Wikipedia
lijwiki
https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2
MediaWiki 1.47.0-wmf.10
first-letter
Media
Speçiale
Discûscion
Utente
Discûscioîn ûtente
Wikipedia
Discûscioîn Wikipedia
Immaggine
Discûscioîn immaggine
MediaWiki
Discûscioîn MediaWiki
Template
Discûscioîn template
Agiûtto
Discûscioîn agiûtto
Categorîa
Discûscioîn categorîa
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Mègia
0
1691
271822
270818
2026-07-14T23:06:05Z
JeanM
9347
wikilink
271822
wikitext
text/x-wiki
{{Spezin}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Mègia
|Panorama = Ameglia.JPG
|Didascalia = <div style="text-align:center;">Panorama de Mègia</div>
|var-localizaçión = Localiṡassión
|var-stâto = Stato
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[Comun|comǜn]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Región]]
|Divisione amm grado 1 = Ligǜia
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa]]
|Divisione amm grado 2 = A Spèza
|var-aministraçión = Aministrassión
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Sìndico]]
|Amministratore locale = Umberto Galazzo
|Partito = [[lista civica]] de [[sentro-sinistra]] ''Uniti x Ameglia''
|Data elezione = 4-10-2021
|var-instituçión = Istitüssión
|Data istituzione = [[1861]]
|var-teritöio = Teritòio
|var-cordinæ = Coordinà
|var-altitùdine = Aotéssa
|var-superfìcce = Süperfìssie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 4314
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens2019gen/index.html Informassion Istat] - Popolassion residente ao 31 de mazo 2019.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2019
|var-denscitæ = Densità
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frassión]]
|Sottodivisioni = Boca de Magra, Cafazi, Fimaeta, [[Montimarzei|Montimarsèi]]
|var-divixoìn_confinànti = Comǜn a veṡìn
|Divisioni confinanti = [[Lerze]], [[Sarzànn-a|Sarzana]]
|Codice postale = 19121-19126, 19131-19137
|var-âtre_informaçioìn = Àotre informassión
|var-fûzo_orâio = Füṡo oràio
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica
|Zona sismica = 3A
|Gradi giorno = 1325
|Nome abitanti = Amegesi<br />{{It}} ''Amegliesi''
|Patrono = [[Pasquale Baylón|San Pasquale]]
|var-festîvo = Festivo
|Festivo = 17 mazo
|var-cartografîa = Cartografìa
|Mappa = Map of comune of Ameglia (province of La Spezia, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Poṡissión der comǜn de Mègia 'nt'a provinsa dea Spèza
|var-scîto_ofiçiâ = Sito ofissiale
}}
'''Amègia''' (''Améggia'' o ''Mêgia'' en [[Lengoa zeneize|żenéṡe]], ''Ameglia'' en [[Léngoa italiànn-a|talián]]) i è 'n paese 'nt'a riva de mandrita der fiume [[Magra]], 'nt'a [[provinsa dea Spèza]], e i è ün di ǜrtimi siti dea [[Rivêa de Levànte|Rivea de Levante]]. Er comün i gh'ha ciü de quatromilatrèissento abitanti e quatro frassion: Montimarsèi, Fiumaeta, Cafazo e Boca de Magra.
== Geografia ==
Er comün d'Amègia ent'a provinsa dea Spèza i gh'ha quatro frassion: Montimarsèi, Boca de Magra, Fiumaeta e Cafazo. Er capolègo i è Amègia, che la se trèva sorve a 'n monte àoto da ciü a meno 80 mètri. O teritòio der comün i è atraversà dar fiume Magra, ch'i finissa 'nt'er mae tra e frassion de Fiumaeta e de Boca de Magra. Er monte ciü àoto i è 'r monte Mürlo, che con ciü de trèissento mètri i è 'r pünto ciü àoto dea pünta der Caprion. Er comün i gh'ha come confin er mae, [[Lerze]] (dal'àotra parte der monte) e [[Sarzànn-a|Sarzana]]. A còsta l'è bassa, co' a ciaza, vèrso Fiumaeta 'nt'a riva de man stanca der fiume, e àota, co' i scògi, daa parte de mandrita dea foze der fiume, fin aa confin con Lerze. La gh'è doi siti onde se pè miae er panoama: a Pünta Gianca e a Pünta der Crò.
== Stòia ==
{{Seçión vêua}}
== Abitanti ==
=== Evolüssión demografica ===
{{Demografia/Améggia}}
=== Minoranse forèste ===
Segondo l'[[ISTAT]], ai 31 deṡenbre 2019, a Mègia i ghe son 266 sitadìn forèsti.
=== Persone lighè con Mègia ===
{{Seçión vêua}}
== Siti da vede ==
[[File:Ameglia-castello8.jpg|thumb|left|Ameglia-castello8|A tore der castèo]]
{{Seçión vêua}}
== 'Conomia ==
{{Seçión vêua}}
== Coltǜa ==
=== Dialèto ===
{{Seçión vêua}}
== Manifestassión ==
{{Seçión vêua}}
== Fèste e fée ==
Er patron der comün i è San Pasquale, ch'i se festeza o dezassète de mazo, p' en voto fato quande la gh'è sta a pèsta do Siessento. Tüti i ani se festeza o Santo con na portession solène co' o Santìssimo Sacramento, o Sìndico d'Amègia, a bandea der comün e tüte e aütoità sivili e militai. Se festeza anca Sant'Andrea, patron di pescadoi de Boca de Magra, San Isidò, patron di contadin de Fiumaeta, e San Peo, patrono de Montimarsèi.
== Aministrassión ==
=== Sìndici de Mègia ===
[[File:Ameglia-municipio.JPG|thumb|Er palassio der Comǜn]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periodo|var-prìmmo çitadìn=Primo sitadìn|var-partîo=Partìo|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòte}}
{{ComuniAmminPrec|7 lügio 1985|27 lügio 1990|Mauro Ciri|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|[[Scindico|Sìndico]]|}}
{{ComuniAmminPrec|27 lügio 1990|24 arvì 1995|Piero Malfanti|DC|Sìndico|}}
{{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 żenào 1999|Francesco Pisani|''Scelta democratica''<br />(lista sivica de sentro-sinistra]|Sìndico|}}
{{ComuniAmminPrec|14 żenào 1999|14 żenào 2004|Francesco Pisani|''Scelta democratica''<br />(lista sivica de sentro-sinistra)|Sìndico|}}
{{ComuniAmminPrec|14 żenào 2004|8 żügno 2009|Umberto Galazzo|''Scelta democratica''<br />(lista sivica de sentro-sinistra)|Sìndico|}}
{{ComuniAmminPrec|8 żügno 2009|26 mażo 2014|Umberto Galazzo|[[Partîo Democràtico (Itàlia)|PD]]|Sìndico|}}
{{ComuniAmminPrec|26 mażo 2014|11 żügno 2015|Giacomo Giampedrone|''Giampedrone''<br />(lista sivica de sentro-dèstra)|Sìndico|}}
{{ComuniAmminPrec|11 żügno 2015|7 żügno 2016|Andrea De Ranieri|''Giampedrone''<br />(lista sivica de sentro-dèstra)|Vicesìndico|}}
{{ComuniAmminPrec|7 żügno 2016|4 otobre 2021|Andrea De Ranieri|''La nuova lista civica''<br />(lista sivica de sentro-dèstra)<ref>en ''Cambiamo!'' de [[Giovanni Toti]]</ref>}}
{{ComuniAmminPrec|4 otobre 2021|''en càrega''|Umberto Galazzo|''Uniti x Ameglia''<br />(lista sivica de sentro-sinistra)|Sìndico|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
== Comünicassión ==
=== Strade ===
{{Seçión vêua}}
== Nòte ==
<references/>
== Àotri progèti ==
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa dea Spèza}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Comûni da provinsa dea Spèza]]
gg33kr2z98ar8beoprzicm890ltq5sb
Borṡi e Veressi
0
1723
271813
271795
2026-07-14T18:57:33Z
N.Longo
12052
+
271813
wikitext
text/x-wiki
{{Borṡìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Borṡi e Veréssi
|Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg
|Didascalia = A Ciassa e u Rucâru de Veréssi, cun Borṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ
|Tipo = [[Comun|cumün]]
|var-localizaçión = Lucaliṡasiùn
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Renato Dacquino
|Partito = lista sivica "Nuova via per Borgio Verezzi"
|Data elezione = 16-5-2011
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 3
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = [[1933]]
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artéssa
|Altitudine = 10
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 2053
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2023
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = Borṡi (sêde du cumün), Veréssi
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1351
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = borṡìn, veresìn
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]]
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Borṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâ
}}
'''Borṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dui paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-t'in sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]).
== Geugrafìa ==
=== Teritoriu ===
<gallery mode="packed" widths="250" heights="150">
Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|Vista de Borṡi
Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, a burgâ du Pöṡṡu
</gallery>
U cumün de Borṡi e Veréssi u cröve i teritori lighê a-i dui paìṡi ch'i l'han furmòn: Borṡi u se tröva in-tu Ciàn, ch'u piggia tütte e têre cianélle misce da vixìn a-a costa e ch'i g'han, de darê, a Valle, ch'a l'è u valùn scavòn da-u riàn de Butassàn<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Toponimi dei contadini di Borgio'', p. 81}}</ref>. Pe cuntru, Veréssi u l'è misciu a 200 m sciü-u livéllu du mâ, sciü-e rive de l'Orera<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}</ref>. L'âtra muntagna ch'a se tröva in-tu sö teritoriu a l'è, a punénte, u Munte Grossu (299 m), misciu sciü-i cunfìn cu-[[u Tû]] e [[a Prìa]], méntre, in pò ciü a levante di cunfìn cun [[Finô|Finâ]], u se lêva u [[Côu da Crôvas̠òppa|càvu da Cravasoppa]].
Pe-i rién, u ciü inpurtante in-tu teritoriu du cumün u l'è u riàn de Butassàn, lungu ciü o mênu sei chilometri e ch'u marca pe in toccu i cunfìn cu-[[A Prìa]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La situazione idrografica di Borgio Verezzi'', p. 72}}</ref>. U cunfìn a levànte u l'è marcòn da-u Riàn da Fin, ch'u nasce in teritòriu finarìn in sìmma a-u [[Càvu da Cravasòppa]] e u l'ha ascì in ràmmu de surgenti 'n-ta lucalitê veresìna de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/documenti/08_Relazione_Rev01.pdf|tìtolo=Stralcio sul rischio idrogeologico - Bacino: Bottassano|vìxita=2026-07-14|léngoa=IT}}</ref> A setentriùn u cumün u l'è cunfinante cu-U Tû, ch'u se tröva a-u de là du Munte Grossu (299 m).
De lungu pàrte du basin du Butassàn u Riàn da Lescìa, sö afluente de manca, ch'u nasce a-i cunfìn cu-[[U Tû]].<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref> Tantu Borṡi cuantu Veréssi i sun traversê fina da-u Riàn da Batuéṡṡa, ch'u scûre a partì da-a lucalitê du Castelâ de Veréssi e u traversa, a l'artéssa de Borṡi, e gròtte de Vâdemìn, cunplessu carscicu svilupòn in-te dulòmie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti, scrövîu du [[1930]].<ref name=":3" />
=== Frasiùi ===
{{Seçión vêua}}
=== Cunfìn ===
U cumün de Borṡi e Veréssi u cunfina a punénte cun cuéllu d[[a Prìa]], a nord-ovest cu-[[u Tû]] e da setentriùn a levante cun [[Finô|Finâ]], méntre a meridiùn u l'è faciòn sciü-u [[Mâ Ligure|Mâ Ligüre]]<ref>{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/wp-content/uploads/2013/02/Statuto-Comunale-modificato.pdf|tìtolo=Statuto Comunale|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref>.
== Stòja ==
=== Urigine du numme ===
U numme de Borṡi u pà vegnîne da-u numme, in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ duncue u ligamme fra u paìṡe e a sitê d'[[Arbenga]], cu-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sö vescu]] ch'u n'è stêtu u scignù in-te l'[[Etæ de Mëzo|Etê de Méṡṡu]].<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Il Nome e la Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-30}}</ref> A ogni moddu, pe-i stüddi ciü mudèrni, l'urigine de stu numme a nu l'è guêi cêa: u se tröva cumme ''Borgi'' ṡà du [[1076]], scibén che in-ta trascrisiùn d'in attu antîgu che, de prubabile, a l'è fâsa, pe pö cunparî turna a partî da-u [[XIII secolo|Duxentu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RT10195464|colànn-a=Progetto Toponomastica Storica|ànno=2024|editô=Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=65|volùmme=Vul. 45|ISBN=978-88-85866-58-4}}</ref>
Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu prerumàn ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''<ref name=":7" /><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}</ref> o ''Viretium'', pö vegnüu ''Veretio'', fìn a-a furma da giurnâ d'ancö.
=== Preistòja ===
In-tu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi e in-te di posti vixìn u l'è stêtu trovòn ciü testimunianse di tenpi da [[Preistöia|preistòja]], a cumensâ, pasòn de pocu u riàn da Fìn e i tèrmi cun [[Finô|Finâ]], da-u scitu inpurtantiscimu de l'[[Armassa (Finô)|Armassa]], cu-i sö rèsti du primmu Paleulìticu. A ogni moddu u l'è sciurtìu de testimunianse fina da-e arme in-tu teritoriu du cumün, cumme l'[[arma de Parmuê]] (''arma de Parmur̯ê'' a Veréssi), l'[[arma da Manduêa]] e l'[[Armüssu (Ver̯éssu)|Armüssu]], dund'u l'è stêtu trovòn âtre testimunianse du Paleulìticu e ascì de etê ciü mudèrne, da-u Neulìticu a l'[[Etæ do Brónzo|Etê du Brunṡu]].<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le caverne e la comparsa dell'uomo'', pp. 13-16}}</ref>
Üna de primme testimunianse de preṡensa de l'ommu in-tu teritoriu du cumün a l'è rapreṡentâ da-[[I Castelê (Ver̯éssu)|i Castelê]] de Veréssi, ch'i se trövan in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu u l'è ligòn pe-u ciü a-a primma [[Etæ do færo|Etê du Fêru]], fra i [[IV secolo a.C.|séculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=Vul. 3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}</ref>, cun stu [[Castelà (furtificasiùn)|génere de custrusiùi]] ch'u l'êa tìpicu di [[Liguri Antighi|Ligüri Antîghi]], devöòn cumme scistêma de difeṡa a-e spalle da maîna e che, in-te stu câxu, u duvêva avéighe ascì de funsiùi in ti tràffeghi e in tu cuntrollu du teritoriu a l'in gîu.<ref name="castellari''">{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-02}}</ref>
=== Etê rumâna ===
I Ligüri i l'han lasciòn u postu a-a duminasiùn rumâna, cumensâ cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u cunsule [[Lucius Aemilius Paullus]]. Du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], foscia cu-ina bataggia cunbatüa in ta ciâna fra Borṡi e [[A Prìa]], u gh'è stêtu a vitòja rumâna e a l'è duncue cumensâ a rumaniṡasiùn da regiùn<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''L'età della storia'', p. 17}}</ref>. De cuélli tenpi, u teritoriu du cumün u l'êa traversòn da-a stradda ch'a curìva lungu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], che foscia a repigiâva l'antîgu camìn da ''[[Via Herculea]]''. Sta lì, a duvêva muntâ sciü pe-a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] da-a valâ de [[Finô|Finâ]] e, pasòn l'Armassa, a ne chinâva pe-i sciti da Varavêa, pe sciurtî da Borṡi a-u livéllu du santuâju du Bun Cunséggiu<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 19}}</ref>.
A ogni moddu, u scistêma de stradde rumâne u l'è cangiòn du [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], cuandu pe vuluntê d'[[Aogusto|Augüstu]] a l'è stêta traciâ a ''Via Julia Augusta'', ch'a traversâva tüttu u punénte da növa ''[[Regio IX Liguria]]''. Sta vìa, pe-u ciü, a l'andâva aprövu a-u percursu da vìa véggia ma, pe fâla cun de muntê ciü fassili pe-i câri, a nu pasâva ciü pe-a Cravasoppa ma in cangiu a muntâva sciü pe [[Gura]], de dunde a chinâva cun di gîi in-ta valâ du Butassàn, pe rivâ dunde ancö u gh'è Borṡi e turnâ, da-u santuâju, sciü-u percursu da vìa ciü antîga. U scitu rumàn ciü vixìn u duvêva esse a ''[[mansio]]'' de ''[[Pollupice]]'', marcâ fina sciü l'''[[Itinerarium Antonini]]'', ma da-a puṡisiùn ch'a nu l'è guêi següa: tra i âtri posti u s'è dîtu ascì ch'a l'êa a-i pê du Munte Grossu, dunde a-a giurnâ d'ancö u gh'è u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref>. In-te l'etê rumâna u s'è pensa ch'u l'existêva ṡà u primmu centru de Veréssi, foscia in-ta burgâ du Pöṡṡu, e fina cuarche cà dunde ancö u se tröva Borṡi, ben che, pe tütti dui, u nu gh'è ancùa de pröve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''La popolazione'', p. 21}}</ref>.
=== Etê de méṡṡu ===
Cuand'u l'è cheitu l'[[Impêo Roman|Inperu Ruman]] i dui paìṡi, cuscì cumme u rèstu da regiùn, i l'han patìu e incursciùi di barbari pe finî, doppu di [[Provincia Maritima Italorum|tenpi di biṡantìn]], sutt'a-i [[Régno Longobàrdo|Lungubardi]] e pö a-i [[Régno frànco|Franchi]]. A-a morte du [[Carlomagno|Carlu Magnu]], in-te l'[[814]], u duminiu u l'è pasòn a-u Berengariu II e, cun lê, u l'è nasciüu a spartisiùn du teritoriu in-te de marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi i l'han duncue fêtu parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, ch'a cumensâva da [[Finô|Finâ]]. In-t'in tenpu ch'u l'êa urmai de crìṡi pe-u guvèrnu centrâle, in-tu [[1047]] l'Enricu III u l'ha cedüu a-a canonica du Sarvatù de [[Turin|Türìn]] e ''ville'' de [[Tuiran|Tuiàn]], Borṡi e [[A Prìa]], ciü che a ''villa cum castro'' de [[Giüstexine|Giüsténixe]] ma, a ogni moddu, ste dispuxisiùi i nu l'êan cuscì stréte e a canonica a nu l'ha mai avüu de cuntrollu in simma a sti scìti<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 2}}</ref>.
Pö, cu-u muntâ de auturitê du postu, ste têre i sun vegnüe fra cuélle du [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]], cuntrulê pe méṡṡu du [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]], ma cun di forti interèssi ascì de de âtre auturitê<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 1}}</ref>. De ciü, alantùa a Borṡi u gh'êa in cunvéntu picìn cu-ina gêxa, maneṡòn da-i [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti de San Pê a-u Munte]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu u santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu. In-tu [[1076]] u vescu Diudâtu u l'ha cedüu a prupietê de Borṡi a-i fratti benedetìn, che cuscì i g'han esteṡu i sö pusediménti<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Comune di Borgio|vìxita=2026-07-07|léngoa=IT|outô=Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', pp. 22-23}}</ref>, ben che da prinsìpiu u cuntâva sulu che poche chê in gîu a-u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', p. 29}}</ref>. In Veréssi, ch'u l'êa in paìṡe ciü ṡvilüpòn, da l'interesante architetüa de güstu saracén, u se ghe trovâva in âtru scìtu di benedetìn, a cuscì dîta "Cà di Fratti" sciü-a cresta de l'Orera. Pe du rèstu, a-i fratti u l'è ligòn, de prubabile, u primmu ṡvilüppu de l'agricultüa in-ta regiùn, a partî da-a cultivasiùn de oîve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', p. 24}}</ref>.
Ciü che i diritti di scignùi che, da-u numme du sö paìṡe, i l'êan dîti ''de Iustenice'', a-u prinsìpiu du [[XIII secolo|Duxentu]] e têre de Borṡi e de Veréssi i sun stête interesê da-u spandise vèrsu punénte du [[Marches̠ùn de Finô|marcheṡòn de Finâ]], sutta a l'[[Enricu II Du Carettu|Enrìcu II Du Carettu]]. U marchéṡe, du [[1212]], u l'ha defêti rinfursòn e sö prupietê in-ta valâ pigiandu u paìṡe de [[Gura]] insémme a âtre due burghê. Du ṡenâ de cuéllu annu, ténpu che in Arbenga u gh'êa in [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], [[Enricu Du Carettu (vescu)|Enrìcu]], cumme vescu, stu lì u l'ha cedüu a-u marchéṡe, pe duxentu franchi e di sciti e diritti, i sö bêni e i sö diritti sciü-[[a Prìa]], Borṡi e Veréssi. Fra ṡügnu e seténbre i l'han fêtu u mêximu i ''de Iustenice'', ch'i l'han vendüu a-u marcheṡe têre e diritti, cunpreṡu cuéllu ch'i gh'axêvan a Borṡi. A ogni moddu u [[cumün d'Arbenga]] u l'ha cumandòn a-u vescu de tegnîse ciü a-a larga da-u marcheṡe e, du frevâ du [[1213]], u l'ha firmòn in attu ch'u g'ha fêtu pigiâ turna di bêni a Giüsténixe, A Prìa, [[Löa]], Borṡi e Veréssi<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|pp. 11-12}}</ref>.
In-ti anni de doppu u gh'è stêtu ancùa di cangi de man e de cuestiùi fra e auturitê de l'Ingaunia de levante. L'aministrasiùn du vescu pe têre a l'êa pe-u ciü a-a Prìa, cu-e gente de Borṡi e de Veréssi ch'i gh'axêvan da prestâ de "''guaita et scaraguaita''" a-u [[Castellu da Prìa|sö castéllu]]. Pö, a situasiun a l'è cangiâ turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a l'ha riscatòn a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürbàn VI, pe 60 milla fiurìn in-te tüttu, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntr'a-u regnu de Napuli<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi}}</ref>.
=== Etê muderna ===
In-ti séculi a vegnî a situasiùn a nu l'è cangiâ guêi, cu-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] ch'a l'ha mantegnüu u sö cuntrollu sciü Borṡi e Veréssi, cunsciderê cumme "ville" e cunpreṡe in-ta pudesterìa da Prìa. E due cumünitê i l'axêvan cumme rapreṡentanti trei cunsuli ciaschedüna, numinê da-a pupulasiùn, che d'in annu in annu i gh'axêvan da versâ avaìe e gabèlle a-u pudestê<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La visita del Podestà alle "Ville" di Borgio e Verezzi'', p. 11}}</ref>. In-tu [[XVI secolo|Sincuesentu]], tenpu de incursciùi barbaresche, méntre Veréssi a l'êa prutètta da-a sö puṡisiùn ciü âta e aretrâ da-a costa, Borṡi a s'êa trovâ a rischiu, e a sö gente a l'axêva cumensòn a andâsene d'in-tu paìṡe, finindu pe-u ciü a Veréssi. Pe stu fêtu, in-tu [[1560]], a cumünitê a l'ha ciamòn u permisciu da Repübbrica pe isâ ina tûre de difeṡa, cumensâ in-tu [[1564]]. A ogni moddu a tûre a nu l'êa abasta pe garantî a segürésse e cuscì, in simma a-u paìṡe, in-tu [[1588]] u l'è stêtu fabricòn in forte<ref name=":0" /><ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Ṡena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0320731}}</ref>.
Cu-a guêra du [[1625]] fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia e l'invaxùn da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] da parte di piemunteṡi, i sö surdatti i sun rivê fina a-a pudesterìa da Prìa, che però a s'è liberâ cu-a bataggia deciṡìva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], dund'i l'han cuntribüìu ascì i ommi de due ville<ref name=":0" />. In-tu [[XVIII secolo|Settesentu]], cu-u forte de Borṡi ch'u l'êa finìu in ruìna, e sö gente i l'han dumandòn u permisciu de caciâlu ṡü pe fâghe a növa gêxa du paìṡe, pe tantu ch'i l'axêvan ṡà canpòn e sustanse ch'i ghe servivan, cu-i travaggi ch'i sun cumensê in-tu [[1788]], pe finî in-tu [[1808]]<ref name=":0" />. Pe du rèstu, a prutesiùn a l'êa garantìa da dui corpi de guardia, l'ün pe Borṡi, misciu in-ta Cà Lunga, e cuéllu pe Veréssi in-ta Caṡétta de Aêne Candide<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento Giuridico Amministrativo nel periodo della Repubblica di Genova'', p. 7}}</ref>.
=== Etê cuntenpuranea ===
Cu-a [[Rivoluçion françeize|rivulusiùn franseṡe]] e e guêre ch'i sun scciüpê, in-tu [[1797]], nu guêi distante, u s'è cunbatüu a gran [[Bataja de Löa|bataggia de Löa]]. Pö, cu-u rèstu da regiùn, Borṡi e Veréssi i sun finìi in-ta növa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]], a-u prinsìpiu in-tu dipartimentu da Maémua, cun sêde a-[[a Prìa]]. In-tu meṡe d'avrî du [[1798]] i sun pasê a-a Giüriṡdisiùn de Aêne Candide, in-tu III cantùn, pe cangiâ in-tu [[1803]] cu-u VI Cantùn da Giürisdisiùn de Cuùnbu, de lungu cun sêde a-a Prìa<ref name=":0" />. In-tu [[1805]], cun tütta a Repübbrica, Borṡi e Veréssi i sun stêti tachê a-u [[Primmu Impe(r)u fransese|Primmu Inpêru franseṡe]], pe finî in-tu [[dipartimentu de Muntenötte]] cumme dui cumüi du cantùn da Prìa. De sti tenpi i inṡegnê franṡesi i l'han dêtu recattu a l'[[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|Aurelia]], ch'a nu permetêva de pasâghe cun di gran càreghi, faxéndula da-e muntê ciü adûsci e ciü larga, tantu che cuscì a l'ha pigiòn u numme de Via Napuleonica<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', pp. 31-32}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La vecchia via Aurelia restaurata da Napoleone'', p. 19}}</ref>. Da-u stüddiu cumandòn da-u prefèttu de Savuna, u [[Gaspard de Chabrol]], u primmu ch'u parle de Borṡi e de Veréssi, u se tröva che alantùa e sö gente i l'êan pe-u ciü di canpagnolli e, a Veréssi, ascì di pastùi. Da-a têra u se canpâva de oîve, üga, verdüa e gran, ben che i scìti de Veréssi i l'êan ciü grammi, cun 361 persûne ch'i staxêvan a Borṡi e 129 in Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>.
Cu-a fìn du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], u cuntrollu da regiùn u l'è pasòn in-tu [[1815]] a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e cuscì Borṡi e Veréssi, da-u [[1818]] a-u [[1847]] i l'han fêtu parte da [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], che pö a l'è vegnüa in [[Sircunda(r)iu d'Arbenga|sircundâju]] da [[Provìnsa de Zêna|pruvincia de Ṡena]]<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento giuridico-amministrativo dal 1815 a fine 1800'', p. 27}}</ref>. I inṡegnê sardi, a-a preṡensa du rè [[Càrlo Albèrto de Savöia|Carlu Albèrtu]], in-tu [[1836]] i l'han cumensòn i travàggi pe-u garbassu da [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] che, finìi in-te mênu d'in annu, i l'han permisciu de portâ l'Aurelia dund'a passa ancùa ancö, tantu da scürsî u camìn fra Borṡi e [[Finô|Finâ]] a trèi chilometri cianélli<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 32}}</ref>. De ben inpurtante pe l'ecunumia du postu u gh'è stêtu ascì, in-ta segunda mitê de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], in gran ṡvilüppu de câve de [[röṡa de Veréssi]], cu-i blocchi ch'i l'êan careghê sciü-i barchi da 'n mö a-i pê da colla<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Un primo miglioramento del tenore di vita'', p. 31}}</ref>. In-tu [[1870]], insemme a-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|növa feruvìa]], u l'è intròn in servissiu u caṡéllu de Borṡi, cu-a [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn]], a primma da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] a êsse fêta de müàgge, ch'a l'è stêta inaugürâ in-tu [[1882]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Dal 1861 alla fine del secolo XIX'', p. 34; ''Le tappe della rinascita'', p. 35}}</ref>. In-tu [[1885]] u l'è stêtu traciòn u stradùn ch'u lîga Borṡi cun Veréssi muntandu sciü pe-a Varavêa, ch'u l'ha pigiòn u postu di antîghi sentê<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 33}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Realizzazione della strada carrozzabile Borgio Verezzi, attuale via Nazario Sauro - 1885'', pp. 46-47}}</ref>, méntre l'annu de doppu u l'è stêtu fabricòn e növe scöe elementâri de Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Borgio ha la sede scolastica per le elementari - 1886'', p. 48}}</ref>.
In-tu [[1929]], cu-a sö fundasiùn, Borṡi e Veréssi i sun pasê sutta a-a növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] e du [[1933]], cun regiu decretu du 23 de marsu, n° 386, i dui cumün i sun stêti tachê insemme pe furmâ cuscì l'ente aministratìvu d'ancö<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT}}</ref>. De cuéllu annu u s'è descuvèrtu e [[grotte de Vâdemìn]], avèrte a-e vixite in-tu [[1970]] a-a preṡensa du ministru [[Paolo Emilio Taviani]]<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le grotte «Valdemino»'', pp. 46-47}}</ref>. Fra e âtre manifestasiùi, a partî da-u [[1967]] u s'è inandiòn u [[festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu ben inpurtante<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il teatro di Verezzi'', pp. 49-50}}</ref>. Pö, da-u [[1973]] a-i 31 de dixenbre du [[2008]] u cumün u l'ha fêtu parte da [[Cumünitê Muntâna Pollupice]] méntre, da-u 4 de dixenbre du [[2015]] a-a primavêa du [[2015]], u l'è stêtu drentu a l'[[Uniùn di cumüi da Rivêa de Parme e de Oîve]].
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Bòrxi e Verésso}}
=== Minuranse furèste ===
Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de ṡenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>.
=== Cugnummi ciü difüṡi ===
I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sun: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>.
=== Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi ===
* Mattia Moresco ([[Zena|Ṡéna]], [[1877]] - Borṡi e Veréssi, [[1946]]), giürista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://liberliber.it/autori/autori-m/mattia-moresco/|tìtolo=Mattia Moresco|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref>.
== Posti d'interèsse ==
=== Architetüe religiuṡe ===
;Parocchia de Borṡi
<gallery mode="packed" widths="180">
File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê
File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva
File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi
</gallery>
* '''Gêxa de San Pê''': a l'è a sêde da parocchia de Borṡi, tiâ sciü da-e ruìne du forte du [[1588]], finìu in abandùn, cu-u permisciu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] pe sti travàggi ch'u l'êa rivòn du [[1789]]. Fêta in-tu stîle neuclàscicu d'alantùa, a l'è stêta cunsacrâ du [[1808]] e vixitâ da-u [[Pappa Pìu VII]] a-i 15 de frevâ du [[1814]]. A sö cianta a repìggia cuélla da furtessa, a retàngulu e cu-i canti ariundê, levòn a müàggia du fundu ch'a l'è stêta caciâ ṡü pe fâ röṡu a l'abside.<ref name="Ligurpress" /> A faciâta, neuclàscica, a mustra ina stàtua du santu in simma a-u fruntùn, fiancòn da dui canpanìn binélli. De drentu a l'è a 'na sula navâ, cun sei capélle laterâli, cuattru in-ti canti e due in sciü-i fianchi du coru, méntre a otta a l'è pitüâ cu-a ''Gloria de San Pê'', du [[Raffaele Arbertella]].<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/|tìtolo=Chiesa di San Pietro|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref>
* '''Santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu''': cunusciüa ascì cumme San Stêva, a l'üna de gêxe ciü antîghe du teritoriu, fêta de prubabile in-tu [[VII secolo|VII séculu]], a-u postu d'in primmu tenpiu pagàn. A l'è in-tu stîle rumanicu-goticu a trê navê, cun l'abside gïòn a levante e a l'êa da prinsìpiu dedicâ a [[Sàn Pê|San Pê]], cu-a sö primma mensiùn, pe-a custrusiùn du canpanìn, du [[1076]]. Du [[1485]] a l'è stêta ingrandìa e elevâ a returìa, méntre tra u [[1688]] e u [[1690]] a l'è stêta isâ in ātéssa, ciü che dotâ du pòrtigu e d'in növu abside. Cu-a cunsacrasiùn da gêxa de San Pê, du [[1808]] a l'ha cangiòn de tìtulu a San Stêva, pe-a cungréga ch'a gh'axêva de sêde, méntre da-u [[1960]] a l'è ascì santuâju, intitulòn a-a Madonna du Bun Cunséggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/|tìtolo=Santuario di Santa Maria del Buon Consiglio|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref>
* '''Gêxa du Redentù''': dìta ascì a "gêxa növa", a l'è stêta custruìa in-ti [[Anni 1970|anni '70]], sutta a Don Pissarello, e terminâ sutta a Don Doglio. A sö cianta a l'è a retangulu, cuèra da 'n téitu a cabanna ch'u se sporṡe in-tu frunte pe furmâ, cun dui pilastri, in pòrtigu. A gêxa a l'è inlüminâ da dixöttu vedrê decurê, ciü che in'âtra ch'a cröve a ciü pârte da faciâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/|tìtolo=Chiesa di Gesù Redentore|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref>
;Parocchia de Veréssi
<gallery mode="packed" widths="180">
File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A gêxa de San Martin
File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna
File:Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin
File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|Vista da gêxa de San Giüṡèppe
</gallery>
* '''Gêxa de San Martìn''': a l'è a sêde da parocchia de Veréssi, tiâ sciü tra u [[1637]] e u [[1645]] grassie a l'interèsse du priù Giovanni Tommaso Cucchi, de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta fabricâ a-u postu da gêxa ciü antîga, du [[XIV secolo|Tre]]-[[XV secolo|Cuattrusentu]], e da cà di fratti, supravisciüe pe ina pârte, dund'u l'è scanpòn ascì ina pitüa du [[1512]]. A g'ha ina sula navâ, cun cuattru capélle in sciü-i fianchi, e a l'è fiancâ da 'n canpanìn rumànicu, de prìa du postu, ch'u l'êa in pârte da gêxa véggia. De drentu a l'è decurâ in-t'in stîle baroccu, cun ātê de marmu, stàtue ascì du [[Antönio Màia Maragiàn|Maragliano]] e ina pitüa de l'[[Orazio De Ferrari]]. Sutta a-u paviméntu u gh'è de tunbe, ch'i l'êan döveê pe-i religiuṡi e e famìggie ciü inpurtanti de Veréssi, cumme i Cucchi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref>
* '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''': u l'è stêtu fundòn in-tu [[1625]] cumme oatòju pe ina cungréga. Du [[1957]] u l'è stêtu rangiòn pe vuluntê de Don Bruno Oddone, che a-i 22 de lüggiu du [[1958]] u g'ha fêtu mette ina stàtua da Madonna Regìna, insémme a-a növa intitulasiùn de l'oatòju a santuâju de Marìa Regìna. Misciu a fiancu da paruchiâle, a sö strutüa a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu, cu-u fundu reùndu e cuèrta da in'otta a butte. Ciü che a stàtua da Madonna, de [[Luigi Santifaller]], u gh'è cunservòu cuélle de San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe, travàggi de sö fìggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20727/|tìtolo=Cappella di Santa Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuario di Maria Regina (ex Oratorio di S. Maria Maddalena)|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref>
* '''Capélla de Sant'Agustìn''': a l'è miscia in-ta burgâ da Ciassa, faciâ in sciü-a ciasétta ch'a ghe dà u numme, cu-e sö urigine ch'i duviévan remuntâ a-u [[XIV secolo|Trexentu]]. In-te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] a l'êa vegnüa a sêde da scöa du paìṡe, primma ch'a faxesse San Martìn in-ta cà cumünâle. A g'ha de dimensciùi picine cu-ina cianta a retangulu, cuèrta da 'n'otta a butte, cun de müàgge che de drentu i sun intunachê e de föa de prìe a vista, sensa guêi de decurasiùi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Verezzi - Chiesa di Sant'Agostino|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927211052/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/sant-agostino.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>
* '''Capélla de l'Imaculâ''': a l'è ina capélla privâ da famìggia Finocchio ch'a se tröva in-ta burgâ da Ciassa, fêta fabricâ du [[1621]] da 'n prêve e teòlugu de sta famìggia, pe sö üṡu. Sta capélla a l'è custruìa in simma a 'n pòrtigu, tantu che de sutta u ghe passa a vìa ch'a và d'in-te sta burgâ a cuélla du Rucâru. A capélla, ciütòstu picina, a l'è fêta cu-in güstu baroccu sensa guêi de decurasiùi e a cunsèrva ina figüa de l'Imaculâ.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927210855/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/immacolata-concezione.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/immacolata.html|tìtolo=Verezzi - Cappella dell’Immacolata Concezione|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>
* '''Capélla da Madonna di Canpi''': cunusciüa ascì cumme a Madonna da Ricunciliasiùn, a se tröva nu guêi distante da-a burgâ da Crösa, in sciü-a stradda ch'a porta a [[Gura]]. Fêta surva a-i resti de 'na custrusiùn ciü véggia, du [[XI secolo|séculu XI]], a l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]], cumm'u gh'è scrìtu in sciü l'architrâve. In antîgu a l'êa pârte de furtificasiùi da Tûre di Sassetti e a sö strutüa a l'è ciütòstu sénplice, cu-in'aula da-u fundu reùndu e in'otta de maùi.<ref name=":6">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=Cappella dei Campi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref> In-ta ṡôna u gh'è stêtu fina de apparisiui, fra u [[1987]] e u [[1994]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna,
di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}</ref>
* '''Gêxa de San Giüṡèppe''': edifissiu religiuṡu tiòn sciü du [[1963]] in-ta regiùn de Ṡüelle, pe vuluntê de Don Bruno Oddone, u g'ha ina strutüa mudèrna, nasciüa cumme opere paruchiâli. De drentu u gh'è cunservòn ina gran cruxe, fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madonna e de San Giüṡèppe e in'âtra de gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=San Giuseppe|vìxita=2026-06-26|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn de Veréssi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20734/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-06-26}}</ref>
=== Architetüe civìli ===
<gallery mode="packed" widths="180">
2013-07 Fraktion Verezzi 010.jpg|A Madonna cu-u Banbìn de Palassu Cucchi
Verezzi-scorcio2.jpg|L'âtra madunetta
</gallery>
* '''Muìn feniciu''': a levante da Cröṡa, u l'è ina custrusiùn de prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡona carscica in-tu méṡṡu fra e chè e a gêxa. U pà che a strutüa, che in'otta a gh'axêva de pâle a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de tûre d'avistamentu o de fâru, sicumme ch'u nu ghe tîa guêi de ventu, limitòn a punénte e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}</ref>
* '''Palassu Cucchi''': rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}</ref>
* '''Palassu di Cunsuli''': a levante du Turiùn, renbòn a-e sö müàgge, du [[XVII secolo|Seisentu]] u l'è stêtu tiòn sciü u palassu dìtu "di Cunsuli". Stu lì u se issa sciü dui cén, da-a cianta a retangulu, cu-in têtu a due êgue ch'u l'ha pigiòn u postu da terassa ch'u gh'êa. I cén i sun spartìi da söê de légnu, cun de otte de canissu a padigiùn.<ref name=":5" />
* '''Villa Rostain''': dìta ascì a "Villa Saracêna", a se tröva a Borṡi in-ta regiùn de Ṡüelle, a-u prinsìpiu da vìa pe Veréssi. A l'è stêta fabricâ a-i primmi du [[XX secolo|Növesentu]] in-tu güstu neo-biṡantìn, devöâ cumme cà da viléṡṡu e pö vegnüa ina cà de mùnighe. De drentu a g'ha de pitüe de l'Ulisse Bill e in-ti anni a l'è finìa fìna sciü de reviste d'architetüa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/10551/villa-rostain/|tìtolo=Villa Rostain|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209631.pdf|tìtolo=Villa Saracena con annessa Casa del Custode e terreno pertinenziale|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza regionale per i beni e le attività culturali della Liguria]]|dæta=5 maṡṡu 2003|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref>
=== Architetüe militâri ===
* '''U Turiùn''': in sciü-a stradda de San Stêva, u l'è stêtu tiòn sciü pe vuluntê de génte de Borṡi, ch'i l'han ciamòn a custrusiùn de de difeṡe in-tu [[1564]], "pe pùja d'esse menê tütti [...] in prexùn in Barbarìa". U turiùn, che a-u prinsìpiu u l'êa destacòn da-u paìṡe méntre a-u dì d'ancö u l'è seròn fra e sö chè, u g'ha ina furma scuadrâ, ch'a se issa sciü trei cén. U g'ha de müàgge tütte de prìa, cun scarpâ a-i sö pé e in parapêtu ch'u sporṡe a l'ürtimu ciàn, cun tantu de avertüe pe caciâghe sutta di materiâli.<ref name="Ligurpress" /><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112007.pdf|tìtolo=Torre e Palazzo dei Consoli con giardino - Relazione storico-artistica|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza per i beni ambientali ed architettonici della Liguria - Genova]]|dæta=28 avrî 1998}}</ref>
* '''Forte de Borṡi''': u forte u se trovâva de d'âtu du paìṡe, tiòn sciü in-tu [[1588]] perché u ghe trovésse de refügiu tütte e génte de Borṡi, sicumme che a tûre a nu l'êa a basta. Finìu in abandùn, in-tu [[1789]] u forte u l'è stêtu caciòn ṡü e a-u sö postu s'è cumensòn a tiâ sciü a gêxa de San Pê.<ref name=":4" /><ref name=":5" />
* '''Tûre di Vassalli''': a l'è in'antîga furticasiùn in-ta burgâ du Pöṡṡu de Veréssi. De prubabile a l'è nasciüa cumme ina tûre destacâ da-e chê, cun meṡüe a têra de 4,5 m pe 5 e âta 13 m, ligâ a 'na müàggia e miscia a vardâ a vìa. Cu-u tenpu a l'è finìa in-tu méṡṡu a-e chê du Pöṡṡu, cu-e custrusiùi ch'i ghe sun stête renbê, fête tantu pe stâghe che cumme fundi, ch'i l'han furmòn in cunplèssu a cà furtificâ<ref>{{Çitta web|url=https://studioarc-architettura.com/la-torre-ritrovata/|tìtolo=La torre ritrovata|léngoa=IT|vìxita=2026-06-27}}</ref>.
* '''Tûre di Sassetti''': sta tûre, ch'a l'è miscia fra e burghê da Cröṡa e du Rucâru de Veréssi, a l'êa devöâ da-i [[Marchexùn de Finô|Du Caréttu de Finâ]] cumme céntru da sö furtificasiùn pe cuntrulâ u paìṡe, cu-in capitàn ch'u ghe staxêva insémme a-a sö guarnixùn. De ciü, in gîu a-a tûre u gh'êa ascì de müàgge, ch'i muntâvan fina da-a capélla di Canpi.<ref name=":6" />
=== Natüa ===
<gallery mode="packed" widths="180">
File:S6308003.JPG|L'intrâ a-e grotte de Borṡi
File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|Ina sâla de grotte
File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 69.jpg|A "Sâla du Preṡéppiu"
</gallery>
* '''Grotte de Vâdemìn''': cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600 m e in dislivéllu de 36 m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cu-in percursu de 800 m. Descuèrte pe câxu in-tu [[1933]] da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|anni '20]] u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=La Grotta|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Grotte di Borgio Verezzi}}</ref>
* '''SIC Finâ - Câu de Noi''': u l'è in scitu d'interèsse cumünitariu, inandiòn in-tu meṡe de ṡügnu du [[1995]], ch'u cröve 28 km<sup>2</sup> tra i cumüi de [[Côrxi|Cârxi]], [[Finô|Finâ]], [[Nöi|Noi]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], [[Vessi e Portiu|Veṡṡi e Portiu]] e, pe a sö pursiùn ciü a punénte, ascì de Borṡi e Veréssi. In-te st'area u tröva de prutesiùn de ciante ben rêe, cumme de cualitê d'urchidêe e de canpànule, e ascì tante béstie ch'i ghe stan pe a varietê di anbiénti e pe a preṡensa de tâne<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic38/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323201|tìtolo=Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref>.
== Ecunumia ==
A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de Borṡì a g'ha u [[Blazón popolâre|survanumme]] de "favê"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du [[Dipartimentu de Muntenötte|prefèttu de Muntenötte]], u [[Gaspard de Chabrol]], u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de [[Ö(r)iu d'u(r)iva|öiu]], [[Vin|vìn]] e [[Verdûa|verdüe]], cu-u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De Veréssi, pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u [[Gran|gràn]], l'[[oîvu]] e a [[vìa]]. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu-u lête e u furmaggiu ch'i faxêvan ch'u l'êa vendüu a-[[a Prìa]] o in-te [[Löa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>. A-u [[1834]] pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]] e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di [[Cöo|côi]] ch'i l'êan vendüi pe a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], a [[Valà du Ma(r)u|valâ d'Onêgia]], [[Sanremu|Sanrémmu]] e [[A Cêve]], cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e [[A Prìa]] i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne<ref name="Casalis1834">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&pg=PA460|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|pp=460-461}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&pg=PA1271|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=1271-1272}}</ref>. E prudusiùi de Veréssi, du [[1854]], u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuâju de Savuna]]<ref name="Casalis1854">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/1jwoirV6gAQC?gbpv=1&pg=PA17|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=17|volùmme=Vul. XXV}}</ref>. Fra e ativitê de trasfurmasiùn, in-tu tenpu, fra Borṡi e Veréssi u se pö cuntâ inta quarantêna de [[Gumbu|gunbi]]; i ciü tanti i funsiunâvan grassie a de béstie, pe-u ciü âṡi e mü, ma u ghe n'êa ascì dui a ventu in simma a Veréssi e dui a êgua, giâ cu-in bêu da-u Rugéttu, a Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''I frantoi di Verezzi (I Gunbi de Veréssi)'', pp. 64-65; ''I frantoi di Borgio (I Gunbi de Borzi)'', p. 66}}</ref>.
A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]<ref name=":2" /> A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Röṡa de Ver̯éssu|röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, e a Câva da Colla, l'ürtima a esse serâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>.
== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
<gallery mode="packed" widths="250" heights="150">
Borgio Verezzi (83147).jpg|A bibliutêca miâ da-a vìa
Borgio Verezzi (93563).jpg|A sâla pe leṡṡe a-u segundu ciàn
</gallery>
A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è drentu a-u scistêma bibliutecâju "''Pollupice''" cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], de [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}</ref>.
;Scöe
A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte pârte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>.
=== Asuciasiùi ===
* ''Società agricola'': l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da "picina velucitê" da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}</ref>.
* ''Società Operaia di Mutuo Soccorso "Concordia"'': sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di "minòr", i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a "Concordia" a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}</ref>.
=== Teâtri ===
[[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teâtru de Borṡi]]
* Cìne-teâtru "Gassman": a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>.
=== Dialétti borṡìn e veresìn ===
Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dui paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}</ref> che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]].
A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera "r", ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dui parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}</ref>. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera "a"]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''<ref name=":1" />. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}</ref>.
== Fèste e fée ==
[[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru]]
* [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu "''Veretium''", guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>.
* Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gîu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>.
* Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>.
* A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva pârte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]<ref name=":0" />.
== Sport ==
[[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a "Riva de Séntu Corde"]]
Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive:
* Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dui da ténnis<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>.
* Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La "Falesia delle Cento Corde" a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>.
== Aministrasiùn ==
=== Scìndichi de Borṡi e Veressi ===
[[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a">{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}</ref>}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''<br />(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
== Vìe de cumünicasiùn ==
[[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]]
=== Stradde ===
A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]].
A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antîghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dui chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}</ref>, pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]<ref name=":0" />.
Ciü in antîgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u tenpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda "Napuleònica", ch'a pasâva in sciü-a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]], alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe [[U Burgu (Finô)|u Burgu de Finâ]], cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa<ref name="Casalis1834" /><ref name="Casalis1854" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.sentieridelfinale.altervista.org/caprazoppa/index.htm|tìtolo=Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide)|outô=Alfredo Izeta|outô2=Luca Sibona|dæta=22 lüggiu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>.
U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da [[TPL Linea]], ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da [[Andôa|Andöa]] a Finâ e da Finâ a [[Carizan|Calisàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/40-%E2%80%93-ANDORA-FF.SS_.-FINALE-Feriale.pdf|tìtolo=LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a [[Ulle]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/84-%E2%80%93-Pietra-%E2%80%93-Borgio-%E2%80%93-Verezzi-%E2%80%93-Gorra-%E2%80%93-Ca-del-Moro-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>.
=== Feruvìe ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}}
U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u "Caṡèllu" du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}</ref>, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}</ref>. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a esse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}</ref>.
== Notte ==
;Notte a-u tèstu
<references group="n." />
;Notte bibliugràfiche
<references responsive="" />
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Borgio Verezzi: storia, tradizioni, cultura e turismo|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008511|ànno=1970s|editô=Tipografia Grafiche Riviera|çitæ=U Sejâ|léngoa=IT|cid=Nari, 1970s}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Primo Giovanni Embriaco|tìtolo=Società e istituzioni del medioevo ligure|url=https://web.archive.org/web/20251020030927/http://www.rmoa.unina.it/520/1/RM-Embriaco-Pietra.pdf|ànno=2001|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Pietra Ligure: da "villa" fiscale a "castrum" vescovile (XI-XIII sec.)|cid=Embriaco, 2001}}
== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]]
ememf45n6go264sl8u10c8xhfqpabcd
271815
271813
2026-07-14T19:22:15Z
N.Longo
12052
/* Teritoriu */ +
271815
wikitext
text/x-wiki
{{Borṡìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Borṡi e Veréssi
|Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg
|Didascalia = A Ciassa e u Rucâru de Veréssi, cun Borṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ
|Tipo = [[Comun|cumün]]
|var-localizaçión = Lucaliṡasiùn
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Renato Dacquino
|Partito = lista sivica "Nuova via per Borgio Verezzi"
|Data elezione = 16-5-2011
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 3
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = [[1933]]
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artéssa
|Altitudine = 10
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 2053
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2023
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = Borṡi (sêde du cumün), Veréssi
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1351
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = borṡìn, veresìn
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]]
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Borṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâ
}}
'''Borṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dui paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-t'in sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]).
== Geugrafìa ==
=== Teritoriu ===
<gallery mode="packed" widths="250" heights="150">
Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|Vista de Borṡi
Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, a burgâ du Pöṡṡu
</gallery>
U cumün de Borṡi e Veréssi u cröve i teritori lighê a-i dui paìṡi ch'i l'han furmòn: Borṡi u se tröva in-tu Ciàn, ch'u piggia tütte e têre cianélle misce da vixìn a-a costa e ch'i g'han, de darê, a Valle, ch'a l'è u valùn scavòn da-u riàn de Butassàn<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Toponimi dei contadini di Borgio'', p. 81}}</ref>. Pe cuntru, Veréssi u l'è misciu a 200 m sciü-u livéllu du mâ, sciü-e rive de l'Orera<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}</ref>. L'âtra muntagna ch'a se tröva in-tu sö teritoriu a l'è, a punénte, u Munte Grossu (299 m), misciu sciü-i cunfìn cu-[[u Tû]] e [[a Prìa]], méntre, in pò ciü a levante di cunfìn cun [[Finô|Finâ]], u se lêva u [[Côu da Crôvas̠òppa|càvu da Cravasoppa]].
Pe-i rién, u ciü inpurtante in-tu teritoriu du cumün u l'è u riàn de Butassàn, lungu ciü o mênu sei chilometri e ch'u marca pe in toccu i cunfìn cu-[[A Prìa]]. Pö, vèrsu levante, u gh'è u riàn da Fuxe, dîtu ascì U Rugéttu, de sulu 300 mêtri ma ch'u purtâva l'êgua a-i muìn de Borṡi, e ancùa u riàn da Batuéṡsa, de 2 chilometri che da [[Gura]] u china fina a traversâ e grotte de Vâdemìn. Ciü u levante u gh'è ancùa u riàn da Funtana, ch'u tacca da-a Cröṡa de Veréssi e u china pe 1.100 mêtri fina a-u mâ, e u riàn da Fìn, ch'u nasce da-u Ciàn de San Martìn pe chinâ, cu-in valùn picìn, pe tostu in chilometri fin a-u mâ. Cunusciüu ascì cumme u riàn di Cavélli, cumm'u dixe u sö numme u marca, da-u [[XIII secolo|Duxentu]], i tèrmi cun Finâ<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La situazione idrografica di Borgio Verezzi'', pp. 72-74}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/documenti/08_Relazione_Rev01.pdf|tìtolo=Stralcio sul rischio idrogeologico - Bacino: Bottassano|vìxita=2026-07-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref>.
In-tu teritoriu du cumün u se arve paégge grotte e arme, ṡvilüpê in-te dulomie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti e ch'i cuntêgnan ascì de pröve da preṡensa antîga de l'ommu in-te sti sciti. E ciü inpurtanti i sun e grotte de Vâdemìn a Borṡi, scrövìe in-tu [[1933]] e che, da-u [[1970]], i se pöan vixitâ cu-in percursu atresòn<ref name=":3" /><ref name=":8" />. Pö u ghe n'è de âtre, ciü picìne, cumme l'Armüssu e l'arma de Parmuê a Veréssi e l'arma da Manduêa a Borṡi<ref name=":9" />.
=== Frasiùi ===
{{Seçión vêua}}
=== Cunfìn ===
U cumün de Borṡi e Veréssi u cunfina a punénte cun cuéllu d[[a Prìa]], a nord-ovest cu-[[u Tû]] e da setentriùn a levante cun [[Finô|Finâ]], méntre a meridiùn u l'è faciòn sciü-u [[Mâ Ligure|Mâ Ligüre]]<ref>{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/wp-content/uploads/2013/02/Statuto-Comunale-modificato.pdf|tìtolo=Statuto Comunale|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref>.
== Stòja ==
=== Urigine du numme ===
U numme de Borṡi u pà vegnîne da-u numme, in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ duncue u ligamme fra u paìṡe e a sitê d'[[Arbenga]], cu-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sö vescu]] ch'u n'è stêtu u scignù in-te l'[[Etæ de Mëzo|Etê de Méṡṡu]].<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Il Nome e la Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-30}}</ref> A ogni moddu, pe-i stüddi ciü mudèrni, l'urigine de stu numme a nu l'è guêi cêa: u se tröva cumme ''Borgi'' ṡà du [[1076]], scibén che in-ta trascrisiùn d'in attu antîgu che, de prubabile, a l'è fâsa, pe pö cunparî turna a partî da-u [[XIII secolo|Duxentu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RT10195464|colànn-a=Progetto Toponomastica Storica|ànno=2024|editô=Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=65|volùmme=Vul. 45|ISBN=978-88-85866-58-4}}</ref>
Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu prerumàn ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''<ref name=":7" /><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}</ref> o ''Viretium'', pö vegnüu ''Veretio'', fìn a-a furma da giurnâ d'ancö.
=== Preistòja ===
In-tu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi e in-te di posti vixìn u l'è stêtu trovòn ciü testimunianse di tenpi da [[Preistöia|preistòja]], a cumensâ, pasòn de pocu u riàn da Fìn e i tèrmi cun [[Finô|Finâ]], da-u scitu inpurtantiscimu de l'[[Armassa (Finô)|Armassa]], cu-i sö rèsti du primmu Paleulìticu. A ogni moddu u l'è sciurtìu de testimunianse fina da-e arme in-tu teritoriu du cumün, cumme l'[[arma de Parmuê]] (''arma de Parmur̯ê'' a Veréssi), l'[[arma da Manduêa]] e l'[[Armüssu (Ver̯éssu)|Armüssu]], dund'u l'è stêtu trovòn âtre testimunianse du Paleulìticu e ascì de etê ciü mudèrne, da-u Neulìticu a l'[[Etæ do Brónzo|Etê du Brunṡu]].<ref name=":9">{{Çitta|Nari, 1970s|''Le caverne e la comparsa dell'uomo'', pp. 13-16}}</ref>
Üna de primme testimunianse de preṡensa de l'ommu in-tu teritoriu du cumün a l'è rapreṡentâ da-[[I Castelê (Ver̯éssu)|i Castelê]] de Veréssi, ch'i se trövan in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu u l'è ligòn pe-u ciü a-a primma [[Etæ do færo|Etê du Fêru]], fra i [[IV secolo a.C.|séculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=Vul. 3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}</ref>, cun stu [[Castelà (furtificasiùn)|génere de custrusiùi]] ch'u l'êa tìpicu di [[Liguri Antighi|Ligüri Antîghi]], devöòn cumme scistêma de difeṡa a-e spalle da maîna e che, in-te stu câxu, u duvêva avéighe ascì de funsiùi in ti tràffeghi e in tu cuntrollu du teritoriu a l'in gîu.<ref name="castellari''">{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-02}}</ref>
=== Etê rumâna ===
I Ligüri i l'han lasciòn u postu a-a duminasiùn rumâna, cumensâ cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u cunsule [[Lucius Aemilius Paullus]]. Du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], foscia cu-ina bataggia cunbatüa in ta ciâna fra Borṡi e [[A Prìa]], u gh'è stêtu a vitòja rumâna e a l'è duncue cumensâ a rumaniṡasiùn da regiùn<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''L'età della storia'', p. 17}}</ref>. De cuélli tenpi, u teritoriu du cumün u l'êa traversòn da-a stradda ch'a curìva lungu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], che foscia a repigiâva l'antîgu camìn da ''[[Via Herculea]]''. Sta lì, a duvêva muntâ sciü pe-a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] da-a valâ de [[Finô|Finâ]] e, pasòn l'Armassa, a ne chinâva pe-i sciti da Varavêa, pe sciurtî da Borṡi a-u livéllu du santuâju du Bun Cunséggiu<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 19}}</ref>.
A ogni moddu, u scistêma de stradde rumâne u l'è cangiòn du [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], cuandu pe vuluntê d'[[Aogusto|Augüstu]] a l'è stêta traciâ a ''Via Julia Augusta'', ch'a traversâva tüttu u punénte da növa ''[[Regio IX Liguria]]''. Sta vìa, pe-u ciü, a l'andâva aprövu a-u percursu da vìa véggia ma, pe fâla cun de muntê ciü fassili pe-i câri, a nu pasâva ciü pe-a Cravasoppa ma in cangiu a muntâva sciü pe [[Gura]], de dunde a chinâva cun di gîi in-ta valâ du Butassàn, pe rivâ dunde ancö u gh'è Borṡi e turnâ, da-u santuâju, sciü-u percursu da vìa ciü antîga. U scitu rumàn ciü vixìn u duvêva esse a ''[[mansio]]'' de ''[[Pollupice]]'', marcâ fina sciü l'''[[Itinerarium Antonini]]'', ma da-a puṡisiùn ch'a nu l'è guêi següa: tra i âtri posti u s'è dîtu ascì ch'a l'êa a-i pê du Munte Grossu, dunde a-a giurnâ d'ancö u gh'è u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref>. In-te l'etê rumâna u s'è pensa ch'u l'existêva ṡà u primmu centru de Veréssi, foscia in-ta burgâ du Pöṡṡu, e fina cuarche cà dunde ancö u se tröva Borṡi, ben che, pe tütti dui, u nu gh'è ancùa de pröve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''La popolazione'', p. 21}}</ref>.
=== Etê de méṡṡu ===
Cuand'u l'è cheitu l'[[Impêo Roman|Inperu Ruman]] i dui paìṡi, cuscì cumme u rèstu da regiùn, i l'han patìu e incursciùi di barbari pe finî, doppu di [[Provincia Maritima Italorum|tenpi di biṡantìn]], sutt'a-i [[Régno Longobàrdo|Lungubardi]] e pö a-i [[Régno frànco|Franchi]]. A-a morte du [[Carlomagno|Carlu Magnu]], in-te l'[[814]], u duminiu u l'è pasòn a-u Berengariu II e, cun lê, u l'è nasciüu a spartisiùn du teritoriu in-te de marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi i l'han duncue fêtu parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, ch'a cumensâva da [[Finô|Finâ]]. In-t'in tenpu ch'u l'êa urmai de crìṡi pe-u guvèrnu centrâle, in-tu [[1047]] l'Enricu III u l'ha cedüu a-a canonica du Sarvatù de [[Turin|Türìn]] e ''ville'' de [[Tuiran|Tuiàn]], Borṡi e [[A Prìa]], ciü che a ''villa cum castro'' de [[Giüstexine|Giüsténixe]] ma, a ogni moddu, ste dispuxisiùi i nu l'êan cuscì stréte e a canonica a nu l'ha mai avüu de cuntrollu in simma a sti scìti<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 2}}</ref>.
Pö, cu-u muntâ de auturitê du postu, ste têre i sun vegnüe fra cuélle du [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]], cuntrulê pe méṡṡu du [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]], ma cun di forti interèssi ascì de de âtre auturitê<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 1}}</ref>. De ciü, alantùa a Borṡi u gh'êa in cunvéntu picìn cu-ina gêxa, maneṡòn da-i [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti de San Pê a-u Munte]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu u santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu. In-tu [[1076]] u vescu Diudâtu u l'ha cedüu a prupietê de Borṡi a-i fratti benedetìn, che cuscì i g'han esteṡu i sö pusediménti<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Comune di Borgio|vìxita=2026-07-07|léngoa=IT|outô=Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', pp. 22-23}}</ref>, ben che da prinsìpiu u cuntâva sulu che poche chê in gîu a-u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', p. 29}}</ref>. In Veréssi, ch'u l'êa in paìṡe ciü ṡvilüpòn, da l'interesante architetüa de güstu saracén, u se ghe trovâva in âtru scìtu di benedetìn, a cuscì dîta "Cà di Fratti" sciü-a cresta de l'Orera. Pe du rèstu, a-i fratti u l'è ligòn, de prubabile, u primmu ṡvilüppu de l'agricultüa in-ta regiùn, a partî da-a cultivasiùn de oîve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', p. 24}}</ref>.
Ciü che i diritti di scignùi che, da-u numme du sö paìṡe, i l'êan dîti ''de Iustenice'', a-u prinsìpiu du [[XIII secolo|Duxentu]] e têre de Borṡi e de Veréssi i sun stête interesê da-u spandise vèrsu punénte du [[Marches̠ùn de Finô|marcheṡòn de Finâ]], sutta a l'[[Enricu II Du Carettu|Enrìcu II Du Carettu]]. U marchéṡe, du [[1212]], u l'ha defêti rinfursòn e sö prupietê in-ta valâ pigiandu u paìṡe de [[Gura]] insémme a âtre due burghê. Du ṡenâ de cuéllu annu, ténpu che in Arbenga u gh'êa in [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], [[Enricu Du Carettu (vescu)|Enrìcu]], cumme vescu, stu lì u l'ha cedüu a-u marchéṡe, pe duxentu franchi e di sciti e diritti, i sö bêni e i sö diritti sciü-[[a Prìa]], Borṡi e Veréssi. Fra ṡügnu e seténbre i l'han fêtu u mêximu i ''de Iustenice'', ch'i l'han vendüu a-u marcheṡe têre e diritti, cunpreṡu cuéllu ch'i gh'axêvan a Borṡi. A ogni moddu u [[cumün d'Arbenga]] u l'ha cumandòn a-u vescu de tegnîse ciü a-a larga da-u marcheṡe e, du frevâ du [[1213]], u l'ha firmòn in attu ch'u g'ha fêtu pigiâ turna di bêni a Giüsténixe, A Prìa, [[Löa]], Borṡi e Veréssi<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|pp. 11-12}}</ref>.
In-ti anni de doppu u gh'è stêtu ancùa di cangi de man e de cuestiùi fra e auturitê de l'Ingaunia de levante. L'aministrasiùn du vescu pe têre a l'êa pe-u ciü a-a Prìa, cu-e gente de Borṡi e de Veréssi ch'i gh'axêvan da prestâ de "''guaita et scaraguaita''" a-u [[Castellu da Prìa|sö castéllu]]. Pö, a situasiun a l'è cangiâ turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a l'ha riscatòn a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürbàn VI, pe 60 milla fiurìn in-te tüttu, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntr'a-u regnu de Napuli<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi}}</ref>.
=== Etê muderna ===
In-ti séculi a vegnî a situasiùn a nu l'è cangiâ guêi, cu-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] ch'a l'ha mantegnüu u sö cuntrollu sciü Borṡi e Veréssi, cunsciderê cumme "ville" e cunpreṡe in-ta pudesterìa da Prìa. E due cumünitê i l'axêvan cumme rapreṡentanti trei cunsuli ciaschedüna, numinê da-a pupulasiùn, che d'in annu in annu i gh'axêvan da versâ avaìe e gabèlle a-u pudestê<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La visita del Podestà alle "Ville" di Borgio e Verezzi'', p. 11}}</ref>. In-tu [[XVI secolo|Sincuesentu]], tenpu de incursciùi barbaresche, méntre Veréssi a l'êa prutètta da-a sö puṡisiùn ciü âta e aretrâ da-a costa, Borṡi a s'êa trovâ a rischiu, e a sö gente a l'axêva cumensòn a andâsene d'in-tu paìṡe, finindu pe-u ciü a Veréssi. Pe stu fêtu, in-tu [[1560]], a cumünitê a l'ha ciamòn u permisciu da Repübbrica pe isâ ina tûre de difeṡa, cumensâ in-tu [[1564]]. A ogni moddu a tûre a nu l'êa abasta pe garantî a segürésse e cuscì, in simma a-u paìṡe, in-tu [[1588]] u l'è stêtu fabricòn in forte<ref name=":0" /><ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Ṡena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0320731}}</ref>.
Cu-a guêra du [[1625]] fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia e l'invaxùn da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] da parte di piemunteṡi, i sö surdatti i sun rivê fina a-a pudesterìa da Prìa, che però a s'è liberâ cu-a bataggia deciṡìva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], dund'i l'han cuntribüìu ascì i ommi de due ville<ref name=":0" />. In-tu [[XVIII secolo|Settesentu]], cu-u forte de Borṡi ch'u l'êa finìu in ruìna, e sö gente i l'han dumandòn u permisciu de caciâlu ṡü pe fâghe a növa gêxa du paìṡe, pe tantu ch'i l'axêvan ṡà canpòn e sustanse ch'i ghe servivan, cu-i travaggi ch'i sun cumensê in-tu [[1788]], pe finî in-tu [[1808]]<ref name=":0" />. Pe du rèstu, a prutesiùn a l'êa garantìa da dui corpi de guardia, l'ün pe Borṡi, misciu in-ta Cà Lunga, e cuéllu pe Veréssi in-ta Caṡétta de Aêne Candide<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento Giuridico Amministrativo nel periodo della Repubblica di Genova'', p. 7}}</ref>.
=== Etê cuntenpuranea ===
Cu-a [[Rivoluçion françeize|rivulusiùn franseṡe]] e e guêre ch'i sun scciüpê, in-tu [[1797]], nu guêi distante, u s'è cunbatüu a gran [[Bataja de Löa|bataggia de Löa]]. Pö, cu-u rèstu da regiùn, Borṡi e Veréssi i sun finìi in-ta növa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]], a-u prinsìpiu in-tu dipartimentu da Maémua, cun sêde a-[[a Prìa]]. In-tu meṡe d'avrî du [[1798]] i sun pasê a-a Giüriṡdisiùn de Aêne Candide, in-tu III cantùn, pe cangiâ in-tu [[1803]] cu-u VI Cantùn da Giürisdisiùn de Cuùnbu, de lungu cun sêde a-a Prìa<ref name=":0" />. In-tu [[1805]], cun tütta a Repübbrica, Borṡi e Veréssi i sun stêti tachê a-u [[Primmu Impe(r)u fransese|Primmu Inpêru franseṡe]], pe finî in-tu [[dipartimentu de Muntenötte]] cumme dui cumüi du cantùn da Prìa. De sti tenpi i inṡegnê franṡesi i l'han dêtu recattu a l'[[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|Aurelia]], ch'a nu permetêva de pasâghe cun di gran càreghi, faxéndula da-e muntê ciü adûsci e ciü larga, tantu che cuscì a l'ha pigiòn u numme de Via Napuleonica<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', pp. 31-32}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La vecchia via Aurelia restaurata da Napoleone'', p. 19}}</ref>. Da-u stüddiu cumandòn da-u prefèttu de Savuna, u [[Gaspard de Chabrol]], u primmu ch'u parle de Borṡi e de Veréssi, u se tröva che alantùa e sö gente i l'êan pe-u ciü di canpagnolli e, a Veréssi, ascì di pastùi. Da-a têra u se canpâva de oîve, üga, verdüa e gran, ben che i scìti de Veréssi i l'êan ciü grammi, cun 361 persûne ch'i staxêvan a Borṡi e 129 in Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>.
Cu-a fìn du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], u cuntrollu da regiùn u l'è pasòn in-tu [[1815]] a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e cuscì Borṡi e Veréssi, da-u [[1818]] a-u [[1847]] i l'han fêtu parte da [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], che pö a l'è vegnüa in [[Sircunda(r)iu d'Arbenga|sircundâju]] da [[Provìnsa de Zêna|pruvincia de Ṡena]]<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento giuridico-amministrativo dal 1815 a fine 1800'', p. 27}}</ref>. I inṡegnê sardi, a-a preṡensa du rè [[Càrlo Albèrto de Savöia|Carlu Albèrtu]], in-tu [[1836]] i l'han cumensòn i travàggi pe-u garbassu da [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] che, finìi in-te mênu d'in annu, i l'han permisciu de portâ l'Aurelia dund'a passa ancùa ancö, tantu da scürsî u camìn fra Borṡi e [[Finô|Finâ]] a trèi chilometri cianélli<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 32}}</ref>. De ben inpurtante pe l'ecunumia du postu u gh'è stêtu ascì, in-ta segunda mitê de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], in gran ṡvilüppu de câve de [[röṡa de Veréssi]], cu-i blocchi ch'i l'êan careghê sciü-i barchi da 'n mö a-i pê da colla<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Un primo miglioramento del tenore di vita'', p. 31}}</ref>. In-tu [[1870]], insemme a-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|növa feruvìa]], u l'è intròn in servissiu u caṡéllu de Borṡi, cu-a [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn]], a primma da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] a êsse fêta de müàgge, ch'a l'è stêta inaugürâ in-tu [[1882]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Dal 1861 alla fine del secolo XIX'', p. 34; ''Le tappe della rinascita'', p. 35}}</ref>. In-tu [[1885]] u l'è stêtu traciòn u stradùn ch'u lîga Borṡi cun Veréssi muntandu sciü pe-a Varavêa, ch'u l'ha pigiòn u postu di antîghi sentê<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 33}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Realizzazione della strada carrozzabile Borgio Verezzi, attuale via Nazario Sauro - 1885'', pp. 46-47}}</ref>, méntre l'annu de doppu u l'è stêtu fabricòn e növe scöe elementâri de Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Borgio ha la sede scolastica per le elementari - 1886'', p. 48}}</ref>.
In-tu [[1929]], cu-a sö fundasiùn, Borṡi e Veréssi i sun pasê sutta a-a növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] e du [[1933]], cun regiu decretu du 23 de marsu, n° 386, i dui cumün i sun stêti tachê insemme pe furmâ cuscì l'ente aministratìvu d'ancö<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT}}</ref>. De cuéllu annu u s'è descuvèrtu e [[grotte de Vâdemìn]], avèrte a-e vixite in-tu [[1970]] a-a preṡensa du ministru [[Paolo Emilio Taviani]]<ref name=":8">{{Çitta|Nari, 1970s|''Le grotte «Valdemino»'', pp. 46-47}}</ref>. Fra e âtre manifestasiùi, a partî da-u [[1967]] u s'è inandiòn u [[festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu ben inpurtante<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il teatro di Verezzi'', pp. 49-50}}</ref>. Pö, da-u [[1973]] a-i 31 de dixenbre du [[2008]] u cumün u l'ha fêtu parte da [[Cumünitê Muntâna Pollupice]] méntre, da-u 4 de dixenbre du [[2015]] a-a primavêa du [[2015]], u l'è stêtu drentu a l'[[Uniùn di cumüi da Rivêa de Parme e de Oîve]].
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Bòrxi e Verésso}}
=== Minuranse furèste ===
Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de ṡenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>.
=== Cugnummi ciü difüṡi ===
I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sun: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>.
=== Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi ===
* Mattia Moresco ([[Zena|Ṡéna]], [[1877]] - Borṡi e Veréssi, [[1946]]), giürista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://liberliber.it/autori/autori-m/mattia-moresco/|tìtolo=Mattia Moresco|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref>.
== Posti d'interèsse ==
=== Architetüe religiuṡe ===
;Parocchia de Borṡi
<gallery mode="packed" widths="180">
File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê
File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva
File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi
</gallery>
* '''Gêxa de San Pê''': a l'è a sêde da parocchia de Borṡi, tiâ sciü da-e ruìne du forte du [[1588]], finìu in abandùn, cu-u permisciu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] pe sti travàggi ch'u l'êa rivòn du [[1789]]. Fêta in-tu stîle neuclàscicu d'alantùa, a l'è stêta cunsacrâ du [[1808]] e vixitâ da-u [[Pappa Pìu VII]] a-i 15 de frevâ du [[1814]]. A sö cianta a repìggia cuélla da furtessa, a retàngulu e cu-i canti ariundê, levòn a müàggia du fundu ch'a l'è stêta caciâ ṡü pe fâ röṡu a l'abside.<ref name="Ligurpress" /> A faciâta, neuclàscica, a mustra ina stàtua du santu in simma a-u fruntùn, fiancòn da dui canpanìn binélli. De drentu a l'è a 'na sula navâ, cun sei capélle laterâli, cuattru in-ti canti e due in sciü-i fianchi du coru, méntre a otta a l'è pitüâ cu-a ''Gloria de San Pê'', du [[Raffaele Arbertella]].<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/|tìtolo=Chiesa di San Pietro|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref>
* '''Santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu''': cunusciüa ascì cumme San Stêva, a l'üna de gêxe ciü antîghe du teritoriu, fêta de prubabile in-tu [[VII secolo|VII séculu]], a-u postu d'in primmu tenpiu pagàn. A l'è in-tu stîle rumanicu-goticu a trê navê, cun l'abside gïòn a levante e a l'êa da prinsìpiu dedicâ a [[Sàn Pê|San Pê]], cu-a sö primma mensiùn, pe-a custrusiùn du canpanìn, du [[1076]]. Du [[1485]] a l'è stêta ingrandìa e elevâ a returìa, méntre tra u [[1688]] e u [[1690]] a l'è stêta isâ in ātéssa, ciü che dotâ du pòrtigu e d'in növu abside. Cu-a cunsacrasiùn da gêxa de San Pê, du [[1808]] a l'ha cangiòn de tìtulu a San Stêva, pe-a cungréga ch'a gh'axêva de sêde, méntre da-u [[1960]] a l'è ascì santuâju, intitulòn a-a Madonna du Bun Cunséggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/|tìtolo=Santuario di Santa Maria del Buon Consiglio|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref>
* '''Gêxa du Redentù''': dìta ascì a "gêxa növa", a l'è stêta custruìa in-ti [[Anni 1970|anni '70]], sutta a Don Pissarello, e terminâ sutta a Don Doglio. A sö cianta a l'è a retangulu, cuèra da 'n téitu a cabanna ch'u se sporṡe in-tu frunte pe furmâ, cun dui pilastri, in pòrtigu. A gêxa a l'è inlüminâ da dixöttu vedrê decurê, ciü che in'âtra ch'a cröve a ciü pârte da faciâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/|tìtolo=Chiesa di Gesù Redentore|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref>
;Parocchia de Veréssi
<gallery mode="packed" widths="180">
File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A gêxa de San Martin
File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna
File:Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin
File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|Vista da gêxa de San Giüṡèppe
</gallery>
* '''Gêxa de San Martìn''': a l'è a sêde da parocchia de Veréssi, tiâ sciü tra u [[1637]] e u [[1645]] grassie a l'interèsse du priù Giovanni Tommaso Cucchi, de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta fabricâ a-u postu da gêxa ciü antîga, du [[XIV secolo|Tre]]-[[XV secolo|Cuattrusentu]], e da cà di fratti, supravisciüe pe ina pârte, dund'u l'è scanpòn ascì ina pitüa du [[1512]]. A g'ha ina sula navâ, cun cuattru capélle in sciü-i fianchi, e a l'è fiancâ da 'n canpanìn rumànicu, de prìa du postu, ch'u l'êa in pârte da gêxa véggia. De drentu a l'è decurâ in-t'in stîle baroccu, cun ātê de marmu, stàtue ascì du [[Antönio Màia Maragiàn|Maragliano]] e ina pitüa de l'[[Orazio De Ferrari]]. Sutta a-u paviméntu u gh'è de tunbe, ch'i l'êan döveê pe-i religiuṡi e e famìggie ciü inpurtanti de Veréssi, cumme i Cucchi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref>
* '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''': u l'è stêtu fundòn in-tu [[1625]] cumme oatòju pe ina cungréga. Du [[1957]] u l'è stêtu rangiòn pe vuluntê de Don Bruno Oddone, che a-i 22 de lüggiu du [[1958]] u g'ha fêtu mette ina stàtua da Madonna Regìna, insémme a-a növa intitulasiùn de l'oatòju a santuâju de Marìa Regìna. Misciu a fiancu da paruchiâle, a sö strutüa a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu, cu-u fundu reùndu e cuèrta da in'otta a butte. Ciü che a stàtua da Madonna, de [[Luigi Santifaller]], u gh'è cunservòu cuélle de San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe, travàggi de sö fìggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20727/|tìtolo=Cappella di Santa Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuario di Maria Regina (ex Oratorio di S. Maria Maddalena)|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref>
* '''Capélla de Sant'Agustìn''': a l'è miscia in-ta burgâ da Ciassa, faciâ in sciü-a ciasétta ch'a ghe dà u numme, cu-e sö urigine ch'i duviévan remuntâ a-u [[XIV secolo|Trexentu]]. In-te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] a l'êa vegnüa a sêde da scöa du paìṡe, primma ch'a faxesse San Martìn in-ta cà cumünâle. A g'ha de dimensciùi picine cu-ina cianta a retangulu, cuèrta da 'n'otta a butte, cun de müàgge che de drentu i sun intunachê e de föa de prìe a vista, sensa guêi de decurasiùi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Verezzi - Chiesa di Sant'Agostino|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927211052/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/sant-agostino.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>
* '''Capélla de l'Imaculâ''': a l'è ina capélla privâ da famìggia Finocchio ch'a se tröva in-ta burgâ da Ciassa, fêta fabricâ du [[1621]] da 'n prêve e teòlugu de sta famìggia, pe sö üṡu. Sta capélla a l'è custruìa in simma a 'n pòrtigu, tantu che de sutta u ghe passa a vìa ch'a và d'in-te sta burgâ a cuélla du Rucâru. A capélla, ciütòstu picina, a l'è fêta cu-in güstu baroccu sensa guêi de decurasiùi e a cunsèrva ina figüa de l'Imaculâ.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927210855/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/immacolata-concezione.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/immacolata.html|tìtolo=Verezzi - Cappella dell’Immacolata Concezione|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>
* '''Capélla da Madonna di Canpi''': cunusciüa ascì cumme a Madonna da Ricunciliasiùn, a se tröva nu guêi distante da-a burgâ da Crösa, in sciü-a stradda ch'a porta a [[Gura]]. Fêta surva a-i resti de 'na custrusiùn ciü véggia, du [[XI secolo|séculu XI]], a l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]], cumm'u gh'è scrìtu in sciü l'architrâve. In antîgu a l'êa pârte de furtificasiùi da Tûre di Sassetti e a sö strutüa a l'è ciütòstu sénplice, cu-in'aula da-u fundu reùndu e in'otta de maùi.<ref name=":6">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=Cappella dei Campi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref> In-ta ṡôna u gh'è stêtu fina de apparisiui, fra u [[1987]] e u [[1994]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna,
di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}</ref>
* '''Gêxa de San Giüṡèppe''': edifissiu religiuṡu tiòn sciü du [[1963]] in-ta regiùn de Ṡüelle, pe vuluntê de Don Bruno Oddone, u g'ha ina strutüa mudèrna, nasciüa cumme opere paruchiâli. De drentu u gh'è cunservòn ina gran cruxe, fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madonna e de San Giüṡèppe e in'âtra de gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=San Giuseppe|vìxita=2026-06-26|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn de Veréssi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20734/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-06-26}}</ref>
=== Architetüe civìli ===
<gallery mode="packed" widths="180">
2013-07 Fraktion Verezzi 010.jpg|A Madonna cu-u Banbìn de Palassu Cucchi
Verezzi-scorcio2.jpg|L'âtra madunetta
</gallery>
* '''Muìn feniciu''': a levante da Cröṡa, u l'è ina custrusiùn de prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡona carscica in-tu méṡṡu fra e chè e a gêxa. U pà che a strutüa, che in'otta a gh'axêva de pâle a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de tûre d'avistamentu o de fâru, sicumme ch'u nu ghe tîa guêi de ventu, limitòn a punénte e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}</ref>
* '''Palassu Cucchi''': rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}</ref>
* '''Palassu di Cunsuli''': a levante du Turiùn, renbòn a-e sö müàgge, du [[XVII secolo|Seisentu]] u l'è stêtu tiòn sciü u palassu dìtu "di Cunsuli". Stu lì u se issa sciü dui cén, da-a cianta a retangulu, cu-in têtu a due êgue ch'u l'ha pigiòn u postu da terassa ch'u gh'êa. I cén i sun spartìi da söê de légnu, cun de otte de canissu a padigiùn.<ref name=":5" />
* '''Villa Rostain''': dìta ascì a "Villa Saracêna", a se tröva a Borṡi in-ta regiùn de Ṡüelle, a-u prinsìpiu da vìa pe Veréssi. A l'è stêta fabricâ a-i primmi du [[XX secolo|Növesentu]] in-tu güstu neo-biṡantìn, devöâ cumme cà da viléṡṡu e pö vegnüa ina cà de mùnighe. De drentu a g'ha de pitüe de l'Ulisse Bill e in-ti anni a l'è finìa fìna sciü de reviste d'architetüa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/10551/villa-rostain/|tìtolo=Villa Rostain|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209631.pdf|tìtolo=Villa Saracena con annessa Casa del Custode e terreno pertinenziale|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza regionale per i beni e le attività culturali della Liguria]]|dæta=5 maṡṡu 2003|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref>
=== Architetüe militâri ===
* '''U Turiùn''': in sciü-a stradda de San Stêva, u l'è stêtu tiòn sciü pe vuluntê de génte de Borṡi, ch'i l'han ciamòn a custrusiùn de de difeṡe in-tu [[1564]], "pe pùja d'esse menê tütti [...] in prexùn in Barbarìa". U turiùn, che a-u prinsìpiu u l'êa destacòn da-u paìṡe méntre a-u dì d'ancö u l'è seròn fra e sö chè, u g'ha ina furma scuadrâ, ch'a se issa sciü trei cén. U g'ha de müàgge tütte de prìa, cun scarpâ a-i sö pé e in parapêtu ch'u sporṡe a l'ürtimu ciàn, cun tantu de avertüe pe caciâghe sutta di materiâli.<ref name="Ligurpress" /><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112007.pdf|tìtolo=Torre e Palazzo dei Consoli con giardino - Relazione storico-artistica|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza per i beni ambientali ed architettonici della Liguria - Genova]]|dæta=28 avrî 1998}}</ref>
* '''Forte de Borṡi''': u forte u se trovâva de d'âtu du paìṡe, tiòn sciü in-tu [[1588]] perché u ghe trovésse de refügiu tütte e génte de Borṡi, sicumme che a tûre a nu l'êa a basta. Finìu in abandùn, in-tu [[1789]] u forte u l'è stêtu caciòn ṡü e a-u sö postu s'è cumensòn a tiâ sciü a gêxa de San Pê.<ref name=":4" /><ref name=":5" />
* '''Tûre di Vassalli''': a l'è in'antîga furticasiùn in-ta burgâ du Pöṡṡu de Veréssi. De prubabile a l'è nasciüa cumme ina tûre destacâ da-e chê, cun meṡüe a têra de 4,5 m pe 5 e âta 13 m, ligâ a 'na müàggia e miscia a vardâ a vìa. Cu-u tenpu a l'è finìa in-tu méṡṡu a-e chê du Pöṡṡu, cu-e custrusiùi ch'i ghe sun stête renbê, fête tantu pe stâghe che cumme fundi, ch'i l'han furmòn in cunplèssu a cà furtificâ<ref>{{Çitta web|url=https://studioarc-architettura.com/la-torre-ritrovata/|tìtolo=La torre ritrovata|léngoa=IT|vìxita=2026-06-27}}</ref>.
* '''Tûre di Sassetti''': sta tûre, ch'a l'è miscia fra e burghê da Cröṡa e du Rucâru de Veréssi, a l'êa devöâ da-i [[Marchexùn de Finô|Du Caréttu de Finâ]] cumme céntru da sö furtificasiùn pe cuntrulâ u paìṡe, cu-in capitàn ch'u ghe staxêva insémme a-a sö guarnixùn. De ciü, in gîu a-a tûre u gh'êa ascì de müàgge, ch'i muntâvan fina da-a capélla di Canpi.<ref name=":6" />
=== Natüa ===
<gallery mode="packed" widths="180">
File:S6308003.JPG|L'intrâ a-e grotte de Borṡi
File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|Ina sâla de grotte
File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 69.jpg|A "Sâla du Preṡéppiu"
</gallery>
* '''Grotte de Vâdemìn''': cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600 m e in dislivéllu de 36 m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cu-in percursu de 800 m. Descuèrte pe câxu in-tu [[1933]] da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|anni '20]] u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=La Grotta|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Grotte di Borgio Verezzi}}</ref>
* '''SIC Finâ - Câu de Noi''': u l'è in scitu d'interèsse cumünitariu, inandiòn in-tu meṡe de ṡügnu du [[1995]], ch'u cröve 28 km<sup>2</sup> tra i cumüi de [[Côrxi|Cârxi]], [[Finô|Finâ]], [[Nöi|Noi]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], [[Vessi e Portiu|Veṡṡi e Portiu]] e, pe a sö pursiùn ciü a punénte, ascì de Borṡi e Veréssi. In-te st'area u tröva de prutesiùn de ciante ben rêe, cumme de cualitê d'urchidêe e de canpànule, e ascì tante béstie ch'i ghe stan pe a varietê di anbiénti e pe a preṡensa de tâne<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic38/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323201|tìtolo=Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref>.
== Ecunumia ==
A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de Borṡì a g'ha u [[Blazón popolâre|survanumme]] de "favê"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du [[Dipartimentu de Muntenötte|prefèttu de Muntenötte]], u [[Gaspard de Chabrol]], u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de [[Ö(r)iu d'u(r)iva|öiu]], [[Vin|vìn]] e [[Verdûa|verdüe]], cu-u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De Veréssi, pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u [[Gran|gràn]], l'[[oîvu]] e a [[vìa]]. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu-u lête e u furmaggiu ch'i faxêvan ch'u l'êa vendüu a-[[a Prìa]] o in-te [[Löa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>. A-u [[1834]] pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]] e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di [[Cöo|côi]] ch'i l'êan vendüi pe a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], a [[Valà du Ma(r)u|valâ d'Onêgia]], [[Sanremu|Sanrémmu]] e [[A Cêve]], cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e [[A Prìa]] i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne<ref name="Casalis1834">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&pg=PA460|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|pp=460-461}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&pg=PA1271|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=1271-1272}}</ref>. E prudusiùi de Veréssi, du [[1854]], u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuâju de Savuna]]<ref name="Casalis1854">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/1jwoirV6gAQC?gbpv=1&pg=PA17|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=17|volùmme=Vul. XXV}}</ref>. Fra e ativitê de trasfurmasiùn, in-tu tenpu, fra Borṡi e Veréssi u se pö cuntâ inta quarantêna de [[Gumbu|gunbi]]; i ciü tanti i funsiunâvan grassie a de béstie, pe-u ciü âṡi e mü, ma u ghe n'êa ascì dui a ventu in simma a Veréssi e dui a êgua, giâ cu-in bêu da-u Rugéttu, a Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''I frantoi di Verezzi (I Gunbi de Veréssi)'', pp. 64-65; ''I frantoi di Borgio (I Gunbi de Borzi)'', p. 66}}</ref>.
A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]<ref name=":2" /> A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Röṡa de Ver̯éssu|röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, e a Câva da Colla, l'ürtima a esse serâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>.
== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
<gallery mode="packed" widths="250" heights="150">
Borgio Verezzi (83147).jpg|A bibliutêca miâ da-a vìa
Borgio Verezzi (93563).jpg|A sâla pe leṡṡe a-u segundu ciàn
</gallery>
A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è drentu a-u scistêma bibliutecâju "''Pollupice''" cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], de [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}</ref>.
;Scöe
A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte pârte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>.
=== Asuciasiùi ===
* ''Società agricola'': l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da "picina velucitê" da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}</ref>.
* ''Società Operaia di Mutuo Soccorso "Concordia"'': sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di "minòr", i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a "Concordia" a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}</ref>.
=== Teâtri ===
[[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teâtru de Borṡi]]
* Cìne-teâtru "Gassman": a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>.
=== Dialétti borṡìn e veresìn ===
Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dui paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}</ref> che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]].
A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera "r", ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dui parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}</ref>. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera "a"]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''<ref name=":1" />. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}</ref>.
== Fèste e fée ==
[[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru]]
* [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu "''Veretium''", guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>.
* Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gîu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>.
* Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>.
* A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva pârte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]<ref name=":0" />.
== Sport ==
[[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a "Riva de Séntu Corde"]]
Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive:
* Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dui da ténnis<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>.
* Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La "Falesia delle Cento Corde" a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>.
== Aministrasiùn ==
=== Scìndichi de Borṡi e Veressi ===
[[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a">{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}</ref>}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''<br />(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
== Vìe de cumünicasiùn ==
[[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]]
=== Stradde ===
A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]].
A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antîghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dui chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}</ref>, pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]<ref name=":0" />.
Ciü in antîgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u tenpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda "Napuleònica", ch'a pasâva in sciü-a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]], alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe [[U Burgu (Finô)|u Burgu de Finâ]], cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa<ref name="Casalis1834" /><ref name="Casalis1854" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.sentieridelfinale.altervista.org/caprazoppa/index.htm|tìtolo=Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide)|outô=Alfredo Izeta|outô2=Luca Sibona|dæta=22 lüggiu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>.
U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da [[TPL Linea]], ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da [[Andôa|Andöa]] a Finâ e da Finâ a [[Carizan|Calisàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/40-%E2%80%93-ANDORA-FF.SS_.-FINALE-Feriale.pdf|tìtolo=LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a [[Ulle]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/84-%E2%80%93-Pietra-%E2%80%93-Borgio-%E2%80%93-Verezzi-%E2%80%93-Gorra-%E2%80%93-Ca-del-Moro-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>.
=== Feruvìe ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}}
U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u "Caṡèllu" du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}</ref>, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}</ref>. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a esse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}</ref>.
== Notte ==
;Notte a-u tèstu
<references group="n." />
;Notte bibliugràfiche
<references responsive="" />
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Borgio Verezzi: storia, tradizioni, cultura e turismo|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008511|ànno=1970s|editô=Tipografia Grafiche Riviera|çitæ=U Sejâ|léngoa=IT|cid=Nari, 1970s}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Primo Giovanni Embriaco|tìtolo=Società e istituzioni del medioevo ligure|url=https://web.archive.org/web/20251020030927/http://www.rmoa.unina.it/520/1/RM-Embriaco-Pietra.pdf|ànno=2001|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Pietra Ligure: da "villa" fiscale a "castrum" vescovile (XI-XIII sec.)|cid=Embriaco, 2001}}
== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]]
gus9qyc0hxpr9z21ous0b7cscja91jb
271816
271815
2026-07-14T20:16:30Z
N.Longo
12052
/* Frasiùi */ +
271816
wikitext
text/x-wiki
{{Borṡìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Borṡi e Veréssi
|Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg
|Didascalia = A Ciassa e u Rucâru de Veréssi, cun Borṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ
|Tipo = [[Comun|cumün]]
|var-localizaçión = Lucaliṡasiùn
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Renato Dacquino
|Partito = lista sivica "Nuova via per Borgio Verezzi"
|Data elezione = 16-5-2011
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 3
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = [[1933]]
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artéssa
|Altitudine = 10
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 2053
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2023
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = Borṡi (sêde du cumün), Veréssi
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1351
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = borṡìn, veresìn
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]]
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Borṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâ
}}
'''Borṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dui paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-t'in sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]).
== Geugrafìa ==
=== Teritoriu ===
U cumün de Borṡi e Veréssi u cröve i teritori lighê a-i dui paìṡi ch'i l'han furmòn: Borṡi u se tröva in-tu Ciàn, ch'u piggia tütte e têre cianélle misce da vixìn a-a costa e ch'i g'han, de darê, a Valle, ch'a l'è u valùn scavòn da-u riàn de Butassàn<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Toponimi dei contadini di Borgio'', p. 81}}</ref>. Pe cuntru, Veréssi u l'è misciu a 200 m sciü-u livéllu du mâ, sciü-e rive de l'Orera<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}</ref>. L'âtra muntagna ch'a se tröva in-tu sö teritoriu a l'è, a punénte, u Munte Grossu (299 m), misciu sciü-i cunfìn cu-[[u Tû]] e [[a Prìa]], méntre, in pò ciü a levante di cunfìn cun [[Finô|Finâ]], u se lêva u [[Côu da Crôvas̠òppa|càvu da Cravasoppa]].
Pe-i rién, u ciü inpurtante in-tu teritoriu du cumün u l'è u riàn de Butassàn, lungu ciü o mênu sei chilometri e ch'u marca pe in toccu i cunfìn cu-[[A Prìa]]. Pö, vèrsu levante, u gh'è u riàn da Fuxe, dîtu ascì U Rugéttu, de sulu 300 mêtri ma ch'u purtâva l'êgua a-i muìn de Borṡi, e ancùa u riàn da Batuéṡsa, de 2 chilometri che da [[Gura]] u china fina a traversâ e grotte de Vâdemìn. Ciü u levante u gh'è ancùa u riàn da Funtana, ch'u tacca da-a Cröṡa de Veréssi e u china pe 1.100 mêtri fina a-u mâ, e u riàn da Fìn, ch'u nasce da-u Ciàn de San Martìn pe chinâ, cu-in valùn picìn, pe tostu in chilometri fin a-u mâ. Cunusciüu ascì cumme u riàn di Cavélli, cumm'u dixe u sö numme u marca, da-u [[XIII secolo|Duxentu]], i tèrmi cun Finâ<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La situazione idrografica di Borgio Verezzi'', pp. 72-74}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/documenti/08_Relazione_Rev01.pdf|tìtolo=Stralcio sul rischio idrogeologico - Bacino: Bottassano|vìxita=2026-07-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref>.
In-tu teritoriu du cumün u se arve paégge grotte e arme, ṡvilüpê in-te dulomie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti e ch'i cuntêgnan ascì de pröve da preṡensa antîga de l'ommu in-te sti sciti. E ciü inpurtanti i sun e grotte de Vâdemìn a Borṡi, scrövìe in-tu [[1933]] e che, da-u [[1970]], i se pöan vixitâ cu-in percursu atresòn<ref name=":3" /><ref name=":8" />. Pö u ghe n'è de âtre, ciü picìne, cumme l'Armüssu e l'arma de Parmuê a Veréssi e l'arma da Manduêa a Borṡi<ref name=":9" />.
=== Frasiùi ===
;Borṡi
<gallery mode="packed" widths="250" heights="150">
Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|Vista de Borṡi
Borgio-Pietra Ligure-panorama.jpg|Vista cu-e quartê mudèrni de Borṡi e, de darê, [[A Prìa]]
</gallery>
Borṡi u se tröva in-te têre dîte du Ciàn, a-i pê da Valle e nu guêi distante da-u mâ. Méntre e primme chê da regiùn i l'êan stête fabrichê in gîu a-u santuâju de San Stêva, a sö furmasiùn a l'è vegnüa de doppu, de manimàn ch'u se tiâva sciü de chê vixìne l'üna a l'âtra. A stu moddu, Borṡi u l'ha pigiòn a furma de paìṡe ünicu, sensa de burghê, miscie a-u reùndu du sö céntru e traversê da di carùggi. In-te stu céntru, a ina trentêna de mêtri ciü in âtu de primme chê du paìṡe, a surmuntâle tütte u se tröva a gêxa de San Pê, fêta a-u postu du forte ch'u gh'êa primma, méntre a l'estremitê de punénte de Borṡi e sö difeṡe i cunprendêvan ascì U Turiùn<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', pp. 29-30}}</ref>. In-tu Ciàn, che ina votta u l'êa pe-u ciü a canpagna, a partî da-u doppu guêra u l'è nasciüu i quartê növi du cumün, ch'i furman in'ünitê ricunusciüa a parte in-tu statütu du Cumün<ref name=":10" />.
;Veréssi
<gallery mode="packed" widths="250" heights="150">
Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, a burgâ du Pöṡṡu
Verezzi - panoramio (1).jpg|De chê da Ciassa
Verezzi-panorama3.jpg|Vista da Cröṡa
</gallery>
Veréssi (''Ver̯éssu'' in-tu sö parlâ) u l'è in paìṡe spartìu in-te cuattru burghê, A Ciassa, A Cröṡa, U Pöṡṡu e U Rucâru, da-a strutüa ciütostu carateristica, fêta de chê tütte tachê insemme cumme s'i seggian in cunplèssu ünicu, lighê l'ün l'âtra da di sentê tra i orti. Ste architetüe, ch'i se pöan cunfruntâ cun cuélle saracêne, i l'han dêtu da pensâ a in'urigine du paìṡe da ligâse a ste génte lì, ch'i sajêvan vegnüe a stâ sciü l'Orera. Pe-u primmu u se credde, pe-a sö puṡisiùn méggiu difeṡa e vixìna a-e arme, ch'i l'aggian fundòn a burgâ du Pöṡṡu, cu-u paìṡe che de de lì u l'è cresciüu in-tu tenpu pe-u muntâ da pupulasiùn e de cuélli ch'i ne vegnîvan de de föa. A gêxa du paìṡe, dedicâ a [[San Martìn de Tours|San Martìn]], a l'è miscia ciü âta che e sö burghê, sciü-a cresta de l'Orera<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', pp. 25-28}}</ref>.
=== Cunfìn ===
U cumün de Borṡi e Veréssi u cunfina a punénte cun cuéllu d[[a Prìa]], a nord-ovest cu-[[u Tû]] e da setentriùn a levante cun [[Finô|Finâ]], méntre a meridiùn u l'è faciòn sciü-u [[Mâ Ligure|Mâ Ligüre]]<ref name=":10">{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/wp-content/uploads/2013/02/Statuto-Comunale-modificato.pdf|tìtolo=Statuto Comunale|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref>.
== Stòja ==
=== Urigine du numme ===
U numme de Borṡi u pà vegnîne da-u numme, in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ duncue u ligamme fra u paìṡe e a sitê d'[[Arbenga]], cu-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sö vescu]] ch'u n'è stêtu u scignù in-te l'[[Etæ de Mëzo|Etê de Méṡṡu]].<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Il Nome e la Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-30}}</ref> A ogni moddu, pe-i stüddi ciü mudèrni, l'urigine de stu numme a nu l'è guêi cêa: u se tröva cumme ''Borgi'' ṡà du [[1076]], scibén che in-ta trascrisiùn d'in attu antîgu che, de prubabile, a l'è fâsa, pe pö cunparî turna a partî da-u [[XIII secolo|Duxentu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RT10195464|colànn-a=Progetto Toponomastica Storica|ànno=2024|editô=Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=65|volùmme=Vul. 45|ISBN=978-88-85866-58-4}}</ref>
Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu prerumàn ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''<ref name=":7" /><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}</ref> o ''Viretium'', pö vegnüu ''Veretio'', fìn a-a furma da giurnâ d'ancö.
=== Preistòja ===
In-tu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi e in-te di posti vixìn u l'è stêtu trovòn ciü testimunianse di tenpi da [[Preistöia|preistòja]], a cumensâ, pasòn de pocu u riàn da Fìn e i tèrmi cun [[Finô|Finâ]], da-u scitu inpurtantiscimu de l'[[Armassa (Finô)|Armassa]], cu-i sö rèsti du primmu Paleulìticu. A ogni moddu u l'è sciurtìu de testimunianse fina da-e arme in-tu teritoriu du cumün, cumme l'[[arma de Parmuê]] (''arma de Parmur̯ê'' a Veréssi), l'[[arma da Manduêa]] e l'[[Armüssu (Ver̯éssu)|Armüssu]], dund'u l'è stêtu trovòn âtre testimunianse du Paleulìticu e ascì de etê ciü mudèrne, da-u Neulìticu a l'[[Etæ do Brónzo|Etê du Brunṡu]].<ref name=":9">{{Çitta|Nari, 1970s|''Le caverne e la comparsa dell'uomo'', pp. 13-16}}</ref>
Üna de primme testimunianse de preṡensa de l'ommu in-tu teritoriu du cumün a l'è rapreṡentâ da-[[I Castelê (Ver̯éssu)|i Castelê]] de Veréssi, ch'i se trövan in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu u l'è ligòn pe-u ciü a-a primma [[Etæ do færo|Etê du Fêru]], fra i [[IV secolo a.C.|séculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=Vul. 3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}</ref>, cun stu [[Castelà (furtificasiùn)|génere de custrusiùi]] ch'u l'êa tìpicu di [[Liguri Antighi|Ligüri Antîghi]], devöòn cumme scistêma de difeṡa a-e spalle da maîna e che, in-te stu câxu, u duvêva avéighe ascì de funsiùi in ti tràffeghi e in tu cuntrollu du teritoriu a l'in gîu.<ref name="castellari''">{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-02}}</ref>
=== Etê rumâna ===
I Ligüri i l'han lasciòn u postu a-a duminasiùn rumâna, cumensâ cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u cunsule [[Lucius Aemilius Paullus]]. Du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], foscia cu-ina bataggia cunbatüa in ta ciâna fra Borṡi e [[A Prìa]], u gh'è stêtu a vitòja rumâna e a l'è duncue cumensâ a rumaniṡasiùn da regiùn<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''L'età della storia'', p. 17}}</ref>. De cuélli tenpi, u teritoriu du cumün u l'êa traversòn da-a stradda ch'a curìva lungu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], che foscia a repigiâva l'antîgu camìn da ''[[Via Herculea]]''. Sta lì, a duvêva muntâ sciü pe-a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] da-a valâ de [[Finô|Finâ]] e, pasòn l'Armassa, a ne chinâva pe-i sciti da Varavêa, pe sciurtî da Borṡi a-u livéllu du santuâju du Bun Cunséggiu<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 19}}</ref>.
A ogni moddu, u scistêma de stradde rumâne u l'è cangiòn du [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], cuandu pe vuluntê d'[[Aogusto|Augüstu]] a l'è stêta traciâ a ''Via Julia Augusta'', ch'a traversâva tüttu u punénte da növa ''[[Regio IX Liguria]]''. Sta vìa, pe-u ciü, a l'andâva aprövu a-u percursu da vìa véggia ma, pe fâla cun de muntê ciü fassili pe-i câri, a nu pasâva ciü pe-a Cravasoppa ma in cangiu a muntâva sciü pe [[Gura]], de dunde a chinâva cun di gîi in-ta valâ du Butassàn, pe rivâ dunde ancö u gh'è Borṡi e turnâ, da-u santuâju, sciü-u percursu da vìa ciü antîga. U scitu rumàn ciü vixìn u duvêva esse a ''[[mansio]]'' de ''[[Pollupice]]'', marcâ fina sciü l'''[[Itinerarium Antonini]]'', ma da-a puṡisiùn ch'a nu l'è guêi següa: tra i âtri posti u s'è dîtu ascì ch'a l'êa a-i pê du Munte Grossu, dunde a-a giurnâ d'ancö u gh'è u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref>. In-te l'etê rumâna u s'è pensa ch'u l'existêva ṡà u primmu centru de Veréssi, foscia in-ta burgâ du Pöṡṡu, e fina cuarche cà dunde ancö u se tröva Borṡi, ben che, pe tütti dui, u nu gh'è ancùa de pröve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''La popolazione'', p. 21}}</ref>.
=== Etê de méṡṡu ===
Cuand'u l'è cheitu l'[[Impêo Roman|Inperu Ruman]] i dui paìṡi, cuscì cumme u rèstu da regiùn, i l'han patìu e incursciùi di barbari pe finî, doppu di [[Provincia Maritima Italorum|tenpi di biṡantìn]], sutt'a-i [[Régno Longobàrdo|Lungubardi]] e pö a-i [[Régno frànco|Franchi]]. A-a morte du [[Carlomagno|Carlu Magnu]], in-te l'[[814]], u duminiu u l'è pasòn a-u Berengariu II e, cun lê, u l'è nasciüu a spartisiùn du teritoriu in-te de marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi i l'han duncue fêtu parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, ch'a cumensâva da [[Finô|Finâ]]. In-t'in tenpu ch'u l'êa urmai de crìṡi pe-u guvèrnu centrâle, in-tu [[1047]] l'Enricu III u l'ha cedüu a-a canonica du Sarvatù de [[Turin|Türìn]] e ''ville'' de [[Tuiran|Tuiàn]], Borṡi e [[A Prìa]], ciü che a ''villa cum castro'' de [[Giüstexine|Giüsténixe]] ma, a ogni moddu, ste dispuxisiùi i nu l'êan cuscì stréte e a canonica a nu l'ha mai avüu de cuntrollu in simma a sti scìti<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 2}}</ref>.
Pö, cu-u muntâ de auturitê du postu, ste têre i sun vegnüe fra cuélle du [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]], cuntrulê pe méṡṡu du [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]], ma cun di forti interèssi ascì de de âtre auturitê<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 1}}</ref>. De ciü, alantùa a Borṡi u gh'êa in cunvéntu picìn cu-ina gêxa, maneṡòn da-i [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti de San Pê a-u Munte]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu u santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu. In-tu [[1076]] u vescu Diudâtu u l'ha cedüu a prupietê de Borṡi a-i fratti benedetìn, che cuscì i g'han esteṡu i sö pusediménti<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Comune di Borgio|vìxita=2026-07-07|léngoa=IT|outô=Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', pp. 22-23}}</ref>, ben che da prinsìpiu u cuntâva sulu che poche chê in gîu a-u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', p. 29}}</ref>. In Veréssi, ch'u l'êa in paìṡe ciü ṡvilüpòn, da l'interesante architetüa de güstu saracén, u se ghe trovâva in âtru scìtu di benedetìn, a cuscì dîta "Cà di Fratti" sciü-a cresta de l'Orera. Pe du rèstu, a-i fratti u l'è ligòn, de prubabile, u primmu ṡvilüppu de l'agricultüa in-ta regiùn, a partî da-a cultivasiùn de oîve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', p. 24}}</ref>.
Ciü che i diritti di scignùi che, da-u numme du sö paìṡe, i l'êan dîti ''de Iustenice'', a-u prinsìpiu du [[XIII secolo|Duxentu]] e têre de Borṡi e de Veréssi i sun stête interesê da-u spandise vèrsu punénte du [[Marches̠ùn de Finô|marcheṡòn de Finâ]], sutta a l'[[Enricu II Du Carettu|Enrìcu II Du Carettu]]. U marchéṡe, du [[1212]], u l'ha defêti rinfursòn e sö prupietê in-ta valâ pigiandu u paìṡe de [[Gura]] insémme a âtre due burghê. Du ṡenâ de cuéllu annu, ténpu che in Arbenga u gh'êa in [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], [[Enricu Du Carettu (vescu)|Enrìcu]], cumme vescu, stu lì u l'ha cedüu a-u marchéṡe, pe duxentu franchi e di sciti e diritti, i sö bêni e i sö diritti sciü-[[a Prìa]], Borṡi e Veréssi. Fra ṡügnu e seténbre i l'han fêtu u mêximu i ''de Iustenice'', ch'i l'han vendüu a-u marcheṡe têre e diritti, cunpreṡu cuéllu ch'i gh'axêvan a Borṡi. A ogni moddu u [[cumün d'Arbenga]] u l'ha cumandòn a-u vescu de tegnîse ciü a-a larga da-u marcheṡe e, du frevâ du [[1213]], u l'ha firmòn in attu ch'u g'ha fêtu pigiâ turna di bêni a Giüsténixe, A Prìa, [[Löa]], Borṡi e Veréssi<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|pp. 11-12}}</ref>.
In-ti anni de doppu u gh'è stêtu ancùa di cangi de man e de cuestiùi fra e auturitê de l'Ingaunia de levante. L'aministrasiùn du vescu pe têre a l'êa pe-u ciü a-a Prìa, cu-e gente de Borṡi e de Veréssi ch'i gh'axêvan da prestâ de "''guaita et scaraguaita''" a-u [[Castellu da Prìa|sö castéllu]]. Pö, a situasiun a l'è cangiâ turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a l'ha riscatòn a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürbàn VI, pe 60 milla fiurìn in-te tüttu, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntr'a-u regnu de Napuli<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi}}</ref>.
=== Etê muderna ===
In-ti séculi a vegnî a situasiùn a nu l'è cangiâ guêi, cu-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] ch'a l'ha mantegnüu u sö cuntrollu sciü Borṡi e Veréssi, cunsciderê cumme "ville" e cunpreṡe in-ta pudesterìa da Prìa. E due cumünitê i l'axêvan cumme rapreṡentanti trei cunsuli ciaschedüna, numinê da-a pupulasiùn, che d'in annu in annu i gh'axêvan da versâ avaìe e gabèlle a-u pudestê<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La visita del Podestà alle "Ville" di Borgio e Verezzi'', p. 11}}</ref>. In-tu [[XVI secolo|Sincuesentu]], tenpu de incursciùi barbaresche, méntre Veréssi a l'êa prutètta da-a sö puṡisiùn ciü âta e aretrâ da-a costa, Borṡi a s'êa trovâ a rischiu, e a sö gente a l'axêva cumensòn a andâsene d'in-tu paìṡe, finindu pe-u ciü a Veréssi. Pe stu fêtu, in-tu [[1560]], a cumünitê a l'ha ciamòn u permisciu da Repübbrica pe isâ ina tûre de difeṡa, cumensâ in-tu [[1564]]. A ogni moddu a tûre a nu l'êa abasta pe garantî a segürésse e cuscì, in simma a-u paìṡe, in-tu [[1588]] u l'è stêtu fabricòn in forte<ref name=":0" /><ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Ṡena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0320731}}</ref>.
Cu-a guêra du [[1625]] fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia e l'invaxùn da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] da parte di piemunteṡi, i sö surdatti i sun rivê fina a-a pudesterìa da Prìa, che però a s'è liberâ cu-a bataggia deciṡìva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], dund'i l'han cuntribüìu ascì i ommi de due ville<ref name=":0" />. In-tu [[XVIII secolo|Settesentu]], cu-u forte de Borṡi ch'u l'êa finìu in ruìna, e sö gente i l'han dumandòn u permisciu de caciâlu ṡü pe fâghe a növa gêxa du paìṡe, pe tantu ch'i l'axêvan ṡà canpòn e sustanse ch'i ghe servivan, cu-i travaggi ch'i sun cumensê in-tu [[1788]], pe finî in-tu [[1808]]<ref name=":0" />. Pe du rèstu, a prutesiùn a l'êa garantìa da dui corpi de guardia, l'ün pe Borṡi, misciu in-ta Cà Lunga, e cuéllu pe Veréssi in-ta Caṡétta de Aêne Candide<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento Giuridico Amministrativo nel periodo della Repubblica di Genova'', p. 7}}</ref>.
=== Etê cuntenpuranea ===
Cu-a [[Rivoluçion françeize|rivulusiùn franseṡe]] e e guêre ch'i sun scciüpê, in-tu [[1797]], nu guêi distante, u s'è cunbatüu a gran [[Bataja de Löa|bataggia de Löa]]. Pö, cu-u rèstu da regiùn, Borṡi e Veréssi i sun finìi in-ta növa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]], a-u prinsìpiu in-tu dipartimentu da Maémua, cun sêde a-[[a Prìa]]. In-tu meṡe d'avrî du [[1798]] i sun pasê a-a Giüriṡdisiùn de Aêne Candide, in-tu III cantùn, pe cangiâ in-tu [[1803]] cu-u VI Cantùn da Giürisdisiùn de Cuùnbu, de lungu cun sêde a-a Prìa<ref name=":0" />. In-tu [[1805]], cun tütta a Repübbrica, Borṡi e Veréssi i sun stêti tachê a-u [[Primmu Impe(r)u fransese|Primmu Inpêru franseṡe]], pe finî in-tu [[dipartimentu de Muntenötte]] cumme dui cumüi du cantùn da Prìa. De sti tenpi i inṡegnê franṡesi i l'han dêtu recattu a l'[[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|Aurelia]], ch'a nu permetêva de pasâghe cun di gran càreghi, faxéndula da-e muntê ciü adûsci e ciü larga, tantu che cuscì a l'ha pigiòn u numme de Via Napuleonica<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', pp. 31-32}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La vecchia via Aurelia restaurata da Napoleone'', p. 19}}</ref>. Da-u stüddiu cumandòn da-u prefèttu de Savuna, u [[Gaspard de Chabrol]], u primmu ch'u parle de Borṡi e de Veréssi, u se tröva che alantùa e sö gente i l'êan pe-u ciü di canpagnolli e, a Veréssi, ascì di pastùi. Da-a têra u se canpâva de oîve, üga, verdüa e gran, ben che i scìti de Veréssi i l'êan ciü grammi, cun 361 persûne ch'i staxêvan a Borṡi e 129 in Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>.
Cu-a fìn du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], u cuntrollu da regiùn u l'è pasòn in-tu [[1815]] a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e cuscì Borṡi e Veréssi, da-u [[1818]] a-u [[1847]] i l'han fêtu parte da [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], che pö a l'è vegnüa in [[Sircunda(r)iu d'Arbenga|sircundâju]] da [[Provìnsa de Zêna|pruvincia de Ṡena]]<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento giuridico-amministrativo dal 1815 a fine 1800'', p. 27}}</ref>. I inṡegnê sardi, a-a preṡensa du rè [[Càrlo Albèrto de Savöia|Carlu Albèrtu]], in-tu [[1836]] i l'han cumensòn i travàggi pe-u garbassu da [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] che, finìi in-te mênu d'in annu, i l'han permisciu de portâ l'Aurelia dund'a passa ancùa ancö, tantu da scürsî u camìn fra Borṡi e [[Finô|Finâ]] a trèi chilometri cianélli<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 32}}</ref>. De ben inpurtante pe l'ecunumia du postu u gh'è stêtu ascì, in-ta segunda mitê de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], in gran ṡvilüppu de câve de [[röṡa de Veréssi]], cu-i blocchi ch'i l'êan careghê sciü-i barchi da 'n mö a-i pê da colla<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Un primo miglioramento del tenore di vita'', p. 31}}</ref>. In-tu [[1870]], insemme a-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|növa feruvìa]], u l'è intròn in servissiu u caṡéllu de Borṡi, cu-a [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn]], a primma da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] a êsse fêta de müàgge, ch'a l'è stêta inaugürâ in-tu [[1882]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Dal 1861 alla fine del secolo XIX'', p. 34; ''Le tappe della rinascita'', p. 35}}</ref>. In-tu [[1885]] u l'è stêtu traciòn u stradùn ch'u lîga Borṡi cun Veréssi muntandu sciü pe-a Varavêa, ch'u l'ha pigiòn u postu di antîghi sentê<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 33}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Realizzazione della strada carrozzabile Borgio Verezzi, attuale via Nazario Sauro - 1885'', pp. 46-47}}</ref>, méntre l'annu de doppu u l'è stêtu fabricòn e növe scöe elementâri de Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Borgio ha la sede scolastica per le elementari - 1886'', p. 48}}</ref>.
In-tu [[1929]], cu-a sö fundasiùn, Borṡi e Veréssi i sun pasê sutta a-a növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] e du [[1933]], cun regiu decretu du 23 de marsu, n° 386, i dui cumün i sun stêti tachê insemme pe furmâ cuscì l'ente aministratìvu d'ancö<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT}}</ref>. De cuéllu annu u s'è descuvèrtu e [[grotte de Vâdemìn]], avèrte a-e vixite in-tu [[1970]] a-a preṡensa du ministru [[Paolo Emilio Taviani]]<ref name=":8">{{Çitta|Nari, 1970s|''Le grotte «Valdemino»'', pp. 46-47}}</ref>. Fra e âtre manifestasiùi, a partî da-u [[1967]] u s'è inandiòn u [[festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu ben inpurtante<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il teatro di Verezzi'', pp. 49-50}}</ref>. Pö, da-u [[1973]] a-i 31 de dixenbre du [[2008]] u cumün u l'ha fêtu parte da [[Cumünitê Muntâna Pollupice]] méntre, da-u 4 de dixenbre du [[2015]] a-a primavêa du [[2015]], u l'è stêtu drentu a l'[[Uniùn di cumüi da Rivêa de Parme e de Oîve]].
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Bòrxi e Verésso}}
=== Minuranse furèste ===
Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de ṡenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>.
=== Cugnummi ciü difüṡi ===
I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sun: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>.
=== Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi ===
* Mattia Moresco ([[Zena|Ṡéna]], [[1877]] - Borṡi e Veréssi, [[1946]]), giürista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://liberliber.it/autori/autori-m/mattia-moresco/|tìtolo=Mattia Moresco|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref>.
== Posti d'interèsse ==
=== Architetüe religiuṡe ===
;Parocchia de Borṡi
<gallery mode="packed" widths="180">
File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê
File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva
File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi
</gallery>
* '''Gêxa de San Pê''': a l'è a sêde da parocchia de Borṡi, tiâ sciü da-e ruìne du forte du [[1588]], finìu in abandùn, cu-u permisciu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] pe sti travàggi ch'u l'êa rivòn du [[1789]]. Fêta in-tu stîle neuclàscicu d'alantùa, a l'è stêta cunsacrâ du [[1808]] e vixitâ da-u [[Pappa Pìu VII]] a-i 15 de frevâ du [[1814]]. A sö cianta a repìggia cuélla da furtessa, a retàngulu e cu-i canti ariundê, levòn a müàggia du fundu ch'a l'è stêta caciâ ṡü pe fâ röṡu a l'abside.<ref name="Ligurpress" /> A faciâta, neuclàscica, a mustra ina stàtua du santu in simma a-u fruntùn, fiancòn da dui canpanìn binélli. De drentu a l'è a 'na sula navâ, cun sei capélle laterâli, cuattru in-ti canti e due in sciü-i fianchi du coru, méntre a otta a l'è pitüâ cu-a ''Gloria de San Pê'', du [[Raffaele Arbertella]].<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/|tìtolo=Chiesa di San Pietro|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref>
* '''Santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu''': cunusciüa ascì cumme San Stêva, a l'üna de gêxe ciü antîghe du teritoriu, fêta de prubabile in-tu [[VII secolo|VII séculu]], a-u postu d'in primmu tenpiu pagàn. A l'è in-tu stîle rumanicu-goticu a trê navê, cun l'abside gïòn a levante e a l'êa da prinsìpiu dedicâ a [[Sàn Pê|San Pê]], cu-a sö primma mensiùn, pe-a custrusiùn du canpanìn, du [[1076]]. Du [[1485]] a l'è stêta ingrandìa e elevâ a returìa, méntre tra u [[1688]] e u [[1690]] a l'è stêta isâ in ātéssa, ciü che dotâ du pòrtigu e d'in növu abside. Cu-a cunsacrasiùn da gêxa de San Pê, du [[1808]] a l'ha cangiòn de tìtulu a San Stêva, pe-a cungréga ch'a gh'axêva de sêde, méntre da-u [[1960]] a l'è ascì santuâju, intitulòn a-a Madonna du Bun Cunséggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/|tìtolo=Santuario di Santa Maria del Buon Consiglio|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref>
* '''Gêxa du Redentù''': dìta ascì a "gêxa növa", a l'è stêta custruìa in-ti [[Anni 1970|anni '70]], sutta a Don Pissarello, e terminâ sutta a Don Doglio. A sö cianta a l'è a retangulu, cuèra da 'n téitu a cabanna ch'u se sporṡe in-tu frunte pe furmâ, cun dui pilastri, in pòrtigu. A gêxa a l'è inlüminâ da dixöttu vedrê decurê, ciü che in'âtra ch'a cröve a ciü pârte da faciâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/|tìtolo=Chiesa di Gesù Redentore|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref>
;Parocchia de Veréssi
<gallery mode="packed" widths="180">
File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A gêxa de San Martin
File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna
File:Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin
File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|Vista da gêxa de San Giüṡèppe
</gallery>
* '''Gêxa de San Martìn''': a l'è a sêde da parocchia de Veréssi, tiâ sciü tra u [[1637]] e u [[1645]] grassie a l'interèsse du priù Giovanni Tommaso Cucchi, de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta fabricâ a-u postu da gêxa ciü antîga, du [[XIV secolo|Tre]]-[[XV secolo|Cuattrusentu]], e da cà di fratti, supravisciüe pe ina pârte, dund'u l'è scanpòn ascì ina pitüa du [[1512]]. A g'ha ina sula navâ, cun cuattru capélle in sciü-i fianchi, e a l'è fiancâ da 'n canpanìn rumànicu, de prìa du postu, ch'u l'êa in pârte da gêxa véggia. De drentu a l'è decurâ in-t'in stîle baroccu, cun ātê de marmu, stàtue ascì du [[Antönio Màia Maragiàn|Maragliano]] e ina pitüa de l'[[Orazio De Ferrari]]. Sutta a-u paviméntu u gh'è de tunbe, ch'i l'êan döveê pe-i religiuṡi e e famìggie ciü inpurtanti de Veréssi, cumme i Cucchi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref>
* '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''': u l'è stêtu fundòn in-tu [[1625]] cumme oatòju pe ina cungréga. Du [[1957]] u l'è stêtu rangiòn pe vuluntê de Don Bruno Oddone, che a-i 22 de lüggiu du [[1958]] u g'ha fêtu mette ina stàtua da Madonna Regìna, insémme a-a növa intitulasiùn de l'oatòju a santuâju de Marìa Regìna. Misciu a fiancu da paruchiâle, a sö strutüa a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu, cu-u fundu reùndu e cuèrta da in'otta a butte. Ciü che a stàtua da Madonna, de [[Luigi Santifaller]], u gh'è cunservòu cuélle de San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe, travàggi de sö fìggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20727/|tìtolo=Cappella di Santa Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuario di Maria Regina (ex Oratorio di S. Maria Maddalena)|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref>
* '''Capélla de Sant'Agustìn''': a l'è miscia in-ta burgâ da Ciassa, faciâ in sciü-a ciasétta ch'a ghe dà u numme, cu-e sö urigine ch'i duviévan remuntâ a-u [[XIV secolo|Trexentu]]. In-te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] a l'êa vegnüa a sêde da scöa du paìṡe, primma ch'a faxesse San Martìn in-ta cà cumünâle. A g'ha de dimensciùi picine cu-ina cianta a retangulu, cuèrta da 'n'otta a butte, cun de müàgge che de drentu i sun intunachê e de föa de prìe a vista, sensa guêi de decurasiùi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Verezzi - Chiesa di Sant'Agostino|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927211052/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/sant-agostino.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>
* '''Capélla de l'Imaculâ''': a l'è ina capélla privâ da famìggia Finocchio ch'a se tröva in-ta burgâ da Ciassa, fêta fabricâ du [[1621]] da 'n prêve e teòlugu de sta famìggia, pe sö üṡu. Sta capélla a l'è custruìa in simma a 'n pòrtigu, tantu che de sutta u ghe passa a vìa ch'a và d'in-te sta burgâ a cuélla du Rucâru. A capélla, ciütòstu picina, a l'è fêta cu-in güstu baroccu sensa guêi de decurasiùi e a cunsèrva ina figüa de l'Imaculâ.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927210855/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/immacolata-concezione.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/immacolata.html|tìtolo=Verezzi - Cappella dell’Immacolata Concezione|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>
* '''Capélla da Madonna di Canpi''': cunusciüa ascì cumme a Madonna da Ricunciliasiùn, a se tröva nu guêi distante da-a burgâ da Crösa, in sciü-a stradda ch'a porta a [[Gura]]. Fêta surva a-i resti de 'na custrusiùn ciü véggia, du [[XI secolo|séculu XI]], a l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]], cumm'u gh'è scrìtu in sciü l'architrâve. In antîgu a l'êa pârte de furtificasiùi da Tûre di Sassetti e a sö strutüa a l'è ciütòstu sénplice, cu-in'aula da-u fundu reùndu e in'otta de maùi.<ref name=":6">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=Cappella dei Campi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref> In-ta ṡôna u gh'è stêtu fina de apparisiui, fra u [[1987]] e u [[1994]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna,
di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}</ref>
* '''Gêxa de San Giüṡèppe''': edifissiu religiuṡu tiòn sciü du [[1963]] in-ta regiùn de Ṡüelle, pe vuluntê de Don Bruno Oddone, u g'ha ina strutüa mudèrna, nasciüa cumme opere paruchiâli. De drentu u gh'è cunservòn ina gran cruxe, fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madonna e de San Giüṡèppe e in'âtra de gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=San Giuseppe|vìxita=2026-06-26|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn de Veréssi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20734/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-06-26}}</ref>
=== Architetüe civìli ===
<gallery mode="packed" widths="180">
2013-07 Fraktion Verezzi 010.jpg|A Madonna cu-u Banbìn de Palassu Cucchi
Verezzi-scorcio2.jpg|L'âtra madunetta
</gallery>
* '''Muìn feniciu''': a levante da Cröṡa, u l'è ina custrusiùn de prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡona carscica in-tu méṡṡu fra e chè e a gêxa. U pà che a strutüa, che in'otta a gh'axêva de pâle a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de tûre d'avistamentu o de fâru, sicumme ch'u nu ghe tîa guêi de ventu, limitòn a punénte e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}</ref>
* '''Palassu Cucchi''': rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}</ref>
* '''Palassu di Cunsuli''': a levante du Turiùn, renbòn a-e sö müàgge, du [[XVII secolo|Seisentu]] u l'è stêtu tiòn sciü u palassu dìtu "di Cunsuli". Stu lì u se issa sciü dui cén, da-a cianta a retangulu, cu-in têtu a due êgue ch'u l'ha pigiòn u postu da terassa ch'u gh'êa. I cén i sun spartìi da söê de légnu, cun de otte de canissu a padigiùn.<ref name=":5" />
* '''Villa Rostain''': dìta ascì a "Villa Saracêna", a se tröva a Borṡi in-ta regiùn de Ṡüelle, a-u prinsìpiu da vìa pe Veréssi. A l'è stêta fabricâ a-i primmi du [[XX secolo|Növesentu]] in-tu güstu neo-biṡantìn, devöâ cumme cà da viléṡṡu e pö vegnüa ina cà de mùnighe. De drentu a g'ha de pitüe de l'Ulisse Bill e in-ti anni a l'è finìa fìna sciü de reviste d'architetüa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/10551/villa-rostain/|tìtolo=Villa Rostain|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209631.pdf|tìtolo=Villa Saracena con annessa Casa del Custode e terreno pertinenziale|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza regionale per i beni e le attività culturali della Liguria]]|dæta=5 maṡṡu 2003|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref>
=== Architetüe militâri ===
* '''U Turiùn''': in sciü-a stradda de San Stêva, u l'è stêtu tiòn sciü pe vuluntê de génte de Borṡi, ch'i l'han ciamòn a custrusiùn de de difeṡe in-tu [[1564]], "pe pùja d'esse menê tütti [...] in prexùn in Barbarìa". U turiùn, che a-u prinsìpiu u l'êa destacòn da-u paìṡe méntre a-u dì d'ancö u l'è seròn fra e sö chè, u g'ha ina furma scuadrâ, ch'a se issa sciü trei cén. U g'ha de müàgge tütte de prìa, cun scarpâ a-i sö pé e in parapêtu ch'u sporṡe a l'ürtimu ciàn, cun tantu de avertüe pe caciâghe sutta di materiâli.<ref name="Ligurpress" /><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112007.pdf|tìtolo=Torre e Palazzo dei Consoli con giardino - Relazione storico-artistica|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza per i beni ambientali ed architettonici della Liguria - Genova]]|dæta=28 avrî 1998}}</ref>
* '''Forte de Borṡi''': u forte u se trovâva de d'âtu du paìṡe, tiòn sciü in-tu [[1588]] perché u ghe trovésse de refügiu tütte e génte de Borṡi, sicumme che a tûre a nu l'êa a basta. Finìu in abandùn, in-tu [[1789]] u forte u l'è stêtu caciòn ṡü e a-u sö postu s'è cumensòn a tiâ sciü a gêxa de San Pê.<ref name=":4" /><ref name=":5" />
* '''Tûre di Vassalli''': a l'è in'antîga furticasiùn in-ta burgâ du Pöṡṡu de Veréssi. De prubabile a l'è nasciüa cumme ina tûre destacâ da-e chê, cun meṡüe a têra de 4,5 m pe 5 e âta 13 m, ligâ a 'na müàggia e miscia a vardâ a vìa. Cu-u tenpu a l'è finìa in-tu méṡṡu a-e chê du Pöṡṡu, cu-e custrusiùi ch'i ghe sun stête renbê, fête tantu pe stâghe che cumme fundi, ch'i l'han furmòn in cunplèssu a cà furtificâ<ref>{{Çitta web|url=https://studioarc-architettura.com/la-torre-ritrovata/|tìtolo=La torre ritrovata|léngoa=IT|vìxita=2026-06-27}}</ref>.
* '''Tûre di Sassetti''': sta tûre, ch'a l'è miscia fra e burghê da Cröṡa e du Rucâru de Veréssi, a l'êa devöâ da-i [[Marchexùn de Finô|Du Caréttu de Finâ]] cumme céntru da sö furtificasiùn pe cuntrulâ u paìṡe, cu-in capitàn ch'u ghe staxêva insémme a-a sö guarnixùn. De ciü, in gîu a-a tûre u gh'êa ascì de müàgge, ch'i muntâvan fina da-a capélla di Canpi.<ref name=":6" />
=== Natüa ===
<gallery mode="packed" widths="180">
File:S6308003.JPG|L'intrâ a-e grotte de Borṡi
File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|Ina sâla de grotte
File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 69.jpg|A "Sâla du Preṡéppiu"
</gallery>
* '''Grotte de Vâdemìn''': cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600 m e in dislivéllu de 36 m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cu-in percursu de 800 m. Descuèrte pe câxu in-tu [[1933]] da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|anni '20]] u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=La Grotta|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Grotte di Borgio Verezzi}}</ref>
* '''SIC Finâ - Câu de Noi''': u l'è in scitu d'interèsse cumünitariu, inandiòn in-tu meṡe de ṡügnu du [[1995]], ch'u cröve 28 km<sup>2</sup> tra i cumüi de [[Côrxi|Cârxi]], [[Finô|Finâ]], [[Nöi|Noi]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], [[Vessi e Portiu|Veṡṡi e Portiu]] e, pe a sö pursiùn ciü a punénte, ascì de Borṡi e Veréssi. In-te st'area u tröva de prutesiùn de ciante ben rêe, cumme de cualitê d'urchidêe e de canpànule, e ascì tante béstie ch'i ghe stan pe a varietê di anbiénti e pe a preṡensa de tâne<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic38/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323201|tìtolo=Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref>.
== Ecunumia ==
A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de Borṡì a g'ha u [[Blazón popolâre|survanumme]] de "favê"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du [[Dipartimentu de Muntenötte|prefèttu de Muntenötte]], u [[Gaspard de Chabrol]], u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de [[Ö(r)iu d'u(r)iva|öiu]], [[Vin|vìn]] e [[Verdûa|verdüe]], cu-u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De Veréssi, pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u [[Gran|gràn]], l'[[oîvu]] e a [[vìa]]. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu-u lête e u furmaggiu ch'i faxêvan ch'u l'êa vendüu a-[[a Prìa]] o in-te [[Löa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>. A-u [[1834]] pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]] e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di [[Cöo|côi]] ch'i l'êan vendüi pe a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], a [[Valà du Ma(r)u|valâ d'Onêgia]], [[Sanremu|Sanrémmu]] e [[A Cêve]], cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e [[A Prìa]] i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne<ref name="Casalis1834">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&pg=PA460|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|pp=460-461}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&pg=PA1271|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=1271-1272}}</ref>. E prudusiùi de Veréssi, du [[1854]], u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuâju de Savuna]]<ref name="Casalis1854">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/1jwoirV6gAQC?gbpv=1&pg=PA17|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=17|volùmme=Vul. XXV}}</ref>. Fra e ativitê de trasfurmasiùn, in-tu tenpu, fra Borṡi e Veréssi u se pö cuntâ inta quarantêna de [[Gumbu|gunbi]]; i ciü tanti i funsiunâvan grassie a de béstie, pe-u ciü âṡi e mü, ma u ghe n'êa ascì dui a ventu in simma a Veréssi e dui a êgua, giâ cu-in bêu da-u Rugéttu, a Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''I frantoi di Verezzi (I Gunbi de Veréssi)'', pp. 64-65; ''I frantoi di Borgio (I Gunbi de Borzi)'', p. 66}}</ref>.
A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]<ref name=":2" /> A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Röṡa de Ver̯éssu|röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, e a Câva da Colla, l'ürtima a esse serâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>.
== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
<gallery mode="packed" widths="250" heights="150">
Borgio Verezzi (83147).jpg|A bibliutêca miâ da-a vìa
Borgio Verezzi (93563).jpg|A sâla pe leṡṡe a-u segundu ciàn
</gallery>
A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è drentu a-u scistêma bibliutecâju "''Pollupice''" cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], de [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}</ref>.
;Scöe
A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte pârte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>.
=== Asuciasiùi ===
* ''Società agricola'': l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da "picina velucitê" da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|p. 55}}</ref>.
* ''Società Operaia di Mutuo Soccorso "Concordia"'': sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di "minòr", i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a "Concordia" a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 55-56}}</ref>.
=== Teâtri ===
[[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teâtru de Borṡi]]
* Cìne-teâtru "Gassman": a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>.
=== Dialétti borṡìn e veresìn ===
Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dui paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}</ref> che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]].
A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera "r", ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dui parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}</ref>. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera "a"]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''<ref name=":1" />. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}</ref>.
== Fèste e fée ==
[[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru]]
* [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu "''Veretium''", guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>.
* Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gîu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>.
* Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>.
* A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva pârte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]<ref name=":0" />.
== Sport ==
[[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a "Riva de Séntu Corde"]]
Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive:
* Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dui da ténnis<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>.
* Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La "Falesia delle Cento Corde" a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>.
== Aministrasiùn ==
=== Scìndichi de Borṡi e Veressi ===
[[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a">{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}</ref>}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''<br />(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
== Vìe de cumünicasiùn ==
[[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]]
=== Stradde ===
A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]].
A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antîghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dui chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 46-47}}</ref>, pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]<ref name=":0" />.
Ciü in antîgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u tenpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda "Napuleònica", ch'a pasâva in sciü-a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]], alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe [[U Burgu (Finô)|u Burgu de Finâ]], cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa<ref name="Casalis1834" /><ref name="Casalis1854" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.sentieridelfinale.altervista.org/caprazoppa/index.htm|tìtolo=Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide)|outô=Alfredo Izeta|outô2=Luca Sibona|dæta=22 lüggiu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>.
U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da [[TPL Linea]], ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da [[Andôa|Andöa]] a Finâ e da Finâ a [[Carizan|Calisàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/40-%E2%80%93-ANDORA-FF.SS_.-FINALE-Feriale.pdf|tìtolo=LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a [[Ulle]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/84-%E2%80%93-Pietra-%E2%80%93-Borgio-%E2%80%93-Verezzi-%E2%80%93-Gorra-%E2%80%93-Ca-del-Moro-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>.
=== Feruvìe ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}}
U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u "Caṡèllu" du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 37-38}}</ref>, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}</ref>. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a esse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni<ref>{{Çitta|Nari, 1993|pp. 39-40}}</ref>.
== Notte ==
;Notte a-u tèstu
<references group="n." />
;Notte bibliugràfiche
<references responsive="" />
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Borgio Verezzi: storia, tradizioni, cultura e turismo|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008511|ànno=1970s|editô=Tipografia Grafiche Riviera|çitæ=U Sejâ|léngoa=IT|cid=Nari, 1970s}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Primo Giovanni Embriaco|tìtolo=Società e istituzioni del medioevo ligure|url=https://web.archive.org/web/20251020030927/http://www.rmoa.unina.it/520/1/RM-Embriaco-Pietra.pdf|ànno=2001|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Pietra Ligure: da "villa" fiscale a "castrum" vescovile (XI-XIII sec.)|cid=Embriaco, 2001}}
== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]]
rqgpn8dzk9ngftc6qlh47emnczocoph
271817
271816
2026-07-14T20:41:10Z
N.Longo
12052
ref
271817
wikitext
text/x-wiki
{{Borṡìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Borṡi e Veréssi
|Panorama = 2013-07 Fraktion Verezzi 011.jpg
|Didascalia = A Ciassa e u Rucâru de Veréssi, cun Borṡi e [[A Prìa]] in sciu mâ
|Tipo = [[Comun|cumün]]
|var-localizaçión = Lucaliṡasiùn
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligüria
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]]
|Amministratore locale = Renato Dacquino
|Partito = lista sivica "Nuova via per Borgio Verezzi"
|Data elezione = 16-5-2011
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 3
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = [[1933]]
|var-teritöio = Teritoriu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artéssa
|Altitudine = 10
|var-superfìcce = Süperficie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 2053
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn rescidente a-i 31 de maṡṡu du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-5-2023
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = Borṡi (sêde du cumün), Veréssi
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Finô|Finâ]], [[U Tû]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastu
|var-tàrga = Targa
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1351
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = borṡìn, veresìn
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]]
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Borgio Verezzi (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Puṡisiùn du cumün de Borṡi e Veréssi in-ta pruvincia de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâ
}}
'''Borṡi e Veréssi'''{{#tag:ref|''Bòrzi e Veéssu'' o ''Veéssi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]], ''Borsi e Verési'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi e Vereṡṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrxi e Verésso'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]|group=n.}} (''Bòrṡi e Ver̯éssu'' in veresìn, ''Borgio Verezzi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) i sun dui paìṡi [[Liguria|ligüri]] da [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] ünìi in-t'in sulu [[Comun|cumün]], ch'u cunta 2.053 abitanti (dêti agiurnê a-u [[2023]]).
== Geugrafìa ==
=== Teritoriu ===
U cumün de Borṡi e Veréssi u cröve i teritori lighê a-i dui paìṡi ch'i l'han furmòn: Borṡi u se tröva in-tu Ciàn, ch'u piggia tütte e têre cianélle misce da vixìn a-a costa e ch'i g'han, de darê, a Valle, ch'a l'è u valùn scavòn da-u riàn de Butassàn<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Toponimi dei contadini di Borgio'', p. 81}}</ref>. Pe cuntru, Veréssi u l'è misciu a 200 m sciü-u livéllu du mâ, sciü-e rive de l'Orera<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Vicino|outô2=Daniele Arobba|outô3=Guido Imperiale|tìtolo=Comunità Montana Pollupice. Le valli e l'entroterra delle valli di Finale L.-Pietra L.-Loano Guida e Carta topografica|ànno=1988|editô=Istituto Geografico De Agostini|çitæ=Nuvara|léngoa=IT}}</ref>. L'âtra muntagna ch'a se tröva in-tu sö teritoriu a l'è, a punénte, u Munte Grossu (299 m), misciu sciü-i cunfìn cu-[[u Tû]] e [[a Prìa]], méntre, in pò ciü a levante di cunfìn cun [[Finô|Finâ]], u se lêva u [[Côu da Crôvas̠òppa|càvu da Cravasoppa]].
Pe-i rién, u ciü inpurtante in-tu teritoriu du cumün u l'è u riàn de Butassàn, lungu ciü o mênu sei chilometri e ch'u marca pe in toccu i cunfìn cu-[[A Prìa]]. Pö, vèrsu levante, u gh'è u riàn da Fuxe, dîtu ascì U Rugéttu, de sulu 300 mêtri ma ch'u purtâva l'êgua a-i muìn de Borṡi, e ancùa u riàn da Batuéṡsa, de 2 chilometri che da [[Gura]] u china fina a traversâ e grotte de Vâdemìn. Ciü u levante u gh'è ancùa u riàn da Funtana, ch'u tacca da-a Cröṡa de Veréssi e u china pe 1.100 mêtri fina a-u mâ, e u riàn da Fìn, ch'u nasce da-u Ciàn de San Martìn pe chinâ, cu-in valùn picìn, pe tostu in chilometri fin a-u mâ. Cunusciüu ascì cumme u riàn di Cavélli, cumm'u dixe u sö numme u marca, da-u [[XIII secolo|Duxentu]], i tèrmi cun Finâ<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La situazione idrografica di Borgio Verezzi'', pp. 72-74}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/documenti/08_Relazione_Rev01.pdf|tìtolo=Stralcio sul rischio idrogeologico - Bacino: Bottassano|vìxita=2026-07-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT}}</ref>.
In-tu teritoriu du cumün u se arve paégge grotte e arme, ṡvilüpê in-te dulomie e in-ti carchê dîti de San Pê di Munti e ch'i cuntêgnan ascì de pröve da preṡensa antîga de l'ommu in-te sti sciti. E ciü inpurtanti i sun e grotte de Vâdemìn a Borṡi, scrövìe in-tu [[1933]] e che, da-u [[1970]], i se pöan vixitâ cu-in percursu atresòn<ref name=":3" /><ref name=":8" />. Pö u ghe n'è de âtre, ciü picìne, cumme l'Armüssu e l'arma de Parmuê a Veréssi e l'arma da Manduêa a Borṡi<ref name=":9" />.
=== Frasiùi ===
;Borṡi
<gallery mode="packed" widths="250" heights="150">
Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg|Vista de Borṡi
Borgio-Pietra Ligure-panorama.jpg|Vista cu-e quartê mudèrni de Borṡi e, de darê, [[A Prìa]]
</gallery>
Borṡi u se tröva in-te têre dîte du Ciàn, a-i pê da Valle e nu guêi distante da-u mâ. Méntre e primme chê da regiùn i l'êan stête fabrichê in gîu a-u santuâju de San Stêva, a sö furmasiùn a l'è vegnüa de doppu, de manimàn ch'u se tiâva sciü de chê vixìne l'üna a l'âtra. A stu moddu, Borṡi u l'ha pigiòn a furma de paìṡe ünicu, sensa de burghê, miscie a-u reùndu du sö céntru e traversê da di carùggi. In-te stu céntru, a ina trentêna de mêtri ciü in âtu de primme chê du paìṡe, a surmuntâle tütte u se tröva a gêxa de San Pê, fêta a-u postu du forte ch'u gh'êa primma, méntre a l'estremitê de punénte de Borṡi e sö difeṡe i cunprendêvan ascì U Turiùn<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', pp. 29-30}}</ref>. In-tu Ciàn, che ina votta u l'êa pe-u ciü a canpagna, a partî da-u doppu guêra u l'è nasciüu i quartê növi du cumün, ch'i furman in'ünitê ricunusciüa a parte in-tu statütu du Cumün<ref name=":10" />.
;Veréssi
<gallery mode="packed" widths="250" heights="150">
Borgio Verezzi - Borgata Poggio, Verezzi.jpg|Veréssi, a burgâ du Pöṡṡu
Verezzi - panoramio (1).jpg|De chê da Ciassa
Verezzi-panorama3.jpg|Vista da Cröṡa
</gallery>
Veréssi (''Ver̯éssu'' in-tu sö parlâ) u l'è in paìṡe spartìu in-te cuattru burghê, A Ciassa, A Cröṡa, U Pöṡṡu e U Rucâru, da-a strutüa ciütostu carateristica, fêta de chê tütte tachê insemme cumme s'i seggian in cunplèssu ünicu, lighê l'ün l'âtra da di sentê tra i orti. Ste architetüe, ch'i se pöan cunfruntâ cun cuélle saracêne, i l'han dêtu da pensâ a in'urigine du paìṡe da ligâse a ste génte lì, ch'i sajêvan vegnüe a stâ sciü l'Orera. Pe-u primmu u se credde, pe-a sö puṡisiùn méggiu difeṡa e vixìna a-e arme, ch'i l'aggian fundòn a burgâ du Pöṡṡu, cu-u paìṡe che de de lì u l'è cresciüu in-tu tenpu pe-u muntâ da pupulasiùn e de cuélli ch'i ne vegnîvan de de föa. A gêxa du paìṡe, dedicâ a [[San Martìn de Tours|San Martìn]], a l'è miscia ciü âta che e sö burghê, sciü-a cresta de l'Orera<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', pp. 25-28}}</ref>.
=== Cunfìn ===
U cumün de Borṡi e Veréssi u cunfina a punénte cun cuéllu d[[a Prìa]], a nord-ovest cu-[[u Tû]] e da setentriùn a levante cun [[Finô|Finâ]], méntre a meridiùn u l'è faciòn sciü-u [[Mâ Ligure|Mâ Ligüre]]<ref name=":10">{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/wp-content/uploads/2013/02/Statuto-Comunale-modificato.pdf|tìtolo=Statuto Comunale|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref>.
== Stòja ==
=== Urigine du numme ===
U numme de Borṡi u pà vegnîne da-u numme, in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ duncue u ligamme fra u paìṡe e a sitê d'[[Arbenga]], cu-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sö vescu]] ch'u n'è stêtu u scignù in-te l'[[Etæ de Mëzo|Etê de Méṡṡu]].<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Il Nome e la Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-30}}</ref> A ogni moddu, pe-i stüddi ciü mudèrni, l'urigine de stu numme a nu l'è guêi cêa: u se tröva cumme ''Borgi'' ṡà du [[1076]], scibén che in-ta trascrisiùn d'in attu antîgu che, de prubabile, a l'è fâsa, pe pö cunparî turna a partî da-u [[XIII secolo|Duxentu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RT10195464|colànn-a=Progetto Toponomastica Storica|ànno=2024|editô=Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=65|volùmme=Vul. 45|ISBN=978-88-85866-58-4}}</ref>
Veréssi, invêxe, a l'è de l'ablatîvu prerumàn ''Veletiis'', latiniṡòn in ''Veretium''<ref name=":7" /><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=DwYUAAAAQAAJ&pg=PA16|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=16-17|volùmme=Verd-Vintebbio}}</ref> o ''Viretium'', pö vegnüu ''Veretio'', fìn a-a furma da giurnâ d'ancö.
=== Preistòja ===
In-tu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi e in-te di posti vixìn u l'è stêtu trovòn ciü testimunianse di tenpi da [[Preistöia|preistòja]], a cumensâ, pasòn de pocu u riàn da Fìn e i tèrmi cun [[Finô|Finâ]], da-u scitu inpurtantiscimu de l'[[Armassa (Finô)|Armassa]], cu-i sö rèsti du primmu Paleulìticu. A ogni moddu u l'è sciurtìu de testimunianse fina da-e arme in-tu teritoriu du cumün, cumme l'[[arma de Parmuê]] (''arma de Parmur̯ê'' a Veréssi), l'[[arma da Manduêa]] e l'[[Armüssu (Ver̯éssu)|Armüssu]], dund'u l'è stêtu trovòn âtre testimunianse du Paleulìticu e ascì de etê ciü mudèrne, da-u Neulìticu a l'[[Etæ do Brónzo|Etê du Brunṡu]].<ref name=":9">{{Çitta|Nari, 1970s|''Le caverne e la comparsa dell'uomo'', pp. 13-16}}</ref>
Üna de primme testimunianse de preṡensa de l'ommu in-tu teritoriu du cumün a l'è rapreṡentâ da-[[I Castelê (Ver̯éssu)|i Castelê]] de Veréssi, ch'i se trövan in-ta lucalitê cu-u mêximu numme. U scitu u l'è ligòn pe-u ciü a-a primma [[Etæ do færo|Etê du Fêru]], fra i [[IV secolo a.C.|séculi IV]] e [[III secolo a.C.|III a.C.]]<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Henry de Santis|tìtolo=Il Castellaro di Verezzi|editô=Istituto italiano di preistoria e protostoria|revìsta=Notiziario di preistoriae protostoria|çitæ=Firense|ànno=2016|volùmme=Vul. 3.1|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/30084110/Il_Castellaro_di_Verezzi_Borgio_Verezzi_SV_}}</ref>, cun stu [[Castelà (furtificasiùn)|génere de custrusiùi]] ch'u l'êa tìpicu di [[Liguri Antighi|Ligüri Antîghi]], devöòn cumme scistêma de difeṡa a-e spalle da maîna e che, in-te stu câxu, u duvêva avéighe ascì de funsiùi in ti tràffeghi e in tu cuntrollu du teritoriu a l'in gîu.<ref name="castellari''">{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=17|capìtolo=I Castellari di Ranzi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070570.pdf|tìtolo=Insediamento protostorico del Castellaro di Verezzi - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2026-07-02}}</ref>
=== Etê rumâna ===
I Ligüri i l'han lasciòn u postu a-a duminasiùn rumâna, cumensâ cu-a canpagna de cuncuista portâ avanti da-u cunsule [[Lucius Aemilius Paullus]]. Du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], foscia cu-ina bataggia cunbatüa in ta ciâna fra Borṡi e [[A Prìa]], u gh'è stêtu a vitòja rumâna e a l'è duncue cumensâ a rumaniṡasiùn da regiùn<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''L'età della storia'', p. 17}}</ref>. De cuélli tenpi, u teritoriu du cumün u l'êa traversòn da-a stradda ch'a curìva lungu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], che foscia a repigiâva l'antîgu camìn da ''[[Via Herculea]]''. Sta lì, a duvêva muntâ sciü pe-a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] da-a valâ de [[Finô|Finâ]] e, pasòn l'Armassa, a ne chinâva pe-i sciti da Varavêa, pe sciurtî da Borṡi a-u livéllu du santuâju du Bun Cunséggiu<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 19}}</ref>.
A ogni moddu, u scistêma de stradde rumâne u l'è cangiòn du [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], cuandu pe vuluntê d'[[Aogusto|Augüstu]] a l'è stêta traciâ a ''Via Julia Augusta'', ch'a traversâva tüttu u punénte da növa ''[[Regio IX Liguria]]''. Sta vìa, pe-u ciü, a l'andâva aprövu a-u percursu da vìa véggia ma, pe fâla cun de muntê ciü fassili pe-i câri, a nu pasâva ciü pe-a Cravasoppa ma in cangiu a muntâva sciü pe [[Gura]], de dunde a chinâva cun di gîi in-ta valâ du Butassàn, pe rivâ dunde ancö u gh'è Borṡi e turnâ, da-u santuâju, sciü-u percursu da vìa ciü antîga. U scitu rumàn ciü vixìn u duvêva esse a ''[[mansio]]'' de ''[[Pollupice]]'', marcâ fina sciü l'''[[Itinerarium Antonini]]'', ma da-a puṡisiùn ch'a nu l'è guêi següa: tra i âtri posti u s'è dîtu ascì ch'a l'êa a-i pê du Munte Grossu, dunde a-a giurnâ d'ancö u gh'è u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref>. In-te l'etê rumâna u s'è pensa ch'u l'existêva ṡà u primmu centru de Veréssi, foscia in-ta burgâ du Pöṡṡu, e fina cuarche cà dunde ancö u se tröva Borṡi, ben che, pe tütti dui, u nu gh'è ancùa de pröve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''La popolazione'', p. 21}}</ref>.
=== Etê de méṡṡu ===
Cuand'u l'è cheitu l'[[Impêo Roman|Inperu Ruman]] i dui paìṡi, cuscì cumme u rèstu da regiùn, i l'han patìu e incursciùi di barbari pe finî, doppu di [[Provincia Maritima Italorum|tenpi di biṡantìn]], sutt'a-i [[Régno Longobàrdo|Lungubardi]] e pö a-i [[Régno frànco|Franchi]]. A-a morte du [[Carlomagno|Carlu Magnu]], in-te l'[[814]], u duminiu u l'è pasòn a-u Berengariu II e, cun lê, u l'è nasciüu a spartisiùn du teritoriu in-te de marche. Tantu Borṡi cuantu Veréssi i l'han duncue fêtu parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, ch'a cumensâva da [[Finô|Finâ]]. In-t'in tenpu ch'u l'êa urmai de crìṡi pe-u guvèrnu centrâle, in-tu [[1047]] l'Enricu III u l'ha cedüu a-a canonica du Sarvatù de [[Turin|Türìn]] e ''ville'' de [[Tuiran|Tuiàn]], Borṡi e [[A Prìa]], ciü che a ''villa cum castro'' de [[Giüstexine|Giüsténixe]] ma, a ogni moddu, ste dispuxisiùi i nu l'êan cuscì stréte e a canonica a nu l'ha mai avüu de cuntrollu in simma a sti scìti<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 2}}</ref>.
Pö, cu-u muntâ de auturitê du postu, ste têre i sun vegnüe fra cuélle du [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]], cuntrulê pe méṡṡu du [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]], ma cun di forti interèssi ascì de de âtre auturitê<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 1}}</ref>. De ciü, alantùa a Borṡi u gh'êa in cunvéntu picìn cu-ina gêxa, maneṡòn da-i [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti de San Pê a-u Munte]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu u santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu. In-tu [[1076]] u vescu Diudâtu u l'ha cedüu a prupietê de Borṡi a-i fratti benedetìn, che cuscì i g'han esteṡu i sö pusediménti<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Comune di Borgio|vìxita=2026-07-07|léngoa=IT|outô=Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', pp. 22-23}}</ref>, ben che da prinsìpiu u cuntâva sulu che poche chê in gîu a-u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', p. 29}}</ref>. In Veréssi, ch'u l'êa in paìṡe ciü ṡvilüpòn, da l'interesante architetüa de güstu saracén, u se ghe trovâva in âtru scìtu di benedetìn, a cuscì dîta "Cà di Fratti" sciü-a cresta de l'Orera. Pe du rèstu, a-i fratti u l'è ligòn, de prubabile, u primmu ṡvilüppu de l'agricultüa in-ta regiùn, a partî da-a cultivasiùn de oîve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', p. 24}}</ref>.
Ciü che i diritti di scignùi che, da-u numme du sö paìṡe, i l'êan dîti ''de Iustenice'', a-u prinsìpiu du [[XIII secolo|Duxentu]] e têre de Borṡi e de Veréssi i sun stête interesê da-u spandise vèrsu punénte du [[Marches̠ùn de Finô|marcheṡòn de Finâ]], sutta a l'[[Enricu II Du Carettu|Enrìcu II Du Carettu]]. U marchéṡe, du [[1212]], u l'ha defêti rinfursòn e sö prupietê in-ta valâ pigiandu u paìṡe de [[Gura]] insémme a âtre due burghê. Du ṡenâ de cuéllu annu, ténpu che in Arbenga u gh'êa in [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], [[Enricu Du Carettu (vescu)|Enrìcu]], cumme vescu, stu lì u l'ha cedüu a-u marchéṡe, pe duxentu franchi e di sciti e diritti, i sö bêni e i sö diritti sciü-[[a Prìa]], Borṡi e Veréssi. Fra ṡügnu e seténbre i l'han fêtu u mêximu i ''de Iustenice'', ch'i l'han vendüu a-u marcheṡe têre e diritti, cunpreṡu cuéllu ch'i gh'axêvan a Borṡi. A ogni moddu u [[cumün d'Arbenga]] u l'ha cumandòn a-u vescu de tegnîse ciü a-a larga da-u marcheṡe e, du frevâ du [[1213]], u l'ha firmòn in attu ch'u g'ha fêtu pigiâ turna di bêni a Giüsténixe, A Prìa, [[Löa]], Borṡi e Veréssi<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|pp. 11-12}}</ref>.
In-ti anni de doppu u gh'è stêtu ancùa di cangi de man e de cuestiùi fra e auturitê de l'Ingaunia de levante. L'aministrasiùn du vescu pe têre a l'êa pe-u ciü a-a Prìa, cu-e gente de Borṡi e de Veréssi ch'i gh'axêvan da prestâ de "''guaita et scaraguaita''" a-u [[Castellu da Prìa|sö castéllu]]. Pö, a situasiun a l'è cangiâ turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a l'ha riscatòn a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürbàn VI, pe 60 milla fiurìn in-te tüttu, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntr'a-u regnu de Napuli<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi}}</ref>.
=== Etê muderna ===
In-ti séculi a vegnî a situasiùn a nu l'è cangiâ guêi, cu-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] ch'a l'ha mantegnüu u sö cuntrollu sciü Borṡi e Veréssi, cunsciderê cumme "ville" e cunpreṡe in-ta pudesterìa da Prìa. E due cumünitê i l'axêvan cumme rapreṡentanti trei cunsuli ciaschedüna, numinê da-a pupulasiùn, che d'in annu in annu i gh'axêvan da versâ avaìe e gabèlle a-u pudestê<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La visita del Podestà alle "Ville" di Borgio e Verezzi'', p. 11}}</ref>. In-tu [[XVI secolo|Sincuesentu]], tenpu de incursciùi barbaresche, méntre Veréssi a l'êa prutètta da-a sö puṡisiùn ciü âta e aretrâ da-a costa, Borṡi a s'êa trovâ a rischiu, e a sö gente a l'axêva cumensòn a andâsene d'in-tu paìṡe, finindu pe-u ciü a Veréssi. Pe stu fêtu, in-tu [[1560]], a cumünitê a l'ha ciamòn u permisciu da Repübbrica pe isâ ina tûre de difeṡa, cumensâ in-tu [[1564]]. A ogni moddu a tûre a nu l'êa abasta pe garantî a segürésse e cuscì, in simma a-u paìṡe, in-tu [[1588]] u l'è stêtu fabricòn in forte<ref name=":0" /><ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Ṡena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0320731}}</ref>.
Cu-a guêra du [[1625]] fra a Repübbrica e u ducòn di Savoia e l'invaxùn da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] da parte di piemunteṡi, i sö surdatti i sun rivê fina a-a pudesterìa da Prìa, che però a s'è liberâ cu-a bataggia deciṡìva cunbatüa a-i 30 de màṡṡu du [[1625]], dund'i l'han cuntribüìu ascì i ommi de due ville<ref name=":0" />. In-tu [[XVIII secolo|Settesentu]], cu-u forte de Borṡi ch'u l'êa finìu in ruìna, e sö gente i l'han dumandòn u permisciu de caciâlu ṡü pe fâghe a növa gêxa du paìṡe, pe tantu ch'i l'axêvan ṡà canpòn e sustanse ch'i ghe servivan, cu-i travaggi ch'i sun cumensê in-tu [[1788]], pe finî in-tu [[1808]]<ref name=":0" />. Pe du rèstu, a prutesiùn a l'êa garantìa da dui corpi de guardia, l'ün pe Borṡi, misciu in-ta Cà Lunga, e cuéllu pe Veréssi in-ta Caṡétta de Aêne Candide<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento Giuridico Amministrativo nel periodo della Repubblica di Genova'', p. 7}}</ref>.
=== Etê cuntenpuranea ===
Cu-a [[Rivoluçion françeize|rivulusiùn franseṡe]] e e guêre ch'i sun scciüpê, in-tu [[1797]], nu guêi distante, u s'è cunbatüu a gran [[Bataja de Löa|bataggia de Löa]]. Pö, cu-u rèstu da regiùn, Borṡi e Veréssi i sun finìi in-ta növa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]], a-u prinsìpiu in-tu dipartimentu da Maémua, cun sêde a-[[a Prìa]]. In-tu meṡe d'avrî du [[1798]] i sun pasê a-a Giüriṡdisiùn de Aêne Candide, in-tu III cantùn, pe cangiâ in-tu [[1803]] cu-u VI Cantùn da Giürisdisiùn de Cuùnbu, de lungu cun sêde a-a Prìa<ref name=":0" />. In-tu [[1805]], cun tütta a Repübbrica, Borṡi e Veréssi i sun stêti tachê a-u [[Primmu Impe(r)u fransese|Primmu Inpêru franseṡe]], pe finî in-tu [[dipartimentu de Muntenötte]] cumme dui cumüi du cantùn da Prìa. De sti tenpi i inṡegnê franṡesi i l'han dêtu recattu a l'[[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|Aurelia]], ch'a nu permetêva de pasâghe cun di gran càreghi, faxéndula da-e muntê ciü adûsci e ciü larga, tantu che cuscì a l'ha pigiòn u numme de Via Napuleonica<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', pp. 31-32}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La vecchia via Aurelia restaurata da Napoleone'', p. 19}}</ref>. Da-u stüddiu cumandòn da-u prefèttu de Savuna, u [[Gaspard de Chabrol]], u primmu ch'u parle de Borṡi e de Veréssi, u se tröva che alantùa e sö gente i l'êan pe-u ciü di canpagnolli e, a Veréssi, ascì di pastùi. Da-a têra u se canpâva de oîve, üga, verdüa e gran, ben che i scìti de Veréssi i l'êan ciü grammi, cun 361 persûne ch'i staxêvan a Borṡi e 129 in Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>.
Cu-a fìn du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], u cuntrollu da regiùn u l'è pasòn in-tu [[1815]] a-u [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e cuscì Borṡi e Veréssi, da-u [[1818]] a-u [[1847]] i l'han fêtu parte da [[pruvinsa d'Arbenga|pruvincia d'Arbenga]], che pö a l'è vegnüa in [[Sircunda(r)iu d'Arbenga|sircundâju]] da [[Provìnsa de Zêna|pruvincia de Ṡena]]<ref name=":0" /><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Ordinamento giuridico-amministrativo dal 1815 a fine 1800'', p. 27}}</ref>. I inṡegnê sardi, a-a preṡensa du rè [[Càrlo Albèrto de Savöia|Carlu Albèrtu]], in-tu [[1836]] i l'han cumensòn i travàggi pe-u garbassu da [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] che, finìi in-te mênu d'in annu, i l'han permisciu de portâ l'Aurelia dund'a passa ancùa ancö, tantu da scürsî u camìn fra Borṡi e [[Finô|Finâ]] a trèi chilometri cianélli<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 32}}</ref>. De ben inpurtante pe l'ecunumia du postu u gh'è stêtu ascì, in-ta segunda mitê de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], in gran ṡvilüppu de câve de [[röṡa de Veréssi]], cu-i blocchi ch'i l'êan careghê sciü-i barchi da 'n mö a-i pê da colla<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Un primo miglioramento del tenore di vita'', p. 31}}</ref>. In-tu [[1870]], insemme a-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|növa feruvìa]], u l'è intròn in servissiu u caṡéllu de Borṡi, cu-a [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn]], a primma da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] a êsse fêta de müàgge, ch'a l'è stêta inaugürâ in-tu [[1882]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Dal 1861 alla fine del secolo XIX'', p. 34; ''Le tappe della rinascita'', p. 35}}</ref>. In-tu [[1885]] u l'è stêtu traciòn u stradùn ch'u lîga Borṡi cun Veréssi muntandu sciü pe-a Varavêa, ch'u l'ha pigiòn u postu di antîghi sentê<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le vie di comunicazione militari e commerciali post-romane'', p. 33}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Realizzazione della strada carrozzabile Borgio Verezzi, attuale via Nazario Sauro - 1885'', pp. 46-47}}</ref>, méntre l'annu de doppu u l'è stêtu fabricòn e növe scöe elementâri de Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Borgio ha la sede scolastica per le elementari - 1886'', p. 48}}</ref>.
In-tu [[1929]], cu-a sö fundasiùn, Borṡi e Veréssi i sun pasê sutta a-a növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvincia de Savuna]] e du [[1933]], cun regiu decretu du 23 de marsu, n° 386, i dui cumün i sun stêti tachê insemme pe furmâ cuscì l'ente aministratìvu d'ancö<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:decreto.regio:1933-03-23;386!vig=|tìtolo=REGIO DECRETO 23 marzo 1933, n. 386|vìxita=2026-07-13|léngoa=IT}}</ref>. De cuéllu annu u s'è descuvèrtu e [[grotte de Vâdemìn]], avèrte a-e vixite in-tu [[1970]] a-a preṡensa du ministru [[Paolo Emilio Taviani]]<ref name=":8">{{Çitta|Nari, 1970s|''Le grotte «Valdemino»'', pp. 46-47}}</ref>. Fra e âtre manifestasiùi, a partî da-u [[1967]] u s'è inandiòn u [[festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu ben inpurtante<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il teatro di Verezzi'', pp. 49-50}}</ref>. Pö, da-u [[1973]] a-i 31 de dixenbre du [[2008]] u cumün u l'ha fêtu parte da [[Cumünitê Muntâna Pollupice]] méntre, da-u 4 de dixenbre du [[2015]] a-a primavêa du [[2015]], u l'è stêtu drentu a l'[[Uniùn di cumüi da Rivêa de Parme e de Oîve]].
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugrafica ===
{{Demografia/Bòrxi e Verésso}}
=== Minuranse furèste ===
Pe l'[[ISTAT]], a-u 1° de ṡenâ du 2020 a Borṡi e Veréssi i ghe sun 137 rescidénti furèsti<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?i=P03&a=2020|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2020|léngoa=IT|vìxita=2023-09-26}}</ref>.
=== Cugnummi ciü difüṡi ===
I cugnummi ciü difüṡi a Borṡi e Veréssi i sun: ''Bergallo'', ''Bianchi'', ''Perata'', ''Locatelli'' e ''Finocchio''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difuṡi cumün pe cumün, Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>.
=== Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi ===
* Mattia Moresco ([[Zena|Ṡéna]], [[1877]] - Borṡi e Veréssi, [[1946]]), giürista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://liberliber.it/autori/autori-m/mattia-moresco/|tìtolo=Mattia Moresco|léngoa=IT|vìxita=2026-07-14}}</ref>.
== Posti d'interèsse ==
=== Architetüe religiuṡe ===
;Parocchia de Borṡi
<gallery mode="packed" widths="180">
File:Gêxa de San Péu (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu)-Esternu 01.jpg|A gêxa de San Pê
File:Borgio Verezzi-santuario Madonna del Buon Consiglio2.jpg|A gêxa de San Stêva
File:Borgio Parrochia Chiesa di Gesu Redentore.jpg|A gêxa növa de Borṡi
</gallery>
* '''Gêxa de San Pê''': a l'è a sêde da parocchia de Borṡi, tiâ sciü da-e ruìne du forte du [[1588]], finìu in abandùn, cu-u permisciu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] pe sti travàggi ch'u l'êa rivòn du [[1789]]. Fêta in-tu stîle neuclàscicu d'alantùa, a l'è stêta cunsacrâ du [[1808]] e vixitâ da-u [[Pappa Pìu VII]] a-i 15 de frevâ du [[1814]]. A sö cianta a repìggia cuélla da furtessa, a retàngulu e cu-i canti ariundê, levòn a müàggia du fundu ch'a l'è stêta caciâ ṡü pe fâ röṡu a l'abside.<ref name="Ligurpress" /> A faciâta, neuclàscica, a mustra ina stàtua du santu in simma a-u fruntùn, fiancòn da dui canpanìn binélli. De drentu a l'è a 'na sula navâ, cun sei capélle laterâli, cuattru in-ti canti e due in sciü-i fianchi du coru, méntre a otta a l'è pitüâ cu-a ''Gloria de San Pê'', du [[Raffaele Arbertella]].<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20731/|tìtolo=Chiesa di San Pietro|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref>
* '''Santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu''': cunusciüa ascì cumme San Stêva, a l'üna de gêxe ciü antîghe du teritoriu, fêta de prubabile in-tu [[VII secolo|VII séculu]], a-u postu d'in primmu tenpiu pagàn. A l'è in-tu stîle rumanicu-goticu a trê navê, cun l'abside gïòn a levante e a l'êa da prinsìpiu dedicâ a [[Sàn Pê|San Pê]], cu-a sö primma mensiùn, pe-a custrusiùn du canpanìn, du [[1076]]. Du [[1485]] a l'è stêta ingrandìa e elevâ a returìa, méntre tra u [[1688]] e u [[1690]] a l'è stêta isâ in ātéssa, ciü che dotâ du pòrtigu e d'in növu abside. Cu-a cunsacrasiùn da gêxa de San Pê, du [[1808]] a l'ha cangiòn de tìtulu a San Stêva, pe-a cungréga ch'a gh'axêva de sêde, méntre da-u [[1960]] a l'è ascì santuâju, intitulòn a-a Madonna du Bun Cunséggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20732/|tìtolo=Santuario di Santa Maria del Buon Consiglio|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref>
* '''Gêxa du Redentù''': dìta ascì a "gêxa növa", a l'è stêta custruìa in-ti [[Anni 1970|anni '70]], sutta a Don Pissarello, e terminâ sutta a Don Doglio. A sö cianta a l'è a retangulu, cuèra da 'n téitu a cabanna ch'u se sporṡe in-tu frunte pe furmâ, cun dui pilastri, in pòrtigu. A gêxa a l'è inlüminâ da dixöttu vedrê decurê, ciü che in'âtra ch'a cröve a ciü pârte da faciâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20733/|tìtolo=Chiesa di Gesù Redentore|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref>
;Parocchia de Veréssi
<gallery mode="packed" widths="180">
File:Verezzi-chiesa San Martino1.jpg|A gêxa de San Martin
File:Verezzi-chiesa santa Maria Maddalena1.jpg|L'oatòju de Santa Marìa Madalêna
File:Borgio Verezzi - Cappella di Sant'Agostino - 2023-09-03 10-47-40 001.jpg|A capélla de Sant'Agustin
File:Borgio Chiesa San Giuseppe 2.jpg|Vista da gêxa de San Giüṡèppe
</gallery>
* '''Gêxa de San Martìn''': a l'è a sêde da parocchia de Veréssi, tiâ sciü tra u [[1637]] e u [[1645]] grassie a l'interèsse du priù Giovanni Tommaso Cucchi, de üna de famìggie ciü inpurtanti du paìṡe. A l'è stêta fabricâ a-u postu da gêxa ciü antîga, du [[XIV secolo|Tre]]-[[XV secolo|Cuattrusentu]], e da cà di fratti, supravisciüe pe ina pârte, dund'u l'è scanpòn ascì ina pitüa du [[1512]]. A g'ha ina sula navâ, cun cuattru capélle in sciü-i fianchi, e a l'è fiancâ da 'n canpanìn rumànicu, de prìa du postu, ch'u l'êa in pârte da gêxa véggia. De drentu a l'è decurâ in-t'in stîle baroccu, cun ātê de marmu, stàtue ascì du [[Antönio Màia Maragiàn|Maragliano]] e ina pitüa de l'[[Orazio De Ferrari]]. Sutta a-u paviméntu u gh'è de tunbe, ch'i l'êan döveê pe-i religiuṡi e e famìggie ciü inpurtanti de Veréssi, cumme i Cucchi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/|tìtolo=Chiesa di San Martino|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20730/Chiesa+di+San+Martino|tìtolo=Gêxa de San Martìn|vìxita=2023-09-21|léngoa=IT}}</ref>
* '''Oatòju de Santa Marìa Madalêna''': u l'è stêtu fundòn in-tu [[1625]] cumme oatòju pe ina cungréga. Du [[1957]] u l'è stêtu rangiòn pe vuluntê de Don Bruno Oddone, che a-i 22 de lüggiu du [[1958]] u g'ha fêtu mette ina stàtua da Madonna Regìna, insémme a-a növa intitulasiùn de l'oatòju a santuâju de Marìa Regìna. Misciu a fiancu da paruchiâle, a sö strutüa a g'ha ina sula navâ, in stîle baroccu, cu-u fundu reùndu e cuèrta da in'otta a butte. Ciü che a stàtua da Madonna, de [[Luigi Santifaller]], u gh'è cunservòu cuélle de San Giuachìn, Sant'Anna, Geṡù e San Giüṡeppe, travàggi de sö fìggiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20727/|tìtolo=Cappella di Santa Maria Maddalena|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222032229/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/santuario.html|tìtolo=Santuario di Maria Regina (ex Oratorio di S. Maria Maddalena)|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref>
* '''Capélla de Sant'Agustìn''': a l'è miscia in-ta burgâ da Ciassa, faciâ in sciü-a ciasétta ch'a ghe dà u numme, cu-e sö urigine ch'i duviévan remuntâ a-u [[XIV secolo|Trexentu]]. In-te l'[[XIX secolo|Öttusentu]] a l'êa vegnüa a sêde da scöa du paìṡe, primma ch'a faxesse San Martìn in-ta cà cumünâle. A g'ha de dimensciùi picine cu-ina cianta a retangulu, cuèrta da 'n'otta a butte, cun de müàgge che de drentu i sun intunachê e de föa de prìe a vista, sensa guêi de decurasiùi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/santagostino.html|tìtolo=Verezzi - Chiesa di Sant'Agostino|vìxita=2026-06-28|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927211052/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/sant-agostino.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>
* '''Capélla de l'Imaculâ''': a l'è ina capélla privâ da famìggia Finocchio ch'a se tröva in-ta burgâ da Ciassa, fêta fabricâ du [[1621]] da 'n prêve e teòlugu de sta famìggia, pe sö üṡu. Sta capélla a l'è custruìa in simma a 'n pòrtigu, tantu che de sutta u ghe passa a vìa ch'a và d'in-te sta burgâ a cuélla du Rucâru. A capélla, ciütòstu picina, a l'è fêta cu-in güstu baroccu sensa guêi de decurasiùi e a cunsèrva ina figüa de l'Imaculâ.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20140927210855/http://www.parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/immacolata-concezione.html|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|outô=Parocchia de San Martìn|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.verezzi.eu/immacolata.html|tìtolo=Verezzi - Cappella dell’Immacolata Concezione|léngoa=IT|vìxita=2026-06-28}}</ref>
* '''Capélla da Madonna di Canpi''': cunusciüa ascì cumme a Madonna da Ricunciliasiùn, a se tröva nu guêi distante da-a burgâ da Crösa, in sciü-a stradda ch'a porta a [[Gura]]. Fêta surva a-i resti de 'na custrusiùn ciü véggia, du [[XI secolo|séculu XI]], a l'è ina gēxétta tiâ sciü in-tu [[1606]], cumm'u gh'è scrìtu in sciü l'architrâve. In antîgu a l'êa pârte de furtificasiùi da Tûre di Sassetti e a sö strutüa a l'è ciütòstu sénplice, cu-in'aula da-u fundu reùndu e in'otta de maùi.<ref name=":6">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222054835/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/cappella-dei-campi.html|tìtolo=Cappella dei Campi|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn}}</ref> In-ta ṡôna u gh'è stêtu fina de apparisiui, fra u [[1987]] e u [[1994]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Don Sergio Montanari|tìtolo=Croce dei Santi. Verezzi. Messaggi di Gesù, della Madonna,
di San Pio da Prietralcina e dei Santi, apparsi a Verezzi dal 02/06/1987 al 07/09/1994|ànno=|editô=Gruppo Amici Devoti della Madonna Regina dei Santi|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=IT|url=https://web.archive.org/web/20160414081324/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/files/libretto_croce_dei_santi_a803573u.pdf}}</ref>
* '''Gêxa de San Giüṡèppe''': edifissiu religiuṡu tiòn sciü du [[1963]] in-ta regiùn de Ṡüelle, pe vuluntê de Don Bruno Oddone, u g'ha ina strutüa mudèrna, nasciüa cumme opere paruchiâli. De drentu u gh'è cunservòn ina gran cruxe, fêta a-a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusentu]], ciü e stàtue de légnu da Madonna e de San Giüṡèppe e in'âtra de gessu, dedicâ a-u Sacru Cö, restaurâ du [[1998]].<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150222053451/http://parrocchiasanmartinoborgioverezzi.org/san-giuseppe.html|tìtolo=San Giuseppe|vìxita=2026-06-26|léngoa=IT|outô=Parocchia de San Martìn de Veréssi}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20734/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-06-26}}</ref>
=== Architetüe civìli ===
<gallery mode="packed" widths="180">
2013-07 Fraktion Verezzi 010.jpg|A Madonna cu-u Banbìn de Palassu Cucchi
Verezzi-scorcio2.jpg|L'âtra madunetta
</gallery>
* '''Muìn feniciu''': a levante da Cröṡa, u l'è ina custrusiùn de prìa, bassa e spéssa, scitüâ in-te 'na ṡona carscica in-tu méṡṡu fra e chè e a gêxa. U pà che a strutüa, che in'otta a gh'axêva de pâle a-u de drentu, a fusse devöâ pe maxinâ gràn e scimili. Segundu de âtre idée podâse ch'u l'avesse ascì ina funsiùn de tûre d'avistamentu o de fâru, sicumme ch'u nu ghe tîa guêi de ventu, limitòn a punénte e a setentriùn da-e culîne d'in gîu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Mauro Vigano|tìtolo=Il Faro Mediterraneo diventa un Mulino Fenicio a Sua Insaputa.|url=https://www.academia.edu/4600680/Faro_o_Mulino_La_torre_di_Verezzi_reinterpretata_Proposta_per_un_parco_Archeologico|léngoa=IT|p=2}}</ref>
* '''Palassu Cucchi''': rescidensa di Cucchi, famìggia de cuntu de Veréssi, u se tröva in-ta burgâ da Cröṡa. Tiòn sciü in-tu [[XVII secolo|Seisentu]], u cunserva a-a sö intrâ ina madunetta fêta de fìn, surmuntâ da l'arma da famìggia, cumme in'âtra Madonna cu-u Banbìn ch'a se pö vegghe in-te müàgge de stu palassu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Gonzalo A. Demaria|outô2=Marco Leale|tìtolo=I Cucchi di Verezzi|ànno=2003|url=https://www.academia.edu/23719612/Gonzalo_A_Demaria_I_Cucchi_di_Verezzi_Traduzione_e_Note_a_cura_di_Marco_Leale_Borgio_Verezzi_2003_|léngoa=IT|pp=5-6}}</ref>
* '''Palassu di Cunsuli''': a levante du Turiùn, renbòn a-e sö müàgge, du [[XVII secolo|Seisentu]] u l'è stêtu tiòn sciü u palassu dìtu "di Cunsuli". Stu lì u se issa sciü dui cén, da-a cianta a retangulu, cu-in têtu a due êgue ch'u l'ha pigiòn u postu da terassa ch'u gh'êa. I cén i sun spartìi da söê de légnu, cun de otte de canissu a padigiùn.<ref name=":5" />
* '''Villa Rostain''': dìta ascì a "Villa Saracêna", a se tröva a Borṡi in-ta regiùn de Ṡüelle, a-u prinsìpiu da vìa pe Veréssi. A l'è stêta fabricâ a-i primmi du [[XX secolo|Növesentu]] in-tu güstu neo-biṡantìn, devöâ cumme cà da viléṡṡu e pö vegnüa ina cà de mùnighe. De drentu a g'ha de pitüe de l'Ulisse Bill e in-ti anni a l'è finìa fìna sciü de reviste d'architetüa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.svdonline.it/10551/villa-rostain/|tìtolo=Villa Rostain|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00209631.pdf|tìtolo=Villa Saracena con annessa Casa del Custode e terreno pertinenziale|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza regionale per i beni e le attività culturali della Liguria]]|dæta=5 maṡṡu 2003|léngoa=IT|vìxita=2026-05-04}}</ref>
=== Architetüe militâri ===
* '''U Turiùn''': in sciü-a stradda de San Stêva, u l'è stêtu tiòn sciü pe vuluntê de génte de Borṡi, ch'i l'han ciamòn a custrusiùn de de difeṡe in-tu [[1564]], "pe pùja d'esse menê tütti [...] in prexùn in Barbarìa". U turiùn, che a-u prinsìpiu u l'êa destacòn da-u paìṡe méntre a-u dì d'ancö u l'è seròn fra e sö chè, u g'ha ina furma scuadrâ, ch'a se issa sciü trei cén. U g'ha de müàgge tütte de prìa, cun scarpâ a-i sö pé e in parapêtu ch'u sporṡe a l'ürtimu ciàn, cun tantu de avertüe pe caciâghe sutta di materiâli.<ref name="Ligurpress" /><ref name=":5">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112007.pdf|tìtolo=Torre e Palazzo dei Consoli con giardino - Relazione storico-artistica|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=[[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Soprintendenza per i beni ambientali ed architettonici della Liguria - Genova]]|dæta=28 avrî 1998}}</ref>
* '''Forte de Borṡi''': u forte u se trovâva de d'âtu du paìṡe, tiòn sciü in-tu [[1588]] perché u ghe trovésse de refügiu tütte e génte de Borṡi, sicumme che a tûre a nu l'êa a basta. Finìu in abandùn, in-tu [[1789]] u forte u l'è stêtu caciòn ṡü e a-u sö postu s'è cumensòn a tiâ sciü a gêxa de San Pê.<ref name=":4" /><ref name=":5" />
* '''Tûre di Vassalli''': a l'è in'antîga furticasiùn in-ta burgâ du Pöṡṡu de Veréssi. De prubabile a l'è nasciüa cumme ina tûre destacâ da-e chê, cun meṡüe a têra de 4,5 m pe 5 e âta 13 m, ligâ a 'na müàggia e miscia a vardâ a vìa. Cu-u tenpu a l'è finìa in-tu méṡṡu a-e chê du Pöṡṡu, cu-e custrusiùi ch'i ghe sun stête renbê, fête tantu pe stâghe che cumme fundi, ch'i l'han furmòn in cunplèssu a cà furtificâ<ref>{{Çitta web|url=https://studioarc-architettura.com/la-torre-ritrovata/|tìtolo=La torre ritrovata|léngoa=IT|vìxita=2026-06-27}}</ref>.
* '''Tûre di Sassetti''': sta tûre, ch'a l'è miscia fra e burghê da Cröṡa e du Rucâru de Veréssi, a l'êa devöâ da-i [[Marchexùn de Finô|Du Caréttu de Finâ]] cumme céntru da sö furtificasiùn pe cuntrulâ u paìṡe, cu-in capitàn ch'u ghe staxêva insémme a-a sö guarnixùn. De ciü, in gîu a-a tûre u gh'êa ascì de müàgge, ch'i muntâvan fina da-a capélla di Canpi.<ref name=":6" />
=== Natüa ===
<gallery mode="packed" widths="180">
File:S6308003.JPG|L'intrâ a-e grotte de Borṡi
File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 13.jpg|Ina sâla de grotte
File:Gròtte de Vâdemìn (Borzi, Borzi e Veréssi) 69.jpg|A "Sâla du Preṡéppiu"
</gallery>
* '''Grotte de Vâdemìn''': cunplessu carscicu cu-in svilüppu de 1.600 m e in dislivéllu de 36 m, avertu a-e vìxite türistiche in-tu [[1970]] cu-in percursu de 800 m. Descuèrte pe câxu in-tu [[1933]] da trei figiö de Borṡi, e primme indagini ciü de detaggiu i ghe sun stête fête de doppu a guêra ([[1951]], grassie a l'òpera de Giovanni Dentella du Gruppu Speleulogicu Ingàunu). Ṡà da-i [[anni 1920|anni '20]] u s'êa scavòn in pussu, pe a decixùn du pudestê de Borṡi de slargâ u cursu du riàn da Batuéṡṡa, che ancùa ancö in-ti mumenti de pîna u spaìsce drentu a-a grotta e u furma di laghetti suttu têra, ün de sti chi propiu a-u de sutta da gêxa de San Pê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.grottediborgio.it/la-grotta.html|tìtolo=La Grotta|vìxita=2023-09-22|léngoa=IT|outô=Grotte di Borgio Verezzi}}</ref>
* '''SIC Finâ - Câu de Noi''': u l'è in scitu d'interèsse cumünitariu, inandiòn in-tu meṡe de ṡügnu du [[1995]], ch'u cröve 28 km<sup>2</sup> tra i cumüi de [[Côrxi|Cârxi]], [[Finô|Finâ]], [[Nöi|Noi]], [[Orcu Feìn|Orcu e Fegìn]], [[Vessi e Portiu|Veṡṡi e Portiu]] e, pe a sö pursiùn ciü a punénte, ascì de Borṡi e Veréssi. In-te st'area u tröva de prutesiùn de ciante ben rêe, cumme de cualitê d'urchidêe e de canpànule, e ascì tante béstie ch'i ghe stan pe a varietê di anbiénti e pe a preṡensa de tâne<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic38/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323201|tìtolo=Finalese - Capo Noli|léngoa=IT|vìxita=2026-05-06}}</ref>.
== Ecunumia ==
A-a giurnâ d'ancö l'ecunumìa du cumün a l'è baṡâ pe u ciü sciü-u türiṡmu, in particulâ d'estê, méntre de tradisiùn l'ativitê ciü inpurtante a l'è stêta de lungu a curtivasìùn da têra, tantu che a génte de Borṡì a g'ha u [[Blazón popolâre|survanumme]] de "favê"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=72}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/2016/10/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia e vini|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>. In-tu detaggiu, da-u primmu stüddiu fêtu a-u tenpu di franseṡi pe vuluntê du [[Dipartimentu de Muntenötte|prefèttu de Muntenötte]], u [[Gaspard de Chabrol]], u se tröva scrìtu che a Borṡi u gh'êa di scìti bùi de dund'u se ricavâva de [[Ö(r)iu d'u(r)iva|öiu]], [[Vin|vìn]] e [[Verdûa|verdüe]], cu-u ciü da sö génte ch'a travagiâva a têra. De Veréssi, pe cuntru, u se dixe ch'u gh'êa di terén secchi e pìn de prìe, dunde a ogni moddu u l'êa cultivòn u [[Gran|gràn]], l'[[oîvu]] e a [[vìa]]. A Veréssi u gh'êa tantu de cuntadìn che de pastùi, cun di scìti da scö dund'i se portâvan de vacche e de pégue, cu-u lête e u furmaggiu ch'i faxêvan ch'u l'êa vendüu a-[[a Prìa]] o in-te [[Löa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gilbert Joseph Gaspard Chabrol de Volvic|outô2=Giovanni Assereto (a cüa de)|tìtolo=Statistica delle provincia di Savona, di Oneglia, di Acqui e di parte della provincia di Mondovì, che formavano il dipartimento di Montenotte|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/CFI0288644|ànno=Dixenbre 1993 [1824]|editô=Cumün de Savuna|çitæ=Savuna|léngoa=IT|pp=286-287|volùmme=Vul. I}}</ref>. A-u [[1834]] pe Borṡì u se dixe che in sciü-e rive du [[Munte Grossu (Borṡi)|Munte Grossu]] e vèrsu de Veréssi u gh'êa cultivòn a vìa e l'oîvu méntre, in-ti orti, u se cögìva di faxö e, ancùa de ciü, di [[Cöo|côi]] ch'i l'êan vendüi pe a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], a [[Valà du Ma(r)u|valâ d'Onêgia]], [[Sanremu|Sanrémmu]] e [[A Cêve]], cu-in guagnu de dexemilla franchi a l'annu. In-te têre fra Borṡi e [[A Prìa]] i bundâvan pe cuntru i èrbi da früta, insémme a-e vigne<ref name="Casalis1834">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/oX5UAAAAYAAJ?gbpv=1&pg=PA460|ànno=1834|editô=G. Maspero librajo e Cassone Marzorati Vercellotti tipografi|çitæ=Türin|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|pp=460-461}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi de Bartolomeis|tìtolo=Notizie topografiche e statistiche sugli Stati Sardi|url=https://books.google.com/books?id=xAUrKIDNlR0C&pg=PA1271|ànno=1847|editô=Tipografia Chirio e Mina|çitæ=Türin|léngoa=IT|pp=1271-1272}}</ref>. E prudusiùi de Veréssi, du [[1854]], u se scrìve turna ch'i l'êan ciü scarse, pe u ciü gràn e legümmi, ciü che du vìn e de l'öiu che, in-te méggiu anê, i l'êan vendüi cun di guagni inpurtanti. Alantùa u se fà de mensiùn de ina câva de prìa da custrusiùn, ch'a l'êa devöâ in-te faciâte a bügnâtu, cumme in-tu [[Santuäju d'a Madonna d'a Mizeicordia (Sann-a)|santuâju de Savuna]]<ref name="Casalis1854">{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://www.google.com/books/edition/Dizionario_geografico_storico_statistico/1jwoirV6gAQC?gbpv=1&pg=PA17|ànno=1854|editô=Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Türin|léngoa=IT|p=17|volùmme=Vul. XXV}}</ref>. Fra e ativitê de trasfurmasiùn, in-tu tenpu, fra Borṡi e Veréssi u se pö cuntâ inta quarantêna de [[Gumbu|gunbi]]; i ciü tanti i funsiunâvan grassie a de béstie, pe-u ciü âṡi e mü, ma u ghe n'êa ascì dui a ventu in simma a Veréssi e dui a êgua, giâ cu-in bêu da-u Rugéttu, a Borṡi<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''I frantoi di Verezzi (I Gunbi de Veréssi)'', pp. 64-65; ''I frantoi di Borgio (I Gunbi de Borzi)'', p. 66}}</ref>.
A-a giurnâ d'ancö, a Veréssi u gh'è ancùa a prudusiùn tipica de üna varietê de seulla, dìta a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]], ch'a l'ha guagnòn u ricunusciméntu da [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]]<ref name=":2" /> A Veréssi u gh'êa ascì e inpurtanti câve du cuscì dìtu [[Röṡa de Ver̯éssu|röṡa de Veréssi]], ṡà in funsiùn in-tu [[XVI secolo|Sincueséntu]] e serê du tüttu in-ti [[Anni 1980|anni '80]] du séculu pasòn. In-tu detaggiu, e trê câve ciü inpurtanti i l'êan a câva da Gêxa, arénte a-a gêxa de San Martìn ch'a g'ha dêtu u numme<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-della-chiesa/|tìtolo=Cava della Chiesa|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, a Câva Véggia, serâ du [[1900]] doppu che a sö otta a l'êa vegnüa ṡü<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-vecchia/|tìtolo=Cava Vecchia|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>, e a Câva da Colla, l'ürtima a esse serâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/paesaggio/paesaggio/cave/cava-del-colle/|tìtolo=Cava del Colle a Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-22}}</ref>.
== Cultüa ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
<gallery mode="packed" widths="250" heights="150">
Borgio Verezzi (83147).jpg|A bibliutêca miâ da-a vìa
Borgio Verezzi (93563).jpg|A sâla pe leṡṡe a-u segundu ciàn
</gallery>
A Bibliutêca Civica a l'è a bibliutêca du cumün e a se tröva in-te 'na cà ch'a se vaccia sciü Vìa Mateotti, a Borṡi. A bibliutêca a l'è stêta fundâ du [[1979]] in-ta sö primma séde de Vìa di Oîvi, pe esse portâ avanti da prinsìpiu da di vuluntài. Du [[2005]] a l'è stêta mesciâ in-te 'na prupietê du cumün giüstu rangiâ, a mêxima dund'u gh'è u Céntru Sociu-Cultürâle. A bibliutêca, ch'a l'è drentu a-u scistêma bibliutecâju "''Pollupice''" cun cuélle d[[a Prìa]], de [[Côrxi|Cârxi]], de [[Finô|Finâ]], de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e d[[u Tû]], a g'ha a-a giurnâ d'ancö tostu vintimilla vulümmi in-ta sö culesiùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cultura-turismo-e-territorio/biblioteca/|tìtolo=La Biblioteca|léngoa=IT|vìxita=2023-09-20}}</ref>.
;Scöe
A Borṡi u gh'è de scöe pe i trèi livélli de l'aṡilu, de elementâri e de médie, ch'i fan tütte pârte de l'Istitütu Cunprenscìvu da Prìa. L'aṡilu, a gestiùn pübblicu-religiuṡa, u l'è stêtu inauguròn du [[2022]] in-ta sö növa séde de Villa Mater Domini<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-dellinfanzia-di-magliolo-1|tìtolo=Scuola dell'Infanzia di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, méntre e âtre scöe i sun in-te 'na custrusiùn diferénte, ch'a l'è de lungu a Borṡi<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-primaria-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Primaria di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>, cu-e médie ch'i sun stête intitulê a-u [[Camillo Sbarbaro]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpietraligure.edu.it/pagine/scuola-secondaria-di-i-grado-c-sbarbaro-di-borgio-verezzi|tìtolo=Scuola Secondaria di I grado 'C. Sbarbaro' di Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>.
=== Asuciasiùi ===
* ''Società agricola'': l'agricula de Borṡi a l'è stêta fundâ a-i 24 de ṡügnu du [[1893]] da-i cuntadìn du postu pe inandiâ méggiu a spedisiùn de früta e ortaggi pe méṡṡu da feruvìa, de moddu de gestîse e pratiche e i vagùi. Difêti, di giurni u se fermâva in vagùn in sciü-u binàriu da "picina velucitê" da [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|stasiùn de Borṡi]], ch'u l'êa caregòn de mérse da mandâ in sciü-u mercòn de [[Zena|Ṡéna]], de [[Turin|Türìn]] o de [[Milan|Milàn]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costituzione della "Società Agricola" di Borgio e della "Società Operaia di Mutuo Soccorso" di Verezzi - 1893'', p. 55}}</ref>.
* ''Società Operaia di Mutuo Soccorso "Concordia"'': sucietê de Veréssi, a l'è stêta creâ u giurnu doppu de l'agricula de Borṡi, u 25 de ṡügnu du [[1893]], e a l'è in ativitê ancùa a-a giurnâ d'ancö. A l'è nasciüa cumme asuciasiùn pe a diféṡa di interèssi di "minòr", i minaùi de câve de Veréssi, vegnüe in-te cuélli anni a ciü inpurtante ativitê du paìṡe. Aùa a "Concordia" a se cüa de manifestasiùi cumme a storica sagra da lümassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costituzione della "Società Agricola" di Borgio e della "Società Operaia di Mutuo Soccorso" di Verezzi - 1893'', pp. 55-56}}</ref>.
=== Teâtri ===
[[Immaggine:Teâtru Vittorio Gassman (Bòrzi, Bòrzi e Veéssu).jpg|miniatura|U teâtru de Borṡi]]
* Cìne-teâtru "Gassman": a Borṡi, u l'è in teâtru mudèrnu e u se tröva in-te Vìa IV Nuvénbre, arénte a-a gêxa du Redentù. Dedicòn a-u [[Vittorio Gassman]], a sö strutüa a g'ha ina sala cun 304 posti e u servissiu café<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/category/cinema-teatro-gassman/|tìtolo=Cinema Teatro Gassman|léngoa=IT|vìxita=2023-09-21}}</ref>.
=== Dialétti borṡìn e veresìn ===
Da-u puntu de vista du parlâ u cumün u l'è de lungu diviṡu in-ti dui paìṡi ch'i u furman, pe tantu ch'u gh'è de diferénse cêe. De ste varietê, cuélla de Borṡi a se suméggia du bèllu cu-u [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Borgio|ediçión=2|ànno=Maṡṡu 1989|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=7}}</ref> che, pe e sö caraterìstiche, u l'è cunscideròn de tranṡisiùn tra u [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|cuéllu de séntru]].
A diferénsa ciü marcâ tra Borṡi e Veréssi a végne da-a prununsia da léttera "r", ch'a carateriṡṡa in moddu strétu sti dui parlê: in-te cuéllu de Borṡi, cuandu a nu caṡṡe du tüttu (spécce se in-tu méṡṡu a dûe vucâle), a l'è prununsiâ {{IPA|[r]}}, a Veréssi a l'è dìta {{IPA|[ɹ]}} e a végne scrìta cu-u ségnu ''r̯''<ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi|ànno=Frevâ 1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=9}}</ref>. Inta cocina de Veréssi u gh'è ancùa a [[A tònica velarizâ|velariṡasiùn da léttera "a"]] cuandu ch'a se tröva in puṡisiùn tonica, scrìta cu-u ségnu ''ä''<ref name=":1" />. In-ti paìṡi de [[Gura]] e de [[Ulle]], frasiùi de [[Finô|Finâ]], u se tröva ina varietê du [[Dialéttu finarìn|finarìn]] ben vurtâ vèrsu de Veréssi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|ànno=Seténbre 2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=16}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|ànno=Lüggiu 2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT}}</ref>.
== Fèste e fée ==
[[Immaggine:Verezzi-1-5-09 (2).JPG|miniatura|A Ciassa de Sant'Agustin, dund'u se tégne u festival du teâtru]]
* [[Festival teatrâle de Borṡi e Veréssi]]: a manifestasiùn ciü cunusciüa du paìṡe, fêta pe a primma otta du [[1967]] pe vuluntê du scìndicu Enrico Rembado, a se tégne tütti i anni, d'estê, in-ta burgâ da Ciassa, a Veréssi<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/una-storia-lunga-un-festival/|tìtolo=Una storia lunga un Festival|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>. A manifestasiùn a se cunpune d'ina raségna de rapreṡentasiùi in-ta bèlla curnîxe da Ciassa de Sant'Agustin, cun de anteprimme nasiunâli, mustrê tra i méṡi de lüggiu e de agustu. In-tu cursu du festival, da-u [[1971]], u l'è dêtu ascì u prémmiu "''Veretium''", guagnòn da l'attù in prôṡa ch'u se ségge fêtu nutâ pe cualitê in-te l'ürtima stagiùn de teâtru<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalverezzi.it/premio-veretium/|tìtolo=Premio Veretium|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>.
* Fèsta de San Pê: a l'è a fèsta du patrùn de Borṡi e de tüttu cumün, ch'a se tégne tra u 28 e u 29 de ṡügnu. A-i 28 a gh'è a prucesciùn, cu-a figüa du santu che, caregâ sciü-in gussu, a l'è fêta desbarcâ a-a maîna de Borṡi e de lì cunpagnâ in gîu pe u paìṡe da-a cungréga de Borṡi e di paìṡi vixìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/21035/|tìtolo=Festa Patronale di San Pietro|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>.
* Sagra da lümassa: inandiâ pe a primma otta du [[1966]], pe vuluntê du paricu Bruno Oddone, a se tégne d'agustu in-ta frasiùn de Veréssi. A sagra a l'è dedicâ a-a specialitê de [[Lümasse a-a veresina|lümasse a-a veresìna]], üna de trê [[Denominaçión comunâle d'òrìgine|De.Co.]] du cumün insémme a-a [[Seulla de Veressi|seulla de Veréssi]] e a-a varietê du postu da [[Turta de sücca dûse|turta de sücca duse]], e a l'è urganiṡâ da-a S.M.S. Concordia<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/torna-la-57sagra-della-lumaca-di-verezzi/|tìtolo=Torna la 57°sagra della lumaca di Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref><ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/11529/cultura-turismo-e-territorio/gastronomia-e-vini-2/|tìtolo=Gastronomia: le De.Co. (Denominazioni Comunali)|léngoa=IT|vìxita=2023-09-18}}</ref>.
* A Türba: a l'êa ina fèsta antîga ch'a se tegnìva a-u lünedì de [[Carlevâ]] a Borṡi, dund'i ghe pigiâva pârte e génte de tütta a [[pudesterìa da Prìa]]. A Türba, ch'a l'è stêta inandiâ fin-a-i [[Anni 1950|anni '50]], a cunprendéva ina sfilâ de câri e de mascheri, ch'i mettévan in mustra fìna i rapiménti di [[Möi (stöia)|Mòi]]<ref name=":0" />.
== Sport ==
[[Immaggine:Falesia delle Cento Corde.jpg|miniatura|De gente ch'i se ranpìna in sciü-a "Riva de Séntu Corde"]]
Intu teritoriu du cumün de Borṡi e Veréssi u se tröva di sciti pe e ativitê spurtive:
* Canpu cumünâle de Borṡi: scituòn in-ta regiùn da Valle, u l'è u canpu da balùn dund'a ṡöga a scuaddra du paìṡe, a ''U.S.D. Borgio Verezzi'', che a-u [[2025]] a l'è in-tu gîùn A da [[Prìmma categorîa|primma categurîa]] ligüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttocampo.it/Liguria/PrimaCategoria/GironeB/Squadra/BorgioVerezzi/7160|tìtolo=Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>. A ''Borgio Verezzi'', fundâ du [[1962]], a l'è a sucietê ch'a gestisce u canpu da balùn, umulugòn da-u C.O.N.I. du [[1968]], e e âtre strutüe du céntru spurtivu, che aùa u cunprénde ascì di canpi da bocce, ün da [[Zêugo do balón a 5|balùn a 5]] e dui da ténnis<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/12/lunione-sportiva-di-borgio-verezzi-festeggia-i-50-anni-di-attivita/|tìtolo=L'Unione Sportiva di Borgio Verezzi festeggia i 50 anni di attività|dæta=12 dixenbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>.
* Riva de Séntu Corde: a l'è ün müaggiùn in-ta câva véggia de Veréssi, atresòn du [[2014]] pe praticâghe a ranpinâ spurtiva. U se cunpune de 23 percursci, pe 300 metri in-te tüttu, cun de dificultê ch'i van da-a 4A a-a 6B<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/wp-content/uploads/2014/06/presentazione-Vie-di-arrampicata-Falesia-Cento-Corde.pdf|tìtolo=La "Falesia delle Cento Corde" a Borgio Verezzi|léngoa=IT|vìxita=2026-04-16}}</ref>.
== Aministrasiùn ==
=== Scìndichi de Borṡi e Veressi ===
[[Immaggine:Borgio-municipio1.jpg|miniatura|U palassu du cumün, a Borṡi]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1933|Celso Accattino||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a">{{Çitta|Nari, 1993|p. 61}}</ref>}}
{{ComuniAmminPrec|1933|1938|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1938|1943|Antonio Ghigliazza||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1943|Nicolò Cassullo||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1943|1944|Spartaco Rolla||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Firminetti||Cum. Pref.|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1945|Abele Piva||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1945|1946|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Felice Santambrogio||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Vincenzo Pagano||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1958|Giuseppe Boido||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1958|1962|Emanuele Finocchiaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1962|1972|Giacomo Bottaro||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1972|1975|Guido Piva||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|1975|1988|Enrico Rembado||Scìndicu|<ref name="Nari1993a" />}}
{{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1988|7 ṡügnu 1993|Enrico Rembado|[[Partîo Repubricàn Italiàn|PRI]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|7 ṡügnu 1993|28 avrî 1997|Enrico Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 avrî 1997|14 maṡṡu 2001|Enrico Rembado|[[L'Ulivo]]|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|14 maṡṡu 2001|30 maṡṡu 2006|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 maṡṡu 2006|16 maṡṡu 2011|Giovanni Vadora|lista civica|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|16 maṡṡu 2011|6 ṡügnu 2016|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|6 ṡügnu 2016|4 otubre 2021|Renato Dacquino|''Borgio Verezzi Viva''<br />(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 otubre 2021|''in càrega''|Renato Dacquino|''Nuova via per Borgio Verezzi''<br />(lista civica)|Scìndicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
== Vìe de cumünicasiùn ==
[[Immaggine:Borgio Verezzi - stazione ferroviaria.jpg|miniatura|A stasiùn de Borṡi e Veréssi]]
=== Stradde ===
A stradda ciü inpurtante ch'a travèrsa u teritoriu du cumün a l'è a [[Stràdda Statâle 1 Vîa Ourélia|SS1 Aurelia]], che chi a và da-[[Finô|u Finâ]], a levante, a-[[a Prìa]], a punénte, pasandu sübitu ciü indarê da maîna de Borṡi. Pö u gh'è ancùa a stradda cumünâle pe Veréssi e cuélla ch'a và aprövu a-u Riàn de Butassàn, in diresiùn d[[u Tû]].
A stradda pe Veréssi, fêta a-u postu de trê vìe antîghe de Sévure, di Pasti e de Vaixélle e ancö dedicâ a-u [[Nazario Sauro]], a l'è stêta inaugurâ in-te l'autünnu du [[1885]]. In-tu detaggiu, a munta sciü da l'Aurelia pe a regiùn da Varavêa e, pasòn dui chilometri de stradda panuramica, a travèrsa e burghê du Pöṡṡu e da Ciassa<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Realizzazione della strada carrozzabile Borgio Verezzi, attuale via Nazario Sauro - 1885'', pp. 46-47}}</ref>, pe sciurtì da-u cumün e muntâ fina a [[Gura]], frasiùn de [[Finô|Finâ]] dund'a s'atacca a-a [[Stràdda statâle 490 da Còlla do Melògno|pruvinciâle du Melognu]]<ref name=":0" />.
Ciü in antîgu, Borṡi a s'è trovâ de lungu in sciü-a vìa ch'a curìva pe a Rivêa, in-ta pursiùn tra A Prìa e Finâ. Avanti ch'u fusse traciòn u sö percursu d'ancö, da-u tenpu di franséṡi u gh'êa a cuscì dìta stradda "Napuleònica", ch'a pasâva in sciü-a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]], alantùa cunsciderâ gramma e periculuṡa. Veréssi, cumme dìtu, a l'êa ligâ a-i paìṡi vixìn da müatêe, dund'u ghe pasâva giüstu de some. In-tu detaggiu, üna a menâva a setentriùn pe Gura, ün'âtra a levante pe [[U Burgu (Finô)|u Burgu de Finâ]], cuélla a punénte a chinâva a-a Prìa e a l'ürtimu, a meṡṡudì, u gh'êa cuélla ch'a se tacâva cu-a stradda da Rivêa<ref name="Casalis1834" /><ref name="Casalis1854" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.sentieridelfinale.altervista.org/caprazoppa/index.htm|tìtolo=Sentiero Finalborgo - Caprazoppa (Arene Candide)|outô=Alfredo Izeta|outô2=Luca Sibona|dæta=22 lüggiu 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>.
U cumün de Borṡi e Veréssi u l'è servìu da-e curiêre da [[TPL Linea]], ch'i u lìgan a cuélli vixìn. In-tu detaggiu, pe l'Aurelia u ghe passa u servissiu de linee 40 e 80, ch'i van rispetivaménte da [[Andôa|Andöa]] a Finâ e da Finâ a [[Carizan|Calisàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/40-%E2%80%93-ANDORA-FF.SS_.-FINALE-Feriale.pdf|tìtolo=LINEA 40: Andora - Alassio - Albenga - Loano - Pietra - Finale|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/80-%E2%80%93-CALIZZANO-%E2%80%93-BALESTRINO-%E2%80%93-TOIRANO-%E2%80%93-FINALE-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 80: Finale Ligure - Toirano - Balestrino - Bardineto - Calizzano|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>. De ciü, u gh'è ancùa a linea 84 che, vegnüa da-a Prìa, da Borṡi a munta sciü pe Veréssi e, de de lì, a và avanti pe Gura e a Cà du Môu, a [[Ulle]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.tpllinea.it/wp-content/uploads/2025/09/84-%E2%80%93-Pietra-%E2%80%93-Borgio-%E2%80%93-Verezzi-%E2%80%93-Gorra-%E2%80%93-Ca-del-Moro-Feriale-e-Festivo.pdf|tìtolo=LINEA 84: Pietra - Borgio - Verezzi - Ca' del Moro|outô=TPL Linea|léngoa=IT|vìxita=2026-04-30}}</ref>.
=== Feruvìe ===
{{Véddi ascì|Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|càngio variànte=U mêximu arguméntu in-tu detaggiu}}
U cumün de Borṡi e Veréssi u g'ha 'na [[Stasiùn de Bòrṡi e Veréssi|sö stasiùn]] sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Ṡena-Vintimìggia]], ch'a se tröva ciü a valle du céntru storicu de Borṡi. A l'inaugurasiùn da feruvìa, du [[1872]], in-tu paìṡe u nu gh'êa però ina vêa stasiùn, cu-i trêni ch'i se fermâva da-u "Caṡèllu" du pasaggiu a livéllu fêtu du [[1870]]<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Impianto della linea ferroviaria a Borgio con fermata al "casello" del passaggio a livello - 1870'', pp. 37-38}}</ref>, ch'a l'è stêta avèrta, cumme [[Stasiùn du Burghettu (San Spìrtu)|cuélla du Burghéttu]], sulu cuarche annu doppu grassie a l'inscisténsa di borṡìn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto...|ànno=Nuvénbre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbénga|léngoa=IT|p=97}}</ref>. In-tu detaggiu, giütê da-i veresìn e da-i emigrê in [[Argentinn-a|Argentina]] e [[Uruguay]], i paiṡê i l'han canpòn da lê tütte e sustanse ch'i servìva pe tiâ sciü a stasiun, fabricâ in-tu [[1882]], ch'a l'è stêta a prìmma a esse fêta de müaggie in-te tütta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], a-u postu de gabine de légnu devöê in-te cuélli anni<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Costruzione della stazione ferroviaria di Borgio Verezzi, unica della Riviera di Ponente in muratura - 1882'', pp. 39-40}}</ref>.
== Notte ==
;Notte a-u tèstu
<references group="n." />
;Notte bibliugràfiche
<references responsive="" />
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Borgio Verezzi: storia, tradizioni, cultura e turismo|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008511|ànno=1970s|editô=Tipografia Grafiche Riviera|çitæ=U Sejâ|léngoa=IT|cid=Nari, 1970s}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Primo Giovanni Embriaco|tìtolo=Società e istituzioni del medioevo ligure|url=https://web.archive.org/web/20251020030927/http://www.rmoa.unina.it/520/1/RM-Embriaco-Pietra.pdf|ànno=2001|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Pietra Ligure: da "villa" fiscale a "castrum" vescovile (XI-XIII sec.)|cid=Embriaco, 2001}}
== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de föa ==
* {{Çitta web|url=https://comune.borgioverezzi.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
* {{Çitta web|url=https://www.visitborgioverezzi.it/|tìtolo=Scitu türisticu ufisiâ|léngoa=IT|vìxita=2023-09-17}}
{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Borṡi e Veressi| ]]
qhxwgx6wfuustup8qa88scyhwzksu01
San Steva
0
2178
271821
270812
2026-07-14T23:05:18Z
JeanM
9347
/* Geografia */
271821
wikitext
text/x-wiki
{{Spezin}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = San Steva
|Panorama = Santo Stefano di Magra-panorama da Albiano Magra.jpg
|Didascalia = <div style="text-align:center;">Panorama de San Steve</div>
|var-localizaçión = Localiṡassión
|var-stâto = Stato
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|Tipo = [[Comun|comǜn]]
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Región]]
|Divisione amm grado 1 = Ligǜia
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa]]
|Divisione amm grado 2 = A Spèza
|var-aministraçión = Aministrassión
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Sìndico]]
|Amministratore locale = Paola Sisti
|Partito = lista sivica de sentro-sinistra ''Santo Stefano democratica''
|Data elezione = 6-6-2016
|Data rielezione = 4-10-2021
|Mandato = 2
|var-instituçión = Istitüssión
|Data istituzione = [[1861]]
|var-teritöio = Teritòio
|var-cordinæ = Coordinà
|var-altitùdine = Aotéssa
|var-superfìcce = Süperfìssie
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 9975
|Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2020&lingua=ita Dæto Istat] - Popolassion rescidénte ao 31 agosto 2020.
|Aggiornamento abitanti = 31-8-2020
|var-denscitæ = Densità
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frassión]]
|Sottodivisioni = Ponżàn Belaso, Ponżàn Magra, Ponżàn Süpeióe
|var-divixoìn_confinànti = Comǜn a veṡìn
|Divisioni confinanti = [[Aulla]] (MS), [[Bolan]], [[Sarzànn-a]], [[Vessan]]
|var-âtre_informaçioìn = Àotre informassión
|var-fûzo_orâio = Füṡo oràio
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. sìsmica
|Zona sismica = 3
|Gradi giorno = 1449
|var-nómme_abitànti = Nome abitanti
|Nome abitanti = {{It}} ''Santostefanesi''
|Patrono = San Steve Martire
|var-festîvo = Festivo
|Festivo = 3 agosto
|var-cartografîa = Cartografìa
|Mappa = Map of comune of Santo Stefano di Magra (province of La Spezia, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Poṡissión der comǜn de San Steve 'nt'a provinsa dea Spèza
|var-scîto_ofiçiâ = Sito ofissiale
}}
'''San Steva''' (''San Steve'' en [[Dialèto spezin|speżìn dea Spèza]], ''Sàn Stêva'' en [[Lengoa zeneize|żenéṡe]], ''Sa' Steu'' en [[Dialétto lunigianéize|dialèto dea Lunigiana]], ''Santo Stefano di Magra'' en [[Léngoa italiànn-a|talián]]) i'è ün comǜn dea [[Liguria|Ligǜia]] con üna popolassión de 9.975 abitanti, 'nt'a [[provinsa dea Spèza]].
== Geografia ==
San Steve i'è bagnae dao fiume [[Magra]].
== Stòia ==
{{Seçión vêua}}
== Abitanti ==
=== Evolüssión demografica ===
{{Demografia/Sàn Stêva}}
=== Minoranse forèste ===
Segondo l'[[ISTAT]], ai 31 deṡenbre 2017, a San Steve i ghe son 651 sitadìn forèsti.
=== Persone ligae con San Steve ===
* [[Sigerico de Canterbury]] (950 ca. - 994), arcivésco.
* [[Cesare Orsini]] (San Steve, 1517 - 1640 ca.), poeta.
* [[Cesare Arzelà]] (San Steve, 1847 - 1912), matematego.
* [[Alessandro Taponecco]] (San Steve, 1823 - ?), militae.
* [[Luciano Tavilla]] (San Steve, 1925 - [[Verbania]], 1945), partigiàn.
== Siti da vede ==
<gallery widths="150" heights="180" mode="packed">
Immaggine:Santo Stefano di Magra-chiesa s. stefano2.JPG|A geṡe parochiae de San Steve
Immaggine:Pieve di san michele 38390.jpg|A parochiae de San Miché Arcàngeo
Immaggine:Ponzano Magra-santuario ns delle grazie-facciata e campanile.jpg|O santüaio de Ponżàn Magra e o sóo canpanìn
Immaggine:Porta nord 38364.jpg|A porta nord der paeṡe
Immaggine:Villa Pratola - Santo Stefano di Magra Foto 1.jpg|Vila Pratola, a Ponżàn Magra
</gallery>
=== Architetüe religioże ===
* Geṡe parochiae de San Steve Martire
* Oatòio de San Leonardo
* Geṡe de San Carlo Borromeo, 'nt'a frassión de Ponżàn Belaso
;Ponżàn Magra
* Geṡe parochiae de San Bartomè
* Santüaio de Nostra Signóa dee Grassie
;Ponżàn Süpeióe
* Geṡe parochiae de San Miché Arcàngeo
=== Architetüe sivili ===
* Palassio Remedi
* Vila Pratola
== 'Conomia ==
{{Seçión vêua}}
== Coltǜa ==
=== Dialèto ===
{{Seçión vêua}}
== Manifestassión ==
{{Seçión vêua}}
== Fèste e fée ==
{{Seçión vêua}}
== Aministrassión ==
=== Sìndici de San Steve ===
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periodo|var-prìmmo çitadìn=Primo sitadìn|var-partîo=Partìo|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòte}}
{{ComuniAmminPrec|8 novenbre 1985|24 lügio 1990|Sandro Amorfini|[[Partio Comunista Italian|PCI]]|[[Scindico|Sìndico]]|}}
{{ComuniAmminPrec|20 agosto 1990|27 lügio 1993|Sandro Amorfini|[[Partîo Democràtico da Scinìstra|PDS]]|Sìndico|}}
{{ComuniAmminPrec|14 agosto 1993|22 novenbre 1993|Maria Gabriella Folino||Commissaio straordinaio|<ref>[http://www.gazzettaufficiale.it/eli/id/1993/09/18/093A5149/sg;jsessionid=J0tKhmZWVLGUGZ8dGisFSA__.ntc-as2-guri2a Nominae con D.P.R. do 6 seténbre 1993, pübricae 'nt'a ''Gazzetta Ufficiale'' n. 220 do 18 seténbre 1993]</ref>}}
{{ComuniAmminPrec|22 novenbre 1993|17 novenbre 1997|Sandro Amorfini|PDS|Sìndico|}}
{{ComuniAmminPrec|17 novenbre 1997|28 mażo 2002|Minella Mosca|lista sivica de sentro-sinistra|Sìndico|}}
{{ComuniAmminPrec|28 mażo 2002|3 żügno 2005|Minella Mosca|lista sivica de sentro-sinistra|Sìndico|}}
{{ComuniAmminPrec|3 żügno 2005|30 mażo 2006|Walter Bertoloni|lista sivica de sentro-sinistra|Vicesìndico|}}
{{ComuniAmminPrec|30 mażo 2006|17 mażo 2011|Juri Mazzanti|[[Partîo Democràtico (Itàlia)|PD]]|Sìndico|}}
{{ComuniAmminPrec|17 mażo 2011|7 żügno 2016|Juri Mazzanti|''Juri Mazzanti sindaco''<br>(lista sivica de sentro-sinistra)|Sìndico|}}
{{ComuniAmminPrec|11 żügno 2016|4 otobre 2021|Paola Sisti|''Santo Stefano democratica''<br>(lista sivica de sentro-sinistra)|Sìndico|}}
{{ComuniAmminPrec|4 otobre 2021|''en càrega''|Paola Sisti|''Santo Stefano democratica''<br>(lista sivica de sentro-sinistra)|Sìndico|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
== Comünicassión ==
=== Strade ===
{{Seçión vêua}}
=== Fèrovie ===
{{Seçión vêua}}
== Nòte ==
<references />
== Àotri progèti ==
{{Interprogetto}}
{{Comûni da Provinsa dea Spèza}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Comûni da provinsa dea Spèza]]
e8uifvfjo85414dyca8cmtrsmia1qfv
Statue stele
0
6179
271824
269567
2026-07-14T23:06:56Z
JeanM
9347
/* Ritrövamenti in Lunigiann-a */ wikilink
271824
wikitext
text/x-wiki
{{Zeneize}}
[[Immaggine:Fig. 9 mapa.jpg|thumb|400px|right|Màppa de stele inta Euröpa]]
E '''statue stele''' (o ''statue menhir'') son monumenti de pria, generalmente de [[ròccia arenaria]], solitamente de tipo antropomòrfo. Unn-a gran parte di ritrövamenti de questi megaliti a l'è avvegnüa in te zone de l'[[Europa|Euröpa]] centrale tra o [[Mâ Mediterraneo]] e e [[Arpi]], in te odierne [[Fransa]] e [[Italia]].
== Descriçion e stöia ==
=== Ritrövamenti in Lunigiann-a ===
A prima statua stele a l'è stæta rinvegnüa in to 1867 in localitæ Novà, a [[Zignægo]], in ta provinça da [[A Spèza]]. In to 1886 due picìnn-e stele rettangolari ën stæte ritrovæ dozze metri sotto o livello do mä in to [[Gorfo da Spezza]], ma poi sfortünatamente son andæte perse. I ürtimi ritrövamenti de statue stele se son avüi in to 2005 into comüne de [[Mulazzo]].
A datasion de queste statue a l'è fra a tarda [[preistöia]] e l'arrivo di [[Romani]], in te 'n periodo stòrico ch'o va presumibilmente da-o III millennio a.C. a-o [[VI secolo a.C.]].
I sciti de scoverte interessen prinçipalmente o punto d'incontro do sciümme [[Magra]] con e gæe Aulella e Taveron, a zöna da [[selva de Filetto]], a zöna de Soran a Filattiera e a [[Lunigiann-a]] orientale.
O nümero de statue stele ritrövæ o l'è minimo rispetto a quelle ancon sotterræ in ti bòschi o müæ in te vegie case.
=== Scimbologia ===
E statue stele rappresenten ommi, sempre con un pugnale, o donne con e sö fixonomie estremamente stilizzæ. Existe ascì di ritrovamenti acefali.
O sö scignificou o pä destinou a restä misterioso. Foscia rappresentavan dei e dee comme a [[Dea Moæ]], ò raffigüravan di eroi do tempo oppüre vegnivan utilizzæ comme elementi de decòro funeraio.
=== Tipologia e grüppi evolutivi ===
[[Immagine:Museo archeologico di massa marittima, stele antropomorfa del III millennio ac.JPG|thumb|200px|Stele antropomorfa do [[III millennio a.C.]], [[Massa Marittima]]]]
E statue stele pöan esse suddivise in trei grüppi prinçipæ, a segunda dell'evoluzion tecnica e stilistica de scultüe:
- '''Grüppo A''': o l'è o ciü antigo, e o raggrüppa tütte e statue stele con di tratti antropomorfici molto stilizzæ, e ciü primitive e essenziali, segge in to stile che in ta rappresentasion. A testa a l' è un prolungamento do corpo, dä tipica forma a U, a linea clavicolare a l'è retta, e braççe son bassorilievi molto stilizzæ e e die son presenti solo in poche statue.
Quelle maschili g'han un pugnale disegnou solo de profï, con a lamma triangolare, unna impugnatüa cürta e pommo semicircolare. Quelle femminili son rappresentæ con sen separæ, stilizzæ comme di dischi piccin.<br>
- '''Grüppo B''': o corrisponde a un periodo intermedio, con ciü accuratezza in te l'esecusion di segni antropomorfi rispetto ao grüppo A. A caratteristica prinçipä a l'è a forma da testa, separä da o corpo da un collo cilindrico e con forma caratteristica a "cappello de carabinë". O collo o pö esse ancun a U, ma son presenti ascì di atri particolari come i öggi. E armi de statue maschili son i tradizionali pugnali triangolari, a votte ciü dettaggiæ e con unna picossa a forma de L con un lungo manego. E statue femminili g'han di sen semisferici e de votte di gioielli stilizzæ.<br>
- '''Gruppo C''': o l'è o gruppo ciü recente, ciü evolüo artisticamente; se tratta solamente de statue stele maschili. A figüa a l'è raffigürä con un stile ciü realistico e con unna ricchessa de particolari sconosciüa ae statue precedenti. A testa a l'è ariondä, staccä da o corpo, con naso, öggi, bocca e uegie ben delineæ. O mæximo pe e man e e brasse, con di particolari de armi e di vestï scorpï a tütto tondo.<br>
=== Ritrövamenti in Valcamonica ===
[[Immagine:Massi di Anvòia - Parco archeologico di Asinino-Anvòia - Ossimo (Foto Luca Giarelli).jpg|thumb|right|200px|Parco archeologico de Asinino-Anvòia, Santuaio de Ossimo]]
E statue stele ritrovæ in Valcamonica son finoua circa una çinquantenna. I scavi archeologici han confermou a sö presenza attorno a di sciti de venerasion preistorici, in particolare in varie localitæ do comune de [[Ossimo]] (Asinino-Anvòia, Passagròp e Pat) e a [[Cemmo]] (Cian de Greppe).
I pugnali incisi in scë süperfiçie, do tipo da coscìdïta ''Cultüa de Remedello'', e a forma da lamma de picosse e de alabarde permettan de approscimä a datasion de statue stele camune a-o III millennio a.C.
=== Ritrövamenti in Fransa ===
E statue stele françeixi son molto scimili a quelle da Lunigiann-a e dæta anche a vexinansa di loeughi, questo o fa pensä a unna comün matrice culturale foscia pre-ligure. I maggioî grüppi françeixi son quelli de [[Rouergue]] e da [[Corsega]].
=== Espoxisioin in Ligüria ===
- Museo de statue stele lunigianeixi, a o Castello do Piagnaro a [[Pontremoli]]<br>
- Museo çivico archeologico Ubaldo Formentin, [[Castello de San Zorzo]], a Spèza<br>
- Museo do territoio dell'äta valle Aulella a Casola in ta Lunigiann-a.
== Atri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Scultûa]]
[[Categorîa:Lìguri Antîghi]]
mtig1lpqtjro1doe7nt0jhujm02qwv9
Savona Calcio 1907
0
6968
271825
270198
2026-07-15T10:06:28Z
Prebuggiun
7101
/* Partecipaçiun a-i Campiunòti */
271825
wikitext
text/x-wiki
{{Savuneise}}
{{Squàddra de balón
|nómme squàddra = Savona FBC 1907
|nomiâgi = ''Strisçoin'', ''Biancoblù''
|pattern_la1 = _whitelower
|leftarm1 = 000D5B
|pattern_b1 = _thickwhitestripes
|body1 = 000D5B
|pattern_ra1 = _whitelower
|rightarm1 = 000D5B
|shorts1 = 000D5B
|socks1 = 000D5B
|pattern_la2 = _whiteborder
|leftarm2 = FF0000
|pattern_b2 = _whitecollar
|body2 = FF0000
|pattern_ra2 = _whiteborder
|rightarm2 = FF0000
|shorts2 = FF0000
|socks2 = FF0000
|pattern_la3 = _whiteborder
|leftarm3 = 000000
|pattern_b3 = _savona1516t
|body3 = 000000
|pattern_ra3 = _whiteborder
|rightarm3 = 000000
|shorts3 = 000000
|socks3 = 000000
|var-coî = Culuri
|coî = {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu a Strisce-Flag.svg}} Giancu e Blö
|var-naçión = Naçiùn
|naçión = {{ITA}}
|var-confederaçión = Cunfederaçiùn
|confederaçión = [[UEFA]]
|var-federaçión = Federaçiùn
|federaçión = [[Federazione Italiana Giuoco Calcio|FIGC]]
|var-fondaçión = Fundaçiùn
|ànnofondaçión = 1907
|var-ìnno = Innu
|ìnno = Bianco Blu (1967)<ref>{{Çitta web|tìtolo=Savona F.B.C.
|url=https://45football.com/index.php?id=124|vìxita=2022-06-28}}</ref><br>Forza Nuovi Biancoblu (1979)<ref>{{Çitta web|tìtolo=Savona F.B.C.|url=https://45football.com/|vìxita=2018-06-28}}</ref><br>Alè Savona (2007)<ref>{{Çitta web|tìtolo=Savonaclub|url=http://www.savonaclub.it/public/modules.php?name=News&file=print&sid=2193|vìxita=2018-03-31}}</ref>
|outô = Elmo Bazzano [Egidio Sassu/Aristide Sicco]<br>Foot Band & Co.<br>Rosario Bacchi [Rosario Bacchi/Ivano Nicolini]
|var-socjêtæ = Sucêtè
|çitæ = {{Scìnbolo|Savona-Stemma.svg}} [[Sann-a]]
|var-prescidénte = Prescidente
|prescidénte = {{Bandêa|ITA}} Alain Milani
|var-alenatô = Alenatù
|alenatô = {{Bandêa|ITA}} Carlo Gino Sarpero
|var-canpionòu = Canpiunòtu
|canpionòu = [[Promozione Liguria]]
|var-stàdio = Stadiu
|stàdio = [[Stadio Valerio Bacigalupo|Valerio Bacigalupo]]
|capiénsa = 4000
|var-tìtoli_naçionâli = Tituli naçiunòli
|tìtoli naçionâli = 2 [[Primma Divixon|Primma Divixùn]]
|Serie C = 2
|Serie D = 3
|var-trofêi_naçionâli = Trufei naçiunòli
|Coppa Italia Dilettanti = 1
|var-scîto = Scitu
|var-tìtoli_regionâli = Tituli regiunòli
|tìtoli regionâli = 1 [[Eccellensa Liguria|Ecelença Ligüria]]<br />1 [[Promoçion Liguria|Prumuçiùn Ligüria]]<br />1 [[Primma Categoria Liguria|Primma Categurìa Ligüria]]
}}
U '''Savona FBC 1907''' (o '''Sann-a''', o '''Savunn-a''') a l'è a soçietæ de [[Zeugo do ballon|Balùn]] che a rappresènta a çittæ de [[Sann-a]].
== Stòia ==
A l'è da sempre nemiga cun a squaddra de [[Vuè|Voœ]], u [[Vado Football Club 1913]]. Int'a stagiùn [[2009]]/[[2010]] a guagna u Campiunòtu da serie D e a tùrna int'e i profeççiunisti.
U 13 de marsu [[2012]] u Cav. Aldo Delle Piane u catta u Sann-a pe' ûn euro<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2012/03/miracolo-per-il-savona-calcio-e-salvo-dellepiane-barbano-presentano-lofferta-e-comprano-la-societa-per-1-euro/|tìtolo=Miraculu Sann-a|léngoa=IT}}</ref>. E doppu ben 39 anni, int'u 2013 a squaddra do Sann-a a riturna in tersa Serie (pe' trei anni) e se zeuga a Serie B cu' a [[Pro Vercelli]]; int'a stagiùn [[2015]]/[[2016]], a causa de 'na fortiscima penalizasiun, a chinn-a tùrna int'i dilettanti.
U Sann-a, doppu 5 stagiuin, u guagna u Campiunòtu 2024-25 inta Primma Categurìa, e tùrna in Promuçiun.
== Cronistòia ==
{| class="toccolours" style="background:white" width="100%"
|-
! style="text-align:center; border:2px solid #000080; background:#000080; color:white"| Cronistòia do Savona Foot Ball Club 1907
|- style="font-size:93%"
|width="100%"|
{{Colonne}}
* 1907 - Fundaçiun da '''Fratellanza Ginnastica Savonese'''<ref>Da u libbru {{Çitta lìbbro|outô=Nanni De Marco|tìtolo=Storia del Savona F.B.C. 1907-1993 86º anno di fondazione|ànno=1993|editô=Savona Sport Diffusione|çitæ=Sann-a|léngoa=IT|p=42}}</ref>.
* 1907-1909 - scarsa Attivitæ
* [[Terza Categoria 1909-1910|1909-1910]] - 2º in Terça Categurìa Liguria.
----
* [[Seconda Categoria 1910-1911|1910-1911]] - 2º in Segunda Categurìa Liguria.
* [[Seconda Categoria 1911-1912|1911-1912]] - 2º in Segunda Categurìa Liguria. A perde a gara de qualificaçiun a-a [[Prima Categoria]].
* [[Promozione 1912-1913|1912-1913]] - 2º in Prumuçiun Liguria doppu avei persu u spareggiu. '''Ammessa in Primma Categurìa.'''
* [[Prima Categoria 1913-1914|1913-1914]] - 8º in Primma Categurìa Piemonte-Liguria.
* 1914 - A cangia denuminaçiun in '''Savona Football-Ball Club'''<ref>Da u libbru {{Çitta lìbbro|outô=Guido Baccani|tìtolo=Annuario Italiano del Football|ànno=1914|editô=Guido Baccani Editore|çitæ=Rumma|léngoa=IT|p=75|volùmme=II volume 1914-1915}}</ref>.
* [[Prima Categoria 1914-1915|1914-1915]] - 4º in Primma Categurìa Liguria.
* 1915-1919 - Attivitæ suspeiza pe a primma guæra mundiâ
* [[Prima Categoria 1919-1920|1919-1920]] - 5º in Primma Categurìa Liguria.
----
* [[Prima Categoria 1920-1921|1920-1921]] - 3º in Primma Categurìa Liguria. A secessiunn-a affilianduse a-a [[Confederazione Calcistica Italiana|C.C.I.]]
* [[Savona Foot-Ball Club 1921-1922|1921-1922]] - 9º int'u girùn B da [[Prima Divisione 1921-1922|Primma Divixiun]] C.C.I.
* [[Savona Foot-Ball Club 1922-1923|1922-1923]] - 12º int'u Girùn C da [[Prima Divisione 1922-1923|Primma Divixiun]]. ''Retrucessu in Segunda Divixiun''.
* [[Savona Foot-Ball Club 1923-1924|1923-1924]] - 3º int'u Girùn B da [[Seconda Divisione 1923-1924|Segunda Divixiun]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1924-1925|1924-1925]] - 6º int'u Girùn A da [[Seconda Divisione 1924-1925|Segunda Divixiun]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1925-1926|1925-1926]] - 5º int'u Girùn A da [[Seconda Divisione 1925-1926|Segunda Divixiun]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1926-1927|1926-1927]] - 6º int'u Girùn A da [[Prima Divisione 1926-1927|Primma Divixiun Nord]].
: Segundu turnu da [[Coppa Italia 1926-1927|Coppa Italia]].
* 1927 - A l'ncorpura a ''[[Speranza Savona]]'' cangiandu denuminaçiun in '''Associazione Calcio Savona'''.
* [[Associazione Calcio Savona 1927-1928|1927-1928]] - 4º int'u Girùn C da [[Prima Divisione 1927-1928|Primma Divixiun Nord]].
* [[Associazione Calcio Savona 1928-1929|1928-1929]] - 3º int'u Girùn A da [[Prima Divisione 1928-1929|Primma Divixiun Nord]].
* [[Associazione Calcio Savona 1929-1930|1929-1930]] - 3º int'u Girùn A da [[Prima Divisione 1929-1930|Prima Divisione]].
----
* [[Associazione Calcio Savona 1930-1931|1930-1931]] - 4º int'u Girùn D da [[Prima Divisione 1930-1931|Primma Divixiun]].
* [[Associazione Calcio Savona 1931-1932|1931-1932]] - 1º int'u Girùn D da [[Prima Divisione 1931-1932|Primma Divixiun]]. 3º int'u Girùn finale B.
* [[Associazione Calcio Savona 1932-1933|1932-1933]] - 2º int'u Girùn D da [[Prima Divisione 1932-1933|Primma Divixiun]].
* [[Associazione Calcio Savona 1933-1934|1933-1934]] - 1º int'u Girùn E da [[Prima Divisione 1933-1934|Primma Divixiun]]. 2º int'u Girùn finale D.
* [[Associazione Calcio Savona 1934-1935|1934-1935]] - 2º int'u Girùn D da [[Prima Divisione 1934-1935|Primma Divixiun]].
* [[Associazione Calcio Savona 1935-1936|1935-1936]] - 10º int'u Girùn C da [[Serie C 1935-1936|Serie C]].
: Primmo turnu da [[Coppa Italia 1935-1936|Coppa Italia]].
* [[Associazione Calcio Savona 1936-1937|1936-1937]] - 7º int'u Girùn C da [[Serie C 1936-1937|Serie C]].
: Segundu turnu da [[Coppa Italia 1936-1937|Coppa Italia]].
* [[Associazione Calcio Savona 1937-1938|1937-1938]] - 2º int'u Girùn C da [[Serie C 1937-1938|Serie C]].
: Sedicéximi de finale da [[Coppa Italia 1937-1938|Coppa Italia]].
* [[Associazione Calcio Savona 1938-1939|1938-1939]] - 1º int'u Girùn D da [[Serie C 1938-1939|Serie C]]. 4º int'u Girùn finale A.
: Segundu turnu eliminatoiu da [[Coppa Italia 1938-1939|Coppa Italia]].
* [[Associazione Calcio Savona 1939-1940|1939-1940]] - 1º int'u Girùn D da [[Serie C 1939-1940|Serie C]]. 2º int'u Girùn finale A. '''Prumossu in Serie B'''.
: Sedicéximi de finale da [[Coppa Italia 1939-1940|Coppa Italia]].
----
* [[Associazione Calcio Savona 1940-1941|1940-1941]] - 4º in [[Serie B 1940-1941|Serie B]].
: Sedicéximi de finale da [[Coppa Italia 1940-1941|Coppa Italia]].
* [[Associazione Calcio Savona 1941-1942|1941-1942]] - 14º in [[Serie B 1941-1942|Serie B]].
: Sedicesimi di finale di [[Coppa Italia 1941-1942|Coppa Italia]].
* [[Associazione Calcio Savona 1942-1943|1942-1943]] - 17º in [[Serie B 1942-1943|Serie B]].
: Qualificazioni di [[Coppa Italia 1942-1943|Coppa Italia]].
* 1943-1945 - Attivitæ suspeiza pe a Segunda Guæra Mundiâ.
* 1945 - Cangia denominaçiun in '''Savona Foot-Ball Club'''.
* [[Savona Foot-Ball Club 1945-1946|1945-1946]] - 10º int'u Girùn A da [[Serie B-C Alta Italia 1945-1946|Serie B-C Alta Italia]].
: Fase eliminatoria a gironi di [[Coppa Alta Italia]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1946-1947|1946-1947]] - 21º int'u Girùn A da [[Serie B 1946-1947|Serie B]]. ''Retrucessu in Serie C''.
* [[Savona Foot-Ball Club 1947-1948|1947-1948]] - 1º int'u Girùn A da [[Serie C 1947-1948|Serie C]] Lega Interegiunale Nord.
* [[Savona Foot-Ball Club 1948-1949|1948-1949]] - 2º int'u Girùn A da [[Serie C 1948-1949|Serie C]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1949-1950|1949-1950]] - 7º int'u Girùn A da [[Serie C 1949-1950|Serie C]].
----
* [[Savona Foot-Ball Club 1950-1951|1950-1951]] - 7º int'u Girùn A da [[Serie C 1950-1951|Serie C]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1951-1952|1951-1952]] - 7º int'u Girùn A da [[Serie C 1951-1952|Serie C]]. ''Retrocesso in IV Serie''.
* [[IV Serie 1952-1953|1952-1953]] - 16º int'u Girùn D da IV Serie. ''Retrucessu in Promuçiun''.
* [[Promozione Liguria 1953-1954|1953-1954]] - 10º int'u Girùn A da Promuçiun Liguria.
* [[Promozione Liguria 1954-1955|1954-1955]] - 6º int'u Girùn A da Promuçiun Liguria.
* [[Promozione Liguria 1955-1956|1955-1956]] - 3º int'u Girùn A da Promuçiun Liguria.
* [[Promozione Liguria 1956-1957|1956-1957]] - 2º int'u Girùn A da Promuçiun Liguria. '''Ammessu int'u Campiunòtu Interegiunòle - Segunda Categurìa'''.
* [[Campiunòtu Interegiunòle - Seconda Categoria 1957-1958|1957-1958]] - 10º int'u Girùn A du Campiunòtu Interegiunòle - Segunda Categurìa.
:Ottavi di finale da [[Coppa Ottorino Mattei]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20131113121522/http://www.savonaclub.it/public/modules.php?name=League&plugin=NLdescription&lid=90&sid=122|tìtolo=IV Serie II Categoria 1957-58|léngoa=IT|vìxita=2026-05-31}}</ref>.
* [[Savona Foot-Ball Club 1958-1959|1958-1959]] - 1º int'u Girùn A du [[Campionato Interregionale 1958-1959|Campionòtu Interegionòle]]. '''Prumossu in Serie C'''.
* [[Savona Foot-Ball Club 1959-1960|1959-1960]] - 11º int'u Girùn A da [[Serie C 1959-1960|Serie C]].
----
* [[Savona Foot-Ball Club 1960-1961|1960-1961]] - 7º int'u Girùn A da [[Serie C 1960-1961|Serie C]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1961-1962|1961-1962]] - 6º int'u Girùn A da [[Serie C 1961-1962|Serie C]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1962-1963|1962-1963]] - 3º int'u Girùn A da [[Serie C 1962-1963|Serie C]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1963-1964|1963-1964]] - 2º int'u Girùn A da [[Serie C 1963-1964|Serie C]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1964-1965|1964-1965]] - 4º int'u Girùn A da [[Serie C 1964-1965|Serie C]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1965-1966|1965-1966]] - 1º int'u Girùn A da [[Serie C 1965-1966|Serie C]]. '''Promosso in Serie B'''.
* [[Savona Foot-Ball Club 1966-1967|1966-1967]] - 17º in [[Serie B 1966-1967|Serie B]]. ''Retrucessu in Serie C''.
:Primmo turno di [[Coppa Italia 1966-1967|Coppa Italia]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1967-1968|1967-1968]] - 3º int'u Girùn A da [[Serie C 1967-1968|Serie C]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1968-1969|1968-1969]] - 5º int'u Girùn A da [[Serie C 1968-1969|Serie C]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1969-1970|1969-1970]] - 10º int'u Girùn B da [[Serie C 1969-1970|Serie C]].
----
* [[Savona Foot-Ball Club 1970-1971|1970-1971]] - 15º int'u Girùn B da [[Serie C 1970-1971|Serie C]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1971-1972|1971-1972]] - 12º int'u Girùn A da [[Serie C 1971-1972|Serie C]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1972-1973|1972-1973]] - 5º int'u Girùn A da [[Serie C 1972-1973|Serie C]].
: Fase eliminatoria a gironi di [[Coppa Italia Semiprofessionisti 1972-1973|Coppa Italia Semiprofessionisti]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1973-1974|1973-1974]] - 18º int'u Girùn A da [[Serie C 1973-1974|Serie C]]. ''Retrucessu in Serie D''.
: Fase eliminatoria a gironi di [[Coppa Italia Semiprofessionisti 1973-1974|Coppa Italia Semiprofessionisti]].
* [[Serie D 1974-1975|1974-1975]] - 8º int'u Girùn A da Serie D.
* [[Serie D 1975-1976|1975-1976]] - 3º int'u Girùn A da Serie D.
* [[Serie D 1976-1977|1976-1977]] - 4º int'u Girùn A da Serie D.
* [[Serie D 1977-1978|1977-1978]] - 2º int'u Girùn A da Serie D. '''Promosso in Serie C2'''.
* [[Savona Foot-Ball Club 1978-1979|1978-1979]] - 13º int'u Girùn A da [[Serie C2 1978-1979|Serie C2]].
: Fase eliminatoia a giruìn da [[Coppa Italia Semiprofessionisti 1978-1979|Coppa Italia Semiprofessionisti]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1979-1980|1979-1980]] - 11º int'u Girùn A da [[Serie C2 1979-1980|Serie C2]].
: Fase eliminatoia a giruìn da [[Coppa Italia Semiprofessionisti 1979-1980|Coppa Italia Semiprofessionisti]].
----
* [[Savona Foot-Ball Club 1980-1981|1980-1981]] - 5º int'u Girùn A da [[Serie C2 1980-1981|Serie C2]].
: Fase eliminatoia a giruìn da [[Coppa Italia Semiprofessionisti 1980-1981|Coppa Italia Semiprofessionisti]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1981-1982|1981-1982]] - 7º int'u Girùn A da [[Serie C2 1981-1982|Serie C2]].
: Semifinale da [[Coppa Italia Serie C 1981-1982|Coppa Italia Serie C]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1982-1983|1982-1983]] - 8º int'u Girùn A da [[Serie C2 1982-1983|Serie C2]].
: Fase eliminatoia a giruìn da [[Coppa Italia Serie C 1982-1983|Coppa Italia Serie C]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1983-1984|1983-1984]] - 6º int'u Girùn A da [[Serie C2 1983-1984|Serie C2]].
: Fase eliminatoia a giruìn da [[Coppa Italia Serie C 1983-1984|Coppa Italia Serie C]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1984-1985|1984-1985]] - 10º int'u Girùn A da [[Serie C2 1984-1985|Serie C2]].
: Fase eliminatoia a giruìn da[[Coppa Italia Serie C 1984-1985|Coppa Italia Serie C]].
* [[Savona Foot-Ball Club 1985-1986|1985-1986]] - 17º int'u Girùn A da [[Serie C2 1985-1986|Serie C2]]. ''Retrucessu intu Campionòtu Interegiunòle''.
: Fase eliminatoia a giruìn da [[Coppa Italia Serie C 1985-1986|Coppa Italia Serie C]].
* [[Campionato Interregionale 1986-1987|1986-1987]] - 9º int'u Girùn A du Campiunòtu Interegiunòle.
: U parteçipa a-a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase Interegiunòle) 1986-1987|Coppa Italia Dilettanti (Fase Interegiunòle)]]
* 1987 - Fallimentu da Societæ ch'a cangia a so denuminaçiun in '''Savona 1907 Foot-Ball Club'''.
* [[Campiunòtu Interegiunòle 1987-1988|1987-1988]] - 5º int'u Girùn A du Campiunòtu Interegiunòle. ''Retrucessa d'ufìçiu da-a FIGC in Promuçiun pe mutivi ecunomichi''.
: A parteçipa a-a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase Interegiunòle) 1987-1988|Coppa Italia Dilettanti (Fase Interegiunòle)]].
{{Colonne spezza}}
* [[Promozione 1988-1989|1988-1989]] - 1º int'u Girùn A da Prumuçiun Liguria. '''Prumossu intu Campionòtu Interegiunòle'''.
: A parteçipa a-a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase Promozione) 1988-1989|Coppa Italia Dilettanti (Fase Promozione)]].
* [[Campiunòtu Interegiunòle 1989-1990|1989-1990]] - 5º int'u Girùn A du Campionòtu Interregionale.
: A parteçipa a-a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase Interregionale) 1989-1990|Coppa Italia Dilettanti (Fase Interegiunòle)]].
----
* [[Campiunòtu Interegiunòle 1990-1991|1990-1991]] - 4º int'u Girùn A du Campionòtu Interegiunòle.
: '''A guagna a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase Interregionale) 1990-1991|Coppa Italia Dilettanti (Fase Interregionale)]]''' (1º titulo).
: '''A guagna a [[Coppa Italia Dilettanti 1990-1991|Coppa Italia Dilettanti]]''' (1º titulo).
* [[Campionato Interregionale 1991-1992|1991-1992]] - 2º int'u Girùn D du Campionòtu Interegiunale doppu avei persu u spareggiu.
: Turnu a eliminaçiùn diretta da [[Coppa Italia Dilettanti (Fase Interregionale) 1991-1992|Coppa Italia Dilettanti (Fase Interregionale)]].
* [[Campionato Nazionale Dilettanti 1992-1993|1992-1993]] - 5º int'u Girùn C du Campiunòtu Naçionòle Dilettanti.
: A parteçipa a-a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.) 1992-1993|Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.)]].
* [[Campionato Nazionale Dilettanti 1993-1994|1993-1994]] - 6º int'u Girùn A du Campiunòtu Nazionale Dilettanti.
: A parteçipa a-a [[Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.) 1993-1994|Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.)]].
* [[Campionato Nazionale Dilettanti 1994-1995|1994-1995]] - 3º int'u Girùn A du Campiunòtu Nazionale Dilettanti.
: Sedicéximi de finale da [[Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.) 1994-1995|Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.)]].
* [[Campionato Nazionale Dilettanti 1995-1996|1995-1996]] - 12º int'u Girùn A du Campiunòtu Nazionale Dilettanti.
: Primmu turnu da [[Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.) 1995-1996|Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.)]].
* [[Campionato Nazionale Dilettanti 1996-1997|1996-1997]] - 15º int'u Girùn A du Campiunòtu Naçionòle Dilettanti.
: Primo turno di [[Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.) 1996-1997|Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.)]].
* [[Campionato Nazionale Dilettanti 1997-1998|1997-1998]] - 16º int'u Girùn A du Campiunòtu Nazionale Dilettanti. ''Retrucessu in Ecelença''.
: Primo turno di [[Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.) 1997-1998|Coppa Italia Dilettanti (Fase C.N.D.)]].
* [[Eccellenza Liguria 1998-1999|1998-1999]] - 3º in Ecelença Liguria.
: Partecipa alla Coppa Italia Dilettanti Liguria.
* [[Eccellenza Liguria 1999-2000|1999-2000]] - 1º in Ecelença Liguria. '''Prumossu in Serie D'''.
: '''Guagna a Coppa Italia Dilettanti Liguria''' (1º titulo).
: Fase eliminatoria a gironi di [[Coppa Italia Dilettanti 1999-2000|Coppa Italia Dilettanti]].
----
* [[Serie D 2000-2001|2000-2001]] - 3º int'u Girùn A da Serie D.
: Semifinale di [[Coppa Italia Serie D 2000-2001|Coppa Italia Serie D]].
* [[Savona Calcio 2001-2002|2001-2002]] - 1º int'u Girùn A da [[Serie D 2001-2002|Serie D]]. '''Promosso in Serie C2'''.
: Trentaduesimi di finale di [[Coppa Italia Serie D 2001-2002|Coppa Italia Serie D]].
: Turnu preliminare de [[Serie D 2001-2002#Poule scudetto|Poule Scudetto]].
* [[Savona Calcio 2002-2003|2002-2003]] - 12º int'u Girùn B da [[Serie C2 2002-2003|Serie C2]].
: Sedicesimi di finale di [[Coppa Italia Serie C 2002-2003|Coppa Italia Serie C]].
* [[Savona Calcio 2003-2004|2003-2004]] - 16º int'u Girùn A da [[Serie C2 2003-2004|Serie C2]]. ''Retrucessu in Serie D'' doppu avei persu i spareggi.
: Fase eliminatoria a gironi di [[Coppa Italia Serie C 2003-2004|Coppa Italia Serie C]].
* [[Serie D 2004-2005|2004-2005]] - 13º int'u Girùn A da Serie D.
: Primo turno di [[Coppa Italia Serie D 2004-2005|Coppa Italia Serie D]].
* [[Serie D 2005-2006|2005-2006]] - 17º int'u Girùn A da Serie D doppo avei guagnou o spareggio. Retrucessu in Ecelença doppo avei persu i spareggi e successivamente ripescou.
: Segundu turnu da [[Coppa Italia Serie D 2005-2006|Coppa Italia Serie D]].
* 2006 - U Savona Calcio S.r.l. u va in bancarutta. 'Na növa suçietæ ciammâ "Savona 1907 Football Club" a l'é fondâ, a-a quæ a FIGC a trasferisce a prupietæ (u titulu spurtivu) e l'appartenensa du club a-u club passòu.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170208040337/http://www.figc.it/Assets/contentresources_2/ContenutoGenerico/63.$plit/C_2_ContenutoGenerico_3018_lstAllegati_Allegato0_upfAllegato.pdf|tìtolo=COMUNICATO UFFICIALE N. 1|dæta=10 lüggiu 2006|léngoa=IT}}</ref>.
* [[Serie D 2006-2007|2006-2007]] - 2º int'u Girùn A da Serie D. A perde a semifinale di spareggi.
: Segundu turnu da [[Coppa Italia Serie D 2006-2007|Coppa Italia Serie D]].
* [[Serie D 2007-2008|2007-2008]] - 5º int'u Girùn A da Serie D. A perde a semifinale di spareggi.
: Segundu turnu da [[Coppa Italia Serie D 2007-2008|Coppa Italia Serie D]].
* [[Serie D 2008-2009|2008-2009]] - 7º int'u Girùn A da Serie D.
: Primmu turnu da [[Coppa Italia Serie D 2008-2009|Coppa Italia Serie D]].
* [[Savona 1907 Foot-Ball Club 2009-2010|2009-2010]] - 1º int'u Girùn A da [[Serie D 2009-2010|Serie D]]. '''Prumossu in Lega Pro Segunda Divixiun'''.
: Sedicesimi di finale di [[Coppa Italia Serie D 2009-2010|Coppa Italia Serie D]].
: Finale della [[Serie D 2009-2010#Poule scudetto|Poule Scudetto]].
----
* [[Savona 1907 Foot-Ball Club 2010-2011|2010-2011]] - 6º int'u Girùn A da [[Lega Pro Seconda Divisione 2010-2011|Lega Pro Seconda Divisione]].
: Secondo turno di [[Coppa Italia Lega Pro 2010-2011|Coppa Italia Lega Pro]].
* [[Savona 1907 Foot-Ball Club 2011-2012|2011-2012]] - 13º int'u Girùn A da [[Lega Pro Seconda Divisione 2011-2012|Lega Pro Seconda Divisione]].
: Fase eliminatoria a gironi di [[Coppa Italia Lega Pro 2011-2012|Coppa Italia Lega Pro]].
* 2012 - Il Savona 1907 F.B.C. S.p.A. fallisce. Viene costituita una nuova società denominata '''Savona Foot Ball Club S.r.l.''' alla quale la FIGC trasferisce il titolo sportivo ed il parco tesserati del precedente sodalizio<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160304091153/http://www.figc.it/Assets/contentresources_2/ContenutoGenerico/11.$plit/C_2_ContenutoGenerico_32819_StrilloComunicatoUfficiale_lstAllegati_Allegato_0_upfAllegato.pdf|tìtolo=COMUNICATO UFFICIALE 185/A|dæta=28 zügnu 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-05-31}}</ref>.
* [[Savona Foot Ball Club 2012-2013|2012-2013]] - 2º int'u Girùn A da [[Lega Pro Seconda Divisione 2012-2013|Lega Pro Seconda Divisione]]. '''Promosso in Lega Pro Prima Divisione'''.
: Secondo turno di [[Coppa Italia Lega Pro 2012-2013|Coppa Italia Lega Pro]].
* [[Savona Foot Ball Club 2013-2014|2013-2014]] - 6º int'u Girùn A da [[Lega Pro Prima Divisione 2013-2014|Lega Pro Prima Divisione]]. Perde a semifinale dei spareggi.
: Secondo turno di [[Coppa Italia 2013-2014|Coppa Italia]].
: Primo turno di [[Coppa Italia Lega Pro 2013-2014|Coppa Italia Lega Pro]].
* [[Savona Foot Ball Club 2014-2015|2014-2015]] - 18º int'u Girùn B da [[Lega Pro 2014-2015|Lega Pro]]<ref>U l'è cundanóu da-a giüstiçia spurtiva a 'na penalitè de 6 punti (pe di reati spurtivi), pagä int'a stagiùn de doppu.</ref>. Guagna i spareggi.
: Secondo turno di [[Coppa Italia 2014-2015|Coppa Italia]].
: Primo turno di [[Coppa Italia Lega Pro 2014-2015|Coppa Italia Lega Pro]].
* [[Savona Foot Ball Club 2015-2016|2015-2016]] - 18º int'u Girùn B da [[Lega Pro 2015-2016|Lega Pro]]<ref>Penalizou pe 'n tutòle de 14 punti.</ref>. ''Retrucessu in Serie D''.
: Primo turno di [[Coppa Italia Lega Pro 2015-2016|Coppa Italia Lega Pro]].
* 2016 - Cangia denominaçiun in '''Società Sportiva Dilettantistica a r.l. Savona Foot Ball Club'''.
* [[Serie D 2016-2017|2016-2017]] - 3º int'u Girùn E da Serie D. A perde a finale di spareggi.
: Turno preliminare di [[Coppa Italia Serie D 2016-2017|Coppa Italia Serie D]].
* [[Serie D 2017-2018|2017-2018]] - 7º int'u Girùn E da Serie D.
: Trentaduesimi di finale di [[Coppa Italia Serie D 2017-2018|Coppa Italia Serie D]].
* [[Serie D 2018-2019|2018-2019]] - 3º int'u Girùn A da Serie D. Perde a semifinale dei spareggi.
: Sedicesimi di finale di [[Coppa Italia Serie D 2018-2019|Coppa Italia Serie D]].
* [[Serie D 2019-2020|2019-2020]] - 6º int'u Girùn A da Serie D.
: Trentaduesimi di finale di [[Coppa Italia Serie D 2019-2020|Coppa Italia Serie D]].
----
* 2020 - Inte stæ a societæ a rinuncia a l'iscriçiùn inta Serie D pe prublemi ecunomichi e a vegne fundâ l' '''Associaçiun Sportiva Dilettantistica Pro Savona Calcio''' che a riparte da-u campiunòtu da Primma Categurìa.
* 2020-2021 - 2º int'u Girùn A1 da Primma Categurìa Liguria<ref>Campiunòtu suspeizu p'â [[pandemia de COVID-19]].</ref>.
* 2021-2022 - 2º int'u Girùn B da Primma Categurìa Liguria. A perde a finale di spareggi.
: Quarti di finale di Coppa Liguria.
* 2022-2023 - 7º int'u Girùn B da Primma Categurìa Liguria.
* 2023 - A stagione in corso, viene costituita una nuova societæ denominata '''A.S.D. Città di Savona''' che ottiene l'iscrizione in Primma Categurìa; nell'estate 2023 il Pro Savona viene escluso dai campionati e cessa di esistere.
* 2023-2024 - 3º int'u Girùn B da Primma Categurìa Liguria. A guagna i spareggi ma a perde ai spareggi regiunòli.
* 2024 - A se repiggia a denominaçiun '''Savona Foot Ball Club 1907'''.
* 2024-2025 - 1º int'u Girùn B da Prima Categoria Liguria. '''Prumossu in Promuçiun''' e a '''Guagna u Titulo Regiunòle da Liguria'''.
* 2025-2026 - 3º int'u Girùn A da Promuçiun Liguria. A guagna i spareggi do Girùn A e riva inti spareggi regiunòli, ma perde a finale.
{{Colonne fine}}
|}
=== Partecipaçiun a-i Campiunòti ===
{| class="wikitable" width=58% style="text-align: center;"
| width="5%" bgcolor="#000080"| <span style="color:white;">'''livellu'''</span>
| width="30%" bgcolor="white"| <span style="color:#000080;">'''categurìa'''</span>
| width="5%" bgcolor="#000080"| <span style="color:white;">'''partecipaçiuin'''</span>
| width="25%" bgcolor="white"| <span style="color:#000080;">'''primma stagiùn'''</span>
| width="25%" bgcolor="#000080"| <span style="color:white;">'''ûrtima stagiùn'''</span>
| width="10%" bgcolor="white"| <span style="color:#000080;">'''tutale'''</span>
|-
| align="center" rowspan="2"| <br /><big>'''1º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''Primma Categurìa''' || align="center" | <big>'''4'''</big> || align="center" | [[Prima Categoria 1913-1914|1913-1914]] || align="center" | [[Prima Categoria 1920-1921|1920-1921]] || rowspan=2|'''6'''
|-
| align="center" | '''Primma Divixiùn (A)''' || align="center" | <big>'''2'''</big> || align="center" | [[Prima Divisione 1921-1922|1921-1922]] || align="center" | [[Prima Divisione 1922-1923|1922-1923]]
|- bgcolor="#E9E9E9"
| align="center" rowspan="6"| <br /><big>'''2º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''Segunda Categuria''' || align="center" | <big>'''2'''</big> || align="center" | [[Seconda Categoria 1910-1911#Liguria|1910-1911]] || align="center" | [[Seconda Categoria 1911-1912#Liguria|1911-1912]] || rowspan=6|'''14'''
|- bgcolor="#E9E9E9"
| align="center" | '''Prumuçiun (B)''' || align="center" | <big>'''1'''</big> ||colspan=2| [[Promozione 1912-1913|1912-1913]]
|- bgcolor="#E9E9E9"
| align="center" | '''II Divixiùn''' || align="center" | <big>'''3'''</big> || align="center" | [[Seconda Divisione 1923-1924|1923-1924]] || align="center" | [[Seconda Divisione 1925-1926|1925-1926]]
|- bgcolor="#E9E9E9"
| align="center" | '''Primma Divixiùn (B)''' || align="center" | <big>'''2'''</big> || align="center" | [[Prima Divisione 1926-1927|1926-1927]] || align="center" | [[Prima Divisione 1927-1928|1927-1928]]
|- bgcolor="#E9E9E9"
| align="center" | '''Serie B''' || align="center" | <big>'''5'''</big> || align="center" | [[Serie B 1940-1941|1940-1941]] || align="center" | [[Serie B 1966-1967|1966-1967]]
|- bgcolor="#E9E9E9"
| align="center" | '''Serie B-C Alta Italia''' || align="center" | <big>'''1'''</big> ||colspan=2| [[Serie B-C Alta Italia 1945-1946|1945-1946]]
|-
| align="center" rowspan="4"| <br /><big>'''3º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''Terça Categuria''' || align="center" | <big>'''1'''</big> || colspan=2| [[Terza Categoria 1909-1910#Liguria|1909-1910]] || rowspan=4|'''35'''
|-
| align="center" | '''Primma Divixiùn''' || align="center" | <big>'''7'''</big> || align="center" | [[Prima Divisione 1928-1929|1928-1929]] || align="center" | [[Primma Divixiun 1934-1935|1934-1935]]
|-
| align="center" | '''Lega Pro I''' || align="center" | <big>'''1'''</big> ||colspan=2| [[Lega Pro Prima Divisione 2013-2014|2013-2014]]
|-
| align="center" | '''Serie C/Lega Pro''' || align="center" | <big>'''26'''</big> || align="center" | [[Serie C 1935-1936|1935-1936]] || align="center" | [[Lega Pro 2015-2016|2015-2016]]
|-
|- bgcolor="#E9E9E9"
| align="center" rowspan="3"| <br /><big>'''4º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''IV Serie/Serie D ''' || align="center" | <big>'''10'''</big> || align="center" | [[IV Serie 1952-1953|1952-1953]] || align="center" | [[Serie D 2019-2020|2019-2020]] || rowspan=3|'''24'''
|- bgcolor="#E9E9E9"
| align="center" | '''Interegiunòle II Serie''' || align="center" | <big>'''1'''</big> ||colspan=2| [[IV Serie 1957-1958|1957-1958]]
|- bgcolor="#E9E9E9"
| align="center" | '''Serie C2/Lega Pro II''' || align="center" | <big>'''13'''</big> || align="center" | [[Serie C2 1978-1979|1978-1979]] || align="center" | [[Lega Pro Seconda Divisione 2012-2013|2012-2013]]
|-
| align="center" rowspan="3”| <br /><big>'''5º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''Prumuçiun''' || align="center" | <big>'''4'''</big> || align="center" | [[Promozione 1953-1954|1953-1954]] || align="center" | [[Promozione 1956-1957|1956-1957]] || rowspan=3|'''24'''
|-
| align="center" | '''Interegiunòle/CND/Serie D''' || align="center" | <big>'''19'''</big> || align="center" | [[Campionato Interregionale 1986-1987|1986-1987]] || align="center" | [[Serie D 2009-2010|2009-2010]]
|-
| align="center" | '''Ecelença''' || align="center" | <big>'''1'''</big> ||colspan=2| [[Eccellenza 2026-27|2026-27]]
|- bgcolor="#E9E9E9"
| align="center" rowspan="2"| <br /><big>'''6º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''Prumuçiun''' || align="center" | <big>'''2'''</big> || align="center" | [[Promozione 1988-1989|1988-1989]] || align="center" | [[Promozione 2025-we 2026|2025-2026]] || rowspan=2|'''4'''
|- bgcolor="#E9E9E9"
| align="center" | '''Ecelença''' || align="center" | <big>'''2'''</big> || align="center" | [[Eccellenza 1998-1999|1998-1999]] || align="center" | [[Eccellenza 1999-2000|1999-2000]]
|-
| align="center" rowspan="1" | <br /><big>'''7º'''</big><br /><br /> || align="center" | '''Primma Categurìa Ligûria''' || align="center" | <big>'''5'''</big> || align="center" | [[Prima Categoria 2020-2021|2020-2021]] || align="center" | [[Prima Categoria 2024-2025|2024-2025]] || rowspan=2|'''5'''
|}
=== Statistiche individuòli ===
==== Presençe ====
* 317 {{Bandiera|ITA}} [[Valentino Persenda]]
* 286 {{Bandiera|ITA}} [[Giulio Mariani]]
* 225 {{Bandiera|ITA}} [[Paolo Viviani]]
* 214 {{Bandiera|ITA}} [[Gino Vignolo]]
* 213 {{Bandiera|ITA}} [[Franco Canepa]]
* 211 {{Bandiera|ITA}} [[Osvaldo Verdi]]
* 192 {{Bandiera|ITA}} [[Giovanni Cappelli]]
* 192 {{Bandiera|ITA}} [[Vittorio Chicchiarelli]]
* 185 {{Bandiera|ITA}} [[Armando Argenti]]
* 180 {{Bandiera|ITA}} [[Carlo Pozzi]]
* 178 {{Bandiera|ITA}} [[Angelo Canepa]]
* 175 {{Bandiera|ITA}} [[Giovanni Perlo]]
* 173 {{Bandiera|ITA}} [[Giorgio Borgo]]
* 172 {{Bandiera|ITA}} [[Giovanni Vanara]]
* 171 {{Bandiera|ITA}} [[Giusy Valentino]]
* 160 {{Bandiera|ITA}} [[Lorenzo Barlassina]]
* 152 {{Bandiera|ITA}} [[Pietro Natta]]
* 150 {{Bandiera|ITA}} [[Ilvo Nadali]]
==== Gol ====
* 82 {{Bandiera|ITA}} [[Giorgio Borgo]]
* 70 {{Bandiera|ITA}} [[Francesco Virdis]]
* 68 {{Bandiera|ITA}} [[Giovanni Vanara]]
* 60 {{Bandiera|ITA}} [[Vittorio Panucci]]
* 59 {{Bandiera|ITA}} [[Giovanni Cappelli]]
* 54 {{Bandiera|ITA}} [[Umberto Mantero]]
* 49 {{Bandiera|ITA}} [[Pierino Prati]]
* 46 {{Bandiera|ITA}} [[Giuseppe Calcagno]]
* 45 {{Bandiera|ITA}} [[Ernesto Tomasi]]
* 41 {{Bandiera|ITA}} [[Marco Fazzi]]
* 35 {{Bandiera|ITA}} [[Fabrizio Gatti]]
* 35 {{Bandiera|ITA}} [[Corrado Teneggi]]
* 35 {{Bandiera|ITA}} [[Angelo Canepa]]
* 33 {{Bandiera|ITA}} [[Lorenzo Barlassina]]
==== Rêusa 2025/2026 ====
{{Calciatore in rosa/inizio|col1=000D5B|col2=white}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Giuseppe Agostino|ruolo=P|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Edoardo Bianco|ruolo=P|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Vladislav Kotsiubynskyi|ruolo=P|nazione=UKR}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Michele Rosasco|ruolo=P|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Emiliano Bellotti|ruolo=D|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Matteo Calcagno|ruolo=D|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Federico Ciminelli|ruolo=D|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Emanuele Colombo|ruolo=D|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Alessandro Cortesi|ruolo=D|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Ruggero Covelli|ruolo=D|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Alessandro Damonte|ruolo=D|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Lorenzo Gaggero|ruolo=D|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Alessandro Incorvaia|ruolo=D|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Matteo Rolandi|ruolo=D|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Michele Schirru|ruolo=D|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Kejvin Toskaj|ruolo=D|nazione=ALB}}
{{Calciatore in rosa/medio|col1=000D5B|col2=white}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Andrea Calcagno|ruolo=C|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Alessandro Durante|ruolo=C|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Cristian Fossati|ruolo=C|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Francesco Iadanza|ruolo=C|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Manuel Pirotto|ruolo=C|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Gabriele Raja|ruolo=C|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Jacopo Saracco|ruolo=C|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Marco Silvestri|ruolo=C|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Nicolò Turone|ruolo=C|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Diego Baldaccini|ruolo=A|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Andrea Briano|ruolo=A|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Alex Fabbri|ruolo=A|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Bartolomeo Gamba|ruolo=A|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Enrico Nelli|ruolo=A|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Fabio Rignanese|ruolo=A|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa|n°=|nome=Samuele Sassari|ruolo=A|nazione=ITA}}
{{Calciatore in rosa/fine}}
== Tituli ==
=== Tituli naçiunòli ===
* '''[[Serie C|Campiunòti da Serie C]]: 2'''
** [[Serie C 1939-1940|1939-1940]] (Girùn D)
** [[Serie C 1965-1966|1965-1966]] (Girùn A)
* '''[[Serie D|Campiunòti de Serie D]]: 3'''
** [[IV Serie 1958-1959|1958-1959]] (Girùn A)
** [[Serie D 2001-2002|2001-2002]] (Girùn A)
** [[Serie D 2009-2010|2009-2010]] (Girùn A)
* '''[[Prima Divisione|Campiunòti da Primma Divixiun]]: 2'''
** [[Prima Divisione 1931-1932|1931-1932]] (Girùn D)
** [[Prima Divisione 1933-1934|1933-1934]] (Girùn E)
* '''[[Coppa Italia Dilettanti]]: 1'''
** 1990-1991
=== Tituli regiunòli ===
* '''[[Eccellensa Liguria|Ecelença]]: 1'''
** [[Ecelença 1999-2000|1999-2000]]
* '''[[Promozione|Promuçiun]]: 1'''
** [[Promoçiun 1988-1989|1988-1989]] (Girùn A)
* '''[[Prima Categoria Liguria|Primma Categurìa]]: 1'''
** [[Primma Categurìa 2024-2025|2024-2025]] (Girùn B)
* '''[[Prima Categoria Liguria|Titulu Regiunòle Liguria]]: 1'''
** [[Primma Categurìa 2024-2025|2024-2025]]
* '''[[Coppa Italia Dilettanti Liguria]]: 1'''
** 1999-2000
=== Tituli du Setture Giuvanile ===
* '''[[Campionato Allievi Nazionali|Campiunòtu naçiunâ Allievi]]: 1'''
** 2002-2003
== Note ==
<references/>
== Vöxe vixinn-e ==
* [[Sann-a]]
* [[Rari Nantes Savona]]
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
== Ingançi ==
* {{Çitta web|url=http://www.savonafbc.it/|tìtolo=Scito offiçiàle do Sann-a FBC|léngoa=IT}}
* {{Çitta web|url=https://www.savonaclub.it/|tìtolo=Savona Club Giuliana Gazzano|léngoa=IT}}
* {{Çitta web|url=http://biancoblutimessavona.blogspot.com/|tìtolo=BIANCOBLU TIMES|léngoa=IT}}
* {{Çitta web|url=http://vecchiostamposavona.blogspot.com//|tìtolo=Vecchio Stampo Savona|léngoa=IT}}
* {{Çitta web|url=https://biancoeblu.wordpress.com/|tìtolo=BIANCO E BLU - i colori della vittoria|léngoa=IT}}
* {{Çitta web|url=https://it.wikipedia.org/wiki/Classifica_perpetua_del_campionato_italiano_di_calcio_dal_1898_al_1929|tìtolo=Classifica perpetua del campionato italiano di calcio dal 1898 al 1929 - Sann-a a 'o 35° posto|léngoa=IT}}
[[Categorîa:Sann-a]]
[[Categorîa:Squàddre de balón in Ligùria]]
lhde9z4no4vemrbdhcb53ddop4mgizj
Template:Màppa de localizaçión/COG
10
27576
271819
204447
2026-07-14T22:27:52Z
Milenioscuro
5454
271819
wikitext
text/x-wiki
{{#switch:{{{1}}}
|name=Repubbrica Do Congo
|top=4
|bottom=-5.75
|left=10.25
|right=19.3
|image=Congo adm location map.svg
|image1=Congo physical map.svg
}}<noinclude>{{Màppa de localizaçión/info|{{SUBPAGENAME}}}}
</noinclude>
0mfwhvek9oclww548zr9vwk1le9oa16
Regio IX Liguria
0
32883
271823
270892
2026-07-14T23:06:35Z
JeanM
9347
/* Geugrafìa */ wikilink
271823
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
{{Infobox
|NomeTemplate = Stâto antîgo
|TitoloInt = {{La}} ''Regio IX''
|StileTitoloInt = background:#e9967a
|StileGruppo = background:#e9967a
|Gruppo10 = Dèti aministratìvi
|Nome14 = Lengue parlèi
|Valore14 = [[Léngoa latìnn-a|Latìn]]
|Nome18 = Dipendènte da
|Valore18 = [[Impêo Roman|Impe(r)u Rumàn]]
|Nome36 = Nasciùn
|Valore36 = Primma du [[14|14 d.C.]]
|Nome37 = Causa
|Valore37 = Rifurma de l'[[Aogusto|Augüstu]]
|Nome38 = Fìn
|Valore38 = [[III secolo|III seculu]]
|Nome39 = Causa
|Valore39 = Rifurma du [[Diocletianus]]
|GruppoOpzionale90 = Evulusiùn stò(r)ica
|Nome91 = Presedüu da
|Valore91 = ''[[Gallia Cisalpina]]''
|Nome92 = Seguìu da
|Valore92 = ''[[Alpes Cottiae]]''<br />''[[Aemilia et Liguria]]''
|Nome93 = Au(r)a parte de
|Valore93 = {{Scìnbolo|Flag of France.svg}} [[Fransa]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Italia]]<br />{{Scìnbolo|Flag of Monaco.svg}} [[Principatu de Mu̍negu|Munegu]]
}}
A '''''Regio IX''''' a l'é(r)a üna de [[Regioìn romànn-e de l'Itàlia|unze regiùi]] ch'e spartivan l'[[Italia romànn-a|''Italia'' rumâna]] ai tèmpi de l'[[Aogusto|Augüstu]].
== Geugrafìa ==
[[Immaggine:Regio IX Liguria map.svg|miniatura|Mappa da ''Regio IX Liguria''|sinistra]]
U terito(r)iu da ''Regio IX'' u cruviva tütta a [[Rivêa|Rive(r)a]] dau [[sciümme Va(r)u]], pôcu ciü a punènte de ''[[Nicaea]]'' ([[Nissa]]), fina aa bucca du ''Macra'' (u [[Magra]])<ref>{{Çitta|Pliniu u Veggiu|V, 2,5|tìtolo=Gheographiká}}</ref> a levante, pe' 211 mija inte tüttu<ref>{{Çitta|Pliniu u Veggiu|III, 49|tìtolo=Naturalis Historia}}</ref>.
Partèndu da punènte, dau [[sciümme Va(r)u]], u [[Pliniu u Veggiu]] u cunta che in sciu mâ u se truvava ''Nicaea'', u sciümme ''Palo'' (u [[Sciümme Pavajùn|Pavajùn]]) e a sitè di [[Vediantii]], ''Cemenelo'' ([[Cimiez]]), pe' rivà dunca au ''[[portus Herculis Monoeci]]'', d'ancöi [[Principatu de Mu̍negu|Munegu]]. Fra e gènte lìgü(r)i ch'e staxevan intu terito(r)iu da ''Regio IX'' au de là de [[Arpi|Arpe]], u l'è mensunàu cumme e ciü impurtanti i [[Sallui]], i [[Deciates]] e i [[Oxubi]], ciü che i [[Veneni]], i [[Turri]], i [[Soti]], i [[Bagienni]], i [[Statielli]], i [[Binbelli]], i [[Maielli]], i [[Caburriates]], i [[Casmonates]] e i [[Velleiates]]<ref>{{Çitta|Pliniu u Veggiu|III, 47|tìtolo=Naturalis Historia}}</ref>. Cun l'andà avanti pe'a Rive(r)a, u se scuntrava u sciümme ''Rutuba'' (a [[Röia]]), cu'a sitè de ''[[Album Intimilium]]'' ([[Ventemiglia|Vintimìa]]), e u sciümme ''Merula'' (de prubabile [[A Sènta]]), cu'a sitè de ''[[Albingaunum|Album Ingaunum]]'' ([[Arbenga]]). Ciü avanti u gh'é(r)a u ''[[Vada Sabatia|portus Vadorum Sabatium]]'' ([[Vuè|Vadu]]), u sciümme ''Porcifera'' (u [[Torénte Ponçéivia|Punseve(r)a]]), ''[[Genua]]'' ([[Zena]]), u ''fluvius Fertor'' (fòscia u [[Bezàgno|Besagnu]]) e ''[[portus Delphini]]'' ([[Portofin|Portufìn]]). A l'ürtimu, passàu ''[[Tigulia]]'', ciü a l'entrutèra, u se truvava ancù ''Segesta Tiguliorum'' ([[Sestri Levante]]), pe' rivà cuscì au ''flumen Macra'', ch'u marcava u cunfìn da Ligü(r)ia<ref>{{Çitta|Pliniu u Veggiu|III, 48|tìtolo=Naturalis Historia}}</ref>, nu gua(r)i distante daa sitè de ''[[Luna]]'' ([[Luni|Lüni]]). Inte tère au de là di munti, inta ''Regio IX'' u gh'é(r)a ancù e ricche sitè de ''[[Libarna]]'', ''[[Derthona|Dertona]]'' ([[Tortonn-a|Turtûna]]), ''[[Iria]]'' ([[Voghera|Vughe(r)a]]), ''[[Vardacas]]'' ([[Casale Monferrato|Casâ Munferàu]]), ''[[Industria]]'' ([[Monteu da Po]]), ''[[Pollentia]]'' ([[Pollenzo|Pulènsu]]), ''[[Correa Potentia]]'' ([[Chieri]]), ''[[Foro Fulvi]]'' o ''Valentinum'' ([[Villa del Foro|Vìlla do Fo(r)u]]), ''[[Augusta Bagiennorum]]'' ([[Bene Vagienna|Bêne Vagienna]]), ''[[Alba Pompeia]]'' ([[Àrba (comùn)|Arba]]), ''[[Hasta]]'' ([[Asti]]) e ''[[Aquae Statiellae|Aquis Statiellorum]]'' ([[Acqui Terme|Acqui]])<ref>{{Çitta|Pliniu u Veggiu|III, 49|tìtolo=Naturalis Historia}}</ref>.
A l'in gì(r)u, a ''Regio IX'' a cunfinava a punènte cu'a pruvinsa de ''[[Alpes Maritimae]]'', a setentriùn cu'a pruvinsa de ''[[Alpes Cottiae]]'' e cu'a ''[[Regio XI Transpadana]]'', a levante cu'a ''[[Regio VIII Aemilia]]'' e a südest cu'a ''[[Regio VII Etruria]]''. Mèntre che, e ciü votte, i cunfìn de regiùi i l'é(r)an marchèi da quelli di ''[[municipium]]'' e de sitè ch'e gh'é(r)an drentu, inte quarche câxu i l'andaxevan apröu ai sciümmi, fètu ch'u capita pe'a ''Regio IX'' tantu cu'u [[Sciümme Pò|Pò]], a setentriùn, che cu'u [[Magra]], a levante<ref name=":0">{{Çitta|Lilli, 2004}}</ref>.
== Sto(r)ia ==
=== Fundasiùn ===
[[Immaggine:Regions of Augustan Italy.svg|miniatura|E unze regiùi cumm'e sun stète inandièi da l'[[Aogusto|Augüstu]]]]
Alantu(r)a, u numme ufisiâle da regiùn u nu gh'axeva a zunta du titulu ''Liguria'', ch'u ne vegne daa pratica di studiusi mudèrni de ciamà e regiùi d'[[Aogusto|Augüstu]] segundu e gènte ch'e ghe staxevan. Defèti, e tère di [[Liguri Antighi|Lìgü(r)i]] e se spandevan, armenu inte di tèmpi ciü antighi, in sce 'na regiùn ciü grande de quella rumâna, dai tèrmi nu gua(r)i cè(r)i. A ògni moddu, de prubabile, a l'andaxeva a setentriùn fin'au [[Sciümme Po|Po]], versu levante a cunfinava cu'i ''[[Tyrrhenoi]]'', fòscia pe' mezzu de l'[[Sciümme Arnu|Arnu]], mèntre a punènte i Lìgü(r)i i staxevan fina in sciu [[Sciümme Ròdanu|Ròdanu]], a cuntattu cu'u mundu celticu e elenicu<ref>{{Çitta|Spadea & Mercando, 2004}}</ref>.
A ''Regio IX'', cumme e âtre dêxe regiùi, a l'è stèta istituìa int'in ànnu scunusciüu pe' vuluntè de l'Augüstu, che de quelli tèmpi, pe' l'aministrasiùn du terito(r)iu, u l'axeva inandiàu ascì di distrêti pe' area de cumpetènsa di sò funsiuna(r)i. Presèmpiu, stu lì u l'é(r)a u câxu di senatûi indichèi dau ''princeps'' e numinèi pe' cunsürtu du [[Senâto romàn|Senàu]] e, ciü avanti, di [[Praetor|''praetor'']] e di ''[[equites]]'', bèn che a cumpetènsa di segundi a l'é(r)a estesa in sc'in distrêtu numma che quande i gh'axevan a ''cura viarum''<ref name=":0" />.
In scia mane(r)a de spartì e regiùi, u pà che l'Augüstu u secce andàu apröu a di crite(r)i de etnìa e de pulitica, scibèn ch'u nu manche de ecesiùi cumm'u l'è stètu pe'a ''Regio IX'', dau terito(r)iu ciütòstu strenzüu da quellu dund'i staxevan i Lìgü(r)i. A ògni moddu, a funsiùn de ste regiùi a nu l'è ancù gua(r)i cè(r)a, bèn che de prubabile u gh'é(r)a a necesitè de creà de divixùi aministratìve ch'e vegnissen a taju pe'u catastru. Defèti, stu lì u serviva pe' rivà au cuntu du ''census'', scistema duve(r)àu inta rifurma de tasce spunciâ da l'Augüstu inte quelli ànni<ref name=":0" />.
=== Cangiamènti ===
A strutü(r)a aministratìva vusciüa da l'[[Aogusto|Augüstu]], cu'u passà du tèmpu, a l'ha mustràu u besögnu d'ina rifurma ch'a a cangesse, pe' tantu ch'e scangiavan e carateristiche suciâli, ecunòmiche e pulitiche de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u]]. A mancansa de curdinamèntu fra u pute(r)e de [[Romma|Rumma]] e quellu de pruvinse, tampì sutt'au [[Claudius]], quand'u l'è spa(r)ìu di magistrèi pe' l'​''Italia'' cumme i ''[[Quaestor|quaestores]]'', a l'axeva purtàu a afidâse ai vinculi de patrunàu e a ina gran autunumìa de aministrasiùi lucâli, sènsa de curdinamèntu cu'u guvèrnu centrâle de l'impe(r)u. Pe' sta raxùn lì, fina dau [[II secolo|II seculu]] u l'è cumensàu ina crixi ch'a l'ha purtàu aa creasiùn de di növi distrêti aministratìvi, ch'i l'han anticipàu e pruvinse du [[Diocletianus]]<ref name=":0" />.
Tèmpu de l'[[Hadrianus]], insemme a l'istitusiùn de di növi funsiuna(r)i du [[Senâto romàn|Senàu]], a ''Regio IX'' a l'è finìa inte ün di quattru distrêti centrâli afidèi ai ''[[consulares]]'', de prubabile inte quellu ch'u cruviva u sèntru da penisu(r)a pe'a parte a punènte di [[Appennìn|Apenìn]]. Ai tèmpi du [[Marcus Aurelius]] a ''Liguria'', insemme a l'​''Aemilia'' e aa ''Flaminia'', a furmava ün di quattri distrêti afidèi a di ''[[Iuridicus|iuridici]]'' ma fòscia, zà aa fin du sò regnu, u gh'è stètu di cangi a stu distrêtu cu'u scangiâse da ''Flaminia'' cu'a ''Tuscia''. U [[Septimius Severus]] u l'ha tucàu turna a spartisiùn aministratìva pe' rivà a in scistema a sinque distrêti ch'u l'è restàu in vigû fina aa mitè du [[III secolo|III seculu]], quande l'​''Etruria'' a l'è stèta destacâ da ''Aemilia'' e ''Liguria''<ref name=":0" />.
== Nòtte ==
<references />
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Pliniu u Veggiu|tìtolo=Naturalis Historia|url=https://en.wikisource.org/wiki/la:Naturalis%20Historia|léngoa=LA|cid=Pliniu u Veggiu}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Strabùn|tìtolo=Γεωγραφικά [Gheographiká]|url=https://en.wikisource.org/wiki/el:%CE%93%CE%B5%CF%89%CE%B3%CF%81%CE%B1%CF%86%CE%AF%CE%B1|léngoa=EL|cid=Strabùn}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Manlio Lilli|tìtolo=Il Mondo dell'Archeologia|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/l-italia-romana-delle-regiones-introduzione_(Il-Mondo-dell'Archeologia)/|léngoa=IT|cid=Lilli, 2004|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|capìtolo=L'Italia romana delle Regiones. Introduzione|outô2=Liliana Mercando}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Spadea|tìtolo=Il Mondo dell'Archeologia|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/l-italia-romana-delle-regiones-regio-ix-liguria_(Il-Mondo-dell'Archeologia)/|léngoa=IT|cid=Spadea & Mercando, 2004|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|capìtolo=L'Italia romana delle Regiones. Regio IX Liguria|outô2=Liliana Mercando}}
== Âtri prugètti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/regio-ix-augustea-liguria.html|tìtolo=IX REGIO AUGUSTEA - LIGURIA|léngoa=IT|vìxita=2026-06-17}}
[[Categorîa:Stöia da Ligùria]]
[[Categorîa:Çiviltæ romànn-a]]
8o1mdz6wjn9jafoia8xx3hn53ouz40z
Risìpola
0
33004
271812
2026-07-14T16:52:36Z
Michæ.152
13747
Ò creòu a pàgina conligâ a "Moutîa"
271812
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Disclaimer|medico}}
A '''risìpola''' (da-o grêgo antîgo ''ἐρυσίπελας, erysípelas'', "pélle róssa") ò '''ventoservìn''' ò '''bisciæa'''<ref>A moutîa a pìggia, a segónda da zöna, di nómmi despægi cómme resìpola, rosìpola, uxipélla, luxipìlla, luxepìlla, bisciæa</ref> a l'é 'n'infeçión acûta da [[pélle]], ch'a tócca o dèrma profóndo e in pàrte l'ipodèrma, caxonâ da dötréi [[Bacteria|batérri]]. O prinçipâ responsàbile o l'é o ''Streptococcus β-emolìtico de grùppo A'' e de vòtte o ''Staphylococcus aureus'' ò di âtri gèrmi mêno comùn.
[[File:Érysipèle jambe- Leg erysipelas - profil.jpg|thumb|Risìpola in sce 'na gànba|centro]]
O pónto dónde o batério o l'ìntra o peu êse reprezentòu da 'na lexón picìnn-a da pélle, pe exénpio, 'na ferîa, 'n'ongiâ, 'na pontûa d'insètto ò l'infeçión de 'n [[Fungi|fónzo]] tra-e dîe ch'a pòrta a pélle a macerâ. I scîti ciù comùn dónde a moutîa a sciòrte són e bràsse, e gànbe e-a fàccia; a condiçión a l'interèssa de ræo tùtte dôe e pàrte do còrpo.
== Difuxón ==
== Caxón ==
== Svilùppo ==
== Diàgnoxi ==
== Cûa ==
== Prògnoxi ==
== Mêxìnn-a popolâ ==
{{Disclaimer|alternative}}
== Anotaçioìn ==
<references />
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Mëxinn-a]]
f373i9y43ecqn6fqs3m7nkncx4juuw6
271814
271812
2026-07-14T19:02:11Z
Michæ.152
13747
Ò conpletòu a seçión "Difuxón"
271814
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Disclaimer|medico}}
A '''risìpola''' (da-o grêgo antîgo ''ἐρυσίπελας, erysípelas'', "pélle róssa") ò '''ventoservìn''' ò '''bisciæa'''<ref>A moutîa a pìggia, a segónda da zöna, di nómmi despægi cómme resìpola, rosìpola, uxipélla, luxipìlla, luxepìlla, bisciæa</ref> a l'é 'n'infeçión acûta da [[pélle]], ch'a tócca o dèrma profóndo e in pàrte l'ipodèrma, caxonâ da dötréi [[Bacteria|batérri]]. O prinçipâ responsàbile o l'é o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A e de vòtte o ''Staphylococcus aureus'' ò di âtri gèrmi mêno comùn.
[[File:Érysipèle jambe- Leg erysipelas - profil.jpg|thumb|Risìpola in sce 'na gànba|centro]]
O pónto dónde o batério o l'ìntra o peu êse 'na lexón picìnn-a da pélle, pe exénpio, 'na ferîa, 'n'ongiâ, 'na pontûa d'insètto ò l'infeçión de 'n [[Fungi|fónzo]] tra-e dîe ch'a pòrta a pélle a macerâ. I scîti ciù comùn dónde a moutîa a sciòrte són e bràsse, e gànbe e-a fàccia; a condiçión a l'interèssa de ræo tùtte dôe e pàrte do còrpo.
== Difuxón ==
A risìpola a l'é ciù frequénte tra-e [[Femmina|fémine]] e-a seu inçidénsa a l'é anæta zu dòppo o svilùppo di [[Antibiòtico|antibiòtichi]] e-o megioaménto da sanitæ. A moutîa peu tocâ tùtti i grùppi d'etæ ma a l'é ciù comùn inti vêgi e inti figeu. In Ouröpa a l'à 'n'inçidénsa de 10-100 câxi l'ànno ògni 100.000 abitànti, ma a l'é ciù èrta inte dötræ zöne giögràfiche cómme i Pàixi do Nòrd. I fatoî de réizego prinçipæ tîan drénto l'insciàggia linfàtica, o ristàgno venôzo, o [[Diabete Mellìo|diabête]], l'êse gràsso, l'inmunodepresción e l'etæ.
== Caxón ==
== Svilùppo ==
== Diàgnoxi ==
== Cûa ==
== Prògnoxi ==
== Mêxìnn-a popolâ ==
{{Disclaimer|alternative}}
== Anotaçioìn ==
<references />
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Mëxinn-a]]
e14ac57e2t9qnj41em17dshzgufa0h9
271818
271814
2026-07-14T20:46:57Z
Michæ.152
13747
/* Difuxón */
271818
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Disclaimer|medico}}
A '''risìpola''' (da-o grêgo antîgo ''ἐρυσίπελας, erysípelas'', "pélle róssa") ò '''ventoservìn''' ò '''bisciæa'''<ref>A moutîa a pìggia, a segónda da zöna, di nómmi despægi cómme resìpola, rosìpola, uxipélla, luxipìlla, luxepìlla, bisciæa</ref> a l'é 'n'infeçión acûta da [[pélle]], ch'a tócca o dèrma profóndo e in pàrte l'ipodèrma, caxonâ da dötréi [[Bacteria|batérri]]. O prinçipâ responsàbile o l'é o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A e de vòtte o ''Staphylococcus aureus'' ò di âtri gèrmi mêno comùn.
[[File:Érysipèle jambe- Leg erysipelas - profil.jpg|thumb|Risìpola in sce 'na gànba|centro]]
O pónto dónde o batério o l'ìntra o peu êse 'na lexón picìnn-a da pélle, pe exénpio, 'na ferîa, 'n'ongiâ, 'na pontûa d'insètto ò l'infeçión de 'n [[Fungi|fónzo]] tra-e dîe ch'a pòrta a pélle a macerâ. I scîti ciù comùn dónde a moutîa a sciòrte són e bràsse, e gànbe e-a fàccia; a condiçión a l'interèssa de ræo tùtte dôe e pàrte do còrpo.
== Difuxón ==
A risìpola a l'é ciù frequénte tra-e [[Femmina|fémine]] e-a seu inçidénsa a l'é anæta zu dòppo o svilùppo di [[Antibiòtico|antibiòtichi]] e-o megioaménto da sanitæ. A moutîa peu tocâ tùtti i grùppi d'etæ ma a l'é ciù comùn inti vêgi e inti figeu. In Ouröpa a l'à 'n'inçidénsa de 10-100 câxi l'ànno ògni 100.000 abitànti, ma a l'é ciù èrta inte dötræ zöne giögràfiche cómme i Pàixi do Nòrd. I fatoî de réizego prinçipæ tîan drénto l'insciàggia linfàtica, o ristàgno venôzo, o [[Diabete Mellìo|diabête]], l'êse gràsso, l'inmunodepresción e l'etæ.
[[File:Tascio de mortalitæ da risipola.jpg|thumb|Tàscio de mortalitæ da risìpola in Itàlia da-o 1900 a-o 1955. I antibiòtichi sorfamìdichi són arivæ into Pàize tra-o 1935 e-o 1936.|centro|350x350px]]
== Caxón ==
== Svilùppo ==
== Diàgnoxi ==
== Cûa ==
== Prògnoxi ==
== Mêxìnn-a popolâ ==
{{Disclaimer|alternative}}
== Anotaçioìn ==
<references />
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Mëxinn-a]]
ai60u26bo2miri4jhkzror0g0k5kgox
271826
271818
2026-07-15T11:57:50Z
Michæ.152
13747
Ò conpletòu a seçión "Caxón"
271826
wikitext
text/x-wiki
{{Grafîa ofiçiâ}}
{{Disclaimer|medico}}
A '''risìpola''' (da-o grêgo antîgo ''ἐρυσίπελας, erysípelas'', "pélle róssa") ò '''ventoservìn''' ò '''bisciæa'''<ref>A moutîa a pìggia, a segónda da zöna, di nómmi despægi cómme ''rusìpula'' (Zêna), ''resìpula'' (Sarzànn-a), ''uxipélla'' (Inpêia), ''sipela'' (Pìgna), ''lüxipìlla'' (Valàdda de l'Arêuscia), ''lüxepìlla'' (Andêua), ''biscèa'' (Savónn-a), rixipola, ''bisceřa'' e ''serpanteina'' (Osìlia).</ref> a l'é 'n'infeçión acûta da [[pélle]], ch'a tócca o dèrma profóndo e in pàrte l'ipodèrma, caxonâ da dötréi [[Bacteria|batérri]]. O prinçipâ responsàbile o l'é o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A e de vòtte o ''Staphylococcus aureus'' ò di âtri gèrmi mêno comùn.
[[File:Érysipèle jambe- Leg erysipelas - profil.jpg|thumb|Risìpola in sce 'na gànba|centro]]
O pónto dónde o batério o l'ìntra o peu êse 'na lexón picìnn-a da pélle, pe exénpio, 'na ferîa, 'n'ongiâ, 'na pontûa d'insètto ò l'infeçión de 'n [[Fungi|fónzo]] tra-e dîe ch'a pòrta a pélle a macerâ. I scîti ciù comùn dónde a moutîa a sciòrte són e bràsse, e gànbe e-a fàccia; a condiçión a l'interèssa de ræo tùtte dôe e pàrte do còrpo.
== Difuxón ==
A risìpola a l'é ciù frequénte tra-e [[Femmina|fémine]] e-a seu inçidénsa a l'é anæta zu dòppo o svilùppo di [[Antibiòtico|antibiòtichi]] e-o megioaménto da sanitæ. A moutîa peu tocâ tùtti i grùppi d'etæ ma a l'é ciù comùn inti vêgi e inti figeu. In [[Euròpa|Ouröpa]] a l'à 'n'inçidénsa de 10-100 câxi l'ànno ògni 100.000 abitànti, ma a l'é ciù èrta inte dötræ zöne giögràfiche cómme i Pàixi do Nòrd. I fatoî de réizego prinçipæ tîan drénto l'insciàggia linfàtica, o ristàgno venôzo, o [[Diabete Mellìo|diabête]], l'êse gràsso, l'inmunodepresción e l'etæ.
[[File:Tascio de mortalitæ da risipola.jpg|thumb|Tàscio de mortalitæ da risìpola in Itàlia da-o 1900 a-o 1955; i antibiòtichi sorfamìdichi són arivæ into Pàize dòppo o 1935 e-e penicilìne dòppo o 1946.|centro|350x350px]]
== Caxón ==
L'infeçión a-a bâze da risìpola a l'interèssa pò-u ciù i [[Bacteria|batérri]] do génere ''Streptococcus'', in particolâ i Streptocòcchi β-emolìtichi, ö sæ quélli che in cortivaçión destrûan do tùtto e çélole rósse so [[sàngoe]]. Tra quésti, de sòlito o Streptocòcco β-emolìtico de grùppo A (''Streptococcus pyogenes'') o l'é tegnûo pò-u responsàbile prinçipâ. L'infeçión a l'é de spésso sostegnûa da Streptocòcchi de grùppo B, C e G ascì, sorviatùtto o ''Streptococcus dysgalactiae subspecies equisimilis'', insémme a-o ''Streptococcus equi subspecies zooepidemicus'', in càngio o ròllo do ''Staphylococcus aureus'' inta moutîa o no l'é do tùtto ciæo<ref>National Library of Medicine: Anna Bläckberg et al., [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4590694/ Erysipelas, a large retrospective study of aetiology and clinical presentation]</ref>. Storicaménte a risìpola a corpìva pò-u ciù a fàccia e a l'êa caxonâ da-i Streptocòcchi de grùppo A, ma inti ànni gh'é stæto 'n càngio da distribuçión e de l'eçiologîa, cosci che i Streptocòcchi de grùppo no A són stæti trovæ sénpre ciù cómme caxón da moutîa. In generâle e scitoaçioìn che pòrtan o batério a prodûe a moutîa són a prezénsa de lexoìn da pélle, i problêmi do gîo do sàngoe e-o diabête<ref>2013, Medicine; M.E. Török, C.P. Conlon<nowiki></ref>
[[File:Streptococcus pyogenes.jpg|thumb|''Streptococcus pyogenes''|centro]]
== Svilùppo ==
== Diàgnoxi ==
== Cûa ==
== Prògnoxi ==
== Mêxìnn-a popolâ ==
{{Disclaimer|alternative}}
== Anotaçioìn ==
<references />
== Âtri progètti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Mëxinn-a]]
1cizuk3ydv7vnpxvu9gje1k42wgcws1
Magra
0
33005
271820
2026-07-14T23:03:31Z
JeanM
9347
Traduçion parçiale e adattamento de [[:it:Magra]]
271820
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}
{{Córso d'ægoa
|nómme = Magra
|inmàgine = Bocca di Magra.JPG
|didascalîa = A foxe da Magra
|stâto = {{ITA}}
|var-sudivixoìn1 = Regioin
|sudivixoìn1 = {{IT-TOS}}<br />{{IT-LIG}}
|var-sudivixoìn2 = Provinse
|sudivixoìn2 = [[Provinsa de Massa-Carræa|Massa-Carræa]]<br />[[Provinsa dea Spèza|A Spèza]]
|vivàgna1 = Tra o Monte Borgognon e o Monte Tavola
|ertéssa-vivàgna1 = 1200
|fôxe = [[Mâ Ligure]]
|latitùdine-fôxe = 44.047696
|longitùdine-fôxe = 9.988096
|longhéssa = 70 km
|scîto_portâ1 = A-a foxe
|portâ_média1 = 57
|màppa = Magre (fleuve).png
}}
{{Çitaçión|Di quella valle fu' io litorano<br />tra Ebro e Macra, che per cammin corto<br />parte lo Genovese dal Toscano.|[[Dante Ardighê|Dante di Ardighê]], [[Divinn-a Comédia|Comedia]], Par. IX, 88-90}}
A '''Magra''' (in Italian o nomme o l'é mascolin<ref>[https://accademiadellacrusca.it/it/contenuti/fiumi-femminili-fiumi-maschili/69 Accademia della crusca, ''Il fiume Magra oggi risulta trattato generalmente come maschile, anche se molti in Toscana continuano a sentirlo femminile'']</ref>) o l'é un sciumme ch'o passa pe-a [[Toscann-a|Toscaña]] e pe-a [[Liguria]], ch'o bagna e provinse da [[Provinsa dea Spèza|Spezza]] e de [[Provinsa de Massa-Carræa|Massa-Carræa]]. A l'é o primmo sciumme pe portâ media a-a foxe de tutta a Liguria (57 m³/s pöcassæ, dòppo l'union co-a [[Væa]]), ma solo a parte finale do seu corso a l'é in Liguria; in sciô seu corso se forma a ciù gròssa ciaña da Liguria (a segonda a l'é quella d'[[Arbenga]]).
== Corso do sciumme ==
O sciumme o nasce in [[Toscann-a|Toscaña]] à 1200 m in sciô [[Livello do mâ|livello do mâ]], tra o Monte Borgognon (1401 m) e o Monte Tavola (1504 m), into territöio do commun de [[Pontremoli]] (provinsa de Massa-Carræa), e o forma co-o seu corso a [[vallâ da Magra]]. Arrivou into territöio ligure o s'unisce co-o [[Væa] e dapeu o va à finî into [[Mâ Ligure]] con unna larga foxe tra Bocca de Magra e Fiummaeta, fraçioin do commun d'[[Mègia|Ameggia]].
Into træto ch'o va da Pontremoli à [[Aulla]] o mantëgne unna direçion longitudinale respetto a-a cadeña di [[Appennìn|Appennin]], da nòrd-ovest à sud-est, e dapeu o cangia direçion à Aulla pe anâ verso sud-òvest e intrâ inta larga ciaña alluvionale vexin à [[San Steva]].
A seu longhixe inte tutto a l'é de 70 km<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160309161849/http://www.adbmagra.it/giornate_studio/ATTI/pdf/1-Pittaluga.pdf|tìtolo=il Documento Autorità di Bacino|vìxita=2 giugno 2007}}</ref>.
Tra i commun attraversæ da-o corso d'ægua gh'é: Aulla, Filattiera, Licciana Nardi, Mulazzo, Podenzana, Pontremoli, Tresana, Villafranca in [[Lunigiaña]] e Zeri inta [[Provinsa de Massa-Carræa]]; [[Mègia|Ameggia]], [[Arcoa]], [[San Steva]], [[Sarzànn-a|Sarzaña]] e [[Vessan]] inta [[Provinsa dea Spèza||Provinsa de Spezza]].
== Affluenti ==
In sciô seu corso se ghe caccia tanti affluenti, che nascian da-i monti de l'[[Appennìn|Appennin]] toscan-emilian, da quelli toscan-liguri e da-e [[Arpe Apuañe]], tanto da-e vallæ da Lunigiaña comme da quelle da Væa. O primmo de sti affluenti, o riâ Magriola, o se caccia inta Magra un pö primma de Pontremoli.
O træto de monte do sciumme, donde o l'à a natua de un riâ, o finisce vexin a-a localitæ de Pontremoli e da chì o comensa a parte de mezo, ch'a termina in sciô ponto donde o s'unisce co-o Vara. Inte sto træto o reçeive a ciù parte di affluenti, tanto in sciâ drita comme in sciâ manciña, tra i quæ o ciù importante pe portâ o l'é o Bagnon.
I affluenti in sciâ drita, feua che a Væa, an unna portâ picciña apreuvo a-a scarscitæ de vivagne che no van mai in secca, e in generale an di corsci curti e vexin tra de lô; incangio, i affluenti in sciâ manciña en quelli che pòrtan ciù ægua a-o sciumme, perché an de boñe vivagne ascì in ertixe. I riæ ciù longhi en o Taveron e l'Aulella, che dan forma a-e doe vallæ, verso Licciana Nardi e o passo do Lagastrello, e verso Fivizzan e o passo do Cerreto; ma quello con ciù ægua o l'é o Bagnon, ch'o pòrta o mæximo nomme do commun.
[[File:Magra da ponte a12.JPG|thumb|O sciumme visto da-o ponte de l'A12, un pö primma de donde o s'unisce co-a Væa]]
[[File:Bocca di Magra2.JPG|thumb|A foxe da Magra vista da-e colliñe de [[Carræa]]]]
== Regimme idraulico ==
[[File:Ponte della Colombiera.jpg|thumb|O ponte da Colombiera, destruto inte l'alluvion do 2011]]
Dòppo avei reçevuo l'ægua da-i affluenti stæti mensunæ de d'ato, a portâ media à l'anno a cresce. Dòppo l'union co-a Væa e vexin a-a foxe a l'arriva fin à 57 m³/s pöcassæ; primma de l'union co-a Væa (o seu ciù grande affluente) a portâ a l'é de 41 m³/s pöcassæ, con unna media mascima into meise de novembre de squæxi 90 m³/s e unna minima d'agosto de 7 m³/s pöcassæ. I valoî ciù erti se tòccan d'ötunno e de primmaveia.
Pròpio pe-a seu poxiçion geografica, o baçî da Magra o l'é soggetto à tanta ægua, coscì che tutti i anni ghe peu ëse di gròssi derlui; da-i dæti do Serviçio Idrografico Naçionale do Ministëio di Travaggi Pubrichi se peu vedde che, in generale, o regimme do sciumme o va comme quello de l'ægua ciuvaña, con di gròssi derlui e de secche ben marcæ.
A portâ ciù bassa in assoluto mai toccâ a l'é de 5 m³/s e quella ciù erta, inte l'alluvion di 25 d'ottobre do 2011, a l'à passou de tanto o valô stramesuou de 5.000 m³/s.
Sti derlui pòrtan de spesso à de inondaçioin<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20120302233822/http://www.informazionesostenibile.info/3282/tabula-rasa-mercificata/|tìtolo=Tabula rasa mercificata|outô=William Domenichini|scîto=Informazionesostenibile.info|vìxita=14 febbraio 2012}}</ref>, in generale into træto finale do sciumme, donde gh'é l'influensa ascì do movimento de ægue do [[Mâ Ligure]], che de vòtte o peu contrastâ o scoâ de ægue do sciumme. Tra o 2009 e o 2011 gh'é stæto ben quattro inondaçioin che an destruto doe vòtte o ponte da Colombiera e allagou de case e de atre struttue: doe do 2009<ref>{{Çitta web|url=http://www.informazionesostenibile.info/1699/i-nuovi-percorsi-dellacqua-tra-cambiamenti-climatici-e-mutamenti-territoriali/|tìtolo=I nuovi percorsi dell'acqua, tra cambiamenti climatici e mutamenti territoriali|outô=William Domenichini|scîto=Informazionesostenibile.info}}</ref>, uña do 2010<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130606235756/http://www.informazionesostenibile.info/2566/se-maometto-non-va-alla-montagna-la-montagna-frana/|tìtolo=Se Maometto non va alla montagna, la montagna frana|outô=William Domenichini|scîto=Informazionesostenibile.info|vìxita=14 febbraio 2012}}</ref> e a ciù grave do 2011, ch'a l'à provocou di danni no solo che a-a foxe ma ascì za da-o træto medio-erto inta zöna de Aulla.
L'urtimo derluio da Magra o l'é stæto a-i 28 de zenâ do 2025, insemme à unna fòrte ondâ de tempo grammo. Inte l'evento o sciumme o l'é stæto misso in allerta rossa e o l'à razzonto un neuvo record de portâ (sensa tegnî conto di eventi do 2011). À l'idròmetro do ponte da Colombiera l'é stæto registrou unna portâ de 1.375 m³/s. No gh'é stæto di danni.<ref>[https://www.arpal.liguria.it/home-page/notizie-tematiche/item/misura-portata-record-magra-arpal.html Arpal]</ref>
== Fauna ==
[[File:Bocca di Magra3.JPG|thumb|A foxe da Magra vista da-e colliñe de Luni]]
E ægue do sciumme en ricche de pesci: into corso de sotta da Magra gh'é ciù de 30 speçie, tra quelle do pòsto e quelle portæ inte ægue da provinsa de Spezza pe-e competiçioin de pesca; tra tutte a truta irridâ, a [[Salmo trutta fario|truta fario]], a [[tenca]], a savetta, a lasca, a scardoa, a [[carpa]], o pescio rosso, o [[persego]], o [[pescio gatto]] e o [[lusso]]; verso a foxe gh'é ascì tante speçie de mâ, che remontan a corrente pe di chillòmetri.
E rive en abitæ da-o [[mesengon]], a [[vorpe]], o [[pòrco sarvægo]], a nutria (ch'a no l'é do pòsto); ma mascime da-i öxelli: l'[[öchin]], o [[Magrun grossu neigru|magron]], a cornaggia grixa, etc.; e o l'é un ambiente bon pe-e speçie de passo, che se ghe ferman ascì pe longo tempo, de spesso pe fâghe o nio.
== Stöia ==
* A Magra a l'é vegnua importante inte l'etæ romaña a-a fin da Guæra soçiale, quande do 88 a.C., insemme a-o sciumme Rubicon, a l'é stæta definia comme confin do territöio italian che'o gödiva da çittadinansa romaña.<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Introduzione agli studi giuridici|nómme=Gisella|cognómme=Bassanelli Sommariva|ànno=2013|p=420|ISBN=9788891601063|editô=Maggioli Editore|url=https://www.google.it/books/edition/Introduzione_agli_studi_giuridici/RjNNAgAAQBAJ?hl=it&gbpv=1&dq=%22magra%22+%22confine%22+cittadinanza&pg=PA420&printsec=frontcover|vìxita=2021-09-03}}</ref> De fæto, pe-i Romoen l'«Italia» comme entitæ geografica e amministrativa a no comprendeiva ni e isoe ([[Siçilia]] e [[Sardegna]]) ni a [[Cianûa padann-a|Cianua padaña]].<ref>Vincenzo Arangio-Ruiz, Storia del diritto romano, 7ª ed., Napoli, 1988, pp. 197-200</ref>
* Inti urtimi giorni do marso do 1814, a-a fin da campagna d'Italia, a Magra a l'é stæta a-o çentro di scontri tra e truppe do [[Napolion]] do generale Jean Victor Rouyer e e truppe da sesta coaliçion condute da-o generale William Bentinck, in particolâ inta battaggia de [[Lerze|Lerxi]] e inta preisa de Spezza.<ref name="Contesto">{{Çitta publicaçión|tìtolo=La battaglia del golfo|revìsta=La Gazzetta della Spezia|nùmero=4|çitæ=La Spezia|ànno=2014|méize=marzo|pp=19-31|léngoa=IT|url=https://www.gazzettadellaspezia.it/Magazine/Pdf/0249.pdf|vìxita=24 dicembre 2021}}</ref>
* «Novelle di Valdimagra» a l'é unna de ciù importante euvie letteräie do Pietro Ferrari, ch'o l'ambienta 15 conti curti inte campagne e inti paixi d'in gio a-a parte erta da vallâ da Magra, pöcassæ da Pontremoli à Filattiera e Bagnon. I 15 conti do Ferrari fan referensa a-i pòsti tanto amæ e à de persoñe squæxi delongo existie pe dabon stæte conosciue da lê pe mezo di conti che se contava in cà seu; o libbro de conti «Novelle di Valdimagra» o l'é stæto pubricou co-o pseudònimo de «Pietro da Pontelungo» do 1944 inte 100 còpie da-a Tipografia Artigianelli de Pontremoli, e o representa fòscia uña de ciù interessante contribuçioin a-a «picciña stöia» da Lunigiaña, ch'a ne permette de vive torna de atmosfere, di sentimenti, de pascioin, di coî e di profummi de un mondo oua scentou, ma a-o tempo da seu pubricaçion ancon inta memöia e inti conti de tanti.
== Nòtte ==
<references />
df6h9zi8t070p58cxj8q3cfb9m6nb17