Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento E doue bessoune 0 17050 271784 269485 2026-07-12T12:00:25Z N.Longo 12052 ì 271784 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Siagne Pont.jpg|thumb|U punte de San Giuànni in scia [[Siagna]]]] '''''E doue bessoune''''' (''E due binele'') a l'è ina cumpusisiùn puetica scrita dau [[Pons Rebuffel|Rebuffel Pons]] in [[Dialettu figùn|figùn]], inta va(r)ietè de [[Munsu]] e [[Escragnolles]]. == Sto(r)ia == Stu cumpunimèntu lì u l'è stètu scritu dau [[Pons Rebuffel|Rebuffel Pons]], in cuntadìn cu'a pasciùn pe'a puesìa. Intu detaju, ''E doue bessoune'' a l'è stèta scrita sciü dumanda de di mèmbri da [[Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes]] ch'i l'axevan lezüu l'âtru travaju du Pons, u puema liricu ''[[La Siagne]]'', che in sce dexe canti u ghe n'ha dùi in figùn. Alantu(r)a i l'axevan ciamàu a l'autù quarche növa strôfa da pübbricà in sci anâli da sucietè, tantu pe' l'interèsse pe'a lenguistica lucâle che pe'a "sto(r)ia idrulògica d'ün di sciti ciü süpèrbi de [[Arpi Ma(r)ittime]]"<ref name=":0">{{Çitta|AA.VV., 1899|p. 302}}</ref>. Stu scritu, ch'u manca inti stüddi du [[Paul Roux]] in sciu [[Dialettu figùn|figùn]] scicumme ch'u nu u cunusceva, u g'ha inta prefasiùn de infurmasiùi biugrafiche in sce l'autû, u(r)igina(r)iu du casâ derucàu de Figueriet, intu cumün d'[[Escragnolles]], dund'u staxeva ancù, int'ina ''bastide'' isulâ, pe' dedicâse a travajà a tèra<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 1. La documentazione e gli studi: il dialetto di Mons ed Escragnolles'', p. 23}}</ref>. == Tèstu == [[Immaggine:Siagne Garbo 1.jpg|miniatura|A vivagna du ''Garbou'', dunde l'ègua a sciorte d'intu teren pe' dà imprinsippiu a ina ramma da Siagna]] ''E doue bessoune'', cuscì cumme l'âtru scritu du [[Pons Rebuffel|Pons]], a l'è dedicâ au [[Siagna|sciümme Siagna]], ch'u nasce intu terito(r)iu du cumün d'[[Escragnolles]] e, segundu u cumpunimèntu, u tröva d'u(r)igine inte due vivagne ch'e vegnen persunifichèi dae binele ''Lerida'' e ''Bellariba'', ch'e dan u numme aa puesìa. Ste lì e sun dìte e fìe di ''Sourçadour'' e da ''Roca dou Garbou'', dui sciti dund'e se trövan e vivagne du sciümme, e inte strôfe de dòppu a l'è cuntâ a bü(r)a ch'a ghe munta au passaggiu d'in tèmpu(r)âle e de l'ègua ch'a vegne turna ciôma aa sò fìn. A l'ürtimu, l'autû u cunta de l'impurtansa du sciümme pe'e gènte d'alantu(r)a, cu'i sò üsi, e de növe custrusiùi, punti e ciüse, ch'u se gh'é(r)a frabicàu de quelli tèmpi<ref name=":1" />. Sta puesìa a l'è stèta pübbricâ inti anâli cumme scrita da l'autû, in "''orthographe figone originale''", e a l'é(r)a stèta pensâ pe' müxica, da rènde in sce l'a(r)ia de ''C'était un capitaine'' o de ''[[Partant pour la Syrie]]'', in ìnnu di tèmpi du [[Segóndo Inpêro françéize|Segundu Impe(r)u]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 1899|pp. 302-303}}</ref>. Pe'a lengua duve(r)â, cumme pe' ''[[La Siagne]]'' u gh'è in sèrtu interèsse ch'u ne vegne daa buna lunghessa du tèstu, ma, tantu dau puntu de vista lete(r)a(r)iu che pe'a quantitè de infruènse gallurumanse, de ciü che inta ''Parabula du fiö larghé'' tradüta in ''moussencou'' du [[1807]], a nu l'è ch'a gh'agge gua(r)i de va(r)û. De ciü, u muntà de infurènse u pu(r)ea vegnìne tantu da in'evulusiùn du parlâ inte stu sènsu, ch'u rivava versu a fìn da sò vitta, che inti prublemi truvèi da l'autû pe' passà daa scritü(r)a in [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], ch'u duveva cunusce ciütòstu bèn, a quella inta va(r)ietè lìgü(r)e du pòstu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 1. La documentazione e gli studi: il dialetto di Mons ed Escragnolles'', pp. 23-24}}</ref>. U puesìa, in duzze strôfe de öttu versi, missi in rimma alternâ, a l'è dunca cuscì scrita<ref name=":1">{{Çitta|AA.VV., 1899|pp. 303-306}}</ref><ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Appendice A. Testi nel dialetto di Mons ed Escragnolles'', pp. 153-156}}</ref>: {{Figun|variànte= moussencou}} {{Colonne}}<big>E doue bessoune</big><br />Chu l'air: ''L'era un Capitani''<br />ou ''Partimou en Syria''<br /><br />Lerida, que sè bella<br />Me vostra roba brun!<br />Coumma ra chour nouvella,<br />Aggradai en cad'un.<br />Cregne pa ra vieillessa<br />En nachendou toujour;<br />Gardai vostra jouinessa<br />Chu vostra pesantour.<br /><br />II<br />Rigourai per vallera<br />Et n'avè jamai fin.<br />Vostra sœur a primera<br />Va traçaou rou camin.<br />Vignichi enai ou mondo<br />Per ou pouer secouir,<br />Et souta ou veseu roundou<br />Se vignian à prouvir.<br /><br />III.<br />L'avechi en essa epoqua<br />I Sourçadour per par,<br />E peuy a jouve Roca<br />Dou ber Garbou per mar.<br />L'ainea a nouman Bellariba<br />A voui ve dichen Lerida;<br />Coumma sovengi arriba<br />A jouve coummanda.<br /><br />IV<br />Vostra sœr toujour genta<br />Non se facha jamai,<br />Fa meme ra countenta<br />Candou ra tourmentai:<br />Candou ven un ourageou<br />Que ve mette en furour<br />Graffignai soun coursageou<br />E scangeai de courour.<br /><br />V<br />Quoique segui terribla<br />Per tutou demoulir,<br />Vostra sœur ensensibla<br />Semeilla pa souffrir.<br />E l'astai ou l'uvernou<br />Per tutou remassar<br />E m'un brudou d'enfernou<br />Vourrè tutou empourtar.<br /><br />VI<br />Vostra sœur ve resista,<br />Mè, sensa l'escoutar,<br />Gue levarei a vista<br />Sè se lachasse far:<br />Dechiarai soa parura,<br />Estraçai son faoudir,<br />Arranquai soa verdura<br />Presta à ra far mourir.<br /><br />VII<br />Mè l'ouragan se calma,<br />Ou Ciel 'è mai seren;<br />Vostra furour desarma<br />E ou senou ve reven.<br />Vostra sœur se rassura,<br />D'esse feura danger,<br />E pensa soa blessura<br />Per garir me leser.<br /><br />VIII<br />Quittai a roba jeaouna<br />Per pillar l'argenta,<br />Vostra sœur que sangouna<br />L'à ra soa empourta<br />E carque ra Natura<br />Vegne per à vestir<br />D'una espessa verdua<br />Per a pouer far garir.<br /><br />IX<br />Quandou sè mai tranquilla<br />Sè chena de bountai,<br />À ri campi, à ra villa<br />Servi l'humanitai;<br />Gue dai grati vostra aiga,<br />E vostre truche aichi.<br />Cada vegin ne chaiga<br />E ri restaourai couchi.<br /><br />X<br />Vostra sœur da re legne<br />E fourniche ou giber;<br />Cad'una sensa rè cregne<br />Se va servir parer;<br />N'ou gu'è ricou ni paourou<br />Que segue preferaou,<br />E, coumma n'è pa carou,<br />Cad'un pilla a soun graou.<br /><br />XI<br />Despeuy que ou moundou exista,<br />N'avè vistou passar!<br />Quoique fouchi requista<br />Ve vignian à trouvar,<br />E coumma una nourriça<br />Dagei totou rounter.<br />L'eri a benfaitriça<br />De tutou rou quarter.<br /><br />XII<br />Avour peuy mi ve treuvou<br />Que v'an mai decouraou<br />D'un pouriou couler neuvou<br />Que semeilla daouraou.<br />Sè tute doue tan belle<br />Qu'ente l'antiquitai,<br />V'an rendue immourtelle<br />Per vostra eternitai.{{Colonne spezza}}<big>E due binele</big><br />Sciü l'a(r)ia: ''U l'é(r)a in Capitanu''<br />o ''Partimmu in Si(r)ia''<br /><br />Lerida, ch'e sèi bèlla<br />Cu'a vostra rôba brüna!<br />Cumme a sciu(r)a nuella,<br />E piaxi a ciaschedün.<br />E nu gh'èi pu(r)a pe'a veggè(r)a<br />Nascèndu tütti i dì;<br />E cunsèrvi a vostra zuentü<br />In scia vostra pesantessa.<br /><br />II<br />E ruggi zü pe'a riva<br />E e n'èi mai de fìn.<br />Vostra sö a primma [fìa]<br />A v'ha traciàu u camìn.<br />E sèi vegnüa avanti au mundu<br />Pe' pu(r)elu sucûre,<br />E sutta au zuncu riùndu<br />E vegnivan a furnise.<br /><br />III<br />E l'èi avüu inte quella epuca<br />I ''Sourçadour'' pe' pa(r)e,<br />E pöi a zùena Rocca<br />Du bèl Garbu pe' ma(r)e.<br />A primma fìa i a ciamman Bellariba<br />A Vui i ve dixen Lerida;<br />Cumme de spessu a riva<br />A zùena a cumanda.<br /><br />IV<br />Vostra sö tütti i dì asenâ<br />A nu se raggia mai,<br />A fà pa(r)eggiu a cuntènta<br />Quande Vui e a turmentèi:<br />Quand'u vegne in tempu(r)âle<br />Ch'u ve mette in fu(r)û<br />E granfignèi u sò cursettu<br />E e scangèi de cu(r)û.<br /><br />V<br />Scibèn ch'e seggi teribile<br />Pe' [vu(r)é] tüttu demulì,<br />Vostra sö, insensibile<br />A nu pà sufrì.<br />E de stè [cumme] d'invèrnu<br />Pe' tüttu spasà [vìa]<br />Cu'in canéu d'infèrnu<br />E vu(r)èi tüttu purtà vìa.<br /><br />VI<br />Vostra sö a ve rexiste<br />Ma, sènsa dâghe amèntu,<br />E ghe leve(r)èi a vista<br />S'a se lascesse fà:<br />E scarpentèi i sò caveli,<br />E strasèi u sò scusâ,<br />E sccianchèi a sò verdü(r)a<br />Prunta a fâla mu(r)ì<br /><br />VII<br />Ma l'u(r)agàn u se carma,<br />U sê u l'è mai se(r)én;<br />U vostru fu(r)û u se carma<br />E u giüdissiu u ve revègne.<br />Vostra sö a se segü(r)a,<br />D'êsse fö(r)a de pe(r)ìgu,<br />E a pènsa ae sò fe(r)ìe<br />Pe' gua(r)ì cu'u tèmpu.<br /><br />VIII<br />E lascièi a rôba giana<br />Pe' pià l'argentâ,<br />Vostra sö ch'a sanguina<br />A l'ha a sarvàu a sò,<br />E besögna che a Natü(r)a<br />A vegne a vestîla<br />D'ina spessa verdü(r)a<br />Pe' pu(r)ela fà gua(r)ì.<br /><br />IX<br />Quand'e sèi ciü tranquilla<br />E sèi pina de buntè,<br />Ai campi, aa villa<br />E sèrvi l'ümanitè;<br />E ghe dèi de badda a vostra ègua<br />E e vostre trüte ascì<br />Ògni vexìn u n'inèigua<br />E e i ristu(r)èi cuscì.<br /><br />X<br />Vostra sö a dà e legne<br />E a furnisce e bestie sarvèghe<br />Ciaschedün sènsa da lagnâse<br />U se ne và a servì pa(r)eggiu;<br />Nu gh'è riccu ni pove(r)u<br />Ch'u segge prefe(r)ìu<br />E, scicumme ch'u nu l'è ca(r)u<br />Ciaschedün u pìa a sò güstu.<br /><br />XI<br />Da quande u mundu u l'existe,<br />E n'èi vistu passà!<br />Scibèn ch'e fussi debule<br />E ve sun vegnüi a truvà,<br />E cumme ina balia<br />E daxevi tüttu vu(r)entè.<br />E l'é(r)i a benefatrice<br />De tüttu u quartê.<br /><br />XII<br />Au(r)a pöi mi e ve trövu<br />Ch'e v'han ancù ciü decu(r)àu<br />D'ina bèlla culana növa<br />Ch'a semeja a l'indu(r)àu.<br />E sèi tütte due tantu bèlle<br />Cumme inte l'antighitè,<br />E v'han rese imurtâli<br />Pe'a vostra Eternitè.{{Colonne fine}} == Nòtte == <references /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta publicaçión|outô=|ànno=1899|tìtolo=E doue Bessoune|revìsta=Annales de la Société des Lettres, Sciences et Arts des Alpes-Maritimes|volùmme=Vul. 16|pp=301-306|léngoa=LIJ, FR|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5706378j/f327.image|cid=AA.VV., 1899}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Toso, 2014|ISBN=88-88-59172-9}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=iJnv4fqlecU|tìtolo=Partant pour la Syrie|léngoa=FR|vìxita=2025-08-15}} * {{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yACbuIszxFo&list=RDyACbuIszxFo&start_radio=1|tìtolo=C'était un capitaine|léngoa=FR|vìxita=2025-08-15}} {{Letiatûa in lìgure‎}} [[Categorîa:Conponiménti in lìgure]] 5yxs86uoqyc9871fkdu8dpb4gsvrv14 Torente Verbun 0 20174 271790 265390 2026-07-13T08:45:51Z Kontributor 2K 15983 1x file renamed, update redirect 271790 wikitext text/x-wiki {{Ventemigliusu}} {{Córso d'ægoa |nómme = Verbùn |âtri_nómmi= Crösa |inmàgine =Vallecrosia Alta 2016 abc5.jpg |didascalîa = <div style="text-align:center;">U Verbùn a Valecrösa Auta, intu 2016</div> |var-localizaçión = Lucalisaçiùn |var-stâto = Stàttu |stâto = {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia|Itàlia]] |var-sudivixoìn1 = Regiùn |sudivixoìn1 = {{Scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]] |var-sudivixoìn2 = Pruvincia |sudivixoìn2 = {{Scìnbolo|Coat of Arms of the Province of Imperia.svg}} [[Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)|Imperia]] |var-sudivixoìn3 = Cumün |sudivixoìn3 = {{Scìnbolo|Perinaldo-Stemma.svg}} [[Preinaudu]]<br />{{Scìnbolo|Soldano-Stemma.svg}} [[U Soudàn]]<br />{{Scìnbolo|San Biagio della Cima-Stemma.svg}} [[San Giaixu ra Çima|San Giaixu]]<br />{{Scìnbolo|Vallecrosia al Mare-Stemma.svg}} [[Valecrösa]] |var-fôxe = Fuxe |fôxe = [[Mâ Ligure|Mâ Ligüre]] |latitùdine-fôxe = 43.78260 |longitùdine-fôxe = 7.64071 |ertéssa-fôxe = 0 |var-longhéssa = Lunghessa |longhéssa = 9.9 km |var-bacìn_idrogràfico = Bacìn idrugraficu |estensción-bacìn_idrogràfico = 20.8 |nòtta-bacìn_idrogràfico = <ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/IM/borghetto-vallecrosia/documenti/IM_BorghValle_RelGen_DDG_1664_2020.pdf|tìtolo=Torrenti Vallecrosia, Borghetto e rii Minori, relazione generale|vìxita=2025-03-16|léngoa=IT}}</ref> |var-caraterìstiche_do_bacìn = Carateristiche du bacìn |bacìn_idrogràfico = Sò bacìn }} U '''Verbùn''' (''Verbone'' in [[Léngoa italiànn-a|italian]], de cheli i u ciamâ ascì "Crösa", de unde "[[Valecrösa]]") u l'è in torente ra [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Impeȓia]] de 10 km. == Peȓcoȓsu == U cumença a 500&nbsp;m vixìn a [[Preinaudu]] e u l'ha dàu u nome a-a val Verbun. Prima de u Verbun, vixìn a e montagne, gh'è u [[Torente Gaiardu|Gaiardu]] (vixìn a Massabò), in autru turente ch'u cumençà da u Caggiu (Rio Caggiu), in autru da u Merà (Rio Merà) e in autru ancù da i campigliöi, ch'u dà iniçiu a-a Valle Gaiarda, suvre a Val Verbun. U Verbun u tuca [[U Soudàn|Saudan]] e [[San Giaixu ra Çima]] e a [[Valecrösa]] u va inte u [[Mâ Ligure]]. == Regime == Gh'è pôca aiga int'a fin de su torente. Candu u ciöve tantu u pö esê periculusu, int'e aluviui ru 2000 e ru 2006 u l'ha fàu tanti problemi. {{Clear}} == Autri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Sciùmmi da Ligùria|Verbun]] <references /> [[Categorîa:U Soudàn]] [[Categorîa:San Giaixu ra Çima]] [[Categorîa:Preinaudu]] [[Categorîa:Valecrösa]] 0mbmyb009x9x9b9d85ao91bn3qcdphp Bregnano 0 25196 271787 214767 2026-07-13T06:13:58Z Luensu1959 1211 nomme locale 271787 wikitext text/x-wiki '''Bregnano''' (''Bregnan'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Bregnano |Panorama = Via Monte Rosa 10-2005 - panoramio.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Elena Daddi |Partito = lìsta cìvica de céntro-scinìstra ''Bregnano in movimento'' |Data elezione = 26-5-2019 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Cadorago]], [[Cermenate]], [[Lazzate]] (MB), [[Lomazzo]], [[Rovellasca]] |Nome abitanti = (it) ''Bregnanesi'' |Patrono = Sàn Michê |Festivo = 29 seténbre |Mappa = Map_of_comune_of_Bregnano_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Bregnano inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] mwgt8aih3of8mr1oa7hwifmkurnbmfi Brenna (Italia) 0 25197 271788 214768 2026-07-13T06:30:03Z Luensu1959 1211 nomme locale 271788 wikitext text/x-wiki '''Brenna''' (''Brèna'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Brenna |Panorama = Brenna - Alzate 1.JPG |Didascalia = A staçión feroviària de Brenna-Alzate |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Paolo Vismara |Partito = lìsta cìvica ''Insieme per Brenna'' |Data elezione = 27-5-2019 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Alzate Brianza]], [[Cantù]], [[Carugo]], [[Inverigo]], [[Mariano Comense]] |Nome abitanti = (it) ''Brennesi'' |Patrono = Sàn Gaitàn de Thiene |Festivo = 7 agósto |Mappa = Map_of_comune_of_Brenna_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Brenna inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] pzdsnhx36yv7c81kt9kleguu869ngo7 Brienno 0 25198 271789 214769 2026-07-13T06:32:14Z Luensu1959 1211 nomme locale 271789 wikitext text/x-wiki '''Brienno''' (''Brienn'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Brienno |Panorama = Brienno_Notte_Natale_2019.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Francesco Cavadini |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 12-6-2017 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Argegno]], [[Carate Urio]], [[Laglio]], [[Nesso (Italia)|Nesso]], [[Schignano]] |Nome abitanti = (it) ''Briennesi'' |Patrono = Sànti Nâza e Celso |Festivo = 28 lùggio |Mappa = Map_of_comune_of_Brienno_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Brienno inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] 8pz3ia64ojk1q60iwz4r1x65dsxjgx4 Municipium 0 32002 271785 269406 2026-07-12T12:01:09Z N.Longo 12052 ì 271785 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Lex_Municipii Tarentini, originale della tavola del Museo Archeologico di Napoli in mostra temporanea al MArTA -FG.jpg|miniatura|A ''[[Lex municipii Tarentini]]'', tò(r)a du [[I secolo|I seculu]] cu'u statüu du ''municipium'' de ''[[Taras|Tarentum]]'']] In '''''municipium''''' (prununsiàu ''mūnĭcĭpĭum'' in [[Léngoa latìnn-a|latìn]]) u l'é(r)a ina sitè cuntrulâ dai [[Popolo roman|rumèi]], survetüttu ai tèmpi da [[Repùbbrica romànn-a|Repübbrica]], ch'a cunservava parte da sò indipendènsa, tegninduse [[Magistratûa romànn-a|magistrèi]] e istitusiùi soe, ma cu'e sò gènte ch'e nu l'axevan i diritti pulitichi di [[Çitadinànsa romànn-a|sitadìn de Rumma]] e e pagavan di tribüi a [[Romma|Rumma]]. I ''municipia'', da l'urdinamèntu du bèllu dife(r)ènte fra de liâtri, i l'é(r)an dunca dife(r)ènti dae ''cives optimo iure'', sitè tachèi a Rumma cun diritti pa(r)eggi a vella, e dae ''[[Foederati|foederatae]]'', che de regula e cunservavan a [[Sovranitæ|suvranitè]] au mancu furmâle. I se dife(r)ensiavan pöi dae [[Colònia romànn-a|''coloniae'']] scicumme che ste lì e gh'axevan di statüi che, inti câxi de ''coloniae civium Romanorum'', i ghe ricunuscevan a sitadinansa rumâna, e ancù dai ''[[Forum|fora]]'', ''[[Vicus|vici]]'' e ''[[Conciliabulum|conciliabula]]'', ch'i l'é(r)an e cumünitè cuntrulèi da in ''municipium'' o ina [[Praefectura (romànn-a)|prefetü(r)a]]<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Arangio-Ruiz|outô2=Ferdinando Reggiori|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/municipio_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1934|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=MUNICIPIO}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/municipio_(Dizionario-di-Storia)/|tìtolo=Municipium - Dizionario di Storia|dæta=2010|léngoa=IT|vìxita=2025-06-12}}</ref>. == Sto(r)ia == === Repübbrica rumâna === U numme ''municipium'' u l'è duve(r)àu fina daa primma [[Repùbrica romànn-a|etè repübricâna]] pe' indicâ e cumünitè sitadìne ch'e dipendevan da Rumma, che p'alantu(r)a e se ponen meju definì cumme l'insemme di ''municipes'' ch'i e furmavan. Defèti, a furma ''municipium'' a ne vegne da l'espresiùn "''munus capere''" che, faxèndu in reciammu a in'idea de sutumisiùn e tribüi, a l'è meju duve(r)â numma pe'e sitè sutumisse a Rumma ''sine suffragio'', dunca sènsa de diritti pulitichi. A ògni moddu, inte di tèmpi ciü resènti u gh'é(r)a u(r)amài in üsu generalisàu de stu titulu, duve(r)àu ascì pe'e cumünitè de [[Çitadinànsa romànn-a|sitadinansa rumâna]] pìna e pe'i ''[[foederati]]'', mèntre inti ànni de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]] u titulu de ''municipium'' u l'intràu inte l'üsu fina fra e [[Colònia romànn-a|''coloniae'']]<ref name=":0" />. Cu'a cuncesiùn, du [[90 a.C.]], da [[Lex Iulia de civitate|sitadinansa rumâna ai sòcci italichi]], u regimme de ''municipium'' u l'è vegnüu puscibile fìna pe' quelle sitè che primma e l'axevan numma a cundisiùn de ''foederatae''. Inti növi ''municipia'' a vegne cuscì estesa in'urganisasiùn de lungu pa(r)eggia, u [[quadrumvi(r)àu]], cun dui membri du culêgiu ch'i gh'axevan riservèi e funsiùi giürisdisiunâli (''IVviri iuri dicundo'') e i âtri dui ch'i gh'axevan quelle aministratìve (''potestate''). I ''municipia'' ciü antighi, de cuntru, i l'han cuntinuàu a duve(r)à i veggi nummi di [[Magistratûa romànn-a|magistrèi]], fètu ch'u permette, ancù a l'etè de l'impe(r)u, de capì quella ch'a l'é(r)a a situasiùn u(r)iginâle d'ògni cumünitè<ref name=":0" /><ref name=":1" />. === Impe(r)u rumàn === Ai tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]], mèntre i ''municipia'' in sensu strêtu, e ''[[Civitas|civitates]]'', i se funden cu'e [[Colònia romànn-a|''coloniae'']] sutt'au numme ünicu de ''[[Universitas (romànn-a)|universitates]]'', i cumensan a presentâse dui fenomeni dife(r)ènti: a l'imprinsippiu a gh'è stèta ina decadènsa de l'autunumìa di ''municipia'' pe'a vuluntè du guvèrnu de l'impe(r)u de cuntrulâli int'in moddu ciü strêtu; pöi u s'é(r)a difüsu u scistema di ''municipia'', cuscì vinculàu, ascì inte sitè de [[Provìnsa romànn-a|pruvinse]]. Inta [[Itàlia (provìnsa romànn-a)|pruvinsa rumâna de l'Italia]] a l'è stèta dunca ridüta l'autunumìa de giürisdisiùn di ''municipia'', tantu sutt'au prufì criminâle che sutt'a quelli sivìle e finansia(r)iu. Fra de ste lì, l'autunumìa inte finanse a l'è stèta cunservâ dai ''municipia'' pe' ciü tèmpu, scibèn ch'u ghe fusse de spessu u besögnu du guvèrnu de l'impe(r)u a intervegnì pe pa(r)egiâ i cunti. A ògni moddu, dau [[II secolo|II seculu]] e, ancù de ciü, dau [[III secolo|III]], u vegne ciü strêtu u cuntrollu du guvèrnu pe' mezzu de funsiuna(r)i numinèi da vellu. De cuntru, l'urganisasiùn a ''municipium'' a nu l'è rivâ inte tütte e âtre pruvinse che aa fìn da [[Repùbrica romànn-a|repübbrica]], scicumme che e antighe sitè suvrâne, che de regula e cunservavan ina sèrta autunumìa, e l'é(r)an cunscide(r)èi de dirittu fu(r)èstu cuscì cumme e sò gènte, i ''[[dediticii]]''. U scistema u l'è cangiàu pe' du bèllu du [[212]], quande a ''[[Constitutio Antoniniana]]'' a l'ha estesu u stàttu de sitadìn rumàn a tütte e gènte de l'impe(r)u, e cuscì intu [[III secolo|III seculu]] ste sitè e sun vegnüe de manimàn ciü scimili ae ''civitates'' italiche, segundu a tendènsa a pa(r)egiâne diritti e urdinamènti sutt'a l'auturitè mascima de l'impe(r)atû, fin'au puntu che tütte e sitè de l'impe(r)u e l'é(r)an guvernèi cu'in scistema münisipâle<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Urganisasiùn == I ''municipia'' i puxevan aveghe de bèlle dife(r)ènse fra de liâtri; cu'a ciü parte de sti lì ch'a cunservava u dirittu a vutà i sò [[Magistratûa romànn-a|magistrèi]], survetüttu ''[[duumviri]] iuri dicundo'' e ''duumviri aedilicia potestate'' o che sedunca, dau mudélu de Rumma, ''[[Dictator|dictatores]]'', ''[[Praetor|praetores]]'' e ''[[Aedile|aediles]]'', tegninduse de stu moddu ina sèrta autunumìa de giürisdisiùn e aministratìva. De cuntru, i nu mancan de quelli cun aministratùi rumèi, i ''[[Praefectus|praefecti]]'', quande ün o ciü ''municipia'' cu'i sò ''[[Forum|fora]]'' e ''[[Conciliabulum|conciliabula]]'' i se furmavan int'ina ''[[praefectura]]''. Pe' identificà sti câxi, dund'u dirittu privàu du pòstu u vegnìva tostu pa(r)eggiu a quellu de Rumma, u l'è stètu duve(r)àu u numme de ''municipes Caerites'', piàu daa sitè [[Popolo etrusco|etrüsca]] de ''[[Caere]]'', ch'a l'è stèta a primma a dutâse d'in scistema du genere. Pöi i gh'é(r)an i ''municipes aerarii'', sutumissi ai rumèi int'ina cundisiùn tostu pa(r)eggia ai südditi de tère luntâne, de solitu cumme cunseguènsa d'ina sulevasiùn (presempiu u l'è u câxu de ''[[Capua]]'', scicumme ch'a s'é(r)a dèta a [[Annibale Barca|Annibale]]), e ancù u ''municipium fundanum'', in câxu nu gua(r)i cè(r)u mensunàu inta ''[[Lex Iulia Municipalis]]'' in sce cuscì dìte "[[Töe d'Eraclea|tò(r)e d'Eraclea]]". Stu câxu lì u sa(r)ea da ligà au ''fundum fieri'' mensunàu ascì dau [[Marcus Tullius Cicero|Cice(r)ùn]] intu ''[[Pro Balbo]]'', ch'u vu(r)ea dì ina sutumisiùn vulunta(r)ia au regimme de ''municipium'', ma che de cuntru u pu(r)ea êsse ascì in agetìvu ligàu au ''municipium'' de ''[[Fundi]]'', cumme ugèttu da dispusisiùn legislatìva o ancù cumme tìpu de statüu<ref name=":0" /><ref name=":1" />. De doppu, scibèn che e gènte di ''municipia'' e l'é(r)an vegnüe sitadìne de l'impe(r)u, ògni ''municipium'' u l'ha cunservàu in'impurtante autunumìa, a regurdà l'antiga situasiùn de stàttu suvràn, nu sulu sutt'au prufì sivìle ma ascì sutt'a quellu penâle, levàu numma che i crimini cuntra u [[Rómma antîga|stàttu rumàn]]. De ciü, i gh'axevan d'autunumìa inta gestiùn de finanse, che alantu(r)a a se fundava survetüttu in sce rendite di bêni pübbrichi (i ''[[Vectigal|vectigalia]]'' e, survetüttu, i ''agri vectigales''), insemme a in putere in sci sò sitadìn privèi che pe(r)ò, a dife(r)ènsa che versu u stàttu rumàn, i se truvavan int'ina pusisiùn de livéllu pa(r)eggiu a quella du ''municipium''. Da stu fètu u ne vegnìva a puscibilitè pe'i ''municipia'' de tratà cu'i sò sitadìn inti àtti negusiâli patrimuniâli, insemme a êsse parte, tantu cumme atùi che cunvegnüi, inti prucèssi privèi de cumpetènsa du pretû ürbàn<ref name=":0" />. Ciü avanti, quand'u s'è cumensàu a redüxe l'autunumìa di ''municipia'', sutt'au prufì da giüstissia criminâle e cumpetènse e e prusedü(r)e segundu e lezze da repübbrica e sun stète abandunèi, e de cuntru u l'è muntàu u putere du [[Princeps|prinsipe]] e di sò mascimi funsiuna(r)i. Pe'a giürisdisiùn sivìle u s'è de cuntru spartìu a [[Itàlia (provìnsa romànn-a)|pruvinsa de l'Italia]] inte quattru distretti, che ai tèmpi d'[[Adriàn]] i faxevan cappu a di ''[[Consularis|consulares]]'' mèntre, de doppu ch'i l'é(r)an stèti abulìi, cu'u [[Marcus Aurelius|Marcu Aureliu]] i ne pia u pòstu di ''[[Iuridicus|iuridici]]''. U fìn de st'intervèntu u l'é(r)a quellu de levà u pêsu, ai magistrèi de l'impe(r)u, di prucèssi ch'i nu l'é(r)an tratèi dai giüdisi di ''municipia'' pe' raxùi de cumpetènsa e pe' detài inta prusedü(r)a ma, a l'ürtimu, sta rifurma a l'ha lasciàu ai magistrèi du pòstu numma che e cause de pôcu cuntu. L'autunumìa finansia(r)ia a l'è stèta ricunusciüa pe' ciü tèmpu ma, du [[II secolo|II seculu]], pe' ògni sitè u l'é(r)a numinàu in funsiuna(r)iu de l'impe(r)u cunusciüu cumme ''[[curator]]'' che, fètu ciü putente du [[III secolo|III seculu]] cu'a figü(r)a du ''[[corrector]] totius Italiae'', u l'é(r)a vegnüu inta pratica in aministratû generâle de tütte e sustanse du ''municipium''<ref name=":0" />. Cun l'estensiùn d'in mudélu a ''municipium'' pa(r)eggiu pe' tütte e sitè de l'impe(r)u, u l'ha piàu campu u scistema d'in senàu sitadìn, a ''[[Curia (stöia romànn-a)|curia]]'', ch'u numinava i magistrèi da sitè, de solitu ''[[duumviri]]'', in acôrdiu ae prupòste di sò predecesùi. A despêtu de st'autunumìa ancù ricunusciüa ae cumünitè, a funsiùn ciü impurtante da ''curia'' a l'é(r)a pe(r)ò vegnüa quella d'indicà i sitadìn ch'i se puxevan pia u riscciu de scödde e cuscì dìte ''[[Liturgia (Grêcia antîga)|liturgie]]'', tasce e scimili. Sti magistrèi, che dunca i nu l'axevan ciü u putere de giüdise inte cuntese, i tegnivan u(r)amài cumme funsiùi prinsipâli quelle de numinà i tutu(r)i e de registrà i àtti giüridichi ciü impurtanti. In sce ste mate(r)ie, da fiancu du ''curator civitatis'' ch'u gh'axeva ancù a funsiùn de cuntrulà e finanse, a l'é(r)a cumpa(r)ia a figü(r)a du ''[[defensor]] plebis'' o ''civitatis'', numinâ dau prefèttu du preto(r)iu e pöi vutàu daa sitè, cu'in süfragiu ciü o mênu largu segundu i tèmpi. E funsiùi du ''defensor civitatis'' e l'é(r)an inta giürisdisiùn sivìle e criminâle pe' tütte e cause de segunda impurtansa; de ciü u gh'axeva quella de scödde i tribüi di pruprieta(r)i ciü picìn e de prutegge e gènte ciü pove(r)e dae pretese di ''potentiores''<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Nòtte == <references /> == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/municipium/|tìtolo=Municipium - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-06-12}} * {{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Arangio-Ruiz|outô2=Ferdinando Reggiori|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/municipio_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1934|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=MUNICIPIO}} * {{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/municipio_(Dizionario-di-Storia)/|tìtolo=Municipium - Dizionario di Storia|dæta=2010|léngoa=IT|vìxita=2025-06-12}} [[Categorîa:Stöia]] [[Categorîa:Sudivixoìn aministratîve]] [[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]] 13ecvucfnmlge4yjgctdpeepvbuu71l Munsu 0 32110 271783 270727 2026-07-12T11:59:05Z N.Longo 12052 ì 271783 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Munsu |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Fr}} ''Mons''</div> |Panorama = Mons aero.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista du sèntru de Munsu</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = FRA |Stemma = Blason ville fr Mons (83).svg |Grado amministrativo = 5 |Tipo = [[Comun|cumün]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioìn da Frànsa|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra |var-divixón_aministratîva2 = [[Dipartiménti da Frànsa|Dipartimèntu]] |Divisione amm grado 2 = Va(r)u |var-divixón_aministratîva3 = [[Arrondissements dipartimentâli da Frànsa|Arrondissement]] |Divisione amm grado 3 = Draguignan |var-divixón_aministratîva4 = [[Cantoìn da Frànsa|Cantùn]] |Divisione amm grado 4 = Fayence |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Patrick de Clarens |Data elezione = 2020 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |Superficie = 76.63 |Note superficie = {{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Annexes, Annexe N°01: évolution entre POS et PLU'', p. 127}} |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 873 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8288323?geo=COM-83080|tìtolo=Populations de référence 2022: Commune de Mons (83080)|outô=Insee|dæta=19 dixèmbre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}} |Aggiornamento abitanti = 2022 |var-denscitæ = Denscitè |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Callian]], [[Escragnolles]], [[Fayence]], [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Seillans]], [[Séranon]], [[Tourrettes]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = ''moussenqui'' <small>([[Dialettu figùn|figùn]])</small><br />''monsois'' <small>([[Lengua françéise|fr]])</small> |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map commune FR insee code 83080.png |Didascalia mappa = Mappa du cumün de Munsu |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Munsu''' (scrìtu ''Mounsou'' in [[Dialettu figùn|figùn]], dìtu ''Mons'' o ''Mouns'' {{IPA|[muns]}} in [[Lengoa provensâle|pruvensâle]], ''Mons'' in [[Lengua françéise|fransese]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Fransa|fransese]] du [[Dipartiménto do Var|dipartimèntu du Va(r)u]], inta [[Pruvensa-Arpe-Custa Azüra|Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], ch'u cunta 873 abitanti (au [[2022]])<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" />. == Geugrafia == Munsu u se presènta cumme in tipicu paìse custruìu in sce de 'na rocca, scituàu inte l'âta [[valâ da Siagna]], in sciu versante de drìta. Se u paìse u l'è a in'artitüdine de 814 mêtri, ma u se estende pe' 'na süperficie de tòstu 77 chilometri quàddri, fin a tucà a punta da [[Montagne de Lachens|muntagna de Lachens]] a 'na quòtta de 1 712 mêtri, a sìmma ciü âta du dipartimèntu, in sci cunfìn cun [[La Bastide]], [[La Roque-Esclapon]] e [[Séranon]], cumüi ch'i restan ciü a punènte e versu setentriùn che Munsu. Ancù a punènte u gh'è [[Seillans]] e ca(r)andu versu meridiùn u se ghe tröva [[Fayence]], [[Tourrettes]] e [[Caillan]], mèntre che a levante u cunfina cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]] e de [[Escragnolles]], ciü versu setentriùn.<gallery mode="packed" widths="150"> Immaggine:Siagnole 29.jpg|A Siagnole dau Mu(r)ìn de Munsu Immaggine:Mons Pt oulo 28.jpg|U valùn du FIl Immaggine:Montagne de lachens (31).JPG|A Muntagna de Lachens Immaggine:Font Vallon Rouge 04.JPG|A funte du Vallon Rouge </gallery>U terito(r)iu du cumün u l'è traversàu da 'n afluènte de stu cursu d'ègua, A ''[[Siagnole]]'', ch'a nàsce aa cunfluènsa fra dui valùi, ün u l'è quellu ''du Fil'', l'âtru u l'è dìtu ''de Neissouns''<ref name=":12">{{Çitta web|url=http://paysdefayence.free.fr/eau/bassinversant/bassinversant.htm|tìtolo=Pays de Fayence: Les Sources de la Siagnole|outô=Vito Valenti|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. A ''sourça'' a resta propiu sutta a Munsu, a pôcu menu de 550 mêtri in sciu livéllu du mâ, ai pèi du [[Munte Carian|Carian]] (750 m). L'ègua ch'a china dau ''Vallon du Fil'' a ne vegne dau versante du [[munte Malay]], cun de ràmme ch'i campan l'ègua dau ''Lachens'', da l'''Ubac de Bliauge'' e da ''Saint-Marcellin'' e a se incuntra cun quella du ''Neissouns'', ch'a l'é(r)a zà cunusciüa tèmpu di rumèi, ch'i l'axevan duve(r)â pe'i sò acquedotti, asemme a de âtre, versu [[Montauroux]]<ref name=":12" />. Levàu a ''Siagnole'' e [[Siagna|a Siagna]], Munsu u l'è traversàu ascì da âtri rièi, che inta ciü parte di caxi i sun afluènti da prìmma<ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fsierm.eaurmc.fr%2Fl-eau-pres-de-chez-vous%2Feau-mons-83080.php#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|tìtolo=L'eau dans la commune: MONS (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>, cumme u Vallon Rouge, ch'u se ghe zunze pôcu sutta a lucalitè ''Les Vignes'' e quellu de Roque Abellière, tütt'i dui in scia scinistra du sò cursu. Ca(r)andu ancù u se ghe tröva a cunfluènsa cu'u ''Vallon des Amburs'', aa drìta. A l'ürtimu, primma de caciâse inta Siagna dae parte du Mu(r)ìn da Siagna (''Le Moulin de Siagne''), a Siagnole a marca u cunfìn cu'u terito(r)iu de [[Saint-Cézaire]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/carte|tìtolo=Géoportail - Republique français (Le Moulin de Siagne, 83440 Mons)|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U tupònimu de Munsu u nu l'è tòstu cangiàu inta sto(r)ia, tantu ch'u l'è mensunàu cumme ''Mons'' fina du [[1026]] e du [[1066]]. De prubabile, u truve(r)ea d'u(r)igine inta pa(r)olla [[Léngoa latìnn-a|latìna]] {{Maioscolétto|mons}}, ch'a vö dì "munte"<ref>{{Çitta web|url=https://toponymes.fr/lieu/mons-7/|tìtolo=Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, o se nù dau plü(r)âle du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] ''mont'', e dunca intu sènsu de "munti"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ernest Nègre|tìtolo=Toponymie générale de la France|url=https://books.google.com/books?id=jbpVLN1tRNoC&pg=PA1172|ànno=1991|editô=Librarie Droz|çitæ=Genève|léngoa=FR|p=1172|volùmme=Vul. II|ISBN=2-600-00133-6}}</ref>, da ligâse inte tütti dui i câxi ae carateristiche du scitu. Intu ''moussencou'', a va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] ch'a se ghe parlava, u paìse u l'é(r)a ciamàu "Munsu", scrìtu ''Mounsou''. Sta furma a ne vegnìva da l'adatamèntu aa murfulugìa lìgü(r)e du tupònimu ch'u l'existeva da ancù primma, cangiàu cu'a zunta da -u finâle squaxi a ipercuresiùn segundu a carateristica ciü marcâ du parlà du pòstu<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte II. 8. Lessico'', p. 98}}</ref>. === Preisto(r)ia === I primmi segni lascièi dai ommi intu terito(r)iu de Munsu i remuntan aa preisto(r)ia, tantu ch'u l'è stètu truvàu ina gran va(r)ietè de Dolmen e âtre furme de sepultü(r)e, fra sti chi ün di ciü cunusciüi u l'è u Dolmen de Peygros, ch'u pìa u numme daa còlla dund'u se tröva<ref name=":02">{{Çitta web|url=https://www.delfabbro.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=309:dolmen-de-peygros-mons-var&catid=19&Itemid=114|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. U gh'è e pröve ch'u funsiunasse cumme scitu de sepurtü(r)a, scicumme ch'u l'è stètu truvàu ancù i resti e i framenti de osse, ciü de punte de frecce e âtri repèrti<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Comte Edmonde de Pas|ànno=1908|tìtolo=Sur la fouille du dolmen de Peygros à Mons (Var)|revìsta=Bulletin de la Société préhistorique française|volùmme=5|nùmero=4|pp=171-173|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16|url=https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_1908_num_5_4_11615}}</ref>, ch'i fan pensà a 'na datasiùn ch'a remunte a l'etè du ramme, cun di esèmpi de frequentasiùi ciü resenti. Inte stu sènsu fra quantu rinvegnüu intu scitu di scâvi, u gh'é(r)a fina ina munêa d'epuca rumâna, ch'a l'axeva u sigillu de Setimiu Severu<ref name=":02" />. Âtri esèmpi de tòstu u mèximu periudu i sun u Dolmen de Riens e de la Colle<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308:dolmen-de-la-colle-mons-var&catid=19&highlight=WyJkb2xtZW4iLCJkZSIsImxhIiwiY29sbGUiXQ==&Itemid=101|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>, u primmu di dui cun 'na frequentasiùn turna inte l'etè du brunzu<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307:dolmen-de-riens-ou-de-saint-pierre-mons-var&catid=19&highlight=WyJkb2xtZW4iLCJtb25zIl0=&Itemid=101|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|léngoa=FR|vìxita=2025-08-16}}</ref>. === Etè antìga === [[File:Mons Jourdan 1.JPG|thumb|A canâ de Jourdan e a Rocca Tajâ|left]] A frequentasiùn rumâna de sti scìti a l'è bèn ducumentâ daa custrusiùn de 'n acquedottu ch'u parte da Munsu e u riva fin aa sitè de [[Fréjus]], l'antiga ''[[Forum Julii]]'', pe' in tragittu de 42 chilòmetri, fètu custruì du [[50 a.C.]] incanalandu primma e funte de la Foux, intu cumün de Montauroux e dapöi ascì quelle da Siagnole, ai pèi du vilaggiu<ref>avant prop. pg11</ref>. U cundütu u l'è stètu scavàu fina inta rocca, e ün di tratti ch'i mustran meju l'inzegnu de ste gènte u l'è u scìtu da ''Roche taillé''. Inte stu trètu a l'imprensipiu l'aquedottu u l'é(r)a stètu fètu passà inte 'n tòccu ch'u spurzeva daa mü(r)aja, ma u crollu de stu chi u l'ha purtàu a scavà a canâ inta ròcca, pe' in tòccu lungu sinquanta mêtri e âtu ciü che dexe. L'ègua dunca, doppu in chilòmetru e sèi daa funte, a passa inta scciapaü(r)a da prìa e a va avanti intu sò cursu. U se sa du restu che l'òpe(r)a a l'é(r)a duve(r)â e bèn tegnüa fin au [[V secolo|seculu V]], cu'e primme invaxùi di barba(r)i. === Etè medievâle === Pe' Munsu paìse a prìmma atestasiùn a l'è tòstu du mèximu periudu, e a g'ha da vegghe cu'i muneghi de Le(r)ìn, scicumme che inte 'n àttu de dunasiùn fètu remuntà au periudu [[1026]]-[[1066]] a numme ''Poncius Arbertus Vetus'', cuntegnüu intu ''Cartulaire'', dunde ch'u vegne ciamàu a testimunià in pò de gènte, fra ste chi ascì ''Fulco de Mons''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=MM. Henri Moris, Edmond Blanc|tìtolo=Cartulaire de l'abbaye de Lérins publié sous les auspices du ministère de l'instruction publique|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9815542n/f127.image.r=Mons#|ànno=1883-1905|editô=Société des lettres, sciences et arts des Alpes-Maritimes|çitæ=Pariggi|léngoa=LA, FR|p=67|volùmme=Partie 1|capìtolo=LXIX. Donum Poncii Arberti}}</ref>. Üna de âtre testimunianse d'insediamèntu medievâle a l'è rapresentâ dai resti da "colonica ad Avasio" (Avaye), antigu castrum ch'u l'è mensunàu pe'a primma votta intu puliticu de Wadalde, du [[813]]-[[814]], cunservàu a [[Marseggia|Marseja]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Michel Disdero|tìtolo=Le Polyptyque de Wadalde - Problèmes de Toponymie et de Topographie Provençales au IXe siècle|p=20|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16|url=https://www.academia.edu/83492054/Le_Polyptyque_de_Wadalde_Probl%C3%A8mes_de_Toponymie_et_de_Topographie_Proven%C3%A7ales_au_IXe_si%C3%A8cle}}</ref>. U castrum u l'é(r)a inse(r)ìu intu cuntèstu di pusedimènti da scignu(r)ia de Seillans e defèti l'insediamèntu furtificàu u se tröva propiu ai cunfìn cun stu paìse chi. Ancù de doppu u se ne tröva scrìtu du [[1025]], int'in papê dund'u figü(r)a, pe' vìa de 'na dunasiùn, Johannis de Avaisa, vassallu du pòstu. U pa che u burgu furtificàu, ti(r)àu sciü in simma a 'na rocca, a 600 mêtri d'artessa, u fusse cumpostu dau castéllu inta parte ciü âta e che au riùndu u ghe fusse 'na se(r)ie de cà e âtre custrusiùi, u tüttu cintàu da 'na mü(r)aja âtra dui o trei mêtri. U se sa ch'u gh'é(r)a ascì ina gêxa, scicumme ch'u se sa d'in priû, tantu che a lucalitè a l'è inte l'elencu de quelle au de sutta da diocexi de Aix, fra u [[1232]]-[[1244]]. Dandu amèntu a quantu scrìtu du [[1352]], u resülta ch'u nu ghe stagghe zà ciü nisciün, fina se pôchi ànni prìmma u gh'é(r)a ancù de gènte, cumme u se scrive inte di papèi du [[1315]]<ref name=":1" />. Munsu, assemme a [[Escragolles]], [[Biot]] e [[Vallauris]] u l'è stètu ün di paìsi ch'i l'han vistu u rivà di cuscì dìti figùi, gènte ligü(r)i migrèi daa [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] a partì dau [[XV secolo|seculu XV]] e fin au [[XVI secolo|seculu XVI]], scicumme che fra [[XIV secolo|Trexèntu]] e Quattrusèntu sta regiùn da Pruvènsa a l'axeva cunusciüu in gròssu spupulamèntu, survatüttu duvüu aa pèste negra, ch'a gh'axeva picàu seccu fra u [[1384]] e u [[1387]], cun undèi ascì de doppu. Mumèntu de crisi segnàu ascì da 'na guèra de sücesciùn de drentu ai Angiuìn, cunti de Pruvènsa e pöi ancù üna pe'i feudi, cumbatüa fra sti lì e i scignu(r)i de Turenne pe' dex'ànni a partì dau [[1389]]. A fa vegnì pezzu a situasiùn u se gh'é(r)a missu ancù de prìmma ina ca(r)estìa ch'u n'axeva turna patìu e gènte du pòstu du [[1364]], mèntre de doppu, intu [[1391]] u vixìn ''castrum'' de Cariàn u vegne sachesàu da Raymond de Turenne, intu quaddru de guère de sücesciùn fra i Angiuìn e a famìa di Dü(r)assu, purtandu âtre sventü(r)e in scia pupulasiùn de sti paìsi. Pe' rènde turna pupulèi e zône de [[Grasse]] e de [[Draguignan]] i scignu(r)i du pòstu i l'axevan spunciàu stu fenòmenu de migrasiùn cun de cuncesciùi de tère e di agiütti fèti apòsta. E mutivasiùi de stu grossu spustamèntu e sun fina da fa remuntâ aa crisi che de cuntru a se patìa inta rive(r)a, scicumme che [[Repùbrica de Zena|Zena]] a l'é(r)a inte 'n periudu de crisi ecunomica, visti i vari cangi pulitichi de quelli tèmpi. Ciü de precisu u se sa che a Munsu u gh'è vegnüu qua(r)anta famìe ligü(r)i intu [[1468]], cumme vusciüu da Antoine de Vileneuve, mèxima famìa ch'a l'é(r)a lì ch'a spunciava pe'u ripupulamèntu ascì de [[La Napoule]]. Scibèn che aa mitè du Quattrusèntu u ghe secce stètu l'arivu de sti culòni, 'na primma fì(r)a de manènti daa Ligü(r)ia pa che a ghe fusse zà rivâ du [[1260]]. U se sa che ste gènte i ne vegnivan dau Punènte, ma mèntre che pe'i âtri pòsti interessèi u se ne sà de segü(r)u a pruveniènsa, pe' Munsu u nu gh'è de atestasiùi, ma u se pènsa che cumme pe'i pòsti a l'in gìru, i ne vegnissen daa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte I. 3. Gli insediamenti liguri in Provenza'', pp. 32-33}}</ref>. L'insediamèntu de ste gènte u vegne cunfermàu da in impurtante àttu, cunusciüu cumme ''Acte d'habitation,'' firmàu apuntu dau scignù de Munsu, ch'u cuncedde i di(r)itti in sce sèrti scìti dund'andà a scö, ciü quellu de lau(r)à e tère. Insemme a ste garansìe a gh'é(r)a ascì a cuncesciùn aa cumünitè d'in furnu pe' fà u pàn, de moddu ch'a ghe fusse armenu e cundisiùi pe' pu(r)elu fà de regula, mèximu discursu pe'i mu(r)ìn. Propiu in sce sti lì, dunque, i spunciavan i scignu(r)i du pòstu pe'a ripupulasiùn du paìse. Defèti i primmi papèi ch'i parlan de l'aministrasiùn di mu(r)ìn da cumünitè i sun cunservèi inti archivi du cumün e i remuntan au [[1487]]<ref name=":0" />. === Etè muderna === Cu'i [[XV secolo|seculi XV]] e [[XVI secolo|XVI]] u gh'è di növi remesci inta pulitica, scicumme che intu [[1481]], aa mòrte du cunte Carlu III, a Pruvènsa a vegne passâ sutta au [[Regno de Fransa|Regnu de Fransa]], e cuscì fina Munsu. Intu [[1572]], quand'e inte tütta a Fransa l'infü(r)ian e lòtte de religiùn fra catolichi e ügunotti in seguitu aa Nötte de San Bertumê, i scignu(r)i du pòstu i pìan e parte du cunte de [[Carcés]], da fasiùn catolica ciü sccetta, cuntru u partìu di ''Razats'', ch'i l'é(r)an prutestanti. Aa fin du Sinquesèntu a cumünitè de Munsu a l'é(r)a rezüa da dui cunsu(r)i, ch'i vegnen elezüi e i restan in càrega pe' in annu. De stu periudu u vegne impurtante u travaju spesu pe' sta de derê ai gumbi e ai mu(r)ìn da cumünitè, che a sò gestiùn a i l'é(r)a a càregu d'in gestû, ch'u duxeva ascì numinà i mu(r)inèi privèi perché i i tegnisse, cumpìndu stu travaju in genere pe' quattru ànni<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Daniel Solakian|curatô=AA.VV.|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=1985-09-14|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|pp=9-12|capìtolo=Histoire des moulins de Mons}}</ref>. Növi atti pe'a gestiùn di mu(r)ìn i vegnen firmèi ai 3 d'austu du [[1551]] da Henri de Villeneuve, ch'u cedde i sò mu(r)in e gumbi, de moddu ch'i finiscen aa cumünitè, in particulâre i se ne mensunan dui cumme ''Moulins de fer'', ch'i sun quelli da Siagna. Inti scrìti u cumpa(r)isce fina u nòbile Pierre Henry de Munsu, pe'e òpe(r)e ch'i se trövan au ''Pas de la Traille'', ch'e vegnen cedüe ascì ste lì. Du [[1580]] u gh'è stètu a pupulasiùn ch'a s'è regi(r)â ai scignu(r)i, tantu ch'a scciöppa 'na guèra sivile ch'a finìsce brüxandu u castéllu<ref>https://www.paysdefayence.com/equipements-loisirs/circuit-patrimoine-de-mons/</ref>. Ma levàu sti fèti, scicumme che i scignu(r)i i turnan a guvernà prufitandu di debiti ch'i gh'é(r)an, intu [[1604]] aa cumünitè u ghe tucca vegghise e prupietèi sutta sequestru, pe' duimìlla scüddi inte tüttu<ref name=":0" />. A partì dai 15 de nuvembre du [[1590]] u se ascìste a 'n assediu du vilaggiu, scicumme che u dücca de Savoia [[Carlo Emanuele I de Savoia|Carlu Emanuele I]] u se vuxeva vendicà in sce Henri de Villeneuve. U l'è cuscì che i savuiardi i passan au de là du Va(r)u, ciamèi dai ''carcistes'' guidèi da Hubert de Vins, aleàu cu'a lega catolica cuntru u guvernatû [[Jean Louis de Nogaret de La Valette|La Vallette]]. Rivèi a [[Signes]] i ne pìan u cuntrollu, mèntre ch'i nu sciorten a cunquistà [[Saint-Maximin-la-Sainte-Baume|Saint-Maximin]], cegandu alu(r)a in sce Munsu<ref name=":3" />. Doppu ünze dì che u paìse u l'é(r)a stètu piàu au riùndu i surdàtti i sciorten a intrà intu castéllu, dund'a se gh'é(r)a repa(r)â a pupulasiùn. E gènte e vegnen massacrèi, cu' ina vintêna de paisèi impichèi e a cundanna aa cumünitèi, ch'a duxeva pagà vintimìlla scüddi. Da chi i Savoia i sciurti(r)àn a rivà fina a [[Aix-en-Provence|Aix]], dunde pe' in breve pe(r)iudu u dücca u l'é(r)a rivàu a cumpurtâse cumme guvernatû, pe' vegnì pöi scurìu ina otta persa a bataja de [[Vinon-sur-Verdon|Vinon]], intu dixembre du [[1591]]<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/article.php?laref=43|tìtolo=Rattachement à la France et le XVIème siècle - Archives départementales du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-16}}</ref>. Du [[XVII secolo|Seisèntu]] u se presenta turna a pèste, cu' ina növa undâ du [[1629]], mèntre che u teramòttu da [[Valà da Vesübia|Vesübia]] du [[1644]] u vegne sentìu fina a [[Toulon|Tulùn]], pruvucandu di dànni inti paìsi a l'in gì(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.azurseisme.com/Vesubie-seisme-de-1644.html|tìtolo=Vésubie séisme de 1644|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref> === Etè cuntempuranea === Avanti da Revulusiùn fransese, au mese de marsu du [[1789]] i vegnen cumpilèi i cuscì dìti ''[[Cahiers de doléances]]'' da parte da cumünitè, in sce urdine du lögutenènte de [[Draguignan]] pe' cuntu da vuluntè de [[Loigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]]. Da sti papèi u se vegne a savê che Munsu inte quellu mumèntu a se truvava au de sutta du vica(r)iàu de Draguignan e ae dipendènse da delegasiùn de [[Grasse]].<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=1|vìxita=2025-09-17}}</ref> A stu prupôxitu i càppi de famìe du pòstu i vegnen reünìi inta capella di Penitènti Gianchi, ciamèi dai ciòcchi de campane, de moddu ch'u se fesse a redasiùn du testu. A rife(r)ì l'exitu de discüsciùi u l'é(r)a Jean-Honoré Augier, scindicu du tèmpu nuché primmu cunsu(r)e, cunvucàu in asemblea a Draguignan daa sêde di siniscàrchi. Grossa parte di capituli a mustra cumme e gènte i se truvassen inte 'na situasiùn meschina, vistu i servissi ch'u se duxeva prestà ai scignu(r)i lucâli: pe' stu fètu chi u vegne dumandàu au ré de tegnì a mènte e cundisiùi de vìtta nu fasili pe' chi u viveva intu vilaggiu e dunque de sbascià e tasce da versâghe.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=2|vìxita=2025-09-17}}</ref> U se fa fina presènte che a pusisiùn du paìse, custruìu in sce 'na ròcca e cu'i munti tütti a l'in gì(r)u, a purtava e gènte a patì in particulâre a l'invernu, ch'u l'é(r)a bèllu che rigidu e ch'u nu permeteva de travajà inti scìti. U vegne fina cuntàu che a tèra a nu l'é(r)a bona, ma arsü(r)â dau frèidu e che a frütava numma che travajandughe seccu.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=5|vìxita=2025-09-17}}</ref> A sti detài u se ghe zunze ascì de questiùi avüe cu'u scignû de [[Escragnolles]], ch'u gh'axeva a pretesa d'andà a scö intu sò di âtri. Du numme du pòstu u nu se ne sà, scicumme ch'u manca inta redasiùn du tèstu, ma a l'è bèn descrìta a questiùn muntâ dai cunfinanti, ch'i l'axevan fètu mai tantu da rènde sti scìti früsti de mòddu che e gènte de Munsu e nu pu(r)essen ciü servìsene.<ref>{{Çitta web|url=https://archives.var.fr/_depot_ad83/ark_cms/_depot_arko/articles/761/pistes-pedagogiques-cycle-3-quatrieme-seconde_doc.pdf|tìtolo=Cahier de doléances de la communauté d’habitants de Mons|dæta=Marsu 1789|léngoa=FR|p=4|vìxita=2025-09-17}}</ref> L'è sulu cumme cunseguènsa da Revulusiùn che, du [[1792]], u vegne istitüiu u cumün cumme u se cunusce ancöi, ch'u va a finì sutta au [[cantùn de Fayence]], insémme a [[Seillans]] et [[Tourrettes]] ascì. A cangia dunque a rapresentasiùn da cumünitè, ch'u ghe finisce in tésta ascì i diritti che sta lì a gh'axeva de primma. Fra sti lì i ghe cazzen tantu i debiti, quantu e pruprietèi e i diritti in sci gumbi.<ref name=":0" /> Intu mèntre da Segunda guèra mundiâle, cumme pe'u restu da regiùn, Munsu a l'ha vistu a partì dau 1940 l'ativitè da parte di partigièi gaulìsti, di gruppi FTP e da SAP, ch'i l'han purtàu aa libe(r)asiùn de sta parte da Fransa, cun sabutaggi e âtre asiùi in mòddu da regi(r)âse cuntru u regime de Vichy.<ref>{{Çitta web|url=https://memoire-orale.var.fr/campagnes/detail_temoignage.php?article=138|tìtolo=Meunier aux moulins à farine et à huile de la Siagnole à Mons dans les années 50|léngoa=FR|vìxita=2025-09-17}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Munsu}} === Cugnummi ch'u gh'è de ciü === I cugnummi ch'u gh'è ghe n'è de ciü fra e gènte de Munsu au dì d'ancöi i sun: ''Porre'', ''Pelassy'', ''Audibert'', ''Mireur'' e ''Rebuffel''<ref>{{Çitta web|url=https://www.filae.com/v4/genealogie/lastnames.mvc/LastnamesCommuneRank?communeId=80&departmentId=83&departmentName=Var&cityName=MONS|tìtolo=Top des noms pour la commune MONS – Var (83)|léngoa=FR|vìxita=2025-10-01}}</ref>''.'' === Persune lighèi cun Munsu === * [[Jean Mellac]] ([[Toulouse|Tulusa]], [[1826]] - Munsu, [[1884]]): prève e misciuna(r)iu in [[Thailandia]]<ref>{{Çitta web|url=https://irfa.paris/missionnaire/0842-mellac-jean/|tìtolo=Jean MELLAC|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. * [[Théophile Jourdan]] (Munsu, [[1852]] - Munsu, [[1928]]): nuta(r)u e scindicu du paìse, u l'ha lasciàu l'ürtimu scrìtu in ''moussencou'', ''Sarva-terra''<ref>{{Çitta web|url=https://chris07photo.blogspot.com/2021/06/provence-mons-les-metiers-dantan.html|tìtolo=Provence: Mons, les métiers d'antan|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. * [[Jean Vadon]] ([[La Seyne-sur-Mer]], [[1904]] - [[Pariggi]], [[1970]]): entumulugista, de cà a Munsu<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Paul Griveaud|ànno=1971|méize=Lüggiu-Agustu|tìtolo=Jean Vadon: naturaliste de Madagascar|revìsta=Bulletin de Madagascar|nùmero=302-303|léngoa=FR|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_23-25/29930.pdf}}</ref>. == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === Dau puntu de vista da religiùn, Munsu u g'ha ina sò paròcchia, inta gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu, ch'a l'è sutta aa [[diocexi de Fréjus-Toulon|diocexi de Fréjus-Tulùn]]. <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Chap ND.JPG|A gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu Mons Chap Mairie 8.JPG|A capella de San Bastiàn o di Gianchi Mons Egl Ste-Marie 01.jpg|A Madònna da Pietè Mons Chap St-Roch 2.jpg|A capella de San Ròccu Mons Chap Riens.jpg|Capella de San Pe(r)u de Riens St-Marcellin Chap.jpg|Capella de San Marcelìn Mons Chap Ste-Roseline.JPG|Santa Ruselìna, intu castéllu de Beauregard Mons Chap San-peyre.jpg|San Pe(r)u de Beauregard </gallery> * [[Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu (Munsu)|Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu]] (''Saint-Pierre et Saint-Paul''): dìta ascì a gêxa da Sunta (''Notre-Dame de l'Assomption''), a se tröva intu paìse e a l'è a gêxa da paròcchia de Munsu. A sò primma fundasiùn a duve(r)ea remuntâ au [[XII secolo|Millesèntu]], quand'a l'è mensunâ cumme parte int'ina [[Prebénda|prebènda]] du capitulu de Fréjus. Derucâ aa fin du [[XIV secolo|Trexèntu]], a l'è stèta turna custruìa du [[1468]] dai [[figùi]] ch'i l'é(r)an tòstu rivèi. A g'ha ina cianta a due navè, cuèrte de vorte a butte, e a l'è tütta fabricâ de blòcchi de prìa, cu'in âtu purtâ a [[Èrcu a tüttu sèstu|tüttu sèstu]]; in scia drita de l'artâ u se ghe dröve ascì ina capeletta. Inte l'abside de furma reunda u gh'è ina gran strutü(r)a de legnu cu'in quaddru du [[1680]] dedicàu aa ''Sunta'' e, dae parte de stu lì, e stattue di santi patrùi da gêxa. Fra e âtre decu(r)asiùi, u se pò regurdà ina cruxe da prucesciùn du [[XV secolo|Quattrusèntu]], in'âtra d'argentu e pöi stattue e quaddri, vinculèi<ref>{{Çitta web|url=https://paroisses.frejustoulon.fr/paroisse/mons/#:~:text=L'%C3%A9glise%20de%20Mons%2C%20Saint,de%20la%20r%C3%A9gion%20de%20G%C3%AAnes.|tìtolo=Paroisse de Mons: Eglise Saint-Pierre et Saint-Paul|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081791|tìtolo=Eglise paroissiale Saint-Pierre et Saint-Paul|outô=Ministère de la Culture|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. U campanìn, a cianta squadrâ, u g'ha in simma in gaggia de fèru batüu, travaju du [[1835]] du Bonfante de Castellane, cun trê campâne ch'e sun fra e ciü antighe du [[Dipartimentu du Va(r)u|Va(r)u]]<ref>{{Çitta web|url=http://abegui.free.fr/campanile/?page=total|tìtolo=Inventaire des campaniles en France|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>: a ''Vénus'', "Vene(r)e", du [[1488]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000374|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>, a ''Marie Anne Salveterre'', ''Sarvaterra'' in mussencu, du [[1501]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000375|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. e a ''Musane'' du [[1535]]<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM83000376|tìtolo=Cloche|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capella de San Bastiàn (Munsu)|Capella de San Bastiàn]] (''Saint-Sébastien'' o ''des Pénitents Blancs''): scunsacrâ, a se tröva a l'estremitè de meridiùn du paìse e a funsiunava da u(r)ato(r)iu pe'a cungrega di Gianchi, fundâ sciübitu dòppu da [[Pèsta néigra|pèste du 1349]] pe'a cü(r)a di ma(r)otti e di mòrti. A capella a l'è du stèta ti(r)â sciü du [[1445]], vegnindu slargâ ciü votte a pià a sò strutü(r)a d'ancöi. De drentu aa capella, fèta intu stile du [[Tàrdo-gòtico|tardu-gòticu]] e cuèrta da vorte a ventaju, u se ghe tröva de pitü(r)e ch'e mustran a vitta de [[San Bastiàn]] e da cungrega di disciplinài, ciü che in gran òrganu du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi inte sta capella, scunsacrâ, u se ghe tegne di cuncèrti e de âtre manifestasiùi; mèntre fina du [[2023]] a l'è stèta duve(r)â in parte cumme municìpiu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://tuyo.fr/event/chapelle-263/details-patrimoine-231/chapelle-saint-sebastien-et-des-penitents-653311|tìtolo=Chapelle Saint-Sébastien et des Pénitents|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capella da Madònna da Pietè (Munsu)|Capella da Madònna da Pietè]] (''Notre-Dame de Pitié''): de pôcu ciü a levante du paìse veggiu, inta regiùn di ''Basses Pérassèdes'', a se tröva vixìn au campusantu de Munsu, in scia vìa pe' [[Callian]]. Fabricâ de prubabile fra u [[1550]] e u [[1570]], a l'imprinsippiu a serviva pe' tegnighe i mòrti de campagne du paìse, avanti ch'i fussen interèi in gêxa. L'artâ de prìa u g'ha in simma ina ''Depuxisiùn daa cruxe'' du [[1616]], travaju du [[François Mimault]] de [[Manierîximo|güstu manierista]], missu int'ina strutü(r)a de legnu du [[1666]], travaju du [[Joseph Jourdan]], dìtu u "''Galinette''". Davanti au purtâ u gh'è in pòrtegu, recustruìu prìa pe' prìa du [[1955]], mèntre l'artâ u l'è stètu risturàu du [[1989]]. Tütti i ànni, ai 15 d'agustu, u se tegne a fèsta da patrûna, cu'ina prucesciùn fra sta capella lì e a gêxa du paìse<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170706155253/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-notre-dame-de-pitie|tìtolo=Chapelle Notre-Dame de Pitié|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capella de San Ròccu (Munsu)|Capella de San Ròccu]] (''Saint-Roch''): dìta ascì di Santi Lu(r)ensu e/o Ròccu (''Saint-Laurent Saint-Roch''), a l'è de fö(r)a du paìse, a süd-òvest, in scia vìa pe' [[Fayence]]. Fabricâ primma du [[XVII secolo|Seisèntu]], a l'é(r)a duve(r)â fina cumme repa(r)u pe'i viagiatùi e cumme scitu de quarantena in câxu de epidemìe; se ghe cunsèrva in quaddru cu'i dui santi patrùi. Ai 16 d'agustu, dì de [[San Ròcco|San Ròccu]], u se ghe dixe ancù ina messa<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170710125740/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/pays-de-fayence/mons/patrimoine-culturel/chapelle-saint-laurent-saint-roch|tìtolo=Chapelle Saint-Laurent Saint-Roch|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fdignois.fr%2FMons-Roch-Laurent%2F|tìtolo=Mons, Var, Saint Roch ou/et saint Laurent|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capella de San Pe(r)u (Munsu)|Capella de San Pe(r)u]] (''Sainte-Pierre'', dìta ascì ''San-Peyre''): a munte du paìse, a in'artessa de 814&nbsp;m in scu livéllu du mâ, a se tröva nu gua(r)i da distante d'in [[Dolmen des Riens|dolmen]] de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunsu]], in scia vìa pe' Riens. Da l'âtra parte da vìa u se ghe tröva ascì ina capeletta, dedicâ de lungu a [[Sàn Pê|San Pe(r)u]]. A fèsta pe'u santu a se ghe tegne, de zügnu, tütti i ànni<ref>{{Çitta web|url=https://provence-alpes-cotedazur.com/que-faire/culture-et-patrimoine/lieux/chapelle-st-pierre-mons-fr-2920835/|tìtolo=Chapelle St Pierre|léngoa=IT|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capella de San Marcelìn (Munsu)|Capella de San Marcelìn]] (''Saint Marcellin''): capella inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte du paìse, d'ancöi cumpresa intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]]. A l'è ina strutü(r)a antiga, du [[XIII secolo|Duxèntu]], rangiâ ch'a nu l'è gua(r)i; u se ghe dixe ina messa a l'ànnu<ref>{{Çitta web|url=https://dignois.fr/Canjuers.pdf|tìtolo=Camp de Canjuers, Var|léngoa=IT|p=2|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * [[Capella de Santa Ruselìna (Munsu)|Capella de Santa Ruselìna]] (''Sainte-Roseline''): a se tröva da vixìn au [[castellu de Beauregard|castéllu de Beauregard]], dund'a ne funsiunava da capella privâ<ref>{{Çitta web|url=https://territographie.map.cnrs.fr/position/fichePosition2397.html|tìtolo=Chapelle Sainte-Roseline|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. Inte stu cumplessu, dund'e gh'é(r)an e cà di manènti, u se tröva ascì ina capeletta dedicâ a San Pe(r)u<ref>{{Çitta web|url=https://www.annuaire-mairie.fr/edifice-religieux-mons-83.html|tìtolo=Les édifices religieux de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-07}}</ref>. * Gêxa de San Vitû: architetü(r)a ch'a nu l'existe ciü, a l'é(r)a stèta ti(r)â sciü du [[1113]] drentu ae mü(r)aje du castéllu. Ciü avanti a l'ha dunca lasciàu u titulu de paruchiâle aa gêxa fabricâ intu scitu de quella d'ancöi<ref>{{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/histoire/|tìtolo=L'histoire de Mons|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. === Architetü(r)e sivìli === ;Rexidènse <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Chat Beauregard Mons.JPG|U castéllu de Beauregard Mons Chat St-Marcellin 2.jpg|E ruìne de San Marcelìn Mons Chat Bourrigaille.jpg|U castéllu de Bourrigaille Mons Chat Esclapon.jpg|Esclapon-bas o ''Les Ferrages d'Esclapon'' Mons Chat Lubi.JPG|La Lubi Mons Chateau ville.JPG|U castéllu Vidal, d'ancöi u municìpiu </gallery> * [[Castellu de Beauregard (Munsu)|Castéllu de Beauregard]]: u l'è ina rexidènsa privâ ch'a se tröva de frunte au paìse, in sce l'âtra riva da ''[[Siagnole]]'', dund'u l'è stètu ti(r)àu sciü du [[1470]] daa famìa di [[De Villeneuve (famìa pruvensâle)|de Villeneuve]], ch'a n'è stèta u prupieta(r)iu pe' pa(r)eggi seculi. Intu detaju, u l'è stètu vusciüu da l'[[Antoine de Villeneuve]], scignû de Munsu e de [[Trans-en-Provence|Trans]], cu'i travai ch'i sun pe(r)ò finìi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], cu'u primmu discendènte a stâghe, u [[Charles de Villeneuve]], ch'u l'ha piàu u titulu de scignû de Beauregard. A sò strutü(r)a, fèta de prìe du pòstu, a l'è a cianta squadrâ cun quattru tûre, üna pe' cantu inte quattru di(r)esiùi cardinâli, e ina superficce de 900&nbsp;m<sup>2</sup>. A l'in gi(r)u u g'ha tüttu in giardìn, prugetàu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] segundu u güstu italiàn e daa cianta a cruxe de Malta<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-beauregard.html|tìtolo=Château de Beauregard à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu de San Marcelìn: inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte de paìse e fra e tère intu campu de tì(r)u militâre de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], u l'è in cumplessu de custrusiùi de campagna du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], d'ancöi in ruìna<ref name="Châteaux Var">{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateau-forteresse-manoir-paca-chateaux-var.html|tìtolo=Châteaux Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu de Bourrigaille: da vixìn a dund'i cunfina i trèi cumüi de Munsu, [[Fayence]] e [[Seillans]], u se presènta cumme ina lunga tegnüa de campagna de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />, ma, nu gua(r)i da distante intu cumün de Seillans, e sun stète truvèi e ruìne d'in ''castrum'' da primma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] dìtu turna de Bourrigaille<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001296|tìtolo=Bourg castral de Bourigaille (?)|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Sta tegnüa a l'è stèta in prupietè ascì aa cuntessa d'Alès, a Marie-Thérèse de Perrot, amiga stretta du [[Pierre André de Suffren]], cumandante de ma(r)ìna ai tèmpi du [[Luigi XVI de Fransa|Luiggi XVI]] che chi u l'è vegnüu pa(r)egge votte, cun di regalli ch'i se ghe ponen ancù vegghe, cumme a gran vasca da bagnu de carcâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.chateau-fort-manoir-chateau.eu/chateaux-var-chateau-a-mons-chateau-de-bourrigaille.html|tìtolo=Château de Bourrigaille à Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Castéllu d'Esclapon-bas: âtra tegnüa de campagna, a se tröva a setentriùn du paìse, int'ina valâ ai pèi du [[Munte Lachens]], in sci cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]]. Cunusciüa ascì cumme <bdi>''Les Ferrages d'Esclapon''</bdi><bdi>, u faxeva parte du paìse d'Esclapon, d'ancöi spartìu fra sti dui cumüi.</bdi> * Castéllu de La Lubi: cascìna furtificâ, a se tröva a l'estremitè de setentriùn du terito(r)iu de Munsu, intu valùn du ''Fil''. De prubabile fundasiùn pe' cuntu de quarche scignû, a duve(r)ea remuntâ au [[XV secolo|Quattrusèntu]]<ref name="Châteaux Var" />. * Castéllu Vidal: cunusciüu ascì cumme castéllu du cumün, u se tröva in scia punte de meridiùn da còsta dund'u gh'è u paìse, au de là da Ciàssa de San Bastiàn. Sta custrusiùn, ch'a pìa u numme da in megu de [[Toulon|Tulùn]] ch'u l'axeva cumisiunâ, dau [[2023]] a l'è vegnüa a sêde du cumün de Munsu, passèi di ànni de prugètti e de travai<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/la-mairie-de-mons-dans-les-murs-du-chateau-vidal-876612#|tìtolo=La mairie de Mons s'installe dans les murs du château Vidal|dæta=3 utùbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. ;Âtru <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Roche Taillee2.jpg|L'acquedòttu rumàn aa Ròcca Tajâ Mons Aqueduc Riens 1.JPG|E ruìne du bêu de Riens Mons Fontaine basse.JPG|A ''plus louancho fouan'' Mons moulins huile ext.jpg|U cumplessu di Mu(r)ìn de Munsu Mons Lavoir St-Jean0.jpg|U lavaû de Saint-Jean-de-Barrosse Mons Pont 1655-1856 15.JPG|U punte a duggia campâ in scia ''Siagnole'' </gallery> * [[Acquedòttu Munsu-Fréjus|Acquedòttu rumàn de Fréjus]]: fabricàu du [[II secolo|II seculu]], u l'é(r)a l'acquedòttu au servissiu da sitè de ''[[Forum Julii]]'', d'ancöi [[Fréjus]], lungu tòstu 42&nbsp;km inte tüttu. L'acquedottu u campava l'ègua da ''[[Siagnole]]'' che, asemme a quella da ''[[Foux (turènte)|Foux]]'' a [[Montauroux]], a l'é(r)a dunca de rifurnimèntu aa sitè rumâna; intu terito(r)iu de Munsu de sò tracce e se trövan inta cuscì dìta "Ròcca Tajâ" (''Roche-Taillée''), in canâ scavàu inta muntagna lungu 50 mêtri e âtu 20&nbsp;m<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/aqueduc-romain-4653417|tìtolo=Aqueduc Romain|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Bèi: intu terito(r)iu de Munsu u se ghe pò truvà ciü [[Bêu|b]]<nowiki/>èi ch'i l'é(r)an duve(r)èi p'ineiguâne e campagne. Fra de sti lì, fèti a partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]], i se ponen mensunâ i bèi de Riens, des Ferrages, du [[Castellu de Beauregard (Munsu)|castéllu de Beauregard]] e da cascìna de La Lubi. Du [[1894]], cu'in camìn ch'u và apröu a l'acquedòttu rumàn, u l'è stètu traciàu ascì u cuscì dìtu ''canal Jourdan''. * Funtâna "''la plus louancho fouan''": a "funtâna ciü luntâna" a se tröva in sce l'intrâ du paìse, dund'a l'è stèta fabricâ du [[1780]]. A se cumpune d'ina culònna de prìa ch'a g'ha in simma in balla scurpìa, ch'a funsiuna cumme serbatôiu pe' l'ègua, ch'a g'ha in simma in fascia cu'a dàtta du [[1790]]<ref name="Fontaines et lavoirs">{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/profiter-sur-place/musees-et-patrimoine/fontaines-et-lavoirs/|tìtolo=Fontaines et lavoirs|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. Fra e âtre funtâne du paìse, u se pò ancù regurdà quella inta Ciàssa de San Bastiàn, turna du Settesèntu, quella inta Ciàssa du Sèntru e e due du castéllu. * Fra i lavaùi e i tröji de Munsu i ghe sun quelli da Rouguière, da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name="Fontaines et lavoirs" />, e, spanteghèi in gì(r)u au paìse, quelli di ''Ferrages'', di ''Gombauds'', de ''Saint-Jean-de-Barrosse'', de ''Valbouissole'', du castéllu de Bourrigaille, de San Marcelìn e de ''Villard''. * I [[Mu(r)in da Siagnole|Mu(r)in da ''Siagnole'']]: cumplessu de Mu(r)ìn in scia ''[[Siagnole]]'', inta regiùn dau mèximu numme, cunusciüi ascì cumme i Mu(r)ìn de Munsu, du Cumün, Lambert o de Fer. Sti mu(r)ìn, d'antiga prupietè du cumün cumme au dì d'ancöi, i gh'é(r)an zà du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] e, inte ucaxùi de vixite au cumplessu, i sun ancù missi in funsiùn. Stu cumplessu u se cumpune de mu(r)ìn tantu da ö(r)iu che da gran, dund'u gh'è cunservàu i atressi du veggiu scistema de prudusiùn, e u l'è cunscide(r)àu ün di ciü bèlli du sò genere da Fransa intrega<ref>{{Çitta web|url=https://www.moulinsdefrance.org/fiches-moulins/moulin-de-la-siagnole-mons/|tìtolo=Moulin de la Siagnole, Mons|outô=Fédération française des associations de sauvegarde des moulins|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://moulinsdefrance.free.fr/pages/3tr10n83t6.htm|tìtolo=Var - Les Moulins communaux de Mons, sur la Siagnole|léngoa=FR|vìxita=2025-09-08}}</ref>. * Fra i punti, ciü che i rèsti d'in punte-acquedòttu rumàn in scia ''Siagnole'', ae vivagne du ''Neissoun'', u se pò regurdâ u punte "de Munsu" in scia [[Siagna]], lungu a vìa veggia pe' [[Saint-Cézaire-sur-Siagne|Saint-Cézaire]], u punte a duggia campâ (du [[1655]] e du [[1856]]) ch'u traversa a ''Siagnole'' ai Mu(r)ìn e i punti de ''l'Oulo'' e de ''Mabille'' in sciu riàn du ''Fil''. === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons Chateau.JPG|E mü(r)aje du castéllu de Munsu Mons Villevieille Avaye.jpg|Ruìne du paìse furtificàu de Avaye </gallery> * [[Castellu de Munsu|Castéllu de Munsu]]: cunusciüu ascì cumme u castéllu veggiu, u se truvava a l'estremitè versu setentriùn du paìse veggiu, mensunàu fina du [[XII secolo|Millesèntu]] p'êsse a sêde da primma paròcchia, San Vitû. Du [[1580]] e gènte du paìse e g'han dètu fögu, dòppu ch'e l'axevan scurìu u scignû du paìse, asiùn ch'a l'ha purtàu, passâ ina dexêna d'ànni, a l'asediu de Munsu da parte du dücca de Savôia<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitvar.fr/fiche/circuit-patrimoine-de-mons-5896646|tìtolo=Circuit patrimoine de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * [[Avaye|''Castrum'' d'Avaye]]: mensunàu cumme u ''castrum de Avasia/Avasio'' fina de l'[[813]]-[[814]], u gh'axeva ina sò paròcchia e u cuntava de 32 föghi ancù du [[1315]]-[[1316]], pe' êsse dicia(r)àu cumme abandunàu du [[1352]]-[[1353]]. U sò terito(r)iu, de dunde ancù du [[1405]] u [[Diocexi de Fréjus|vescu de Fréjus]] u ghe scudeva de tasce in sci sciti da scö, u l'è stètu dunca tacàu a quellu de Munsu. U ''castrum'' u se tröva in sc'ina custe(r)a a 660&nbsp;m d'artessa e u cröve ina superficce de ciü o mênu in ètta(r)u. Chi e se ponen vegghe e ruìne du castéllu, cu'ina tûre daa cianta a retangulu e de mü(r)aje, ciü che e mü(r)aje ch'e seravan u paìse, ch'u se ne cunusce ancù e fundasiùi de quarche custrusiùn<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA83001183|tìtolo=Bourg castral d'Avaye|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Pe' de ciü, de pôcu au de là di cunfìn cu'u cumün de [[La Roque-Esclapon]], e se trövan e ruìne du ''castrum'' d'[[Esclapon]], in antigu paìse ch'u l'è finìu in parte intu terito(r)iu de Munsu<ref>{{Çitta web|url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/memoire/ARR93_20078300158|tìtolo=Bourg castral: castrum d'Esclapon|outô=Ministère de la Culture|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Di âtri rèsti che, fòscia, i sa(r)ean da ligà a antighe furtificasiùi i se trövan inta regiùn de San Lu(r)ensu e inte quella cunusciüa cumme u ''Château de l'Enfer'', in sci cunfìn cun [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]]. === Sciti archeulogichi === <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Mons dolm riens 57.jpg|''Dolmen de Riens'' Mons dolm avaye 20.jpg|''Dolmen de l'Avaye'' Mons dolm brainee 07.jpg|''Dolmen de la Brainée'' Mons dolmen colle 01.jpg|''Dolmen de la Colle'' Mons Peygros.JPG|''Dolmen de Peygros'' Mons dolm collets 03.jpg|''Dolmen du Colleton'' Mons dolm st-marcellin 053.jpg|''Dolmen de Saint-Marcellin'' Mons Tholos Pounches 2963.JPG|''Tholos des Pounches'' </gallery> * ''[[Dolmen de Riens]]'': dìtu ascì de ''Saint-Pierre'', u l'è in ''[[dolmen]]'' de l'[[Etæ do ràmmo|Etè du Rammu]]/[[Coltûa canpanifórme|campanifurme]], cu'i sègni d'ina növa ucupasiùn ascì aa fìn de l'[[Etæ do Brónzo|Etè du Brunsu]], ch'u se tröva a 1&nbsp;km a nòrd-èst de Munsu, nu gua(r)i da distante daa capella de San Pe(r)u e da regiùn de ''Riens'' ch'a g'ha dètu u numme. Scavàu du [[1910]] e du [[1972]], u se cumpune d'ina ''cella'' delimitâ, in scia tésta, da ina gran prìa, da maxê e lastre versu setentriùn e meridiùn e da dui pilastri de prìa ch'i g'han de incixùi e ch'i furman l'intrâ asemme a ina ciappa ch'a gh'è rembâ in simma. U trüccu fünebre u g'ha, a l'intregu, in diametru de 8 mêtri<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=307|tìtolo=Dolmen de Riens ou de Saint-Pierre (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utùbre 2024|léngoa=FR}}</ref>. Dau [[1988]] u l'è stètu recunusciüu cumme ün di dui munümènti sto(r)ichi nasiunâli du cumün, asemme aa paruchiâle<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 43. Dolmen de Riens ou de St-Pierre'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 3: Diagnostic territorial et évaluation des besoins, Section 3: Diagnostic du patrimoine et de l'habitat'', p. 66}}</ref>. * ''[[Dolmen de l'Avaye]]'': u se tröva intu campu de tì(r)u de [[Camp de Canjuers|Canjuers]], daa strutü(r)a ciütòstu ruinâ. U sò trüccu fünebre u g'ha in diametru de 20&nbsp;m, cun intu mezzu ina sotta bassa 1,5&nbsp;m dund'e se ponen vegghe due grosse lastre, üna ciantâ in verticâle e l'âtra destesa. De ciü, u se vegghe ancù in tòccu du maxê ch'u rezze a bunda da strutü(r)a<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 44. Dolmen de l'Avaye'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=305|tìtolo=Dolmen de l'Avaye (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de la Brainée]]'': inta regiùn cu'u mèximu numme, tòstu in sciu cunfìn cun [[Escragnolles]], u l'è in grande munümèntu fètu, de prubabile, inte l'Etè du Rammu. U l'è furmàu da 6 ciappe de [[carcâ]], cun quella de tésta ch'a mesü(r)a 2,50&nbsp;m in artessa pe' 1,80 in larghessa, misse a furmâ in curidû vurtàu a punènte e lungu 3 mêtri<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 45. Dolmen de la Brainée'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=306|tìtolo=Dolmen de la Brainée (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de la Colle]]'': inta regiùn da Còlla, au de sutta da vìa veggia pe' Escragnolles. Ciütòstu ruinàu, u gh'axeva ina stansia de 2,10 pe' 1,60&nbsp;m marcâ da trê ciappe de carcâ mèntre i mancan i pilastri, cuscì cumme pe'u curidû, ch'u se n'è sarvàu numma che ina ciappa. U trüccu, daa furma riunda, u g'ha in diametru de 11&nbsp;m; de u(r)igine u l'è puscibile ch'u ne vegne turna da l'Etè du Rammu<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 41. Dolmen de la Colle'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=308|tìtolo=Dolmen de la Colle (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de Peygros]]'': u se tröva a süd-èst da culìna ch'a ghe dà u numme, nu gua(r)i da distante dai cunfìn cun [[Fayence]]. De 12 mêtri de diametru, a stansia au sò sèntru a mesü(r)a 1,60 x 1,80&nbsp;m e a l'è furmâ da trê ciappe de carcâ, ciü che da maxèi in sci làtti a setentriùn e a meridiùn. U curidû u se cumpune tantu de grosse ciappe che de maxèi, mèntre a söia a l'è marcâ da ina ciappa missa in tèra<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 40. Dolmen de Peygros ou de Bourrigaille'', p. 157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=309|tìtolo=Dolmen de Peygros (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen du Colleton]]'': o ''des Collets'', u l'è in ''dolmen'' du genere dìtu a curidû, vurtàu in diresiùn levante-punènte, ch'u se tröva int'in trüccu daa cianta slungâ, de 12 x 10&nbsp;m. U l'è ciütòstu ruinàu, tantu ch'u se pò vegghe numma che ina parte de ciappe de tésta, in maxê de ciappe versu meridiùn e dui pilastri. A sò custrusiùn a ne pu(r)ea vegnì daa prima Etè du Rammu<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=311|tìtolo=Dolmen du Colleton (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Dolmen de Saint-Marcellin]]'': inta regiùn ch'a ghe dà u numme, cumpresa intu campu de tì(r)u de Canjuers, u g'ha in diametru de 14,5&nbsp;m, cu'in sèrciu de prìe ch'u ne fà tüttu u gì(r)u. A stansia au sò sèntru a g'ha ina cianta squadrâ, de 1,70&nbsp;m de làttu, delimitâ da grosse prìe e, a setentriùn e meridiùn, da maxèi. U curidû u l'è vurtàu versu punènte e u l'è furmàu da prìe a seccu e ciappe, cun üna de quelle ch'e u cruvivan ch'a se tröva ancù inta pusisiùn u(r)iginâle. Strutü(r)a de l'Etè du Rammu, a mustra i sègni d'ina riurganisasiùn tardìa<ref>{{Çitta|Roudil & Bérard, 1981|''C - Group de Mons: 42. Dolmen de Saint-Marcellin'', p. 161}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=312|tìtolo=Dolmen de Saint Marcellin (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. * ''[[Tholos des Pounches]]'': trüccu fünebre ch'u se tröva a valle da vìa de Fayence, u l'è stètu scavàu du [[1910]], cu'u sò curêdu ch'u l'è cunservàu intu [[Müseu d'arte e sto(r)ia de Pruvensa|Müseu d'arte e sto(r)ia de Pruvènsa]] de [[Grasse]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=313|tìtolo=Tumulus ou tholos des Pounches (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. Intu terito(r)iu de Munsu i sun stèti segnalèi ascì di âtri ''dolmen'' che pe(r)ò o ch'i nu sun identifichèi cun segü(r)essa o ch'i sun stèti cacièi zü. Fra de sti lì, i se ponen regurdà u ''dolmen de Bourigaille''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=310|tìtolo=Dolmen de Bourigaille (Mons, Var)|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=10 utubre 2024|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. e quelli ''des Gauds'' e ''de la Gray''<ref>{{Çitta web|url=https://www.archeoprovence.com/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=155|tìtolo=Mégalithes (dolmens, tombes en blocs, tumulus, menhirs...) des Alpes-Maritimes et du Var|outô=Laurent Del Fabbro|dæta=17 agustu 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-09}}</ref>. De ciü, de ruìne truvèi in sce rive du Villard, intu campu de Canjuers, e inta regiùn de ''Roubiès'', a levante du paìse, podâse ch'e fassen de riferimèntu a dui vilaggi furtifichèi da preisto(r)ia. === Natü(r)a === * [[Gu(r)e da Siagna]] (''Gorges de la Siagne''): area prutètta ch'a cröve ina regiùn 42,96&nbsp;chilòmetri quaddri lungu a parte ciü âta du percursu da [[Siagna]], fra i cumüi de Munsu, [[Escragnolles]], [[Saint-Vallier-de-Thiey]] [[Tourettes]], [[Callian]], [[Saint-Cézaire-sur-Siagne]], [[Montauroux]], [[Le Tignet]], [[Tanneron]], [[Peymeinade]] e [[Auribeau-sur-Siagne]]. Ricunusciüa ascì inta réa de [[Natura 2000]], a l'è caraterisâ daa presènsa di sciti üme(r)i e de gu(r)e furmèi daa scciümè(r)a, cun de spécie ciütòstu rè(r)e ch'e se ghe ponen truvà, cumme e [[Rattopennugo|rattasu(r)e]] ''[[Miniopterus schreibersii]]'' e ''[[Myotis capaccinii]]'', u gambe(r)u de sciümme ''[[Austropotamobius pallipes]]'', a biscia scrossu(r)a ''[[Testudo hermanni]]'', a ''[[Vipera ursinii]]'' e u ''[[Speleomantes strinatii]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.natura2000.fr/site-natura/gorges-siagne|tìtolo=Gorges de la Siagne|outô=Centre de ressources Natura 2000|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/sdf/#/sdf?site=FR9301574&release=55|tìtolo=Gorges de la Siagne (FR9301574 - SCI)|outô=Natura 2000 - standard data form|léngoa=EN}}</ref>. == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche A Munsu u gh'è ina mediatêca du cumün, a ''Médiathèque de Mons'', ch'a se tröva inta custrusiùn du veggiu ufissiu du türismu, faciàu in scia Ciàssa de San Bastiàn<ref>{{Çitta web|url=https://fetedulivreduvar.fr/it/edition-20234/mediatheques|tìtolo=Médiathèques partenaires|outô=Fête du Livre du Var|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. ;Scö(r)e A Munsu e ghe sun e scö(r)e da l'asilu aa prima(r)ia, misse int'ina custrusiùn a l'estremitè de meridiùn du paìse veggiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.pagesjaunes.fr/pros/12240152|tìtolo=Ecole primaire Maxime Pelacy|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Ste lì, dau [[2023]] e sun intitulèi aa memo(r)ia de Maxime Pelacy (1893-1991), "Zelle", mèstra de scö(r)a pe' tanti ànni a Munsu, dund'a l'é(r)a nasciüa<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/l-ecole-communale-de-mons-porte-desormais-un-nom-886445|tìtolo=L'école communale de Mons porte désormais un nom|dæta=19 nuvèmbre 2023|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. === Dialettu ''moussencou'' === {{Véddi ascì|Dialettu figùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A Munsu, au dì d'ancöi, u se ghe parla ina va(r)ietè du [[Lengoa provensâle|pruvensâle]] nu gua(r)i dife(r)ènte da quelle di paisi a l'in gì(r)u<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 9. Il'' figun ''e il provenzale'', pp. 111-112}}</ref>. A ògni moddu, pe'a ciü parte da sò sto(r)ia, u parlà du pòstu u l'è stètu de tüttu in âtru genere, rivàu cu'i manènti ciamèi daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] a stà intu paìse, ch'i gh'axevan cuscì purtàu a [[Lengoa ligure|sò lengua]]. U parlà de Munsu, u ''moussencou'', fra tütte e va(r)ietè du [[Dialettu figùn|figùn]] u l'è stètu quellu ch'u s'è sarvàu pe' ciü tèmpu e che ne sun cunusciüe ciü testimunianse, ch'e ne permetten de ligâlu ae variante du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgü(r)e de sèntru-punènte]] scicumme ch'u n'axeva a ciü parte di éxiti in cumün. De ciü, a dife(r)ènsa di âtri, pôchi, scrìti in figùn, quelli in ''moussencou'' i fan pröva d'ina va(r)ietè ciü antiga, che pe(r)ò, scicumme ch'a nu l'è cunusciüa l'u(r)igine precisa di manènti rivèi a Munsu, a l'è ciütòstu difissile da identificâ e a nu permette de stüdiâne, in cunfruntu, l'evulusiùn ch'a gh'è stèta de dòppu inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]]<ref>{{Çitta|Toso, 2014|''Parte III. 10. Le varietà del'' figun, pp. 114-116, 118-120}}</ref>. === Müsei === * Musée de la Maison monsoise: u l'è in müseu, de prupietè du cumün de Munsu, ch'u se tröva int'ina cà du paìse veggiu, ch'a l'ha cunservàu a l'intregu a sò strutü(r)a e u sò aredamèntu u(r)iginâle<ref>{{Çitta web|url=https://www.paysdefayence.com/patrimoine-culturel/musee-la-maison-monsoise/|tìtolo=Musée La Maison Monsoise|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. * Éco-Musée "Lou Fournas": u se tröva inta strutü(r)a d'in veggiu furnu de Munsu, dunàu du [[1468]] da l'[[Antoine de Villeneuve]] aa cumünitè in cangiu de di diritti in sò favû. Seràu inti ànni de dòppu da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma Guèra Mundiâle]], u müseu du furnu u cunta da prudusiùn tradisiunâle du pan in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.petitfute.com/v33481-mons-83440/c1173-visites-points-d-interet/c958-musee/1638671-eco-musee-lou-fournas.html|tìtolo=Éco-Musée Lou Fournas|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. == Ecunumìa == [[Immaggine:Graissier Portaz.jpg|miniatura|A strutü(r)a pe'u [[canissu]] da fighe, dìtu a Munsu u ''graïssier'']] {{Çitaçión|E gènte de Munsu e sun di gran travajanti e di gran risparmiatùi. E sun, e m'incallu a dì, i cinesi da Pruvensa; e nu lascian mancu in càntu de tèra sènsa curtivâlu, ascì s'u pò tegnì numma che ina brancâ de semènsa.|Étienne Garcin, ''Dictionnaire [...] de la Provence ancienne et moderne'', 1835<ref name="Garcin" />|Les gens de Mons son fort laborieux et fort économes. Ce sont, j'ose dire, les Chinois de la Provence; car ils ne laissent pas le moindre coin de terre végétale sans le cultiver, dût-il ne contenir qu'une demi-poignée de semence.|lingua=FR}} L'ativitè ecunomica ciü impurtante pe' Munsu a l'è stèta pe' de lungu l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e, intu detaju, dau [[1835]] u gh'è scrìtu che e tère du paìse, scibèn che rüsteghe e pìne de prìe, e fussen tütte curtivèi, cu'i ''moussenqui'' ch'i sun dìti i "cinesi de Pruvènsa" pe'u sò carattere travajante. Intu detaju, i scìti ciü bassi de Munsu i l'é(r)an tegnüi a vigne, u(r)ive e fighe, cu'e cà du paìse ch'e l'é(r)an pròpiu au limite d'artessa pe'i u(r)ivèi, mèntre e tère ciü âte e l'é(r)an tegnüe a [[gran]]. De gran u se ne campava fìna de ciü de quellu ch'u servìva intu paìse, tantu ch'u l'é(r)a aa base de quarche traffegu, mèntre e tère du cumün e furnivan a pruènda ae béstie, pe'u ciü de taja picìna, di alevamènti nu gua(r)i grossi ch'u gh'é(r)a. U leamme ch'u ne vegnìva da sti lì u l'é(r)a campàu e duve(r)àu pe' leamà e u(r)ive<ref name="Garcin">{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|pp=216-217|volùmme=Vul. II}}</ref>. Dife(r)ènti e sun du restu e qualitèi d'u(r)ive ch'i l'é(r)an pe' tradisiùn tegnüe intu cantùn e ciü intu detaju e trê ciü antighe e sun: e ''Saleïre'', u(r)ìve negre, ciamèi cuscì perché messe aa sarmu(r)a, e ''Araban'', spanteghèi in pò pe' tütte e Arpi Marittime, ciü resistènte de âtre, survatüttu au frèidu, e ''Rabeillo.'' Inte indagini fète di ànni '70 ne resültan intu specificu pe' Munsu âtre quattru varietèi: e ''Roussette'', e ''Fourachèle, e'' ''Cornalière'' e e ''Négret'' (o ''Roubeyrol'').<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|curatô=|tìtolo=Mons. Ses oliviers, ses mulins|url=https://oleiculteursdupaysdefayence.fr/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2022/03/brochure-Mons-de%CC%81finitive.pdf|dæta=|ànno=2019|editô=Association des Oleiculteurs du Pays de Fayence|çitæ=Fayence|léngoa=FR|p=33|capìtolo=Arboriculture. Fiches techniques}}</ref> == Fèste e fe(r)e == Fra e fèste da cumünitè de Munsu e se ponen regurdà quella de [[Santa Mascima de Callian]], [[Sant'Agâ]], au primmu fin de setemâna de frevâ. De zügnu i ghe sun quelle de San Marcelìn, cu'ina messa ch'a l'è dìta inta sò capeletta au campu de Canjuers, a fèsta du patrimôniu ai 15 e a muntâ a San Pe(r)u de Riens ai 29. De ciü, ai 15 d'agustu a gh'è ancù a fèsta patrunâle de Notre-Dame, cun prucesciùn, cuncèrti e âtre manifestasiùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.varmatin.com/vie-locale/oui-la-fete-patronale-de-notre-dame-aura-bien-lieu--997859|tìtolo=Oui, la fête patronale de Notre-Dame aura bien lieu à Mons|dæta=12 agustu 2025|léngoa=FR|vìxita=2025-09-10}}</ref>. Du [[1835]], a Munsu e ghe sun marchèi trê fe(r)e: intu detaju e se tegnivan au segundu lünedì d'arvì, aa primma dumenega passèi i 29 de zügnu e au segundu lünedì d'utùbre<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Étienne Garcin|tìtolo=Dictionnaire historique et topographique de la Provence ancienne & moderne|url=https://books.google.it/books?id=O_ql4vPHVW4C&pg=PA216|ànno=1835|editô=Chez de l'auteur|çitæ=Draguignan|léngoa=FR|p=220|volùmme=Vul. II}}</ref>. == Sport == Intu terito(r)iu de Munsu, inta regiùn de San Lu(r)ensu a meridiùn du paìse veggiu, u se ghe tröva dui campi da tennis du prupietè du cumün. Intu Valùn du ''Miron'', in riàn ch'u se caccia int[[a Siagna]] a levante du paìse, u l'è praticàu u ''[[canyoning]]''<ref>{{Çitta web|url=https://www.descente-canyon.com/canyoning/canyon/2645/Miron.html|tìtolo=Vallon de Miron, Mons (Var)|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, cu'in percursu de ciü o mênu dui chilòmetri pe' ina china de 273&nbsp;m cu'a cascata ciü âta ch'a l'è de 15&nbsp;m. In pôcu ciü in zü de dunde stu percursu u finisce inta scciümè(r)a, inte cuscì dìte gu(r)e da Siagna, u se ghe tröva ascì pa(r)eggi straciumbi dund'u se pratica a [[rampinâ spurtìva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.alentoor.fr/mons-83/sport|tìtolo=Où faire du sport en Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scindichi de Munsu === [[Immaggine:Mons_Chateau_ville.JPG|miniatura|U municìpiu de Munsu, castéllu Vidal]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1789|1791|Jean-Honoré Augier||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1791|1791|Claude Sardou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1791|1792|Marcellin Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1792|1795|Honoré Morlan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1795|1797|Jean Pierre Castelly||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1797|1798|Pierre Pelacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1798|1799|Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1799|1800|Jacques Pelacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1800|1810|André Antoine Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1810|1815|Jean-Baptiste De Villeneuve-Beauregard||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1815|1815|Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1815|1820|Pierre Pélacy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1820|1821|Ignace Jacques Alexandre Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1821|1826|Jean-Joseph Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1826|1831|Raymond Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1831|1838|Marcellin Jean André Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1838|1846|Pierre-Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1846|1848|Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1848|1849|Joseph Pierre Gras||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1849|1851|Jean-Honoré Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1851|1860|Joseph Rossel||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1860|1866|Antoine Castelly||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1866|1871|Jean-Antoine Paul||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1871|1878|Joseph Jean André Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1878|1884|Alban Antoine Mireur||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1884|1896|Louis Pierre Pélissier||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1896|1904|Auguste Antoine Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1904|1908|Pierre Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1908|1910|Joseph Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1910|1928|Théophile Jourdan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1928|1929|Joseph Carlevan||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1929|1936|Pierre Bertou||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1936|1944|Raymond Jourdan-Barry||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1948|Louis Pélassy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1948|1953|Charles Porre||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1953|1971|Alexandre Valente||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1971|1977|Ernest Audibert||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1977|1983|Alexandre Valente||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|1983|2001|Alfred Rolland||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2001|2008|Roger Pelassy||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2008|2020|Eliane Feraud||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrec|2020|''in càrega''|Patrick De Clarens||Scìndicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binelaggi === U cumün de Munsu, inte l'ambitu du prugèttu nasiunâle dìtu "''Villages Roumains''", u l'ha adutàu u vilaggiu de [[Gurbeşti]], in [[Romania|Rumanìa]]. De ciü, dau 24 de zügnu du [[2001]], u l'è vegnüu u "pei(r)ìn" du rimurchiatû da còsta ''Buffle'' da [[Marine Nationale (Fransa)|Ma(r)ìna Militâ(r)e fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20161117073657/https://mairie-mons83.fr/parrainage-du-buffle/|tìtolo=Parrainage du Buffle|outô=Mairie de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>, a memo(r)ia di tèmpi antighi quande, de frunte aa [[Capella da San Pe(r)u (Munsu)|capella da San Pe(r)u]], e gènte du paìse e sendevan in fögu de nötte o in câxu de tèmpu grammu pe' agiütâ e nâve a atracâ intu pòrtu de [[Saint-Raphaël (Var)|Saint-Raphaël]], cu'i ma(r)inèi de stu paìse e de [[Fréjus]] che in cangiu i ghe muntavan in pelegrinaggiu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210416223326/http://www.villes-marraines.org/portail-villes.html?search=liste_des_derniers_posts_ville_specifique&task=search&id_ville=536|tìtolo=Mons (Var)|outô=Association de Ville Marraines des Forces Armées|léngoa=FR|vìxita=2025-09-11}}</ref>. == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === U cumün de Munsu u l'è ligàu a quelli vixìn da ina se(r)ie de ''[[Route départementale (Fransa)|Routes départementales]]''. Fra de ste lì, a ciü impurtante a traversà u paìse a l'è a RD 563, in antìgu clasificâ cumme ''[[Route nationale 563]]'', ch'a lìga [[Fayence]] cun [[Séranon]] passandu pe' Munsu, cunusciüa intu terito(r)iu de stu cumün cumme a ''Route de Fayence'' dau paìse veggiu versu meridiùn e cumme ''Route de Castellane'' versu setentriùn. Aa sò estremitè de setentriùn, intu cumün de Séranon, a se lìga cu'a [[Route nationale 563|RN 85]], dìta a ''Route Napoleón'' ascì<ref name=":2">{{Çitta|PLU: Rapport de présentation|''Chapitre 1: Introduction, Section 2: Preséntation géographique'', p. 5}}</ref>. Dapöi u gh'è a RD 56, che dau sèntru a passa au de là da ''[[Siagnole]]'' pe' zuntâse cu'a RD 37. Sta lì a lìga a RD 563, d'inta regiùn de ''Bourigaille'', cu'u cumün de [[Callian]], dìta a ''Route de Callian'' a valle da cruxe(r)a cu'a RD 56 e a ''Route de Beauregard'' a munte de sta lì. A l'ürtimu u gh'è ancù a RD 656 che, a partì daa RD 56 inta regiùn de ''Le Bardandel'' a rìva fina inta regiùn du Mu(r)ìn de Siagna, piandu u numme de ''Route de Saint-Cézaire''. U caséllu de l'autustradda ciü vixìn u l'è quellu de [[Mougins]], u nüme(r)u 42 in sce l'''[[Autoroute A8 (Fransa)|Autoroute A8]]'', ch'u se tröva ina trentêna de chilòmetri a meridiùn de Munsu<ref name=":2" />. === Traspòrtu pübbricu === A Munsu u ghe rìva quarche servissiu de traspòrtu pübbricu in sce stradda, gestìu daa réa da regiùn [[Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra]], a [[Zou !]], da quande a l'è piàu u pòstu da veggia réa du [[dipartimèntu du Va(r)u]], a [[Varlib]]. A ògni moddu, u paìse u nu l'è traversàu da di servissi de linea fissa, scicumme che a passâghe u gh'è numma che a linea 803, ativâ in sce dumanda<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne803_CALLIAN_FAYENCE_MONS-ac-01092025.pdf|tìtolo=803 Transport à la demande Callian → Fayence → Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>, ciü che dui servissi riservèi pe'e scö(r)e, a linea 8333<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8333-MONS_FAYENCE_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8333 Mons → College de Fayence|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>. e a 8334<ref>{{Çitta web|url=https://storage.googleapis.com/is-wp-22-prod/uploads-prod/2025/07/ZOU83_Ligne8334-MONS_ac-01092025_11072025.pdf|tìtolo=8334 Mons → Ecoles maternelle et primaire de Mons|léngoa=FR|vìxita=2025-09-15}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Odile Roudil|outô2=Georges Bérard|tìtolo=Les sépultures mégalithiques du Var|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k33358540/f9.item.texteImage|ànno=1981|editô=Centre National de la Recherce Scientifique|çitæ=Pariggi|léngoa=FR|cid=Roudil & Bérard, 1981|ISBN=2-222-02921-X}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Fiorenzo Toso]]|tìtolo=Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria|url=https://books.google.com/books?id=8W6CrgEACAAJ|ànno=2014|editô=Philobiblon|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|cid=Toso, 2014|ISBN=88-88-59172-9}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://mairie-mons83.fr/wp-content/uploads/2018/07/MONS-PLU-01-RP-avril-2011.pdf|tìtolo=Plan Locale d'Urbanisme (PLU): Rapport de présentation|outô=Commune de Mons|léngoa=FR|cid=PLU: Rapport de présentation}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra]] h8ywslfyy1up46om4iigguifcjsyd58 Zèrbia 0 32994 271791 271676 2026-07-13T10:20:52Z Michæ.152 13747 Prìmma série de coreçioìn 271791 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} {{Disclaimer|medico}} [[File:J. L. M. Alibert, Description des maladies de la peau. Wellcome L0020971.jpg|thumb|Reprezentaçión de "Zèrbia crostôza giânénte" do J. L. M. Alibert (''Description des maladies de la peau'')|292x292px]] Pe '''zèrbia''' ò '''zærbia''' (da-o bàsso latìn ''derbita'' "moutîa da pélle, impetigo", d'òrìgine gàllica) s'inténde de sòlito 'na [[Moutîa|moutîa]] da [[pélle]], caraterizâ in generâle da rosô, formaçión de scàgge ò cróste e smangiaxón. Defæti con sto nómme popolâ se ghe riferìsce de spèsso a ciù moutîe despæge pe caxoìn, caraterìstiche biològiche, svilùppo e cûa ma che a prìmma vìsta pêuan sconpartî dötréi mòddi de prezentâse scìmili. Sta categorîa a tîa drénto tùtte quélle condiçioìn da pélle che into pasòu pigiâvan ascì o nómme genérico de "èrpete", cómme pe exénpio quélle che inta mêxìnn-a d'ancheu són dîte ''tinea corporis'', ''impetigo'', ''herpes zoster'' e ''eczema''. == Condiçioìn médiche == === ''Tinea corporis'' === A ''tinea corporis''<ref>A sta moutîa se riferìsce con tùtta probabilitæ a definiçión de "zèrbia" dæta da-o [[Gioanìn Cazàssa|Casàzza]]: "''Volatica. T. med.'' ''Herpes furfuraceus circinatus. Malattia cutanea, che si manifesta con macchie scabrose, di colore più o meno rossiccio, pruriginose, per solito circolari, più elevate ne' margini, men colorite, anzi pallide nel centro, ove si cuoprono di squame decidue e rinaenti, tenuissime e furfuracee. Occupa per lo più una piccola estensione di cute in una volta, ed è cosi nominata perchè trasportasi facilmente sotto la medesima forma, e talvolta anche sotto la stessa dimensione da un sito all'altro della pelle. Dicesi anche Erpete, Serpigine, e in qualche luogo d'Italia Zerbite e Derbia.''"</ref> a l'é 'n'[[infeçión]] superfiçiâle da pélle, caxonâ da-i [[Fungi|fónzi]] di géneri ''Trichophyton'', ''Epidermophyton'' e ''Microsporum''. Sta condiçión a se prezénta tipicaménte cómme 'na ciàstra ò 'na plàcca scabrôza, ciù ò mêno róssa, de fórma riónda ò òvâle, bén delimitâ e co-ìn bórdo in gîo rilevòu; 'na lêgia smangiaxón a l'é comùn. A l'é a tìgna ciù comùn (prevalénsa do 20-25%) e a corpìsce sorviatùtto i figeu; a trasmisción do fónzo a l'é favorîa da-i anbiénti ùmidi e câdi, da-o spartîse picagétte e vestî e da-o métte vestî stréiti. O fónzo o prodûe di enzîmi che ghe perméttan de invàdde o seu dûo da pélle e de spantegâse a-o fêua. A diàgnoxi a l'é pò-u ciù clìnica, sorviatùtto si-â lexón a l'é caraterìstica, ma a diàgnoxi diferençiâle a l'é ància e a tîa drénto tùtte e moutîe che se pêuan prezentâ con lexoìn "a mòddo d'anéllo". O trataménto o prevédde e pràtiche p'amermâ i fatoî de réizego, ö sæ mantegnî a pélle sciûta e nétta, e l'ûzo de antimicòtichi pò-u ciù tòpichi; se tratâ cómme se dêve, a ''tinea corporis'' a ténde de lóngo a goarî<ref>National Library of Medicine: [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7375854/ Tinea corporis: an updated review]</ref>. [[File:Ringworm on the arm, or tinea corporis due to Trichophyton mentagrophytes PHIL 2938 lores.jpg|thumb|Zèrbia (''tinea corporis'') in sciô bràsso|centro]] === Impetigo === L'impetigo a l'é 'n'[[infeçión]] comùn di seu superfiçiâli da pélle ch'a l'é asæ contagiôza e a l'é caxonâ da [[Bacteria|batérri]] di géneri ''Staphylococcus'' e ''Streptococcus'', sorviatùtto ''Staphylococcus aureus'' e ''Streptococcus pyogenes''. A se prezénta con dôe fórme, ö sæ cómme ''impetigo non bullosa'', caraterizâ da cróste cô de l'amê in sciô vîzo e-e estremitæ, ò ''impetigo bullosa'', caraterizâ da làrghe brîgoe mòlle sorviatùtto inte céighe da pélle. A l'é l'infeçión batérica ciù difûza inti figeu, màscime inti clîmi câdi e ùmidi (prevalénsa do 11,2%). I batérri pêua atacâ e invàdde de drîto a pélle sànn-a ò dónca l'infeçión a peu interesâ de lexoìn za prezénti. A diàgnoxi a l'é pe-o ciù clìnica e a diàgnoxi diferençiâle a tîa drénto tànte âtre condiçioìn con brîgoe e sfêugo. O trataménto o prevédde l'ûzo de antibiòtichi tòpichi ò scistémichi, in azónta a-e mezûe de netîxe pe schivâ o contàggio; ciù ò mêno o 20% di câxi o goarìsce in mòddo spontànio e-o trataménto o l'accélera a goaixón. [[File:Bullous impetigo1.jpg|thumb|Zèrbia (impetigo bullosa) in sciâ pànsa|centro]] === Herpes zoster === L'herpes zoster<ref>A sta moutîa se riferìsce con tùtta probabilitæ a definiçión de "zèrbia" dæta da l'[[Gioxeppe Oivê|Oivê]]: "''Serpigine, macchia o infiammazione della pelle, che con diverse pustulette e scorticature va serpeggiando per la medesima pelle. Detta anche erpete, impetigine.''"</ref> ò fêugo de Sant'Antönio o l'é 'n'[[infeçión]] caxonâ da-a riativaçión do Varicella-Zoster Virus (ZVZ), o mæximo [[Virus|vîro]] ch'o pròvoca e [[voiêue xoatìnn-e]]. A caraterìstica de l'herpes zoster a l'é a distribuçión dermatomérica de seu lexoìn, con brîgoe rósse, che pêuan vegnî ciavélli e pöi cróste; e lexoìn sciórtan de spésso dòppo di scìntomi prodròmichi cómme dô, formigoaménto e bruxô. L'é 'na condiçión comùn e-o 32% de persónn-e o-a desvilùppa inta seu vìtta, ma o réizego o l'ouménta co-o crésce de l'etæ. Dòppo l'infeçión primâia, ö sæ e voiêue xoatìnn-e che corpìscian pe-o ciù i figeu, o vîro o s'aretîa inti gróppi nervôxi, dónde o peu restâ ascôzo pe ànni ascì prìmma de riativâse e caxonâ l'herpes zoster, sorviatùtto inta vegiàia ò into câxo de l'abasciaménto da sorvegiànsa inmunitâia. A diàgnoxi a l'é de sòlito clìnica in sciâ bâze de lexoìn tìpiche "a mòddo de picàggia" ma inte dötréi câxi a peu êse confermâ co-a [[PCR]]. O trataménto co-i antivirâli o l'agiùtta a acelerâ a goaixón e a schivâ e conplicànse, cómme a neoralgîa post-erpética sorviatùtto inti vêgi. [[File:Herpes zoster chest.png|thumb|Zèrbia (Herpes zoster) in sciô pêto|centro]] === Eczema === L'eczema o l'é 'n'insciamaçión no contagiôza da pélle ch'a se prezénta con fórme despæge: o tîpo ciù comùn o l'é a [[Dermatite atopica|dermatîte atòpica]], ma gh'é l'eczema da contàtto ascì, l'eczema dizidròzico, a dermatîte asteatòtica, l'eczema a mòddo de monæa e-a dermatîte seboròica. O l'é caxonòu in generâle da fatoî genétichi e inmunitâi, che pòrtan a 'na deboléssa da barêa da pélle, ch'a no l'é ciù bónn-a a trategnî l'umiditæ e a làscia pasâ i fatoî de fêua che danézzan a pélle. A se prezénta tipicaménte con rosô, fòrte smangiaxón, sechéssa e formaçión de brîgoe ò cróste. A l'é 'na condiçión comùn (prevalénsa de l'1-8% tra-i gréndi e do 15-20% tra-i figeu), o corpìsce de ciù e [[Femmina|fémine]] (1:2) con de preferénse de ràzza; a l'é ciù difûza inti pàixi desvilupæ e inte zöne de çitæ e l'é de spésso acobiâ a de condiçioìn d'alergîa cómme l'[[âxima]] e-a frêve da fén. A diàgnoxi a l'é fæta pe-o ciù in sciâ clìnica e in sce l'anàlixi da stöia do paçiénte ma a peu arenbâse a-i ''[[patch test]]'' ascì e a-a [[biopsîa]]. O trataménto o se bâza in sce l'apricâ tùtti i giórni di prodûti pe inumeî a pélle, l'ûzo de corticosteròidi tòpichi pe amermâ l'insciamaçión e-o schivâ i fatoî iritànti. [[File:Eczema-arms.jpg|thumb|Zèrbia (eczema) in sce bràsse|centro]] == Mêxìnn-a popolâ == {{Disclaimer|alternative}} [[File:Mantis religiosa (egg case).jpg|thumb|'Na zèrbia ò tìgno (ötêca de ''Mantis religiosa'')]] Inta mêxìnn-a popolâ da [[Liguria|Ligùria]] l'êa difûzo l'ûzo de ötêche da ''Mantis religiosa'' pe segnâ ste moutîe da pélle. Defæti e mæxime sàcche de êuve da [[Cattænn-a divota|catænn-a divöta]] êan ciamæ "zèrbie" e sta somegiànsa de nómme, inta dotrìnn-a de segnatûe, a l'êa con tùtta probabilitæ tegnûa pe ségno da seu capaçitæ de cuâ ste condiçioìn, con transferî e propietæ da moutîa a l'ògètto in caxón da seu analogîa. O mæximo remédio o l'êa difûzo inte dötræ zöne da Frànsa pe schivâ ò mêgâ i brignoìn de moén ò di pê; in Ligùria l'é atestòu ascì a pràtica de dònne d'arechéugge e "zèrbie" ò "tìgni" co-a lùnn-a a favô e de dêuviâli pe cuâ o mâ de dénti<ref>Scortecci G., 1960. Insetti, 2 volumi. Labor, Milano</ref>. E sàcche de êuve da catænn-a divöta són dêuviæ scìnn-a inta mêxìnn-a tradiçionâ cinéize, dónde pìggian o nómme de ''Sangpiaoxiao'' (桑螵蛸), in particolâ pe tratâ i destùrbi di rén, e pèrdie d'oénn-a e l'inpoténsa. Scibén che e ötêche de ''Mantis'' contêgnan de sostànse con vàrie ativitæ biològiche (anti-insciamatöie, antidiurétiche, anticàncou, antioscidànti e relasciànti di vâxi<ref>National Library of Medicine: [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33920120/ Chemical Constituents of the Egg Cases of Tenodera angustipennis (Mantidis ootheca) with Intracellular Reactive Oxygen Species Scavenging Activity]</ref>), no gh'é de evidénse scentìfiche, stùddi ò aprovaçioìn regolatöie che supòrtan e-a seguéssa de sti trataménti. == Anotaçioìn == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Mëxinn-a]] il0ntc40ppnchg90ateo9lfvsh82r9d Anime salve 0 33003 271786 2026-07-12T22:34:56Z JeanM 9347 Traduçion parçiale de [[:it:Anime salve]] 271786 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} '''''Anime salve''''' o l'é o trezzen e urtimo album in studio do cantautô italian [[Fabrizio De André]], pubricou a-i 19 de settembre do 1996 da-a BMG Ricordi e realizzou insemme a-o [[Ivano Fossati]], compoxitô de boña parte da muxica.<ref name="bertoncelli">Riccardo Bertoncelli (à cua de), ''Belin, sei sicuro?'', çit., p. 76.</ref> == Reçevimento == [[File:Scultura "Le acciughe fanno il pallone".jpg|thumb|L'installaçion artistica à l'abergo Europa Palace de [[Sanremmo]], inspirâ a-o tòcco ''Le acciughe fanno il pallone'', contegnuo into disco]] L'album o l'à avuo un reçevimento ben ben poxitivo, tanto da-i critichi muxicali, che gh'an assegnou a [[Targa Tenco]] do 1997,<ref name="Tenco">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140512215724/http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/10/25/ma-la-canzone-autore-ha-perso.html|tìtolo=Ma la canzone d'autore ha perso la sua diversità|outô=Laura Putti|scîto=la Repubblica|çitæ=Sanremo|dæta=25 ottobre 1997|p=42|vìxita=12 maggio 2014|léngoa=IT}}</ref> comme da-o ponto de vista commerçiale: o l'é introu drito a-o primmo pòsto da clascifica FIMI di album<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140512220413/http://archiviostorico.corriere.it/1996/ottobre/08/Dalla_vince_cuore_dei_giovani_co_8_9610082327.shtml|tìtolo=Dalla vince il cuore dei giovani|outô=Mario Luzzatto Fegiz|scîto=Corriere della Sera|çitæ=Milano|dæta=8 ottobre 1996|p=37|vìxita=11 maggio 2014|léngoa=IT}}</ref> e dapeu o l'à ottegnuo a çertificaçion de treggio disco de platino in Italia.<ref name="platino">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20180215144514/http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1997/02/12/de-andre-gonfie-vele.html|tìtolo=De André a gonfie vele|outô=Giacomo Pellicciotti|scîto=la Repubblica|dæta=12 febbraio 1997|p=40|vìxita=27 novembre 2020|léngoa=IT}}</ref> O tòcco ''Smisurata preghiera'', contegnuo into disco, o l'à guägno o Premio Lunezia pe-a qualitæ muxicale e letteräia, reconoscimento motivou da-a Fernanda Pivano into luggio do 1997 à Aulla. Torna à Aulla, do 2021, unna neuva ciassa à l'incroxo di sciummi [[Aulella]] e [[Magra]] a l'é stæta intitolâ a-a canson ''Smisurata preghiera'', pe iniçiativa do Premio Lunezia: o primmo adresso çivico d'Italia dedicou à unna canson. Do 2025, à Sanremmo, in occaxon da restrutturaçion de l'abergo Europa Palace, l'é stæto creou un'installaçion artistica inspirâ a-o tòcco ''Le acciughe fanno il pallone''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.studiocec.it/leacciughefannoilpallone/|tìtolo=Acciughe - Paolo Albertelli - STUDIO C&C|outô=Studio C&C|scîto=Studio C&C - Albertelli, Abbaldo|dæta=2025-04-06|vìxita=2025-10-15|léngoa=IT}}</ref> == Stöia == ''Anime salve'' o l'é o fruto de un travaggio fæto insemme da-o De André e da-o seu collega Ivano Fossati, zeneise comme lê e za seu collaboratô occaxonale into passou, autô de boña parte da muxica. O Fossati o l'à dito a-o Riccardo Bertoncelli che o Fabriçio o l'aiva scrito o 90% di testi — ben che con quarche idea e intuiçion seu — e lê o 90% da muxica, ben che con quarche contribuçion do De André; ma into fâ sto travaggio no gh'é stæto ninte de programmou, tutto o l'é stæto instintivo.<ref>Bertoncelli 2003, p. 146.</ref> O disco o l'é tegnuo da tanti pe-o testamento artistico do De André, no solo che muxicale ma ascì spirituale, mascine pe l'urtimo tòcco ''Smisurata preghiera'', ben che, into momento che ''Anime salve'' o l'é stæto realizzou, o De André o no saveiva ancon da moutia ch'a l'aviæ portou a-a mòrte pöco ciù de doî anni apreuvo; ançi, o l'aiva za comensou à pensâ à di atri travaggi discografichi pöco dòppo a pubricaçion de l'album.<ref name="OndaRock">{{Çitta web|url=http://www.ondarock.it/italia/fabriziodeandre.htm|tìtolo=Fabrizio De André In direzione ostinata e contraria|outô=Claudio Fabretti|scîto=OndaRock|vìxita=11 maggio 2014|léngoa=IT}}</ref> == Contegnuo == Co-i tòcchi do disco, o cantautô o fa un viægio into mondo di umei, di escluxi e di ascordæ, figue che en stæte delongo ben presente inti seu testi pe tutta a seu carriera. O tema primmäio a l'é a solitæ, inte tutte e seu forme: quella de persoñe transgender, di Rom, de l'amante, do pescou; ma ascì quella poxitiva, çernua comme condiçion ideale. O mæximo titolo de l'album o vëgne da l'etimologia de poule «anime» e «salve», che a-a lettia veu dî «spriti solitäi».<ref name="OndaRock" /> Tutto o disco o peu ëse tegnuo pe un «elögio da solitæ», vista comme unna condiçion ch'a permette d'ëse liberi e no condiçionæ da-a soçietæ, comme spiegou da-o mæximo De André inte un conçerto che dapeu o l'é stæto pubricou into disco ''Ed avevamo gli occhi troppo belli'': {{Çitaçión|[Anime salve] o piggia o seu scignificato da l'origine, da l'etimologia de doe poule «anime» «salve»: veu dî spriti solitäi. O l'é unna smersa de elögio da solitæ. Se sa, no tutti se â peuan permette: no se â peuan permette i veggetti, no se â peuan permette i maròtti. No se â peu permette o politico: o politico solitäio o l'é pe-o sòlito un politico futuo. Ma, in sostansa, quande se peu restâ soli con lê mæximi, mi creddo che s'arriësce à avei ciù de lengê contatto con quello ch'o ne stà d'in gio, e sto d'in gio o no l'é fæto solo che di nòstri pægi: diæ ch'o l'é fæto de tutto l'universo, da-a feuggia ch'a sciòrte de neutte inte un campo fin a-e stelle. E se s'arriësce à intonâse megio con sto d'in gio, s'arriësce à pensâ megio a-i seu problemi, e creddo ascì che s'arriësce à attrovâ de megio soluçioin; e, dæto che semmo pægi a-i nòstri pægi, creddo che se peu attrovâ de soluçioin ascì pe-i atri. Con questo no veuggio fâ nisciun panegirico ni de l'anacoretiximo ni do romitaggio, no l'é che s'à fâ i ermitti ò i anacoreti; l'é che ò constatou co-a mæ esperiensa de vitta — e a l'é stæta unna vitta, che creddo d'aveila visciua — me son dæto conto che un òmmo solo o no m'à mai fæto poia, ma l'òmmo organizzou o m'à delongo fæto mai tanta poia.|Fabrizio De André, ''Elogio della solitudine'', da ''Ed avevamo gli occhi troppo belli''|[Anime salve] trae il suo significato dall'origine, dall'etimologia delle due parole "anime" "salve", vuol dire spiriti solitari. È una specie di elogio della solitudine. Si sa, non tutti se la possono permettere: non se la possono permettere i vecchi, non se la possono permettere i malati. Non se la può permettere il politico: il politico solitario è un politico fottuto di solito. Però, sostanzialmente quando si può rimanere soli con se stessi, io credo che si riesca ad avere più facilmente contatto con il circostante, e il circostante non è fatto soltanto di nostri simili, direi che è fatto di tutto l'universo: dalla foglia che spunta di notte in un campo fino alle stelle. E ci si riesce ad accordare meglio con questo circostante, si riesce a pensare meglio ai propri problemi, credo addirittura che si riescano a trovare anche delle migliori soluzioni, e, siccome siamo simili ai nostri simili credo che si possano trovare soluzioni anche per gli altri. Con questo non voglio fare nessun panegirico né dell'anacoretismo né del romitaggio, non è che si debba fare gli eremiti, o gli anacoreti; è che ho constatato attraverso la mia esperienza di vita, ed è stata una vita, credo di averla vissuta; mi sono reso conto che un uomo solo non mi ha mai fatto paura, invece l'uomo organizzato mi ha sempre fatto molta paura.|lingua=it}} O mæximo De André, into conçerto tegnuo a-o Teatro Brancaccio de [[Romma]] do 1998, o definià ''Anime salve'' un «descorso in sciâ libertæ».<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20101210092754/http://www.popon.it/home/biografie/76-tutti/833-fabrizio-de-andre|tìtolo=Fabrizio De André - Biografia e Discografia|scîto=popon.it|vìxita=10 dicembre 2010|léngoa=IT}}</ref> E cansoin de l'album, arrangiæ da-o Piero Milesi (ascì co-produttô e passou membro do [[Gruppo Folk Internazionale]]),<ref>{{Çitta web|url=http://www.rockol.it/news-306432/Addio-a-Piero-Milesi|tìtolo=Addio a Piero Milesi|scîto=Rockol.it|dæta=31 ottobre 2011|vìxita=11 maggio 2014|léngoa=IT}}</ref> en caratterizzæ da unna reçerca de son indirissâ a-i ritmi e i temi tipichi de coltue muxicale sudamericañe, cäi a-o Fossati ma che an appascionou ascì o De André fin da ch'o l'ea zoveno, e a-o tropicaliximo do [[Caetano Veloso]]; gh'é però ascì de referense ciæe a-e atmosfere balcaniche e mediterranee. Doî tòcchi do disco, ''Princesa'' e ''Smisurata preghiera'', en inspiræ à de euvie letteräie.<ref>{{Çitta web|outô=Giuseppe Videtti|url=http://www.repubblica.it/supplementi/musica/19990121/artic_dischi.html|tìtolo=Fabrizio De André - La discografia|scîto=Musica! (la Repubblica)|vìxita=11 maggio 2014|léngoa=IT}}</ref> Inti seu urtimi chinz'anni d'attivitæ artistica, o De André o l'à addeuviou assæ i e lengue despæge da l'italian, e st'urtimo disco o no fa ecceçion: i cöi into finale de ''Princesa'' en in [[Lengoa portogheize|portogheise]] do [[Braxî]], i cöi de ''Dolcenera'' e tutto o testo de ''[[Â cúmba]]'' en in zeneise, o finale de ''Khorakhané'' o l'é in lengua romaní e o titolo da sesta canson, ''Disamistade'', o l'é un termine [[Lengua sarda|sardo]] de fòrte scignificato soçiale. Inti ringraçiamenti gh'é ascì unna dedica a-o percuscionista Naco, pseudònimo do Giuseppe Bonaccorso, mòrto pöchi meixi primma da pubricaçion do disco inte un açidente da stradda. O Naco o fa de parte instrumentale inte tutti i tòcchi de l'album, con dâ un gran contributo a-e sonoritæ con tanti instrumenti feua da-o commun. == Bibliografia == * Riccardo Bertoncelli (a cua de), ''Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André'', Firenze, Giunti, 2003. ISBN 88-09-02853-8 == Ligammi esterni == * {{Çitta web|url=http://www.creuzadema.net/deandre/index.php?option=com_content&view=article&id=110&Itemid=251|tìtolo=Dolcenera e l'alluvione di Genova, 1970|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=http://www.faberdeandre.com/speciali/anime-salve|tìtolo=Lo speciale dedicato ai 20 anni dall'uscita dell'album, 2016|léngoa=IT}} == Nòtte == <references /> [[Categorîa:Muxica da Liguria]] [[Categorîa:Muxica d'autô]] 978dlfw74yyius0aisvu630zerv187r