capélla da Vixitaçión - quàddro (3) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - quàddro (4).jpg|Capélla da Vixitaçión - quàddro (4) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - quàddro (5).jpg|Capélla da Vixitaçión - quàddro (5) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - quàddro (6).jpg|Capélla da Vixitaçión - quàddro (6) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - quàddro (7).jpg|Capélla da Vixitaçión - quàddro (7) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - quàddro (8).jpg|Capélla da Vixitaçión - quàddro (8) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - quàddro (9).jpg|Capélla da Vixitaçión - quàddro (9) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - staçión da Via Crucis (1).jpg|Capélla da Vixitaçión - staçión da Via Crucis (1) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - staçión da Via Crucis (2).jpg|Capélla da Vixitaçión - staçión da Via Crucis (2) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - staçión da Via Crucis (3).jpg|Capélla da Vixitaçión - staçión da Via Crucis (3) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - staçión da Via Crucis (4).jpg|Capélla da Vixitaçión - staçión da Via Crucis (4) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - staçión da Via Crucis (5).jpg|Capélla da Vixitaçión - staçión da Via Crucis (5) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - staçión da Via Crucis (6).jpg|Capélla da Vixitaçión - staçión da Via Crucis (6) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - staçión da Via Crucis (7).jpg|Capélla da Vixitaçión - staçión da Via Crucis (7) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - staçión da Via Crucis (8).jpg|Capélla da Vixitaçión - staçión da Via Crucis (8) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - staçión da Via Crucis (9).jpg|Capélla da Vixitaçión - staçión da Via Crucis (9) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - staçión da Via Crucis (10).jpg|Capélla da Vixitaçión - staçión da Via Crucis (10) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - staçión da Via Crucis (11).jpg|Capélla da Vixitaçión - staçión da Via Crucis (11) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - staçión da Via Crucis (12).jpg|Capélla da Vixitaçión - staçión da Via Crucis (12) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - staçión da Via Crucis (13).jpg|Capélla da Vixitaçión - staçión da Via Crucis (13) Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - staçión da Via Crucis (14).jpg|Capélla da Vixitaçión - staçión da Via Crucis (14) </gallery> ; Capélla de Sànta Lìbera <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - estèrno (1).jpg|Vìsta do depoî da capélla de Sànta Lìbera (1) Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - estèrno (2).jpg|Vìsta do depoî da capélla de Sànta Lìbera (2) Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - estèrno (3).jpg|Vìsta do depoî da capélla de Sànta Lìbera (3) Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - estèrno (4).jpg|Vìsta do depoî da capélla de Sànta Lìbera (4) Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - estèrno (5).jpg|O vêgio éremo da capélla de Sànta Lìbera Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - faciâta (1).jpg|Vìsta da faciâta da capélla de Sànta Lìbera Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - faciâta (2).jpg|Vìsta da faciâta da capélla de Sànta Lìbera Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - derê (1).jpg|Vìsta do derê e de l'àbside da capélla de Sànta Lìbera de Vèrsi Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - derê (2).jpg|Vìsta do derê e de l'àbside da capélla de Sànta Lìbera de Vèrsi (1) Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - derê (3).jpg|O cöo da capélla de Sànta Lìbera Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - vìsta tra i èrboi (1).jpg|Vìsta da capélla de Sànta Lìbera tra i èrboi (1) Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - vìsta tra i èrboi (2).jpg|Vìsta da capélla de Sànta Lìbera tra i èrboi (2) Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - portâ.jpg|Detàggio do portâ prinçipâ. Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - barcón (1).jpg|Detàggio do barcón in çìmma a-o portâ Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - barcón (2).jpg|Detàggio do barcón a-a mancìnn-a do portâ Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - barcón (3).jpg|Detàggio do barcón a-a drîta do portâ Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - crôxe.jpg|Detàggio da crôxe in çìmma a-a faciâta Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - lanpión.jpg|Detàggio do lanpión mìsso in sciâ faciâta Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - stàtoa (1).jpg|Detàggio da stàtoa da Madònna mìssa in sciâ faciâta Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - barcón (4).jpg|Detàggio de un di barcoìn do vêgio éremo Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - barcón (5).jpg|Detàggio do barcón a-o de fêua do cöo Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - barcón seròu.jpg|Detàggio de 'n barcón ch'o l'é stæto muòu Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - camìn.jpg|O camìn do vêgio éremo Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - ciâve (1).jpg|Detàggio de 'na ciâve inte miâge do cazaménto (1) Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - ciâve (2).jpg|Detàggio de 'na ciâve inte miâge do cazaménto (2) Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - canpanìn (1).jpg|O canpanìn a véia Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - canpanìn (2).jpg|E canpànn-e da capélla Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - pòrta.jpg|Pòrta do vêgio éremo Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - depliàn da fèsta.jpg|Depliàn da fèsta do sànto patrón Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - inscriçión (1).jpg|Detàggio de 'n'inscriçión in scê miâge do cazaménto (1) Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - inscriçión (2).jpg|Detàggio de 'n'inscriçión in scê miâge do cazaménto (2) </gallery> ;Çimitêio de Vèrsi <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Çimitêio de Vèrsi (Lêua) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Immaggine:Çimitêio de Vèrsi (Lêua) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Immaggine:Çimitêio de Vèrsi (Lêua) - vìsta (3).jpg|Vìsta (3) Immaggine:Çimitêio de Vèrsi (Lêua) - çiprèsso.jpg|'N çiprèsso </gallery> ;Monuménto a-a Madònna <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Monuménto a-a Madònna (Vèrsi, Lêua) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Immaggine:Monuménto a-a Madònna (Vèrsi, Lêua) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Immaggine:Monuménto a-a Madònna (Vèrsi, Lêua) - colònna e stàtoa.jpg|Detàggio da colònna e da stàtoa Immaggine:Monuménto a-a Madònna (Vèrsi, Lêua) - stàtoa.jpg|Detàggio da stàtoa Immaggine:Monuménto a-a Madònna (Vèrsi, Lêua) - fontanétta.jpg|A fontanétta Immaggine:Monuménto a-a Madònna (Vèrsi, Lêua) - tàrga in léngoa lìgure (1).jpg|Detàggio da tàrga co-în'invocaçión léngoa lìgure (1) Immaggine:Monuménto a-a Madònna (Vèrsi, Lêua) - tàrga in léngoa lìgure (2).jpg|Detàggio da tàrga co-în'invocaçión léngoa lìgure (2) Immaggine:Monuménto a-a Madònna (Vèrsi, Lêua) - tàrga in léngoa lìgure (3).jpg|Detàggio da tàrga co-în'invocaçión léngoa lìgure (3) </gallery> === Architetûe civîli de Vèrsi === ;Quàrsce <gallery widths="150" heights="150"> Quàrsce (Vèrsi, Lêua) - vìsta (1).jpg|Quàrsce, vìsta (1) Quàrsce (Vèrsi, Lêua) - vìsta (2).jpg|Quàrsce, vìsta (2) Quàrsce (Vèrsi, Lêua) - vìsta (3).jpg|Quàrsce, vìsta (3) Quàrsce (Vèrsi, Lêua) - vìsta (4).jpg|Quàrsce, vìsta (4) Quàrsce (Vèrsi, Lêua) - vìsta (5).jpg|Quàrsce, vìsta (5) Quàrsce (Vèrsi, Lêua) - vìsta (6).jpg|Quàrsce, vìsta (6) Quàrsce (Vèrsi, Lêua) - vìsta (7).jpg|Quàrsce, vìsta (7) Quàrsce (Vèrsi, Lêua) - vìsta (8).jpg|Quàrsce, vìsta (8) Quàrsce (Vèrsi, Lêua) - vìsta (9).jpg|Quàrsce, vìsta (9) Quàrsce (Vèrsi, Lêua) - vìsta (10).jpg|Quàrsce, vìsta (10) Quàrsce (Vèrsi, Lêua) - vìsta (11).jpg|Quàrsce, vìsta (11) </gallery> === Stràdde de Vèrsi === ;Stràdda Sànta Lìbera <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Sentê Ligùria (Vèrsi, Lêua) - scìnbolo (1).jpg|Scìnbolo do Sentê Ligùria (1) Immaggine:Sentê Ligùria (Vèrsi, Lêua) - scìnbolo (2).jpg|Scìnbolo do Sentê Ligùria (2) Immaggine:Sentê Ligùria (Vèrsi, Lêua) - cartéllo (1).jpg|Cartéllo do Sentê Ligùria (1) Immaggine:Sentê Ligùria (Vèrsi, Lêua) - cartéllo (2).jpg|Cartéllo do Sentê Ligùria (2) Immaggine:Maremontana Running Park (Vèrsi, Lêua) - cartéllo.jpg|Cartéllo do Maremontana Running Park Immaggine:Vîa Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - cartéllo (1).jpg|Vîa Sànta Lìbera - cartéllo (1) Immaggine:Vîa Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - cartéllo (2).jpg|Vîa Sànta Lìbera - cartéllo (2) Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - çiprèsso (1).jpg|Vìsta di çiprèsci da-arénte a-a capélla de Sànta Lìbera (1) Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - çiprèsso (2).jpg|Vìsta di çiprèsci da-arénte a-a capélla de Sànta Lìbera (2) Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - çiprèsso (3).jpg|Vìsta di çiprèsci da-arénte a-a capélla de Sànta Lìbera (3) Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - çiprèsso (4).jpg|Vìsta di çiprèsci da-arénte a-a capélla de Sànta Lìbera (4) Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - çiprèsso (5).jpg|Vìsta di çiprèsci da-arénte a-a capélla de Sànta Lìbera (5) Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - pìn.jpg|Vìsta de un di pìn da-arénte a-a capélla de Sànta Lìbera </gallery> === Ciàsse de Vèrsi === ;Ciàssa da Gêxa <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Ciàssa da Gêxa (Vèrsi, Lêua) - vìsta (1).jpg|Vìsta (1) Immaggine:Ciàssa da Gêxa (Vèrsi, Lêua) - vìsta (2).jpg|Vìsta (2) Immaggine:Ciàssa da Gêxa (Vèrsi, Lêua) - crôxe.jpg|'Na crôxe Immaggine:Ciàssa da Gêxa (Vèrsi, Lêua) - fontanétta.jpg|'Na fontanétta Immaggine:Ciàssa da Gêxa (Vèrsi, Lêua) - sandrié.jpg|'N sandrié riadatòu da 'n vêgio beneitìn </gallery> = Vàrie = <gallery widths="150" heights="150"> Immaggine:Panoràmma de Lêua (1).jpg|Panoràmma de Lêua da-a capélla de Sànta Lìbera Immaggine:Castéllo di Döia (Lêua) - vìsta da Sàn Damiàn.jpg|O castéllo di Döia vìsto da-o santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn Immaggine:Mónti tra o Borghétto e o Çeiâ - vìsta da Sàn Damiàn.jpg|Vìsta da cadénn-a di mónti tra o Borghétto e o Çeiâ da-o santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn de Lêua Mónte Ciàzze Sécche (A Prîa-Lêua) - vìsta (1).jpg|Mónte Ciàzze Sécche (1) Mónte Ciàzze Sécche (A Prîa-Lêua) - vìsta (2).jpg|Mónte Ciàzze Sécche (2) Mónte Ciàzze Sécche (A Prîa-Lêua) - vìsta (3).jpg|Mónte Ciàzze Sécche (3) Mónte Ciàzze Sécche (A Prîa-Lêua) - vìsta (4).jpg|Mónte Ciàzze Sécche (4) Mónte Càrmo co-o canpanìn de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - vìsta d'in Palàçio Döia (1).jpg|Mónte Càrmo co-o canpanìn de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta d'in Palàçio Döia (1) Mónte Càrmo co-o canpanìn de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - vìsta d'in Palàçio Döia (2).jpg|Mónte Càrmo co-o canpanìn de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta d'in Palàçio Döia (2) Riàn Cazàssa (Boisàn-Lêua) - vìsta inte Fornâxe (1).jpg|Vìsta do ''Rian da Fin'' inte Fornâxe, in scî confìn con Boisàn (1) Riàn Cazàssa (Boisàn-Lêua) - vìsta inte Fornâxe (2).jpg|Vìsta do ''Rian da Fin'' inte Fornâxe, in scî confìn con Boisàn (2) Riàn Cazàssa (Boisàn-Lêua) - vìsta inte Fornâxe (3).jpg|Vìsta do ''Rian da Fin'' inte Fornâxe, in scî confìn con Boisàn (3) Riàn Cazàssa (Boisàn-Lêua) - vìsta inte Fornâxe (4).jpg|Vìsta do ''Rian da Fin'' inte Fornâxe, in scî confìn con Boisàn (4) </gallery> 5efb1yturrzrtbyfnao5ma8vaufw683 0 30442 271560 267837 2026-07-05T11:17:03Z N.Longo 12052 cat 271560 wikitext text/x-wiki {{Âtri ûxi|tìtolo=[[Castello da Pria]]|càngio variànte=Pe de pàgine cu-u mêximu numme, vegghe}} {{Priéze}} [[File:PietraLigureCastello.JPG|thumb|U castéllu da-a ciàssa du teâtru|230px]] U '''Castéllu da Prìa''' a l'è ina furtificasiùn medievâle ch'a se tröva a-a [[A Prìa|Prìa]], in [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savùna]]. == Puzisiùn e carateristiche== U castéllu u l'è stêtu tiòn sciǜ-a rocca cunusciüa scin da-i tenpi antìghi cumme ''Petra. A'' furtéssa a-a giurnâ d'ancö a se ìssa sciǜ de 'n töccu de cianéllu a pôca distansa da-a maîna. Ina otta però a l'êa bagnâ da-u mâ, cu-a zôna lì da vixìn ch'a vegnìva döveâ in antigu cumme portu natürâle. Ciǜ de precizu, a strutüa a l'è stêta manezâ fra u [[XVI secolo|Sinqueséntu]] e u [[XVIII secolo|Setteséntu]], rivandu a 'na dimensciùn de 272 mêtri quàddri. A l'è furnìa d'ina grossa sâla squadrâ, insémme a l'armerìa e a-e miàgge de cunteniméntu, âte fina 'na trentena de mêtri. Da ste chi u se arve ina série de lüxêe.<ref name="Ligurpress"/> E segrete du castéllu, cuntê in-ta tradisiùn cumme gramme e scǜe in-t'in moddu treméndu, l'han fra l'âtru uspitòn, du [[1395]] i frê Grimaldi prinsipi de Munegu, truvê mòrti da-a fàmme dòppu êsse stêti inprixunê in-tu méntre da guèra cuntru Zena. Custruìu e tiòn turna sciǜ ciǜ otte in-ti séculi, u castéllu u mantegne ancù a miaǜa ciü antìga in-ta parte de punénte, versu u quartê da Ciàssa Véggia. Da sta parte chi u gh'êa fina i muìn da Prìa, ch'i servìvan a maxinâ u gran e a crövî i bezögni du mangiâ du paìze.<ref>{{Çitta web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Castellu_da_Pria_(A_Pr%C3%ACa)-T%C3%A0rga.jpg|tìtolo=Il Castello|outô=Mario Carrara|outô2=Marialuisa Calcagno|vìxita=2023-02-01| léngoa=IT}}</ref> De lungu da-u fiàncu de punénte, in-ta ciasétta dîta ''du Castellu'' o ''di Franchelli'' (da-u numme du palàssu ch'u se ghe vàccia), ina otta u se truvava l'intrâ da Rivassa, a cà scignurîle, in cumünicasiùn cu-u castéllu primma gràssie a in punte levaû, dapö scangiòn cu-e miàgge.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comunepietraligure.it/index.php?option=com_content&view=article&id=365:itinerario-curiosita&catid=79&Itemid=247|tìtolo=Itinerario curiosità|vìxita=2023-02-01| léngoa=IT}}</ref> == Stòja == [[File:Castellu da Pria (A Prìa)-Vista daa ciàssa 01.jpg|thumb|Âtra vista]] E primme testimuniânse du castéllu se déven fâ remuntâ a l'épuca rumâna, quande a zòna a végne sernüa pe a fundasiùn du ''Castrum Petrae''. Dapöi u vegne turna döveòn cumme furtéssa difenscìva da-i bizantìn, quande, du [[641]], use sa che i Lungubardi i l'axevan ocüpòn [[A Prìa]]. A st'invaxùn chi, a ségue quella di Franchi, mentre in-te l'etê de mezzu a strutüa a passa de man a-u vescu d'[[Arbenga]]. Ina strutüa ciǜ ben inbastia s'ha cu-e invaxùn di Bàrbari e di Saracén, ch'e végnen de doppu, pigiàndu e bazi da véggia furtificasiùn se va cuscì a tirà sciǜ quélla che cunuscemmu ancöi, döveâ cumme rexidensa privâ.<ref name="Touring">{{çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Guida d'Italia|url=https://books.google.it/books?id=sTuwrCII3pkC&pg=PA421&dq=campochiesa&hl=it&sa=X&ei=h2_1T9fjMMed-QacydHWBg#v=onepage&q=Pietra%20Ligure&f=false|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=423|volùmme=Liguria|capìtolo=7. Le Valli di Albenga|ISBN=88-365-0009-9}}</ref> A-u cuntrâiu de âtri castelli, stu chi u l'axeva ina puzisiùn ch'a permetéva de tegnî sutt'öggiu tantu u cumerciu marittimu quantu u pasàggiu di esèrciti, vista a puzisiùn strategica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comunepietraligure.it/index.php?option=com_content&view=article&id=427:il-castello&catid=91&Itemid=247|tìtolo=U Castéllu, cumün da Pria|vìxita=2023-01-29| léngoa=IT}}</ref> [[File:Castellu da Pria (A Prìa)-Tàrga a memoja di fêti du 1395.jpg|thumb|Tàrga a-a memoja di fêti du 1395]] A partì da-u [[1395]], pe via da cesciùn ösciǜa da-u Pàppa Ürbàn VI, u pàssa de man a-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], che a trasfurma in-t'ina pudesterìa. Cun l'invaxùn da parte di marchézi de Finâ, du [[1419]], u castéllu u l'è dapöi restituìu a-a diocexi arbenganeze, in-tu [[1528]]. Sutta a Zena a gh'è l'ürtima destrüsiùn da furtessa, in-tu [[1460]], in-ta mainêa de nu fâla càzze in man a-i nemîghi. Derucòn in parte, u sajà pöi ricustruìu du [[1500]], cumme u veghemmu ancö. A Repübbrica, a-a fin, a repìggia turna u pörê sciǜ-u castéllu fin a l'épuca de [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]].<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=83-84|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref> [[File:Palassiu Leale-Gramàtica-Franchelli (A Prìa)-Porte.jpg|thumb|A porte du palàssu Franchelli]] A-u muméntu u rezülta de pruprietê privâ e dunque nu se pö vixitâ, cuscì cumme pe u Palàssu Leale-Franchelli (cunusciüu fina cu-u numme de Palàssiu Gramàtica) ch'u gh'è culegòn. Chi i se cunservan ascì i afreschi de Antonio Novaro.<ref name="Touring"/> == Nòtte == <references/> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:A Prìa]] [[Categorîa:Castélli da Ligùria|Prìa]] 11q1jaivg0kaswcv85og86cqovp47zw 271566 271560 2026-07-05T11:46:37Z N.Longo 12052 fix 271566 wikitext text/x-wiki {{Âtri ûxi|tìtolo=[[Castello da Pria]]|càngio variànte=Pe de pàgine cu-u mêximu numme, vegghe}} {{Priéze}} [[File:PietraLigureCastello.JPG|thumb|U castéllu da-a ciàssa du teâtru|230px]] U '''Castéllu da Prìa''' a l'è ina furtificasiùn medievâle ch'a se tröva a-a [[A Prìa|Prìa]], in [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savùna]]. == Puzisiùn e carateristiche== U castéllu u l'è stêtu tiòn sciǜ-a rocca cunusciüa scin da-i tenpi antìghi cumme ''Petra. A'' furtéssa a-a giurnâ d'ancö a se ìssa sciǜ de 'n töccu de cianéllu a pôca distansa da-a maîna. Ina otta però a l'êa bagnâ da-u mâ, cu-a zôna lì da vixìn ch'a vegnìva döveâ in antigu cumme portu natürâle. Ciǜ de precizu, a strutüa a l'è stêta manezâ fra u [[XVI secolo|Sinqueséntu]] e u [[XVIII secolo|Setteséntu]], rivandu a 'na dimensciùn de 272 mêtri quàddri. A l'è furnìa d'ina grossa sâla squadrâ, insémme a l'armerìa e a-e miàgge de cunteniméntu, âte fina 'na trentena de mêtri. Da ste chi u se arve ina série de lüxêe.<ref name="Ligurpress"/> E segrete du castéllu, cuntê in-ta tradisiùn cumme gramme e scǜe in-t'in moddu treméndu, l'han fra l'âtru uspitòn, du [[1395]] i frê Grimaldi prinsipi de Munegu, truvê mòrti da-a fàmme dòppu êsse stêti inprixunê in-tu méntre da guèra cuntru Zena. Custruìu e tiòn turna sciǜ ciǜ otte in-ti séculi, u castéllu u mantegne ancù a miaǜa ciü antìga in-ta parte de punénte, versu u quartê da Ciàssa Véggia. Da sta parte chi u gh'êa fina i muìn da Prìa, ch'i servìvan a maxinâ u gran e a crövî i bezögni du mangiâ du paìze.<ref>{{Çitta web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Castellu_da_Pria_(A_Pr%C3%ACa)-T%C3%A0rga.jpg|tìtolo=Il Castello|outô=Mario Carrara|outô2=Marialuisa Calcagno|vìxita=2023-02-01|léngoa=IT}}</ref> De lungu da-u fiàncu de punénte, in-ta ciasétta dîta ''du Castellu'' o ''di Franchelli'' (da-u numme du palàssu ch'u se ghe vàccia), ina otta u se truvava l'intrâ da Rivassa, a cà scignurîle, in cumünicasiùn cu-u castéllu primma gràssie a in punte levaû, dapö scangiòn cu-e miàgge.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comunepietraligure.it/index.php?option=com_content&view=article&id=365:itinerario-curiosita&catid=79&Itemid=247|tìtolo=Itinerario curiosità|vìxita=2023-02-01|léngoa=IT}}</ref> == Stòja == [[File:Castellu da Pria (A Prìa)-Vista daa ciàssa 01.jpg|thumb|Âtra vista]] E primme testimuniânse du castéllu se déven fâ remuntâ a l'épuca rumâna, quande a zòna a végne sernüa pe a fundasiùn du ''Castrum Petrae''. Dapöi u vegne turna döveòn cumme furtéssa difenscìva da-i bizantìn, quande, du [[641]], use sa che i Lungubardi i l'axevan ocüpòn [[A Prìa]]. A st'invaxùn chi, a ségue quella di Franchi, mentre in-te l'etê de mezzu a strutüa a passa de man a-u vescu d'[[Arbenga]]. Ina strutüa ciǜ ben inbastia s'ha cu-e invaxùn di Bàrbari e di Saracén, ch'e végnen de doppu, pigiàndu e bazi da véggia furtificasiùn se va cuscì a tirà sciǜ quélla che cunuscemmu ancöi, döveâ cumme rexidensa privâ.<ref name="Touring">{{çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Guida d'Italia|url=https://books.google.it/books?id=sTuwrCII3pkC&pg=PA421&dq=campochiesa&hl=it&sa=X&ei=h2_1T9fjMMed-QacydHWBg#v=onepage&q=Pietra%20Ligure&f=false|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=423|volùmme=Liguria|capìtolo=7. Le Valli di Albenga|ISBN=88-365-0009-9}}</ref> A-u cuntrâiu de âtri castelli, stu chi u l'axeva ina puzisiùn ch'a permetéva de tegnî sutt'öggiu tantu u cumerciu marittimu quantu u pasàggiu di esèrciti, vista a puzisiùn strategica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comunepietraligure.it/index.php?option=com_content&view=article&id=427:il-castello&catid=91&Itemid=247|tìtolo=U Castéllu, cumün da Pria|vìxita=2023-01-29|léngoa=IT}}</ref> [[File:Castellu da Pria (A Prìa)-Tàrga a memoja di fêti du 1395.jpg|thumb|Tàrga a-a memoja di fêti du 1395]] A partì da-u [[1395]], pe via da cesciùn ösciǜa da-u Pàppa Ürbàn VI, u pàssa de man a-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], che a trasfurma in-t'ina pudesterìa. Cun l'invaxùn da parte di marchézi de Finâ, du [[1419]], u castéllu u l'è dapöi restituìu a-a diocexi arbenganeze, in-tu [[1528]]. Sutta a Zena a gh'è l'ürtima destrüsiùn da furtessa, in-tu [[1460]], in-ta mainêa de nu fâla càzze in man a-i nemîghi. Derucòn in parte, u sajà pöi ricustruìu du [[1500]], cumme u veghemmu ancö. A Repübbrica, a-a fin, a repìggia turna u pörê sciǜ-u castéllu fin a l'épuca de [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]].<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=83-84|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref> [[File:Palassiu Leale-Gramàtica-Franchelli (A Prìa)-Porte.jpg|thumb|A porte du palàssu Franchelli]] A-u muméntu u rezülta de pruprietê privâ e dunque nu se pö vixitâ, cuscì cumme pe u Palàssu Leale-Franchelli (cunusciüu fina cu-u numme de Palàssiu Gramàtica) ch'u gh'è culegòn. Chi i se cunservan ascì i afreschi de Antonio Novaro.<ref name="Touring"/> == Nòtte == <references/> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:A Prìa]] [[Categorîa:Castélli da Ligùria|Prìa]] 0pdi6s3hpfq7wpbdrgy1bhuyywap52c 0 30473 271550 268008 2026-07-05T11:08:52Z N.Longo 12052 cat 271550 wikitext text/x-wiki {{Savuneize}} [[Immaggine:Torre Leon Pancaldo 2010 ritaglio.jpg|thumb|Ture Leon Pancaldo, Sann-a]] A '''Ture Leon Pancaldo''' (cunusciüa cumme ''A turetta'') a l'è 'na custruçiùn [[Etæ de Mëzo|medieväle]] int'a çitè de [[Sann-a]]. A l'é cunsciderä u scìnbulu d'a çitè<ref>{{Çitta web|url=http://www.meteogiornale.it/notizia/7173-1-savona-la-torre-di-leon-pancaldo-e-il-simbolo-della-citta-ligure|tìtolo=A Tûre de Leon Pancaldo a l'è o scìnbolo da da çitæ lìgure|outô=Giovanni Staiano|léngoa=it|vìxita=11-02-2023|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20140517122216/http://www.meteogiornale.it/notizia/7173-1-savona-la-torre-di-leon-pancaldo-e-il-simbolo-della-citta-ligure}}</ref>. == Stoja== In antigu ciamä ''Ture d'a Quarda''<ref name="turismo">{{Çitta web|url=http://turismo.provincia.savona.it/it/beni-culturali/savona/torre-leon-pancaldo|tìtolo=Tûre Leon Pancaldo|léngoa=it|vìxita=11-02-2023|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20120211095014/http://turismo.provincia.savona.it/it/beni-culturali/savona/torre-leon-pancaldo}}</ref>, a fäva parte de mu̇àgge a pruteçiùn d'a çitè. A ture, cumme a ciassa ch'u gh'é de sutta, a l'è dedicä a [[Lion Pancado|Liùn Pancädu]], navegatù savuneize. A Ture a l'è äta 23 mêtri. Da-u fiàncu versu u mä u gh'è 'na pitüa d'u [[Stémma de Zêna|stemma]] d'a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], fèta int'u [[XVIII secolo|seculu XVIII]], e 'na madunetta d'a Nóstra Scignùa d'a Mizericórdia, fèta da [[Filippo Parodi]] int'u [[1662]]<ref name="turismo" />. == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Ätri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Sann-a]] [[Categorîa:Tôre da Ligùria|Leon Pancaldo]] dqf38007nc4x809wtok7th5ptcyzakl 0 30506 271558 251377 2026-07-05T11:15:59Z N.Longo 12052 + cat 271558 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:Χίος,_Βολισσός_(Chios,_Volissos)_(cropped).jpg|miniatura|300x300px|Vìsta do castéllo]] O '''castéllo de Valìsso''' (in [[Lengoa grega|grêgo modèrno]]: Κάστρο Βολισσός, ''Kástro Bolissós'') o l'é 'n castéllo de [[Scîo]], tiòu sciù da-i [[Repùbrica de Zena|zenéixi]] da [[Maónn-a de Scîo e de Focea|Maónn-a]] in scî rèsti de 'n ciù antîgo fòrte [[Inpêro bizantìn|bizantìn]]. == Stöia == Segóndo a tradiçión do pòsto a prìmma fondaçión do castéllo a l'é stæta vosciûa da-o generâle bizantìn [[Belizâio]], into [[VI secolo|sécolo VI dòppo Crìsto]]. Scibén chi-â realizaçión, za inti ànni de l'inperatô [[Giustiniàn I]], de 'n castéllo in sciâ colìnn-a de [[Valìsso]] a no l'é do tùtto da esclùdde, a ògni mòddo no gh'é de prêuve segûe da sò prezénsa a-o mêno scìnn-a-o [[XI secolo|sécolo XI]]. Defæti, into [[1148]] a fortéssa a l'é za minsonâ da-a stòrica [[Ànna Comnêna]] inta sò òpera ciù conosciûa, l'''[[Alescîade]]''<ref>{{Çitta|Koukouni, 2021|p. 36}}</ref>. Dòppo a chéita de l'îzoa inte moén da [[Repùbrica de Zena|Supèrba]], into [[XV secolo|sécolo XV]] i zenéixi da Maónn-a àn decîzo d'arangiâ o castéllo, che inte quélli ànni o l'àiva 'n'inportànte fonçión de diféiza de sta pàrte chi de l'îzoa, dàndoghe coscì a sò fórma d'ancheu. In particolâ, gh'é stæto dôe fâze de travàggi a-a strutûa, co-a prìmma ch'a l'é da meitæ do sécolo XV, co-a minàccia rinovâ di Tùrchi aprêuvo a-a [[chéita de Costantinòpoli]], e a segónda ch'a remónta a-o prinçìpio do [[XVI secolo|sécolo XVI]], pàrte de 'n progètto ciù grànde de fortificaçión de l'îzoa<ref>{{Çitta|Koukouni, 2021|p. 38}}</ref>. Inti ùrtimi ànni o castéllo o l'é stæto parçialménte ristruturòu, con l'instalaçión de 'n inpiànto d'inluminaçión notùrna ascì, ma pò-u rèsto o se trêuva inte 'n stâto d'abandón. == Descriçión == A fortificaçión a l'é costrûta a 'n'artéssa de 230&nbsp;m in sciô livéllo do mâ, in sciâ çìmma da còlla ch'a sovràsta o pàize de [[Valìsso]], co-a ciæa fonçión d'avardâ o pàize ciù in bàsso óltre che l'intrêgo nòrd-òvest de l'îzoa. Defæti, o castéllo o l'êa a-o céntro de 'n [[Tôre zenéixi de Scîo|scistêma de tôre d'avistaménto]] costroîe in scê rîve de quésta pàrte de l'îzoa, raxón pi-â quæ o l'êa conligòu a-a còsta pe mêzo de 'n tùnel ascì. O castéllo o l'é arenbòu diretaménte in sciô seu de prîa e o gh'à de mezûe de ciù ò mêno 65 mêtri pe 70. A strutûa a l'à 'na fórma de polìgono a çìnque loéi, co-a pónta ch'a l'é gjâ vèrso o mâ, e a l'é stæta tiâ sciù dêuviàndo 'na prîa locâle rìcca de minerâle de [[Rammo (elemento)|ràmmo]], ch'a gh'à dæto a caraterìstica tìnta scûa, méntre i spàççi vêui són stæti inpîi con riseu ò tòcchi de moìn. O perìmetro do castéllo o l'é marcòu da sètte tôre ligæ fra de lô da-a çénta de miâge, unn-a da-a fórma a færo de cavàllo e-e âtre a ciànta riónda. Fêua de 'na tôre ch'a l'é scentâ squæxi do tùtto, ste strutûe chi són a pàrte ch'a s'é mêgio conservâ scìnn-a-a giornâ d'ancheu, arivàndo a 'n'artéssa de 6-7&nbsp;mêtri da-o terén. A raxón de condiçioìn no goæi bónn-e do castéllo a remónta a-i ànni do domìnio òtomàn, quànde o l'é stæto dêuviòu cómme câva pe materiâle da costruçión, tànto che ni e tôre ni e miâge arîvan a-o sò svilùppo òriginâle, co-o sciànco vèrso nòrd ch'o l'é do tùtto aroinòu méntre quélli de levànte e de ponénte gh'àn ancón 'na çèrta interéssa<ref name=":0">{{Çitta|Koukouni, 2021|p. 32}}</ref>. De intrâ a-o castéllo ghe n'êa sôlo unn-a, avèrta inta miâgia de levànte, âta 3 mêtri e làrga 1,20&nbsp;m, ma ancheu a l'é tapâ da-e prîe de l'arénte torión, in pàrte deruòu<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Koukouni, 2021|p. 34}}</ref>. A-a distànsa de quàrche mêtro da-e miâge, d'in gîo a-o castéllo ghe côre 'na çènta segondâia, dîta in grêgo ''proteichisma'', ch'a garantîva 'na mêgio diféiza: a ògni mòddo a l'é inte de pèscime condiçioìn e a se consèrva pe apénn-a 'n mêtro d'artéssa<ref name=":0" />. O drénto o l'êa òcupòu da vàrri cazaménti d'ancheu in roìnn-a, cómme e cistèrne e a gêxa, óltre a-e cazèrme da goarnixón. == Galerîa d'inmàgine == <gallery widths="180" style="text-align:center;" mode="packed"> Volissos Castle.JPG|Âtra vìsta do castéllo ΚΑΣΤΡΟ ΒΟΛΙΣΣΟΥ ΧΙΟΣ.jpg|E roìnn-e de unn-a de tôre Volissos.night.jpg|O castéllo de néutte </gallery> == Nòtte == <references /> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Ioanna Koukouni|tìtolo=Chios dicta est... et in Aegæo sita mari: Historical Archaeology and Heraldry on Chios|url=https://books.google.it/books?id=Bn0vEAAAQBAJ&lpg=PP1&hl=it&pg=PA32#v=onepage&q&f=false|ànno=2021|editô=Archaeopress Publishing Ltd|çitæ=Oxford|léngoa=EN|pp=32-40|capìtolo=Volissos|cid=Koukouni, 2021|ISBN=1-789-69747-6}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Conligaménti estèrni == * {{Çitta web|url=https://www.kastra.eu/castleen.php?kastro=voliso|tìtolo=Castle of Volissos|léngoa=EN, EL|vìxita=2023-03-03}} * {{Çitta web|url=https://chios-greece.gr/en/sights/node/castle-of-volissos|tìtolo=Castle of Volissos|léngoa=EN, EL, TR|vìxita=2023-03-03}} [[Categorîa:Scîo]] [[Categorîa:Architetûe da Grêcia]] [[Categorîa:Castélli|Valìsso]] s9dvhwurktwilu6g44igahvqj1pvi4x 0 30512 271557 240281 2026-07-05T11:15:51Z N.Longo 12052 + cat 271557 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''castéllo Apoliêno''' (in [[Lengoa grega|grêgo modèrno]]: Κάστρο Απολίχνων, ''Kástro Apolíchnon'') o l'é 'n castéllo de [[Scîo]], tiòu sciù da-i [[Repùbrica de Zena|zenéixi]] da [[Maónn-a de Scîo e de Focea|Maónn-a]] p'avardâ o pàize de [[Armòlia]]. == Stöia == O castéllo Apoliêno o l'é stæto tiòu sciù da-a Maónn-a p'avardâ o pàize de [[Armòlia]], un di vilàggi ciù gréndi da ''mastichochoria'', a pàrte de l'îzoa dedicâ a-a produçión do preçiôzo [[Màstice de Scîo|màstice]]. Segóndo 'na teorîa comùn, ch'a vêgne da di tèsti antîghi, o castéllo o l'é stæto constrûto into [[1440]] pe voéi do [[Nichiôzo Giustiniàn Bànca]]<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Pier Antonio Pacifico|tìtolo=Distitissima descrittione della citta, porto et isola di Scio, conquistata dalle armi della republica di Venetia sotto Antonio Zeno [...]|url=https://books.google.it/books?id=7FtVAAAAcAAJ|ànno=1694|editô=Girolamo Albrizzi|çitæ=Venéçia|léngoa=IT|pp=35 e 86}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Carlo Hopf|ànno=1882|tìtolo=Storia dei Giustiniani di Genova|revìsta=Giornale ligustico di archeologia, storia e belle arti|editô=Tipogr. del R. Istituto sordo-muti|volùmme=9|p=112|léngoa=IT|url=https://books.google.it/books?id=N-gYAAAAYAAJ|cid=Hopf, 1882}}</ref><ref name=":1">{{Çitta|Hasteuck, 1910|p. 182}}</ref>, poæ de l'[[Andrieu Giustiniàn Bànca|Andrieu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Carlo Hopf|tìtolo=Chroniqués Gréco-Romanes|url=http://www.giustiniani.info/hopfgenalogiegiustiniani.pdf|ànno=1873|editô=Libraire de Weidmann|çitæ=Berlìn|léngoa=FR|capìtolo=IX. Dynasties genois de l'archipel}}</ref>, ma pe dindavèi l'é probàbile ch'o ségge stæto comiscionòu da un di fìggi de l'[[Ötobón Giustiniàn Cànpo]] into [[1446]]<ref name=":2">{{Çitta|Hasteuck, 1910|p. 181}}</ref>. Defæti, into vêgio cazaménto da schêua de Armòlia gh'é conservòu 'n architrâve ricuperòu da l'intrâ do castéllo che, óltre a-o stémma da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica de Zêna]] e a quéllo da [[Giustiniàn (famìggia zenéize)|famìggia Giustiniànn-a]], o l'aregórda a fondaçión do castéllo con st'inscriçión chi<ref name=":2" /><ref group="n.">Tra ( ) l'é marcòu e abreviaçioìn, tra [ ] e ricostruçioìn da pàrte aroînâ do tèsto</ref>: {{Çitaçión|O gràn scignôro Giustiniàn, fìggio do sciô Ötobón Giustiniàn, un di scignôri de Scîo, o l'à fæto quésto castéllo inte l'ànno de l'incarnaçión do Segnô 1446, a-o giórno prìmmo de màzzo|3=Egregi[us] d(omi)n(u)s Iustini[a]nus Iust(inianus) q(uondam) d(omi)[ni] Ottoboni unu[s ex] d(omi)nis Chii fier[i fec]it hoc castru[m ann]o in(c)a(r)nationis MCCCCXLV[I] (d)ie I Ma[ii]|lingua=LA}} O castéllo Apoliêno o l'êa in contàtto vixîvo co-e [[Tôre zenéixi de Scîo|tôre de goàrdia]] (dîte βίγλες, ''Bígles'') lóngo a còsta de [[Komi]], a sùd, e quélla de [[Lithio]], a nòrd, eséndo coscì pàrte do scistêma de comunicaçión de l'îzoa. Defæti, into câxo de 'n atàcco nemîgo l'alàrme o l'êa pasòu da 'na tôre a l'âtra e de chi scìnn-a-i castélli de l'entrotæra, pe mêzo de segnâli de fùmme de giórno e de fêughi de néutte, de mòddo d'òrganizâ e diféize<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.chios.gr/en/apolichna-castle#|tìtolo=Apolichna Castle|léngoa=EN, EL|vìxita=2023-03-03}}</ref>. == Descriçión == O castéllo o l'é constrûto a 'n'altéssa de 220&nbsp;mêtri in sciô livéllo do mâ apénn-a a ponénte do bórgo, in çìmma a 'n brìcco ch'o dòmina in sciâ pàrte meridionâle de l'îzoa e in particolâ, in scê ciànn-e de [[Kalamoti]] e d'[[Armòlia]] e in sciâ zöna costêa da-arénte a-o vilàggio de [[Komi]]<ref name=":3" />. O castéllo o l'à 'na ciànta a trapéçio/òvâle, con de dógge miâge che in di pónti se són conservæ scìnn-a-i mèrli<ref name=":1" />, no tànto èrte e drûe tra 1,5 e 2&nbsp;m. L'intrâ a se trêuva vèrso nòrd e a l'é protètta da 'n bàsso bastión méntre lóngo a çénta de miâge no gh'é de tôre de diféiza mìsse in scî cànti<ref name=":1" />. Sott'a-i mèrli, dotæ de luxêe, gh'é di fòsci dónde se ciantâvan i pascioìn ch'arezéivan 'na galerîa de légno, ch'a l'êa dêuviâ cómme camìn de rónda<ref name=":1" />. O drénto o l'é òcupòu da vàrri cazaménti, di quæ se pêuan ancón védde i rèsti de miâge<ref name=":1" />. Tra quésti gh'êa 'na série de locâli tiæ sciù a-o redòsso da çénta de miâge, co-a càmia ciù grànde ch'a l'à 'na longhéssa de 60 pê e 'na larghéssa de 40<ref name=":0" />. Gh'êa ancón dôe cistèrne e 'n recìnto fortificòu in sciô sciànco vèrso sùd, dónde se peu intrâ pasàndo sôlo da-o drénto do fórte e tiòu sciu pe 'na mêgio diféiza vèrso sùd<ref name=":1" />, dónde o terén o l'é mêno açidentòu. Pe cóntra, o sciànco setentrionâle do castéllo o s'avànsa in sce 'n derûo, raxón pi-â quæ o l'êa ciù segûo<ref name=":3" />. A-a giornâ d'ancheu, se peu montâ a-o castéllo co-in fàçile sentê ch'o pàrte da-o ciàssa de l'arénte vilàggio de Armòlia, lóngo ciù ò mêno 800&nbsp;mêtri e ch'o l'atravèrsa di cànpi de oîvi e di bòschi<ref>{{Çitta web|url=https://www.kastra.eu/castleen.php?kastro=apolichn|tìtolo=Castle of Apolichnoi or Armolia Castle|léngoa=EN, EL|vìxita=2023-03-04}}</ref>. == Nòtte == ; Nòtte a-o tèsto <references group="n." /> ; Nòtte bibliogràfiche <references /> == Bibliografîa == * {{Çitta publicaçión|outô=F. W. Hasteuck|ànno=1910|tìtolo=The Latin monuments of Chios|revìsta=Annual of the British School at Athens|editô=Macmillan & Co. Limited|çitæ=Lóndra|nùmero=16|léngoa=EN|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.56329/page/137/mode/2up|cid=Hasteuck, 1910}} == Conligaménti estèrni == * {{Çitta web|url=https://www.kastra.eu/castleen.php?kastro=apolichn|tìtolo=Castle of Apolichnoi or Armolia Castle|léngoa=EN, EL|vìxita=2023-03-04}} * {{Çitta web|url=https://www.chios.gr/en/apolichna-castle#|tìtolo=Apolichna Castle|léngoa=EN, EL|vìxita=2023-03-03}} * {{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=aWn4dOjHF9A|tìtolo=Filmìn do castéllo|léngoa=EN, EL}} [[Categorîa:Scîo]] [[Categorîa:Architetûe da Grêcia]] [[Categorîa:Castélli|Apoliêno]] 5m7ttfwxggawfysk0z2sr35dueh0vv3 0 30617 271559 240622 2026-07-05T11:16:09Z N.Longo 12052 + cat 271559 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:Old woman's jump.jpg|miniatura|Panoràmma da-o Mónte Gria co-a tôre de levànte do castéllo e, a-o fóndo, o pàize de Màrmou|300x300px]] O '''castéllo de Cardamìlla''' (in [[Lengoa grega|grêgo modèrno]]: Κάστρο Καρδαμύλων, ''Kástro Kardamýlou''), dîto '''castéllo da vêgia scignôa''' (Κάστρο Γριάς, ''Kástro Griás'') ascì, o l'é 'n castéllo de [[Scîo]], tiòu sciù da-i [[Repùbrica de Zena|zenéixi]] da [[Maónn-a de Scîo e de Focea|Maónn-a]] p'avardâ o pàize de [[Cardamìlla]]. == Stöia == O castéllo o l'é stæto tiòu sciù da-a Maónn-a p'avardâ o pàize de [[Cardamìlla]], o vilàggio ciù inportànte da pàrte de nòrd-èst l'îzoa. A ògni mòddo, l'é probàbile che quésto scîto o foîse za praticòu inte l'antighitæ, cómme testimoniòu da 'na miâgia de l'[[etæ elenìstica]] ch'a l'é stæta descrovîa inta zöna<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.kastra.eu/castleen.php?kastro=kardamyla|tìtolo=Castle of Kardamyla or Vigla of Gria (old lady)|léngoa=EN, EL|vìxita=2023-05-26}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.chios.gr/en/kastro-grias|tìtolo=Castle of Gria|léngoa=EN, EL|vìxita=2023-05-26}}</ref>. Into [[1912]], co-a canpàgna [[Régno de Grêcia|grêga]] cóntra i [[Inpêro òtomàn|tùrchi]] pi-â conquìsta de l'îzoa, a popolaçión da región a s'êa inrocâ pròpio tra o Mónte Grîa, sàiva a dî o brìcco dónde gh'é o castéllo, e o valón ciù a sùd, dîto valàdda de Colalâ. Pe sta raxón chi, inta región se pêuan ancón védde i rèsti de miâge e de fortificaçioìn tiæ sciù da-i ribèlli inte quéllo perîodo<ref>{{Çitta web|url=https://kanaristours.gr/en/pages/kardamyla-gria-castle|tìtolo=Kardamyla-Gria Castle|léngoa=EN, EL, TR|vìxita=2023-05-26}}</ref>. O nomiâgio co-o quæ o l'é ciù conosciûo o castéllo, sàiva a dî ''Gria'', "vêgia scignôa", o vegniéiva pi-â tradiçión do pòsto da 'na vêgia abitànte de Cardamìlla che, pe scapâ da 'n atàcco di pirâti, a s'êa aranpinâ scìnn-a-a pónta da ròcca<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Descriçión == O castéllo de Cardamìlla o se trêuva inta pàrte de nòrd-èst de l'îzoa de Scîo, apénn-a a sùd do pàize co-o mæximo nómme e in çìmma a-o coscì dîto Mónte Grîa (âto 449&nbsp;m). A strutûa a l'é in sce unn-a de estremitæ do ciàn in sciâ vètta do Mónte Grîa e, pe sta raxón chi, pe tréi sciànchi a s'avànsa in sce 'n gràn derûo. L'ùrtimo sciànco o l'é stæto pe cóntra fortificòu co-a miâgia do castéllo, ch'a lîga e dôe tôre ch'o fórman. A tôre de levànte a gh'à 'n profî a semiçèrcio, co-a drîta miâgia de drénto ch'a l'é formâ da-a continoaçión de quélla prinçipâ, méntre quélla de ponénte a gh'à 'na fórma riónda<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Segóndo a tradiçión do pòsto, da-a tôre de ponénte gh'êa 'n tùnel ch'o chinâva scìnn-a-o pósso de Colalâ (Κουλαλά, ''Kulalà''), scitoòu quàrche çentanâ de mêtri ciù a sùd e ancón vixìbile a-a giornâ d'ancheu, ch'o doviéiva servî cómme segûa vivàgna d'ægoa pi-â guarnixón do castéllo. A-a fortéssa se ghe peu ancón montâ pasàndo pe l'antîga muatêa, ch'a l'é stæta mìssa a nêuvo cómme sentê panoràmico<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Conligaménti estèrni == * {{Çitta web|url=https://www.kastra.eu/castleen.php?kastro=kardamyla|tìtolo=Castle of Kardamyla or Vigla of Gria (old lady)|léngoa=EN, EL|vìxita=2023-05-26}} * {{Çitta web|url=https://www.chios.gr/en/kastro-grias|tìtolo=Castle of Gria|léngoa=EN, EL|vìxita=2023-05-26}} [[Categorîa:Scîo]] [[Categorîa:Architetûe da Grêcia]] [[Categorîa:Castélli|Cardamìlla]] ndfc99vrz4g45kn4q64ucq03947yp2q 0 31382 271573 263678 2026-07-05T11:55:14Z N.Longo 12052 + cat 271573 wikitext text/x-wiki {{Garescén}} [[File:Castello di Casotto (Garessio).jpg|thumb|U Cašté ed Valcazótu]] U '''Cašté ed Valcazótu''' (cunusciüu ascì cume ''Certuza ed Cazótu'', in italian ''Reggia di Casotto'') l'è ina rejidensa štorica da famía di Savoia, ch’a s'tröva intu cumüne ed [[Garesce]], ai cunfén cun cu ed [[Pamparau]]. == Dešcrisiôn == L'impiantu da štrutüra ch'a s’ vughe ancöi a n’vegne dai travaii faci int’ l'etoi muderna: l’ha dui òre ai fianchi da màngna centrò, land'u i è a faciada ed prea da capela e a curte interna driverta versu vale. Salì a fa mustra du bzögnu sentíu dai certuzén ed jlargò a štrutüra uriginò du munasté.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.comune.garessio.cn.it/it-it/vivere-il-comune/cosa-vedere/castello-di-casotto-sec-xii-17706-1-d1ce67833a3f32c7f08cd5dbdefa59a1|tìtolo=Castello di Casotto - Comune di Garessio|léngoa=IT|vìxita=2025-09-26}}</ref> Cume a dije l'incijiôn ch’u i’ è in sima au purtò d'ingresu da màngna meridiunò, u šmìa che ina pòrte di travaii a sege zà stò facia versu u [[1608]]. A faciada da capela intu mezu, invece, a srìsce stò facia intu [[1754]], finìa da l'architetu Bernardo Vittone, ch’ l’òva duvrau a prea verde da còva du [[Bricu ed Mindén|mônte ed Mindén]]. Salì l'e 'na qualitòi ed prea ch'a šmia au porfidu, ed culù griju-verdu, dificile da travaiò, a zgônda da gran-na e da tesitüra ch’a l’ha.<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=Maurizio Gomez|tìtolo=La certosa di Casotto. Una storia di cantieri e materiali d’eccezione|léngoa=IT|vìxita=2025-09-26|url=https://www.academia.edu/41661742/La_certosa_di_Casotto_Una_storia_di_cantieri_e_materiali_d_eccezione}}</ref> A vgniva tirò föra in tóchi ed grandi dimensciui e l'éra štò duvrò per fò laštre e blochi, ch’i servivi ascì per i pilaštri di portii, e, int'in’ epuca ed prima, ascì inta geja medievò da curería, che ed föra a l'è riveštía tüta cun di blochi travaioi cun finössa, a crivì ina špössa miragna ed pree tgnüe inseme cun a casén-na, cume u s’pö’ vughe drenta, zgôndu i interventi faci intu [[XIII secolo|seculu XIII]]. Ancöi u giacimentu l'è in suštansa ezauriu e i sôn stoi duvroi ascì i šcòrti, tantu ch'u s'tröva ancù de mòrche in suu poštu. A faciada l'è in štìle barocu e l’è stò facia cun 'na particulò tecnica per taiò e dòghe furma aa prea, špecialmente inta pòrte libera du campanén. Si particulòi i rendi u cumplesu in travaiu sensa cunfrônti in tütu u teritóriu piemunteize.<ref name=":1" /> == Štoria == [[File:Interno della Cappella del Castello di Casotto.jpg|thumb|A capela du cašté|sinistra]] === A certuza ed Cazótu === L'edifisiu u n’ nasce cun 'na funsiôn militò, u s’pensa infati ch’a sege štò fundò intu [[XI secolo|seculu XI]], forsci du [[1172]], cume certuza da San Brün, che u vgniva da [[Grenoble]]. Fra i primi eremiti ch'i furmòvi i certuzén ed Garesce, u i’ éra fra l'òtru u beatu garescén [[Guglielmo Fenoglio]], ch’u s’truvova chisí fina au [[1200]], dópu l'ešpreriensa religiuza in zuventü aa [[Ture ed Munduíu]]. Dma inti ürtimi tempi i sôn štoi šchiverte e fundamenta da prima cuštrusiôn e i sögn-gni d’in jlorgamentu ed dópu, faciu du [[XV secolo|Quatsentu]]. Puscibile che u mutivu u sege che ciü vóte l'edifisiu l’òge piau fö, per vgnì campau zü e pöi ése turna cuštruíu. Cun periudi alterni u cumplesu l'ha sübìu otre trašfurmasiui fra [[XVI secolo|Sinsentu]] e [[XVIII secolo|Setsentu]], ma l'è štau ascì duvrau in otre manere, tantu che au prensipiu du [[XIX secolo|seculu XIX]] u i’ éra ina fabrica ed vedru drenta aa certuza.<ref>{{Çitta web|url=https://residenzerealisabaude.com/castello-di-valcasotto/|tìtolo=Castello di Valcasotto|léngoa=IT|vìxita=2025-09-26}}</ref> === Sute ai Savoia === Cun l'arìvu ed [[Napolion Bonaparte|Napuleôn]], versu u prensipiu ed l'[[XIX secolo|Öciusentu]], i urdini religiuji, cume cu di certuzén, i vegni dišfaci e a certuza l'è catò daa famía Savoia, che aa trašfurma int'in cašté e riserva ed casa, per vuréi ed Carlu Albertu. Du 22 ed màzu du [[1837]], difati, l’è marcau l'acquištu per 150 000 lìre da pòrte da ''Suvrintendensa Generò du Patrimògnu Particulò ed S.M. Carlu Albertu'' di terén in man fén-na a cuu mumentu a Francescu Sciandra. Dej'agni ciü tòrdi u vegne firmau u cuntratu ch'u porta i Savoia au cuntrolu ed tütu u ''Tenimento'' diciu "Vale ed Cazótu".<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.academia.edu/5572703/Gli_appartamenti_storici_del_castello_di_Casotto_spazi_e_funzioni_della_Reale_Villeggiatura_nella_met%C3%A0_del_XIX_secolo|tìtolo=Gli appartamenti storici del castello di Casotto: spazi e funzioni della Reale Villeggiatura nella metà del XIX secolo|léngoa=IT|vìxita=2025-09-26}}</ref> Suta a Carlu Albertu u s'ascište a 'na série ed travaii per recüperò l'architetüra e a funsiôn ed l'edifisiu, purtoi avanti da l'architetu Carlu Sada.<ref name=":2" /> A zona ch’ l’ha ciü patíu i dani di surdòi franseiji l'éra cula a nord, lande u ventova fò turna i pilaštri e a chivertüra du pórtiu ch'u da in saa furešterìa. I vegni cangioi e galerìe in sii fianchi da geja e in saa só strutürai in módu scignificatívu. Trašfurmò in capela reò, a vughe a ridusiôn du špasiu ina vota piau dau córu di froi, e a vegne tirò tirau sciü ina müragna ed divijôn. U prugetu ed Sada u vughe u rifinimentu da faciada, lande i büti ina ringhiera suvre au curnijôn, ina curnije per marcò i cunfén fra in ciàn e l’otru sute ai pugiö e i tiri sciü’ in edicula curunò da 'n tempanu per indicò l'entrò. Versu aa metoi ed l'[[XIX secolo|Öciusentu]] u vegne girau l'ingresu au cašté, špuštau inta màngna a setentriôn. Au prensipiu l'entrò a s’truvova a meridiôn, land’u i éra in pasage ch'u giuntova a certuza cun a štrò versu Garesce.<ref name=":2" /> Cun u travaiu in suu latu nord, du [[1779]], u s'era dau urigine cujì aa növa entrò, facia ciü’ grosa pöi da Sada, autù ascì du növu atriu a culiànta retangulò chivertu da 'na cupula ribasò e rzüu da quatru culòne. Cun Vitóriu Emanuele II, i pasi e vacanse inta rejidensa i só secu fíi, reštoi sensa mòre in tenera etoi e guidoi cujì dau ciü gràndu fra ed lu: Maria Clutilde: figüra d'impurtansa inta famía Savoia, nunuštante che a l'épuca a fuse ancù zuna, bôn-na a geští ascì e situasiui ciü dificili. Grasie a 'n diariu, da lé šcriciu in lengua franseize, land' l'è štò segnò a magiur pòrte di eventi sucesi dürante a só permanensa intu cašté, l'è štau puscibile ricustruì a vita da corte sabauda. Fra e òtre cóze, u suvran, ch'u amova andò aa casa e a vìta rürò de campagne, l'ha sugiurnau suvente chisì inseme aa bèla Rusin, fumna ed ümili urigini da lé špuzò intu [[1869]] (sensa doie u tìtulu ed rgén-na). A quoji dej'àgni prima ([[1851|1858]]) u rimônta u matrimógnu da principössa Clutilde, andò in špuza a Gerolamu Bunaparte, dìciu "Plon Plon" (u chijén ed Napuleôn III): u matrimógnu l'éra detau daa rajôn ed stàtu, vusciüu da Cavour per avéi l'aleànsa cun a Fransa da zgônda guèra d'indipendensa: l'è própiu mentr'a s'tröva a Garesce che lé a riceve a nutisia.<ref name=":0" /> A štrutüra a rešta in man aa famía Savoia per quarant'agni in tutò, fén-na au [[1881]], quande a vegne vendüa da Ümbertu I a di privoi. === Au dì d'ancöi === Au dì d'ancöi u cašté l'è drivertu au püblicu, grasie a in’ opera ed restauru purtò avanti daa regiôn Piemônte, ch' l'ha catau a rejidensa intu [[2000]]: dau [[2020]] i sôn duca vijitabili a zóna nord e a capela, mentre ciü ed recente l'è stò driverta ascì a zóna sud.<ref>{{Çitta web|url=https://visitmondovi.it/il-castello-di-casotto-belladdormentato-nel-bosco/|tìtolo=ll castello di Casotto, bell’addormentato nel bosco che ora si risveglia|léngoa=IT|vìxita=2025-09-26}}</ref> == Note == <references /> == Otri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe do Piemónte]] [[Categorîa:Castélli|Cazótu]] 9u2eu2w7m7r2dotz9sd6ifos2xjo2hk 0 31484 271542 270430 2026-07-05T11:03:38Z N.Longo 12052 + wl 271542 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:A Ciàssa de l'Uspeâ (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 06.jpg|miniatura|A Ciasetta de l'Uspeâ, daa fìn de Vìa Rumma]] A '''Ciàssa de l'Uspeâ''' (''Piazza Domenico Trincheri'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina ciàssa ch'a se tröva in Arbenga Veggia e a fa parte du quartê de Sant'Eulàlia. == Sto(r)ia == [[File:Tipo ò sia Mappa del Monastero di san Callocero et Casa de Chrispinani, o sia, Ospedale, e case più vicine ad esso Monastero - Albenga, 1756.jpg|thumb|''Tipo ò sia Mappa del Monastero di san Callocero et Casa de Chrispinani, o sia, Ospedale, e case più vicine ad esso Monastero'' (G.D. Bagutti - A.Barella, 1756)|left]] A Ciàssa a l'è rafigü(r)â ciü votte inte mappe e inti disegni tecnichi a partì dau Settesèntu, cumme quelle du [[Matteo Vinzoni|Maté Vinzoni]], fète pe'a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] fra u [[1722]] e u [[1751]]<ref name=":1" />. Antigamènte a l'é(r)a cunusciüa cumme ''Piazza del Monastero'', vista a presènsa du munastê de San Calòcciu, cumme u se vegghe intu ''Tipo ò sia Mappa del Monastero di san Callocero et Casa de Chrispinani, o sia, Ospedale, e case più vicine ad esso Monastero'' du [[1756]].<ref name=":0" /> A particularitè de stu ducumèntu a l'è quella d'avê in quaddru de insemme de cumm'e l'é(r)an e vàrie architetü(r)e ch'e se faciâvan inte quellu tèmpu in scia ciasetta.<ref name=":0">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Immagini della città'', n. 18, fig. 25, pp. 222-223}}</ref> A strutü(r)a du munastê, ch'a remunta a 'n periudu ch'u va daa fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] ai cumensi du [[XVII secolo|seculu XVII]], a ven defèti mustrâ tantu in cianta cumme in faciâ, primma che a ciü parte di edifissi versu mâ a vegnisse inglubâ inte l'uspeâ de Santa Ma(r)ìa da Mise(r)icòrdia, au de sutta de 'n spessu intonacu.<ref name=":1" /> Du Seisèntu u sa(r)ea l'èrcu au de surva de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], periudu che a növa a(r)a du munastê a l'é(r)a stèta tacâ a quella ch'a gh'é(r)a zà, du Sinquesèntu. Âtri travai au cumplessu i sun stèti fèti de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], du restu sènsa tucà u prufì da ciàssa. Avanti ch'a vegnìsse rangiâ du 2017, a pavimentasiùn de risöi, u(r)igina(r)ia du Sei-Settesèntu<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2014/09/11/piazze-e-piazzette-dalbenga-luoghi-del-cuore-o-di-brutture/|tìtolo=Piazze e piazzette d’Albenga: luoghi del cuore o di brutture ?|outô=Gerry Delfino|dæta=11 setèmbre 2014|léngoa=IT|vìxita=2025-12-17}}</ref>, a l'é(r)a stèta cuvèrta cun l'asfartu, pe' permette u tranxitu ai veiculi. == Descrisiùn == <gallery heights="140" widths="140" mode="packed"> Immaggine:Tûre da Paciotta (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 02.jpg|A [[Tûre da Paciotta (Arbenga)|Tûre da Paciotta]] da l'imbuccu da ciàssa Immaggine:Vìa Palestru (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia).jpg|Vìa Palestru, d'inta Paciotta Immaggine:A Ciàssa de l'Uspeâ (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 08.jpg|A ciasetta mi(r)andu da l'uspeâ versu munte Immaggine:A Ciàssa de l'Uspeâ (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia) 04.jpg|L'uspeâ veggiu cumm'u se presènta ancöi Immaggine:Veggiu uspeâ de Santa Maria da Mise(r)icòrdia (Arbenga Veggia)-Purtâ.jpg|U purtâ de l'uspeâ Immaggine:Veggiu uspeâ de Santa Maria da Mise(r)icòrdia (Arbenga Veggia)-U spesià.jpg|A pòrte du spesià </gallery> A Ciàssa a se tröva intu quartê de Sant'Eulàlia, inta parte ciü a meridiùn d'Arbenga Veggia, versu levante. A l'è serâ fra Vìa Rumma a meridiùn e Vìa Palestru a setentriùn, mèntre au de fiancu u se ghe fàccia u derê de l'uspeâ veggiu cun quellu che ina votta u l'é(r)a l'ingressu prinsipâle du cumplessu, ch'u se ghe pò ancù vegghe u purtâ, fiancàu da due spesse culònne de marme(r)u. A cröve inte tüttu ina süperficie de 565 mêtri quàddri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 61}}</ref>. Dòppu i ürtimi travai, fèti du [[2017]], a presènta ina pavimentasiùn de risöi e a l'è serâ au traffegu<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/07/albenga-lannuncio-tomatis-piazza-trincheri-pronta-ritornare-alla-citta/|tìtolo=Albenga, l'annuncio di Tomatis: "Piazza Trincheri pronta a ritornare alla città"|dæta=18 lüju 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-12-17}}</ref>. === Cruxe(r)e === [[File:A Ciàssa de l'Uspeâ (Sant'Eulàlia, Arbenga Veggia)-Màppa.svg|thumb|Mappa da Ciàssa de l'Uspeâ, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan|upright=1.5]] * Vìa Palestru - U Caruggiu de Verdü(r)e(r)e, u pòrta u mèximu stranumme che [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=76|capìtolo=U Strada"iu}}</ref>, a stradda de dund'a cumensa, vistu che inta parte ciü âta e l'é(r)an presenti de büteghe da verdü(r)a, inta tupunumastica ufisiâle a pìa u numme daa bataja de Palestru, cumbatüa dü(r)ante a Segunda guèra d'Indipendènsa. Lungu 97 mêtri, u finisce inta Ciàssa de l'Uspeâ<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 45-46}}</ref> a l'artessa da [[Tûre da Paciotta (Arbenga)|Tûre da Paciòtta]]. * U Caruggiu du Lottu (''Via Caresomo'' in italiàn), u cunette Largu Do(r)ia cun Vìa Palestru, finèndu au fiàncu da tûre, a l'imbuccu da Ciàssa. U l'è ün di caruggi ciü picìn d'Arbenga Veggia, lungu numma che 17 mêtri, e u pìa u numme da Giovanni Caresomo, assidiacunu da Catedrâle intu [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 30-31}}</ref>. * [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], u segundu decümàn pe' impurtansa, u l'è u caruggiu dund'u se ghe fàccia Palàssiu Oddu, sêde du stò(r)icu culêgiu, tantu che pe' stu mutivu chi u l'è stètu stranumàu "U Caruggiu dau culêgiu". U l'è lungu 230 mêtri inte tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 51-52}}</ref> e u traversa a ciàssa inta sò parte meridiunâle, pôcu primma da fìn, au de sutta de ün di dui pòrteghi. * A Ciàssa di Giardinetti, au de là di pòrteghi de l'Uspeâ, vistu che a ciàssa a ghe finisce giüstu in curispundènsa. {{Clear}} === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Albenga - Torre del Ciò - 2023-09-16 11-55-07 001.jpg|senza_cornice|134x134px]] |s.n.c.<ref group="n.">L'intrâ da Tûre a dà in sce Vìa Palèstru</ref> |'''[[Tûre da Paciotta (Arbenga)|Tûre da Paciotta]]''' |A Tûre da Paciotta, dìta ascì da Ciò dau stranumme d'ina rexidènte stò(r)ica, a se tröva in sciu cantu fra a Ciàssa de l'Uspeâ e Vìa Palèstru, in fàccia a dund'u finisce u Caruggiu du Lottu. Scibèn ch'a secce rafigü(r)â inte viste antìghe da sitè, nu s'è sciurtìu a identificâla cun nisciüna de tûre de famìa mensunè inti àtti d'alantu(r)a. A strutü(r)a, da cà-tûre, a g'ha ina cianta a trapessiu, cu'a base daa tecnica ciütòstu antìga, du [[XII secolo|seculu XII]], mèntre u rèstu u duve(r)ea remuntà a ina ricustrusiùn du [[XIV secolo|Trexèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 82-87}}</ref>. |- |[[Immaggine:Centro storico di Albenga -vecchio "Ospitale".jpg|senza_cornice|103x103px]] |10 |'''Veggiu uspeâ de Santa Ma(r)ia da Mise(r)icòrdia''' |L'uspeâ veggiu de Santa Ma(r)ia da Mise(r)icòrdia u l'è stètu fundàu ai 28 de marsu du [[1558]], cun l'uniùn de trê istitusiùi ciü antìghe, pe' pià u numme daa cungrega ch'a u gestìva. U sò cumplessu architetònicu u s'è desvilüpàu cu'u tèmpu da l'agregasiùn de pa(r)egge custrusiùi prexistènti, au dì d'ancöi de diffisile letü(r)a, cumme a gêxa e munastê de San Calòcciu e l'uspeâ di Santi Crespìn e Crespiniàn, tacàu a stu lì du [[1820]]. Du [[1957]]-[[1958|58]] a l'è stèta inaugü(r)â in'â(r)a mudèrna, ciü a punènte, scibèn che aa fìn, du [[2008]], l'uspeâ u s'è mesciàu int'ina növa strutü(r)a ae Sgûre<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070451.pdf|tìtolo=Ospedale Santa Maria della Misericordia (parte vecchia), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-09-01}}</ref>. |- |[[Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|senza_cornice|103x103px]] |s.n.c<ref group="n.">In curispundènsa du pòrtegu u se tröva in ingressu laterâle de l'Uspeâ, cumplessu ch'u ghe ne fa parte, ch'u l'è cuntàu cumme parte de Vìa Rumma e u pòrta u sivicu n°86</ref> |'''Pòrte da Gabèlla''' |A Pòrte da Gabèlla a l'é(r)a üna de pòrte segunda(r)ie ch'e traversavan e mü(r)aje da sitè, intu sò fiancu versu a Ma(r)ìna, avèrta e tapâ ciü votte inta sò sto(r)ia. L'è prubabile ch'a l'agge piàu u numme da ina pustasiùn du dassiu ch'a gh'é(r)a da vixìn e, scicumme ch'a duvéva truvâse dunde a mudèrna Vìa Rumma a finìva cuntru ae mü(r)aje, a l'é(r)a gròssu moddu in linea cun l'avertü(r)a ch'a traversa ancù l'uspeâ veggiu, ina dexena de metri ciü a sud<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VI, ''Le mura'', pp. 138-139}}</ref>. De ciü, l'avertü(r)a de l'uspeâ a l'è surmuntâ da in passaggiu, fètu du [[XVII secolo|Seisèntu]] pe' ligà e due parte da strutü(r)a<ref name=":1" />. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/trincheri-piazza/|tìtolo=Trincheri, piazza|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] 2c91y0bjb0ykwipobn29ao0isem68ui 0 31612 271543 269411 2026-07-05T11:04:05Z N.Longo 12052 + wl 271543 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Albenga - Kathedrale San Michele Arcangelo und Santa Maria in Fontibus, August 2019.jpg|miniatura|Vìa D'Aste e, au fundu, a catedrâle]] '''Vìa D'Aste''' (ascì dìta '''A Cuntrâ Növa''', scrìta ''Cuntraneuva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0455769|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=69|capìtolo=U Strada"iu}}</ref> au moddu du Gastaldi, ''Via Enrico D'Aste'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na stradda fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a cûre da punènte a levante, recarcandu u percursu de quellu ch'u l'é(r)a u decümàn màscimu da [[Albingaunum|sitè rumâna]]. Slargâ du bèllu au cumensu du [[XX secolo|Növesèntu]], cacciandu zü fina di palàssi ch'i se ghe faciavan, a l'ha pe' stu fètu chi piàu u numme de Cuntrâ Növa, ben marcàu intu parlà pupulâre. == Sto(r)ia == Vìa D'Aste a cûre pe' ün di percursi ciü antìghi e de lungu ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, repiandu a mitè de levante du decümàn màscimu de ''[[Albingaunum]]'', che de chi u l'andaxeva avanti passandu pe'e mudèrne [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]] e Vìa Baccio Emanuele Maineri<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref>. Sta vìa a l'è stèta ascì duve(r)â cumme tèrmu pe' marcà i cunfìn fra i quartèi de Santa Ma(r)ìa e de Sant'Eulàlia, spartisiùn ch'a servìva pe' di fìn fiscâli e aministatìvi, scibèn che, a dife(r)ènsa de quantu se pìa in cunsciderasiùn au dì d'ancöi, nu pà ch'a fusse intu mezzu fra Santa Ma(r)ìa e Sant'Eulàlia. Defèti, cumm'u se vegghe da l'èstimu du [[1473]], scìa ina cà faciâ in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]] che quelle di Cassulìn in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus e l'é(r)an ancù intu quartê de Santa Ma(r)ìa, cu'a sudivixùn che l'è dunca prubabile ch'a l'andasse pe' vìe intreghe ciütostu che spartìle a mitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I quartieri e la consistenza edilizia della città'', pp. 79-81}}</ref>. L'impurtansa da vìa a l'è atestâ fina daa bassa [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], da quande, cumme inte âtre stradde cun ciü tranxitu, se ghe faciavan cà e palàssi de cuntu, fètu ch'u resâta daa registrasiùn a catastru de custrusiùi cu'in valû ciü âtu che inti caruggi ciü picìn<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 21}}</ref>. De ciü, inta Cuntrâ Növa se ghe duvéva tegnì u mercàu de tè(r)e, u ''forum tellarum'', cun due büteghe inte cà di Cassulìn ch'e sun registrèi inte l'èstimu du [[1426]], mèntre inte quellu du [[1473]] se fà mensiùn de due cà ''cum rota tellarum''. A tà prupôxitu, in curispundènsa de l'ecs Teâtru Sivicu gh'é(r)a mü(r)àu fìna du [[XX secolo|Növesèntu]] a cuscì dìta "canna", a mesü(r)a üfisiâle pe' panni e tè(r)e, fòscia missa chi zà ai tèmpi de quande se ghe tegnìva u mercàu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I mercati e le attività commerciali e artigiane'', pp. 120-122}}</ref> e au(r)a cunservâ intu [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 35-36}}</ref>. Au fundu da vìa, ch'a finìva inte mü(r)aje de difesa da sitè a l'artessa du ''castrum'' de fundasiùn rumâna, se ghe druvìva l'antìga ''porta castrum'' o ''prope castrum'', de dunde se piava a vìa da Ma(r)ìna. Sta pòrte, missa pròpiu fra e due tûre du ''castrum'', a l'è stèta pe(r)ò serâ inte l'Etè de Mezzu, pe' druvì a növa Pòrte da Ma(r)ìna da fiàncu da furtificasiùn rumâna, atestâ zà dau [[1420]] cumme a pòrte ''ad marinam''<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', pp. 138-139}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="220"> Veduta dell'attuale Via D'Aste dopo le prime demolizioni (Albenga, foto 1899).jpg|I primmi slargamènti ae spese de cà a sud, int'ina futugrafìa du [[1899]] Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|Marsu du [[1900]], travai in cursu ae cà du fiancu sud a Santa Ma(r)ìa Demolizione di primo 900.jpg|Cartulina cu'a catedrâle e u ciòstru di Canònichi, zà mezzu derucàu, 1900 ca. Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|Vìa D'Aste e u palàssiu du ''castrum'' avanti de demulisiùi du [[1938]] </gallery> Ciü de resènte, a vìa a l'ha piàu l'intitulasiùn a Vincenzo Gioberti, p'êsse dunca cangiâ a Enrico D'Aste, ürtimu mèmbru de l'[[D'Aste (famïa)|antìga pa(r)entèlla arbenganese]] e scindicu d'Arbenga tra u [[1879]] e u [[1889]], doppu di grandi travai ch'i l'han interesâ a l'imprinsippiu du Növesèntu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 35}}</ref>. Sti lì, fèti tra u [[1898]] e u [[1903]], i l'han purtàu a slargà e indrisà a vìa: pe' primmu intervèntu s'è mesciàu e faciè de custrusiùi a mezzugiurnu in sc'ina linea ciü aretrâ, pöi s'è intervegnüu inta gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus caciandu zü a primma campâ, de moddu de mesciâne inderé a faciâ. S'è cumensàu dunca a derucà e custrusiùi fra Santa Ma(r)ìa e a catedrâle, cu'u spàssiu cuscì recavàu ch'u vegne(r)à quellu che au dì d'ancöi u l'è dìtu Ciàssa IV Nuvèmbre<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 49}}</ref>. Intu detaju, chi i se truvavan u ciòstru di Canònichi da catedrâle, in pussu, e cà di canònichi de Santa Ma(r)ìa e ascì de âtre de privèi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 41-43}}</ref>. A l'estremitè de levante de Vìa D'Aste, du [[1938]], u l'è stètu aa fìn caciàu zü l'ürtimu isulàu ch'u n'interumpìva u camìn drìtu, fètu che pe(r)ò u l'ha purtàu a pèrde i rèsti de l'antighiscimu ''castrum'' rumàn<ref name=":0">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 138}}</ref> ciü che u Teâtru Sivicu, cu'in pesante palasùn ch'u n'ha piàu u pòstu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 50}}</ref>. == Descrisiùn == [[File:Vìa D'Aste o A Cuntrâ növa (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=3|center|Mappa da Cuntrâ Növa, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]]A vìa a se scuntra a l'imbuccu d'Arbenga Veggia rivandu daa Ma(r)ìna, giüst'in frunte ai Giardinetti, in diresiùn du Viâle du Ré, cumensandu là dund'u se truvava l'antigu ''castrum''. A se dröve a partì dau Largu Do(r)ia, da dund'i se deramman, in diresiùn cuntra(r)ia, tantu u Caruggiu du Teâtru (a setentriùn, ch'u l'inmette in San Fransescu e u fa parte du quartê de Santa Ma(r)ìa) quantu u Caruggiu du Lottu (au de sutta, ch'u porta inta [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]], zà inte Sant'Eulàlia). Propiu in sciu cantu cun u primmu di dui a se vegghe ancù ancöi a Veggia Pretü(r)a, ch'a remunta ai primmi seculi de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]. Stu palàssiu chi u l'è ascì in cuntinuu cun quellu di Borea Ricci, vegnüu de dòppu e apartegnüu a üna de famìe ciü de riliêvu d'Arbenga. Finìu st'isulàu u se rìva a l'artessa da gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, cun in fàccia a Cà e tûre di Seullìn, ch'a se tröva in sciu cantu cun [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], pôcu primma de rivà in diresiùn du Munümèntu. De dossu aa gêxa, tantu in sc'in fiancu quantu in sce l'âtru, u gh'è di passaggi ch'i l'inmetten turna in San Fransescu. U ciü impurtante di dui, aa drìta, u porta u numme de l'Ernestu Rulandi Ricci, militâre caüttu in bataja a l'imprinsippiu du Növesèntu. In avanti, versu Sant'Eulàlia, in carugettu cu'u vortu, prugetàu da l'architettu Cortese de [[Sann-a|Savuna]] du [[1872]] e dedicàu a Ester Siccardi dandu amentu aa tupunumastica<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 59}}</ref>, u l'inmette inta [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]]. Aa fìn, dòppu in'utantêna de mêtri, u percursu da stradda u se cunclüdde in diresiùn da [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], finèndu daa lòggia de Palàssu Veggiu: a purtà fìn inti Quattru Canti u l'è u [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|caruggiu]] ch'u g'ha u numme du Benardu Ricci<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 51}}</ref>. === Cruxe(r)e === <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Albenga-IMG 0344.JPG|E Tûre, daa cruxe(r)a cun Vìa Oddu Immaggine:Centro storico di Albenga 29.jpg|U palàssiu Borea Ricci Immaggine:Via Òddu - U Caruggiu de verdüêe (San Scì, Arbenga Veggia) 01.jpg|U Caruggiu de verdü(r)e(r)e, mi(r)andu versu Santa Ma(r)ìa Immaggine:Gêxa de Santa Marìa in Fontibus (Santa Marìa, Arbenga Veggia)-Faciâ 09.jpg|Santa Ma(r)ìa e l'imbuccu du Caruggiu ch'u porta in San Fransescu </gallery> * Largu Do(r)ia, scciassu de pôcu ciü de 800 mêtri quàddri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 36}}</ref> ch'u se tröva a l'imbuccu da vìa, versu a ma(r)ìna, tantu ch'u se tröva là dund'ina votta u gh'é(r)a l'antigu ''castrum'' du tèmpu di rumèi, cacciàu zü inti primmi du Növesèntu. U pìa u numme da [[Tumâxu Do(r)ia]], regurdàu cumme òmmu de valû, vistu u moddu intu che u l'axeva prutezüu a sitè dü(r)ante l'asediu du [[1435]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Girolamo Rossi|tìtolo=Storia della Città e Diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=g7ksAAAAYAAJ|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=187|capìtolo=X. Vicende del XV Secolo}}</ref>. * U Caruggiu du Teâtru, lungu ina sinquantêna de mêtri, u l'è ciamàu cuscì vistu che in curispundènsa u se ghe truvava u veggiu Teâtru Sivicu, cacciàu zü insemme au ''castrum'' inti [[Anni 1930|ànni '30]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 27}}</ref>. Dau percursu nu in lìnea u cumensa sutta a 'n vortu au de sutta du che u l'ha u sò ingressu u Cine-Teâtru Ambra, ch'u l'ha piàu u pòstu du veggiu. Sciübitu doppu u caruggiu u cêga e u se dirigge inte quella ch'a l'è Ciàssa San Fransescu, inclüsa intu quartê de Santa Ma(r)ìa. * Dau Lòttu (''Vico Caresomo''), u cunette Largu Do(r)ia cun Vìa Palestru, finèndu au fiàncu da [[Tûre da Paciotta (Arbenga)|Tûre da Paciotta]], a l'imbuccu da [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]], u l'è ün di caruggi ciü picìn d'Arbenga Veggia, lungu numma che 17 mêtri, u pìa u numme da Giovanni Caresomo, assidiacunu da Catedrâle intu [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 30-31}}</ref>. * Vìa Ernestu Rulàndi Ricci, u l'è u cuntinuu de [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], ch'a g'ha u sò imbuccu aa drìta da faciâ de Santa Ma(r)ìa. Passandu a còsta da gêxa, a se inmette inte Ciàssa San Fransescu, passandula e finèndu trènta mêtri de dòppu au de fö(r)a de mü(r)aje, inte Vìa Zena<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 51}}</ref>. A passa defèti au de sutta da stò(r)ica ''Porta sancti francisci'' (a Pòrte de San Fransescu)<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|pp. 56-57, fig.18}}</ref>. * U Caruggiu de verdü(r)e(r)e (o [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], a remarcà a tupunumastica), u se diràmma d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a partì daa Tûre di Cassulìn, e u riva fìn a tucà e mü(r)àje da sitè veggia, dandu in sci[[a Sènta]] 'traversu a Pòrte du Pertüxu. U marca ascì pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî (a munte, caruggiu inclüsu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 45}}</ref>) e quellu de Sant'Eulàlia (a vàlle), furmandu in impurtante cruxe(r)a cun [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]]. * Dau Munümèntu, scciassu de 'na duxentêna de mêtri quaddri ch'a vìa a ghe pàssa a còsta primma de rivà inte San Michê. U se dröve fra mezzu a Catedrâle e a gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, u(r)iginàu cu'i travai viari du cumensu du [[XX secolo|Növesèntu]], ch'u l'ha vìstu a demulisiùn du Ciòstru di Canònichi. St'ürtimu u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü de dòssu aa Catedrâle fra i [[XIV secolo|seculi XIV]] e [[XV secolo|XV]] e ancöi u l'è stètu sustituìu dau munümèntu sitadìn ai caütti da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma guèra mundiâle]], messu chi du [[1923]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 49}}</ref>. * [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]], a prinsipâle ciàssa d'Arbenga Veggia, antigamènte cunusciüa cumme ''platea comunis'', dund'a g'ha a sêde u municipiu. A porta u numme du [[San Michê|santu prutetû da sitè]] e se ghe fàccia da setentriùn a [[Catedrâle de San Michê]]. U l'è chi de frunte ch'a finisce a stradda, ch'a se inmette inte [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], ch'a n'è u cuntinuu, daa lòggia du Palàssiu Veggiu fìn aa cruxe(r)a di Quattru Canti<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 50}}</ref>. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- | |s.n.c. |'''Pòrte du ''Castrum''''' |A pòrte du ''Castrum'', mensunâ inti àtti cumme ''porta castri'' o ''prope castrum'', a l'è stèta a primma pòrte inte mü(r)aje de difesa da sitè ch'a se druvisse au fundu de stu rammu du decümàn màscimu. A se truvava pròpiu fra e due tûre du ''castrum'' e l'è bèn prubabile ch'a secce stèta prèstu immü(r)â, cu'a pòrte da Ma(r)ìna, de pôcu ciü a punènte, ch'a n'ha piàu u pòstu inta bassa [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]<ref name=":1">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 139}}</ref>. |- | |s.n.c. |'''Pòrte da Ma(r)ìna''' |A Pòrte da Ma(r)ìna a l'é(r)a üna de pòrte sitadìne ciü impurtanti d'Arbenga Veggia e, cumme dìtu, a l'ha piàu u pòstu da ciü antìga Pòrte du ''Castrum'', vegnindu duvèrta a l'estremitè de punènte de stu cumplessu lì. U sò numme u ne vegne daa vìa ch'a ghe sciurtìva, che defèti a menava aa Ma(r)ìna, cu'u titulu de pòrte ''ad marinam'' che, duve(r)àu zà du [[1420]], u l'ha rexistìu fìna au dì d'ancöi, bèn doppu de quande st'architetü(r)a a l'è stèta derucâ<ref name=":1" />. |- | |s.n.c |'''''Castrum''''' |U cumplessu du ''castrum'', cunusciüu ascì cumme u castellu da Pòrte da Ma(r)ìna, u se truvava au fundu de Vìa D'Aste e u l'é(r)a furmàu da due tûre e ina serie de custrusiùi de difesa. Armenu pe' l'impiantu u gh'axeva de u(r)igine du bèllu antìghe, prubabilmènte rumâne, e dau [[1251]] u l'è vegnüu a sêde d'ina guarnixùn zenese. Cunvertìu ciü avanti a di üsi sivìli e religiusi, u l'è stètu aa fìn derucàu du [[1938]]<ref name=":0" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/castrum-porta-marina.htm|tìtolo=La zona del castrum e della Porta Marina|léngoa=IT|vìxita=2024-11-07}}</ref>. |- | |s.n.c |'''Munastê de San Tumaxu''' |U munastê de San Tumaxu u l'è stètu fundàu du [[1660]]-[[1661|61]] dau Gio Ma(r)ìa Oddu, u mèximu che du [[1623]] u l'axeva creàu u culêgiu da mascci in [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], recavàu in parte inta strutü(r)a du ''castrum''<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 26}}</ref>. U munastê u l'è stètu da l'imprinsippiu a gestiùn dumenicâna e, insemme a quellu de San Calòcciu de Clarisse, u l'è stètu u pòstu pe' l'istrusiùn de tante fiö(r)e arbenganesi fina aa sò supresciùn inti ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia dalla collettività'', p. 77}}</ref>. Cu'a supresciùn, fra u [[1806]] e u [[1807]], a sò gêxa a l'è stèta rangiâ a növu teâtru da sitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 162-163}}</ref>. |- | |s.n.c. |'''Teâtru Sivicu''' |U Sivicu u l'è stètu u primmu teâtru d'Arbenga, recavàu inta gêxa du munastê de San Tumaxu, supressu ai tèmpi da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]]. Levàu arcüne rapresentasiùi, che fòscia e se sun tegnüe chi zà du [[1798]], u l'è adatàu a teâtru pe' vuluntè de privèi du [[1814]]-[[1816|16]], pe' passâ dunca in gestiùn au Cumün du [[1830]], scibèn che i parchi i sun restèi de lungu in prupietè ae famìe de cuntu ch'e n'axevan cumisciunàu a realizasiùn. Cumm'u rèstu du cumplessu du ''castrum'', u Teâtru Sivicu u l'ha finìu p'êsse caciàu zü du [[1938]], pe' slargà u fundu de Vìa D'Aste<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Raimondo|tìtolo=Il Teatro Civico di Albenga (1814-1938)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0376162|ànno=Utubre 2000|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=4-6, 61-62}}</ref>. |- | rowspan="2" |[[Immaggine:Palàçio vêgio da Pretûa (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]] | rowspan="2" |6 |'''Veggiu palàssiu da Pretü(r)a''' |Custrusiùn missa versu u fundu da vìa, in sciu sò fiàncu a setentriùn, a l'ha cumensàu a svilüpâse zà du [[XII secolo|seculu XII]] e, du bèllu ciü avanti, a l'è vegnüa a sêde da Pretü(r)a arbenganese, ch'a g'ha lasciàu u numme. Fra i [[Anni 1960|ànni '60]] e u [[2009]] u l'è stètu a sêde da bibliutêca sivica<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20231015100436/https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0003|tìtolo=Biblioteca civica Simonetta Comanedi|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref> e, dau [[2001]], u l'è vinculàu daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111150.pdf|tìtolo=Decrêtu de vinculu|dæta=24 frevâ 2001|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref>. De drentu, au sèntru du palàssiu, se ghe tröva in gran salùn cuèrtu da ina vorta a padiùn tütta tenzüa a frescu, mèntre i camìn e i purtèi i sun fèti d'abaìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2015/10/ad-albenga-va-allasta-il-palazzo-dellex-pretura-di-via-enrico-daste/|tìtolo=Ad Albenga va all'asta il Palazzo dell'ex Pretura di via Enrico d'Aste|dæta=28 utùbre 2015|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref>. |- |'''Tûre''' |A l'intrâ du veggiu palàssiu da Pretü(r)a, inte mü(r)aje de levante e de punènte de l'atriu, se ghe tröva di bluchetti de prìa negra de Pûi, ch'i se vegghen pe' quarche sö a partì da in'artessa de 1,5-2&nbsp;m dau pavimèntu. Sti lì i sun missi int'ina mane(r)a ch'a pà testimuniansa d'ina tûre che, pe(r)ò, e ne mancan du tüttu de infurmasiùi e de mensiùi stò(r)iche<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|p. 25}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàçio Borêa Rìcci (Arbénga) - vìsta (3).jpg|senza_cornice|104x104px]] |14-20<ref group="n.">U palàssiu intregu u cröve a nümerasiùn pâri fra i sivichi 14 e 20, cun numma u 14 e u 18 ch'i sun pe(r)ò de intrè; i âtri nüme(r)i i van defèti pe'e büteghe du cian terén</ref> |'''Palàssiu Borea Ricci''' |Palàssiu de cuntu d'Arbenga Veggia missu a setentriùn de Vìa D'Aste, u l'è stètu cumisciunàu daa famìa di Borea Ricci, ch'u l'ha fètu fabricà chi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. U cumplessu u l'è vinculàu daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] dau [[1910]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111132|tìtolo=Palazzo Borea Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|senza_cornice|139x139px]] |27 |'''Tûre e Cà di Cassulìn''' |Mensunâ fìn dai tèmpi antighi cumme de prupietè di Cassulìn, a l'è a primma de tûre arbenganesi ch'e se incuntravan rivandu dau ''castrum'' da Pòrte da Ma(r)ìna. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa d'in fàccia a Santa Ma(r)ìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>. Fòscia da fà remuntà au [[XIII secolo|seculu XIII]], a cumpa(r)ìsce inte 'n attu du [[1367]] cumme ''turris Spectorum'', vistu che ün di membri de sta famìa chi, Corado Sospetto, u l'axeva spusàu a fìa de Lanzarotto di Cassulìn. In testimunianse ciü resènti a l'è dìta a tûre de Gio Francesco Cassulìn, scignû da [[Castelanìa de Rivernàu|Castelanìa d'Arnascu]]. Presènte fina inte l'afrescu ch'u l'é(r)a in Santa Ma(r)ìa, dund'a l'è presentâ cun 'na cianta de figu in simma, a cunserva ancù u basamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A se fàccia a punènte in sce Vìa Oddu, dund'a mustra ancù i garbi ch'i servivan pe'e travi ch'e rezevan i su(r)èi de legnu, muntèi in câxu de pe(r)igu<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Quartiere Santa Maria'', pp. 23-25}}</ref>. |- |[[Immaggine:Gêxa de Santa Marìa in Fontibus (Santa Marìa, Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|senza_cornice|104x104px]] |s.n.c |'''Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus''' |A gêxa culegiâ de Santa Ma(r)ìa in Fontibus a l'è a segunda gêxa d'Arbenga Veggia e a se tröva nu luntàn daa catedrâle, ch'a furmava in cumplessu ünicu avanti ch'i fussen cacièi zü u ciòstru e e custrusiùi ch'e gh'é(r)an intu mezzu. E sò u(r)igine e nu sun gua(r)i cè(r)e, a ogni moddu a l'è mensunâ pe'a primma votta du [[1098]] e a pìa a strutü(r)a d'ancöi cu'ina recustrusiùn du [[XVII secolo|Seisèntu]], p'êsse turna rimanezâ a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]] quande, pe' slargà a vìa, n'è derucàu a primma campâ. A gêxa a g'ha ina cianta de baxilica, a trê navè, cun de capélle in sci fiànchi e cuèrte da vorte a cruxe(r)a e a butte. Tra e ope(r)e chi cunservèi se pò regurdà a pa(r)a da ''Madonna cu'u Bambìn'', de l'Uràssiu De Ferài, e a càscia da ''Madonna du Carmu'', travaju de l'Antôgnu Ma(r)ìa Marajàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20589/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria in Fontibus|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/enrico-daste-via-la-via/|tìtolo=Enrico D'Aste, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] l3h01o2j8znruckkbf0deq0rb6gczh6 0 31668 271551 269397 2026-07-05T11:09:11Z N.Longo 12052 cat 271551 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Torre Malasemenza, Albenga 01.jpg|thumb|A tûre vìsta daa Ciàssa]] A '''tûre di Malasemènsa''' (''Torre Malasemenza'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina de tûre d'[[Arbenga]], ch'a se faccia in sce [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]] e ch'a l'è apartegnüa aa famìa cu'u mèximu numme, cu'u [[Campanìn da Catedrâle (Arbenga)|campanìn da Catedrâle]] e a [[Tûre Sivica (Arbenga)|Tûre Sivica]], u l'è ün di scimbuli da sitè. == Sto(r)ia == A tûre a cumpa(r)ìsce inte diferenti rafegü(r)asiùi sto(r)iche da sitè d'Arbenga, fra sti chi l'afrescu du [[1550]] cunservàu a [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] inta Cà di Calvi, dunde adi(r)itü(r)a a se presènta cun 'na ciànta d'u(r)ìvu in simma, nasciüa chi spuntànea.<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Cap. 2, Descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Giovanni o Torlata, p.34}}</ref> Ma ancù de primma, a l'è mensunâ inte di papèi ciü antighi, cumme 'na pergamêna ch'a remunta ai 30 d'avrì du [[1277]], dund'a vegne marcâ cumme ''turris Malasenmenciorum'', dau numme da famìa ch'à n'è stèta a prìmma pruietà(r)ia. Da sta chi u se ven a savê ch'u l'é(r)a stètu catàu dau cumün d'Arbenga tantu a tûre cumme a cà d'ataccu, in frunte aa [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|gêxa de San Michê]]. A descrisiùn fèta inte stu àttu a l'ha permessu dunca de remuntà aa curispundènsa cu'a tûre de Zaca(r)ìa di Seullìn, ch'u se ne tröva testimuniansa inte diferenti scrìti sto(r)ichi in sce Arbenga, cumme a ''Storia della Città di Albenga'' du Gerolamo Rossi, du [[1870]].<ref name=":4">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. XVI, ''Vicende del secolo XVII'', p. 280}}</ref> Segundu de ipotexi a custrusiùn a pu(r)ea êsse fina de primma, ma cumunque sempre a l'ingi(r)u da segunda mitè du [[XIII secolo|Duxèntu]]. St'idea a se(r)ea pruvâ daa datasiùn du palàssiu ch'u gh'è d'ataccu, ch'u mustra architetü(r)e ch'i se curispunden, cumme ün di èrchi ch'u se tröva in sc'in cantu, rembàu pe' 'na parte au còrpu da tûre, sènsa ch'u ghe secce di segni.<ref name=":0">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Cap. 2, Descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Giovanni o Torlata, p.38}}</ref> 'N'âtru àttu impurtante ch'u l'ha cunfermàu l'identificasiùn da tûre u remunta ai 13 d'utubre du [[1366]] e u se tràtta de ina deliberasiùn du cunseju sitadìn. Da quantu u vegne scrìtu u se cunusce che sta tûre chi a se truvava d'ataccu ae prexûi sitadìne<ref name=":4" /> e du restu u se sa che aa famìa di Seullìn a l'é(r)a passâ de màn a cà de dòssu ae prexûi, passèi chi a partì dau [[1586]].<ref name=":3">{{Çitta|Lamboglia, 1992|Le torri comunali e il campanile della Cattedrale, p.78}}</ref> A prupôxitu a l'è de stu periudu a testimuniànsa che, in sciu càntu versu a ciàssa d'ancöi, u ghe fusse u cuscidìtu "cantu de berline", dund'i vegnivan purtèi, pe' faghe mustra a tütti, i prexunêi.<ref name=":3" /> De dòppu a morte du Zaca(r)ìa a cà a l'é(r)a finìa in ruvìna, tantu che du [[1648]] u cumün u s'é(r)a decisu a catà ascì sta chi, pe' caciâla zü, de mòddu da furmà quella che ancöi a l'è [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|p.33}}</ref> {{Çitaçión|Chi defèti, prestantìscimi scignu(r)i, ch'i spêtan a distrüsiùn da cà 'n tempu du magnificu Zaca(r)ia di Seùllìn, da vixìn aa ''platea grani'' che, insemme a dui magasìn d'ataccu aa ciàssa zà dìta, du cavalier Tu(r)ellu d'Aste e du sciù Iohannis Thomе Fossati, a l'è da levâ du tüttu [...]|Deliberasiùn du Cumün d'Arbenga, 23 marsu 1648<ref>{{çitta|A.C.A.|I, Del Cons., vol. 66, c. 97 r. e v. 1648 mar. 23}}</ref>|Qui quidem prestantissimi domini, attendentes diruptionеm domus quondam magnifici Zaccarie Cepullini prope plateam granorum, qua si cum duobus magazenis dicte platee contiguis magnificorum equitis Torelli de Aste et domini Iohannis Thomе Fossati omnino tollerentur [...]|lingua=LA}} Du restu a tûre a figü(r)a ascì inta màppa du Vinzoni, fèta aa mitè du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref name=":1">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Cap. I, Analisi delle fonti, c) Piante topografiche, p.16}}</ref>, e du mèximu seculu a cumpa(r)ìsce fina inta rapresentasiùn d'Arbenga cunservâ inte l'Istitüu di Stüddi Ligü(r)i ch'a mustra a sitè mi(r)â da meridiùn.<ref name=":1" /> Sciben ch'u se vuxesse sventrà du tüttu u cumplessu, u s'è finìu inte quelli ànni pe' rangià u tòccu de prexûi e cunservà ina parte ascì de cà, mentre che l'âtra a l'ha lasciàu spàssiu aa ciàssa. A tûre du rèstu a s'è cunservâ, finèndu int'in blòccu ünicu cu'u palàssiu növu du cumün, prugetàu intu [[1831]] da l'inzegnê Paolo Duce e cun Giuseppe Belloni a cumandà i travai.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|p.35}}</ref> == Descrisiùn == <gallery mode="packed" heights="155"> Immaggine:Torre Malasemenza, Albenga 05.jpg|Âtra vìsta da tûre Immaggine:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 03.jpg|A Tûre dau Caruggiu du Batiste(r)u Immaggine:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 07.jpg|A trifura versu Via Benardu Ricci Immaggine:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 02.jpg|Barcunettu cun l'èrcu Immaggine:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 06.jpg|Detaju du purtâ </gallery>A tûre a l'è âta inte tüttu 31 mêtri e a se ìssa in sce 'na base de prìa mesccia âtra pôcu ciü de 6 mêtri, pe' ina parte negra (de Pûi), pe' l'âtra carcàrea (de [[Cixan]]). U frunte de levànte in antigu u nu l'axeva de avertü(r)e, scicumme ch'u se faciâva in scia chintagna versu u ''capitulum'', primma ch'u vegnisse caciàu zü. Defèti, i barcui ch'i se ghe trövan i sun stèti avèrti du [[1938]] in seguitu a sèrti travai fèti de quell'ànnu. Intu mèntre ch'a vegniva rangiâ, u l'è stètu truvàu in sciu càntu de punènte u segnu d'in èrcu de maùi, ch'u se semejava a quelli truvèi ascì inta [[Tûre Sivica (Arbenga)|Tûre Sivica]] e inte quella di Lengueja Costa. St'èrcu de prìa, u l'è pöi stètu recüpe(r)àu int'in segundu mumèntu, grassie a l'interesse inti [[Anni 1950|ànni '50]] da parte de l'Istitüu di Stüddi Ligü(r)i, defèti ancöi u se pö vegghe surva a l'entrâ. versu [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Rìcci]], che pe(r)ò segundu i studiusi u sa(r)ea vegnüu de dòppu rispettu aa custrusiùn de l'edifissiu, scicumme ch'u se ghe ne dröve, au de drentu, in âtru, sbasciàu. Stu chi u l'è stètu fètu de prìa arena(r)ia e u pà tòstu seràu da di blòcchi de prìa ch'i panen de stìle rumanicu. U purtâ, dunca, u l'ha l'avertü(r)a ch'a l'è pe' 'na parte serâ da di blocchi de prìa de 'na fabricasiùn ch'a se vixina a quella rumanica, e au de drentu de stu chi u se tröva fina in âtra avertü(r)a ciü picina, ch'u se pènsa secce stèta utegnüa dai resti de spalline da porte ch'a gh'é(r)a de prìmma. St'ürtime chi e sun vegnüe aa lüxe, cumme u restu, cu'i scavi du [[1938|1938,]] e i se ponen vegghe ancù, grassie a 'na grìa, messa in sciu pavimèntu.<ref name=":2" /> Daa mèxima parte du purtâ u se tröva ina trifura cun 'na datasiùn da vixìn a quella ch'a gh'è intu palàssiu lì de dòssu, cun tantu de èrchetti gotichi messi inta lünetta, fèti da 'na fascia duggia de maùi, sustegnüi da de culunette da mame(r)u, ch'e sun stète rangièi cu'u restu. Sempre da sta parte, ciü in âtu, spustâ ciü versu i Quattru Canti, u ghè 'na munofura de stìle rumanicu, marcâ da 'n'âtra fi(r)a da maùi. [[File:Tûre Malasemènsa (Arbenga) 01.jpg|thumb|A tûre vìsta d'inta Ciassa]]Au cürmine da strutü(r)a ghe de âtre avertü(r)e, quattru, sencie, üna pe' fiancu. Dai stüddi fèti in sce quella gi(r)â versu munte e in sci blòcchi duve(r)èi, u s'è vistu che a tûre a pu(r)ea remuntà au [[XIII secolo|seculu XIII]]. U barcùn de levante, defèti, u l'è pe' in tòccu seràu da mü(r)aü(r)a rüstega e u gh'à cumme ciàppa, aa sò base, in bloccu de [[prìa de Cixan]]. In ciü e se presentan tütte quante cun l'èrcu sbasciàu e sutta a ciaschedüna u se dröve dui garbi picìn. A pìssa da tûre ancöi a l'è cuvèrta a 60 cìtti au de sutta di barcùi ch'u gh'è, segnu che (cumme pe' de âtre) a l'è stèta truncâ in sìmma. Mi(r)andula survatüttu daa Ciàssa u se pö vegghe cumme a cuvertü(r)a ch'u gh'è de maùi a l'ha ina pàtina gianca au mênu fina a rivà a 'n'artessa de 24 mêtri, scicumme ch'u l'è restàu a traccia de l'intonacu ch'u gh'é(r)a de prìmma, cu'a casìna. Muntandu ancù u se vegghe cumme a cangia a dimensciùn di maùi duve(r)ài, cuscì cumme u spessû da casìna fra in maùn e l'âtru. Ma ancù ciü interesante u l'è che inte l'ürtimu tòccu, ciü o mênu in curispundènsa du tèitu da cà ch'a gh'è de dòssu fin in sìmma, u pa(r)amèntu in laterissiu u cangia du tüttu, fètu ch'u l'ha da vegghe cun 'na puscibile recustrusiùn de l'ürtimu tèrsu da tûre, inte 'n periudu ch'u nu se sà quand'u secce.<ref name=":2">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|Cap. 2, Descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Giovanni o Torlata, p.36}}</ref> U de drentu da tûre u l'ha pe' 'na parte mantegnüu a sò strutü(r)a u(r)igina(r)ia, venèndu rangiàu fin a l'artessa du curnixùn pe' êsse duve(r)àu cumme üfissi du münicipiu sitadìn. U tèitu, au de surva, u l'è restàu cu'i maùi a vista e u se ghe riva numma grassie a 'n garbu utegnüu sfundandu a mü(r)aja daa parte de punènte, giüstu pôcu surva l'edifissiu ch'u gh'è d'ataccu. In u(r)igine, invece, u se ghe puxeva rivà da 'n passaggiu cuèrtu, che pe(r)ò u l'è stètu seràu.<ref name=":0" /> == Nòtte == <references/> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|nùmero=XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Tôre da Ligùria|Malasemènsa]] mhhfdrc9syr1nnkcdwwpuwj8iz95y10 0 31945 271563 264475 2026-07-05T11:23:07Z N.Longo 12052 cat, spassi 271563 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|càngio variànte=Sta pagina lì a l'è scriccia '''[[Dialettu arbenganese|d'Arbenga]]'''|variànte=, in tu parlâ de Castrevegliu}} [[File:Castello di Rocca Barbena.jpg|thumb|Vista du castê de Castrevegliu]] U '''Castê di Calavesana'''<ref group="n.">In tu parlâ numa ''U Castê,'' ch'u se dixe {{IPA|['u kaʃ'te:]}}, o ''Castê de Castrevegliu'' {{IPA|[kaʃ'te: 'de kaʃtre'veʎʎu]}}, mentre in [[Èrli]] e â [[A Cascina d'Aju|Cascìna d'Agliu]] u ven dicciu ''Castê de Castreveju'' ({{IPA|[kaʃ'te: 'de kaʃtre'veju]}}). In tu parlâ d'Arbenga u l'è ''u castéllu de Casterveggiu''.</ref> (''Castello dei Clavesana'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]]) u l'è in edifissiu militâre ch'u se tröva in tu paìse de [[Castrevegliu]], de prubabile tir̄au sciü dai marchexi in tu [[XII secolo|seculu XII]], u l'è u simbulu du paìse. == Descrisiun == === De fö'''r̄'''a === U castê u se tröva in ta parte ciü âta du paìse, da dund'u domina impunente in sa valâ. U l'è ina tipica furtessa medievâle, tütta cu'e mür̄agne de prêa, cintâ au reùndu: ina vôta ai péi de stu lì, passau carche scar̄in, u se rìva in tu ciassâ, ch'u da in su frunte du castê. L'aspettu ch'u g'ha au dì d'ancöi u se deve ai danni ch'u l'ha patìu in seguitu ae bataglie ch'u gh'è stau, tantu che da sta parte u l'è âtu numa dui ciai.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111583.pdf|tìtolo=Castello e area di pertinenza - relazione storico-artistica|dæta=1998-05-13|léngoa=IT|vìxita=2025-08-30}}</ref> U cian de sutta u g'ha numa che 'n avertür̄a, ch'a l'è chélla du purtun dund'u se êntra. Au cian de sruva u se tröva sincu barcui, tütti mèximi, segnu di travagli de l'[[XIX secolo|Öttusentu]]. Difatti u cumplessu intréu u porta i segni de chi u g'ha messu man in ti àgni, sruvatüttu da a driccia du frunte. In te chélla gir̄â versu levante a strutür̄a a l'è ciü cumplicâ<ref name=":1" />, pe' via da presensa d'ina ture reùnda e d'ina parte in ruìna, derucâ a canunai dai zenesi du [[1672]]. De fiancu dunca, au primmu cian u gh'è trei garbi ch'i se semeglian a chêi in su frunte e, grassie a 'na porte, u se riva a 'n terassu picenin, ch'u dâ in sa ture. A sta lì u se ghe riva da a parte cuntrâr̄ia, passandu arembu ae mür̄agne, ch'i se faccian in sa [[Valâ du Neva|vâ de Neva]]. E scar̄e ch'u gh'è da fâ i nu sun ciü cuèrte, levau in toccu, dund'a se cunservâ a vôta. === Drentu === Drentu u l'è sulenne tantu quantu de för̄a, duèrtu a porte u se riva in tu primmu grossu ambiente, cuèrtu cu'ina vôta a butte; da lì i parten e trê rampe de scâr̄e, che cûren a fi du frunte du castê. Carcüna de càmer̄e a l'è stâ fia tagliâ, pe' inestâghe u curidû ch'u manda versu e cüxine e u terasin.<ref name=":1" /> A cüxina du castê a g'ha ancù u camin, u runfò e u furnu pe' fâ u pan. Sciurtindu da ina terassa cuèrta pe' ina parte da cuppi e travi de legnu, d'ataccu â mür̄agna in su fundu, u se vegghe i resti de 'n afrescu.<ref>{{Çitta|Riolfo Marengo, Malco, Badano, 2022|Isa del Conte Fiorenzano, 1995 Il "nostro" Castello, p.394}}</ref> Stu lì u sar̄êa d'in grossu San Cristofur̄u, ch'u l'è fenìu inglubau in ta strutür̄a du turiùn, faccia custruì in se l'urdine de l'architettu [[Amedeo de Castellamonte]], in tu [[1672]], tempu di cumbatimenti fra [[Repùbrica de Zena|Zena]] e u [[Piemonte|Piemunte]]. De l'immagine u s'è mantegnüu ciü pôcu, ch'u curispunde a 'n toccu de gamba. Ciü picenina, lì da fiancu, a gh'è dipinta ascì Santa Barbar̄a, santa ben cunusciüa a chêi témpi pe' prutegge chi u manezâva i esplusivi. Vista sta credensa religiusa, u se pensa ascì che l'ambiente u l'avesse a funsiun de magasin pe'e munisiui.<ref>{{Çitta|Riolfo Marengo, Malco, Badano, 2022|Patrimonio storico e superstite, Edifici civili, Il castello: san Cristoforo e Santa Barbara, p.227}}</ref> == Stor̄ia == <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Castê di Clavesana (Castrevegliu)-Vista d'in San Bastian 01.jpg|U castê mir̄au da a Costa de Mabiviu Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0388.JPG|U castê da a parte ch'a dâ in su paìse Immaggine:Castelvecchio di Rocca Barbena-IMG 0385.JPG|U fiancu ciü a munte, derucau </gallery> === Etai de mezzu === E primme mensciui ch'i parlan du castê e remunter̄ean au [[1170]], ma u l'è ben puscibile ch'u secce stau tir̄au sciü là dunde primma podâse ch'u se ghe truvasse in âtra furtificasiun, d'urigine bizantina, duer̄â cuntru i [[Longobàrdi|lungubârdi]]. A ogni moddu u l'è segür̄u che u castê u secce vegnüu de cuntu passau u 1170, quandu i dui figli du marchese i se spartiscen a prupietai in su [[Marchexâto de Clavesana|marchesau]]. De stu periudu lì, dunca, fia u paìse u g'ha l'imprensippiu da sò stor̄ia, cu'e primme cà ch'i vénan fàcce da vixin â furtessa: Castrevegliu u ven in impurtante scitu de difesa. Numa cu'a fundasiun de [[Süccaellu|Süccar̄ê]], ciü in a valle, in te l'ànnu [[1248]], u paìse u perde de impurtansa, scicumme che i [[Del Carretto (famiggia)|Marchexi del Carettu]] i se stabiliscen in ta növa rexidensa.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria. Un affascinante viaggio tra storia e architettura|url=https://bibliometroge.sebina.it/opac/resource/castelli-e-fortezze-di-liguria-un-affascinante-viaggio-tra-storia-e-architettura/GMP01294588?tabDoc=tabcomm|colànn-a=Tradizione e paesi (n.15)|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=91-93|capìtolo=Val Neva, tra i castelli e le tracce della battaglia di Loano|ISBN=978-886-406089-7}}</ref> In tu cuntestu da lotta fra i [[Clavesana (famìggia)|marchexi de Clavesana]] e u [[Arbenga|Cumün d'Arbenga]], de stu seculu lì u ven atacau da Giorgio il Nano, marchese de Seva, ch'u staxêa cun chêi d'Arbenga. Du [[XIV secolo|seculu XIV]] u passa de man ai Del Carettu e u lì i zenesi e incuménsa a puntâghe, scicumme ch'i vuxêan u cuntrollu du [[Marchesàu de Süccaellu|marchesau]]. A stu prupôxitu Gerolamo Giustiniano u ne scrive, in te 'na relasiun in su marchesau, che Castrevegliu "u g'ha in castê de buna abitasiun, facciu de frescu".<ref>{{Çitta|Casanova, 1989|Parte terza: Le strutture materiali, Capitolo XIII, Il castello di Castelvecchio, p.245}}</ref> === Etai muderna === Dunca u l'è du [[XVII secolo|Seisentu]] che u castê u ven puntau ciü vôte, vegnindu circundau du [[1614]] dai savuiardi, ch'i se u vuxêan pigliâ. Difatti u se sa da e létere de chêi témpi, mandai da u cür̄atû di sciti du marchese, che u castê u l'er̄a fenìu sutta assediu pe' dexe dì e dexe nöcce, curpìu fia cun di sccioppi. Par̄eggiu i l'axêan facciu in tu paìse, brüxandu e cà e fregandu i gente. Paxêa ascì che i piemuntexi i fussen prunti pe' purtâ versu Castrevegliu di canui ciü gròssi, de moddu da fâ cazze a furtessa.<ref name=":0">{{Çitta|Casanova, 1989|Parte terza: Le strutture materiali, Capitolo XIII, Il castello di Castelvecchio, p.246}}</ref> Drentu, in tu mentre, u gh'er̄a tostu 'na sentêna de òmmi ch'i duxêan difénder̄a: u s'er̄a decisu pe' arendise, scicumme ch'i se duxêan scuntrâ cun dixöttu cumpagnie de surdatti, rivai aposta a dâ man forte. Ai [[6 dexénbre|6 de dixembre]] i vénan firmai l'atti, ch'i permetêan ai savuiardi u passaggiu tantu pe' Castrevegliu quantu pe' [[Süccaellu|Süccar̄ê]], cunquistau ai [[27 novénbre|27 de nuémbre]]. De cuntru u Dücca de Savoia u se impagnâva a nu tucâ l'armamentâr̄iu ch'u se truvâva in ti magasìn de due furtesse, chescì cumme u nu ghe puxêa mette di surdatti fìssi. Du restu i marchexi i l'axêan urdinau che tüttu chê ch'u se truvâva a Süccar̄ê u fusse purtau â marchesa, ch'a staxêa in ta parte in a valle du castê de Castrevegliu.<ref name=":0" /> U castê u ven dau turna du tüttu in man ai Del Carettu quande i Savoia i firman a pâxe cu'a [[Spagna]], in tu [[1617]], e de st'annu lì u l'è stau scricciu in àttu che bén u mustra chê ch'u gh'er̄a drentu au castê, fra e vàrie côse u gh'è di létti, de careghe, de strapunte, di bancai, 'na mêsa pe' fâ u pan, 'na cànter̄a de nuxe grossa tréi pàrmi pe' quattru e tantu âtru. In te tüttu u se scrive de 24 vai, ch'u nu se sa cumme i fussen gir̄ai, scicumme che au dì d'ancöi a parte ciü a munte a l'è derucâ.<ref>{{Çitta|Casanova, 1989|Parte terza: Le strutture materiali, Capitolo XIII, L'arredamento del castello nel secolo XVII, p.247-251}}</ref> Inti àgni ch'i vénan, in su cunsegliu de l'Imper̄atû, u marchese Ottavio u dumanda ai zenesi de mandâghe di surdàtti tedeschi ch'i fassen a vardia ai castêi. Dunca i zenesi, ch'i s'eran catai in tu mentre i tréi quarti du feudu, i mandan in tu marsu du [[1624]] u Cumisâr̄iu Spìnula, de moddu ch'u pur̄ésse mette in cuntu i besögni du castê, survatüttu pe'a so difesa. Quande u riva u tröva a vasca de l'àiva ch'a l'er̄a secca, e u ven dunca cumandau de encir̄a, armenu fin dund'u se puxêa. Du restu ascì lêi u ne fa in resucuntu di magasin da furtessa, dixendune ch'u gh'er̄a drentu quatorze sacchi de far̄ina e 17 cantar̄i de risu, ciü vari sccioppi, 24 alabarde e 7 bar̄ì de puve da spar̄â. A ogni moddu u prublema da vàsca de l'àiva u turna ancù de doppu, cumme scricciu turna a mazzu du mèximu ànnu da u cumisâr̄iu Piety, ch'u ne vegnîa da Süccar̄ê.<ref>{{Çitta|Casanova, 1989|Parte terza: Le strutture materiali, Capitolo XIII, L'arredamento del castello nel secolo XVII, p.252}}</ref> Ma prestu i vénan turna tempi grammi, tantu che du [[1625]] i rivan turna i savuiardi, cu'a resa du castê ch'a ven firmâ ai [[6 zûgno|6 de zügnu]]. E infurmasiùi in te stu caxu e sun pôche e u pâ che a mànega de surdatti tedeschi, pigliai da a [[Repùbrica de Zena|Repüblica]] pe' prutegge u paìse, a se fusse regir̄â, pruàndu a caciâ zü da e mür̄agne i sò cappi, tantu ch'i sar̄àn pöi prucessai a [[Zena]]. Da zügnu a nuémbre l'edifissiu u resta sutta ai francu-piemuntexi, l'è sur̄u in te stu mese lì che i zenesi i turnan â càrega da ste parte e i pröan a repigliâse u teritor̄iu, sta vôta pagandu in riscàttu. A fâ da intermediâr̄iu u gh'er̄a u Magnificu Merello, ch'u scrivêa da Arbenga, e u sercâva de tratâ cu'u cumandu di savuiardi, ma scicumme che i zenesi i vuxêan pagâ numa 'na vôta avüu u castê, u cuntrattu u nu ven firmau. Chescì a cumensa ina növa fase d'assediu, che in ti primmi mumenti a vegghe a môrte d'in surdattu da Repüblica, ciü âtri dui ch'i restan fer̄ìi. I zenesi i se prepar̄avan difatti a pigliâ i savuiardi a canunai, faxendu rivâ da [[Arbenga]] di canùi e de àrme ciü pesanti.  seir̄a di 15, doppu sciüscianta corpi de canùn i savuiardi du gener̄âle Barca i ghe mollan e i firman 'n acôrdiu, de moddu da pur̄ê sciurtì cu'i sò òmmi. Ma scicumme ch'u gh'er̄a puir̄a che i savuiardi i pur̄essen avê tacau ina mina ch'a sccioppa doppu divèrsi dì, u se impune au guvernatû e au sò tenente de restâ ancù pe' segür̄essa dû-tréi dì, mentre che ina sinquantêna de surdatti da Repüblica i scurtavan i òmmi du Barca a [[Moriaodo|Mer̄iâdu]]. Carche ànnu doppu sti fatti de guèra, u passa da [[Castrevegliu]] in vìxita l'Imper̄iâle, ch'u scrive u resucuntu in su castê, tantu ch'u fa ch'u l'è duèrtu da tütt'e parte, sens'àiva, ch'u sèrve â bell'a megliu ai surdatti ch'u gh'è cum'alòggiu. U l'er̄a dunca cunscider̄au nu vâ strategicu vistu quant'u l'era mâ messu. === L'assediu du 1672 === In tu [[1672]], de doppu ch'i l'ér̄an avegnüe de lìti fra i [[Savoia]] e i zenesi pe'u cunfìn du feudu de [[Ressu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Franco Noberasco|outô2=Enrico Zunino|tìtolo=Storia di Cisano borgo in Val Neva|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA2582|ànno=1997|editô=Comune di Cisano sul Neva|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=Capitolo XXVIII, Le guerre per il possesso del Marchesato di Zuccarello e i tentativi dei Savoia di impadronirsi della Riviera di Ponente. L'acuirsi della "Questione della Beguda"}}</ref>, i piemuntexi i ocupan [[A Cêve]] e, da l'âtru versante, sfrütandu chê ch'u gh'è stau avanti cumme pretestu, ai [[23 lûggio|23 de lügliu]] de chel'ànnu i surdatti i car̄an ascì da Garesce, guidai da u Cunte Catalano (Catalan). Car̄ai in ta [[Valâ du Neva|Vâ de Neva]], i piglian fasile Castrevegliu e Süccar̄ê, rivandu ancù fia in Cixan. Doppu de scurerìe in ta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] e in periudu de stasiunamentu turna in [[Cixan]], u Catalan ai 3 d'aùstu u l'axêa cumandau de gir̄âse in derê turna versu [[Garesce]]. Propiu in tu mentre ch'i se mesciavan, i vénan atacai dai zenesi, che in tu mentre i s'ér̄an messi in Èrli a serâghe a vìa. I savuiardi i decidden dunca de retir̄âse a Castrevegliu, inseguìi da 'na mànega de surdatti corsi. In tu castê u nu gh'er̄a d'àiva e l'ünicu postu dund'a se puxêa pigliâ a l'er̄a a funtâna vixin â gêxa. Andâr̄a a pigliâ u vuxêa dì vegnì spar̄ai dai nemixi, ch'i s'ér̄an messi in te cà du paìse: cumme s'u nu ghe fusse nente, u cunte Catalàn u prumetêa 'na ricumpensa pe' chêi ch'i se ufrivan a andâ a pigliâ l'àiva e pe' stu facciu in sa fin u gh'è stau tanti morti. Ai 4 d'aùstu d'in gir̄u au castê u gh'er̄a i surdatti de Zena da tütte e parte, mentre che i agiütti sper̄ai da u cunte i nu rivavan. U capitàn Restori, zenese, u ciamma i piemuntexi a rendise, ma u ghe ven respostu a corpi de muschettu.<ref>{{Çitta|Riolfo Marengo, Malco, Badano, 2022|Castelvecchio dall'età romana all'età napoleonica, La guerra del 1672: Bastian Contrario fra storia e leggenda, p.116}}</ref>  matìn di 5, e vardie du castê e vegghen da a lunzi i piemuntexi vegnüi in agiüttu car̄â zü da a [[Rocca Barbena|Rocca]]. Da drentu â furtessa u se decidde de fa sciurtì di òmmi pe' dâ distürbu ai zenesi, due culonne da sentu surdàtti, cu'u cian d'asiun pensau da u cunte Catalano Alfieri. Lêi u se ciü car̄âva mür̄ì in bataglia, ciütostu che rendise, ma vistu a für̄ia di zenesi, ch'i cuntinuavan a curpì u castê cu'e arme da föu. Levau sti prupôxiti, u sarà u primmu a sfrütâ a cünfuxun du mumentu pe' pur̄êsene scapâ. In tu mentre ch'u se n'andexêa, u l'axêa fia pigliau cun lêi ün di paisai, liàndughe 'na corda au collu, purtanduse in diresiun da Ruerea, dunde pe'a vìa i l'axêan becau di surdatti zenesi ch'i s'ér̄an ciatai. Du restu e due màneghe i se scuntran cu'i zenesi da a Cur̄umber̄a, ma chescì i nemixi i vâgnan turna, strenzenduse ancù de ciü d'in gir̄u du castê.<ref>{{Çitta|Casanova, 1989|Parte terza: Le strutture materiali, Capitolo XIII, L'assedio del 1672, p.257}}</ref> In ta nöcce di sincu d'aùstu, chêi ch'e l'ér̄an restai drentu i se reüniscen e decidden de fâ satâ u castê, duer̄andu 'na grossa mina cun 'na miccia ch'a dür̄âva in'ur̄a e mezza, tempu che i surdatti i l'avessen da scapâ, cuntandu che in asiun de scattu a purêsse funsiunâ pe' mandâ via i zenesi. I regimenti da repüblica, ch'i l'ér̄an in te sò pustasiui g'han da retir̄âse tantu da e prìmme cumme da e segunde fir̄e, sutta a càrega di savuiardi. Tantu da üna parte cumme da l'âtra u s'è cuntau di morti e, scicumme che nu tütti l'ommi i l'ér̄an sciurtìi a bandunâ a furtessa, a miccia a ven smurtâ, e i piemuntexi i se rénden au deman de sti fatti. Dunca i zenesi i piglian turna u cumandu in su castê, e i se dumandan côse fâne; fra e diferenti idee a gh'è chélla de cacciâr̄u zü, chescì cumme a Ture da Cur̄umber̄a, scicumme ch'u lè da sta pustasiun lì ch'i l'ér̄an sciurtìi a tegnì testa, mentre pe' di âtri u gh'er̄a da rinfursâ u castê de Süccar̄ê e da lasciâ perde stu li. Dacôrdiu in se l'abatimentu i l'ér̄an i generali Pallavicino, Gentile e Zerbi, tantu che ai primmi de dixembre de chel'ànnu u paxêa ch'u fusse vegnüu u muntentu che u fessen sâtà, da munte cun de mìne, in a valle a picunai, pe' nu rumpì e cà ch'u gh'er̄a de sutta. Se da 'na parte ai gente u nu ghe güstâva che u castê (e u paìse) u vegnisse derucau, da l'âtra a decixùn in sa fìn a duxêa êsse pigliâ da u cumisâr̄iu Ansaldo de' Mari, ch'u sèrne de vegnì in vìxita au paìse, cumpagnau da di üficiâli e da u religiusu Teresio Maria Spinola. L'idea ch'a sciorte för̄a da a vìxita a l'è che s'u nu puxêa vegnî 'na furtificasiun de cumpletu sbaramentu, armenu u vegnìa a tàgliu pe' impegnâ i nemixi, numa metìndughe 'na mànega de quar̄anta o sinquanta surdatti.<ref>{{Çitta|Riolfo Marengo, Malco, Badano, 2022|Castelvecchio dall'età romana all'età napoleonica, Castelvecchio rischia la demolizione, pp.119-120}}</ref> Levau in tentativu de Giovanni Azzi du [[1673]], de demulisiun u nu s'è ciü parlau, vistu e vuxe cuntrâr̄ie e 'na sernita strategica faccia da de' Mari. Du [[XVIII secolo|Settesentu]] u ven pöi i periudi da guère de sücesciun, primma a spagnolla e pöi chélla austriaca. In te st'ürtima, du [[1745]], cu'u vixinâse di cumbatimenti, scicumme che i fransexi (ch'i staxêan cun Zena), i s'ér̄an retir̄ai da [[Bardenèi|Bardenéi]], u gh'er̄a turna puir̄a di piemuntexi, che zà i l'axêan cumpiüu de scuribande in [[Èrli]]. Chescì i vénan messi di ommi de guardia tantu a Castrevegliu cumme a Süccar̄ê e in Cunscente.  stai du [[1746]], u castê u ven turna atacau da seimilla surdatti du Piemunte, ch'i l'ér̄an car̄ai da [[Seva]] e da [[Garesce]]. L'asiun per̄ò a nu fenìsce ben, scicumme che cuntru sti lì, rivai da a Lünair̄a, u ven duèrtu u föu, cu'u castê che ben u rexiste ae resposte.<ref>{{Çitta|Casanova, 1989|Parte terza: Le strutture materiali, Capitolo XIII, L'assedio del 1746, p.261}}</ref> === Da u tempu di fransexi au dì d'ancöi === A vâ de Neva in tu nuémbre du [[1795]] a vegghe passâ turna i fransexi e i savuiardi, cu'u paìse ch'u resta in tu mezzu au frunte, in tu quaddru da [[Bataja de Löa|bataglia de Löa]]. Passau u mumentu da duminasiun fransese e u castê u l'è fenìu au demaniu piemuntese<ref name=":1" /> e da lì u se l'è catau u marchese Domenico Del Carettu de [[Barestin|Bar̄estin]], ch'u l'ha tegnüu da u [[1844]] au [[1879]]. De st'ànnu lì a l'è vegnüa padruna a famiglia Malco de Castrevegliu, ch'u l'ha duer̄au a parte ancù intréa cumme abitasiun, mentre in tu [[1967]] u se l'è catau 'n inzegnê de [[Sann-a|Savuna]] e ancù du [[1995]] u l'è stau catau a l'asta dai del Conte, ch'i ne sun ancù aù i padrui e ch'i se sun facci càregu du sò restauru.<ref>{{Çitta|Riolfo Marengo, Malco, Badano, 2022|Isa del Conte Fiorenzano, 1995 Il "nostro" Castello, p.391}}</ref> == Notte == === Notte au testu === <references group="n." /> === Notte bibliugrafiche === <references responsive="" /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô1=Silvio Riolfo Marengo|outô2=Silvia Malco Badano|outô3=Roberto Badano|tìtolo=Castelvecchio di Rocca Barbena. Vita e storia di un borgo millenario nell'alta val Neva|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/583/c/13/s/13/castelvecchio-di-rocca-barbena.html|ànno=2022|editô=Bacchetta Editore|çitæ=Arbenga|léngoa=IT, LIJ|pp=|capìtolo=|cid=Riolfo Marengo, Malco, Badano, 2022}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Casanova|tìtolo=Il Marchesato di Zuccarello : storia e strutture tra Medioevo ed Età Moderna|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0003622|ànno=1989|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Casanova, 1989}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Castrevegliu]] [[Categorîa:Castélli da Ligùria|Castrevegliu]] octl0v76xoqr8xjxz3526bryd1ozzye 0 32017 271513 269882 2026-07-04T14:43:30Z Michæ.152 13747 Conligaménto a "Sàngoe" 271513 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''mitocóndrio''' o l'é ‘n òrganéllo de [[Çélola|çélole]] [[Eukaryota|eocariòtiche]] co-ìn seu [[DNA]] e a fórma de bachétto, drûo 0,5-1 µm e lóngo scìn a 10 μm. I mitocóndri móstran òrganizaçioìn despæge segóndo i tîpi de çélole, ma pò-u ciù s'atrêuvan inte ‘n nùmeo èrto pe ciaschedùnn-a de çélole (inti epatocîti do [[figæto]] ghe n'é squæxi 2000). Sti òrganélli són prezénti in tùtte e çélole, fêua che inti [[eritrocîti]] e inti [[cheratinocîti]] méui. A ògni mòddo, se moltìplican indipendenteménte da-a çélola dónde s'atrêuvan e dónca, ‘na vòtta chò-u [[DNA]] mitocondriâle (mtDNA) o l'é stæto duplicòu, un sórco de divixón o spartìsce o mitocóndrio in replicaçión. [[File:Animal mitochondrion diagram en (edit).svg|thumb|O mitocóndrio|centro]] == Caraterìstiche e strutûa == Pe quant’o l’à da védde co-a seu òrganizaçión, o mitocóndrio o l'é contornòu da ‘n scistêma de dôe [[menbrànn-e]], dónde gh'é contegnûo a matrîce mitocondriâle ch'a l'achéugge e vàrie créste. Sti òrganélli pêuan prezentâ alteraçioìn da strutûa che són “indicatoî de moutîa”: prezénpio, i mitocóndri do [[cheu]] de ‘na persónn-a con problêmi cardìachi e òperâ són ipertròfichi e móstran di dànni a-a menbrànn-a. === A menbrànn-a mitocondriâle estèrna === A menbrànn-a mitocondriâle estèrna, drûa 6÷7 nm, a prezénta ‘na superfìçie regolâre atraversâ da canæ iònichi voltàggio-dipendénti, dîti porìnn-e mitocondriâli, che se làscian pasâ da molécole picìnn-e, [[iöni]] e metabolîti. Pe de ciù a contégne di enzîmi ascì, cómme a [[fosfolipâxi A2]] e l'[[axetil coenzìmma A-scintetâxi]]. === Inportaçión de proteìnn-e: o conplèsso TOM/TIM === [[File:Mitochondrial protein import.png|thumb|O scistêma de inportaçión de proteìnn-e into mitocóndrio]] E [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] do mitocóndrio codificæ da-o DNA mitocondriâle són sôlo trézze, in càngio o [[nùcleo]] ne codìfica 'n migiâ ciù o mêno: ste proteìnn-e, ‘na vòtta prodûte, són inportæ gràçie a-o [[scistêma TIM/TOM]]. Defæti, ‘na proteìnn-a ch'a dêv'êse stramuâ into mitocóndrio a l'é conosciûa pe mêzo da seu sequénsa d'adrésso da pàrte de ‘na porçión da proteìnn-a TOM e a l'é fæta pasâ da-o rèsto de TOM, ch'a se conpòrta cómme ‘n canâ. Tra-o conplèsso TOM e TIM suscìste ‘n rapòrto struturâle ch'o goìdda o pasàggio de proteìnn-e vèrso a menbrànn-a mitocondriâle intèrna e-a matrîce in mòddo regolòu. Inta matrîce a sequénsa-segnâ e quélla de smistaménto vêgnan tagiæ da speçìfiche peptidâxi. ===A menbrànn-a mitocondriâle intèrna === A menbrànn-a mitocondriâle intèrna a l'é ciù sotî de quélla estèrna e-a prezénta numerôze cêghe dîte créste, che ouméntan asæ a seu superìçie e se avànsan vèrso o drénto do mitocóndrio. A menbrànn-a intèrna a l'é dotâ de ‘n [[fosfolipìde]] dîto [[cardiolipìnn-a]], ch’a-a fa vegnî stàgna a-i iöni. E seu [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] exegoìscian træ fonçioìn prinçipæ: # o traspòrto di eletroìn inta cadénn-a da respiraçión çelolâre # a scìntexi de [[ATP]] pe mêzo de l'enzîma [[ATP-scintâxi]] # a regolaçión do traspòrto di metabolîti <gallery mode="packed" widths="320" heights="150"> Immaggine:ATP synthase chemiosmosis and oxidative phosphorylation.gif|A cadénn-a de traspòrto di eletroìn a pòrta a formâ ‘n gradiénte de protoìn, ch'o l'é adêuviòu da l'ATP scintetâxi pe prodûe [[ATP]] da [[ADP]] e ‘n grùppo fosfâto Immaggine:ATP synthesis - ATP synthase rotation.ogv|A rotaçión de l'ATP scintetâxi </gallery> Pe de ciù, inta menbrànn-a intèrna gh'é di enzîmi ascì che, in colaboraçión co-i enzîmi do [[REL|retìcolo endoplasmàtico lìscio]] (REL), són deputæ a-a scìntexi di [[ormoìn steroidêi]]. A menbrànn-a mitocondriâle intèrna a l'achéugge a [[cadénn-a de traspòrto di eletroìn]], ch'a conprénde ciù conplèsci: # conplèsso I (NADH-CoQ redutâxi); # conplèsso II (Succinato-CoQ redutâxi); # conplèsso III (CoQH2-çitocròmmo c redutâxi); # conplèsso IV (çitocròmmo c òscidâxi) # conplèsso de l’[[ATP scintetâxi]], constitoîo da-a porçión F0 (canâ protònico transmenbrànn-a) e da-a porçión F1 (dotâ de ativitæ ATP scintetâxi). === E créste mitocondriâli === [[File:Mitochondrion cristae tomogram.png|thumb|Strutûa di conpartiménti menbranôxi do mitocóndrio: (A) in giâno e créste mitocondriâli, in çelèste a menbrànn-a mitocondriâle intèrna e in bleu a menbrànn-a mitocondriâle estèrna; (B) in çelèste a menbrànn-a mitocondriâle intèrna, in rósso e in vèrde dôe créste mitocondriâli]] E créste mitocondriâli conpòrtan de variaçioìn de aspêto e dónca són despæge pe longhéssa, fórma e nùmeo a segónda da domànda energética da [[çélola]]. Prezénpio, inte çélole normâli e créste se avànsan pi-â meitæ da matrîce e són cùrte pe ‘na bàssa domànda d'energîa; in càngio, inte çélole do móscolo e créste atravèrsan tùtta a matrîce, són inpachetæ bén bén stréite e s'atrêuvan inte ‘n nùmeo èrto pe ‘na grànde domànda de energîa. Coscì e créste pêuan dispónn-ise segóndo dôe configuraçioìn, ö sæ inte ‘n schêma ortodòsso, pe ‘n bàsso gràddo d'ativitæ, ò inte ‘n schêma condensòu pe ‘n èrta ativitæ de fosforilaçión òscidatîva. === E càmie mitocondriâli === A càmia mitocondriâle estèrna a l'é scîta tra-a menbrànn-a estèrna e quélla intèrna. A contégne di enzìmmi cómme a [[creatin-chinâxi]] (èrti valoî de CK són ségno de dànno a-i móscoli cómme [[córpo a-o cheu]], [[miocardîte]] ò [[distrofîa miscolâre]]), [[adenilâto-çîclâxi]] e [[çitocròmmo c]] (inplicòu inte l’[[apoptöxi|apoptôxi]]). Pe cóntra, a càmia mitocondriâle intèrna a særa ‘na série d'eleménti che fórman a matrîce. In sta càmia s'atrêuva: # enzìmmi che intervégnan into [[çîclo de Krebs]] e inta [[β-òscidaçión|β-oscidaçión]] di àçidi gràsci; # granétte spésse che amùggian iöni [[càlcio|càlçio]]; # [[DNA]] a fórma d'anéllo in ciù còpie (da 5 a 10 molécole pe mitocóndrio); # [[RNA]] inte seu træ fórme despæge (mRNA, tRNA, rRNA); # [[DNA-polimerâxi]], [[RNA-polimerâxi]], [[aminoacil-tRNA-scintetâxi]]. # ribozömi, ciù picìn de quélli into [[retìn endoplasmàtico rùdego|retìcolo endoplasmàtico rùdego]] (RER) === O DNA mitocondriâle === Inta matrîce do mitocóndrio l'é prezénte de molécole de [[DNA]], inte ‘n nùmeo variàbile, pe-o sòlito da 5 a 10 in ciaschedùn. O DNA mitocondriâle (MtDNA) ch’o l'é de fórma riónda e-o no l'é asoçiòu a proteìnn-e, o l'é scìmile a quéllo di [[Bacteria|batérri]]. O genöma mitocondriâle umàn o contêgne 37 gêni che codìfican pe doî RNA ribozomiâli (rRNA), 22 RNA de trasferiménto (tRNA) e 13 proteìnn-e che fàn pàrte di conplèsci enzimàtichi deputæ a-a fosforilaçión òscidatîva. O DNA mitocondriâle umàn o l'é ereditòu da-a [[moæ]], segóndo ‘n’ereditæ de tîpo no mendeliàn, dæto che into procèsso da [[fecondaçión]] i mitocóndri do [[spermatozòo|spermatozöo]] són marcæ con [[ubiquitìnn-a]], ‘na [[proteìnn-a]] ch'a se lîga a-e proteìnn-e che saiân desgradæ. Coscì, o genöma mitocondriâle da discendénsa o saiâ pægio a quéllo da moæ, fêua de eventoâli mutaçioìn: pi-â mæxima raxón, si-â moæ a l'é corpîa da ‘na moutîa a trasmisción mitocondriâle, tùtti i fìggi a ereditiàn, in càngio se l'é corpîo o [[poæ]], nisciùn de liâtri o saiâ interesòu. [[File:MtDNA.jpg|thumb|L'òrganizaçión do DNA mitocondriâle]] L'òrìgine de moutîe genétiche caxonæ da di cangiaménti da fonçión mitocondriâle a l'é a produçión de [[radicâli lìberi]] zu pi-â cadénn-a de traspòrto di eletroìn, che conpòrtan un dànno òscidatîvo. Inte sti câxi, i mitocóndri exégoan numerôxi çîcli de replicaçiòn, con magiô probabilitæ de eroî do procèsso: pe de ciù, o materiâle genético di mitocóndri o no l'é protètto da [[istoìn]] e-i mecanîximi de riparaçión són mêno eficénti rispètto a-o [[DNA]] do nùcleo (o tàscio de mutaçión do DNA mitocondriâle o l'é ciù o mêno dêxe vòtte magiô de quéllo into DNA do nùcleo). Pe sta raxón se peu òservâ de sequénse mitocondriâli despæge inta mæxima persónn-a ascì: un nùmeo andànte de moutîe genétiche són provocæ da alteraçioìn da fonçión di mitocóndri in caxón de mutaçioìn. O genöma mitocondriâle o prezénta [[eteroplasmîa]], sàiva a dî a coexisténsa tànto do genöma sarvægo (“''wild''”) sénsa mutaçioìn cómme de quéllo muòu drénto i mitocóndri de [[Çélola|çèlole]] despæge (eteroplasmîa interçelolâre) ò scìnn-a drénto a-a mæxima çèlola (eteroplasmîa intraçelolâre). I quàddri clìnichi interesæ da mutaçioìn do [[DNA]] mitocondriâle tóccan sôviatùtto o [[scistêma nervôzo çentrâ]], l’[[éuggio]], l’[[udîa|udîo]], o [[cheu]], o [[scistêma gastrointestinâ|scistêma gastro-intestinâle]], o [[rén]], e [[gandùgge endòcrine|glàndole endòcrine]], o [[scistêma nervôzo periférico]]. L'eteroplasmîa a conpòrta ‘n "efètto-pasàggio", za ch'a pòrta a-a prezénsa, inte ‘na [[Çélola|çèlola]] ò inte ‘n [[tesciûo]], de porçioìn variâbili de [[DNA]] mitocondriâle muòu: fintànto chi-â perçentoâle de mDNA cangiòu o rèsta sótta a 'n çèrto livéllo, a çélola a l'ariêsce a fonçionâ normalménte, ma quànde se pàssa 'na quantitæ crìtica, alôa a fonçión çelolâre a vêgne goastâ e sciòrte di scìntomi. Pe sta raxón, 'na patologîa asoçiâ a sto fenòmeno a peu manifestâse con di fenotîpi despægi in relaçión a-a quantitæ de DNA mitocondriâle muòu prezénte into tesciûo corpîo. Prezénpio, a mutaçión da subunitæ 6 do conplèsso da [[NAD redutâxi]] a-o codón 72 co-ìn càngio de ‘na [[guanìnn-a]] in [[axetosìnn-a|acetoxìnn-a]], ch’a conpòrta a sostituçión de ‘n'alanìnn-a co-îna valìnn-a, a caxónn-a l'atrofîa do [[nèrvo òtico]] ([[neoropatîa òtica ereditâia de Leber]], LHON) si-â quantitæ de DNA muòu a l'é bàssa, ma quànde a l'é èrta peu sciortî fêua di destùrbi tenpoîi do moviménto, con ritàrdo mentâle e degeneraçión di [[gàngli da bâze]]. ‘N âtro câxo o l'é quéllo da mutaçión pontifórme de l'[[ATP scintetâxi]] a-o codón 156, ch'a pòrta a-a sostituçión de ‘na leucìnn-a co-îna arginìnn-a e-a caxónn-a deboléssa di neoroìn, ataxîa e retinîte pigmentôza ([[scìndrome NARP]]) si-â quantitæ de [[DNA]] muòu a l'é minô do 75%, ma quànde quésta a l'é magiô do 95% a conpòrta a [[scìndrome de Leigh]] con sciortîa tenpôia, de spésso mortâ. == Òrìgine == Segóndo a [[teorîa endoscinbiòntica]], a [[çélola]] [[Eukaryota|eocariòtica]] a provêgne da l'ascimilaçión sénsa digestión da pàrte de ‘na çélola anaeròbica de mitocóndri evolûi da ‘n batério con metabolîximo òscidatîvo. Do rèsto o mitocóndrio o móstra dötræ caraterìstiche tìpiche di [[Bacteria|batérri]]: # prezénsa de molécole de [[cardiolipìnn-a]] # mancànsa de [[colesteròllo]] inta menbrànn-a intèrna # prezénsa de ‘n [[DNA]] çircolâ a dóggio élice # prezénsa de seu [[ribozömi]] e de ‘na dóggia menbrànn-a # mancànsa de [[istoìn]] # senscibilitæ di ribozömi a dötréi [[antibiòtichi]]) cómme o [[cloranfenicòlo]] # replicaçión outònoma respètto a-a çélola pe [[scisión binâia]] (òrganéllo semi-outònomo) In raxón de ste somegiànse, a teorîa endoscinbiòntica a sostêgne che i mitocóndri provegniéivan da di antîghi [[Bacteria|batérri]] dotæ de ‘n metabolîximo òscidatîvo, che sàivan stæti dòppo incorpoæ da-e [[Çélola|çélole]] [[Eukaryota|eocariòtiche]] co-ìn avvantàggio pe l'un e pe l'âtro. Un stùddio do [[2011]] fæto da l'[[Universcitæ de Hawaii]] a [[Manoa]] e da l'[[Universcitæ do Stâto de l'Oregon]] o l'à fornîo de fòrti evidénse che conlîgan i mitocóndri a ‘n bezâvo comùn sconpartîo co-îna lìnia de batérri mæn conosciûa cómme SAR11<ref>J. Cameron Thrash et al.: Phylogenomic evidence for a common ancestor of mitochondria and the SAR11 clade </ref>. [[File:Endosymbiotic theory.svg|thumb|Schêma da teorîa endoscinbiòntica|centro]] == Fonçioìn == I mitocóndri pêuan êse conscideræ cómme a çentrâle energética da [[çélola]], za che arechéuggian e molécole de ADP e-e dàn inderê a-o çitoplàsma sótta fórma de [[ATP]]. L'[[energîa]] che adêuvian pe sto proçèsso a provêgne da-o deruâ e molécole carboniôze ([[sùcai]], [[gràsce|gràsci]] e [[Proteìnn-a|proteìnn-e]]), che vêgnan òscidæ a [[anidrîde carbònica]] (CO2) co-a produçión de [[ægoa]] (H2O). Defæti, l’[[ATP]] a l'à a capaçitæ de lasciâ de lengê e calorîe contegnûe into seu tèrso radicâle fosfòrico e de cangiâse cosci inte ‘na molécola descàrega, l’[[ADP]]. A seu vòtta, l'ADP o peu êse caregòu tórna segóndo a reaçión: ADP + Pi + 7.300 calorîe ⇄ ATP Tâ reaçión a l'é catalizâ da l'enzìmma [[ATP-scintâxi]], ch'o s'atrêuva in scîa menbrànn-a intèrna do mitocóndrio. Into detàggio, a scìntexi de ATP a l'acàpita in træ fâze, sàiva a dî a [[glicolîxi anaeròbica]] into çitosöl sénsa l'òscìgeno, o [[çîclo de Krebs]] e-a fosforilaçión òscidatîva inti mitocóndri. [[File:ATP structure.svg|thumb|Strutûa de l'ATP]] A [[çélola]] a peu òscidâ in pàrte de molécole into çitosöl ma se tràtta de ‘n proçèsso de pöca réiza. A scisión de ‘na molécola de glucöxio into çitosöl ([[glicolîxi anaeròbica]]) a prodûe defæti dôe molécole de [[piruvâto]], che sénsa òscìgeno o vén cangiòu in latâto, e dôe molécole de ATP. A ògni mòddo, sò-u piruvâto o l'ìntra inti mitocóndri, o vén òscidòu a [[anidrîde carbònica]] (CO2) e ægoa (H2O), co-a produçión de âtre 34 molécole de ATP. A reaçión generâle a l'é: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + 36 molécole de ATP Dónca l'àçido pirùvico ch'o provêgne da-o deruâ o glucöxio o peu avéi doî destìn: # in prezénsa de [[Oscigeno|òscìgeno]] (O₂), l'[[axetil-coenzìmma A]] ch'o vén da l'àçido pirùvico o l'ìntra into [[çîclo de Krebs]] e-o l'é òscidòu do tùtto a [[anidrîde carbònica]] (CO₂) e [[ægoa]] (H₂O) pe mêzo da [[respiaçión çelolâre|respiraçión çelolâre]] inti mitocóndri. Se fórma doî conpòsti, ö sæ i nucleotîdi ridûti [[NADH]] e [[FADH2|FADH2₂]], che són adêuviæ inta [[cadénn-a de traspòrto di eletroìn]] pe prodûe [[ATP]]; # in mancànsa [[Oscigeno|òscìgeno]] (O₂), l'àçido pirùvico o vén cangiòu in [[àçido làtico]] pe mêzo da fermentaçión into çitoplàsma. Inti móscoli schelètrichi, o montâ do travàggio e-a mancànsa de òscìgeno spóncian a produçión de àçido pirùvico: quésto o vén dòppo cangiòu in àçido làtico, un conpòsto téuscégo pe-i móscoli ch'o caxónn-a a tìpica sensaçión de afadigaménto e dô. [[File:CellRespiration ku.svg|thumb|Respiaçión çelolâre]] E molécole de piruvâto prodûte da-a glicolîxi són portæ drénto a-a matrîce do mitocóndrio, dónde conpòrtan decarbosilaçión pe formâ di grùppi axetîle: l'axetîle o l'é dòppo ligòu a-o [[coenzìmma A|coenzîma A]] (CoA) pe formâ axetil-coenzìmma A. Sta reaçión a l'é catalizâ da-a [[piruvâto deidrogenâxi]], ‘n gròsso conplèsso multi-enzimàtico. Aprêuvo a-a decarbosilaçión, l'axetil-coenzìmma A o l'ìntra into [[çîclo de Krebs]], dîto çîclo di àçidi tricarbossìlichi ò çîclo de l'àçido çìtrico ascì, ch'o permétte de generâ 3 molécole de NADH e ùnn-a de FADH₂ (nucleotîdi redûti che végnan da NAD e FADH). === A cadénn-a de traspòrto di eletroìn e-a fosforilaçión òscidatîva === O NADH e-o FADH₂ prodûti da-a glicolîxi e da-o çîclo de Krebs làscian i [[Elettron|eletroìn]] di seu [[Atomo|àtomi]] de [[Idrogeno|idrògeno]] a-a [[cadénn-a enzimàtica de traspòrto]] ch'a s'atrêuva in sciâ menbrànn-a intèrna do mitocóndrio. Aprêuvo a ‘na série de pasàggi into mêzo, i eletroìn són lasciæ a l'[[Oscigeno|òscìgeno]] molecolâre (O2) ch'o se redûe a [[ægoa]]. Into trànxito di eletroìn, e proteìnn-e trasportatôe conpòrtan di cangiaménti de conformaçión che ghe conséntan de stramuâ i [[Proton|protoìn]] - liberæ da-i nucleotîdi redûti insémme a-i eletroìn - da-a matrîce a-o spàçio tra-e menbrànn-e cóntra o gradiénte de conçentraçión. I protoìn coscì se amùggian inta càmia mitocondriâle estèrna: dæto chi-â menbrànn-a intèrna a l'é inpermeàbile, iöni H+ àn da pasâ l’[[ATP scintâxi]] pe anâ aprêuvo a-o seu gradiénte de conçentraçión. L’[[ATP scintâxi]] defæti a permétte o trànxito segóndo gradiénte de sti iöni e a-o mæximo ténpo a scintetìzza ATP. In sce sto proçèsso ch'o spiêga a produçión de l'ATP se bâza a [[teorîa chemiosmòtica]]. Dónca, l'[[energîa]] ch'a vén liberâ da-o pasàggio segóndo gradiénte de conçentraçión di protoìn da-a càmia mitocondriâle estèrna a-a càmia mitocondriâle intèrna a permétte a [[fosforilaçión]] de l'[[ADP]] in [[ATP]] da pàrte de l’[[ATP scintâxi]]. L'inportànsa do stramûo di protoìn de là da menbrànn-a mitocondriâle intèrna inta scìntexi de l’ATP, segóndo o mecanîximo chemiosmòtico, o l'é stæto descovèrto into [[1961]] da [[Peter Mitchell]], ch'o l'à coscì goagnòu o [[prémio Nobel]] pi-â [[Chimica|chìmica]] into [[1978]]. Into [[1997]] a [[Paul D. Boyer]] e [[John E Walker]] o l'é stæto dæto o mæximo prémio p'avéi ascciæîo o mecanîximo d'açión de l’[[ATP scintâxi]]. <gallery mode="packed" widths="320" heights="200"> Immaggine:2508 The Electron Transport Chain.jpg|A cadénn-a de traspòrto di eletroìn e-a fosforilaçión òscidatîva Immaggine:ATPsynthase.jpg|A strutûa de l'ATP scintâxi e-o mecanîximo de fonçionaménto </gallery> === A stràdda mitocondriâle de apoptôxi === Inte [[Çélola|çélole]] di [[Mammalia|mamìferi]], divèrsci tìpi de segnæ de mòrte çelulâre caxónn-an l'[[apoptôxi]] cómme rispòsta a di dànni a-i mitocóndri: sto mecanîximo o l'é dîto stràdda mitocondriâle de apoptôxi e-o l'é ‘na fórma de mòrte çelulâre programâ. Into detàggio, e proteìnn-e pro-apoptòtiche Bax e Bak fórman di conplèsci in sciâ menbrànn-a estèrna do mitocóndrio, a pertûzan e caxónn-an dónca o relàscio do [[çitocròmmo c]]. A quésto pónto o çitocròmmo c o peu asoçiâse into çitoplàsma a formâ l'[[apoptosöma|apoptozöma]], che coscì ativòu o l'atîva a seu vòtta e capsâxi a vàlle, cómme caspâxi 3, pe-o tàggio de proteìnn-e. A diferénsa da [[nécroxi]], ö sæ a mòrte çelolâre ch'a rizùlta pe câxo da 'n’insùlto inténso ò da ‘n dànno da [[çélola]], l'apoptôxi a l'é portâ avànti in mòddo ordinòu e regolòu e dónca a pòrta pe comùn un avantàggio inta vìtta de l'[[òrganîximo]]. A ògni mòddo, ‘n'ativitæ apoptòtica stramezuâ a peu caxonâ de moutîe pi-â pèrdia de çélole (prezénpio in dötræ moutîe neorodegeneratîve comò-u [[mòrbo de Parkinson]]), in càngio ‘n'apoptôxi insufiçiénte a peu inplicâ ‘na cresciànsa de çélole fêua contròllo, ch'a l'é a bâze do svilùppo do [[càncou]]. === Âtre ativitæ metabòliche do mitocóndrio === Into mitocóndrio acàpita pàrte de reaçioìn che pòrtan a-a scìntexi de l'[[ême]], ch'o l'é dòppo portòu fêua into çitoplàsma dónde o vén asoçiòu a-e cadénn-e polipeptìdiche. Pe de ciù, a scìntexi do [[colesteròllo]] a coménsa da l'axetil-coenzìmma A, prodûto into mitocóndrio into çîclo de Krebs, scibén chò-u proçèsso o l'acàpita dòppo into çitoplàsma çelulâre. === A β-oscidaçión e-o çîclo da carnitìnn-a === [[File:Beta oxidation Anindita.jpg|thumb|O proçèsso da β-oscidaçión|414x414px]] A [[β-oscidaçión]] a l'é ‘na stràdda metabòlica ripetitîva ch'a permétte de desgradâ i [[àçidi gràsci]] pe prodûe [[axetil-coenzìmma A]]. Defæti, in sciâ menbrànn-a estèrna do mitocóndrio i àçidi gràsci són ativæ e cangiæ in axetil-coenzìmma A, in càngio inta matrîce mitocondriâle s'atrêuva i enzìmmi che catalìzan l'oscidaçión di àçidi gràsci. A ògni mòddo, i açil-coenzîma A no pêuan trapasâ a menbrànn-a mitocondriâle. L'ativaçión di àçidi gràsci pi-â seu desgradaçión a l'acàpita into çitosöl, in càngio a seu degradaçión conpîa a l'acàpita into mitocóndrio. I àçidi gràsci ativæ s'atrêuvan sótta fórma de açil-coenzîma A, un àçido gràsso ligòu a ‘na molécola de coenzîma A: a ògni mòddo, un açil-coenzîma A o no peu pasâ a menbrànn-a mitocondriâle pe caxón da seu porçión açìlica. A porçión açìlica de l'açil-CoA dónca a l'é transferîa a ‘na molécola de [[carnitìnn-a]], co-a formaçión de açil-carnitìnna: sto pasàggio o l'acàpita pe mêzo de doî enzîmi, che són e [[carnitìnn-a/palmitoil transferâxi]] I e II. Sti doî enzîmi s'atrêuvan rispetivaménte in sciâ superfìçie de fêua e de drénto da menbrànn-a mitocondriâle e stramûan di grùppi açìlichi da ‘na pàrte a l'âtra da menbrànn-a: o traspòrto o l'é mediòu da ‘na proteìnn-a trasportatôa da carnitìnn-a, a [[translocâxi]], ch'a pòrta l'açil-carnitìnn-a into mitocóndrio e a-o mæximo ténpo a méscia a carnitìnn-a lìbera inta direçión contrâia. === A termogénexi === Dötréi conpòsti pêuan da lêugo a ‘n desacobiaménto tra-o gradiénte protònico e-a scìntexi de ATP, gràçie a-a capaçitæ de trasportâ i protoìn de là da menbrànn-a mitocondriâle intèrna. O desacobiaménto o l'à a fonçión de prodûe [[câdo]] in divèrse condiçioìn co-o fìn de mantegnî costànre a [[tenperatûa]] do còrpo. Inte [[Animalia|béstie]] in [[scivèrno]], inti picìn da nasción, conpréixi quélli de l’[[Ëse uman|òmmo]] ascì, e inti [[Mammalia|mamìferi]] che se són adatæ a-i clìmmi fréidi, o desacobiaménto o l'é ‘n mecanîximo fixològico ch'o se conpìsce inte ‘n tesciûo speçializòu, ö sæ o [[tesciûo adipôzo maròn]]. Sto tîpo de gràscia defæti o l'é rìcco de ‘na proteìnn-a desacobiànte ciamâ [[termogenìnn-a]], ch'a l'à a capaçitæ de formâ ‘na stràdda dónde i protoìn pêuan pasâ pe intrâ inta matrîce. O proçèsso da termogénexi o l'é ativòu da-a prezénsa de [[àçidi gràsci]] liberæ da-i [[triglicéridi]] do tesciûo adipôzo, in rispòsta a-i segnæ di [[ormoìn]]. <gallery widths="320" heights="200" mode="packed"> Immaggine:UCP1 in the cell.jpg|O fonçionaménto da termogenìnn-a (UCP1) a livéllo da cadénn-a de traspòrto di eletroìn. Immaggine:ThermogeneseAdipozyten-en.svg|O mecanîximo biochìmico da termogénexi inte çélole do tesciûo adipôzo maròn. </gallery> == Distribuçión di mitocóndri == Squæxi tùtte e [[Çélola|çélole]] gh'àn di mitocóndri, sôviatùtto alugæ inte regioìn che domàndan ciù energîa, in càngio i mitocóndri són ciù pöco numerôxi inte çélole che travàggian in condiçioìn anaeròbiche, sàiva a dî sénsa [[Oscigeno|òscìgeno]]. I mitocóndri són prezénti in abondànsa: # into [[móscolo]] schelètrico, dónde o travàggio de contraçión pe prodûe [[fòrsa]] o detèrmina ‘n'inportànte domànda energética, sôviatùtto inte fîe rósse; # into [[móscolo]] do [[cheu]], ch'o domànda tànta energîa in fórma de [[ATP]] pi-â seu contraçión contìnoa; # inte çélole da miâgia do [[stéumago]], che prodûan [[àçido clorìdrico]] (HCl); # inti [[neuroìn|neoroìn]] pre-sinàptichi, che scàngian vescighétte de [[neutrotransmetitoî|neotrotransmetitoî]], dónde i mitocóndri fornìscian l’energîa pe l'ativitæ sinàptica; # inta côa di [[spermatozòi|spermatozöi]], dónde o fragéllo o domànda ATP pe mesciâse; # into [[tûbulo intortignòu proscimâle|tûbolo intortignòu proscimâle]], dónde a filtraçión di [[rén]] a conpòrta a [[difuxón pascîva]] inta menbrànn-a de iöni [[Sodio|sòdio]] (Na⁺) e dónca o traspòrto atîvo pe mêzo de l'[[ATPasi Na+/K+]] inta menbrànn-a da bâze; # inta [[gràscia maròn]], ch'a prodûe [[calô]] p'ascâdâ o [[sàngoe]] di capilâri, dónde i mitocóndri prezéntan a termogenìnn-a inta menbrànn-a intèrna; # inta scòrsa do [[surén]], dónde i mitocóndri trasfórman o [[colesteròlo|colesteròllo]] in [[pregnenolón]], ch'o l'é dòppo cangiòu in [[steròidi]] into [[retìn endoplasmàtico lìscio|retìcolo endoplasmàtico lìscio]] (REL). <gallery mode="packed" widths="320" heights="150"> Immaggine:Mitochondria, mammalian lung - TEM.jpg|Doî mitocóndri into tesciûo do [[pormón]] de ‘n [[Mammalia|mamìfero]], òservæ con [[microscòpio eletrònico a trasmisción]] Immaggine:Miocito Mitocondrias RS.png|Mitocóndri inte çélole do móscolo schelètrico Immaggine:Mitochondria trafficking in neurons.gif|Mitocóndri inti [[neoroìn]] marcæ co-ìn cô florescénte </gallery> Pe cóntra, tra-e çélole con pöchi mitocóndri s'atrêuva e fîe do schéletro de tîpo II, ö sæ e “fîe giànche” a contraçión lèsta che dêuvian a [[glicolîxi]], i cheratinocîti de l'[[epidèrmide]] che móstran sôlo ‘n ròllo de proteçión e i [[neotròfili]], che se sèrvan de l'anaeorbiôxi pe amasâ i [[Bacteria|batérri]] inti tesciûi con pöco [[Oscigeno|òscìgeno]]. == Anotaçioìn == <references/> == Bibliografîa == * {{Çitta lìbbro|outô=Bruce Alberts, Alexander Johnson, Julian Lewis, David Morgan, Martin Raff, Keith Roberts, Peter Walter|tìtolo=Biologia molecolare della cellula|editô=Zanichelli|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Ross M.H., Pawlina W.|tìtolo=Istologia: testo e atlantide|editô=Casa Editrice Ambrosiana |léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=J. Cameron Thrash et al.|tìtolo=Phylogenomic evidence for a common ancestor of mitochondria and the SAR11 clade|léngoa=EN|url=https://www.nature.com/articles/srep00013}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} == Conligaménti estèrni == [[Categorîa:Biologîa]] ix0w80enxce9z6iev4rm4a3q2merwj3 0 32019 271564 269126 2026-07-05T11:33:32Z N.Longo 12052 formataçión 271564 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[File:Onion Cells.jpg|thumb|Fotografîa a-o microscòpio de çélole de [[çiòula]]]] A '''çélola''' a l'é l'unitæ morfològico-fonçionâle di [[organîximi vivénti]], ma-a strutûa ciù picìnn-a ascì ch'a se peu tegnî pe vivénte (fêua che i [[Virus|vîro]], segóndo l'opinión de consénso). Gh'é di microrganîximi constitoîi da 'na sôla çélola (uniçelolâri), cómme prezénpio i [[Bacteria|batérri]] ò i [[protozòi|protozöi]], e di organîximi pluriçelolâri, che apartêgnan pe-o ciù a-i [[régni]] de [[Animalia|béstie]], de [[Plantae|ciànte]] e di [[Fungi|fónzi]] (l'[[òrganîximo|òrganîximo umàn]] o l'é formòu da ciù o mêno 100.000 miliàrdi de çélole). Con l'oumentâ do nùmeo de çélole de 'n òrganîximo, quéste se diferénçian in fórma, grandéssa, relaçioìn e fonçioìn, scìnn'a-a constituçión di [[tesciûi]] e di [[òrgani]]. == Stöia == A paròlla "çélola" a l'é ligâ a l'analogîa chò-u [[Robert Hooke]] o l'à imaginòu tra-e microstrutûe ch'o l'à òservòu inta [[nàtta]], co-o dêuviâ 'n microscòpio de seu invençión, e-e stànsie picìnn-e che caraterîzan tànti monastê. O seu lìbbro ''[[Micrographia]]'' do [[1664]], into quæ o descrîve a morfologîa de cavitæ lasciæ vêue da-e çélole da nàtta òrmâi mòrte, o l'é dónca o prìmmo tèsto dónde sta paròlla a l'é adêuviâ in referénsa a 'n'unitæ biològica. A ògni mòddo, sôlo doî sécoli ciù tàrdi l'é stæto mìsso e bâze da modèrna [[teorîa çelolâre]]. Into [[1831]] o botànico [[Scòçia|scoséize]] [[Robert Brown]] o l'à descrîto a 'n congrèsso o prìmmo òrganéllo a êse stæto individuòu, ö sæ o [[nùcleo]]. Dòppo saiéiva stæto ascì propòsto l'ûzo do tèrmine [[çitoplàsma]] pe indicâ o spàçio çelolâre de drénto, contegnûo tra-a [[menbrànn-a plasmàtica]] e-o nùcleo. [[File:Hooke-Microscope-cork.jpg|thumb|Reproduçión de figûe realizæ da [[Robert Hooke]], pigiæ da-a seu êuvia ''[[Micrographia]]'' ([[1665]])]] Inti ànni [[1838]]-[[1839]], [[Matthias Jakob Schleiden]] e [[Theodor Schwann]] àn svilupòu i prìmmi conçètti da teorîa çelolâre, segóndo a quæ tùtti i òrganîximi són conpòsti da ùnn-a ò ciù çélole. In bâze a sta teorîa, tùtte e fonçioìn da vìtta de 'n òrganîximo acàpitan drénto de çélole, che possédan l'[[informaçión genètica|informaçión genética]] neçesäia pe regolâ e fonçioìn çelolâri e pe transmétte l'informaçión a-a generaçión aprêuvo. Into detàggio, segóndo i asónti formolæ dòppo da [[Rudolph Virchow]] ([[1855]]), tùtte e çélole pêuan provegnî sólo da çélole pre-existénti ("''omnis cellula ex cellula''"). == Caraterìstiche == === Aspêti generâli === A çélola a peu êse definîa cómme 'n'entitæ serâ e outosufiçiénte: a peu defæti asùmme i [[nutriménti]], cangiâli in [[energîa]], exegoî fonçioìn speçializæ e reprodûise se neçesäio. Pe fâ quésto, a çélola a gh'à tùtte e informaçioìn into [[còdixe genético]], reprezentòu da-o DNA ch'a gh'à drénto. Defæti, tùtte e çélole móstran de caraterìstiche comùn: # a [[reproduçión]] pe mêzo da [[divixón çelolâre]] ([[scisión binâia]], [[mitôxi|mitöxi]] e [[meiôxi|meiöxi]]); # l'ûzo de [[enzìmmi|enzîmi]] e de âtre [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] (ò [[àçidi nucléichi]]) prodûti a partî da-i gêni prezénti in sciô [[DNA]], adêuviàndo cómme intermédio tra DNA e proteìnn-e 'n [[trascrîto]] de [[RNA]] ([["Dògma" çentrâle da biologîa molecolâ|"dògma" çentrâle da biologîa molecolâre]]); # o [[metabolîximo]], ch'o permétte a-e çélole d'incorpoâ di materiâli sgrêuzi e de constrûeghe de conponénti çelolâri, de òtegnîghe energîa e de relasciâ i prodûti de scàrto. O fonçionaménto de 'na çélola a depénde da-a seu capaçitæ de tiâ fêua e adêuviâ l'[[energîa chìmica]] contegnûa inte molécole òrgàniche (tâ energîa a vén rilasciâ inti ''pathway'' metabòlichi); # a respòsta a stìmoli de drénto e de fêua cómme variaçioìn de [[tenperatûa]], de [[pH]], de livélli de nutriménti ò de ormoìn; # o contrgnûo çelolâre seròu da 'na [[menbrànn-a plasmàtica]], formâ da 'n [[dóggio fugétto fosfolipìdico]]. === Clascificaçión === E çélole se dìstinguan in dôe grénde macrocategorîe, ö sæ e çélole [[Eukaryota|eocariòtiche]], dotæ de 'n nùcleo strutuòu separòu da-o çitoplàsma pe mêzo de 'na menbrànn-a, e-e çélole [[procariòtiche]], sénsa nùcleo e co-o DNA agregòu into çitoplàsma drénto 'na región sénsa menbrànn-a ciamâ [[nucleòide]]. A-o segóndo tîpo apartêgnan sôlo che i òrganîximi monoçelolâri, cómme i [[Bacteria|batérri]], i [[cianobatéri|cianobatérri]] e-i [[Archaea|archeobatérri]]. E prìmme in lìnia de màscima ciù grénde e òrganizæ e, scibén che conparìscian inte dötréi microrganîximi monoçelolâri ascì, sàiva a dî i [[Protista|protìsti]], són caraterìstiche di òrganîximi pluriçelolâri. Dötræ çélole procariòtiche contégnan di inportànti conpartiménti de drénto seræ da menbrànn-e, ma sôlo quélle [[Eukaryota|eocariòtiche]] móstran pe-o ciù despæge conpartimentaçioìn de drénto, dîte òrganélli, seræ da menbrànn-e fosfolipìdiche. O càngio de materiâli tra ste despæge regioìn o l'é garantîo da di conplèsci scistêmi de traspòrto de [[vescighétte]] picìnn-e, cómme quéllo de [[chinesìnn-e]]. === Dimenscioìn === E dimenscioìn da ciù pàrte de çélole vàrian da 1 [[μm]] a dötræ dêxénn-a de micròmetri e dónca pe-o sòlito no se pêuan identificâle a éuggio nûo, con l'eceçión de tànte [[êuve]]. Tra-i òrganîximi existénti, e çélole ciù grénde són i rósci d'êuve de [[strùsso]], co-e dimenscioìn de 'na bàlla da ''baseball'', in càngio quélle ciù lónghe són con tùtta probabilitæ de çélole nervôze do còllo de [[giràffe]], che pêuan arivâ a 3 mêtri. Gh'é de raxoìn fixiològiche a l'òrìgine de dimenscioìn da ciù parte de çélole: un ouménto do diametro de ''n'' vòtte conportiéiva 'n ouménto da superfìçie çelolâre de squæxi ''n²'' vòtte, co-îna magiô poscibilitæ de scàngi con l'estèrno (tànto in fæto de nutriménti cómme de eliminaçión di scàrti), ma 'n ouménto ascì do volùmme çelolâre de ''n³'' vòtte. Dæto che l'ouménto da superfìçie çelolâre o no l'é proporçionâle a quéllo do volùmme, dónca, 'na çélola tròppo grànde a cointiéiva de moî pi-â mancànsa de nutriménto ò pi-â dificoltæ a levâ de mêzo i prodûti de scàrto. E menbrànn-e de tànte çélole són bén bén ricegæ pe permétte 'n ouménto da superfìçie de càngio, sénsa 'n ouménto stramezuòu do volùmme de drénto e dónca de neçesitæ çelolâri. === Fórma === A fórma de 'na çélola a dipénde da fatoî fìxichi, chìmichi e fonçionâli. Se 'na çélola a s'atrêuva inte 'n anbiénte pìn d'ægoa, quésta a ténde a pigiâ 'na fórma sférica pe efètto da [[tensción superfiçiâle|tensción superfiçiâ]], ma e çélole pêuan avéi ascì 'na fórma ciàtta se séntan a presción di seu çelolâri de d'âto, cómme into câxo de [[çélole epiteliâli]]. Pe de ciù, exìste 'na stréita relaçión tra-a fórma de 'na çélola e a seu fonçión: prezénpio, e [[fîe do móscolo]] són pöcasæ alonghîe pe poéi conpî a contraçión, in càngio i [[neoroìn]] possédan 'na strutûa bén bén ramificâ pe poéi riçéive pe mêzo di dendrîti e informaçioìn che ne vêgnan da tutte e pàrte do còrpo. == Tîpi de çélole == [[File:Celltypes.svg|thumb|Diferénse ciù inportànti tra-a çelola [[procariòtoca|procariòtica]] e quélla [[Eukaryota|eocariòtica]]]]A tabélla de sótta a pórta e prinçipæ diferénse tra-e çélole procariòtiche e quélle eocariòtiche. {| class="wikitable" | || '''Çélola procariòtica''' || '''Çélola eocariòtica''' |- | Òrganîximi tìpichi | [[Bacteria|Batérri]] e [[Archaea|archeobatérri]] | [[Protista|Protìsti]], [[Fungi|fónzi]], [[Plantae|ciànte]] e [[Animalia|animæ]] |- | Dimenscioìn tìpiche | ~ 1-10 [[μm]] | ~ 10-100 [[µm]] (con ræe eceçioìn, cómme a çélola [[êuvo]] e-i [[neoroìn motoî spinâli]]) |- | Tîpo de [[nùcleo çelolâre]] | nisciùn nùcleo davéi definîo ([[nucleòide]]) | nùcleo seròu da 'na dóggia menbrànn-a |- | [[DNA]] | [[cromozöma]] séncio, çircolâ, de spésso prezénti di [[plasmîdi]] in azónta | cromozömi mùltipli, liniâri, asoçiæ a [[istoìn]] |- |Scìntexi de [[RNA]] e [[Proteìnn-a|proteìnn-e]] |Acobioæ into [[çitoplàsma]] |Scìntexi de l'RNA into nùcleo e de proteìnn-e into retìn endoplasmàtico rùdego |- |[[Ribozömi]] |50S+30S |60S+40S |- |Strutûe do çitoplàsma |Pöche strutûe |Numerôxe strutûe seræ da menbrànn-e e [[çitoschéletro]] |- |[[Moviménto da çélola]] |[[Fragèlli]] conpòsti da [[fragellìnn-a]] |Fragèlli e [[çégge]] conpòste de [[tubulìnn-a]] |- |[[Mitocóndrio|Mitocóndri]] |Nisciùn |Da un a ciù migiæa (con dötræ eceçioìn) |- |[[Cloroplàsti]] |Nisciùn |Inte [[æghe]] e inte [[Plantae|ciànte]] |- |[[Miâgia çelolâre]] |Prezénte |Prezénte inte [[Plantae|ciànte]] e inte dötréi [[Fungi|fónzi]] |- |Òrganizaçión |De sòlito uniçelolâre |Uniçelolâre, a colònie e in òrganîximi pluriçelolâri (contegnénti de çélole specializæ) |- |[[Divixón çelolâre]] |[[Scisión binâia]] |[[Mitôxi|Mitöxi]] (fisción ò [[gemmaçión|butâ]]) e [[meiôxi|meiöxi]] |} == Anatomîa da çélola == <gallery mode="packed" widths="360" heights="360"> File:Localisations02eng.jpg|Localizaçión de despæge zöne da çélola pe mêzo da [[proteìnn-a floörescénte vèrde|proteìnn-a florescénte vèrde]] </gallery> == Fixiologîa da çélola == A çélola, intéiza ségge cómme [[òrganîximo uniçelolâre]] ségge cómme pàrte de 'n [[òrganîximo pluriçelolâre]], a l'é 'n'òrganizaçioìn dinàmica, outo-regolâ e dotâ de 'n aparâto de scistêmi de [[segnalaçión çelolâre]] (intraçelolâre e estraçelolâre inti pluriçelolâri), adêuviæ pe sostegnî e prinçipæ fonçioìn da mæxima çélola: # l'[[òmeòstaxi]] çelolâre, ö sæ o mantegniménto de condiçioìn neçesäie a-a sorvevivénsa do scistêma-òrganîximo drénto 'n intervàllo de valoî poscìbili; # e fonçioìn dinàmiche da çélola, ö sæ créscio, [[diferençiaçión]], [[divixón çelolâre]], [[mòrte çelolâre]]; # coòrdinaçión co-e âtre çélole pe exeguî e fonçioìn multiçelolâri (di tesciûti, de òrgano mitocondriâle ò scistémiche). Quésta fonçión pe-o sòlito a tîa drénto numerôxi scistêmi speçializæ de segnalaçión, comò-u [[scistêma nervôzo]] e-o [[scistêma endòcrino]] ([[ormoìn]]). == Pàgine corelæ == * [[Globuli gianchi|Glòboli giànchi]] * [[Fibroblastô|Fibroblàsto]] * [[Odontoblasta|Odontoblàsto]] == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biologîa]] 56h9x1rav5ay76pjvl1xiycv62xfkfp 0 32024 271565 268865 2026-07-05T11:43:23Z N.Longo 12052 formataçión 271565 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[File:DNA animation.gif|thumb|Animaçión tridimenscionâ do dóggio élice do DNA]] L''''àçido desòsciribonucleico''' ò '''açido''' '''desosciribonucleico''' (de spésso abreviòu in '''DNA''', da l'[[Lèngoa ingleise|ingléize]] ''DeoxyriboNucleic Acid''<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/vocabolario/adn/|tìtolo=ADN - Vocabolario on line|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|léngoa=IT|vìxita=2026-07-05}}</ref><ref> {{Çitta web|url=https://dizionario.internazionale.it/parola/adn|tìtolo=ADN - Diçionâio italiàn Tullio De Mauro|léngoa=IT|vìxita=2026-07-05}} </ref><ref> {{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/DNA+o+ADN.html|tìtolo=DNA o ADN|léngoa=IT|vìxita=2026-07-05}}</ref>) o l'é l'àçido nuclèico ch'o contêgne l'[[informaçión genética]] pe-o svilùppo, l'[[omeostâxi]] e-a reproduçión de tùtti i êsei vivénti conosciûi. O represénta ànche a molécola de bâze pe-o fonçionaménto de 'na minorànsa picìnn-a de [[Virus|vîrus]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/genetics-dictionary/def/dna|tìtolo=DNA - NCI Dictionary of Genetics Terms|vìxita=2026-07-05|editô=National Cancer Institute|léngoa=EN}}</ref> [[File:DNA Overview it.png|thumb|Representaçión bidimenscionâ do dóggio élice do DNA]] Da-o pónto de vìsta chìmico, o DNA o l'é 'n polìmero orgànico à cadénn-a dóggia e-i seu monòmeri són ciamæ [[nucleotìdi]] (desoscirribonucleotìdi).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruce Alberts|tìtolo=Molecular biology of the cell|ediçión=6|ànno=2015|editô=Garland Science, Taylor and Francis Group|léngoa=EN|ISBN=978-0-8153-4432-2}}</ref> I nucleotìdi són formæ da træ componénte fondamentâle: un [[grùppo fosfòu]], un [[sùcou]] ([[desosciriböxio]]) e 'na [[bâze azotâ]], ligâ a-o glucîde co-ìn ligàmme N-glicoxìdico. E bâze azotæ che ìntran inta formaçión di nucleotìdi són quàttro: [[adenìnn-a]], [[timìnn-a]], [[citosìnn-a]] e [[guanìnn-a]] (inte l'RNA l'[[uracîle]] o l'é prezénte in càngio da timìnn-a). A dóggia cadénn-a polinucleotìdica do DNA a l'à 'na strutûa antiparalélla, a spiralizâ e conplementâ, dæto che e bâze azotæ de 'na cadénn-a se acóbbian con l'âtra con di [[lìgammi idrògeno]] segondo o schêma A - T e G - C. A sequénsa di nucleotìdi a constitoìsce o còdixe genético, ch'o vêgne tradûto inti aminoàçidi corispondénti: a sequénsa di aminoàçidi coscîe prodûta a fórma e [[Proteìnn-a|proteìnn-e]]. O proçèsso da [[Traduçión (biologîa)|scìntexi de proteìnn-e]] o l'avêgne pe mêzo da scìntexi de 'na molécola de RNA "intermédia" ([[RNA messaggê]]), ch'a l'é formâ pe conplementarietæ co-e quàttro bâze di nucleotìdi do DNA inte 'n proçèsso dîto [[trascriçión]]. O DNA o no génera sôlo di fiaménti de RNA destinæ a-a traduçión inti aminoàçidi, ma ànche de fiaménti boìn a exegoî ciù fonçioìn biològiche, pe exénpio drénto di [[ribozömi]], dónde l'RNA o l'à 'na fonçión de strutûa. Inti [[Eukaryota|eocariöti]], o DNA o se conplèssa drénto do nùcleo inte de strutûe dîte [[cromozömi]]. Inti âtri òrganîximi sénsa nùcleo o peu êse òrganizòu inti cromozömi ò no, cómme pe exénpio inti [[Bacteria|batéri]] dónde exìste 'na sôla molécola de DNA çircolâ a dóggia cadénn-a. Drénto di cromozömi, e proteìnn-e da cromatìnn-a cómme i [[istoìn]], e [[coexìnn-e]] e-e [[condensìnn-e]] òrganìzzan o DNA e o inghéuggian inte de strutûe ordinæ. Quéste strutûe goìddan l'interaçión tra-o còdixe genético e-e proteìnn-e responsàbile da trascriçión, contriboìndo a-o contròllo da trascriçión génica. Inta [[mitôxi|mitöxi]] avêgne a [[replicaçión do DNA]], pe mêzo da quæ l'informaçión genética a vêgne do tùtto transmìssa tra-e divèrse generaçioìn de [[Çélola|çélole]]. == Stöia == {{Seçión vêua}} == Strutûa == {{Seçión vêua}} == Modificaçioìn chìmiche == {{Seçión vêua}} == Localizaçión do DNA == {{Seçión vêua}} == Fonçioìn biològiche == {{Seçión vêua}} == Interaçión co-e proteìnn-e == {{Seçión vêua}} == Recombinaçión génica == {{Seçión vêua}} == Evoluçión do metabolîximo do DNA == {{Seçión vêua}} == Ûxi do DNA == {{Seçión vêua}} == Nòtte == <references/> == Vôxe corelæ == * [[Vitta|Vìtta]] * [[Çélola]] * [["Dògma" çentrâle da biologîa molecolâ]] * [[Traduçión (biologîa)]] == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Biologîa]] slaaum6j6fn6ohr0zlumhkqrk3lkfxe 0 32635 271553 269402 2026-07-05T11:10:11Z N.Longo 12052 cat 271553 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Torre dei Grifi (Albenga) - Bozzetto storico di Alfredo D'Andrade 1883.jpg|miniatura|A tûre di Grifi cumm'a l'è stèta disegnâ da l'[[Alfredo D'Andrade]] du [[1883]]]] A '''Tûre di Grifi''' (''Torre dei Grifi'' o ''dei Griffi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é(r)a ina tûre d'Arbenga Veggia, faciâ sciü [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], ch'a faxeva parte du cumplessu de Cà di Seulìn, caciàu zü pe'i dànni patìi dau [[Teramottu de Dian|teramòttu du 1887]]. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'in Vìa Rumma 01.jpg|sinistra|miniatura|A targa in simma au Palàssiu Bassu-Seulìn ch'a regorda u derucamèntu e a ricustrusiùn du cumplessu]] Da tûre di Grifi, scibèn ch'a secce stèta fra e ürtime a êsse caciâ zü, u nu se sà gua(r)i da sò sto(r)ia. Inte primme liste de tûre da sitè, cumme int'in manuscrìtu du [[XVII secolo|Seisèntu]] e inti stüddi du [[Giuseppe Cottalasso]] du [[1820]] e du [[Gerolamo Rossi]] du [[1870]], u nu gh'è de tûre ciamèi cun stu numme chi, ma in Sant'Eulàlia u l'è mensunàu numà che a tûre di cunti Seulìn, scignu(r)i d'[[Àutu]] e de [[Cravaüna]]. U l'è bèn prubabile che sta tûre de liste, dìta ascì ''del Sig.r Giacomo Cepollino'', a curispundesse cu'a tûre di Grifi, che cu'a sò pusisiùn a se truvava intu cumplessu de cà de sta famìa. De cuntru, inti stüddi du [[Paolo Accame]] e du Raimondi di primmi du [[XX secolo|Növesèntu]], a l'è dìta a tûre di Grifi, cumm'a l'è stèta ciamâ de lungu dae gènte da sitè. Stu numme u ne vegne de prubabile da quellu di sò primmi pruprieta(r)i, d'ina famìa che fòscia a staxeva in Arbenga inte l'etè de mezzu, mèntre e mensiùi lighèi ai Seulìn e ne sciorten daa famìa che, du [[XVII secolo|Seisèntu]] e ancù de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], a ghe l'axeva in tésta<ref name=":0">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Capitolo 2 - Descrizione delle torri di Albenga. Quartiere Sant'Eulalia'', p. 78}}</ref>. A tûre di Grifi a l'è mustrâ in simma ae rapresentasiùi antìghe da sitè e fina inte quarchedüna de futugrafìe ciü vegge; a ògni moddu a testimuniansa ciü impurtante a l'è quella di dui disegni fèti du 24-25 de lüju du [[1883]] da l'[[Alfredo D'Andrade]], alantu(r)a delegàu pe'u [[Piemonte|Piemunte]] e a [[Liguria|Ligü(r)ia]] ai münumènti nasiunâli, ch'i g'han tantu de descrisiùn da tûre<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Capitolo 2 - Descrizione delle torri di Albenga. Quartiere Sant'Eulalia'', pp. 75-77}}</ref>. Fra e âtre rapresentasiùi, u se pò scorsila in simma aa vista d'Arbenga du [[1628]] ch'a gh'é(r)a pitü(r)â in Santa Ma(r)ìa, travaju du [[Benardu Raibadu]] cumme l'acquerellu du [[1632]] in scia ''Pergamêna di Còrpi Santi'', dund'u se vegghe turna sta tûre. De ciü, a l'è mustrâ ascì in sc'ina vista, a penna, piâ du [[XVIII secolo|Settesèntu]] dau Munte, e a l'è marcâ inta mappa da sitè du [[Matê Vinzón|Vinzoni]] du [[1751]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Capitolo 1 - Analisi delle fonti'', pp. 17-18; ''Capitolo 5 - Appendici'', p. 112}}</ref>. A tûre, cumme u sò isulàu, a l'ha patìu di gran dànni pe'u [[Teramottu de Dian|teramòttu de Dian du 1887]] e, pe' stu fètu, a l'è stèta caciâ zü fina ae fundasiùi, pe' fâ largu au palàssiu ch'u n'ha piàu u pòstu fin'au dì d'ancöi<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Capitolo 2 - Descrizione delle torri di Albenga. Quartiere Sant'Eulalia'', p. 75}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Noack, Alfred (1833-1895) - n. 3425 - Albenga.png|Futugrafìa de l'[[Alfred Noack]], cu'a tûre di Grifi davanti a quella di Còsta Immaggine:Albenga - Ponte sul Lerone (1901).jpg|Cartulìna cu'a tûre di Grifi, in scia mancìna da tûre de Palàssiu Oddu Immaggine:Albenga - Riviera di Ponente (1901).jpg|Cartulìna artistica cu'e due tûre Immaggine:Panorama d’Albenga (xilografia).jpg|Incixùn du [[1889]] cu'a mèxima vista </gallery>Quellu ch'u se sà in scia strutü(r)a da tûre u ne vegne pe'u ciü daa testimuniansa de l'[[Alfredo D'Andrade]], ch'u l'ha disegnâ e ch'u n'ha scrìtu e carateristiche prinsipâli. A parte ciü bassa a l'é(r)a tütta fèta de prìe, cu'u studiusu che, pe' stu fètu, u a dixe ciü antìga, e a pendeva du bèllu in avanti, de tòstu in mêtru e mezzu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Vittorio Bertarelli|tìtolo=Liguria, Toscana a nord dell'Arno, Emilia (Vul. I)|url=https://www.google.com/books/edition/Guida_d_Italia_del_Touring_club_italiano/G5UZAQAAMAAJ?gbpv=1&pg=PA175|ediçión=1|colànn-a=Guida d'Italia|ànno=1916|editô=Touring Club Italiano - Stamperia Capriolo e Massimino|çitæ=Milàn|léngoa=IT|p=175|volùmme=Vul. II|capìtolo=Da Genova a Ventimiglia (La Riviera di Ponente)}}</ref>, in scia vìa. U rèstu, pe' cuntru, u l'é(r)a fètu de maùi e u nu l'axeva de pendènsa, scicumme ch'u l'é(r)a stètu fabricàu muntandu sciü drìti, tantu che inta faciâ cuntra(r)ia aa vìa u nu gh'é(r)a de spurgènse. Pe'a parte de maùi, grossu moddu dau tèrsu cian in sciü, u D'Andrade u stimava ch'a fusse âta 18-19 mêtri. Ògni maùn u mesü(r)ava de media 28 citti pe 6-6,30, cun dexe söi de sti lì ch'i l'é(r)an âti 82 citti, e a l'ürtimu cian e mü(r)aje e l'axevan in spesû de 92 citti<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Capitolo 2 - Descrizione delle torri di Albenga. Quartiere Sant'Eulalia'', pp. 77-78}}</ref>. Inte ògni faciâ da tûre u se druviva in pà de barcùi gròssi, cun èrcu a tüttu sestu, che au [[1883]] i l'é(r)an tütti immü(r)èi cun di maùi, cuscì che a custrusiùn a funsiunesse da cu(r)umbe(r)a. In simma a se mustrava cun di merli aa ghibelìna, quattru pe' fiancu, in parte ruinèi ma ch'i gh'axevan ancù l'ataccu a cua de rundu(r)ina. Inta faciâ da tûre versu punènte u se druviva ancù ina purtetta, missa a in'artessa d'ina vintêna de mêtri in sciu terén, che pe' cuntu du D'Andrade a l'ave(r)ea funsiunàu cumme intrâ ai cièi de d'âtu o, armenu, pe' fâghe muntà de pruviste intu câxu de pe(r)ìgu<ref name=":0" />. De drentu, aa vixita du D'Andrade, a tûre a l'axeva de vorte ch'e ne cruvivan i ürtimi dui cièi; de ciü, u studiusu u scrive che, de prubabile, u duveva êsse cuèrtu a sta mane(r)a ancù l'ürtimu cian da parte de prìe, de dunde pöi i tacavan i maùi<ref name=":0" />. == Nòtte == <references /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Tôre da Ligùria|Grifi]] [[Categorîa:Architetûe da Ligùria scentæ]] 1dhep7siphkn5bgszyhqyk22h579c9z 14 32945 271533 271321 2026-07-04T18:29:01Z N.Longo 12052 cat 271533 wikitext text/x-wiki Achësta categuria rachœye e pa̍gine che parlu d'ë architetüre de Mu̍negu. {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe]] [[Categorîa:Principatu de Mu̍negu]] r1u8y59i32rjuxkhmlzd8cvtnfc1g88 14 32948 271526 271346 2026-07-04T18:27:04Z N.Longo 12052 cat 271526 wikitext text/x-wiki Achësta categuria rachœye e pa̍gine che parlu d'a cürtüra de Mu̍negu. {{Interprogetto}} [[Categorîa:Principatu de Mu̍negu]] [[Categorîa:Coltûa|Mu̍negu]] 52agfz605jd1y3xpm5n2u6p72whlkc5 0 32951 271512 2026-07-04T14:41:18Z Michæ.152 13747 Ò creòu a pàgina, conligâ a "Cheu" 271512 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''sàngoe''' (in latìn ''sanguis'', in grêgo ''αἷμα, haîma'') o l'é 'n lìquido òrgànico, stórbio, de cô rósso, che sótta o sponción do [[cheu]] o gîa inte l'[[aparâto cardiovascolâre]] e o se spàntega a tùtte e regioìn do còrpo pe exegoî de fonçioìn metabòliche fondamentâli<ref>Treccani, Enciclopedia on line:[https://www.treccani.it/enciclopedia/sangue/ Sangue]</ref>. [[File:Venous and arterial blood.jpg|thumb|De sirìnghe che contêgnan do sàngoe umàn: quéllo ciù ciæo o l'é sàngoe de artêie, quéllo ciù scûo de vénn-e]] == Conpoxiçión == O sàngoe o l'é conscideròu 'n tesciûo co-îna matrîxe lìquida, dónde l'é aposòu de çélole: o sèrve a-o traspòrto di [[gàzzi]], a-a distribuçión de sostànse nutritîve, a-o traspòrto di prodûti do catabolîximo da-i tesciûi periférichi a-i rén, a-a regolaçión do pH e da conpoxiçión eletrolìtica inti lìquidi interstiçiâli, a-a regolaçión da tenperatûa do còrpo<ref>Treccani, Dizionario di Medicina:[https://www.treccani.it/enciclopedia/sangue_(Dizionario-di-Medicina)/ Sangue]</ref>.O sàngoe o permétte ascì o traspòrto de çélole specializæ che diféndan i tesciûi periférichi da [[Infeçión|infeçioìn]] e [[Moutîa|moutîe]]. L'òrganîximo umàn o ne contêgne 5÷6 l, ö sæ ciù o mêno l'8% do péizo do còrpo. O sàngoe o l'é formòu da dôe conponénte: unn-a lìquida, ò plàsma, ch'a constitoìsce o 55÷60% do volùmme e unn-a fæta de çélole in sospensción into plàsma ([[glòboli róssi]], [[Globuli gianchi|glòboli giànchi]], [[ciastrìnn-e]]), che reprezéntan inte l'insémme o 45÷40% do volùmme conplescîvo do sàngoe. A schéuggia do sàngoe (''serum sanguinis'') a l'é a conponénte lìquida privâ de fibrinògeno, fatô VIII, fatô V e protronbìnn-a. Tùtte e [[Çélola|çélole]] do sàngoe són prodûte inte 'n proçèsso ciamòu emopoiêxi, ch'o coménsa da-o 14° giórno de vìtta inte l'ùtero e-o l'à lêugo, into córso do svilùppo, into sàcco vitelìn, pöi into [[figæto]] e inta [[mìnsa]] e in sciâ fìn inta mòula de [[Òsso|òsse]]. Defæti, con l'emopoiêxi, da-a çélola staminâle ematopoiética (HSC) se diferénçia di progenitoî mielòidi e di progenitoî linfòidi, che prodûan tùtte e çélole de ste dôe lìnie. L'emocrömo ([[exàmme emocromocitométrico]]) o l'é l'exàmme ch'o permétte de studiâ a conpoxiçión da conponénte corpuscolâ do sàngoe. == A préiza do sàngoe == == Moutîe == == Voxe corelæ == ;[[Cheu]] ;[[Presciôn oncotica|Presción oncòtica]] ;[[Shock]] == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] tsdga591te257ytz5n8tw06vydxey17 271537 271512 2026-07-04T20:52:46Z Michæ.152 13747 /* L'emostâxi */ Ò conpletòu a seçión 271537 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''sàngoe''' (in latìn ''sanguis'', in grêgo ''αἷμα, haîma'') o l'é 'n lìquido òrgànico, stórbio, de cô rósso, che sótta o sponción do [[cheu]] o gîa inte l'[[aparâto cardiovascolâre]] e o se spàntega a tùtte e regioìn do còrpo pe exegoî de fonçioìn metabòliche fondamentâli<ref>Treccani, Enciclopedia on line:[https://www.treccani.it/enciclopedia/sangue/ Sangue]</ref>. [[File:Venous and arterial blood.jpg|thumb|De sirìnghe che contêgnan do sàngoe umàn: quéllo ciù ciæo o l'é sàngoe de artêie, quéllo ciù scûo de vénn-e]] == Conpoxiçión == O sàngoe o l'é conscideròu 'n tesciûo co-îna matrîxe lìquida, dónde l'é aposòu de çélole: o sèrve a-o traspòrto di [[gàzzi]], a-a distribuçión de sostànse nutritîve, a-o traspòrto di prodûti do catabolîximo da-i tesciûi periférichi a-i rén, a-a regolaçión do pH e da conpoxiçión eletrolìtica inti lìquidi interstiçiâli, a-a regolaçión da tenperatûa do còrpo<ref>Treccani, Dizionario di Medicina:[https://www.treccani.it/enciclopedia/sangue_(Dizionario-di-Medicina)/ Sangue]</ref>.O sàngoe o permétte ascì o traspòrto de çélole specializæ che diféndan i tesciûi periférichi da [[Infeçión|infeçioìn]] e [[Moutîa|moutîe]]. L'òrganîximo umàn o ne contêgne 5÷6 l, ö sæ ciù o mêno l'8% do péizo do còrpo. O sàngoe o l'é formòu da dôe conponénte: unn-a lìquida, ò plàsma, ch'a constitoìsce o 55÷60% do volùmme e unn-a fæta de çélole in sospensción into plàsma ([[glòboli róssi]], [[Globuli gianchi|glòboli giànchi]], [[ciastrìnn-e]]), che reprezéntan inte l'insémme o 45÷40% do volùmme conplescîvo do sàngoe. A schéuggia do sàngoe (''serum sanguinis'') a l'é a conponénte lìquida privâ de fibrinògeno, fatô VIII, fatô V e protronbìnn-a. Tùtte e [[Çélola|çélole]] do sàngoe són prodûte inte 'n proçèsso ciamòu emopoiêxi, ch'o coménsa da-o 14° giórno de vìtta inte l'ùtero e-o l'à lêugo, into córso do svilùppo, into sàcco vitelìn, pöi into [[figæto]] e inta [[mìnsa]] e in sciâ fìn inta mòula de [[Òsso|òsse]]. Defæti, con l'emopoiêxi, da-a çélola staminâle ematopoiética (HSC) se diferénçia di progenitoî mielòidi e di progenitoî linfòidi, che prodûan tùtte e çélole de ste dôe lìnie. L'emocrömo ([[exàmme emocromocitométrico]]) o l'é l'exàmme ch'o permétte de studiâ a conpoxiçión da conponénte corpuscolâ do sàngoe. == L'emostâxi == Into câxo de 'na lexón ch'a l'interèssa i vâxi, l'òrganîximo o l'é dotòu de 'n insémme de proçèsci che són boìn a fermâ o sccioî do sàngoe. Sto scistêma, ch'o pìggia o nómme de emostâxi, o conprénde l'agregaçión de [[Ciastrìnn-a|ciastrìnn-e]] e-a préiza do sàngoe. In condiçioìn fixològiche gh'é 'n equilìbrio tra-i proçèsci che fèrman o sccioî do sàngoe fêua do còrpo e quélli chò-u mantêgnan latìn drénto di vâxi. Pe prìmma cösa, dòppo 'na lexón o vâxo o s'astrénze pe ridûe de fìcco l'arivâ do sàngoe inta zöna; alôa e ciastìnn-e in gîo s'amùggian into scîto do dànno e fórman un tàppo provizöio. Co-a préiza do sàngoe ò coagulaçión s'atîva 'na chéita de proteìnn-e, ö sæ i fatoî da préiza, ch'a pòrta a-a formaçión de 'na ræ de fibrìnn-a ch'a fa vegnî stàbile o tàppo de ciastrìnn-e. Quànde no gh'é ciù de bezéugno do coàgolo, o proçèsso da fibrinolîxi o permétte de desligâ a fibrìnn-a con l'ativaçión da plasmìnn-a. [[File:Coagulation in vivo.png|thumb|E stràdde da préiza do sàngoe|centro]] == Moutîe == == Voxe corelæ == ;[[Cheu]] ;[[Presciôn oncotica|Presción oncòtica]] ;[[Shock]] == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] n306x2zh6e7nqq9yz1q2o2i6q3ikfxl 271538 271537 2026-07-04T21:34:16Z Michæ.152 13747 /* Moutîe */ Ò conpletòu a seçión 271538 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''sàngoe''' (in latìn ''sanguis'', in grêgo ''αἷμα, haîma'') o l'é 'n lìquido òrgànico, stórbio, de cô rósso, che sótta o sponción do [[cheu]] o gîa inte l'[[aparâto cardiovascolâre]] e o se spàntega a tùtte e regioìn do còrpo pe exegoî de fonçioìn metabòliche fondamentâli<ref>Treccani, Enciclopedia on line:[https://www.treccani.it/enciclopedia/sangue/ Sangue]</ref>. [[File:Venous and arterial blood.jpg|thumb|De sirìnghe che contêgnan do sàngoe umàn: quéllo ciù ciæo o l'é sàngoe de artêie, quéllo ciù scûo de vénn-e]] == Conpoxiçión == O sàngoe o l'é conscideròu 'n tesciûo co-îna matrîxe lìquida, dónde l'é aposòu de çélole: o sèrve a-o traspòrto di [[gàzzi]], a-a distribuçión de sostànse nutritîve, a-o traspòrto di prodûti do catabolîximo da-i tesciûi periférichi a-i rén, a-a regolaçión do pH e da conpoxiçión eletrolìtica inti lìquidi interstiçiâli, a-a regolaçión da tenperatûa do còrpo<ref>Treccani, Dizionario di Medicina:[https://www.treccani.it/enciclopedia/sangue_(Dizionario-di-Medicina)/ Sangue]</ref>.O sàngoe o permétte ascì o traspòrto de çélole specializæ che diféndan i tesciûi periférichi da [[Infeçión|infeçioìn]] e [[Moutîa|moutîe]]. L'òrganîximo umàn o ne contêgne 5÷6 l, ö sæ ciù o mêno l'8% do péizo do còrpo. O sàngoe o l'é formòu da dôe conponénte: unn-a lìquida, ò plàsma, ch'a constitoìsce o 55÷60% do volùmme e unn-a fæta de çélole in sospensción into plàsma ([[glòboli róssi|glòboli rósci]], [[Globuli gianchi|glòboli giànchi]], [[ciastrìnn-e]]), che reprezéntan inte l'insémme o 45÷40% do volùmme conplescîvo do sàngoe. A schéuggia do sàngoe (''serum sanguinis'') a l'é a conponénte lìquida privâ de fibrinògeno, fatô VIII, fatô V e protronbìnn-a. Tùtte e [[Çélola|çélole]] do sàngoe són prodûte inte 'n proçèsso ciamòu emopoiêxi, ch'o coménsa da-o 14° giórno de vìtta inte l'ùtero e-o l'à lêugo, into córso do svilùppo, into sàcco vitelìn, pöi into [[figæto]] e inta [[mìnsa]] e in sciâ fìn inta mòula de [[Òsso|òsse]]. Defæti, con l'emopoiêxi, da-a çélola staminâle ematopoiética (HSC) se diferénçia di progenitoî mielòidi e di progenitoî linfòidi, che prodûan tùtte e çélole de ste dôe lìnie. L'emocrömo ([[exàmme emocromocitométrico]]) o l'é l'exàmme ch'o permétte de studiâ a conpoxiçión da conponénte corpuscolâ do sàngoe. == L'emostâxi == Into câxo de 'na lexón ch'a l'interèssa i vâxi, l'òrganîximo o l'é dotòu de 'n insémme de proçèsci che són boìn a fermâ o sccioî do sàngoe. Sto scistêma, ch'o pìggia o nómme de emostâxi, o conprénde l'agregaçión de [[Ciastrìnn-a|ciastrìnn-e]] e-a préiza do sàngoe. In condiçioìn fixològiche gh'é 'n equilìbrio tra-i proçèsci che fèrman o sccioî do sàngoe fêua do còrpo e quélli chò-u mantêgnan latìn drénto di vâxi. Pe prìmma cösa, dòppo 'na lexón o vâxo o s'astrénze pe ridûe de fìcco l'arivâ do sàngoe inta zöna; alôa e ciastìnn-e in gîo s'amùggian into scîto do dànno e fórman un tàppo provizöio. Co-a préiza do sàngoe ò coagulaçión s'atîva 'na chéita de proteìnn-e, ö sæ i fatoî da préiza, ch'a pòrta a-a formaçión de 'na ræ de fibrìnn-a ch'a fa vegnî stàbile o tàppo de ciastrìnn-e. Quànde no gh'é ciù de bezéugno do coàgolo, o proçèsso da fibrinolîxi o permétte de desligâ a fibrìnn-a con l'ativaçión da plasmìnn-a. [[File:Coagulation in vivo.png|thumb|E stràdde da préiza do sàngoe|centro]] == Moutîe == A [[moutîa]] do sàngoe ciù difûza a l'é l'[[anemîa]], ö sæ a riduçión de l'emoglobìnn-a sótta a-i livélli normâli (13,5 - 17,5 g/dL into [[Ommo|màsccio]] e 12,0 - 15,5 g/dL inta [[Donna|fémina]] ch'a no l'é grâia), ch'a peu êse provocâ pe exénpio da mancànse de [[færo]] ò de [[vitàmìnna B12]], pèrdie de sàngoe e fatoî outoinmûni. Se mensónn-a pöi i destùrbi da préiza cómme l'[[emofilîa]], 'na moutîa genética ch'a l'inpedìsce a-o sàngoe de préndise e ch'a pòrta a de pèrdie de sàngoe spontànie ò pe di tràomi ànche picìn. O sàngoe o peu patî de [[càncou|moutîe neoplàstiche]] ascì, cómme a [[leocemîa]], ö sæ 'na condiçión caraterizâ da 'na cresciànsa incontrolâ de çélole staminâli inta mòula de l'òsso. == Voxe corelæ == ;[[Cheu]] ;[[Presciôn oncotica|Presción oncòtica]] ;[[Shock]] == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] nikliuksxwbyqggqyled782mj9dfgww 271539 271538 2026-07-04T21:40:00Z Michæ.152 13747 /* */ 271539 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''sàngoe''' (in latìn ''sanguis'', in grêgo ''αἷμα, haîma'') o l'é 'n lìquido òrgànico, stórbio, de cô rósso, che sótta a-o sponción do [[cheu]] o gîa inte l'[[aparâto cardiovascolâre]] e o se spàntega a tùtte e regioìn do còrpo pe exegoî de fonçioìn metabòliche fondamentâli<ref>Treccani, Enciclopedia on line:[https://www.treccani.it/enciclopedia/sangue/ Sangue]</ref>. [[File:Venous and arterial blood.jpg|thumb|De sirìnghe che contêgnan do sàngoe umàn: quéllo ciù ciæo o l'é sàngoe de artêie, quéllo ciù scûo de vénn-e]] == Conpoxiçión == O sàngoe o l'é conscideròu 'n tesciûo co-îna matrîxe lìquida, dónde l'é aposòu de çélole: o sèrve a-o traspòrto di [[gàzzi]], a-a distribuçión de sostànse nutritîve, a-o traspòrto di prodûti do catabolîximo da-i tesciûi periférichi a-i rén, a-a regolaçión do pH e da conpoxiçión eletrolìtica inti lìquidi interstiçiâli, a-a regolaçión da tenperatûa do còrpo<ref>Treccani, Dizionario di Medicina:[https://www.treccani.it/enciclopedia/sangue_(Dizionario-di-Medicina)/ Sangue]</ref>.O sàngoe o permétte ascì o traspòrto de çélole specializæ che diféndan i tesciûi periférichi da [[Infeçión|infeçioìn]] e [[Moutîa|moutîe]]. L'òrganîximo umàn o ne contêgne 5÷6 l, ö sæ ciù o mêno l'8% do péizo do còrpo. O sàngoe o l'é formòu da dôe conponénte: unn-a lìquida, ò plàsma, ch'a constitoìsce o 55÷60% do volùmme e unn-a fæta de çélole in sospensción into plàsma ([[glòboli róssi|glòboli rósci]], [[Globuli gianchi|glòboli giànchi]], [[ciastrìnn-e]]), che reprezéntan inte l'insémme o 45÷40% do volùmme conplescîvo do sàngoe. A schéuggia do sàngoe (''serum sanguinis'') a l'é a conponénte lìquida privâ de fibrinògeno, fatô VIII, fatô V e protronbìnn-a. Tùtte e [[Çélola|çélole]] do sàngoe són prodûte inte 'n proçèsso ciamòu emopoiêxi, ch'o coménsa da-o 14° giórno de vìtta inte l'ùtero e-o l'à lêugo, into córso do svilùppo, into sàcco vitelìn, pöi into [[figæto]] e inta [[mìnsa]] e in sciâ fìn inta mòula de [[Òsso|òsse]]. Defæti, con l'emopoiêxi, da-a çélola staminâle ematopoiética (HSC) se diferénçia di progenitoî mielòidi e di progenitoî linfòidi, che prodûan tùtte e çélole de ste dôe lìnie. L'emocrömo ([[exàmme emocromocitométrico]]) o l'é l'exàmme ch'o permétte de studiâ a conpoxiçión da conponénte corpuscolâ do sàngoe. == L'emostâxi == Into câxo de 'na lexón ch'a l'interèssa i vâxi, l'òrganîximo o l'é dotòu de 'n insémme de proçèsci che són boìn a fermâ o sccioî do sàngoe. Sto scistêma, ch'o pìggia o nómme de emostâxi, o conprénde l'agregaçión de [[Ciastrìnn-a|ciastrìnn-e]] e-a préiza do sàngoe. In condiçioìn fixològiche gh'é 'n equilìbrio tra-i proçèsci che fèrman o sccioî do sàngoe fêua do còrpo e quélli chò-u mantêgnan latìn drénto di vâxi. Pe prìmma cösa, dòppo 'na lexón o vâxo o s'astrénze pe ridûe de fìcco l'arivâ do sàngoe inta zöna; alôa e ciastìnn-e in gîo s'amùggian into scîto do dànno e fórman un tàppo provizöio. Co-a préiza do sàngoe ò coagulaçión s'atîva 'na chéita de proteìnn-e, ö sæ i fatoî da préiza, ch'a pòrta a-a formaçión de 'na ræ de fibrìnn-a ch'a fa vegnî stàbile o tàppo de ciastrìnn-e. Quànde no gh'é ciù de bezéugno do coàgolo, o proçèsso da fibrinolîxi o permétte de desligâ a fibrìnn-a con l'ativaçión da plasmìnn-a. [[File:Coagulation in vivo.png|thumb|E stràdde da préiza do sàngoe|centro]] == Moutîe == A [[moutîa]] do sàngoe ciù difûza a l'é l'[[anemîa]], ö sæ a riduçión de l'emoglobìnn-a sótta a-i livélli normâli (13,5 - 17,5 g/dL into [[Ommo|màsccio]] e 12,0 - 15,5 g/dL inta [[Donna|fémina]] ch'a no l'é grâia), ch'a peu êse provocâ pe exénpio da mancànse de [[færo]] ò de [[vitàmìnna B12]], pèrdie de sàngoe e fatoî outoinmûni. Se mensónn-a pöi i destùrbi da préiza cómme l'[[emofilîa]], 'na moutîa genética ch'a l'inpedìsce a-o sàngoe de préndise e ch'a pòrta a de pèrdie de sàngoe spontànie ò pe di tràomi ànche picìn. O sàngoe o peu patî de [[càncou|moutîe neoplàstiche]] ascì, cómme a [[leocemîa]], ö sæ 'na condiçión caraterizâ da 'na cresciànsa incontrolâ de çélole staminâli inta mòula de l'òsso. == Voxe corelæ == ;[[Cheu]] ;[[Presciôn oncotica|Presción oncòtica]] ;[[Shock]] == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] gwhwuxtkciol3lukxs5qqk90g4v9vh7 0 32952 271541 2026-07-05T11:00:56Z N.Longo 12052 Creà 271541 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Torre della Paciotta, Albenga 06.jpg|miniatura|A tûre mi(r)â d'inta Ciàssa de l'Uspeâ]] A '''Tûre da Paciotta''' (''Torre della Paciotta'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), cunusciüa ascì cumme a '''Tûre da Ciò''' (''Torre della Ciò'' o ''del Ciò''), a l'è ina tûre d'Arbenga Veggia, faciâ in scia cruxe(r)a de Vìa Palèstru cu'a [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]], in fàccia a dund'u finisce u Caruggiu du Lottu. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Tipo_ò_sia_Mappa_del_Monastero_di_san_Callocero_et_Casa_de_Chrispinani,_o_sia,_Ospedale,_e_case_più_vicine_ad_esso_Monastero_-_Albenga,_1756.jpg|sinistra|miniatura|G.D. Bagutti e A. Barella, ''Tipo ò sia Mappa del Monastero di san Callocero et Casa de Chrispinani, o sia, Ospedale, e case più vicine ad esso Monastero'', 1756. A tûre da Paciotta a se pò vegghe in bassu, in scia mancìna.]] A tûre da Paciotta a l'è üna de tûre d'[[Arbenga]] ch'u se ne sà de mênu, tantu da êsse mensunâ in moddu cè(r)u, sutt'a stu numme, numà che du [[1927]], int'in manuscritu du prève Leone Raimondi. Vellu, defèti, u l'ha scritu che in scia [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]] u se ghe fàccia "a cà e a tûre da Paciotta, ben cunservèi, che pe(r)ò a n'è scunusciüa a sto(r)ia"<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', pp. 82-83}}</ref>. Sta tûre a se pò vegghe in sc'in disegnu d'Arbenga mi(r)â da[[U Munte (Arbenga)|u Munte]], du [[XVIII secolo|Settesèntu]], e in sce mappe du [[Matê Vinzón|Vinzoni]], cumme pü(r)e a gh'é(r)a in scia pitü(r)a d'Arbenga de [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus|Santa Ma(r)ìa in Fontibus]]. Pe' cuntra, a nu l'è mensunâ sutt'a stu numme ni inta lista du [[XVII secolo|Seisèntu]] inte l'archiviu [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] e mancu inti scriti, ciü mudèrni, du [[Giuseppe Cottalasso]], du [[Gerolamo Rossi]] e du [[Paolo Accame]], che de prubabile i a metten sutt'au numme di prupieta(r)i du Seisèntu, che pe(r)ò au dì d'ancöi i nu sun cunusciüi. Int'in bellu disegnu du [[1756]], a firma de Gio Dumenegu Bagutti e Antôgnu Barella, ch'u mustra a Ciàssa de l'Uspeâ e e custrusiùi ch'e se ghe faciavan, u se pò ben vegghe u frunte da tûre vurtàu in scia ciàssa, dund'u l'è mustràu di barcùi ch'i nu curispunden cun quelli d'ancöi<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', p. 83}}</ref>. U numme da tûre u g'ha de u(r)igine mudèrne: u ne vegne defèti da 'na dònna, dìta a Ciò e pöi a Paciotta, ch'a ghe staxeva versu a fin de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cu'a sò nume(r)atta ch'a l'è passâ aa tûre pe' tantu che, de prubabile, fra e gènte d'Arbenga u nu l'é(r)a ciü duve(r)àu u veggiu numme de sta custrusiùn<ref name=":0">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', p. 84}}</ref>. A tûre da Paciotta a l'è vinculâ daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] fin dai 2 d'utubre du [[1935]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111151.pdf|tìtolo=Torre del Ciò - Decrêtu de vinculu|outô=Ministe(r)u de l'Edücasiùn Nasiunâle|dæta=2 utubre 1935|léngoa=IT|vìxita=2026-07-05}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" widths="200" heights="200"> Albenga - Torre del Ciò - 2023-09-16 11-55-07 001.jpg|A faciâ in scia ciàssa, a punènte Torre della Paciotta, Albenga 09.jpg|A sò parte ciü âta, cu'i barcùi mü(r)èi Torre della Paciotta, Albenga 01.jpg|E mü(r)aje de levante e de meridiùn </gallery> A tûre a se tröva int'ina pusisiùn tòstu destacâ, ch'a domina in scia [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]. A g'ha ina cianta a trapessiu, cu'e mü(r)aje de levante e de punènte ch'e mesü(r)an, rispetivamènte, 4 mêtri e 80 e 5 mêtri e 10, mèntre e due vurtèi a setentriùn e a meridiùn e sun larghe 7,50&nbsp;m e 7,20&nbsp;m, tantu ch'u se pènsa ciü a 'na cà-tûre che a 'na tûre in sènsu strêtu. U basamèntu u l'è fètu de prìe squadrèi ciütòstu picìne, misse inte de fì(r)e ch'e nu sun gua(r)i drìte e ch'e furman de unde. Fra 'na fi(r)a e l'âtra u sö de mate(r)iale u l'è ciütòstu spessu e, ciü in âtu, u se vegghe che e mü(r)aje de prìe e sun stète turna fète a imitasiùn da parte bassa, rumanica<ref name=":0" />. Intu frunte gi(r)àu in scia ciàssa u se pò vegghe, a dui mêtri dau livéllu du terén, in'avertü(r)a strêta ch'a se druviva intu basamèntu, au(r)a immü(r)â cun de prìe ch'e sun pa(r)eggie a quelle de stu tòccu de mü(r)aje, seràu in simma da 'n èrcu du genere dìtu "farcàu", fètu de trèi blòcchi d'a(r)ena(r)ia missi a cügnu<ref group="n.">Sta qualitè d'èrcu, int'Arbenga, a se tröva turna inta tûre da cà di Lengueja-Còsta, inta Cà di Siboni intu Caruggiu de l'Urmu e inta Cà di Fieschi Ricci intu Caruggiu da Ca(r)ènda.</ref>. St'avertü(r)a a gh'axeva da funsiunà cumme pòrte tantu che, ai sò pèi, u spòrze ancù due prìe ch'u gh'é(r)a rembàu in simma u balaû de legnu de dunde u s'intrava inta tûre. Da fiancu a sta pòrte, ciü tardi, u s'è duvèrtu in barcùn squadràu ch'u g'ha ina curnìxe intunacâ e tensüa de negru, a semejâse ae ciappe de lavagna<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', pp. 84-86}}</ref>. A parte bassa da tûre a l'è surmuntâ da 'na curnìxe, turna de prìa, ch'a spòrze de pôcu d'inte mü(r)aje, mèntre de d'âtu de sta lì i taccan i maùi, fèti d'ina pasta ciü cè(r)a che inte âtre tûre da sitè. Pe'u ciü i mesü(r)an 25 citti pe' sèi, ma u ghe n'è ascì da 29 pe' 6. Inte sta pursiùn u se druviva dui barcunetti, cu'u ciü bassu ch'u l'é(r)a surmuntàu da 'n èrcu a sestu pisüu furmàu da 'na fascia duggia de maùi, missi de drentu de còsta ciâna e de fö(r)a de còsta verticâle. Intu prufì de stu barcùn u se pò vegghe ancù in âtru èrcu, a sestu sbasciàu e pôcu ciü drentu du fì de mü(r)aje, ch'u u spartisce inte due parte. Ciü in âtu, in simma a 'na fascia de intonacu, u gh'é(r)a ancù in âtru barcunettu, da l'èrcu ch'u l'è in pôcu a amandu(r)a e fètu da 'na sula fascia de maùi missi pe' còsta, in verticâle<ref name=":1">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', p. 86}}</ref>. U frunte vurtàu a setentriùn, faciàu in sce Vìa Palèstru, u mustra di elemènti ch'i ne vegnen da de etè dife(r)ènti. Au cian terén u se ghe tröva ina pòrte pe' intrà int'ina bütega e, in scia drìta, in barcùn immü(r)àu e intunacàu, tütti dui che, a ògni moddu, i sun stèti duvèrti inte di tèmpi mudèrni. I barcùi inti cièi de d'âtu i nu sun missi aa mitè da faciâ ma, in cangiu, i sun in linea cu'a lüxe du Caruggiu du Lottu. U ciü bassu u l'è stètu tucàu tròppu pe' sciurtìne a lezze e sò furme u(r)iginâli, mèntre u segundu u mustra ancù e spalìne, a ciappa e i atacchi de l'èrcu. St'èrcu u l'axeva ina fascia de maùi pe' còsta verticâle e üna pe' còsta ciâna, fòscia d'ina bifura ch'a gh'é(r)a au pòstu de barcùn retangulâre ch'u gh'è stètu muntàu de dòppu. A l'ürtimu, de d'âtu da fascia d'intonacu, u gh'è ancù in tersu barcùn, ch'u curispunde a quellu intu frunte de levante e che dunca u l'è fètu a munofura da l'èrcu in pôcu a amandu(r)a, seràu da 'na fascia de maùi a còsta verticâle. Inta parte ciü âta da tûre, ancöi duve(r)â cumme terassa, u se vegghe parte d'ina feritòia ch'a l'è stèta tajâ dau livéllu mudèrnu du tèitu<ref name=":1" />. E mü(r)aje gi(r)èi a punènte e a meridiùn e sun pe'u ciü rembèi ae cà e u se ne vegghe numà che a parte ciü âta. Quella a punènte a mustra u prufì d'in barcùn e d'ina feritòia, immü(r)èi, mèntre quella a meridiùn, che pe'u ciü a l'è cuèrta d'intonacu, a g'ha in barcunettu strêtu cun in simma in'avertü(r)a picìna svasâ<ref name=":1" />. De drentu, a tûre da Paciotta a l'è spartìa fra 'na bütega au cian terén e 'na cà au primmu e au segundu cian, mèntre dau tèrsu cian aa simma a l'ha cunservàu a sò strutü(r)a de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]. Pe'e mesü(r)e e u basamèntu, a tûre da Paciotta a l'è da cunscide(r)à fra e cà-tûre ciü antìghe da sitè, scibèn che e mesü(r)e di maùi e a presènsa de l'èrcu a amandu(r)a e portan a de âtre cunscide(r)asiùi. Pe' sti fèti, u l'è dunca prubabile che a tûre a secce ina custrusiùn du [[XIV secolo|Trexèntu]], fèta in sce fundasiùi d'ina tûre ciü antiga, du [[XII secolo|Duxèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', pp. 86-87}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|pp=145-146|volùmme=Vul. 1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111151|tìtolo=Torre del Ciò|léngoa=IT|vìxita=2026-07-05}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Tôre|Paciotta]] q03ouvn2o1x4nktx6zsn6rv1ug0foex 271554 271541 2026-07-05T11:10:22Z N.Longo 12052 cat 271554 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Torre della Paciotta, Albenga 06.jpg|miniatura|A tûre mi(r)â d'inta Ciàssa de l'Uspeâ]] A '''Tûre da Paciotta''' (''Torre della Paciotta'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), cunusciüa ascì cumme a '''Tûre da Ciò''' (''Torre della Ciò'' o ''del Ciò''), a l'è ina tûre d'Arbenga Veggia, faciâ in scia cruxe(r)a de Vìa Palèstru cu'a [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]], in fàccia a dund'u finisce u Caruggiu du Lottu. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Tipo_ò_sia_Mappa_del_Monastero_di_san_Callocero_et_Casa_de_Chrispinani,_o_sia,_Ospedale,_e_case_più_vicine_ad_esso_Monastero_-_Albenga,_1756.jpg|sinistra|miniatura|G.D. Bagutti e A. Barella, ''Tipo ò sia Mappa del Monastero di san Callocero et Casa de Chrispinani, o sia, Ospedale, e case più vicine ad esso Monastero'', 1756. A tûre da Paciotta a se pò vegghe in bassu, in scia mancìna.]] A tûre da Paciotta a l'è üna de tûre d'[[Arbenga]] ch'u se ne sà de mênu, tantu da êsse mensunâ in moddu cè(r)u, sutt'a stu numme, numà che du [[1927]], int'in manuscritu du prève Leone Raimondi. Vellu, defèti, u l'ha scritu che in scia [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]] u se ghe fàccia "a cà e a tûre da Paciotta, ben cunservèi, che pe(r)ò a n'è scunusciüa a sto(r)ia"<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', pp. 82-83}}</ref>. Sta tûre a se pò vegghe in sc'in disegnu d'Arbenga mi(r)â da[[U Munte (Arbenga)|u Munte]], du [[XVIII secolo|Settesèntu]], e in sce mappe du [[Matê Vinzón|Vinzoni]], cumme pü(r)e a gh'é(r)a in scia pitü(r)a d'Arbenga de [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus|Santa Ma(r)ìa in Fontibus]]. Pe' cuntra, a nu l'è mensunâ sutt'a stu numme ni inta lista du [[XVII secolo|Seisèntu]] inte l'archiviu [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] e mancu inti scriti, ciü mudèrni, du [[Giuseppe Cottalasso]], du [[Gerolamo Rossi]] e du [[Paolo Accame]], che de prubabile i a metten sutt'au numme di prupieta(r)i du Seisèntu, che pe(r)ò au dì d'ancöi i nu sun cunusciüi. Int'in bellu disegnu du [[1756]], a firma de Gio Dumenegu Bagutti e Antôgnu Barella, ch'u mustra a Ciàssa de l'Uspeâ e e custrusiùi ch'e se ghe faciavan, u se pò ben vegghe u frunte da tûre vurtàu in scia ciàssa, dund'u l'è mustràu di barcùi ch'i nu curispunden cun quelli d'ancöi<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', p. 83}}</ref>. U numme da tûre u g'ha de u(r)igine mudèrne: u ne vegne defèti da 'na dònna, dìta a Ciò e pöi a Paciotta, ch'a ghe staxeva versu a fin de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cu'a sò nume(r)atta ch'a l'è passâ aa tûre pe' tantu che, de prubabile, fra e gènte d'Arbenga u nu l'é(r)a ciü duve(r)àu u veggiu numme de sta custrusiùn<ref name=":0">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', p. 84}}</ref>. A tûre da Paciotta a l'è vinculâ daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] fin dai 2 d'utubre du [[1935]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111151.pdf|tìtolo=Torre del Ciò - Decrêtu de vinculu|outô=Ministe(r)u de l'Edücasiùn Nasiunâle|dæta=2 utubre 1935|léngoa=IT|vìxita=2026-07-05}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" widths="200" heights="200"> Albenga - Torre del Ciò - 2023-09-16 11-55-07 001.jpg|A faciâ in scia ciàssa, a punènte Torre della Paciotta, Albenga 09.jpg|A sò parte ciü âta, cu'i barcùi mü(r)èi Torre della Paciotta, Albenga 01.jpg|E mü(r)aje de levante e de meridiùn </gallery> A tûre a se tröva int'ina pusisiùn tòstu destacâ, ch'a domina in scia [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]. A g'ha ina cianta a trapessiu, cu'e mü(r)aje de levante e de punènte ch'e mesü(r)an, rispetivamènte, 4 mêtri e 80 e 5 mêtri e 10, mèntre e due vurtèi a setentriùn e a meridiùn e sun larghe 7,50&nbsp;m e 7,20&nbsp;m, tantu ch'u se pènsa ciü a 'na cà-tûre che a 'na tûre in sènsu strêtu. U basamèntu u l'è fètu de prìe squadrèi ciütòstu picìne, misse inte de fì(r)e ch'e nu sun gua(r)i drìte e ch'e furman de unde. Fra 'na fi(r)a e l'âtra u sö de mate(r)iale u l'è ciütòstu spessu e, ciü in âtu, u se vegghe che e mü(r)aje de prìe e sun stète turna fète a imitasiùn da parte bassa, rumanica<ref name=":0" />. Intu frunte gi(r)àu in scia ciàssa u se pò vegghe, a dui mêtri dau livéllu du terén, in'avertü(r)a strêta ch'a se druviva intu basamèntu, au(r)a immü(r)â cun de prìe ch'e sun pa(r)eggie a quelle de stu tòccu de mü(r)aje, seràu in simma da 'n èrcu du genere dìtu "farcàu", fètu de trèi blòcchi d'a(r)ena(r)ia missi a cügnu<ref group="n.">Sta qualitè d'èrcu, int'Arbenga, a se tröva turna inta tûre da cà di Lengueja-Còsta, inta Cà di Siboni intu Caruggiu de l'Urmu e inta Cà di Fieschi Ricci intu Caruggiu da Ca(r)ènda.</ref>. St'avertü(r)a a gh'axeva da funsiunà cumme pòrte tantu che, ai sò pèi, u spòrze ancù due prìe ch'u gh'é(r)a rembàu in simma u balaû de legnu de dunde u s'intrava inta tûre. Da fiancu a sta pòrte, ciü tardi, u s'è duvèrtu in barcùn squadràu ch'u g'ha ina curnìxe intunacâ e tensüa de negru, a semejâse ae ciappe de lavagna<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', pp. 84-86}}</ref>. A parte bassa da tûre a l'è surmuntâ da 'na curnìxe, turna de prìa, ch'a spòrze de pôcu d'inte mü(r)aje, mèntre de d'âtu de sta lì i taccan i maùi, fèti d'ina pasta ciü cè(r)a che inte âtre tûre da sitè. Pe'u ciü i mesü(r)an 25 citti pe' sèi, ma u ghe n'è ascì da 29 pe' 6. Inte sta pursiùn u se druviva dui barcunetti, cu'u ciü bassu ch'u l'é(r)a surmuntàu da 'n èrcu a sestu pisüu furmàu da 'na fascia duggia de maùi, missi de drentu de còsta ciâna e de fö(r)a de còsta verticâle. Intu prufì de stu barcùn u se pò vegghe ancù in âtru èrcu, a sestu sbasciàu e pôcu ciü drentu du fì de mü(r)aje, ch'u u spartisce inte due parte. Ciü in âtu, in simma a 'na fascia de intonacu, u gh'é(r)a ancù in âtru barcunettu, da l'èrcu ch'u l'è in pôcu a amandu(r)a e fètu da 'na sula fascia de maùi missi pe' còsta, in verticâle<ref name=":1">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', p. 86}}</ref>. U frunte vurtàu a setentriùn, faciàu in sce Vìa Palèstru, u mustra di elemènti ch'i ne vegnen da de etè dife(r)ènti. Au cian terén u se ghe tröva ina pòrte pe' intrà int'ina bütega e, in scia drìta, in barcùn immü(r)àu e intunacàu, tütti dui che, a ògni moddu, i sun stèti duvèrti inte di tèmpi mudèrni. I barcùi inti cièi de d'âtu i nu sun missi aa mitè da faciâ ma, in cangiu, i sun in linea cu'a lüxe du Caruggiu du Lottu. U ciü bassu u l'è stètu tucàu tròppu pe' sciurtìne a lezze e sò furme u(r)iginâli, mèntre u segundu u mustra ancù e spalìne, a ciappa e i atacchi de l'èrcu. St'èrcu u l'axeva ina fascia de maùi pe' còsta verticâle e üna pe' còsta ciâna, fòscia d'ina bifura ch'a gh'é(r)a au pòstu de barcùn retangulâre ch'u gh'è stètu muntàu de dòppu. A l'ürtimu, de d'âtu da fascia d'intonacu, u gh'è ancù in tersu barcùn, ch'u curispunde a quellu intu frunte de levante e che dunca u l'è fètu a munofura da l'èrcu in pôcu a amandu(r)a, seràu da 'na fascia de maùi a còsta verticâle. Inta parte ciü âta da tûre, ancöi duve(r)â cumme terassa, u se vegghe parte d'ina feritòia ch'a l'è stèta tajâ dau livéllu mudèrnu du tèitu<ref name=":1" />. E mü(r)aje gi(r)èi a punènte e a meridiùn e sun pe'u ciü rembèi ae cà e u se ne vegghe numà che a parte ciü âta. Quella a punènte a mustra u prufì d'in barcùn e d'ina feritòia, immü(r)èi, mèntre quella a meridiùn, che pe'u ciü a l'è cuèrta d'intonacu, a g'ha in barcunettu strêtu cun in simma in'avertü(r)a picìna svasâ<ref name=":1" />. De drentu, a tûre da Paciotta a l'è spartìa fra 'na bütega au cian terén e 'na cà au primmu e au segundu cian, mèntre dau tèrsu cian aa simma a l'ha cunservàu a sò strutü(r)a de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]. Pe'e mesü(r)e e u basamèntu, a tûre da Paciotta a l'è da cunscide(r)à fra e cà-tûre ciü antìghe da sitè, scibèn che e mesü(r)e di maùi e a presènsa de l'èrcu a amandu(r)a e portan a de âtre cunscide(r)asiùi. Pe' sti fèti, u l'è dunca prubabile che a tûre a secce ina custrusiùn du [[XIV secolo|Trexèntu]], fèta in sce fundasiùi d'ina tûre ciü antiga, du [[XII secolo|Duxèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', pp. 86-87}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|pp=145-146|volùmme=Vul. 1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111151|tìtolo=Torre del Ciò|léngoa=IT|vìxita=2026-07-05}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Tôre da Ligùria|Paciotta]] i7rr67zii1fchygr7dn0iuvj6lyhrdr 0 32953 271544 2026-07-05T11:04:59Z N.Longo 12052 + rdr 271544 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Tûre da Paciotta (Arbenga)]] n9i87jz0cdeihm5dj851mh0hebd0h52 0 32954 271545 2026-07-05T11:05:31Z N.Longo 12052 + rdr 271545 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Tûre da Paciotta (Arbenga)]] n9i87jz0cdeihm5dj851mh0hebd0h52 0 32955 271546 2026-07-05T11:05:36Z N.Longo 12052 + rdr 271546 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Tûre da Paciotta (Arbenga)]] n9i87jz0cdeihm5dj851mh0hebd0h52 0 32956 271547 2026-07-05T11:05:41Z N.Longo 12052 + rdr 271547 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Tûre da Paciotta (Arbenga)]] n9i87jz0cdeihm5dj851mh0hebd0h52 14 32957 271548 2026-07-05T11:07:36Z N.Longo 12052 + cat 271548 wikitext text/x-wiki {{Argoménto categorîa|2=de tôre da Ligùria}} {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe da Ligùria]] [[Categorîa:Tôre| Ligùria]] lq3q6r2pvkmnxrvxd5wwjf9g7ex7s4k 14 32958 271556 2026-07-05T11:14:42Z N.Longo 12052 + cat 271556 wikitext text/x-wiki {{Argoménto categorîa|2=de castélli}} {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe]] hscpjd2083rottnrxzatzfgrn6dbxtl 14 32959 271561 2026-07-05T11:17:45Z N.Longo 12052 + cat 271561 wikitext text/x-wiki {{Argoménto categorîa|2=di castélli da Ligùria}} {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe da Ligùria]] [[Categorîa:Castélli| Ligùria]] cwwudbwkf44a54ydqywati1uxa3a2h4