Wikipedia
lijwiki
https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Media
Speçiale
Discûscion
Utente
Discûscioîn ûtente
Wikipedia
Discûscioîn Wikipedia
Immaggine
Discûscioîn immaggine
MediaWiki
Discûscioîn MediaWiki
Template
Discûscioîn template
Agiûtto
Discûscioîn agiûtto
Categorîa
Discûscioîn categorîa
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Arbenga
0
1614
274955
274871
2026-10-22T18:32:51Z
N.Longo
12052
sitadìn
274955
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
{{Divisione amministrativa
|Nome = Arbenga
|Tipo = [[comun|cumün]]
|Panorama = Albenga.JPG
|Didascalia = <div style="text-align:center;">Panu(r)àmma de Arbenga versu u mâ</div>
|Bandiera = Flag of Albenga.svg
|Voce bandiera = Bande(r)a d'Arbenga
|Stemma = Albenga-Stemma.svg
|Voce stemma = Bande(r)a d'Arbenga#Stemma sivicu
|var-detàggi = detai
|var-localizaçión = Lucalisasiùn
|var-stâto = Stàttu
|Stato = ITA
|Grado amministrativo = 3
|var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]]
|Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia
|var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]]
|Divisione amm grado 2 = Savuna
|var-aministraçión = Aministrasiùn
|var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]]
|Amministratore locale = Riccardo Tomatis
|Partito = liste siviche de sèntru-scinistra
|Data elezione = 9-6-2019
|Mandato = 2
|Data rielezione = 10-6-2024
|var-instituçión = Istitusiùn
|Data istituzione = [[1861]]
|var-teritöio = Terito(r)iu
|var-cordinæ = Curdinè
|var-altitùdine = Artessa
|var-superfìcce = Süperficce
|var-abitànti = Abitanti
|Abitanti = 23470
|Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidènte ai 30 de utubre du 2023.
|Aggiornamento abitanti = 31-10-2023
|var-denscitæ = Denscitè
|var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]]
|Sottodivisioni = [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]], [[Campugexa]], [[Leca (Arbenga)|Leca]], [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[Sàlia]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]
|var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti
|Divisioni confinanti = [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arnascu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Utuê]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Villanöva|Villanöva d'Arbenga]]
|var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi
|var-prefìsso = Prefissu
|var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu
|var-cod._cadàstro = Cod. catastru
|var-tàrga = Targa
|var-cl._scìsmica = Cl. scismica
|Zona sismica = 3
|var-cl._climàtica = Cl. climatica
|Gradi giorno = 1203
|var-nómme_abitànti = Numme abitanti
|Nome abitanti = arbenganesi<br />arbenganexi<br />ingàuni
|var-patrón = Patrùn
|Patrono = [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]]
|var-festîvo = Festìvu
|Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]]
|var-cartografîa = Cartugrafìa
|Mappa = Map of comune of Albenga (province of Savona, region Liguria, Italy).svg
|Didascalia mappa = Pusisiùn da sitè de Arbenga inta pruvinsa de Savuna
|var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle
}}
'''Arbenga'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[ar'beŋɡa]|lij}}<ref name="Conseggio">{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/albenga/|tìtolo=Arbenga|outô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|scîto=Deize, diçionäio italian-zeneise|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-08-09}}</ref>, scrìtu de lungu ''Arbenga'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Arasce|léngoa=LIJ, IT|pp=12, 93}}</ref>, [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafia unitäia|grafìa ünitâ(r)ia]]<ref name="Conseggio" />, scrìtu ''Arbénga'' in [[Dialéttu priéze|priese]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=3}}</ref>, [[Dialetto brigasco|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luisa Lanteri|outô2=Carlo Lanteri|tìtolo=Il sapere degli upeghesi|ànno=2015|editô=Associazione Fondiaria Upega|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=30|url=https://opac.sbn.it/risultati-ricerca-avanzata/-/opac-adv/detail/LIG0255448?}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafîa ofiçiâ|grafìa ufisiâle]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=albenga|tìtolo=Arbénga - TIG|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-09}}</ref>, ''Albenga'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>.|group=n.}} (''Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Çitæ|sitè]] e [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 23.470 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], dund'a l'è a segunda pe' pupulasiùn. A se tröva inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna]] ciü estesa da Ligü(r)ia e in sce zine d[[a Sènta]]; u sò terito(r)iu u cumprènde ascì a segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' süperficie, a [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Sapere">{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Alb%C3%A9nga.html|tìtolo=Albénga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref><ref name="Enciclopedia Italiana">{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Gribaudi, Piero Barocelli, Antonio Canepa e A. Jahn Rusconi|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1929|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Albenga}}</ref>
Arbenga a l'è üna de sitè ciü antìghe da regiùn: zà capitâle di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingàuni]], alantu(r)a ciamâ ''[[Albium Ingaunum|Album Ingaunum]]'', cu'a cunquista rumâna du [[181 a.C.]] a vegne u riccu ''[[municipium]]'' de ''[[Albingaunum]]'', traversàu dai tèmpi d'[[Aogusto|Augüstu]] daa cuscì dìta ''[[Via Julia Augusta]]''. Sêde d'ina [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sò diocexi]] dau [[451]], a l'è atacâ dai barba(r)i e ricustruìa dai bizantìn; cu'i Franchi a vegne capitâle de [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu]] e a patìsce di atacchi saracén. Dau [[950]] a l'è inta [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]] e, vegnüa cumün indipendènte du Mille, a pìa parte aa [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]]. In aleànsa cun [[Pisa]] e cun l'agiüttu du [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II]] a se regi(r)a cuntru [[Zena]] insemme ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]], ma a ne sciorte batüa du [[1251]], intrandu int'ina lunga crisi vegnüa pezzu cu'a pèste du [[1348]]. Du [[1625]] a se issa turna cuntru a Zena e a se cunsegna au Vito(r)iu Amedeu de Savoia. Aa fìn, dai ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], a sitè a và apröu au camìn stò(r)icu du rèstu da Ligü(r)ia.<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia Italiana" /><ref name="Enciclopedia online">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga/|tìtolo=Albenga - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref>
Arbenga a g'ha ina lunga tradisiùn cumme grande sèntru agriculu; cu'u tèmpu u l'è pe(r)ò vegnüu ciü impurtante u türismu, a l'imprinsippiu ligàu ai bagni ma au dì d'ancöi sèmpre ciü de genere cultü(r)âle, grassie ai sò müsei e e sò architetü(r)e. Fra sti chi se pò fà mensciùn du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]], ch'u cumprènde l'[[Batiste(r)u d'Arbenga|antìgu batiste(r)u]] du [[V secolo|V seculu]], u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]] e u [[Müseu Navâle Rumàn]]; fra e architetü(r)e e nu mancan gêxe, a partì daa catedrâle, sciti archeulogichi, palàssi stò(r)ichi e e sò tûre<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia online" />, scimbulu da sitè che, defèti, a g'ha u survenumme de "sitè de sèntu tûre".<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=935|volùmme=Vul. II}}</ref>
{{Çitaçión|Arbenga, chi nu g'ha da fà, nu ghe vegna.|Pruvèrbiu e moddu de dì tipicu in sce Arbenga}}
== Geugrafìa ==
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Immaggine:A Ciànn-a (Arbénga) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (3).jpg|[[Ciâna d'Arbenga|A Ciâna]] dau Pissu Ce(r)esa
Immaggine:Isola Gallinara.JPG|[[Ìsua Gainâa|L'Isu(r)a]] daa ''[[Via Julia Augusta]]''
Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'A(r)òscia ch'i se zunzen a furmà [[A Sènta]]
</gallery>
A sitè a se tröva in scia [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna aluviunâle]] ch'a s'è furmâ pe' vìa de l'impimèntu de 'na grossa insenatü(r)a pliucénica 'traversu i mate(r)iâli purtèi a valle daa scciümè(r)a dìta [[A Sènta]], che intu traciàu d'ancöi a passa a meridiùn du sèntru sitadìn. Sta ciâna lì a l'è a ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e a mesü(r)a inte tüttu 36,51 kmq, andandu a cruvì ascì i paìsi da vixìn. A dà u(r)igine aa Sènta i sun i turènti [[Turénte Nêva|Nêva]] e [[Scciümme A"osa|A(r)òscia]], che i se zunzen inta lucalitè de Mescce, fra Leca e A Bastìa, trèi chilòmetri primma de fuxà in Arbenga, inte vixinanse du [[Câu da Lêna]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', pp. 7-8}}</ref>
U terito(r)iu cumünâle u se estènde versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme in sci cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u sa(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)ea pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=13-16|capìtolo=Geografia del luogo|ISBN=88-88-39761-2}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=137|capìtolo=Il confine tra Alassio e Albenga (n.1)}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242 m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521 m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce.
Versu levante a fà da cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]] a l'è invêce a [[Carènda (turènte)|Ca(r)ènda]], turènte ch'u l'ha in cursu abasta lungu, ch'u riva a pôcu mênu de 6 chilòmetri<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/documenti/SV_Carenda_RelazioneGenerale_rev02.pdf|tìtolo=Carenda, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, nascèndu au de sutta du [[Munte Pesartu]] (668 m), ai cunfìn cun [[Cixan|Cixàn]] ascì.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/tavole/retidr_245110-100-140-150_0.pdf|tìtolo=Carenda, tò(r)a 245110-100-140-150-0 du reticulu idrugraficu|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> Cun stu cumün chi, ciü a valle, a spartisiùn a l'è marcâ pe' ina parte (fra i Massaretti da Bastìa e a Benessea) dau Nêva, mèntre andandu versu punènte a dividde u l'è l'[[Rian Iveia|Arveju]], riàn ch'u scûre da vixìn a Cuàscu, marcandu u lìmite cun [[Arnascu]] e [[Villanöva]]. Ancù ciü in simma, u cunfìn u furma in cügnu e u tucca ascì [[Utuê]] passandu au de sutta du Pözzu di Pìn (282 m), ch'u l'è zà au de là.
Intu cumün a l'è cumpresa ascì a [[ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]], segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' estensciùn doppu [[A Parmàia|da Parmâ(r)ia]] e au largu da còsta du quartê de [[Vaìn]] tòstu 1,5 chilòmetri, cunusciüa semplicemènte dai abitanti cu'u numme de "L'Ìsu(r)a"<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/|tìtolo=Albenga: l'isola Gallinara come si chiama nel dialetto albenganese? Soltanto isu”a|dæta=6 de zenà du 2022|léngoa=IT|vìxita=2024-07-28}}</ref>. Sta chi a se sa(r)ea destacâ daa terafèrma intu Quaterna(r)iu pe' efettu de curènti ma(r)ìne o fòscia pe'u muntà du livéllu du mâ. Inti seculi, a l'è vegnüa l'habitat de ciü de trexèntu spécie de ciante; fra ste chi a campanula sabassia e arcüne qualitè de erxi. Se zunzen ancù de spécie de béstie cumme brìgu(r)e, insètti e uxélli de mâ.<ref name=”Vaìn”/>
=== Frasiùi ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
File:A Bastìa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|A Bastìa, vista dai Massaretti
File:Campugexa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Campugexa, dau derê da paruchiâle
File:Leca (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Leca, a frasiùn dau stradùn
File:Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Lüxignàn, panu(r)àmma dae campàgne
File:Sàlia (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Sàlia, daa pruvinsâle
File:San Fé (Arbenga)-Vìsta daa pruvinsâle 01.jpg|San Fé, vìsta d'in scia stradda
</gallery>
* '''[[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]''', pôcu ciü a munte de dunde u Nêva e l'A(r)òscia i se zunzen a furmà A Sènta, a l'è stèta custruìa a partì dau [[1295]], piandu u numme da 'na furtificasiùn zà existènte ciamâ ''bastita'', ch'a l'ha dètu u(r)igine au Burgu. Vista a sentènsa de l'abâte du populu de Zena du [[1290]], a nu l'é(r)a defèti puscibile a custrusiùn de növe furtificasiùi. A ògni moddu, zà da primma i sciti dund'aù a se tröva a frasiùn i l'é(r)an indichèi cu'u numme de ''Valliranum''. A partì dau [[XIV secolo|Trexèntu]] l'insediamèntu u l'ha guagnàu ina funsiùn de cuntrollu in scia stradda versu a [[valâ de l'A(r)òscia]], crescèndu d'impurtansa e espandenduse manimàn.<ref name="statüibastia">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 200, nòtta n.187}}</ref>
* '''[[Campugexa]]''', int'ina pusisiùn ciü in derê rispettu aa Ciâna, u sò nücleu u se tröva int'in pözzu gi(r)àu versu sud-est ai pèi du munte Pesartu, a n'artitüdine de 20 mêtri in sciu livéllu du mâ. U burgu u vegne numinàu pe'a primma votta inta primma mitè du [[XII secolo|seculu XII]], cu'u numme de ''Campus Ecclesiae'' in seguitu de l'aquistu de sèrte bandìe da parte di Templa(r)i, ma u l'è passàu a utegnì 'na sèrta stabilitè numma a partì dau Trexèntu. Vegnüu cumün indipendènte, cun Sàlia, au tèmpu di fransesi, u l'è turnàu sutta l'aministrasiùn arbenganese intu [[1929]]. A cumprènde ascì e tère d'in gì(r)u e a lucalitè de San Zorzu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-88-39770-1}}</ref>
* '''[[Leca (Arbenga)|Leca]]''', inta bassa valâ du Nêva, a munte da cunfluènsa cun l'A(r)òscia, de rimpettu aa Bastìa. A dêve u sò numme daa marghe(r)ìtta ''Leucanthemum''. A frasiùn l'è nasciüa cumme insediamèntu medievâle, tantu che chi e l'é(r)an presènti e vìlle de sèrte impurtanti famìe arbenganesi, cumme a [[Vìlla D'Aste]]. U primmu nücleu u l'è stètu quellu de Nutrêu, pe' pöi spustâse manimàn versu a scciümè(r)a, cun quella che ancöi a l'è a Vìa au Piemunte.<ref name="Tci">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 422}}</ref><ref name="Rexidense">{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Italia Settentrionale: Le ville del contado d'Albenga|revìsta=Il sistema delle residenze nobiliari. Atlante tematico del barocco in Italia|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=2|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref>
* '''[[Lüxignan|Lüxignàn]]''', au de là da Sènta, e primme testimunianse de 'n insediamèntu e sun de u(r)igine tardurumâna, tantu ch'i sun stèti truvèi di resti de 'na vìlla de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309662|tìtolo=Villa Rustica di Lusignano (struttura abitativa villa rustica)|vìxita=2024-07-11|
léngoa=IT}}</ref> Du restu u sèntru che veghemmu ancöi u sa(r)ea de u(r)igine sücescìva e dunca medievâle. Sun presènti ascì de vìlle scignurili du periudu de dòppu, cumme a Vìlla du Vescu e Vìlla Prospe(r)a.<ref name="Rexidense"/>
* '''[[Sàlia]]''', in sce culìne a munte de Campugexa, u paìse u l'è vegnüu sciü au de sutta da gêxa, dedicâ a San Giacumu e Feìppu, e in ciü d'in gì(r)u u gh'è in bellu pò de cà spanteghèi.
* '''[[San Fé (Arbenga)|San Fé]]''', au de là da Sènta, mensunàu inti statüi cumünâli du [[1288]] in relasiùn aa gêxa di Santi Scimùn e Giüdda. Ascì inte stu câxu chi veghemmu ina fi(r)a de vìlle custruìe dae famìe arbenganesi, cumme i Còsta. U burgu veggiu u se tröva, fra l'âtru, inte 'na pusisiùn ciü âta rispettu aa paròcchia, pôcu sutta au Briccu de Cianastre (316 m).
=== Climma ===
Arbenga a g'ha in climma de tìpu mediteraneu, cun quarche dife(r)ènsa rispettu ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]] pe'a presènsa de lunghe valè au deré da Ciâna, ch'e ne fan in scitu dund'u ti(r)a de spessu u vèntu e cu'ina temperatü(r)a media ciü bassa de âtre sitè ligü(r)i, scibèn che a l'invernu u fasse ciü câdu che a [[Sann-a|Savuna]] e [[Zena]] e ch'u fiòcche ciütostu de rè(r)u. Stu fètu u sucedde scicumme che Arbenga, truvanduse ciü destacâ dai munti dund'e se ferman e nivu(r)e, a risêve ciü u(r)e de sû che a ciü parte da Ligü(r)ia.<ref name=":11">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', p. 8}}</ref>
De media, u ciöve de mênu che a Savuna e a Zena e ciü che inti paìsi versu punènte. I vènti ch'i tì(r)an ciü de spessu i sun u gregâ a l'autunnu e a l'invernu, a tramuntâna de primma, u levante e u mezzugiurnu aa stè. Da vixìn a Arbenga, intu terito(r)iu de [[Villanöva]], a se tröva ina stasiùn climatica che, pe'u periudu 1961-1990, a l'ha registràu sti valùi chi<ref name=":11" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305195214/http://clima.meteoam.it/web_clima_sysman/Clino6190/CLINO122.txt|tìtolo=Tabella climatica mensile e annuale|scîto=Archivio climatico DBT|editô=ENEA|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}}</ref>:
{| class="wikitable"
! rowspan="2" |Arbenga - Villanöva
! colspan="12" |Mesi
! colspan="4" |Stagiùi
! rowspan="2" |Ànnu
|-
!Zen
!Fev
!Mar
!Arv
!Maz
!Züg
!Lüj
!Agu
!Set
!Utt
!Nuv
!Dix
!Inv
!Pri
!Est
!Aut
|-
!T. max. media (°C)
|11,7
|12,4
|14,6
|17,4
|21,2
|25,0
|28,7
|28,5
|25,3
|21,1
|15,7
|12,7
|12,3
|17,7
|27,4
|20,7
|19,5
|-
!T. min. media (°C)
|0,5
|1,3
|3,2
|6,2
|9,8
|13,3
|15,9
|15,7
|13,1
|9,1
|4,4
|1,4
|1,1
|6,4
|15,0
|8,9
|7,8
|-
!Precipitasiùi (mm)
|101,4
|89,7
|90,4
|81,6
|76,1
|38,3
|21,3
|43,3
|55,0
|105,5
|96,8
|78,9
|270,0
|248,1
|102,9
|257,3
|878,3
|-
!Giurni d'ègua
|6,2
|5,2
|6,1
|6,6
|6,5
|4,0
|2,8
|3,8
|4,4
|6,4
|6,3
|5,0
|16,4
|19,2
|10,6
|17,1
|63,3
|-
!Ümiditè relatìva media (%)
|73
|73
|72
|79
|79
|79
|77
|77
|78
|78
|75
|76
|74
|77
|78
|77
|76
|}
== Sto(r)ia ==
=== U(r)igine du numme ===
U numme da sitè d'Arbenga u vegne dau [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] {{Maioscolétto|[[albingaunum]]}}, ch'u l'è ina cuntrasiùn de {{Maioscolétto|[[Albium Ingaunum|album ingaunum]]}}, tupònimu cumpostu dau prefissu {{Maioscolétto|album}} ch'u vö dì "sitè capitâle" e dau genitìvu plürâle latìn {{Maioscolétto|ingaunum}}, ch'u se riferìsce aa [[Liguri Antighi|tribü lìgü(r)e]] di [[Ingauni|Ingàuni]], ch'a s'é(r)a chi stabilìa.<ref name=":2">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 11|Lamboglia, 1992}}</ref> Quande Rumma a a cunquista, a vegne ''Albingaunum'', furma ch'a l'è duve(r)â fina da di grandi stò(r)ichi rumèi cumme [[Tito Livio|Liviu]], [[Tacito|Tàcitu]] e [[Strabone|Strabùn]], mantenèndu u mèximu scignificàu de primma.<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=24-25|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Ancù intu [[VIII secolo|seculu VIII]], ai tèmpi di Lungubardi, a sitè a vegne mensunâ cumme {{Maioscolétto|albinganum}}<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 24}}</ref>, fìn a rivà inti seculi de dòppu a furme cumme {{Maioscolétto|albingano}} o {{Maioscolétto|albingana}} e de de lì a quella d'ancöi.<ref name=":3" />
=== U periudu prerumàn ===
A sitè a vegne fundâ int'in periudu cumpresu fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu a.C]] da ina tribü de Ligü(r)i Antìghi, pöi dìta di [[Ingauni|Ingàuni]]: u nücleu uriginâle sitadìn u sa(r)ea stètu culucàu aturnu aa colla de San Martìn, ciü a meridiùn de l'insediamèntu rumàn, pusisiùn strategica ch'a l'ha permessu de sfrütà u vixìn pòrtu natü(r)âle.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}}</ref> Cu'u tèmpu defèti i Lìgüri i l'axevan cumensàu a furmà ina pròpia flòtta, grassie ascì au repà(r)u furnìu daa cunfurmasiùn teritu(r)iâle, cun scòppi de pirate(r)ìa inte zône au riundu, che e vegnen cuscì purtèi sutta au cuntrollu ingàunu. Stu svilüppu chi u sa(r)ea stètu cumpiüu ai dànni de pupulasiùi vixìne, fra ste chi i greghi ch'i se truvavan a [[Marseggia|Marseja]], che i rivan a cuntendise cun sti chi u cuntròllu du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]].<ref name=":2" />
Inti primmi periudi a se svilüppa dunca in'ecunumia agricula, che a fà divegnì u sèntru prinsipâle de tütta a Lìgü(r)ia de Punènte, duminandu i terito(r)i cumpresi fra a mudèrna [[Sanremu|Sanrémmu]] e fìn au câu da Cravazòppa a [[Finô|Finâ]]<ref name=":2" />, rivandu au relatìvu entrutèra e intrandu in cuntattu cu'e pupulasiùi di Viagenni, stansièi inte l'âta Valâ du scciümme [[Tànnôu|Tàna(r)u]].<ref name="Touring Club" />
I Ingàuni i strenzen cuscì de aleànse cu'i cartaginesi, andandu a giütâli cuntru [[Romma|Rumma]] e dandughe sustegnu dü(r)ante a segunda de Guère püniche, cumbatüa fra u [[218 a.C.|218]] e u [[201 a.C.]] e che a purte(r)à a de grosse cunseguènse in sce pupulasiùi lìgü(r)i. Defèti i pòrti da Lìgü(r)ia de quellu tèmpu i l'é(r)an stèti duve(r)èi cumme base navâle, tantu che u frèi de Annibale, Magun, u l'é(r)a partiu da chi inte de cundisiùi desgrasièi pe' andâghe a purtà agiüttu. Firmàu intu 201 a.C. in acôrdiu fra Rumma e Cartagine destinàu a vegnì ruttu pôcu dòppu, Arbenga a sêgue e vicènde da segunda guèra pünica ascì, ancù ligâ aa segunda de due.<ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 12|Lamboglia, 1992}}</ref>
=== Dòppu e guère püniche ===
L'aleànsa cun Cartagine a g'ha cumme cunseguènsa a cunquista da parte di rumèi intu [[181 a.C.]], defèti doppu ina duggia scunfitta, tantu pe' tèra, cun l'atàccu du procunsu(r)e [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lücciu Emiliu Paulu]], quantu pe' mâ, purtàu avanti dau düumviru Matien<ref name=":4" />, u terito(r)iu di Ingàuni u vegne sutta au duminiu rumàn, ascì se e cuntinuan de scurerìe pi(r)atesche de distürbu, specie sutta au mandàu du cunsu(r)e Appiu Claudiu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 53-54}}</ref>
E scurerìe e vegnen fermèi sèmpre dau procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, ch'u l'axeva urdinàu a requisisiùn de nàvi arbenganesi e a distrusiùn du nücleu sitadìn u(r)igina(r)iu, situàu in sciu cuscì dìtu "Munte". L'ànnu de doppu u vegne firmàu in növu acôrdiu ch'u sancìsce in mane(r)a definitiva a rumanizasiùn de ste pupulasiùi, purtèi sutta aa sfé(r)a de infruènsa repübricâna.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 13|Lamboglia, 1992}}</ref> Inte sti ànni a se ingrandìsce e a se trasfurma int'in impurtante ''[[municipium]]'', che u cröve a ciü parte de valè interne du basìn da Sènta, ciü i terito(r)i di paìsi da valâ du Tàna(r)u, cumme [[Garesce]] e [[Ulmea|Urméa]], cu'i cunfìn de l'infruènsa d'Arbenga fissèi fìn ai paìsi de Séva e Pampa(r)àu.<ref name="Touring Club" />
=== U svilüppu du municipium ===
[[File:Particolare Monumenti funerari della via Julia Augusta (1).jpg|thumb|I resti di munümènti fünera(r)i in scia ''Julia Augusta''|left]]
Da l'ànnu [[89 a.C.]] i rumèi i l'han cuncessu u dirittu latìn ai populi intu nòrd da Penìsu(r)a italiâna, pe' pöi dâghe quellu rumàn intu [[45 a.C.]], grassie a [[Giulio Cesare|Gaiu Giuliu Césa(r)e]], cuscì da fâghe pià a furma ascì au pué lucâle de l'istitusiùn sitadìna.
A testimunià l'impurtansa da realtè arbenganese a l'è a custrusiùn de mü(r)aje de difesa in etè repübricâna, cu'a fundasiùn da növa sitè inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], fra u mâ e [[A Sènta]], sübitu de dòppu de l'89 a.C. e fundâ, fòscia, au pòstu de in ''castrum'' tempuraneu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref> Au de drentu dunca u se svilüppa l'impiantu basàu in sciu càrdu e in sciu decümàn, base pöi pe'a seguènte cunfurmasiùn du burgu, ancù ancöi de stampu rumàn.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 12}}</ref> A strutü(r)a ürbâna, pe(r)ò, nasciüa da quell'u(r)igina(r)iu ''castrum'' fètu custruì intu [[181 a.C.]] a vegne ciü votte repiâ e revìsta, adi(r)itü(r)a intu [[V secolo|V seculu]], sutta a l'impe(r)atû Uno(r)iu, in seguitu ae invaxùi di gôti.<ref name=":5">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=36-37|ISBN=88-75-63451-3}}</ref>
Sutta u duminiu de Rumma l'intrega zôna a vegghe dunca ina forte pruspe(r)itè, ch'a porta au culigamèntu cun e âtre realtè vixìne, tantu che a vegne fèta passà da chi a ''[[Via Julia Augusta]]'', custruìa a partì dau [[14 a.C.]], sutta a l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]], forte da pacificasiùn de pupulasiùi de Àrpi Marittime.
Tante âtre sun pöi e testimunianse lascièi de stu periudu, cumme ina lunga sé(r)ie de tumbe e âtre strutüe füne(r)âie, dunde sun stèti ritruvèi ascì repèrti impurtanti, cumme u [[piàttu blö]], de fabricasiùn egissia, culucàu inisialmènte inta necròpuli a nord de l'abitàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.historiaproject.com/il-piatto-blu-di-albenga/|tìtolo=Arbenga: u piàttu blö|vìxita=2021-12-04|léngoa=IT}}</ref>
Inte l'Arbenga rumâna se truvavan ascì strutü(r)e cumme e terme (svilüpèi dü(r)ante u prinsipàu de Augüstu) a setentriùn de mü(r)aje de difesa sitadìne, vixìn au cursu da Sènta e a quellu ch'u l'é(r)a u veggiu pòrtu natü(r)âle,<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2013/11/18/terre-e-orizzonti-lantica-spa-di-albenga-le-terme-romane/|tìtolo=L'antiga SPA arbenganese: e terme|outô=Francesca Giraldi|dæta=18 de nuvèmbre du 2013|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref> o ascì cumme l'anfiteâtru, datàu au [[II secolo|II seculu d.C]], in gràddu de cuntegnì au mascimu tòstu dexemìlla persune: fètu ch'u mustra cumme Arbenga a l'é(r)a cumunque ina realtè de riliévu pe' tüttu u punènte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/anfiteatro-pilone-romano.htm|tìtolo=L'Anfiteâtru rumàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref><ref name=":7">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 55}}</ref>
=== Da l'impe(r)u au mediuevu ===
A partì dau [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] a sitè a và a utegnì a libertè de avé in pròpiu senàu, cun l'elesiùn di lucâli decu(r)iùi. Cu(r)iùsu u fètu avegnüu du [[276]], quande l'impurtante prupieta(r)iu ingàunu [[Proculus|Pròculu]], in seguitu aa cariêra militâre u l'é(r)a stètu numinàu a [[Lion|Liùn]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 17-18}}</ref> impe(r)atû dai sò surdatti. U l'é(r)a sciurtìu ascì ad armà in pròpiu esercitu, venèndu aa fìn batüu da Probu e dunca giüstisiàu.<ref name="Arbenga1" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 54-55}}</ref>
In Arbenga u se difunde prestu u [[Crestianêximo|Cristianéximu]], tantu che in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] u tröva repà(r)u [[San Martìn de Tours|San Martìn Vescu]], cuntru e persecusiùi da parte di ariài.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 55-56}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Federica Pelosi|tìtolo=Turismo, Albenga si affida a San Martino|revìsta=Il Secolo XIX|editô=GEDI grùppu edituiâle|çitæ=Zena|ànno=2018 |méize=Màzzu|léngoa=IT|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/funzioni/download.aspx?ID=16371&IDc=784}}</ref> Cu'a crisi da pulitica impe(r)iâle a zôna a végne pü(r)e invâza dai [[Vixigöti|Vixigôti]] a partì da l'ànnu [[402]], ch'i deròccan ina grossa parte de l'abitàu, pruvucandu grâvi dànni aa pupulasiùn.<ref name="Arbenga1" />
Numma cu'u decrêtu du generâle Flaviu Custànsu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 19}}</ref> du [[417]], duzz'ànni dòppu a distrusiùn, cumensan i travai pe'a ricustrusiùn: sta chi a porta in növu impulsu architetônicu, custruèndu edifissi de grande valû cumme u batisté(r)u e a catedrâle de San Michê, dedicâ au santu prutetû sitadìn. Vegne custruìu ascì u palàssiu episcupâle<ref name=":5" />, defèti cu'u [[451]] Arbenga a divegne ascì sêde vescuvî: u primmu vescu u l'è Quinsiu.<ref name=":7" /><ref name="Arbenga1">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2675&TipoElemento=pagina|tìtolo=A stò(r)ia d'Arbenga: fra lìgü(r)i e rumài|léngoa=IT|vìxita=2021-12-04}}</ref><ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 18-20}}</ref>
=== U periudu medievâle ===
Doppu a fìn de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Ruman]] du [[476]] Arbenga a sübìsce primma a duminasiùn Ustrugôta (a partì dau [[V secolo|V seculu]]), pe' pöi divegnì üna de sitè ciü impurtanti da Ligü(r)ia sutta a duminasiùn bizantìna, inta divixùn da cuscì dìta ''[[Provincia Maritima Italorum|Maritima Italorum]]'', mantegnüa fìn au [[641]]-[[643]]<ref name="Arbenga2" /><ref name="Touring Club">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 404}}</ref>, quande u chìna zü u suvràn lungubàrdu Rota(r)i.<ref name="Arbenga2">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=2670&ID=2676&TipoElemento=categoria|tìtolo=A sto(r)ia d'Arbenga: U Mediuevu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-08}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 16}}</ref>
Sutta a sti chi a sitè a vegne turna sachegiâ, anche se a nu perde u sò splendû architetônicu, ch'u vegne preservau intrégu pe' ina buna parte, cumme e mü(r)aje de difesa e i prinsipâli palassi religiusi e aministrativi.<ref name="Touring Club"/> L'impurtansa ecunomica, che armenu fìn au [[VI secolo|VI seculu]] a l'é(r)a restâ ai livélli di periudi presedènti a vegne ridimensciunâ: Arbenga a divegne in ''vicus''<ref name="Touring Club" />, sènsa ciü ina vé(r)a e pròpia aministrasiùn.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 21-22}}</ref>
==== A nascita du Cumitàu ====
A partì dau [[774]] u terito(r)iu ingàunu u passa sutta aa duminasiùn di franchi, ch'i dan vitta au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]], entitè aministratìva estesa da [[Finô|Finâ]] fìn a [[Sanremu|Sanremmu]], mantenedu ina lucâle pusisiùn de riliêvu.<ref name="Arbenga2" />
Intu fratèmpu inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] cumensan a imperversà maneghe de saracen, che e zunzen daa [[Provensa|Pruvènsa]] pe' mâ, purtandu distrusiùi e sacheggi cun cuntinui sbàrchi in sce coste Lìgü(r)i, prinsipalmènte aturnu aa fìn du [[IX secolo|IX seculu]], quande i vegnen cacièi vìa cu'a bataja de Frascinéu (bèn ducumentâ a l'è l'invaxùn de l'[[891]]).<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 88}}</ref> Numma versu a fìn du [[X secolo|X seculu]] a gh'è ina furma de ripresa da pupulasiùn ch'a l'é(r)a cianìn cianìn ca(r)â rispettu a l'epuca rumâna. Pròpiu intu [[950]], grassie aa rifurma de Berenga(r)iu II, Arbenga a finìsce drentu aa [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]].<ref name="Touring Club2">
{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 405}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 25-26}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 59}}</ref>
Inta sitè a vegne uspitâ ascì a curte da cuntéssa Adelaide de Süsa aturnu au [[XI secolo|seculu XI]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 89}}</ref>, sutta 'na furma de marchesàu, armenu fìn au [[1091]], mèntre a ghe se(r)à ina pruspe(r)itè ecunomica, duvüa ai cumerci cu'u Bassu Piemunte.<ref name="Arbenga2" /> Inte pôcu tèmpu pe(r)ò a cumensa a furmasiùn de 'na növa istitusiùn lucâle: u pìa furma u lìbe(r)u cumün arbenganese. A növa realtè a pìa parte defèti aa [[Primma Croxâ|primma Cruxâ]] ([[1098]]), utenèndu ina sé(r)ie de privilegi a partì dau [[1109]].<ref name="Touring Club2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 26-27}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 59-60}}</ref>
Sti li i veghevan a puscibilitè de cumercializà intu levante du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]: a dinamicitè ecunomica a g'ha ascì ciü risvòlti, tantu da purtà intu terito(r)iu ina növa spinta pe' l'artigianàu. Sta côsa chi a porta aa custrusiùn de növi edifissi, faxèndu ciü grossu u sèntru abitàu.
==== U rapòrtu cu'e Repübbriche Ma(r)inà(r)e ====
[[File:Tabula Peutingeriana Albingauno Gailiata.jpg|thumb|Arbenga e a ''Gailiata'', numme latìn de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]], inta Tabula Peutingeriana|left]]
Lungu tütta sta fàse u se pò nutà ascì cumme u cumün u se aprufitta du cuntìnuu scuntru fra l'[[Sacro Impêo Roman|Impe(r)u]] e a [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa]], reclamandu sèmpre ciü indipendènsa, tantu da scuntrâse a partì dau [[XII secolo|XII seculu]] cu'e [[Repubbriche mainæ|Repübbriche Ma(r)inà(r)e]] de [[Repùbrica de Zena|Zena]] e de [[Repùblica de Piza|Pìsa]]. Cun st'ürtima u gh'é(r)a stètu in atàccu navâle (dü(r)ante in periudu de pâxe fra e due Repübbriche intu [[1165]]<ref name="Arbenga2" />), quande i tuschèi i dan fögu au sèntru sitadìn, derucandu e fregandu i teso(r)i di edifissi stò(r)ici.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, Comune, p. 108}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 60}}</ref>
Scibèn sta disaventü(r)a chi, i ingàuni i ricustruiscén quellu che i pisèi i l'han scciapàu, grassie ascì a in risarcimèntu firmàu da sti lì intu nuvèmbre du [[1178]], dunde i van a ricunusce ascì l'esensiùn dae tàsce pe'e nâve e e mèrci ingàune in intrâ inti terito(r)i da sta chi cuntrulèi.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 109}}</ref>
I arbenganesi i turnan a cumercià, scibèn indebulìi rispettu a primma, andandu sta votta cuntru i interessi di zenesi. Intu mèximu ànnu du tratàu, defèti, a Repübbrica a mànda ai rapresentanti du cumün ina prupòsta de acôrdiu, ch'a l'impuneva u cuntrollu de Zena in sce tütte e imbarcasiùi ch'i l'intravan intu portu.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 110}}</ref>
U cuntrattu, definìu in'umiliasiùn pe'i sitadìn, u vegne refüàu, e dunca i repübbrichèi i sun custretti a truvà 'na növa stradda pe' metì e man in sci afàri arbenganesi. A giütâli i ghe sun i marchesi de Clavesana, che i van a rivendicà in sciu cumün ina sé(r)ie de dirìtti u(r)amài caütti da tèmpu. Bunifassiu du Vastu dunca u se liga cu'i zenesi a partì dau [[1192]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 111}}</ref>, in funsiùn difenscìva.
Arbenga a se sènte dunca custretta a cegâse aa putènsa repübbricâna e cuscì a sutuscrìve di növi pàtti aa presènsa di cunsu(r)i Udùn Malasemènsa, Ubèrtu Lavagnìn e Ugé(r)iu de Mà(r)i e du pudestà Bertàmu Cristiàn, intu [[1199]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', pp. 112-113}}</ref>
A cunvensciùn sta votta a và a limità a libertè de cumerciu e de navigasiùn, ma ascì a porta aa presènsa fìssa de squaddre de surdatti zenesi in sciu terito(r)iu cumünâle.<ref name="Arbenga2"/>
==== Sutta aa Repübbrica de Zena ====
{{Çitaçión|[...] per De, segnoi Albinganexi,<br />entro voi sea amixi;<br />no ve zonzi con Marchexi,<br />per che voi seai indivixi.|[[Anònimo zeneize|Anonimu zenese]], ''[[:s:Ms. Molfino 421/CXIII|De Albingana]]'', vv. 35-38}}
Cun st'attu de sutumisciùn i vinculi de l'acôrdiu i se fan sempre ciü strêti e Arbenga, asemme ae sitè de [[Ventemiglia|Vintimìa]] e de [[Sann-a|Savuna]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 27}}</ref>, intu [[1238]] a divegne in cumün de fasiùn ghibelìna, ch'u guvèrnu ch'u staxeva daa parte de l'impe(r)atû [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II de Svévia]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 26}}</ref> Cu'a morte de stu chi a situasiùn a se fà ciü dü(r)a e i arbenganesi i sun turna custrêti a firmà 'na cunvensciùn<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 60|Cottalasso, 1820}}</ref>, tantu da duvêsene stà intu [[1250]] de frunte ai giüdìssi de'n pudestà de nomina zenese, ae dirette dipendènse du senàu da Repübbrica.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Il Comune'', p. 116}}</ref> De cumpetènsa du cumün a resta ciü numma l'aministrasiùn de tàsce e a gestiùn di tràffeghi cumerciâli, pöi adi(r)itü(r)a ridimensciunèi a càusa de l'insabiamèntu du portu natü(r)âle, duvüu aa deviasiùn du stò(r)icu cursu du scciümme, vusciüu da Zena cumme punisiùn inti cunfrunti di abitànti.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 61-62}}</ref>
==== A fundasiùn de vìlle növe ====
Dü(r)ante a segunda mitè du [[XIII secolo|seculu XIII]] (specialmènte fra u [[1250]] e u [[1290]]) u cumün, pe' afruntà u [[Marca d'Arbenga|duminiu di Clavesana]] inte l'entrutèra (cun che u ghe se(r)à in lungu cunflittu) u funda tütta ina sé(r)ie de "vìlle növe", burghi furtifichèi presènti intu cuntâdu aturnu aa [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]]<ref name="Villanöva">{{Çitta web|url=https://www.comune.villanovadalbenga.sv.it/Guidaalpaese?IDPagina=50741&IDCat=7844|tìtolo=U Burgu de Villanöva, sto(r)ia e ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2021-07-17}}</ref>, tòstu a furmà 'na prutesiùn au riundu da sitè.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni Storici'', p. 29|Lamboglia, 1992}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 62}}</ref>
Impurtanti avampòsti arbenganesi divegnen Pûi e [[Villanöva]] pe'a valâ de l'A(r)òscia e [[Cixan|Cixàn]]<ref name="Cixan">{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2014/03/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/al-direttore-1/articolo/la-storia-di-cisano-sul-neva-nel-nuovo-racconto-del-nostro-lettore-pierluigi-casalino.html|tìtolo=A sto(r)ia de Cixàn cuntâ da Pierluigi Casalino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}</ref> inta [[valâ du Neva|valâ du Nêva]], dunde pöi i ingàuni deven tegnì tésta i Du Carettu, infeudèi intu [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paola Guglielmotti| tìtolo=Ricerche sull'organizzazione del territorio nella Liguria medievale|ànno=2005|editô=Firenze University Press| çitæ=|url=https://books.google.co.uk/books?id=TzPEj8DeT4sC&dq=le+villenuove+di+albenga&hl=it&source=gbs_navlinks_s|capìtolo=(III, 1) Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca-I promotori delle rifondazioni|léngoa=IT|p=60}}</ref> Inte ste növe realtè i rìvan a stâghe i cuntadìn de valè: a sti lì i vegnen cuncessi pü(r)e sèrti diritti e scunti. A fundasiùn a gh'axeva cumunque de mutivasiùi cumüi, defèti i ingàuni i l'axevan sernüu sti pòsti pròpiu pe' meju cuntrulà quelli terito(r)i de cunfìn. Ideâle dunca a pusisiùn de Villanöva, dund'u Le(r)ùn u se càccia inte l'A(r)òscia<ref name="Villanöva" />, assemme a quella de Pûi, vista ascì a crescènte putènsa d'[[Utuê]], sutta au cuntrollu nemìgu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/it/page/71756|tìtolo=Cumün d'Utuê, a stò(r)ia e u teritò(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref>
Pa(r)eggia a mutivasiùn da fundasiùn du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], custituìu ufisialmènte ai [[15 arvî|15 d'arvì]] du [[1260]], cun l'acquistu da parte du cumün de dife(r)ènti tòcchi de terén, pöi destinèi aa furmasiùn du burgu mü(r)àu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Roascio|curatô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto... Storia, memorie, testimonianze e immagini sulla lunga vita della nostra Comunità|ànno=Nuvembre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=25|capìtolo=Albenga compra le terre per costruire Borghetto}}</ref><ref name="U Burghettu" /> I abitànti ch'i vegnen a stà chi, cumme u se pò vegghe inti statüi cumünâli du [[1288]], i vegnivan prinsipalmènte d'in [[Tuiran|Tui(r)àn]] e dau restu da [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]]. A sti chi l'aministrasiùn ingàuna a gh'axeva fra l'âtru dètu ina se(r)ie de privilegi, cumme a prutesiùn dae invaxùi in cangiu da diretta dipendènsa dai magistrèi arbenganesi.<ref name="U Burghettu">{{Çitta web|url=https://comune.borghettosantospirito.sv.it/vivere-il-comune/storia/|tìtolo=U Burghettu: Sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref>
==== Quattrusèntu ====
A partì dau [[XV secolo|Quattrusèntu]] a cumensa a fàse de decadènsa pulitica e ecunomica da sitadìna, ch'a se tröva intu mezzu dü(r)ànte a guèra fra i zenesi e i Viscunti.<ref name="Arbenga2"/>
A rènde ancù ciü difissile a situasiùn a se gh'é(r)a mìssa a pèste, che chi a l'axeva curpìu prinsipalmènte aturnu au [[1397]].<ref name="IX">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 179-180}}</ref> Propiu doppu a fìn de sta li, intu [[1400]], aprufitandu de pruteste da pupulasiùn zenese, i marchesi du Carettu, du rammu de [[Carizan|Ca(r)issàn]], van a invàdde Villanöva.<ref name="IX"/>
A difesa di Arbenganesi u vegne in âtru marchese du Carettu, Carlu, sta votta de Savuna. Aa Cêve intu mèntre i pìan parte aa cuntesa i scignu(r)i du pòstu, cuntru Arbenga. A difesa pe(r)ò de Carlu a se dimustra vinsènte inta bassa valâ e dunca, avéndughe pû(r)a di savunesi [[A Cêve]] dumanda a pâxe, firmâ in ànnu doppu. Segü(r)amènte aturnu a l'ànnu [[1413]] vegnen agiurnèi i statüi cumünâli, in sciu cunsìju du pudestè Brissiu Adurnu, cun u scòppu de cunscide(r)à, pe' l'elesiùn ae càreghe sitadìne, tütte e fàsce suciâli.<ref name="IX/2">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', p. 183}}</ref>
Növi pruvedimènti pe(r)ò de difissile aplicasiùn, scicumme che trèi ànni dòppu se sènden turna e liti, fra a parte di guelfi e di ghibelìn, favu(r)ìe da l'insediamèntu da famìa di Campufregusu au pòstu di Adurnu<ref name="IX/2"/>, sti lì rézzen l'aministrasiùn pe' bèn chinz'ànni.
I Adurnu, dunca, se allean cu'i Viscunti milanesi e du [[1436]] Feìppu Ma(r)ia Viscunti u manda u sò cundutê Niculò Piccinìn a asedià e prinsipâli sitè da Rive(r)a, vistu che e sò truppe nu sciurtìvan ciü a penetrà versu Zena, doppu ch'u nu l'é(r)a sciurtìu a pià u Castelettu. L'asêdiu u curpìsce ascì impurtanti realtè cumme [[Ôtri|Vûtri]] e [[Finô|Finâ]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 184-185}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 68}}</ref>
Arbenga a rexiste a l'asêdiu, terminàu ai 15 de zügnu du [[1438]], ma a ne sciòrte du tüttu indebulìa. U se dröve cuscì in periudu de grave crisi<ref name="Arbenga2" />, pe'a sitè da 'na parte e ancù de ciü pe'e campagne d'in gì(r)u, scampàu mancu grassie a l'esensiùn dae tàsce e au vegnì mênu, pe' vintiquattr'ànni, du servissiu militâre.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 92}}</ref> A [[Ciâna d'Arbenga]] a vegne pôcu sana e l'è manimàn abandunâ, trasfurmanduse manimàn inte 'na palüdde, ascì a livéllu de trafeghi a vegne prefe(r)ìa a vixìna [[Arasce|A(r)àsce]], sentìa cumme in pòrtu ciü tranquillu e segü(r)u.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 68, 73}}</ref>
=== Etè mudèrna ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Albenga 1587, Albenga e il suo territorio.jpg|Arbenga e a Ciâna int'ina mappa du [[1587]], Grego(r)iu Molassana
Dipinto di Albenga del 1628.jpg|Pitü(r)a du [[1628]] cun vista da sitè ch'a l'é(r)a in [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|Santa Ma(r)ia in Fontibus]], distrüta du Növesèntu
Matteo Vinzoni, Albenga, 1773.pdf|A mappa d'Arbenga inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma'' du Maté Vinzoni, [[1773]]
</gallery>
A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a situasiùn a se fa ciü grâve, questu perché versu u mâ diminuìscen i cumerci e l'agricultü(r)a a vegne ridimensciunâ aa cultivasiùn da càneva. I ciü curpìi daa crisi i sun i prupietà(r)i picìn, mèntre i grossi latifundisti, membri de famìe de l'aristrucrasìa sitadìna, vegnen tuchèi numma relativamènte. Meju u va pe' l'artigianàu, cu'i scangi versu u [[Piemonte|Piemunte]], ma a situasiùn a l'è destinâ a vegnì pezzu.
Defèti a levà ancù de ciü u respi(r)u a l'ecunumia d'Arbenga gh'è a cuntinua muvimentasiùn de trüppe, specialmènte dü(r)ante a guèra fra [[Carlo V|Carlu V]] e [[Françesco I|Francescu I]]. I sitadìn sun ublighèi a furnì uspitalitè e risùrse ascì ai gene(r)âli e ai cumandanti de due fasiùn. Adi(r)itü(r)a u se ferma chi, intu [[1536]], u stessu impe(r)atû.<ref name="Arbenga3">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2634&TipoElemento=pagina#|tìtolo=Arbenga: l'etè muderna|léngoa=IT|vìxita=2021-12-28}}</ref><ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. XIII, ''Gare municipali'', p. 237}}</ref> Numma inta segunda mitè du seculu l'ativitè cultü(r)âle a se repìa, prinsipalmènte grassie a l'asiùn da diocexi. Intu stessu mumèntu pe(r)ò e incursciui dau de fö(r)a e portan au rafursamèntu de difese sitadìne, cun in evidènte impiêgu de risurse ecunomiche.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 74, 76}}</ref>
A partì dau [[XVII secolo|Seisèntu]] se svilüppan növe invaxùi, cun l'ucupasiùn piemuntese a partì dau [[1625]], vista a vegnüa inta Rive(r)a du Prinsipe Vitôriu Amedeu scicumme ch'u vuxeva espande i sò dumini, tantu da fâse incu(r)unà scignû de tüttu u Cuntâdu<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 108}}</ref>, e pöi ancù du [[1672]], intu quaddru de in növu e ciü espansu cunflittu fra [[Zena]] e i savuiardi.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 110|Cottalasso, 1820}}</ref><ref name=":9">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 78}}</ref>
Arbenga a se instradda versu in'epuca ancù ciü scü(r)a, lungu tüttu u [[XVIII secolo|Settesèntu]], seculu intu che a vegne abandunâ l'ativitè cumerciâle e artigianâle e a vegne turna ridimensciunâ a pupulasiùn, de lungu pe' l'emigrasiùn versu âtre lucalitè ciü prudutìve.<ref name="Arbenga3" /><ref name=":9" />
=== Etè cuntempuranea ===
[[File:Incisione rappresentante l'incontro tra Napoleone Bonaparte e il generale Massena presso Porta Marina (Albenga).jpg|thumb|L'incuntru fra Napuleun e u generâle Massena aa Pòrte da Marina (1796)|sinistra]]
Cu'a [[Rivoluçion françeize|revulusiùn fransese]] Arbenga a ségue e vicènde da Repübbrica de Zena: se regòrda pe(r)ò, fra e âtre côse, l'invaxùn de [[Cixan|Cixàn]] da parte de l'esercitu piemuntese, in lòtta cuntru i fransesi, fra u [[1794]] e u [[1795]], quande a sitè a manda lé ascì u sò esercitu cun scòppu de difesa du burgu. Propiu inte quellu periudu a situasiùn a pezùa, tantu che, inte l'arvì du [[1794]] dan u vìa a tütta 'na sé(r)ie de invaxùi, che portan aa cunquista da Rive(r)a de Punènte fra [[Ventemiglia|Vintimìa]] e [[Sann-a|Savuna]], piandu u relatìvu entrutèra, cumpresa ascì a vixìna valâ de l'A(r)òscia.<ref name=":10">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 80}}</ref>
Doppu a fìn da Repübbrica de Zena a sitè a vegne anessa intu [[1797]] aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]]: inte quellu mumèntu a situasiùn a l'é(r)a furtemènte crìtica, perché u terito(r)iu u l'é(r)a du tüttu lasciàu sènsa cuntrollu militâre. Pôchi i l'é(r)an defèti i grùppi de l'esercitu fransese, che pe(r)ò de lungu i reprimévan e pruteste intu sàngue.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|curatô=Luca Fucini|tìtolo=Bagliori d'Europa. Sanremo e Napoleone nel bicentenario dell'annessione all'Impero (1805-2005)|url=https://www.academia.edu/11457640/La_Liguria_occidentale_al_tempo_di_Napoleone|ànno=2005|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=20-36|capìtolo=La Liguria occidentale al tempo di Napoleone|ISBN=88-88-59119-2}}</ref>
A livèllu teritu(r)iâle Arbenga a vegne inse(r)ìa a partì dau [[1797]] drentu au Dipartimèntu du Ma(r)émula, cun capitâle [[A Prìa]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797|url=https://books.google.com/books?id=P1rK-rAtvmIC|ànno=1797|editô=Stamperia nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=310-318}}</ref> Da l'ànnu seguènte a sitè a passa sutta a Giü(r)isdissiùn da Sènta, venèndune ascì a primma sêde cantunâle (seguìa dau [[U Sejô|Se(r)iâ]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Casanöva]], [[Unsu|Ùnsu]], [[Ransu|Rànsu]], [[Cuxe]] e [[A Cêve]]), armenu fìn au tèrmine de l'espe(r)iènsa da Repübbrica Lìgü(r)e, intu [[1803]].<ref name=":10" /><ref>{{Çitta web|url=http://www.francobampi.it/genova/territorio/cantoni_napoleone.htm|tìtolo=Divisioni territoriali della Liguria nel periodo Napoleonico|outô=Daniela Mancini|léngoa=IT|vìxita=2022-01-17}}</ref>
Dunca, cun l'anesciùn du terito(r)iu lìgü(r)e a l'Impe(r)u Fransese, Arbenga a passa intu [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]], sutta l<nowiki>'</nowiki>''arrondissement'' du [[U Portu|Pòrtu]], dund'a se trasfurma in sêde giüdisiâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.napoleon-series.org/research/almanac/chapter10/c_chapter10f.html|tìtolo=L'almanach impérial pour l'anée 1810|vìxita=2022-01-17|léngoa=FR}}</ref>
[[File:Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|thumb|[[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] dü(r)ante a demulisiùn da faciâ de [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|Santa Marìa in Fontibus]]]]
Cun a restaurasiùn du [[1814]]-[[1815]] a sitè a vegne anéssa au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e a vegne a fà [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]] cun a növa urganizasiùn du [[1818]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.guidageneralearchivistato.beniculturali.it/document.aspx?uri=hap:localhost/repertori/R047380|tìtolo=Intendenza generale|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>, cuscì a resta fìn au [[1859]], ànnu da lézze Rattazzi, ch'a ricunvèrte inte in sircunda(r)iu, ròllu mantegnüu fìn au [[1926]], bèn dòppu a creasiùn du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. Cun a riurganizasiùn vusciüa dau regìmme fascìsta du [[1927]], u sircunda(r)iu arbenganese u vegne tacàu a quellu ànnu de Savuna pe' furmà a pruvinsa d'ancöi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1927-01-02;1|tìtolo=Regio decreto - legge 2 gennaio 1927, n. 1|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>
Cuscì, aa fìn da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiâle]], Arbenga a vegne a fà parte da mudèrna Repübbrica Italiâna.
Dau [[1973]] a l'é(r)a divegnüa ascì a sêde da [[Cumünitài muntàna ingàuna|Cumünitè muntâna ingàuna]], fìn au [[2008]], ànnu du sò acurpamèntu cun a Cumünitè muntâna du Pulupixe pe' furmà quella du Punènte Savunese, atìva fìn au [[2011]], ànnu da sò supresciùn definitìva.
=== Scìmbuli ===
==== Bande(r)a de Arbenga ====
[[File:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|thumb|A sustitusiùn da bande(r)a in scia [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|tûre Malasemènsa]]|sinistra]]{{Véddi ascì|Bande(r)a d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
A [[Bande(r)a d'Arbenga|bande(r)a de Arbenga]] a l'è custituìa da 'na crûxe rùssa in campu giânu. A l'è nasciüa intu [[XII secolo|XII seculu]], au tèmpu di cruxèi ch'i l'andaxevan inti pòsti santi du Cristianêximu pe' pregà: au cumènsu a l'é(r)a duve(r)â cu'u campu d'ò(r)u, pöi sustituìu cun quellu mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2020/11/albenga-oggi-il-cambio-della-bandiera-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Sustituìa in scia tûre di Malasemènsa a bande(r)a d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref>
U scüdu di cruxèi arbenganesi u l'è pöi divegnüu ascì u stemma sivicu du cumün, ricunusciüu a partì dau [[1933]] pe' mezzu de 'n apôxitu decrêtu firmàu ai [[22 zûgno|22 de zügnu]] da Mussolini. Ai [[26 arvî|26 d'arvì]] du [[1946]], sübitu de dòppu a liberasiùn, u papê u(r)iginâle u l'è stètu recüpe(r)àu dai mèmbri du CLN fra di âtri àtti abandunèi dai fascìsti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra. Scampoli, spezzoni di storia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=31|capìtolo=Lo stemma civico di Albenga}}</ref> e, ancù de dòppu, l'üsu du stemma u l'è stètu ricunusciüu in vìa ufisiâle dau prexidénte da Repübbrica Italiâna ai [[24 frevâ|24 de frevâ]] du [[1979]], cun in apôxitu decrêtu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/albenga/|tìtolo=Descrisiùn di scimbuli ufisiâli du cumün de Arbenga|vìxita=2021-11-20|léngoa=IT}}</ref>
== Abitanti ==
=== Evulusiùn demugràfica ===
{{Demografia/Albenga}}
=== Minu(r)anse fureste ===
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixèmbre du [[2023]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti in Arbenga i sun 2.699.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2024-08-08}}</ref>
=== Cugnummi ciü difüsi ===
I cugnummi ciü difüsi in Arbenga i sun ''Parodi'', ''Ferrari'', ''Delfino'', ''Bruzzone'' e ''Rossi''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe' cumün, Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-07}}</ref>
=== Persune lighèi cun Arbenga ===
[[File:Piastrella olimpiadi.jpg|thumb|Targa di arbenganesi ciamèi ae [[Zeughi olimpichi|Ulimpiadi]]: Gianmario Roveraro, Gianni Sommariva, Agostino Sommariva, Ezio Madonia e Giorgio Poggi]]
* San Calòcciu ([[Bréscia|Brescia]], ... - Arbenga, [[121]]), militâre rumàn e santu pe'a [[Catoliceximo|gêxa catolica]], martire in Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.santiebeati.it/dettaglio/49950|tìtolo=San Calogero di Brescia Martire|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* [[Proculus|Pròculo]] (Arbenga, [[III secolo|sec. III]] - ..., [[281]]), riccu arbenganese, numinàu dai sò surdatti impe(r)atû cuntru u Marcu Aureliu Probu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/proculo_res-f68b2b72-477e-11dd-a3be-0016357f4ed7/|tìtolo=Pròculo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* [[San Martìn de Tours]] (Sabaria, [[316]] - Candes-Saint-Martin, [[397]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, u l'è stètu pe' quattr'ànni in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] da e(r)emittu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/martino-di-tours-santo/|tìtolo=Martino di Tours, santo - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* [[San Ve(r)àn de Cavaillon]] (Barjac o Lanuéjols, ... - Arles, [[590]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, i sò rèsti i sun cunservèi inta catedrâle de San Michê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/persone/persona/2638/|tìtolo=San Verano di Cavaillon|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* San Benedettu Revèlli ([[Tàgia (cumüna)|Taggia]]?, [[892]]? - ..., [[900]]?), religiusu, vescu d'Arbenga e pöi santu pe' vuxe du populu, u l'è ün di patrùi da diocexi.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valeria Polonio|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/santo-benedetto_res-aface1ac-87e7-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1966|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 8|capìtolo=BENEDETTO, santo}}</ref>
* Ricu De Negru ([[Zena]], fìn du [[XII secolo|sec. XII]] - ..., pre [[1264]]), puliticu, pudestè d'Arbenga pe' ciü votte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-di-negro_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DI NEGRO, Enrico}}</ref>
* [[Lamba Doia|Lamba Do(r)ia]] ([[Zena]], [[1250]] - [[Sann-a|Savuna]], [[1321]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu, da pudestè d'Arbenga u l'ha tratàu cu'i Clavesana.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lamba-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Lamba}}</ref>
* Scimùn Do(r)ia (fl. [[XIII secolo|sec. XIII]]), pudestè d'Arbenga du [[1293]], fòscia u curispunde au pueta cu'u mèximu numme.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Margherita Spampinato Beretta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/simone-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Simone}}</ref>
* Zorzu Fieschi ([[Zena]], fìn du [[XIV secolo|sec. XIV]] - [[Romma|Rumma]], [[1461]]), cardinâle e assivescu, aministratû apustòlicu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-fieschi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FIESCHI, Giorgio}}</ref>
* Valé(r)iu Calderìn (..., ... - Arbenga, [[1472]]), vescu d'Ajacciu, de Savuna e d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonia Borlandi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-calderini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CALDERINI, Valerio}}</ref>
* Giömu Bassu da Rûve ([[A Moenn-a d'Arbisseua|A Ma(r)ìna d'Arbisöa]], [[1434]] - [[Fabrica di Roma]], [[1507]]), cardinâle, vescu de Maxe(r)â, Recanâti e Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gaspare De Caro|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/basso-della-rovere-girolamo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BASSO DELLA ROVERE, Girolamo}}</ref>
* Leunardu Marchese (Arbenga, [[1445]] ca. - Arbenga, [[1513]]), vescu d'Arbenga e persunaggiu puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Calogero Farinella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-marchese_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 69|capìtolo=MARCHESE, Leonardo}}</ref>
* Giuànni Battista Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1510]] - [[Romma|Rumma]], [[1570]]), cardinâle e vescu d'Arbenga avanti de lascià a càrega au sò nevu Carlu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giambattista-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Giambattista}}</ref>
* Carlu Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1530]] ca. - ..., ...), vescu d'Arbenga e nunsiu apustòlicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Carlo}}</ref>
* Pié Fransescu Còsta (Arbenga, [[1544]] - Arbenga, [[1625]]), vescu de Savuna, u sò nevu umònimu u l'è stètu vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Stumpo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pier-francesco-costa_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1984|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 30|capìtolo=COSTA, Pier Francesco}}</ref>
* Giuànni Agustìn da Lengueja ([[Casanöva]], [[1608]] - Arbenga, [[1669]]), religiusu, scritû e stò(r)icu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Matt|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-agostino-della-lengueglia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2005|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 64|capìtolo=LENGUEGLIA, Giovanni Agostino della}}</ref>
* Maté Giorgi (Arbenga, [[1650]] - [[Zena]], [[1728]]), megu e filosufu, criticu du Descartes.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/matteo-giorgi/|tìtolo=Giórgi, Matteo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* Giömu Ma(r)ia Du Carettu (Arbenga, [[1670]] ca. - [[Vienna]], [[1742]]), puliticu, animatû da rexistènsa de Langhe cuntra i Savoia.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Torre|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-gerolamo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Gerolamo Maria}}</ref>
* Ange(r)u Vincènsu Dania ([[Ôtri|Vûtri]], [[1744]] - Arbenga, [[1818]]), u(r)atû, persunaggiu puliticu e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-vincenzo-dania_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1986|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 32|capìtolo=DANIA, Angelo Vincenzo}}</ref>
* Gaetano Alimonda ([[Zena]], [[1818]] - [[Zena]], [[1891]]), cardinâle, assivescu de Tü(r)ìn e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gaetano-alimonda/|tìtolo=Alimónda, Gaetano - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* Angelo Diligenti (Arbenga, [[1835]] - [[Mortara]], [[1895]]), atû de teâtru e cappu-comicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberta Ascarelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-diligenti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DILIGENTI, Angelo}}</ref>
* Marcello Amero D'Aste Stella (Arbenga, [[1853]] - [[Romma|Rumma]], [[1931]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariano Gabriele|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amero-d-aste-stella-marcello_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=AMERO D'ASTE STELLA, Marcello}}</ref>
* Vittorio Amedeo Rolandi Ricci (Arbenga, [[1860]] - [[Romma|Rumma]], [[1951]]), aucattu, giurnalista e diplumaticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Grimaldi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/rolandi-ricci-vittorio-amedeo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROLANDI RICCI, Vittorio Amedeo}}</ref>
* Piergiogio Strata (Arbenga, [[1935]]), studiusu du scistema nervusu e prufesû d'üniverscitè.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/piergiorgio-strata/|tìtolo=Strata, Piergiorgio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
* Antonio Ricci (Arbenga, [[1950]]), autû e prudutû pe'a televixùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-ricci/|tìtolo=Ricci, Antonio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref>
== Pòsti de interesse ==
[[File:Mappa tupunumastica du sentru stòricu d'Arbenga.svg|thumb|Mappa d'Arbenga Veggia intu parlà lucâle|left]]
=== Architetü(r)e religiuse ===
U cumün de Arbenga u l'è eclesiasticamènte a sêde da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]], dunca u l'è frasiunàu inte de dife(r)ènti paròcchie: Nòstra Scignu(r)a de Puntelungu, San Benardìn ([[Vaìn]]), San Michê, Sacru Cö, A Nunsiâ (pe'a frasiùn da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]]), Santi Fabiàn e Bastiàn ([[Campugexa]]), A Sunta ([[Leca (Arbenga)|Leca]]), Santa Marghe(r)ìtta ([[Lüxignan|Lüxignàn]]), San Giacumu Mazû ([[Sàlia]]), Santi Scimùn e Giüdda ([[San Fé (Arbenga)|San Fé]]) e San Zorzu.
==== Paròcchia de San Michê ====
[[File:Albenga - Kathedrale San Michele Arcangelo - Domplatz 1, August 2019.jpg|thumb|L'estèrnu da catedrâle de San Michê]]
* A '''catedrâle de San Michê''' a l'è a gêxa prinsipâle da sitè, dedicâ au santu prutetû d'Arbenga, [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]]. A cianta u(r)igina(r)ia de l'edifissiu a presènta in stìle rumanicu, e pü(r)e nu mancan e testimunianse du seguènte ampliamèntu gòticu, ch'u l'ha purtàu aa creasiùn de due navè ai fianchi de quella u(r)igina(r)ia. Au [[XIII secolo|XIII seculu]] a curispunde ascì l'artessa du pavimèntu, sbasciâ, rispettu aa ciàssa. Da mensunà u campanìn, inglubàu inta strutü(r)a numma int'in segundu mumèntu, inte ün di tanti rifassimènti da catedrâle, che ancöi u l'è ün di scìmbuli ciü cunusciüi d'Arbenga, asemme ae sò âtre tûre.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2742&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A catedrâle de San Michê|léngoa=IT, EN, ES, FR, RU|vìxita=2022-01-21}}</ref>
[[File:Uatòiu da Nostra Scignua da Misericòrdia (Arbénga)-Faciâ 05.jpg|thumb|L'u(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia|left]]
* '''U(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia''', u l'è situàu in Arbenga Veggia, ai margini de mü(r)aje versu punènte<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13677884_S20_PT_0700111161.pdf|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>, faciàu in sce 'na ciasetta inte vixinanse du quartê de Turlâ. L'intèrnu u vegghe ina sula navâ cun 'na vorta a butte, fèta de maùi pìn, trafu(r)â in curispundènsa di âti barcui che se ghe dröven. L'atâ de marme(r)u u l'è presiusamènte decu(r)àu, cu'u prebité(r)iu issàu rispettu au restu de l'àula. Inte dui nicci ai fianchi de l'atâ mazû se trövan due stàttue, incurnixèi cun decurasiùi de stüccu. Chi a vegne cunservâ ascì a càscia da Santìscima Trinitè, ch'a remunta au [[1746]], ciü ina stàttua de legnu du Cristu Mortu, ch'a vegne daa bütega du Maragliano. In scia faciâ a spicca 'na rapresentasiùn da Madònna e u purtâ u marca a dàtta du [[1861]]. L'edifissiu a ògni moddu u se(r)ea ciü antìgu, cumensàu du [[1558]], mèximu ànnu da fundasiùn da cungrega arbenganese ch'a pòrta stu numme chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20592/|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu da Madònna de Fatima (Vaìn, Arbenga)-Faciâ 04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]]
* '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', se tröva au de là da Sènta, in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stìle goticu. U purtâ u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>
==== Batisté(r)u paleucristiàn ====
{{Véddi ascì|Batiste(r)u d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
[[File:Baptistry Albenga ext3.JPG|thumb|U batisté(r)u, in sciu sfundu e tûre]]
L'edifissiu u l'è stètu edificàu intu [[V secolo|V seculu]], dü(r)ante a ricustrusiùn sitadìna upe(r)â da Flaviu Custansu. U g'ha 'na cianta a furma de decâgunu, surmuntâ da 'n tambü(r)u utagunâle. Au sò intèrnu se tröva ancù l'antìga funte pe'u batezzu e ina sé(r)ie d'afreschi, ch'i remuntan au [[VI secolo|VI seculu]].
Internamènte e öttu mü(r)aje presèntan ascì di nicci de furma alternâ (semi-reunde e quadrè). L'u(r)igina(r)ia vorta tardurumâna, custruìa cu'a tecnica de ànfu(r)e inglubèi inta strutü(r)a a l'è andèta perdüa a càusa du restàuru sbajau fètu intu [[1898]] da l'architettu Alfredo Dandrade.<ref name="Touring Club" />
L'architettu purtughese defèti u pensava che a cuvertü(r)a a cupula a duvéva êsse 'n rifassimèntu du periudu rinascimentâle e dunca a l'axeva caciâ zü: ancöi e ànfu(r)e che se truvavan drentu aa otta e sun cunservèi inti nicci du batisté(r)u, e u tèitu u l'è ina semplice strutü(r)a de legnu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2740&TipoElemento=pagina|tìtolo=U Batiste(r)u paleucristiàn|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-24}}</ref>
==== Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus ====
{{Véddi ascì|Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
[[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 22.jpg|sinistra|miniatura|A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus]]
Veggia sêde paruchiâle, a se tröva in Arbenga Veggia, de fiancu aa catedrâle de San Michê, se pènsa ch'a secce stèta custruìa intu [[1098]] da parte di muneghi benedetìn, pe' selebrà a presènsa de sèrte funti mi(r)aculûse (da chi u vegne u numme apuntu, de ''in Fontibus'').<ref>{{Çitta web|url=https://www.paesionline.it/italia/monumenti-ed-edifici-storici-albenga/chiesa-di-santa-maria-in-fontibus|tìtolo=Arbenga, Santa Maia in Fontibus|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT, EN, FR, RU}}</ref>
A gêxa mudèrna a sa(r)ea 'na ricustrusiùn seisentesca de quella presendènte, pöi "restruttü(r)â" intu Növesèntu, cun a pèrdita de 'na pursiùn de l'edifissiu pe' fa spàssiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]].
Cuntestualmènte u se perde in afrescu ch'u rapresentàva in panu(r)àmma sitadìn, nu recüpe(r)àu, de che a resta numma 'na futugrafìa, cunservâ inte l'Archiviu Stò(r)icu cumünâle. A faciâ a vegne dunca purtâ in deré de quarche mêtru e vegnen azunte növe decurasiùn de stüccu e pregièi atâ de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2747&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-29}}</ref>
==== Santua(r)iu de Puntelungu ====
[[File:Albenga-santuario di nostra signora di pontelungo.jpg|thumb|U santua(r)iu de Puntelungu daa stradda]]
U Santua(r)iu u se tröva de lì d'ataccu a l'antìgu punte rumàn che u dà u numme aa zôna, u Puntelungu (ciamàu ascì ''Puntelòngu'' o ''Pontelòngu'' a segunda da prununsia). L'edifissiu religiusu u l'è gestìu dai fratti franseschèi a partì dau [[1965]], ma e sò u(r)igini e sun bén ciü antìghe.<ref name="Puntelongu"/>
Dae funti u se sa che ina primma furma de uspissiu u l'é(r)a presènte zà primma de l'[[1000|ànnu Mille]], pöi prugrescivamènte ingrandìu fìn a rivà au [[1250]], quande u razunze ina ciü delineâ urganisasiùn. Ina primma capélla a vegne invêce mensunâ cumme ''Ecclesia S. Mariae Pontis Arociae'', culigâ cun l'upe(r)àu di muneghi benedetìn da [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Puntelongu">{{Çitta web|url=https://www.santuariomadonnadipontelungo.com/storia|tìtolo=Puntelungu: a sto(r)ia du Santua(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref>
A gêxa mudèrna a l'è stèta custruìa intu [[XVII secolo|XVIII seculu]], a memo(r)ia du mi(r)aculu avegnüu ai [[2 lûggio|2 de lüju]] du [[1637]], in sustitusiùn de quella de primma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/santuario-madonna-pontelungo.htm|tìtolo=Puntelungu: u Santua(r)iu e u punte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref>
==== Gêxa du Sacru Cö ====
[[File:Albenga-IMG 0838.JPG|thumb|A paruchiâle du Sacru Cö|left]]
A Gêxa du Sacru Cö a l'è stèta fundâ intu màzzu du [[1895]], cu'a posa da primma prìa, au de fiancu da primma culònna aa mancina de l'atâ, pe' pöi êsse benedìa e duvèrta au cültu intu mazzu du [[1896]].
Quande a vegne avèrta a g'ha ancù u fundu sènsa decurasiùn, questu fìn au [[1925]], ànnu de l'intervèntu du pitû Sturla de Tü(r)ìn, e pöi de Guida, ch'u pitü(r)a turna a gêxa intu [[1957]].<ref>{{Çitta web|url=https://sacroalbenga.wordpress.com/parrocchia/storia/|tìtolo=Paròcchia du Sacru Cö: sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref>
==== Gêxa de San Benardìn de Siêna ====
[[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn]]
A l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê de Vaìn, au de là da Sènta. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zôna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinansa cu'a ''[[Via Julia Augusta]]''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunvèntu.
Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispettu aa cianta u(r)igina(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da Repübbrica Lìgü(r)e, a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn.
Restruttü(r)àu cumme caserma militâre sutta ai Sabàudi, u vegne in parte recüpe(r)àu a destinasiùn religiusa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardìn au Munte|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT}}</ref>
==== Paròcchia de Leca ====
[[File:Leca (Albenga)-chiesa ns Assunta-complesso1.jpg|thumb|Vista da gêxa da Sunta|left]]
* '''Gêxa paruchiâle da Sunta''', du [[1790]], se tröva pôcu a munte du nücleu stò(r)icu da frasiùn. Faciâ diretamènte in scia Vìa au Piemunte, u de fö(r)a u l'è de prìa, cun di insèrti in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20608/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A navâ ünica, a cuntegne di dipinti e de ope(r)e pregièi, fra sti chi ina presiùsa pà(r)a d'atâ, de(r)ivâ daa presedente paruchiâle, dedicâ a Santa Ma(r)ìa du Bòsse(r)u.<ref name="Tci" />
* '''U(r)ato(r)iu da Santìscima Nunsiâ''': sêde da cungrega de San Pe(r)u, dedicâ au santu prutetû da frasiùn. L'edifissiu u se tröva d'ataccu aa gêxa da Sunta, tantu d'avêghe a faciâ in lìnea au corpu prinsipâle. L'aula au sò de drentu a l'è cuvèrta a butte, u vulümme u l'è ucupàu a l'intrâ dau basamèntu du campanìn, mèntre au fundu u fenìsce cun in abscide squadràu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20591/|tìtolo=Oratorio Santissima Annunziata (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
* '''Gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bosse(r)u''' (o ''du Bòssa(r)u''), fiancâ au semité(r)iu uttusentescu, a l'è stèta custruìa inte l'epuca medievâle fòscia du [[XII secolo|seculu XII]], pü(r)e se segundu âtri stüddi a pu(r)ea fina remuntà au [[IX secolo|IX seculu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco| tìtolo=La Diocesi di Albenga - Imperia e i suoi vescovi. Storia della Chiesa Ingauna dalle origini al Quattrocento|ànno=2003|editô=Diocesi di Albenga - Imperia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=247}}</ref> Ritegnüa in'antìga dipendènsa du munastê benedetìn da Gainâ(r)a, a l'é(r)a a veggia paruchiâle du paìse. A l'è stèta fòscia abandunâ pe'e cunseguènse de 'n teramòttu intu[[XVI secolo| seculu XVI]]<ref name="Tci" />, o ciü semplicemènte pe'u spustamèntu du sèntru abitàu lecaiö ciü versu u növu cursu da Sènta. A strutü(r)a a presènta 'na faciâ de prìe a vista, mèximu mate(r)iâle ch'u custituìsce u campanìn, che podâse ch'u secce du Quattrusèntu. Cu(r)iusamènte a due navè, a cuntegnìva au sò de drentu di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], purtèi inta gêxa de San Benardìn a Vaìn pe' metîli au segü(r)u in seguitu du restauru purtàu avanti dau Rotary Club a(r)ascìn. Stu travaju lì u l'ha permessu de rangiâ u tèitu e e mü(r)aje, che i versavan int'in stàttu preca(r)iu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=La "Villa" di Leyca, extra moenia, nel Medioevo|pp=48-55}}</ref>
==== Paròcchia de Campugexa ====
[[File:Paròcchia de San Fabian e Sebastiàn (Campugexa).jpg|thumb|A gêxa di Santi Fabiàn e Bastiàn, cun l'u(r)ato(r)iu]]
* '''Gêxa paruchiâle di Santi Fabiàn e Bastiàn''', inta ciàssa, custruìa intu [[XVII secolo|seculu XVII]] e inse(r)ìa fra l'u(r)ato(r)iu e a canònica. Daa faciâ a cabanna, marcâ da finte culònne e cun intu mezzu 'na grossa lünetta semireunda. Nasciüa in sustitusiùn da veggia gêxa paruchiâle, ancöi u(r)ato(r)iu, i travai i sun cumensèi intu [[1657]] e i sun terminèi intu [[1665]], ànnu da sò benedisiùn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=98|capìtolo=Campochiesa nel Settecento|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> A ünica navâ, a cunserva l'atâ ch'u l'é(r)a stètu du Santua(r)iu de Puntelungu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20604/|tìtolo=Chiesa dei Santi Fabiano e Sebastiano (Campochiesa)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
* '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni u Batìsta''', bèn ciü antìgu de l'udierna gêxa da paròcchia, ai inissi u l'é(r)a dedicàu ai Santi Fabiàn e Sebastiàn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20594/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (Campochiesa)|vìxita=2024-07-17|
léngoa=IT}}</ref> A primma sò atestasiùn a remunta au [[1476]]. Inisialmènte au de sutta da [[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|gêxa de San Zorzu]], u l'utegne u titulu de paròcchia a partì dau [[1616]]. Vista a necesitè de edificâ ina gêxa ciü grande u se trasfurma in u(r)ato(r)iu, cun l'intitulasiùn d'aù.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=158-161|capìtolo=Appendice. L'oratorio di San Giovanni Battista|ISBN=88-88-39770-1}}</ref>
* '''Capeletta de San Bastiàn''', inta lucalitè de Murteu, a vegne fèta versu a fìn du [[XV secolo|seculu XV]], inisialmènte au de sutta da gêxa de San Zorzu. Se tratava du sèntru religiusu de Murteu, bèn ciü antìga a zà atestâ aturnu au [[1225]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=15-19|capìtolo=Morteo. La prima sede degli abitanti di Campochiesa|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> Caütta in disüsu a seguitu de l'abandùn da burgâ, avegnüu a partì dau [[XVI secolo|seculu XVI]] e ancù danegiâ a seguitu du teramòttu du [[1887]], a l'è stèta recüpe(r)â a partì dau [[2009]] e turna duvèrta au cültu dau [[2016]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/morteo-fondato-nel-1200-circa-il-centro-scomparve-improvvisamente-verso-la-fine-del-500_43|tìtolo=Morteo. Fondato nel 1200 circa il centro scomparve improvvisamente verso la fine del '500|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
==== Paròcchia de San Zorzu ====
[[Immaggine:Géxa véia de San Zorzu (Campugexa).jpg|sinistra|miniatura|A gêxa veggia de San Zorzu]]
* '''[[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|Gêxa veggia de San Zorzu]]''', a l'è a stò(r)ica paruchiâle da lucalitè, de antichìscima edificasiùn, pà che a remunte ai [[VI secolo|seculi VI]] e [[VII secolo|VII]]. Au prinsippiu da sò sto(r)ia priuràu au de sutta di benedetìn da Gainâ(r)a, du [[XV secolo|seculu XVII]] a l'ha visciüu 'na fase de declìn, vista a scumparsa da ciü parte di vilaggi ch'i l'é(r)an sutta au sò cuntròllu. Vegnüa sutta aa paròcchia de Campugexa, a l'è stèta trasfurmâ in gêxa semite(r)iâle. A strutü(r)a cumme a veghemmu ancöi a l'è de stìle rumanicu, a l'intèrnu a cunserva di pregièi cìcli de afreschi, ch'i remuntan au Quattrusèntu e au Sinquesèntu, fra tütti, quelli ispirèi aa Divina Cumédia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/chiesa-antica.htm|tìtolo=La Chiesa Antica di San Giorgio|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
* '''Gêxa növa de San Zorzu''', a l'è a paruchiâle da lucalitè, avèrta a partì dai ànni [[1960]] pe' tütelà a cunservasiùn de quella veggia, a se tröva vixìn ae opere paruchiali, ti(r)èi sciü ascì ste lì intu mèximu periudu. Intu [[1964]] defèti San Zorzu a l'è turna vegnüa paròcchia, sepa(r)â da Campugexa pe' vuluntè du vescu Gilberto Baroni e pe' l'ucaxùn u l'è stètu benedìu u növu edifissiu, in stìle mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/storia-sangiorgio-albenga.htm|tìtolo=Storia della parrocchia|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
==== Paròcchia da Bastìa ====
[[File:Bastia (Albenga)-chiesa s Stefano di Massaro-complesso1.jpg|thumb|A gêxa de San Stêva de Massà(r)u (A Bastìa)|left]]
* '''Gêxa paruchiâle da Santìscima Nunsiâ''', a l'è situâ inta parte bassa du burgu da frasiùn, custruìa a partì dau [[1623]]. In seguitu a l'evulusiùn de l'insediamèntu, zà dau [[1518]] i abitànti da Bastìa i l'axevan sernüu de custruì 'na növa gêxa, passandu u sèntru religiusu daa gêxa de San Steva a sta lì, ch'a l'é(r)a ancù numma in u(r)ato(r)iu. I travai de custrusiùn i finìscen du [[1630]], ànnu de quande a vegne benedìa. In stìle ba(r)òccu, a faciâ a l'è caraterizâ da 'n impunènte fruntùn, mèntre u de drentu u l'è a trê navè, cuvèrte cun de vorte a cruxe(r)a quelle ai fianchi e a butte quella de mezzu. A cunserva fina dui atèi pregièi, dedichèi a Sant'Antôgnu e aa Madònna du Rusa(r)iu, fianchèi a quellu mazû.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20607/|tìtolo=Chiesa della Santissima Annunziata (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
* '''U(r)ato(r)iu da Santa Crûxe''', in fàccia aa gêxa, u se presènta cumme 'na strutü(r)a semplice, daa faciâ intunacâ (dund'in simma u se ghe dröve in barcùn strumbàu) e cu'u tèitu a due campè. U de drentu u l'è fètu de 'n'àula abasta grossa, ch'a se cunclüdde cun in abscide semiriundu. Cunserva ascì in atâ setesentescu cun tantu de côru de legnu. U l'è a sêde da lucâle cunfraternita.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20614/|tìtolo=Oratorio della Santa Croce (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
* '''Gêxa de San Steva de Massà(r)u''', au fiàncu da stradda che daa Bastìa a porta a Sènexi, a l'è stèta mensunâ pe'a primma votta du [[1271]]. L'edifissiu u se presènta de stìle rumanicu, cun ancù a strutü(r)a uriginàia du [[XI secolo|Duxèntu]], a parte che pe' quarche mudifica di periudi de dòppu, cumme l'azunta de l'abscide quadràu. A dêve a sò denuminasiùn da l'antiga vìlla de Massa(r)u, tantu che a rapresentava l'antìgu sèntru religiusu de sta chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90316/|tìtolo=Santo Stefano di Massaro (Bastia)|vìxita=2024-07-16|
léngoa=IT}}</ref> Au sò intèrnu a cunserva ina sé(r)ie de afréschi datèi fra u [[1383]] e i inissi du [[XV secolo|seculu XV]]: dau presbité(r)iu se ponen vegghe a mòrte armâ de èrcu e frécce o ancù in scia cuntrufaciâ truvemmu a rapresentasiùn de San Cristoffa, cun l'intèntu de benedì chi u sciurtiva daa gêxa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/santo-stefano-in-massaro-il-tesoro-che-non-ti-aspetti_40A|tìtolo=Santo Stefano in Massaro: il tesoro che non ti aspetti|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A l'ha persu u titulu de paròcchia in seguitu au svilüppu du burgu da Bastìa, lasciandulu intu [[1518]] aa Santìscima Nunsiâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.museionline.info/tipologie-museo/chiesa-di-santo-stefano-di-massaro|tìtolo=Bastia, a gêxa de San Steva|vìxita=2022-02-05|léngoa=IT}}</ref>
* '''Capélla de San Benardu''', in simma au burgu da Bastìa, dau vulümme picìn e squadràu, presènta in campanìn a vé(r)a ascì, ch'u svetta surva aa faciâ. U de drentu u l'è cuèrtu da 'na vorta a butte, mèntre u tèitu, au de föra, u l'è cianéllu. Se ghe tröva au de drentu in atâ de stüccu du Settesèntu e ascì 'na pa(r)a d'atâ incurnixâ, ch'a pìa a ciü parte du presbité(r)iu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20603/|tìtolo=Cappella di San Bernardo (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref>
==== Paròcchia de Sàlia ====
[[File:Géxa de Salea 04.jpg|thumb|A faciâ da gêxa de Sàlia]]
* '''Gêxa paruchiâle de San Giacumu Mazû''': in simma au burgu, a gêxa a l'ha trê navè, quelle de fiàncu custruìe adòssu au vulümme de quella de mezzu. Au sagràu l'è puscibile acedde grassie a 'n'impunènte sca(r)inâ, ch'a parte dae canòniche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20611/|tìtolo=Chiesa di San Giacomo Maggiore (Salea)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A primma mensciùn fèta aa gêxa saliàsca a remunte(r)ea au [[1236]], ancù intitulâ a San Giacumu e Cristoffa. Ai [[11 arvî|11 d'arvì]] du [[1515]], a cumünitè a sciorte a utegnì l'auturizasiùn daa diocexi de pué custruì ina funte pe'u batezzu ligâ aa catedrâle ingàuna. A gêxa cumme a veghemmu ancöi a nasce pe(r)ò int'in periudu sücescìvu, cun l'ampliamèntu e a ricustrusiùn upe(r)èi intu [[1622]], quandu u vegne custruìu ascì u campanìn. A primma messa a vegne pe(r)ò selebrâ sulamènte intu [[1636]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/frazioni-albenga.htm|tìtolo=E frasiùi de Arbenga, Salea|vìxita=2021-11-14|léngoa=IT}}</ref>
* '''U(r)ato(r)iu di Santi Giacumu e Feìppu''': u se tröva pôcu ciü in bassu rispettu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutâ de in campanìn a véla. Cun in tèitu a due campè, a faciâ a l'è sobria, cu'a pòrte surmuntâ da 'na lünetta semireunda, In scia drìta rispettu a l'intrâ a se pò vegghe ina lugetta afrescâ, cun au sèntru a rapresentasiùn da Madònna cu'u Bambìn. Au de drentu, in seguitu ai ürtimi travai fèti du [[2023]], u l'è stètu descuvèrtu in cìclu d'afreschi du seculu XVI, dund'a l'è rafigü(r)â a scêna du Cristu in crûxe, ciü âtre figü(r)e ch'e sun stète cuscì recüpe(r)èi.<ref>{{Çitta web|url=https://sabapimsv.cultura.gov.it/2023/10/26/riportata-alla-luce-una-consistente-porzione-di-ciclo-pittorico-risalente-al-secolo-xvi/|tìtolo=Riportata alla luce una consistente porzione di ciclo pittorico risalente al secolo XVI|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>
==== Paròcchia de Lüxignàn ====
[[File:Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso2.jpg|thumb|Santa Marga(r)ìtta a Lüxignàn|left]]
* '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A remunta au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latìna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navè. Au vulümme da navâ de mezzu sun stèti pöi rembèi quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stètu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, l'è stèta rangiâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mèntre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>
* '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1780]], in scia base de quella presedènte, mensunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun cianta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunachèi. U l'è a sêde da cungrêga du paìse, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>
==== Paròcchia de San Fé ====
[[File:San Fedele (Albenga)-chiesa ss Simone e Giuda-complesso2.jpg|thumb|Paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda (San Fé)|256x256px]]
* '''Gêxa paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda''': a se tröva lungu a pruvinsâle che da Vaìn a pòrta a Villanöva. A strutü(r)a a l'è u(r)igina(r)ia du [[XIV secolo|XIV seculu]], ma u campanìn (ch'u remunta au [[XII secolo|seculu XII]]) u rizülta êsse de stìle rumanicu. L'âtribusiùn ai dui sànti a l'è avegnüa int'in segundu mumèntu, defèti presedentemènte u santu dedicata(r)iu u l'é(r)a San Fé. Da l'àula spartìa inte trê navè (quella de mezzu cuvèrta a capriè, e âtre dûe a cruxe(r)a), au de drentu a l'è caraterizâ daa presènsa de pilàstri in laterissiu cu'a base utagunâle, racurdèi da àrchi gotichi. Inta mü(r)aja da navâ de drìta se cunservan di afreschi ch'i mustran e scêne da vitta de San Giuànni u Batìsta.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20605/|tìtolo=Chiesa dei Santi Simone e Giuda (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>
* '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni Batìsta''', edificàu du [[XV secolo|seculu XV]], se tröva au de fiancu da paruchiâle e u cunserva au sò intèrnu ina sé(r)ie de afreschi du [[1574]] atribuìa a Bartolomeo Bottoneri de Che(r)àscu. Sti lì i sun presènti ai dui làtti de l'àula (cuvèrta a butte) e inta cuntrufaciâ, che e sun e parte ciü antìghe de l'edifissiu. U vegne rapresentàu l'episodiu da pasciùn e da messa in crûxe de Cristu. A l'è a sêde da cunfraternita du paìse. Au de fö(r)a, de cuntru, l'edifissiu u se mustra sobriu, cu'u tèitu a cabànna e a faciâ cu'n barcùn riundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20598/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>
=== Aree archeulogiche ===
<gallery mode="packed" widths="140" heights="140">
Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) Italy.jpg|I rèsti da [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], in Puntelungu
Immaggine:Anfiteatro romano di Albenga.jpg|I basamènti de l'anfiteâtru rumàn d'Arbenga
Immaggine:Cumplèssu Archulogicu de San Clemente (Arbenga) 01.jpg|Cumplessu Archeulogicu de San Clemènte, piàu da Vaìn
Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 07.jpg|U Pilùn, in scia ''Julia Augusta''
</gallery>
* '''[[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|Baxìlica de San Vitû]]''': scitu de interesse archeulogicu ch'u se tröva in Puntelungu e u mustra i rèsti de 'n edifissiu religiusu du [[V secolo|seculu V]], ligàu a in cumplessu de tumbe "aa capüsìna" sempre du mèximu periudu, ch'u se truvava au levante e au meridiun de stu chi. Dandu amèntu ai stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] u pà che sta gêxa chi a l'agge sübìu ina sé(r)ie de mudifiche, survetüttu cun l'elevasiùn da pavimentasiùn de l'abscide inte l'ànnu mille e u restrinzimèntu da navâ cun l'azunta de culònne de recüpe(r)u da di munumènti rumài.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Basilica funeraria di San Vittore|editô=Regione Liguria|léngoa=IT|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=12469:basilica-funeraria-san-vittore-albenga.pdf}}</ref>
* '''Baxìlica de San Calòcciu''', cumplessu culucàu au de fö(r)a de mü(r)aje sitadìne, intu versante nord du Munte de San Martìn. L'è furmàu dai resti d'in insediamèntu fünera(r)iu, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü a gêxa, inta primma mitè du [[VI secolo|seculu VI]], seguia pöi daa custrusiùn d'in munastê inte l'etè de mezzu. U l'ha funsiunàu ascì cumme cunvèntu de muneghe Agustiniâne e Clarisse, armenu fìn au [[1593]], pe' pöi cazze in abandùn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309317|tìtolo=San Calocero (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref>
* '''Anfiteâtru ruman''': du [[II secolo|II seculu d.C.]], u se tröva inte 'na pusisiùn panurammica in scia culìna du Munte de San Martìn, prubabilmènte là dunde se truvava u nücleu de ''[[Albingaunum]]'', au de fö(r)a da sitè rumâna e da vixìn aa ''[[Via Julia Augusta]]''. U l'axeva ina cianta elittica cu'i assi de 72 mêtri pe' 52, scumpartìu in sce trèi livélli: vistu u spassiu ridòttu dund'u s'erzeva, u l'é(r)a stètu fina necesariu custruìghe di tèrracìn de cuntenimèntu pe'e tribüne. Ancöi se ponen vegghe numma i rèsti da parte a setentriùn, ch'a se fàccia versu a sitè. Inti seculi u l'ha cangiàu ascì de destinasiùn, finendu pe' êsse duve(r)àu cumme campusantu dai muneghi da vixìna abasìa de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309262|tìtolo=Anfiteatro (anfiteatro, luogo ad uso pubblico)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/albingaunum-albenga-liguria.html|tìtolo=ALBINGAUNUM - ALBENGA (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref>
* '''Terme rumâne''', intu léttu d[[a Sènta]], pôcu a munte du mudèrnu [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], segnu du svilüppu da sitè de ''[[Albingaunum]]'' in epuca impe(r)iâle inta cianü(r)a a meridiun du nücleu ciü veggiu. Scibèn che a zôna a secce aù traversâ daa scciümè(r)a, besögna pensà che a quelli tèmpi u sò cursu u l'é(r)a bèn dife(r)ènte. E terme e u cumplessu paleucristiàn de San Clemènte sun vegnüi aa lüxe intu mèntre che se faxevan i scâvi pe'u slargamèntu du léttu da Sènta, fra u [[2001]] e u [[2002]]. A segunda du periudu de l'ànnu se ponen ancù vegghe e pìlle de l'acquedòttu rumàn (növe in tüttu), u margine da veggia spunda de mancìna da scciümè(r)a e e fundamènta du Mü(r)ìn da Branca, ch'u remunte(r)ea au [[1587]]. In gì(r)u aa gêxa de San Clemènte sun stète rinvegnüe fìna de tumbe, cun di sarcofaghi in prìa de Finâ.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albenga (Sv) - L'area archeologica nell'alveo del Centa: le terme pubbliche romane e la chiesa di San Clemente|revìsta=Fasti Online Documents&Researches|editô=Associazione Internazionale Archeologia Classica|çitæ=Rumma|léngoa=IT|url=https://www.fastionline.org/docs/FOLDER-it-2006-70.pdf}}</ref>
* '''Cumplessu da ''[[Via Julia Augusta]]''''', antiga stradda rumâna incumensâ du [[13 a.C.]] sutta l'impe(r)atû Augüstu. Lungu u sò traciàu, fra Arbenga e A(r)àsce, se ghe faccian e ruvìne de au mênu sètte edifìssi de st'epuca chi, datèi fra u [[I secolo|I]] e u [[II secolo|II seculu d.C.]], sinque identifichèi cumme fünerà(r)i.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309689|tìtolo=Via Iulia Augusta (infrastruttura viaria, strada)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> Pòcu distante, dau traciàu, defèti, u se pò vegghe u Pilùn, edifissiu a cianta retangulâre frasiunàu in sce trèi livélli e caraterizàu da 'na strutü(r)a estèrna de bluchétti squadrèi disposti in fi(r)èi urizuntâli utegnüi travajandu a scciàppu de prìe de scciümè(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309398|tìtolo=Pilone (monumento funerario, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> U munumèntu u l'è stètu restauràu intu [[1892]] da l'architettu purtughese Alfredo Dandrade, de moddu da recüpe(r)âne a furma ch'u l'axeva in u(r)igine.<ref>{{Çitta web|url=https://anfiteatroromano.blogspot.com/2015/01/il-pilone-romano.html|tìtolo=Il Pilone Romano|outô=Raiko Radiuk|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref>
=== Architetü(r)e sivìli ===
==== Palassi stò(r)ichi ====
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Immaggine:Palàssu Veggiu (sentru stòricu d'Arbenga) 02.jpg|U Palàssiu veggiu, dau Batiste(r)u
Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|U de föra du palàssiu du Vescu
Immaggine:Albenga - Torre Lengueglia Costa.jpg|Palàssiu e tûre da famìa Còsta-Du Carettu
Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|Palàssiu Oddu cu'a sò tûre
Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|Palàssiu Pe(r)usu-Seulla
Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|San Dumenegu, a faciâ
Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ingressu.jpg|Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn
Immaggine:Palàssu San Scî (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ciasetta.jpg|Palàssiu e ciasetta de San Scî
Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|Tûre Cassulìn, da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]
Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|Tûre Lengueja Do(r)ia, dai Quattru Canti
Immaggine:Albenga - Torre Navone - 2023-09-30 11-58-14 001.jpg|A tûre di Navùi
</gallery>
* '''Palàssiu Veggiu du cumün''', u se tröva in Arbenga Veggia, fiancàu aa catedrâle, u l'é(r)a l'antiga sêde du cumün inte l'etè de mezzu. A s'è cunservâ ancù l'antìga loggia, in u(r)igine destinâ ae asemblêe pupulâri, insemme aa sâla di cunsu(r)i, au cian terén. Au cian de d'âtu, drentu aa Tûre Sìvica, u salùn du pudestè, ch'u ghe se pò acedde muntandu a sca(r)a presènte inta faciâ gi(r)â versu u Batiste(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2741&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Veggiu du cumün, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> Dau [[1933]] u l'è a sêde du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Müseu Ingaunu]], cumme vusciüu dau prufesû Lamboglia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.iisl.it/musei/albeng/albeng.htm|tìtolo=Istitüu Internasiunâle Stüddi Lìgü(r)i, Sivicu Müseu Ingaunu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref>
* '''Palàssiu du Vescu''', a l'è stèta a sêde vescuvîle da diocexi d'Arbenga fìn au [[1954]], ànnu inte che sta lì a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn. L'edifissiu pe' cumme u veghemmu aù u l'è duvüu au fètu ch'u l'é(r)a stètu rangiàu du Sinquesèntu, mèntre a l'intèrnu se cunservan ancù di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], au de drentu se tröva u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2745&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du Vescu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>
* '''Palàssiu Còsta-Balestrìn''' (o Còsta-Du Carettu), inta [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|ciàssa di Leùi]], de derê aa Catedrâle de San Michê, abitasiùn nobile in stìle rinascimentâle. A tûre, ch'a spicca pe'u sò prufìlu rispettu ai âtri edifissi da ciàssa, a l'è stèta ti(r)â sciü de prubabile intu [[XII secolo|seculu XII]], pe' pöi vegnì inglubâ inte Cà di Còsta, fète custruì inta primma mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e pöi finìe in man ai Du Carettu de Balestrìn intu [[1723]]. Cu'a mòrte de l'ürtimu espunènte da famìa, u palàssiu u l'è stètu dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] e u l'è vegnüu a növa sêde du vescuvàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piazza-leoni-palazzi-costa-carretto.htm|tìtolo=Piazza dei Leoni e Palazzi Costa Del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2024-08-01}}</ref>
* '''Palàssiu du cumün''', inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]], a l'è a növa sêde du municìpiu, ti(r)àu sciü inte l'Öttusèntu partèndu da arcüne cà che zà l'existevan, füse inte 'n ünicu edifissiu. L'è caraterizàu da 'na faciâ dau stìle neuclàscicu, frasiunâ in trèi urdini e u cumprènde fina a [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre Malasemènsa]], ch'a l'uspitava intu Seisèntu e prixùi sitadìne. <ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2743&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref>
* '''Palàssiu Oddu''', palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi intu [[1623]] u vegne pe' sò vuluntè duve(r)àu cumme sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu a partì daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vitta aa strutü(r)a che veghemmu ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n portegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tèmpi muderni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u müseu de màgiche traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e âtri repèrti rescuvèrti dae antìghe necropuli rumâne.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssiu Oddo, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddo, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref>
* '''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''', palàssiu ch'u dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]] e ch'u presènta ina faciâ du tardu Sinquesèntu, nuché 'na tûre du seculu XIII, mèntre l'intèrnu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pìa u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. Ancöi u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i.
* '''Palàssiu D'Aste''', cumisciunàu inti seculi daa ricca famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]], u l'è in gran cumplessu d'edifissi ch'u furma l'intregu isulàu in fàccia au Palàssiu Veggiu du cumün. A sò parte ciü antiga, dìta a Cà d'Aste, a l'è du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a se fàccia in sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], pöi e ghe sun e â(r)e cunusciüe cumme Cà D'Aste-Bassu e Cà Fieschi-Ricci che, insemme au rèstu du palàssiu, e sun stète slarghèi e rangièi du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi, int'in gran salùn du cian nobile, s'è recavàu a sâla du cunseju du Cumün d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11821043_0700210484_dec.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-06}}</ref>
* '''Cumplessu du cunvèntu de San Dumenegu''', cumplessu de edifissi ch'u l'ingloba i resti de l'insediamèntu di fràtti dumenichèi, u se fàccia in scia [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|ciàssa cu'u mèximu numme]] intu quartê de San Scî. Descrìtu zà intu seisentescu [[Sacro, e vago Giardinello|''Sacro, e vago Giardinello'']], cumme "furtessa invinsibile"<ref>{{Çitta|Paneri|vul. I, pp. 356-357 (260)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref> e ancù primma inta sò furma u(r)igina(r)ia inte vìxite apustôliche du Mascardi ([[1585]]), u se sa che a gêxa a presentava inisialmènte trê navè e che l'impiantu u l'è stètu revulüsiunàu pròpiu inta primma parte du [[XVI secolo|seculu XVI]]. U cunvèntu cu'u sò ciostru sun de lungu stèti di punti de riferimèntu pe'a cumünitè ingàuna, tantu che dife(r)ènti e sun stète e dunasiùi fète dae famìe arbenganesi a sta gêxa chi. Antigamènte, inta bibliutêca du cunvèntu, u l'é(r)a cunservàu adi(r)itü(r)a l'archiviu cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/chiesa-convento-sandomenico.htm|tìtolo=Cunvèntu de San Dumenegu, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref>
* '''Palàssiu Rulandi-Ricci''', nasciüu da l'acurpamèntu de ciü edifissi de epuche presedènti (spiccan ancù bèn due tûre), u Palàssiu u l'é(r)a fìn au [[XVI secolo|seculu XVI]] prupietè da famìa di Lengueja, pe' passà in man ai [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] pe' vìa matrimuniâle du [[XVII secolo|seculu XVII]] e aa fìn regi(r)àu da in rammu de sta famìa chi a quella di Rulandi, intu [[1749]]. Chi u l'è stètu uspitàu ascì l'incuntru fra u [[Andrîa Masêna|generâle Massena]] e [[Napolion Bonaparte|Napuleun]], ai tèmpi da Campàgna de l'Itàlia. L'è dai ànni '60 pusedüu dau cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/il-palazzo-del-municipio.htm|tìtolo=Palàssiu Rulandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>
* '''Tûre e Cà di Cassulìn''': d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a l'è in òttimu esempiu de architetü(r)a du [[XIII secolo|seculu XIII]], vistu ch'a cunserva ancù u bazamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>
* '''Tûre Lengueja Do(r)ia''', cà-tûre ch'a se caraterizza pe'a sò impunènsa, a l'è apartegnüa a ste due famìe arbenganesi. Se tröva dai Quattru Canti, dunde se incruxan u cardu e u decümàn du sèntru arbenganese. Dau caruggiu intitulàu a Baccio Emanuele Maineri a se pò ancù vegghe ina serie de bìfure quatrusentesche, mèntre daa parte faciâ in sce [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]] e spìccan tantu 'na bìfura rumanica che 'na trìfura de stìle goticu, fòscia da datà fra i seculu XIV e XV. <ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-lengueglia-doria.htm|tìtolo=Tûre Lengueja Do(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>
* '''Tûre di Navùi''' (o ''Tûre Navùn''), du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seulìn, a se faccia versu a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustrau dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupieta(r)ia a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navui. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è pusedüa dai Ferrari.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-16}}</ref>
==== Vìlle stò(r)iche ====
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Immaggine:Vìlla Anfossi (A Bastìa, Arbenga) 01.jpg|A vìlla Anfossi, aa Bastìa
Immaggine:Vìlla D'Àste (Lêca, Arbénga) - vìsta (4).jpg|A vìlla D'Aste, inte Leca
Immaggine:Vìlla du Cian Bellìn (San Fé, Arbenga)-Purtâle 01.jpg|Purtâ da vìlla du Cian Bellìn (San Fé)
Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte
Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta''
</gallery>
*'''[[Vìlla D'Aste]]''', rexidènsa da famìa, a se tröva inta frasiùn de Leca, pôcu dòppu u ''A Purtassa'' e versu ''E Sìmme'', a se presènta cumme in cumplessu cun tantu de tûre. Catâ dai Seulìn intu [[1720]], a vìlla a l'è mensunâ pe'a primma votta inti catastri du [[1613]] e a se inse(r)ìsce intu scistemma de custrusiùn vìlle tipicu de quellu periudu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Atlante tematico del barocco. Il sistema delle residenze nobiliari|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=Le ville del contado d'Albenga (2)|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> Chi se trövan u(r)iginâli furme architetoniche e artistiche, vistu ch'a l'è cumposta da dui fabrichèi distinti, culighèi ün cun l'âtru dau turiùn russu, ch'u g'ha, au de surva, 'na spessa curnìxe, cun di elemènti decurativi ch'i sporzen. Pe' de ciü inta parte au meridiùn, versu u stradùn, se vegghe ancù bèn a mü(r)aja rinfursâ, ch'a serviva cumme demarcasiùn ascì da prupietè agricula e u purtâ d'ingressu cu'u stemma de rapresentansa.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=159|capìtolo=Leuca nella modernità}}</ref>
* '''Vìlla Còsta''' (o ''du Cian Bellìn''), ti(r)â sciü fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e u cumènsu du [[XVII secolo|XVII]] dai frèi Còsta, a se tröva a San Fé inta regiùn cu'u mèximu numme. A pusisiùn pe'a sò custrusiùn a l'é(r)a stèta sernüa vista a vixinansa da sitè e a tranquilitè du pòstu, ideâle pe' l'instalasiùn de 'n giardìn scignurìle, cun tantu de decu(r)asiùi de marme(r)u e de funtâne. A vìlla a presènta, versu a pruvinsâle ch'a porta in Lüxignàn in carateristicu purtâ d'ingressu in bügnàu, ch'u l'inmetteva versu u giardìn da prupietè, in sciu che se ghe faciavan a cà veggia dìta "A Tûre", 'na capélla privâ dedicâ a San Giuànni u Batìsta e a rexidènsa stessa, pü(r)e s'ancöi du cumplessu u(r)igina(r)iu u l'è restàu pôcu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2004|tìtolo=Un giardino tardo-manierista della campagna ingauna: "La villa delli signori Costa" a Piambellino|revìsta=Ligures. Rivista di Archeologia, Storia, Arte e Cultura Ligure|editô=IISL|nùmero=2|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/312087184_Un_giardino_tardo-manierista_nella_campagna_ingauna_la_%27villa_delli_signori_Costa%27_a_Piambellino}}</ref>
* '''Vìlla Anfossi''' (''u Paraxu''), a se tröva aa Bastìa, a rexidènsa a se presènta cumme vilùn furtificàu e a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü la dunde primma u gh'é(r)a u cumplessu furtilissiu da "Bastita", vusciüa dau cumün d'Arbenga versu a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=70-71|capìtolo=Bastia e Massaro}}</ref>, tantu che di resti da custrusiùn u(r)igina(r)ia resültan inglubèi inte l'edifissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210932.pdf|tìtolo=Oratorio Santa Croce (Bastia d'Albenga), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> A l'è vegnüa prupietè da famìa Anfossi<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/palazzo-anfossi-a-bastia-di-albenga?ldc|tìtolo=Palazzo Anfossi a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> du [[XIX secolo|seculu XIX]] e a l'è stèta trasfurmâ in tegnüa agricula, bèn vixibile passandu daa Vìa da Cêve, versu dund'a se fàccia intu versante nord. A presènta elemènti carateristichi, fra sti chi a merlaü(r)a inta parte âta de mü(r)aje, nuché èrchi de maùi e barcùi a bifura.
* '''Villa Borea-Ricci''', cunusciüa ascì cumme ''u cunvèntu de muneghe de San Fé'', vista a destinasiùn ch'a l'ha avüu a partì dau [[1903]], quand'e sun rivèi in Arbenga quatòrze muneghe Ursulìne scapèi daa Fransa, in esiliu vista l'emanasiùn lézze Combe, che gh'axeva pruibìu l'insegnamèntu. Avanti ch'a l'avesse sta funsiùn religiusa a l'é(r)a a rexidènsa di marchesi, che difatti i s'é(r)an mustrèi bèn dispunibili a uspitâle. Inti ànni u cunvèntu u vegne ascì trasfurmàu inte 'n istitüu sculasticu pe' l'aviamèntu magistrâle, ricunusciüu ufisialmènte du [[1936]], asèmme ae scö(r)e meddie. A cumünitè a se desfà intu nuvèmbre du [[1991]], quande a San Fé e restan numma che sètte religiuse, mèntre du [[2017]] ascì e ürtime trê l'han lasciàu sta sêde, che cuscì a l'ha seràu du tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-chiude-la-casa-religiosa-delle-suore-orsoline-san-fedele/|tìtolo=Albenga, chiude la casa religiosa delle suore orsoline di San Fedele|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref>
* '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)àsce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çitæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivèi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u grossu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padiùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di ànni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref>
* '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensunâ pe'a primma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligà ai fundi agriculi d'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du Növesèntu. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertü(r)a a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref>
==== Âtre architetü(r)e ====
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia
Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu, vistu da Vaìn
Pontelóngo (Arbénga) - vìsta (4).jpg|U Puntelungu
</gallery>
* '''Veggia sêde da Federasiùn''', aa Ma(r)ìna, a l'è stèta a primma sêde da Federasiùn Agricula, custruìa inti [[Anni 1920|ànni Vinti]] e duve(r)â da sta chi fina inti [[Anni 1970|ànni Setanta]], cun di lucâli in üsu ascì a l'INPS e ina sâla pe'e rapresentasiùi, pöi vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ch'u l'è stètu in funsiùn ancù pe' di ànni. A strutü(r)a, vinculâ dau [[2009]], a se desvilüppa in sce dui cièi e, de de fö(r)a, a se presènta cu'ina faciâ squaxi munumentâle, dau güstu neu-clascicu.<ref name=":8" />
* '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref>
* '''Veggia cà cumünâle de Campugexa''', custruìa inti prìmmi ànni du [[XX secolo|seculu XX]], se tröva là dund'e gh'é(r)an e ruvine da cà da cungrega, caütta in disüsu aa mitè du [[XVII secolo|seculu XVII]]. In u(r)igine l'edifissiu u l'é(r)a de cianta retangulâre, cun numma in cian e tantu de 'na lòggia picìna in sciu frunte. U l'ha de lungu rapresentàu u cö da vitta sivìle du paìse, avanti ch'u divegnisse ina frasiùn d'Arbenga, du [[1933]] u l'è stètu cunvertìu cumme palàssiu de scö(r)e e issàu de 'n ciàn, ancù dòppu l'è vegnüu 'n ufissiu pustâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825258_0700210623_dec.pdf|tìtolo=Ex casa comunale di Campochiesa, relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> In scia faciâ u se tröva ascì u munumèntu ai caütti da Primma guèra mundiâle, inaugu(r)àu du [[1921]] aa presènsa du scindicu Santino Durante e scurpìu da l'artista arbenganese Antonio Maragliano.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=152|ISBN=88-88-39770-1}}</ref>
* '''Puntelungu''', inta regiùn che da stu chi a l'ha piàu u numme, u l'è in lungu punte a dexe èrchi, d'ancöi interèi, ch'u servìva a traversà [[A Sènta]], che fina au [[XIII secolo|Duxèntu]] a passava pe' de chi.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309186|tìtolo=Ponte Lungo (ponte, infrastruttura viaria)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> Se credéva che u Puntelungu u fusse de l'etè rumâna ma, cu'i stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], s'è descuvèrtu che pe' cuntru u l'è ina custrusiùn de l'Âtu Mediuevu, fòscia vixìna au scitu dunde a ''[[Via Julia Augusta]]'' a traversava a scciümè(r)a, scicumme ch'u nu l'è segü(r)u che a pasesse pròpiu in curispundènsa du punte.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 170}}</ref>
* '''[[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]''', ufisialmènte intitulàu au Libero Emilio Viveri, u l'è in punte mudèrnu ch'u lìga u sèntru d'Arbenga cun Vaìn, inaugü(r)àu ai 24 de dixèmbre du [[1995]] au pòstu de quellu ruinàu daa bü(r)a du 5 de nuvèmbre du [[1994]]. U Punte Russu, a ina sula campâ lunga 100 m e larga 15, u g'ha ina strutü(r)a ciütostu rè(r)a, tegnüa sciü da in sulu èrcu missu intu mezzu de due carezè.<ref>{{Çitta web|url=https://structurae.net/en/structures/libero-emidio-viveri-bridge|tìtolo=Libero Emidio Viveri Bridge|léngoa=EN|vìxita=2024-08-19}}</ref>
=== Architetü(r)e militâri ===
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Immaggine:Furtin zenese (Arbenga) 01.jpg|U furtìn zenese, aa ma(r)ìna
Immaggine:Caserma Turinetto (E Sgûre, Arbenga)-L'ingressu daa Vìa au Piemunte 01.jpg|A Caserma Turinettu, ingressu prinsipâle
Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908)
Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasìna de cumandu
</gallery>
* '''U Furtìn''', u l'è in furtìn erezüu dai zenesi intu [[1586]] scibèn ch'a ghe fusse l'upusisiùn di aministratui arbenganesi, ch'i veghevan a custrusiùn de sta furtificasiùn cumme in növu mutivu de cuntròllu da parte da Repübbrica. Atribuìu a Gregorio Molassana e a l'inzegnê Batista Isula<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111120.pdf|tìtolo=Fortino Cinquecentesco, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>, u l'axeva in ròllu de difesa da zôna da Ma(r)ìna cuntru e incursciùi di piràtti, tantu ch'u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü inte vixinanse de quella che alùa a l'é(r)a a linea da còsta. A l'è ina custrusiùn masiccia, a cianta squadrâ e cu'e mü(r)aje a scarpâ, larghe 16 mêtri pe' fiancu. A parte âta a l'è marcâ da 'n pa(r)apêtu, che a sepà(r)a dau de sutta grassie au carateristicu curdùn, mèntre ai quattru canti da custrusiùn se trövan de garìtte penscili<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=77-78|capìtolo=La Piana di Albenga|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref>, cuvèrte cun de ciàppe. U purtâ d'ingressu u l'è situàu a in'artessa de 4 mêtri e u l'è surmuntàu da in pugiôlu, u se razunze muntandu in sce 'na sca(r)a ch'a munta. L'edifissiu u l'è stètu restauràu du [[2006]], ànnu che u cumün u l'è divegnüu prupieta(r)iu da strutü(r)a, dedicandula a evènti de cultü(r)a, fra sti chi ina mustra multimediâle dedicâ a L'Ìsu(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://bonespirit.provincia.lucca.it/it/divulgativa/577/il-fortino-di-albenga.html|tìtolo=Il Fortino di Albenga|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>
* '''Caserma Turinetto''', inta regiùn de Sgûre, custruìa intu [[1941]] in sce 'na süperficie de tòstu 80 mìlla mêtri quadrài. A dêve u sò numme dau suttatenènte di Arpìn Aldo Turinetto, mortu dü(r)ànte a Segunda Guèra Mundiâle, medaja d'ò(r)u au valû militâre. A l'é(r)a caraterizâ da 'na cianta a fèru de cavallu, fèta tütta de casermette (unze edifissi in tüttu) alineèi d'in trê in trê e cu'a parte sentrâle faciâ in sce dui làtti da ciàssa lungâ. Dismessa intu [[2004]] pe' vìa de l'abulisiùn da lêva, a caserma a l'è finìa int'in stàttu de abandùn. Furmalizâ a dismisciùn du [[2007]] u cumün u l'ha individuàu stu scitu chi cumme ideâle pe'a custrusiùn du növu pôlu sculasticu, tantu che intu [[2022]] a l'è stèta caciâ zü a ciü parte de strutüre, levèi quattru edifissi versu a scciümè(r)a e e mü(r)aje ch'e se faccian in scia Vìa au Piemunte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=90-99|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Turinetto}}</ref>
* '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu cunventuâle de San Benardìn, inta lucalitè de Vaìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunvèntu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' in tutâle de 300 surdatti.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino| ànno=2021|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=IV. L'età contemporanea|p=98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave a pôca distànsa a l'ha purtàu au lèntu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina manega de surdatti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref>
* '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbèrtu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrài. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma in gràddu de uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a insediâse u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasìna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispettu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i àrchi semireundi a surmuntâ.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref>
==== E pòrte ====
<gallery mode="packed" widths="160" heights="160">
Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Mu(r)ìn
Immaggine:A Pòrte de Turlâ (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Turlâ
Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|A Pòrte de l'A(r)òscia
Immaggine:Albenga Porta Pertuxo (cropped).jpg|A Pòrte du Pertüxu
Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|U Pòrtegu de l'Uspeâ, dau de fö(r)a
</gallery>
Inte mü(r)aje de Arbenga Veggia se dröven quattru pòrte prinsipâli:<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|capìtolo=E Pòrte de Arbenga|pp=37-41}}</ref>
* A '''Pòrte de Mu(r)ìn''' (o ''de Mü(r)ìn''), ancù bèn vixibile, au fundu de Puntelungu, a l'inmette inte quellu ch'u l'é(r)a u cardu rumàn, che ancöi u l'è rapresentàu daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. A l'ha in aspettu neuclascicu de(r)ivàu dai travai fèti inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cun l'impunènte fruntùn, cu'n arcu semiriundu ch'u se ghe dröve au de sutta. Ai làtti de stu lì se trövan quattru spésse finte culònne lìsce e squadrèi. A l'é(r)a l'ingressu in Arbenga pe' chi u rivava da nord, traversandu a ''[[Via Julia Augusta]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=Porta Mulino e le Mura Medievali|vìxita=2024-07-13|
léngoa=IT}}</ref> L'è fina numinâ inti Statüi du [[1288]] cumme ''Porta Cepullorum'', pe' vìa da presènsa de 'na brancâ de cà de prupietè de sta famìa, mèntre u numme d'ancöi u vegne dau mü(r)ìn tardumedievâle ch'u se ghe truvava in tèmpu lì d'ataccu.<ref name="statüi">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 57, nòtta n.46|Costa Restagno, 1995}}</ref>
* A '''Pòrte de Turlâ''', pòrte munumentâle du Settesèntu, a pìa u numme da ''Tor Lata'' (a tûre de làttu) e a l'inmette intu quartê d'Arbenga Veggia cu'u mèximu numme. Ascì inte stu câxu u se ghe dröve in èrcu semiriundu, fiancàu da due masìccie finte culònne, in continuitè cu'e mü(r)aje sitadìne. Inta parte âta a l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a recürva cun trèi pinâculi. Au sèntru, int'in nicciu, 'na madunetta de marme(r)u ch'a remunta au [[1894]], rangiâ du [[2005]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2005/08/12/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/albenga-il-restauro-di-porta-torlaro.html|tìtolo=Albenga, il restauro di Porta Torlaro|vìxita=2024-07-13|léngoa=IT}}</ref>
* A '''Pòrte da Ma(r)ìna''', demulìa intu [[1938]] asemme au Castéllu e au sivicu teâtru pe' fasiltà l'ingressu in Arbenga ai câri e ae caròsse. A curispundeva a l'ingressu aa sitè pe' chi u rivava dau mâ. St'impunènte cumplessu ch'u nu gh'è ciü u l'é(r)a fiancàu da due tûre e a partì dau [[1251]] u l'é(r)a stètu duve(r)àu cumme sêde da milìssia dai zenesi, armenu fìn au Sinquesèntu. Finìu in man ai Cassulìn, l'é(r)a stètu ancù cunvertìu a cunvèntu, pe' vuluntè du Gio Maria Oddo. Tèmpu di fransesi u l'é(r)a passàu au cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/castrum-porta-marina.htm|tìtolo=Castrum Porta Marina|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref>
* A '''Pòrte de l'A(r)òscia''', a pòrte meridiunâle d'Arbenga, cuscì ciamâ perché a se dröve versu a scciümè(r)a, inmetèndu intu cardu rumàn, a l'âtru càppu rispettu de quella che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Antigamènte da chi a sciurtiva a ''[[Via Julia Augusta]]'', piandu a vìa versu u Munte e pruseguèndu a mezza còsta, fìn a A(r)àsce. Se presènta cun 'na strutü(r)a mudesta in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/via-iulia-augusta.htm|tìtolo=Via Julia Augusta|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref>
Ghe sun pöi de âtre pòrte ciü picìne, fra ste chi quella du Pertüxu (l'antìga ''Porta pertuxii'', cunusciüa pü(r)e cumme a Pòrte de Sant'Eulàlia), intu làttu d[[a Sènta]], ch'a permeteva fasilmènte de zunze versu Vaìn. A l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a sinquesentesca pe'u deflüssu de l'àiva e a permette de acedde a [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]].<ref>
{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 415}}</ref> Ancù da regurdà a Pòrte da Gabèlla, au fundu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], dunde aù i se vegghen i dui porteghi in intrâ aa [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]: antigamènte a mantegniva, cumme u dixe u numme, ina funsiùn de cuntrollu in sce tàsce. In ciü 'n'âtra avertü(r)a, ciamâ a Pòrte de l'Aquila, a purtava intu curtìle de l'u(r)ato(r)iu di Gianchi, difesa dau Bastiùn dau mèximu numme.<ref name=":0" />
=== Natü(r)a ===
Intu terito(r)iu du cumün d'Arbenga i sun cumpresi sinque sciti natü(r)âli prutètti, scìa de tèra che de mâ:
* [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a]]: a l'è a riserva ch'a cröve i 11 ha de l'Ìsu(r)a, tantu pe'a tèra che pe' de parte sutt'ègua, creâ du [[1989]] e, dau [[1995]], cumpresa ascì int'in scitu d'interesse cumünita(r)iu. In scia tèra a dà de prutesiùn a in ambiènte de maccia mediteranea dund'u ghe fa u nìu tanti uxelli, mèntre sutt'ègua u se tröva di prèi de ''Posidonia oceanica'' e, ciü a fundu, de culonie de a(r)eghe e de cu(r)alli, cun tütte e béstie ch'e ghe trövan de repa(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324908|tìtolo=Isola Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref>
* Munte Aü - E(r)exe(r)a - Riàn Turse(r)u: dau zügnu du [[1995]] dicia(r)àu scitu d'interesse cumünita(r)iu, u s'estènde pe' 2.420 ha fra Arbenga e i cumün de [[Barestin|Balestrìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e [[U Sejô|U Se(r)iâ]]. Intu sò terito(r)iu, ch'u l'è tòstu pa(r)eggiu a quellu de l'area prutètta pruvinsâle "E(r)exe(r)a, Munte Aü e Valle Ibà"<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>, stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu varieghèi, cun de cundisiùi rè(r)e de ciante de muntagna e da maccia ch'e crescen üna rènte a l'âtra, inclüsu bèn 34 qualitè d'urchidee e tòstu in tersu de tütte e ciante prutètte ch'i se trövan in Ligü(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Stu chi u cumprènde ascì l'area prutètta pruvinsâle du turènte Ca(r)ènda, estesa in sce 45 ha e habitat da varietè ingàuna da [[Emys orbicularis|biscia scrossu(r)a eurupea]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/rio-carenda|tìtolo=Area protetta Provinciale Rio Carenda|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>
* Fundu du mâ Löa - Arbenga: âtru scitu d'interesse cumünita(r)iu creàu intu zügnu du [[1995]], u s'estènde pe' 541 ha de mà fra i cumün de [[Löa]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Arbenga, cu'in fundu ch'u l'è cuèrtu da ün di prèi de ''Posidonia oceanica'' ciü impurtanti da regiùn. Pe' de ciü, i ghe sun ascì di prèi de ''Cymodocea nodosa'' e, fra e spécie ciü rè(r)e, se ghe pò truvà a ''Pinna nobilis''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic10/index.htm|tìtolo=Fondali di Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324973|tìtolo=Fondali Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>
* Fundu du mâ Santa Crûxe - Gainâ(r)a - Câu da Lêna: u l'è in scitu d'interesse cumünita(r)iu istituìu de lungu intu zügnu du [[1995]]; u cröve 213 ha de [[Mâ Ligure|Mà Ligü(r)e]] scumpartìi cu'u cumün d'[[Arasce|A(r)àsce]], cumpresa ascì tütta a fascia de mâ in gì(r)u a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]. Inte st'area chi u fundu du mâ u l'è cuèrtu da ina ricca pupulasiùn de ''Posidonia oceanica'', ma i nu mancan di âtri habitat, cumme fundi de prìa e a presènsa fìna di cu(r)alli. Fra e spécie prutètte ch'e sun stète truvèi chi e ghe sun u fâsu cu(r)allu negru, u datte(r)u de mâ e tante qualitè de spügne, de crustacei e de pesci.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic11/index.htm#|tìtolo=Fondali di Capo S.Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324974|tìtolo=Fondali Santa Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, l'Ìsu(r)a e u brassu de mâ ch'u ghe stà in gì(r)u i sun drentu aa riserva natü(r)âle regiunâle da Gainâ(r)a, de 11 ha e creâ du [[1989]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/riserva-naturale-regionale/isola-gallinara|tìtolo=Riserva naturale Regionale Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>
* Turènti A(r)òscia e Sènta: scitu d'interesse cumünita(r)iu, u l'è stètu creàu insemme ai âtri SIC arbenganesi e u g'ha in'estensciùn de 189 ha. U cumprènde l'ürtima parte da gè(r)a du [[Turénte Nêva|Nêva]] e de l'A(r)òscia, ciü tütta [[A Sènta]] e ina parte de sò zine. St'area chi, ch'a cunserva de macce de vegetasiùn tipica de zine di scciümmi e, aa bucca da Sènta, ascì quella de ma(r)ìne, a l'è in puntu impurtante pe'i uxelli de passu, cun ciü o mênu 150 spécie chi segnalèi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic47/index.htm|tìtolo=Torrenti Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324909|tìtolo=Torrente Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> U scciümme Sènta u l'è cumpresu ascì inte l'area prutètta pruvinsâle cu'u mèximu numme, de 60 ha in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/fiume-centa|tìtolo=Area protetta Provinciale Fiume Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>
Pe' de ciü, fra e ativitè arbenganesi pe'a prutesiùn da natü(r)a, u gh'è ancù:
* '''Sèntru Emys''': u l'è in sèntru, ch'u se pò vixità, de prutesiùn pe'a varietè ingàuna da biscia scrossu(r)a ''[[Emys orbicularis]]'', spécie u(r)igina(r)ia de ste tère chi e a riscciu d'estinsiùn. U Sèntru Emys, ch'u se tröva ae Còste de [[Leca (Arbenga)|Leca]], inta regiùn de l'Ìsu(r)a Bèlla, u cü(r)a l'incübasiùn de öve fina aa nasciùn de növe biscie scrossu(r)e e, passèi 2-3 ànni inte l'[[Acquâio de Zena|Acqua(r)iu de Zena]], ascì du sò rilasciu in natü(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/emys/centro-emys-leca-albenga|tìtolo=Il Centro Emys di Leca di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>
== Cultü(r)a ==
=== Istrusiùn ===
;Bibliutêche
* Bibliutêca sivica "Simonetta Comanedi": a l'è a bibliutêca sivica d'Arbenga, missa intu cian nobile de Palàssiu Oddu, antiga sêde du culêgiu. In funsiùn zà inti [[Anni 1930|ànni '30]], inti [[Anni 1960|ànni '60]] a s'è mesciâ inta [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], pe' vegnì inderé inta sêde u(r)igina(r)ia du [[2009]]. Dau [[2002]] intitulâ aa bioluga arbenganese Simonetta Comanedi, a cunta de ciü o mênu 30.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u l'è furmàu da ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20231015100436/https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0003|tìtolo=Biblioteca civica Simonetta Comanedi|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=205&idCat=217&ID=217&TipoElemento=categoria|tìtolo=Cumün d'Arbenga - Bibliutêca|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref>
* Bibliutêca capitulare: a ne vegne daa bibliutêca che pe' di seculi a l'è stèta au servissiu du capitulu da catedrâle arbenganese e, dau [[1982|1984]], a l'è cunservâ cumme fundu drentu a l'archiviu da diocexi, pe'a decixùn du vescu Alessandro Piazza de mette insemme tütti i archivi de paròcchie soe. Fra e ope(r)e e i manuscriti chi cunservèi u gh'è u famusu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0004|tìtolo=Biblioteca capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-capitolare/|tìtolo=Biblioteca Capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref>
* Bibliutêca diucesâna "Monsignor Alessandro Piazza": a bibliutêca da diocexi, a se tröva intu semina(r)iu vescuvìle e, daa sò fundasiùn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] cumme fundu du semina(r)iu, a l'è rivâ a tòstu 60.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u ghe n'ha ciü o mênu 12.000.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0226|tìtolo=Biblioteca diocesana "Mons. Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-del-seminario/|tìtolo=Biblioteca diocesana "Monsignor Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref>
* Bibliutêca "Don Umberto Barbena": fundâ du [[1954]], a l'è a bibliutêca specializâ da sesiùn arbenganese du [[Club arpin italian|CAI]]. Fra munugrafìe, giurnâli e mappe a cunta de ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=http://anagrafe.iccu.sbn.it/opencms/opencms/ricerche/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0221|tìtolo=Biblioteca Don Umberto Barbera|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://caisidoc.cai.it/biblioteche-cai/biblioteca-don-umberto-barbera-cai-sezione-di-albenga/notizie-sulla-biblioteca/|tìtolo=Biblioteca "Don Umberto Barbera" CAI Sezione di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref>
;Scö(r)e
In Arbenga gh'è öttu asili, quattru de sti lì i sun statâli (quellu pe'a Vìa di Orti, u "San Clemente" a Vaìn, quellu de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e quellu de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]-[[Lüxignan|Lüxignàn]]), i âtri quattru i sun pe' cuntru privèi (l'asilu "Ester Siccardi", u "Faà di Bruno", u "S.S. Annunziata" e, a [[Campugexa#San Zorzu|San Zorzu]], u "San Giorgio").<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-dell-infanzia/|tìtolo=Scuole dell'Infanzia di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref>
E scö(r)e prima(r)ie e sun öttu ascì: üna, a "Redemptoris Mater" a l'è privâ, e âtre e sun pübbriche e, intu detaju, gh'è a "Don Umberto Barbera" pe'a Vìa di Orti, üna inte Paccini, üna a Leca, a "Carenda" inta regiùn de Rollu, üna a Vaìn, a "Nada Torri Ricci" a [[Campugexa]] e a "Eugenio Montale" aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-primaria/|tìtolo=Scuole Primarie di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref>
E medie d'Arbenga e sun a "Mameli-Alighieri", inta Vìa di Orti, e a "Artemisia Gentileschi" a Leca; de ciü, a gh'è ancù a scö(r)a privâ "Redemptoris Mater", cu'e sò medie.<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-secondaria-di-primo-grado/|tìtolo=Scuole Secondarie di primo grado di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> In Arbenga ghe sun ascì pa(r)egge scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu che, intu detaju, e sun:
* Liceu Statâle "Giordano Bruno": cumplessu de licei, u l'è spartìu pe' trê sêde. A dirigènsa a se tröva au Puntelungu, insemme ae classe du trienniu di indirissi scientifichi; u liceu artisticu u l'è intu palàssiu dund'u gh'é(r)a u tribünà, dau Ruggettu, mèntre dae Paccini, inte Vìa Dante, u gh'è u liceu spurtivu, müxicâle, clascicu e lenguisticu, ciü che e classe du bienniu du scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liceogbruno.edu.it/|tìtolo=Liceo Statale G. Bruno Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref>
* Liceu "Redemptoris Mater": scö(r)a privâ, gestìa daa diocexi, a se cumpune de quattru cursi dife(r)ènti: sociu-psicu-pedagogicu, clascicu, lenguisticu e scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.csdalbenga.it/presentazione-liceo/|tìtolo=Materiale di Presentazione: Liceo delle Scienze Umane|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref>
* Istitüu tecnicu "G. Galilei": parte de l'Istitüu Segunda(r)iu Superiûre "Giancardi Galilei Aicardi", u g'ha a sò sêde a [[Campugexa]] e u l'è atìvu cu'i dui indirissi elettronicu e infurmaticu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref>
* Istitüu agra(r)iu "D. Aicardi": situàu inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, a Vaìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria. Ascì stu chi u l'è parte de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1" />
=== Teâtru ===
[[File:Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|thumb|Castrum da Porte da Ma(r)ìna, primma du 1938]]
Arbenga a g'ha in teâtru, u cine-teâtru Ambra, in funsiùn dau [[1948]] e ch'u se tröva intu quartê de Santa Ma(r)ìa, in Arbenga Veggia; de ciü, e ghe sun de âtre sâle che, a l'ucaxùn, e sun duve(r)èi pe' spetaculi du genere. A ògni moddu, l'ativitè teatrâle arbenganese a tröva e sò u(r)igine fina inti ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cu'e primme rapresentasiùi intu cunvntu scunsacràu de San Tumaxu, adatàu cu'u tèmpu a teâtru e che, du [[1830]], u l'è passàu in gestiùn au Cumün. U Teâtru Sivicu u l'è stètu pe(r)ò caciàu zü du [[1938]] pe' fà spassiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], cu'e rapresentasiùi ch'e sun andète avanti inta sêde da Federasiùn Agricula, aa Ma(r)ìna,<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Raimondo|tìtolo=Il Teatro Civico di Albenga (1814-1938)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0376162|ànno=Utubre 2000|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=4-6, 61-62}}</ref> che ciü tardi a l'è vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ancöi seràu.<ref name=":8">{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825224_0700210481_dec.pdf|tìtolo=Ex Cinema Teatro Astor e area limitrofa, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-26}}</ref>
=== Dialettu arbenganese ===
{{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}}
[[File:Ciapélle di "Fieui di Caruggi" (Arbenga)-Cagnetta a dorme.jpg|thumb|Ina ciapella cun "Cagnetta a dorme", in arbenganese, dai "Fieui di Caruggi"|sinistra]]
In Arbenga u se parla 'n dialettu da [[Lengoa ligure|lengua ligü(r)e]], ch'u fa parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de sèntru-punènte]], ch'u n'è a varietè ciü difüsa. L'è ascì parlàu inti âtri cumüi du sircunda(r)iu e survatüttu de quattru valè ae sò spàlle (Neva, Pennavàire, A(r)òscia e Le(r)ùn), scibèn ch'e ghe seccen de dife(r)ènse intu parlà da ina zôna a l'âtra, cun varietè ciü o mênu cunservatìve e dialetti de transisiùn ascì.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref> Pe' de ciü carateristiche arbenganesi intu parlà se trövan in scia còsta au mênu fìn au [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], cumpresa a valâ da Va(r)atella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/miniguida-alla-pronuncia-delle-parole-nel-dialetto-ligure-di-albenga/|tìtolo=Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga|outô=Vincenzo Bolia (a cü(r)a de)|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11|dæta=10 dixèmbre 2010}}</ref>
Trèti distintivi da varietè sitadìna i sun l'avertüa da ciü parte de "e" scìa tòniche che nu e a caütta tòstu cumplêta da "r" in pusisiùn intervucalica, duvüa a 'n fenomenu de lenisiùn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=111|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> e marcâ in vàri moddi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|pp=22-24|volùmme=Vul. I}}</ref> a segunda du moddu ch'a vegne prununsiâ. Ciü in generâle e parlè de valè arbenganesi l'han avüu l'evulusiùn du latìn -CT- inta furma -yt- e dunca presèntan u ditongu {{IPA|[aj]}} (''làite'') o ancù, inte sèrti dialetti cunservatìvi ''làcce'', a rivà fìn a {{IPA|[tʃ]}}).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|outô2=Fiorenzo Toso|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=112|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> A ògni moddu inta parlâ sitadìna u l'è in trètu ch'u nu s'è cunservàu e au pòstu de stu lì i l'han avüu u(r)igine de furme sentìe ciü vixìne ae va(r)ietè du lìgü(r)e sentrâle, ch'i g'han de spessu u son {{IPA|[ε]}} (''lète''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=475|volùmme=Vul. I}}</ref>), u mèximu fenomenu u se riscuntra inte sèrte custrusiùi verbâli (''stètu'', au pòstu de ''stàu'' o de ''stâitu'').
== Ecunumia ==
=== Prima(r)iu ===
Grassie aa presènsa da ciâna, u setû agriculu u l'è stètu de lungu u prinsipâle, cu'u svilüppu prugrescìvu versu l'agricultü(r)a intenscìva, rezüa in scia presènsa de aziènde agricule pe'a ciü parte de dimensciùi picine. Manimàn l'ecunumia a s'è dunca ligâ prinsipalmènte ai prudòtti da semenà ciütostu che ae curtivasiùi legnuse cumme u(r)ivi (ch'i l'ucupe(r)ean 135 ettari de terén), vì (cun 72 ètari de tèra) e ciante da frütu. Survetüttu ste ürtime patìscen ina forte redusiùn, se pènse ai suli 2 ètari dedichèi ai pèrseghi.<ref name="”Garibaldi”">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=95}}, cun particulâre riferimèntu aa nòtta n.115
</ref>
Stu fètu chi u sa(r)ea duvüu au cangiu du moddu de gestì e tère, dedicanduse in mane(r)a ciü specifica a determinàu genere de cultü(r)a. De cuntru, defèti, l'è bèn svilupàu l'ambitu de arumatiche. bèn difüze e cultü(r)e du rösuma(r)ìn, du tüme(r)u, du baxe(r)icò, da sarvia e da lavanda, asemme ae sciù(r)e inti vasi cumme e marghe(r)ìtte e, in segunda, quellu de sciù(r)e recise.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=76|capìtolo=3. La struttura economica}}</ref>
Particularmènte tipichi de Arbenga e da sò ciâna sun e curtivasiùi de [[Articiocca viu"etta spinuṡa d'Arbenga|articiòcche]], [[Spa"egu viu"ettu d'Arbenga|spa(r)eghi]], [[Sücca trumbetta|sücche trumbette]] e [[Tomâta|tumâte]]. bèn cunusciüa fra e qualitè de tumâta u [[Tumata coeu de boeu d'Arbenga|cö de bö]] (o ''cuordibue''), che aa fìn du [[XX secolo|seculu XX]] a s'è imposta in sciu mercàu rispettu a de âtre qualitè, cumme a marmanda e u tundulìsciu.<ref>{{Çitta web|url=https://issuu.com/ortofrutticola/docs/pomodoro-cuore-di-bue|tìtolo=Pomodoro cuor di bue d'Albenga|outô=AA.VV.|editô=L'Ortofrutticola|dæta=2013-03-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
=== Segunda(r)iu ===
[[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Imagine stò(r)ica da Perseghini a Lüxignàn|left]]
Limitàu rispettu au prima(r)iu, u l'è desvilüpàu survetüttu inti setûi derivèi de quellu agriculu<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/sites/default/files/allegati/attivita/albenganese.pdf |tìtolo=Agricoltura nell'albenganese|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30|p=8}}</ref> e alimentâre, seguen pöi quellu chìmicu e quellu mecânicu, pü(r)e se bèn difüsu u l'è ascì l'ambitu de custrusiùi. Stu(r)icamènte defèti e l'é(r)an atìve aziènde cumme a Ledoga, arivâ inta ciâna du [[1926]], inte vixinanse da Caserma Turinetto, dunde u se travajava a scòrsa di castagni pe' trae u tanìn dae légne, ch'u serviva pe' cuncià u cöi(r)u.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=61|capìtolo=U Strada"iu}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.imprese.san.beniculturali.it/web/imprese/protagonisti/scheda-protagonista?p_p_id=56_INSTANCE_6uZ0&groupId=18701&articleId=117018&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&viewMode=normal&articleIdPadre=117013|tìtolo=Roberto Lepetit, biografia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
Du [[1820]], invêce, a s'é(r)a insediâ a Lüxignàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/lusignano-fin-dai-tempi-piu-antichi-un-area-privilegiata-per-l-agricoltura_55|tìtolo=Lusignano: fìn dai tempi più antichi un'area privilegiata per l'agricoltura
|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> a Furnaxe Perseghini, fabrica atìva in Arbenga cun 'na sêde ascì in Puntelungu, che fìn ai ànni '70 a l'ha rapresentàu 'na funte d'ucupasiùn nu da pôcu pe'i arbenganesi e nu sulu. Au dì d'ancöi se mantegnen ancù de stampe(r)ìe e fina de âtre imprese ch'e funsiunan inta lavurasiùn di metàlli.<ref name=":6">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=96}}</ref>
=== Tersia(r)iu ===
U cumpartu ciü impurtante intu setû tersiàriu u l'è u cumèrciu tantu a l'ingrossu quantu au menüu, sun presènti defèti grandi magazìn e büteghe ciü picine, asèmme ascì a restu(r)ànti e albèrghi. Tüttavìa u türismu in Arbenga u l'è vegnüu a partì dai [[Anni 1950|ànni '50]], cun de furme ciü pupulâri e bèn dife(r)ènti in cunfruntu ae âtre lucalitè da vixìn. Vista a mazû dispunibilitè de spàssiu sun stèti custruìi campeggi e vilàggi türistichi de varie furme.<ref name=":6" />
Presènti ascì i stabilimènti e i bagni ma(r)in, ch'i sun vegnüi pôcu primma, se pènse defèti che a primma custrusiùn du genere a remunterea ai ànni '30.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=89|capìtolo=U strada”iu}}</ref> In ürtimu u pìa campu u türismu cultü(r)âle, vista a presènsa di müsei e a valurisasiùn du patrimôniu stò(r)icu e artisticu sitadìn. Intu setû di media sun bèn seguìi di giurnâli in scia réa, cumme ''IVG'', ''AlbengaCorsara'' e u ''Carciofino'', mèntre cutidièi lezüi de ciü i sun ''A Stampa'' e u ''Seculu XIX'', pe' de ciü in Arbenga gh'è a sêde de l'emitènte radiufonica [[Radiu Unda Ligure 101]], ch'a l'ha ascì ina segunda stasiùn denuminâ [[Radiu Unda Ligure Italia]] e a difunde i sò prugràmmi inte tüttu u punènte da regiùn.
== Fèste e fe(r)e ==
* Fèsta da Madònna de Puntelungu, tütti i ànni ai 2 de Lüju, u se regòrda u mi(r)aculu avegnüu intu [[1637]], cu'a selebrasiùn religiusa e a fe(r)a ch'a se tegne inte tüttu u quartê, cun l'acumpagnamèntu müxicâle da banda e, aa fìn da fèsta, i föghi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/festa-della-madonna-di-pontelungo.litc65.htm|tìtolo=Festa della Madonna di Pontelungo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> Segundu a tradisiùn, defèti, a sitè a sa(r)ea stèta sarvâ da in'incursciùn de barba(r)eschi che, veghèndu da distante a sitè ilüminâ, i s'é(r)an gi(r)èi versu U Se(r)iâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2022/08/lo-sbarco-dei-turchi-a-ceriale-un-evento-dimenticato/|tìtolo=Lo sbarco dei turchi a Ceriale, un evento dimenticato|outô=Fabrizio Marabello|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Fèsta de San Michê: dedicâ au santu prutetû da sitè, a se tegne tütti i ànni ai 29 de setèmbre, cu'a selebrasiùn religiusa e a prucesciùn di crìsti pe' Arbenga Veggia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/solennita-di-san-michele-arcangelo-3/#:~:text=Il%2026%20settembre%2C%20con%20l,intera%20Diocesi%20di%20Albenga%2DImperia|tìtolo=Solennità di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Paliu dei Riùi Ingàuni, rievucasiùn stòrica ch'a se tegne tütti i ànni aa stè in Arbenga Veggia. A manifestasiùn a vegghe u cunfruntu fra i riui de Sant'Eulàlia (cu(r)ùi giancu e selèste, a reciamâ a capélla da santa, aù cacciâ zü), San Scî (gianu e verdu, u l'è u quartê de sud-est, ciamàu cuscì pe' vìa de 'n'âtra gêxa au scumparìa, dedicâ au vescu zenese), San Giuànni (rapresentàu dai cu(r)ùi giancu e russu, ch'u reciamma u santu dedicata(r)iu du batiste(r)u) e Santa Ma(r)ìa (a parte ciü a nord e a punènte, ch'a pìa u numme daa [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]], rapresentâ dai cu(r)ùi gianu e russu).<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/quartieri.htm|tìtolo=I quartieri di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> E quattru divixùi, pe' guagnà a cumpetisiùn déven afruntâse inte de gâre de tì(r)u cun l'èrcu, zöghi medievâli e de tì(r)u aa còrda. Intu mèntre inte tütta Arbenga Veggia i se tegnen banchetti e spetaculi a têma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palio-storico-di-albenga.litc70.htm|tìtolo=Palio storico di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Sciù(r)e d'Arbenga: pe' in mese, generalmènte in arvì, in Arbenga Veggia, i caruggi e e ciàsse vegnen decu(r)èi cun ciante e sciù(r)e tipiche da Ciâna, furmandu cuscì dife(r)ènti cumpusisiùi artìstiche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/fior-d-albenga-il-grande-cinema.litc230.htm|tìtolo=Fior d'Albenga 2024, la magia continua|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Sagra Du Burgu: a l'è 'na fèsta ch'a se tegne aa Bastìa, urganizâ daa lucâle proloco, l'ürtima settimana d'agustu. Ognidüna de cantine du paìse a vegne duvèrta, cun in itinera(r)iu gastrunomicu ch'u pìa tüttu u paìse.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/-sagra-du-burgu-di-bastia-d-albenga.litc564.htm|tìtolo=Sagra du Burgu a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Sagra du Michettin: se tegne aa fìn de lüju inta lucalitè de San Zorzu de Campugexa, dedicâ au [[Pàn frîto|pan frìtu]], dìtu ascì “michetìn”, a l'è ina fèsta dunde se ponen güstà i prudòtti du pòstu, cun ascì ina zona espuxitìva abasta grossa inti spassi da paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/sagra-du-michettin.litc11.htm|tìtolo=Sagra du Michettin|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da Cansùn in Lengua Ligü(r)e]] (in vìa üfisiâle ''Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure''), u se tegne tütti i ànni inta frasiùn de San Zorzu, inti lucâli teâtru Don Pelle o inti spàssi esterni da paròcchia, vusciüu e urganizàu a partì dau [[2002]] daa [[Consulta Ligure|Cunsürta Lìgü(r)e]] cun l'ubietìvu de svilupà e fà cunusce e tradisiùi regiunâli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/festival-della-canzone-dialettale.litc17.htm|tìtolo=Festival della Canzone in Lingua Ligure, edizione 2024 il 7 e 8 Giugno presso il Teatro Don Pelle di San Giorgio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Sagra del Budino della Nonna, inte Leca, a se tegne au mese d'agustu intu campu spurtivu e a l'è urganizâ daa paròcchia e daa lucâle squaddra de ballavo(r)u. A primma edisiùn a l'è stèta fèta di [[Anni 1970|ànni '70]], u piàttu tipicu da güstà chi u l'è u bunettu, cumme u dixe u numme, asemme a di âtri da tradisiùn lìgü(r)e.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/la-43esima-sagra-del-budino-della-nonna-a-leca-dalbenga/|tìtolo=La 43esima Sagra del Budino della Nonna a Leca d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* Sagralea, urganizâ daa cuperativa "Macchia Verde", a l'è a rassegna du [[Pigàu|vìn pigàu]] e di âtri vìn doc da Ligü(r)ia. A se tegne in regiùn Tèra Cunìu, frasiùn de Sàlia, in agustu, cun roba da mangiâ e da bêve, müxica, ciü ina se(r)ie de espusisiùi de prudòtti tipichi e nu sulu.<ref>{{Çitta web|url=https://sagralea.it/la-nostra-storia/|tìtolo=Sagralea, la nostra storia|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
* A Fèsta Grande, aa mitè de lüju, a l'è a sagra fèta daa paròcchia du Sacru Cö, intu campu da zögu da San Feìppu, de lungu cun specialitè lucâli cumme i raviöi, a buridda e anciùe frìte e cu'a müxica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/a-festa-grande-al-sacro-cuore/|tìtolo=A Festa Grande, al Sacro Cuore|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
== Sport ==
<gallery mode="packed" widths="150" heights="150">
Stadio Annibale Riva.jpg|Vista du stàddiu "Annibale Riva"
Stadio Annibale Riva (69722).jpg|I campi da tennis inte Sgûre
</gallery>
In Arbenga e ghe sun pa(r)egge strutü(r)e pe'e ativitè spurtìve:
* Stàddiu cumünâle "Annibale Riva": u campu de balùn d'Arbenga, u se tröva inta regiùn de Sgûre e u l'è stètu realizàu fra u [[1927]] e u [[1928]]; du [[1934]] u vegne slargàu e u cangia de numme a ''Stadio Comunale del Littorio''. Ai 16 d'utùbre du [[1945]] l'impiantu u l'è stètu intitulàu aa memo(r)ia de l'Annibale Riva, partigiàn e dirigènte de l'Arbenga masàu a [[Campugexa]] du '[[1944|44]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gabriele Patrucco|tìtolo=Albenga Calcio|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0303062|ànno=2019|léngoa=IT|pp=357-358}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.anpi.it/biografia/annibale-riva|tìtolo=Annibale Riva|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> U stàddiu, che au dì d'ancöi u cunta de 3.800 pòsti, u l'è u campu de cà de l'Uniùn Spurtìva Arbenga; squaddra da sitè che daa sò fundasiùn, du [[1927]], a l'ha de lungu zügàu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.calciodieccellenza.it/Storia/albenga.html|tìtolo=Storia dell'Albenga Calcio|outô=Vincenzo Bolia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
* Campu da balùn "Massabò": campu da balùn aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], u l'è u campu de cà pe'a segunda squaddra arbenganese de balùn, l'ASD Pontelungo 1949.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-nuova-vita-massabo-passa-al-comune-lasd-pontelungo-1949-torna-casa/|tìtolo=Albenga, nuova vita per il Massabò che passa al comune: l'Asd Pontelungo 1949 torna a casa|outô=Daniele Strizioli|dæta=2017-10-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
* ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn de Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000|ànni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ògni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 pòsti in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
* ''Palaleca'': âtru palasettu du sport, u se tröva inta frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]]. Chi u g'ha a sò sêde l'Albenga Volley, squaddra arbenganese de ballavu(r)u ch'a zöga inta serie B2.<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengavolley.it/index.htm|tìtolo=Albenga Volley|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
* ''Stadio del Nuoto'': impiantu de prupietè cumünâle pe'i sport d'ègua, u se tröva aa Ma(r)ìna e u l'è dutàu de due vasche da 25 mêtri ciü üna da 16 m.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piscina.htm|tìtolo=Piscina comunale|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
* ''Tennis Club Albenga'': strutü(r)a du cumün, a l'è de fiancu au stàddiu "Annibale Riva", inte Sgûre.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/06/albenga-nuova-vita-per-i-campi-da-tennis-di-via-olimpia-il-comune-pronto-a-darli-in-gestione/|tìtolo=Albenga, nuova vita per i campi da tennis di via Olimpia: il Comune pronto a darli in gestione|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> De ciü, pe'u tennis i ghe sun i campi da zögu du ''Sporting Club Magnolia'', ch'u l'è atresàu pe'u paddle ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriasport.com/2020/07/11/magnolia-sporting-club-albenga/|tìtolo=Magnolia Sporting Club Albenga|dæta=2020-07-11|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref>
== Aministrasiùn ==
=== Scindichi d'Arbenga ===
[[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 01.jpg|miniatura|U palàssiu növu du Cumün, in [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]]]
{{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}}
{{ComuniAmminPrec|26 arvì 1945|3 lüju 1945|Domenico Amari|Comitato di Liberazione Nazionale|[[Scindico|Scindicu]]|}}
{{ComuniAmminPrec|3 lüju 1945|1946|Libero Emidio Viveri|[[Partio Comunista Italian|Partito Comunista Italiano]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1946|1951|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1951|1956|Filiberto Romagnoli|[[Democraçîa Cristiann-a|Democrazia Cristiana]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1956|1961|Filiberto Romagnoli|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1961|1965|Luigi Anfossi|Partito Liberale Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1965|1967|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1967|1970|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1970|1971|Natale Carcheri|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|23 arvì 1971|12 nuvèmbre 1971|Renato Casillo|Partito Socialista Democratico Italiano|Pro-Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|12 nuvèmbre 1971|1973|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1973|1974|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1974|1976|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1976|1978|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1978|1981|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|1981|2 setèmbre 1983|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|2 setèmbre 1983|18 zenâ 1984|Roberto Parodi|Democrazia Cristiana|Pro-Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|18 zenâ 1984|18 zügnu 1984|Filippo Basso|Democrazia Cristiana|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|18 zügnu 1984|1988|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zenâ 1989|25 dixèmbre 1990|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1990|12 lüju 1993|Mariangelo Vio|Partito Comunista Italiano,<br />de dòppu Partito Democratico|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|17 lüju 1993|13 dixèmbre 1993|Sergio Grandesso Silvestri||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|13 dixèmbre 1993|27 nuvèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 nuvèmbre 1997|2 dixèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|2 dixèmbre 1997|9 marsu 1999|Andrea Santonastaso||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 marsu 1999|1º zenâ 2000|Renato Bartoli||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|4 zenâ 2000|31 zenâ 2001|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Vice scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|21 frevâ 2001|28 mazzu 2001|Dionisio Spoliti||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2001|28 dixèmbre 2004|Mauro Zunino|[[Fòrsa Italia (1994)|Forza Italia]]|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 2004|4 arvì 2005|Narcisa Livia Brassesco||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|19 arvì 2005|30 marsu 2010|Antonello Tabbò|Uniti nell'Ulivo (de dòppu Partito Democratico)<br />e lìste siviche de sèntru-scinistra|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|30 marsu 2010|27 nuvèmbre 2013|Rosalia Guarnieri|[[Léga Nord|Lega Nord]], Il Popolo della Libertà<br />e lìste siviche de sèntru-drìta|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 nuvèmbre 2013|27 mazzu 2014|Giuseppe Montella||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}}
{{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2014|10 zügnu 2019|Giorgio Cangiano|Partito Democratico e liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Voce alla gente più", "Per Albenga", "Talea d'Albenga"|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2019|10 zügnu 2024|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Con Albenga", "Progetto comune"|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Civica 24", "Progetto comune"|Scindicu|}}
{{ComuniAmminPrecFine}}
=== Gemelàggi ===
* {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Carlofòrte|Carlufòrte]], dai [[14 novénbre|14 de nuvèmbre]] du [[2021]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2021/11/17/gemellaggio-tra-albenga-e-carloforte-2/|tìtolo=U gemelàggiu fra Arbenga e Carlufòrte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=R_PpiTW0t6Y&feature=youtu.be|tìtolo=A se(r)imonia de gemelaggiu fra Arbenga e Carlufòrte (Telemaristella)|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref>
== Vìe de cumünicasiùn ==
=== Stradde ===
Dife(r)ènti e sun e stradde ch'e culigan Arbenga cu'e sitè e i paìsi da vixìn: artêja de tranxitu fundamentâle a l'è a [[Stradda Statâle 1 Aurelia]], ch'a porta versu [[U Sejô|U Se(r)iâ]] (a punènte) e versu [[Arasce|A(r)àsce]] (a levante). A partì dau [[2004]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.stradeanas.it/it/liguria-il-ministro-scajola-inaugura-la-nuova-variante-dell%E2%80%99anas-tra-villanova-di-albenga-e-alassio|tìtolo=Liguria, il Ministro Scajola inaugura la nuova Variante dell'Anas tra Villanova di Albenga e Alassio|dæta=2004-05-08|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> cun st'ürtima lucalitè Arbenga a l'è pü(r)e culigâ da 'n rammu de "Aurelia Bis", a [[Stradda Statâle 717 de Villanöva]] ch'a cumensa a partì da Tûre Pernìxe, avendughe ascì de sciurtìe inta frasiùn da Bastìa e a [[Villanöva]].
Da [[Leca (Arbenga)|Leca]] a se deramma pöi a [[Stradda Pruvinsâle 453 da Valâ de l'A(r)òscia]], cunusciüa fina cumme "A Vìa da Cêve", ch'a traversa cumme dixe u numme a valâ de l'A(r)òscia rivandu fìn aa [[A Cêve|Cêve]], mèntre versu nord, a punènte, a g'ha u sò prinsipiu a [[Stradda Statâle 582 da Còlla de San Benardu]], ch'a se deramma partèndu dae Sgûre, passandu Leca e purtanduse versu Cixàn, traversandu l'intrega valâ du Nêva fìn a rivà a [[Garesce]]. Inte vixinanse sèmpre de Leca u se tröva u casellu de l'autustradda d'Arbenga, defèti a sitè a g'ha ina sò sciurtìa in sce l'[[Autustràdda A10 Zena-Vintimìa|A10 Zena-Vintimìa]], ch'a funsiuna ascì pe'i paìsi d'in gì(r)u aa Ciâna. Pe' de ciü e frasiùi de Campugexa e de Sàlia sun traversèi daa [[Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixan|Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixàn]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp3|tìtolo=SP 3 Ceriale-Cisano|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a se racòrda cun l'Aurelia ascì in A(r)iàn, dandu u(r)igine au tòccu dìtu da [[Stradda Pruvinsâle 39 de Campugexa]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp39|tìtolo=SP 39 Campochiesa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> mèntre ancù San Fé e Lüxignàn servìe daa [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
=== Feruvìa ===
[[Immaggine:Stasiun de Arbenga.jpg|miniatura|A stasiùn vista da Ciàssa Matteotti]]
Arbenga a l'è servìa da 'na [[Stasiùn de Arbenga|stasiùn]] feruviària in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimìa]], dutâ de trèi bina(r)i au servissiu du traffegu di passegèi,<ref>{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/albenga.html|tìtolo=Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> a l'è stèta ativâ du [[1872]], ma a stasiùn cumme a veghemmu ancöi a l'è du [[1937]], prugetâ, cumme quella de Löa, da l'architettu Roberto Narducci in stìle rasiunalìsta, vista l'òpe(r)a de raduggiu da feruvìa fra ste due lucalitè.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Narducci|ànno=1938|tìtolo=I nuovi fabbricati delle stazioni di Loano e Albenga|revìsta=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|volùmme=LIV|pp=180-186|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05|url=https://www.stagniweb.it/loano01.htm}}</ref> Cun u növu raduggiu da feruvìa a stasiùn d'ancöi a duve(r)ea vegnì sustituìa da üna ciü mudèrna, da custruì a munte, de prubabile inta frasiùn da Bastìa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2022/04/06/news/stazione_di_albenga_e_fermate_ecco_i_segreti_del_raddoppio_di_rfi-2918282/|tìtolo=Stazione di Albenga e fermate, ecco i segreti del raddoppio di Rfi|outô=Giò Barbera|dæta=2022-04-06|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref>
== Nòtte ==
;Notte au tèstu
<references group="n." />
;Notte bibliugrafiche
<references responsive="" />
== Bibliugrafìa ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|volùmme=vul. I|cid=Sacro, e vago Giardinello}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|volùmme=Vul. XXI|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}}
* {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medievale|ediçión=7|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|òpera=Itinerari liguri|cid=Lamboglia, 1992}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}}
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://comune.albenga.sv.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}
{{Vedrìnn-a}}
{{Comûni da Provinsa de Sann-a}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Arbenga| ]]
0vcoh73dyygridjigk3mg6ho9udif2k
Zeugo do ballon
0
1955
274958
270184
2026-10-22T19:23:51Z
N.Longo
12052
+ wl
274958
wikitext
text/x-wiki
[[Immaggine:Lionel Andrés Messi Cuccittini.jpg|miniatura|O [[Lionel Messi]], un di zugoei da ballon ciù avvoxæ a-o mondo, mentre ch'o zeuga inta naçionale argentinn-a do [[2017]]]]
O '''zeugo do ballon''' o l'é 'n [[sport]] inandiòu con de partie fra doe squaddre de 11 zugoei ciaschedunn-a, che fan mesciâ 'n ballon, pe-o ciù co-i pê, longo o campo.
== Zeugo do ballon in Italia ==
=== Squaddre liguri de ballon ===
* [[Zena (Genoa cfc) | Zena]] (''Genoa Cricket and Football Club 1893'')
* [[Sandöia]] (''Unione Calcio Sampdoria 1946'')
* [[Spezia Calcio]]
* [[Savona Calcio 1907]]
* [[Vado Football Club 1913]]
* [[F.S. Sestrese Calcio 1919]]
* [[U.S Sanremese Calcio 1904]]
* [[Sarzanese Calcio 1906]]
* [[U.S. Imperia 1923]]
* [[A.C. Rapallo Ruentes 1914]]
* [[A.C. Entella Chiavari 1914]]
* [[U.S. Sestri Levante 1919]]
* [[Arensen Bòrgorosso]]
=== Âtre squaddre italiann-e ===
* [[Football Club Internazionale Milano|Milan]]
* [[Juventus Football Club|Juventus]]
* [[Società Sportiva Calcio Napoli|Napoli]]
* [[Palermo Football Club|Palermo]]
=== Competiçioin italiann-e ===
* [[Campionato italian do Zeugo do ballon]]
** [[Serie A]]
** [[Serie B]]
* [[Coppa Italia (Zeugo do ballon)|Coppa Italia]]
== Squaddre de ballon foreste ==
* [[Fußball-Club Bayern München]]
* [[Boca Juniors]]<ref>Fundòu into 1905 da zeneixi do quartê [[A bócca|Boca]] a [[Bonesaire]]. I tifôxi vêgnan ciammæ ancôn ''Xeneizes'', sàiva a dî "Zenéixi"</ref>
* [[CB Kuban Krasnodar]]
* [[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata]]
* [[Association Sportive de Monaco Football Club]]
* [[Club Athletico Paranaense]]
== Naçionâ de balon ==
=== Euröpa ===
* [[Naçionâ de balon da Bielorûscia]]
* [[Naçionâ de balon da Repûbbrica Ceca]]
* [[Naçionâ de balon da Fransa]]
* [[Naçionâ de balon da Germania]]
* [[Naçionâ de balon da Repubbrica Federâ de Germania]]
* [[Naçionâ de balon de l'Inghiltæra]]
* [[Naçionâ de balon da Repûbbrica d'Irlanda]]
* [[Naçionâ de balon de l'Irlanda do Nòrd]]
* [[Naçionâ de balon de l'Italia]]
* [[Naçionâ de balon de San Marin]]
* [[Naçionâ de balon da Spagna]]
* [[Naçionâ de balon da Svìsera]]
=== Àfrica ===
* [[Naçionâ de balon de l'Angòla]]
* [[Naçionâ de balon da Repûbbrica Çentro-Africann-a]]
* [[Naçionâ de balon da Repûbbrica Democratica do Congo]]
=== América ===
* [[Naçionâ de balon d'Argentina]]
* [[Naçionâ de balon do Braxî]]
* [[Naçionâ de balon di Stati Unïi d'America]]
* [[Naçionâ de balon de l'Uruguay]]
=== Àzia ===
* [[Naçionâ de balon da Corea do Sud]]
== Notte ==
<references/>
== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Zeugo do ballon|*]]
[[Categorîa:Sport]]
pm0iva7tn10albnm5zj7vt7zukavus3
Categorîa:Çittæ de Vietnam
14
9506
274959
220339
2026-10-22T19:28:33Z
N.Longo
12052
-
274959
wikitext
text/x-wiki
{{Argoménto categorîa|2=de çitæ do Vietnam}}
[[Categorîa:Çittæ d'Asia]]
[[Categorîa:Vietnam]]
bkpgqry6yakeoezvwdfk8zv8cn1hpuz
Dialéttu finarìn
0
28001
274953
274942
2026-10-22T18:27:27Z
N.Longo
12052
+
274953
wikitext
text/x-wiki
{{Finarìn|variànte=, in-ta variante du Burgu}}
{{Léngoa
|nómme = Dialéttu finarìn
|nomenativo = ''Finarìn''
|stâti = {{ITA}}
|regioîn = {{Scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]]<br /><small>({{Scìnbolo|Provincia di Savona-Stemma.svg}} [[Pruvincia de Sann-a|Savuna]])</small>
|persónn-e = ~3.500<ref>Dètu ch'u se stimma a partî da-a pupulasiùn d[[u Finô]] e da-u valû dètu da l'[[ISTAT]] in-scia difüxùn de léngue regiunôli, sciü séntu, a-u [[2015]]</ref>
|fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Léngue indu-eurupée]]
|fam2 = [[Léngoe itàliche|Italiche]]
|fam3 = [[Lengoe romanse|Rumans̠e]]
|fam4 = Rumans̠e de punénte
|fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Gallu-italiche]]
|fam6 = [[Lengoa ligure|Ligüre]]
|fam7 = [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüre de céntru-punénte]]
|fam8 = '''Finarìn'''
|mappa = Dialétto finaléize.png
|didascalia = Difuxùn du finarìn.
|estræto = Tütti i ommi i nascian in liberté e i sùn paréggi in dignité e driti. I sùn dutòi de raxùn e de cusciénsa e i l'àn da fô l'ün cun l'ôtru in pina fraternité.<br /><small>(finarìn du Burgu)</small><br />Tütti i ommi i nascian in liberté e i sùn paréggi in dignité e driti. I sùn dutuèi de raxùn e de cusciénsa e i l'àn da fô l'ün cun l'ôtru in pina fraternité.<br /><small>(finarìn da Marina)</small>
}}
U '''Finarìn'''<ref group="n.">In riferiméntu stréitu a-[[A Marina (Finô)|a Marina]] u l'è ciamùn ascì '''parlô gnabbru''', ''finarìn'' o ''finaléize'' in [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]].</ref> u l'è ün parlô da [[Lengoa ligure|léngua ligüre]] spantegùn tra [[Finô]] e i pais̠i vexìn, ch'u fà parte du cuscì dìtu grüppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de céntru-punénte]], und'u l'è üna de varieté ciü inpurtanti.
== Storia ==
=== Urigine e primme testimunianse ===
{{Çitaçión|[...] Vèggu u me amù - cu vegne in sa cantandu<br />Cun i öggi versu u sé - cu cö suspirandu.<br />Suspira ben, me cö - perché raxiùn ti lé;<br />A bella a se mariô - e ti ti a cians̠eré.|Anonimu, ''Sturnellu Marinarescu'', sec. XVII<ref name="Bixio132" />}}
U finarìn u l'è üna de varieté ciü inpurtànti da [[Lengoa ligure|léngua ligüre]] ch'i se parlan in-ta [[Rivêa de Ponénte|Rivéra de Punénte]], tantu pe-a sö difüxùn, ch'a curispunde a-a regiùn storica d[[u Finô]], che pe-a sö storia. I seculi de indipendénsa garantii da-u [[Marchexùn de Finô|sö marchexùn]] e, poi, da-a duminasiùn spagnolla<ref name=":0" />, i l'àn scapurùn ste tère da-e infruénse ch'i ne vegnivan da [[Zena|S̠éna]], cu-u finarìn che, in-te stu moddu, u s'è mantegnüu ciü diferénte da-u [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]] rispèttu che u [[Dialéttu priéze|parlô da Pria]] e cuéllu de [[Nöi|Nori]], tantu ch'u l'è cunsciderùn in-tu més̠u fra stu lì e e [[Dialettu arbenganese|varieté arbenganéis̠i]]<ref>{{Çitta|[[Fiorenzo Toso]]|p. 12|Alonzo Bixio, 2000|tìtolo=Presentazione}}</ref>. Dréntu a-i sö cunfìn, d'ôtra parte, u se pôrla in-te üna manéra ch'a nu cangia guéri, tantu ch'u se stimma che u 95% de parolle u ségge u mèximu, levùn cuélle specifiche di travai da tèra e du mô, und'i ghe sùn ciü diferénse<ref name=":1">{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', p. 146}}</ref>.
Primma de sö testimunianse scrite, u ciü antigu cunpuniméntu ch'u se cunusce in finarìn u l'è ün strunéllu da marinô, anonimu, ch'u ne vegneréiva da-u [[XVII secolo|Seiséntu]]{{#tag:ref|Stu strunéllu, in-ti ténpi ciü mudèrni, u l'è stètu missu in müxica da-u [[Bruno Lauzi]] cu-u titulu ''Finale Ligure'', cunpréis̠u in-tu sö album ''Il dorso della Balena'' du [[1992]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=axd8w2dD6yI&list=RDaxd8w2dD6yI&start_radio=1|tìtolo=Finale ligure|outô=Bruno Lauzi|léngoa=LIJ|vìxita=2026-10-21}}</ref><ref name="Bixio132">{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', p. 132}}</ref>|group=n.}}<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', p. 132; ''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 148-149}}</ref>. De ciü, ôtri dòi cunpuniménti antighi in finarìn, prubabilménte de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], i sùn u ''Lamentu da muie du pescau'' e u ''Tenpu du cuarantötu''. Pe vegnì dunca a-e opere scrite, u primmu tèstu cunusciüu in finarìn a l'è üna trascrisiùn de tradüsiòi da ''Parabula du fiö des̠entegaddu'' canpè da-u [[Bernardino Biondelli]] pe-u sö ''Saggio sui dialetti gallo-italici'' du [[1853]]. A ogni moddu, dètu che u Biondelli u nu l'axèiva cunsciderùn u ligüre cumme üna [[Léngoe gàllo-itàliche|lengua gallu-italica]], sta tradüsiùn a nu l'è stèta pübricô fina du [[1918]], cuande u [[Carlo Savioni]] u l'à fèta sciurtî insemme a de ôtre in-te sö ''Versioni alessandro-monferrine e liguri''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Carlo Salvioni|ànno=1918|tìtolo=Versioni alessandro-monferrine e liguri della parabola del figliuol prodigo tratte dalle carte di Bernardino Biondelli|revìsta=Classe di scienze morali, storiche e filologiche. Memorie|editô=Accademia Nazionale dei Lincei|volùmme=Série V|nùmero=15|pp=772-773|léngoa=IT|url=https://books.google.com/books?id=lFu30AEACAAJ}}</ref> da parabula. De ciü, u se pö ancùn regurdô u [[Giovanni Battista Bricchetto]], nasciüu a-[[U Burgu (Finô)|u Burgu]] du [[1845]] ma ch'u l'éra andètu a stô a [[Sann-a|Savuna]], und'u s'è missu a scrive a-u [[Dialettu savuneize|moddu de cuélla sité]]<ref group="n.">Du Brichetto u se cunusce l'opera ''[[s:O_Cicciollâ_1930/Un_gîu_pe_San-na|Un gîu pe San-na]]'', pübricô in-tu [[1868]] in-scia ''Strenna del Letimbro'' e turna, in-tu [[1930]], in-sce ''O Cicciollâ'' ({{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', p. 150}}).</ref><ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 149-150}}</ref>.
=== Da-u Növeséntu a-a giurnô d'ancö ===
{{Çitaçión|O Finô ti e benedetta<br />da i spruìn cu spuncia u mô<br />dau Munbrin au Castelétu-.<br />a tö spiaggia a l'è incantô! [...]|[[Lorenzo Burone Lercari]], ''O Finô ti e benedetta'', 1930}}[[Immaggine:Virgilio Fedi.jpg|miniatura|A tôrga in-ta ciassa dedicô a-u [[Virgilio Fedi]] a-[[A Marina (Finô)|a Marina]]]]
Da-u [[XX secolo|Növeséntu]] se cuménsa a truvô ciü testimunianse du finarìn, cu-u sö primmu scritû ch'u l'è stètu l'avucôtu [[Lorenzo Burone Lercari]], scìndicu d[[A Marina (Finô)|a Marina]] da-u [[1920]] a-u [[1922]]. U Lercari u l'à fètu sciurtî e sö pues̠ie in-tu libbru ''Un linguaggio mai scritto: in sccettu gnabbru'', stanpùn a [[Finô]] du [[1930]]. Lì dréntu u l'à spunciùn u [[Giovan Andrea Silla]], in cualité de storicu du Finô, a dedicôse ascì a-a sö léngua, pe vardôla "cumme se vôrdan i munuménti"<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 150-152}}</ref><ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 1996|''BURONE LERCARI'', p. 75}}</ref>. U l'è cuscì che u Silla, in-tu mèximu agnu, u l'à scritu u sö ''Leggende, proverbi e cantilene del Finale'', cun tante parolle e tradisiòi da Marina ch'i sùn fenie ascì in-tu sö ''Vecchia Marina...addio!'' du [[1952]].
Delungu du [[1930]] u gh'è e rimme anonime ''A Caviglia'', dedichè a-u maresciallu [[Enrico Caviglia]] e pübrichè in-sciu giurnôle de l'Uniùn Club de Finô<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 153-154}}</ref>. Pe turnô a-e cansòi, a pues̠ia ''O Finâ ti e benedetta'', cunpuniméntu du Burone Lercari, du [[1930]] a l'è stèta missa in müxica da-u F. Dogliani, méntre de sti agni a gh'è ancùn ''A Cansun De Finô'', cun parolle du Pierino Rosso e müxica du Sergio Vaccari. De ciü, sübitu pasùn a guèra, a l'è sciurtia a cansùn ''Sei bella (Finô)'', missa in müxica da-a prufesuréssa Valentina Mesiti du [[1947]] e mustrô a-i fiö de médie de Finô<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', pp. 137-140}}</ref>.
In-tu doppuguèra u l'à cumensùn a scrive e sö opere u ciü inpurtante pueta de stu parlô, u [[Virgilio Fedi]], dìtu "u Finarìn", che però i sùn stète canpè in-te di libbri sulu che a partî da-i [[Anni 1980|agni '80]]<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 1996|''FEDI VIRGILIO vulgo "Finarin"'', p. 64}}</ref><ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 154-158}}</ref>. De doppu u gh'è stètu u Vittorio Bolla, de [[Côrxi]], che però u l'à scritu in [[Dialettu savuneize|savunéis̠e]], a Maria Vallarino, l'Elio Baj e a Maria Carla Frione, emigrô da s̠uéna a [[Montevideo|Muntevidéu]]. De ciü, i ghe sùn stèti ancùn a Gina Saccone Oddone, da Marina, u Giorgio Sgarbi, u Luigi Battaglieri e u Rinaldo Argento, d[[U Burgu (Finô)|u Burgu]], che du [[1999]] u l'à fètu sciurtî u libbru ''Au me caôru vegiu Burgu sinquant'anni fa'', cun di töcchi in finarìn dedicòi a-i munuménti du sö pais̠e. In-te cuôrche ucaxùn, cumme du [[1995]], e scöre elementôri de Finô i l'àn fètu mette insemme a-i sö fiö de pues̠ìe in finarìn<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 158-174}}</ref>. A-a fìn, pe turnô ancùn a-e cansòi, se pö regurdô a ''Me Bella Finô'', cun tèstu e müxica du Guido Perata, de [[Borṡi|Bors̠i]] ma fèta in finarìn<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', pp. 140-141}}</ref>, e ancùn cuélle du Valter Decia, de [[Feìn]]. Da-i [[Anni 1980|agni '80]] u s'è cumensùn fina a stüdiô u finarìn, pe rivô in-tu [[2000]] a-u ''Dizionario delle parlate finalesi'', travaiu du Luigi Alonzo Bixio.
== Difuxùn ==
U finarìn u l'è parlùn in-tu teritoriu du cumün de [[Finô]], cun tütte e sö frasiòi, cun cuôrche diferénsa tra üna burgô e l'ôtra. De tipu finarìn i sùn ascì e varieté di paixi de [[Côrxi]], de [[Orcu Feìn]] e de [[Riôtu]], ch'i furman cuscì ün teritoriu ch'u l'è grossu moddu paréggiu a cuéllu da regiùn storica d[[u Finô]], delimitô a punénte da-u [[Côu da Crôvas̠òppa]], a levante da-u [[Côu de Nori]] e vèrsu l'entrutèra da-a custéra du spartiègua de [[Àrpi Lìgüri|Ôrpe Ligüri]].
=== Varieté ===
U finarìn u l'è ün parlô ciütostu paréggiu tra i pais̠i und'u l'è spantegùn, a ogni moddu u gh'è abasta diferénse da sciurtî a marcône tréi regiòi, cun de sö carateristiche<ref name=":0" /><ref name=":1" />:
* Finarìn de Finô: u l'è parlùn in-tu céntru du cumün du [[Finô]], saréiva a dì in-te burghé du [[Burgu (Finô)|Burgu]], da [[Marina (Finô)|Marina]], de [[Pia (Finô)|Pia]] e de [[Lacremô]], ciü che in-tu cumün de [[Côrxi]]. Ste varieté i sùn cuélle parlè da ciü génte e ch'i l'àn cunservùn menu carateristiche antighe, ma i sùn e ciü durbie a l'in föra a-i trèti ciü mudèrni<ref name=":0">{{Çitta|Alonzo Bixio, 2000|p. 12}}</ref><ref name=":1" />.
* Finarìn cunservativu: u tégne dréntu e varieté ch'i se pôrlan in-tu teritoriu de [[Riôtu]] e de [[Orcu Feìn]], ciü che, cun de diferénse, in-te frasiòi de Finô de [[Gura]] e de [[Ölle]]. Sta cualité de finarìn a l'è carateris̠ô da di eleménti ciü cunservativi, ch'i ne mustran e sö carateristiche ciü antighe, e a gh'à ciü specialis̠asiùn in-te parolle lighè a-a canpagna, a-i boschi e a-u travaiu da pastòi<ref name=":0" /><ref name=":1" />.
** Gura e Ölle: in-te due frasiòi de Gura e de Ölle u sciorte cuôrche carateristica diferénte ch'a ne végne da-a sö urigine. Defèti, in-ta primma [[Etæ de Mëzo|Eté de Més̠u]], sti pais̠i i l'éran ciü lighè a-[[A Prìa|a Pria]] e a-u [[Dialéttu priéze|sö parlô]], ch'u l'è stètu a bôs̠e de varieté ch'i se ghe pôrlan. Ciü avanti, cuande du [[1212]] sti pais̠i i sùn pasè a-u [[Marchexùn du Finô]], i l'àn cumensùn a sciurbî ciü carateristiche du finarìn, pe vegnî delungu ciü diferénti da-u parlô de [[Ver̭éssu|Verési]], ciü vexìn e ch'u gh'averéiva fina a mèxima urigine<ref>{{Çitta|Nari, 2000|pp. 10-11}}</ref>. In-tu detaggiu, Gura e Ölle i gh'àn ancùn a "r" tra e vucôle ch'a l'è dita giasciô ({{IPA|[ɹ]|lij}}) e üna [[A tònica velarizâ|"a" velaris̠ô]] ch'a se stréns̠e ménu rispèttu a-a "ô" du finarìn, ün pocu cumme a Verési<ref name=":2">{{Çitta|Nari, 2000|p. 15}}</ref>.
* [[Varigotti#Dialettu|Parlô de Varigotti]]: u parlô de [[Varigotti]] e de sö burghé, misse a levante de Finô, u mustra de infruénse ch'i ne végnan da-a varieté vexina de [[Nöi|Nori]] e, a ogni moddu, da cuélle ch'i sùn dréntu a-u cuscì ditu grüppu du ligüre du céntru, ch'i se seméian bén de ciü a-u [[Lengoa zeneize|tipu de S̠éna]] e i sùn marchè da-a parte rispèttu a-u finarìn e a-e ôtre varieté du céntru-punénte<ref name=":0" /><ref name=":1" />.
== Grafia ==
Cumme pe tante ôtre varieté da léngua ligüre, u nu gh'è ün moddu de tradisiùn pe scrive u finarìn, bén ch'a nu ségge cangiô guéri a sö grafia da-e primme testimunianse mensciunè dedôtu. In-tu vucabulôriu de riferiméntu pe-u finarìn, u ''Dizionario delle parlate finalesi'' du studiüs̠u [[Luigi Alonzo Bixio|Luigi Alonzo]] (ch'u métte insemme i vucabulôri ciü picenìn ch'i l'éran sciurtii primma), u l'è stètu döverùn u scistéma de régule misse insémme pe-u ''[[Vocabolario delle parlate liguri]]'', cun cuôrche adataméntu segundu e carateristiche tipiche du finarìn<ref name="Alonzo2000p16">{{Çitta|Alonzo Bixio, 2000|''Guida alla lettura della parlata finalese'', p. 16}}</ref>. In-tu vucabulôriu, da-a parte, scritu da-u prufesû [[Gianni Nari]] pe-e due frasiòi de [[Gura]] e de [[Ölle]], u s'è fètu riferiméntu a-e indicasiòi de grafia du Cunvégnu de Sanrému du 10-12 d'utubre du [[1976]], inandiùn da-a [[Consulta Ligure|Cunsürta Ligüre]] e che, a ogni moddu, i sùn üna versciùn de primma da grafia du VPL, döverô ascì in-ti ôtri stüddi in-sciu finarìn de primma da pübricasiùn du VPL<ref name=":2" /><ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 1991|''Come si legge il dialetto finalese'', p. 13}}</ref>.
{{Colonne}}
{| class="wikitable"
|+Grafia Alonzo<ref group="n.">Döverô in-tu ''Dizionario delle parlate finalesi'', a piggia cumme riferiméntu e cunvensiòi stabilie in-tu ''Vocabolario delle parlate liguri''.</ref>
!Létire
!Sönu<br />[[Agiûtto:IPA|IPA/AFI]]
!Nute
|-
|A
|a
|
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|
|-
|CU
|ku/kw
|u piggia u postu du ''qu'' in-ta grafia tuscôna
|-
|D
|d
|
|-
|E (É/È/Ê)
|e/ɛ/eː
|"e" serô / "e" durbia / "e" lünga
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/ʤ
|
|-
|H
|
|mütta
|-
|I
|i/j
|
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
|a l'è delungu velô doppu üna cunsunante
|-
|O
|o/ɔ
|"o" serô / "o" durbia
|-
|Ô
|ɑ/ɒ/ɔ
|sönu da [[A tònica velarizâ|"a" velaris̠ô]]
|-
|Ö
|ø/œ
|sönu du franséis̠e ''eu''
|-
|P
|p
|
|-
|R
|r/ɾ/ɻ
|Scrita delungu a-u mèximu pe di söni diferénti{{#tag:ref|In-tu detaggiu, ciü che a r "düra" de l'italiàn ({{IPA|[r]}}/{{IPA|[ɾ]}}), in-te di pais̠i d[[u Finô]], segundu de cundisiòi, a l'è dita in-te de manére diferénti. A [[Gura]], [[Riôtu]] e [[Orcu Feìn]], cuand'a l'è missa tra due [[Vocale|vucôle]], a sö prunünsia a végne cuélla de üna [[Aprosimànte retroflèssa sonöra|dursôle retruflèssa]], {{IPA|[ɻ]|lij}}, méntre a-[[A Marina (Finô)|a Marina]] u gh'è üna "r" intervucalica generalis̠ô ch'a l'è ciü [[Consonànte vibrànte|vibrante]] de cuélla italiôna ({{IPA|[ɾ]}}). Cumme in-te varieté ch'i se pôrlan ciü a levante, ch'i gh'àn dètu a sö infruénsa, a [[Varigotti]], pe cuntra, a "r" tra e vucôle a l'è scentô du tüttu<ref name="Alonzo2000p16 />.|group=n.}}
|-
|S
|s
|"s" surda, sönu de l'italiàn ''sole''
|-
|S̠
|z
|"s" sunora, sönu de l'italiàn ''rosa''
|-
|SCC
|ʃ+t͡ʃ
|sönu da parolla "scciümma"
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u
|
|-
|Ü
|y
|sönu da ''u'' franséis̠e
|-
|V
|v
|
|-
|X
|ʒ
|sönu du franséis̠e ''jardin''
|-
|Z
|t͡s
|"z" surda, sönu de l'italiàn ''pozzo''<ref name="z" group="n.">Sönu che, a l'ürtimu, u gh'éra ancùn a [[Riôtu]] e a-[[e Véne]], und'u l'è scentùn in-ti primmi du [[XX secolo|Növeséntu]]</ref>
|-
|Z̠
|d͡z
|"z" sunora, sönu de l'italiàn ''rozzo''<ref name="z" group="n." />
|}
{{Colonne spezza}}
{| class="wikitable"
|+Grafîa Nari<ref group="n.">Döverô in-tu ''Dizionario del dialetto di Gorra e Olle'' e desvilüpô a partî da-e indicasiòi du Cunvégnu de Sanrému, prumossu da-a Cunsürta Ligüre de Asuciasiòi Cultürôli.</ref>
!Létire
!Sönu<br />[[Agiûtto:IPA|IPA/AFI]]
!Nute
|-
|A
|a
|
|-
|Ä
|o
|sönu de {{IPA|[a]|lij}} ch'a velaris̠s̠a vèrsu {{IPA|[o]|lij}} (''œ'' o ''ô'' franséis̠e)
|-
|B
|b
|
|-
|C
|k/ʧ
|
|-
|CU
|ku/kw
|u piggia u postu du ''qu'' in-ta grafia tuscôna
|-
|D
|d
|
|-
|E
|e/ɛ
|
|-
|F
|f
|
|-
|G
|g/ʤ
|
|-
|H
|
|mütta
|-
|I
|i
|
|-
|J
|j
|döverô pe-a "i" tra e vucôle (semicunsunante {{IPA|[j]|lij}})
|-
|L
|l
|
|-
|M
|m
|
|-
|N
|ɱ/n/ŋ
|
|-
|O
|o/ɔ
|"o" serô / "o" durbia
|-
|Ö
|ø/œ
|sönu du franséis̠e ''eu''
|-
|P
|p
|
|-
|R
|r/ɾ
|
|-
|R̭
|ɻ
|"r" giasciô
|-
|S
|s
|"s" surda, sönu de l'italiàn ''sole''
|-
|Ṡ
|z
|"s" sunora, sönu de l'italiàn ''rosa''
|-
|SCC
|ʃ+t͡ʃ
|sönu da parolla "scciümma"
|-
|T
|t
|
|-
|U
|u
|
|-
|Ü
|y
|sönu da ''u'' franséis̠e
|-
|V
|v
|
|-
|X
|ʒ
|sönu da "j" du franséis̠e ''jardin''
|}
{{Colonne fine}}
== Moddi de dì ==
Chi sutta u gh'è cuôrche es̠énpiu de moddu de dì in finarìn, cumme scritu in-tu sö vucabulôriu:
* ''Ciütostu che a botta, l'amigu sént'otta''
* ''Da l'andatüra e da puscitüra u se cunusce a fegüra''
* ''Natôle au barcùn Pascua au tisùn''
* ''A bucca a nu l'è stracca se u güstu u nu sa de vacca''
* ''Canderèra céra, pes̠u môrsu che s̠enô''
* ''Dunde l'è capéllu u nu pôga scuffia''
* ''Tenpu du cavagnu nu gh'è ne cuxiu ne cunpagnu''
* ''Chi sta a chêrî, sta a murî''
* ''Frevô frevarin in ta cua u l'à u venin''
* ''Belinùn u l'è ciü che Scindicu''
* ''Se s̠enô u nu s̠enarésa, u gh'è frévô cu frévaresa''
* ''(In-scia sücca patéca) Cun sincue palanche, ti mangi, ti béivi e ti te l'ôvi a pansa''
== Testimunianse scrite ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Lorenzo Burone Lercari|tìtolo=Un linguaggio mai scritto: in sccettu gnabbru|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CUB0141969|ànno=1930|editô=Tipografia Ardorino|çitæ=Finô|léngoa=LIJ}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Virgilio Fedi]]|outô2=Dino Chiesa (a cüra de)|outô3=Stefano Amoretti (prefasiùn de)|tìtolo=I mugugni du nonnu|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0050341|colànn-a=Poesie, tradizioni del Finale|ànno=1987|editô=Grafiche Giors|çitæ=A Marina d'Arbisöra|léngoa=LIJ}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Francesco Bertone|tìtolo=Corxi - Parolle de stiaggni e d'au|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0096198|ànno=1994|editô=Tipografia Litografia Ligure|çitæ=U Seriô}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Virgilio Fedi]]|tìtolo=E büsche du Finarìn - Pape remesüje|url=https://www.centrostoricofinale.com/prodotto/e-busche-du-finarin-pape-remesuje/|ànno=1996|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|òpera=Quaderni del Finale}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Maria Carla Frione|tìtolo=Lungu au mô|ànno=1996}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Rinaldo Argento|tìtolo=Au me caôru vegiu Burgu sinquant'anni fa: bozzetti di prose e poesie su arte, storia e costumi della vecchia Finalborgo|url=https://opac.sbfinalese.it/ricerca/dettaglio/au-me-caoru-vegiu-burgu-sinquantanni-fa/19012|ànno=1999|editô=s.e.|çitæ=s.l.|léngoa=LIJ}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Virgilio Fedi|outô2=Luigi Alonzo Bixio (a cüra de)|ànno=2005|tìtolo=Fedi, Virgilio. 36 poesie|revìsta=Scaffale Finalese|editô=Edizioni della Biblioteca Mediateca Finalese|çitæ=Finô|volùmme=Agnu I|nùmero=1|léngoa=LIJ|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0019585|cid=Fedi & Alonzo Bixio, 2005}}
== Nute ==
;Nute a-u tèstu
<references group="n." />
;Nute bibliugrafiche
<references responsive />
== Bibliugrafia ==
* {{Çitta lìbbro|outô=Giovan Andrea Silla|tìtolo=Leggende, proverbi e cantilene del Finale|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CUB0598769|ànno=1930|editô=Tipografia L. Brizio|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Giovan Andrea Silla|tìtolo=Vecchia Marina...addio!|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0066041|ànno=1952|editô=Tipografia Vincenzo Bolla|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|url=https://www.google.com/search?hl=it&tbo=p&tbm=bks&q=bibliogroup:%22Vocabolario+delle+parlate+liguri%22&source=gbs_metadata_r&cad=4|ànno=1985-1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=S̠éna|léngoa=LIJ, IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Gli uccelli nel dialetto finalese|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opaclib?db=solr_cbl&item:1003:Nomi::@frase@=+Alonzo+Luigi&resultForward=opac%2Fcbl%2Ffull.jsp&searchForm=opac%2Fcbl%2Ferror.jsp&do_cmd=search_show_cmd&saveparams=false&nentries=1&fname=none&from=7|ànno=1987|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario dialettale di Finalmarina|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008302|ànno=1987|editô=|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Inchiesta sulla vitalità del dialetto nel Finale|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opac/cbl/scheda_sim.jsp?sim_bid=FER0154874&pager.offset=32&bid=SBFL0000001963|ànno=1989|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Fregüe de Finô|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008550|ànno=1989|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario Finalese: lessico dialettale della pesca e della caccia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MOL0002805|ànno=1991|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|cid=Alonzo Bixio, 1991}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario Finalese: lessico dialettale speciale Agrosilvopastorale, botanica, zoologia, detti e proverbi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008304|ànno=1993|editô=|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}}
* {{Çitta publicaçión|outô=Luigi Alonzo Bixio|ànno=1997|tìtolo=Antiche voci nella parlata Finalese|revìsta=Finarium|nùmero=4|léngoa=LIJ, IT}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|cid=Alonzo Bixio, 2000}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT|cid=Nari, 2000}}
* {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Testimonianze letterarie sul Finale|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/PBE0210668|ànno=2017|editô=Associazione Emanuele Celesia|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|cid=Alonzo Bixio, 2017}}
== Ligammi de föra ==
* {{Çitta web|url=https://www.centrostoricofinale.com/|tìtolo=Scitu ufisiô|outô=Centro Storico del Finale|léngoa=IT|vìxita=2026-10-21}}
{{Léngoa lìgure}}
[[Categorîa:Lengua ligure]]
hyki22fxln1jnxigl6hfmyl65r0macv
Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a
0
32749
274956
273599
2026-10-22T18:33:20Z
N.Longo
12052
274956
wikitext
text/x-wiki
{{Arbenganese|variànte= sitadìn}}
[[Immaggine:17031 Albenga, Province of Savona, Italy - panoramio.jpg|miniatura|[[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]] mi(r)â daa bucca d[[a Sènta]]]]
A '''riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a''' (''Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è in'area prutetta regiunâle da [[Liguria|Ligü(r)ia]], ch'a cröve l'[[Ìsua Gainâa|Ìsu(r)a]] d'[[Arbenga]] tantu pe' tèra che sutt'ègua, pe' 11 ha inte tüttu. De ciü, sta regiùn a l'è prutetta cumme [[Scitu de Interesse Cumünita(r)iu]] dau zügnu du [[1995]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic46/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>.
== Geugrafìa ==
U terito(r)iu da riserva natü(r)âle u curispunde a quellu de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]], missa au largu du [[Câu de Vaìn]] e parte du cumün d'[[Arbenga]]. St'ìsu(r)a a se sa(r)ea furmâ cun l'issâse du livéllu du mâ ch'u gh'è stètu tèmpu du quaterna(r)iu, ch'u l'ha cuscì impìu u canâ ch'u a destacca daa còsta, largu ciü o mênu in miju ma(r)ìn e bassu fra i 11 e i 20 mêtri. Defèti, u fundu du mâ a meridiùn de L'Ìsu(r)a u se sbascia prestu fina ai 50 mêtri, mèntre a setentriùn, dund'u l'è d'a(r)ena, u nu passa i 10 mêtri, bèn ch'u permette au mèximu u passaggiu de barche, tantu ch'u l'é(r)a duve(r)àu dae nâve pe' repa(r)âse fina ai tèmpi di rumèi<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.parks.it/riserva.isola.gallinara/par.php|tìtolo=Riserva Naturale Regionale dell'Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>.
E còste de L'Ìsu(r)a e sun caraterisèi da de rive a ciungu in sciu mâ, fète da quarsìte grixe misse a banchi âti quarche dexêna de citti, mèntre ciü a setentriùn u sciòrte fö(r)a ascì di cunglume(r)èi. A diresiùn de sti söi a l'è a mèxima ch'a se tröva in sciu [[Cou de Santa Cruxe|Câu de Santa Crûxe]], de dunde, de prubabile, l'ìsu(r)a a se sa(r)ea destacâ. Cun tütte e unde ch'e g'han picàu, e còste de meridiùn e de levante, ciü esposte, e sun vegnüe quelle cu'e rive ciü âte grassie a l'erusiùn e lì, au dì d'ancöi, u se tröva e ciü culònie de [[Ochin de mâ|uchìn de mâ]]<ref name=":0" />.
== Sto(r)ia ==
A riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a a l'è stèta inandiâ cu'a lezze da Regiùn nüme(r)u 11 du 26 d'arvì du [[1989]]<ref>{{Çitta publicaçión|url=https://web.archive.org/web/20070627025720/http://www.regione.liguria.it/leggi/docs/19890011.htm|tìtolo=Legge Regionale N. 11 del 26 04 1989 Liguria|outô=Regiùn Ligü(r)ia|léngoa=IT|revìsta=Bollettino Ufficiale Regionale|nùmero=7|dæta=10 mazzu 1989}}</ref>, pe' cangià de clascificasiùn cu'a lezze regiunâle n° 12 du [[1995]]. L'ente ch'u a gestisce u l'è u cumün d'[[Arbenga]], dund'u se tröva tüttu u sò terito(r)iu. U gh'è u prugettu de prutezze ascì u mâ a l'in gì(r)u de L'Ìsu(r)a, che pe'u mumèntu u fa parte numma che du [[Scitu d'Interesse Cumünita(r)iu]] ch'u cröve e ègue fra u [[Santa Crûxe - L'Ìsu(r)a - Câu da Lêna|Câu de Santa Crûxe, L'Ìsu(r)a e u Câu da Lêna]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=44552:riserva-isola-gallinara.pdf|tìtolo=Riserva Naturale Regionale dell'Isola Gallinara|outô=Regiùn Ligü(r)ia|léngoa=IT|p=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>.
Du mese de mazzu du [[2014]], int[[U Furtìn (Arbenga)|u Furtìn]] aa Ma(r)ìna, u s'è inaugü(r)àu ina mustra multimediâle fissa dedicâ aa riserva de L'Ìsu(r)a, cun quattru pustasiùi ch'e metten in mustra u scitu, a sò natü(r)a e a sò sto(r)ia<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/centro-multimediale-riserva-isola-gallinara.htm|tìtolo="Riserva Isola Gallinara" - Immersione virtuale nei fondali dell'Isola|outô=Cumün d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>.
== Natü(r)a ==
U terito(r)iu da riserva u dà de prutesiùn a növe-dêxe categu(r)ìe de ambiènti dife(r)ènti che, pe' còdice d'ina diretìva de l'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]], i sun<ref>{{Çitta web|url=https://download.mase.gov.it/Natura2000/Trasmissione%20CE_dicembre2025/schede_mappe/Liguria/ZSC_schede/Site_IT1324908.pdf|tìtolo=Isola Gallinara (IT1324908 - SCI)|outô=Natura 2000|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/info/repertoriocartografico/siraBiodiversitaStazioni_Dettagli_pubblico.asp?stazione=43977|tìtolo=3.1.1. Habitat da carta Habitat 2006 - Stazione: 43977|outô=Regiùn Ligü(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>:
* 1170 - Barie(r)e de cu(r)alli: 0,7 ha
* 1210 - Ciante perenni di depôxiti de frâne: 0,1 ha
* 1240 - Rive a ciungiu in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] cun qualitè endemiche de ''[[Limonium]]'': 1,82 ha
* 5320 - Furmasiùi basse de ''Euphorbia'' vixìne a precipissi: 0,1 ha
* 5330 - Maccia termu-mediteranea e pre-desertica: 1,26 ha
* 6220 - Pseudu-steppa cun èrbe perenni e nù da Thero-Brachypodietea: 0,1 ha
* 8210 - Rive de prìe de carcâ cun ciante casmofìtiche: 1 ha
* 8310 - Gròtte serèi au pübbricu: 0,001 ha
* 8330 - Gròtte de mâ in parte o du tüttu sutt'ègua: 2 (n°)
* 9340 - Bòschi de ''[[Èrxo|Quercus ilex]]'' (èrxi) e de ''[[Quercus rotundifolia]]'': 2,33 ha
=== Parte de tèra ===
L'Ìsu(r)a, scibèn che inti seculi a secce stèta de lungu frequentâ da l'òmmu, a l'ha cunservàu bèn u sò ambiènte au stàttu de natü(r)a. Pe'e [[Plantae|ciante]], u se ne pò truvà tante qualitè dife(r)ènti, misse insemme inti ambiènti da maccia de ''[[Euphorbia]]'' e da maccia "âta" de [[Èrxo|èrxi]]. U se pò truvà i ciü tanti custi da [[maccia mediteranea]] cumme l'[[Armugnìn (Arbutus unedo)|armugnìn]], i [[galetti]], l'[[a(r)astra]], u [[lentiscu]] e u [[murtìn]], tütte ciante ch'e nu patiscen gua(r)i a sesia. De ciü, in sce L'Ìsu(r)a u ghe cresce quaxi 300 qualitè dife(r)ènti de sciu(r)e e, fra de ste lì, u se pò mensunà a [[Canpànula de Sann-a|campanula de Savuna]], ch'a se tröva numma inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]] e ch'a l'è l'ünica cianta da Ligü(r)ia cunscide(r)â de primmu interesse de prutesiùn a livéllu eurupeu<ref name=":0" />.
Dapöi, de interesse u gh'è e ciante ch'e se trövan in sce rive a ciungiu in sciu mâ, de qualitè ch'e crescen numma che inte di pòsti du gene(r)e facièi in sciu [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], pe' êsse bagnèi da l'[[aerosol]] du mâ. Fra de ste ciante, cumme u [[fenuggiu ma(r)ìn]], u tröva de repa(r)u [[Lümassa|lümasse]], [[Babòllu|babòlli]] e [[Brigu(r)etta|brigu(r)ette]], ciü che di uxelli cumme i [[Ochin de mâ|uchìn de mâ]], ch'i ghe fan u nìu au puntu d'êsse üna de sò culònie ciü impurtanti inta regiùn<ref name=":0" />. Intu detaju, in sce L'Ìsu(r)a u se gh'è truvàu bèn 38 qualitè d'uxelli prutetti inte tütta Eurôpa<ref name=":1" />.
=== Parte de mâ ===
U mâ a l'in gì(r)u de L'Ìsu(r)a u se mantegne ancù ciütòstu bèn, pe' tantu ch'u l'è distante dae ativitè de l'òmmu, e sutt'ègua u se pò truvà di ambiènti bèn dife(r)ènti. Ai pèi du Sciusciaû e da Farcuna(r)a, dunde e rive e se caccian a ciungiu intu mâ, u gh'è i ambiènti tipichi di fundi de prìe, mèntre dae âtre parte u fundu du mâ u l'è de gè(r)a e a(r)ena o ancù de prèi de ''[[Posidonia oceanica]]'' e de ''[[Cymodocea nodosa]]''. Fra i ambiènti ciü ricchi u gh'è pròpiu i prèi de ''Posidonia'', prutetti da 'na Diretìva Cumünita(r)ia, ch'i sun ina funte de biumassa, de uscigenu e de energìa fina pe'i âtri ecuscistemi, ciü che avêghe a funsiùn de tegnì u fundu, de prutezze a còsta da l'erusiùn e ancù de êsse in segnu bun da qualitè de l'ègua<ref name=":0" />.
Pe' du restu, inti primmi mêtri sutt'au livéllu du mâ u ghe cresce e [[A(r)ega|a(r)eghe]] ch'e g'han de besögnu de ciü lüxe du sû, tantu [[a(r)eghe verdi|verdi]] (''Chlorophyta'') che [[A(r)eghe brüne|brüne]] (''Phaeophyceae''), dund'u gh'è tanti [[pesci]], [[crustacei]], [[musculi]] e âtre béstie. Ciü bassu u gh'è di pupulamènti de a(r)eghe "sciàfile", ch'e prefe(r)iscen mênu lüxe: ciü che de quelle verdi e brüne, u se tröva de specie de [[a(r)eghe russe]] (''Rhodophyta''), cumpagnèi turna da tante qualitè de béstie. A l'ürtimu, ancù ciü a fundu, u se tröva de culònie de [[cu(r)alli]], ch'e crescen in sce di fundi de prìe, cun pôca lüxe, fra i 25 e i 200 mêtri de prufunditè. Tra e ciante ch'e sun bune a fissà u [[carbunàu de calciu]] u gh'è tante qualitè de a(r)eghe russe mèntre, tra e béstie, u se pò regurdà e [[Gurgonie|gurgònie]], i ''[[Paramuricea]]'', i ''[[Madrepora]]'' e de [[spügne]] de tanti cu(r)ûi<ref name=":0" />.
== Nòtte ==
<references />
== Âtri prugetti ==
{{Interprogetto}}
== Ligammi de fö(r)a ==
* {{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}
* {{Çitta web|url=https://www.protectedplanet.net/162011?site_pid=162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}
* {{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic46/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}
* {{Çitta web|url=https://www.parks.it/riserva.isola.gallinara/par.php|tìtolo=Riserva Naturale Regionale dell'Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}
* {{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/riserva-naturale-regionale/isola-gallinara|tìtolo=Riserva naturale Regionale Isola Gallinara|outô=[[Pruvincia de Sann-a|Pruvinsa de Savuna]]|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}
[[Categorîa:Arbenga]]
[[Categorîa:Àree protètte da Ligùria]]
reofm6cnbueqlbtyj0dd21m7o3hqj7y
Vittoiale di Italien
0
33275
274952
274951
2026-10-22T15:46:45Z
S1880C
20449
/* Louëio */ azzonto Louëio
274952
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}
[[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale di Italien]]
O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]].
Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, ch'o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]].
De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo de l'abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria".
A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref>
== O parco ==
[[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]]
O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ.
O vixitatô o l'é reçevuo da l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto treggio gio de miage, donde traduto o l'é za in prie vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}}
In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato'').
Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dividde inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fasce che van zu verso o lago, a porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi, amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref>
[[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]]
Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio.
L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago davei mäveggiosa, dæto ch'o l'à comme scenografia naturale o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]].
Comme o vixitatô o monta ancon, o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, ch'a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta s'attreuva a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo de l'avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica.
=== A tomba monumentale ===
In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio.
O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino che representan e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unn'arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio.
Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante.
Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda.
=== A nave ''Puglia'' ===
[[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]]
Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: l'é stæto addeuviou, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera.
A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena ch'a representa unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]].
Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin.
=== I giardin ===
Da-a ciassetta Dalmata s'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do "Parente", ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (consciderou da-o d'Annunzio "parente", dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili pe creâ un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ.
Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e vintisette vittöie de guæra<ref>https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/parco/</ref>. A colònna ch'a representa a battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unn'urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''.
Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba da Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta.
=== E machine ===
Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px">
File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina"
File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta.
</gallery>
== Villa ''Prioria'' ==
[[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]]
Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna inte tante parte do Vittoiale.
L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria:
{{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}}
Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref>
A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in cheu a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli''
=== Intrâ ===
[[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]]
Chì comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme seu representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ.
Doe pòrte, con de d’ato doe lunette do pittô Angelo Landi che representan [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ a-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" />
=== Stançia do ''mascheraio'' ===
Sta stançia chì a piggia sto nommiagio da-i versci de d’ato a-o spegio do camin, compòsti pe-a vixita a-o Vittoiale do [[Benito Mussolini|Mussolini]] into meise de mazzo do [[1925]]:
{{Çitaçión|A-o vixitatô / Pòrti con ti o spegio de Narciso? / Sto chi o l'é veddro ciongiou, oh ''mascheraio''. / Arrangia e teu mascare a-a teu caa / ma pensa che t’ê veddro contra äsâ.|3=Al visitatore / Teco porti lo specchio di Narciso? / Questo è piombato vetro, o mascheraio. / Aggiusta le tue maschere al tuo viso / ma pensa che sei vetro contro acciaio.|lingua=ITA}}
St'anticamia a faxeiva da salla d'atteisa pe-e vixite offiçiæ. Drento gh'é neuveçento volummi pöcassæ, che comprendan anche spartii muxicali e unna ricca colleçion de dischi, unna aradio e un giadischi. Atri oggetti da remarcâ includdan o lampadäio de veddro de [[Murano]] ch'o representa quattro còrni de l'abondansa, o cavallo de bronzo de Dario Elting, e carreghe de Giancarlo Maroni e dötrei vaxi in stilo [[Art déco|déco]] de Pietro Melandri<ref name=":1" />. Pâ che o Vate o l'agge fæto aspëtâ o Mussolini pe doe oe inte quella stançia.
=== Stançia da muxica ===
A stançia da muxica, unna grande salla de conçerti, a-o prinçipio a l'ea intitolâ a-o Gasparo da Salò, inventô do violin moderno, e a l'ea o pòsto donde, inte occaxoin speçiale, ghe sunnava o quartetto do Vittoiale. Pe megioâ l'acustica, e miage son fasciæ da di damaschi preçioxi in neigro e in argento, che representan bestie sarvæghe, sostegnui da ganci à mòddo de lira: sta chì a l'é unna referensa a-o mito de Òrfeo che, co-a muxica, o dòmma e bestie. E veddræ giane, che fan l'effetto de l'alabastro, arregòrdan quelle descrite inte primme pagine do seu romanso O Piaxei. Inta salla gh'é doî pianofòrti e atri instrumenti muxicali ascì.
In scê miage gh'é dötræ pittue da colleçion Thode e e mascare funerarie do [[Ludwig van Beethoven]] e do [[Franz Liszt]]. A mobilia a mesccia insemme oggetti ''déco'' e oggetti do Levante, colònne romañe con in çimma sucche luxente e cavagni de fruti fæti de veddro de Murano, calchi de scurtue greghe in gesso, pelle de serpenti e ancon atre cöse che fan vedde o gusto particolâ do d'Annunzio, ch'o mesccia inte sta stançia tante tante cöse de differente etæ e proveniensa.
=== Stançia do mappamondo ===
A biblioteca primmäia da casa: chì o vixitatô o peu attrovâ i seimia libbri appartegnui a-o critico d'arte e vegio proprietäio da villa Herny Thode.<ref name=":2">[https://www.villegiardini.it/alla-scoperta-del-vittoriale-degli-italiani/ ''Alla scoperta del Vittoriale degli Italiani''], in sce ''villegiardini.it'' a-i 4 de ottobre do 2025. ''<small>URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.</small>''</ref> I atri libbri do d'Annunzio, 33 000 pöcassæ, son distribuii inte atre stançie da casa segondo unna sudivixon pe matëia stabilia da-o Vate co-o seu bibliotecäio Antonio Bruers.<ref>''[https://www.vittoriale.it/archivi-e-biblioteche/biblioteca-privata-gabriele-dannunzio/ Biblioteca privata di Gabriele D'Annunzio]'', in sce ''vittoriale.it''. <small>''URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.''</small></ref>
A s'acciamma coscì pe-o gròsso mappamondo do [[XVIII secolo]] in sce unna töa into mezo da stançia. Gh'é anche, d’in gio a-o mappamondo, a mascara funeraria do [[Napolion Bonaparte]] e dötrei oggetti davei appartegnui a l'Impeatô into seu periodo d'exilio in sce l'isoa de Sant'Elena. De fronte, incangio, gh'é doî gessi che representan o busto do Micheangeo e o seu avvoxou "''tondo Pitti''".
Tramezo a-i doî barcoin, pe finî, gh'é un òrgano american, che sunnava de spesso a Luisa Baccara, zovena pianista veneçiaña e compagna do Vate into periodo do Vittoiale.<ref name=":2" />
[[Immaggine:Zambracca tavolo.jpg|miniatura|A scrivania da ''Zambracca'', donde o d'Annunzio o l'é stæto attrovou mòrto into 1938.]]
=== ''Zambracca'' ===
Anticamia a-a stançia da letto e guardaröbe, a coscì dita ''Zambracca'' a l'é un di pòsti prinçipæ da ''Prioria'' atteiso che a seia do 1 de marso de un lontan [[1938]], pròpio inte sta camia chì, o Vate o l'é stæto attrovou mòrto assettou de fronte a-a scrivania.<ref name=":2" />
O nomme coioso da stançia o deriva da unn'antiga poula provensâ ch'a scignifica "''dònna de servixo''". Derê a-a scrivania gh'é a speçiaia do d'Annunzio, conservâ ancon intatta.
=== Stançia da Leda ===
A camia da letto do d'Annunzio: o nomme o deriva da-o grande gesso de Leda, a regiña de Sparta ammâ da-o dio Zove ch'o se trasforma inte un çigno pe cortezzâla sensa inspaximâla, pòsto de d’ato a-o camin.
A corpisce ancon o strafaläio gusto do d'Annunzio ch'o mesccia oggetti da tutte e parte do mondo inta mæxima stançia: da elefanti de çeramica e bronzi cineixi à tondi arabo-perscen e mòbili inspiræ da-o stilo do Levante.
De d’ato a-a pòrta gh'é scrito ''Genio et voluptati'' (a-o genio e a-o piaxei) e de fronte, in sce unna ciappella, ''Per un dixir'' (pe un solo dexidëio). Da arente a-o letto gh'é unna còpia do ''Schiavo morente'' do Micheangeo co-i scianchi coverti da un drappo pòsto da-o Vate pe asconde e gambe tròppo curte respetto a-o busto.
=== Poggiölo de l'Apollino ===
Azzonto da-o Maroni a-a struttua originäia da villa pe dâ assosto da-a luxe do sô a-a stançia da Leda. O vegniva deuviou comme saletta da lettua, con vista in scî giardin do Vittoiale che chiñan in sciô lago.
O nomme o deriva da-o ''kouros'' (antighe scurtue greghe) decorou da-o Vate con euggi bleuçê, un perizöma e un fascio de spighi indoæ, scimbolo de abondansa. A stançia a l'é addobbâ con reproduçioin de famoxi retræti italien do [[Renascimento|Rinascimento]], animæ de porçellaña, tappeti e vaxi perscen. In sce un töin doe föto: da moæ e da Eleonora Duse.
=== Bagno bleu ===
Un bagno ch'o l’accheugge unna colleçion de ciù de 600 oggetti che zeugan co-o bleu e co-o verde: i doî coî prinçipæ da stançia.
In sciâ soffita se leze ''Ottima è l'acqua'' (l'ægua a l'é milia), comme dito da-o poeta [[Pindaro]], e in sce miage gh'é unna reproduçion di nui da [[Cappélla Sistinn-a|Cappella Sistiña]], insemme à unna ricca colleçion de ciappelle persciañe.
=== Stançia do lepröso ===
Conçepia da-o Vate comme un sacraio particolâ, ò pòsto privou de meditaçion, a stançia do lepröso a l'é uña de ciù representative do seu pensceo inta fase finale da seu vitta.<ref name=":1" /> A l'é stæta anche a stançia donde l'é stæto pòsto o còrpo do d'Annunzio inta neutte do 1 de marso do 1938 pe-a veggia funebre particolâ.
Pelle de dante a creuve e miage, e in sciâ soffita se vedde i scimboli do martirio de Gexù con, into mezo, figue diviñe de sante che o poeta o dixe se son presentæ à lê in seunno pe invitâlo à abbandonâ i piaxei do mondo. O letto, streito comme unna cascia da mòrto ma fæto à mòddo de chiña, o l’unisce i conçetti de nascion e de mòrte: o vegniva donca acciammou, da-o Vate, o letto de doe etæ.
Inte sta stançia chì o d'Annunzio o s'arretiava in meditaçion pe-i anniversäi da mòrte da moæ Luisa, da Eleonora Duse e di amixi. <ref name=":1" />
=== Corridô da Via Crucis ===
O nomme o deriva da unna serie de ciappe de rammo che contan e staçioin da Via Crucis. In sce miage se leze ''Pax et bonum - malum et pax'' ("paxe e ben", saluo françescan, e "mâ e paxe", azzonta ideâ da-o poeta), e in sciô canto gh'é unna còpia de un ''Piagnone'', un fratte cianzente da tomba do Philippe Pot, à Parì.
[[Immaggine:Sala delle Reliquie.jpg|miniatura|A salla de reliquie, co-a piramide de divinitæ e o bassorilievo do lion de san Marco regallou da Zena.]]
=== Salla de reliquie ===
Da pe o corridô da Via Crucis s'intra inta salla de reliquie, donde o poeta o desvella a seu idea do sacro e di sette viçi capitali. <ref name=":1" />
Gh'é drento unna piramide de divinitæ do Levante con, in çimma, una serie de santi e martiri crestien e a scrita: "''Tutti gli idoli adombrano il Dio vivo / Tutte le fedi attestan l'uomo eterno''" (Tutte e divinitæ inombran o Dio vivo / tutte e fede attestan l'òmmo eterno).
L'è unna reliquia ascì, oscia scimbolo sacro, o volante rotto do motoscaffo do sir Henry Segrave, mòrto into 1930 inta tentativa de rompî o ''record'' de lestixe. Pe-o Vate, sto volante chì o representa "a religion do reisego", saieiva à dî a tentativa de l'òmmo de scompassâ i limiti impòstighe da-a natua.
In sciâ soffita gh'é o confaon rosso, co-e sette stelle do Caro, da [[Regensa do Carnaro]]: o stato revoluçionaio fondou à [[Sciumme (Fiume)|Sciumme]] da-o poeta. In sce miage, incangio, un bassorilievo do lion de san Marco, presente da çittæ de [[Zena]] a-o d'Annunzio, e un grande arasso co-a scrita: "''Cinque le dita, cinque le peccata''" (çinque e die, çinque i peccoei), da-i sette peccoei capitali o poeta o lasciava a luxuria e l'avariçia feua.
=== Stançia do lillin ===
Studio-biblioteca ch'o l’accheugge unna colleçion de træmia libbri de stöia e lettiatua italiaña pöcassæ. Gh'é inta sta stançia un ''armonium'' ascì (un tipo de òrgano), ch'a Luisa Baccara a sunnava sovente pe-o Vate.<ref name=":1" />
O nomme o deriva da-e decoraçioin fæte da-o Guido Marussig, representante ramme d'oivo e ciù lillin scioii.
[[Immaggine:Oratorio Dalmata.jpg|miniatura|Ötöio dalmata.]]
=== Ötöio dalmata ===
A stançia ciù representativa di temi da meditaçion e do serrâse in oraçion, sta chì a l'ea a salla d'atteisa pe-e vixite gradie: oscia pe-i amixi do Vate, a-o conträio da stançia do ''mascheraio'' pe-e vixite offiçiæ.
Da arente a-o camin, unna colònnetta romaña a l’arreze un lion originaio da-a çittæ de [[Arbe (Croaçia)|Arbe]], inta [[Dalmaçia]]. In scê miage, imagine religiose de tutte e meñe e unna grande pittua de Giòbbe. Into mezo da stançia gh'é unna serie de oggetti pe-a messa de grande valô scimbolico e, into mezo da soffita, gh'é appeisa l'elice de l'idrovolante addeuviou da l'aviatô italian Francesco De Pinedo e da-o mecanico Ernesto Campanelli pe compî un xeuo à tappe de 55 000 chillòmetri tra [[Sesto Calende]], [[Calcutta]], [[Melbourne]], [[Tòkyo]] e [[Romma]] into 1925.<ref>[https://www.rainews.it/tgr/sardegna/articoli/2026/06/il-grande-volo-il-docufilm-sullidrovolante-tra-calcutta-melbourne-tokyo-7ed6770b-4d98-40f1-bb4d-940b4b39bfff.html ''Il grande volo, il docufilm sull'idrovolante tra Calcutta, Melbourne, Tokyo''] in sce ''rainews.it'' a-i 26 de zugno do 2026. <small>URL consultou a-i 20 de ottobre do 2026.</small></ref>
=== Töa do manchetto ===
A-o cian de d’ato, unna scurtua de unna man manciña taggiâ e spelâ co-a scrita ''Recisa quescit'' (taggiâ a se pösa), collocâ in sce l'architrave da pòrta, a l’introduxe o vixitatô inta töa do manchetto: unna biblioteca de lettiatua franseise e italiaña.<ref name=":1" />
A töa do manchetto a l'ea donde o d'Annunzio o lezzeiva e o respondeiva a-a corrispondensa; e a man manciña de d'ato a-a pòrta, ch'a l'à dæto o nomme a-a stançia, a l'é unn'allegoria irònica da seu imposcibilitæ de responde a-a valanga de lettie ch'o reçeiveiva da ammiratoî, dònne e, sorviatutto, creditoî.
I armäi da stançia son i soli mòbili do Vittoiale che provëgnan da-a ''Capponcina'', a villa [[Firense|fiorentiña]] donde o Vate o l'aveiva visciuo da-o 1898 a-o 1910. De d'ato a-e sganzie quattro sentense: "''E chi non ha sepoltura è coperto dal cielo''" (E chi o no l'à seportua o l'é coverto da-o çê), "''Acciocché tu più cose possa più ne sostieni''" (Pe poei fâ ciù cöse, ciù ti ne devi sopportâ), "''Se tu vuoi che la tua casa ti paia grandissima, pensa del sepolcro''" (Se ti veu ch'a teu cà ti paggi grandiscima, pensa a-o seporto) e "''Niuna casa è si piccola che non la faccia grande uno magnifico abitatore''" (Nisciuña cà a l'è coscì picciña ch'a no la fasse grande un magnifico abitatô). In sciâ soffita, incangio, gh'é un disegno de moen co-e scrite in spagnòllo ''Tuerto y derecho'' (Guerso e drito) e ''Todo es nada'' (Tutt'o l'é ninte).
=== Louëio ===
O louëio o l'ea o studio do d'Annunzio, e anche a stançia ciù despægia da-e atre do Vittoiale: dæto ch'a l'ea addeuviâ pe-a scrittua, pe-a lettua e pe-o studio, o louëio o l'é pin de luxe naturale e o l'à a mobilia e atre röbe tutte de coî legi e delicæ<ref name=":2" />. I mòbili, pe exempio, son de legno de rove, donca d'un marròn ciæo, e a töa çentrale incangio a l'é decorâ da calchi gianchi da [[Nike de Samotracia]] e de cavalli presenti in sce l'architrave do [[Partenon]].
Sta töa çentrale, e a carrega sensa spallea, son attorniæ da letterin e sganzie piñe de libbri; compreixi quelli ch'o poeta o consultava ciù de spesso e o tegniva, donca, sotta man: diçionäi, vocaboläi e atro.<ref name=":1" />
L’intrâ a-o louëio o l'é passando da pe unna pòrta intençionalmente bassa pe costrenze l'invitou à dechinâse, scimbolicamente, a-o savei, a-a coltua e a-a conoscensa.<ref name=":2" /> In sce l'architrave gh'é o verso ''hoc opus hic labor est'' (chì a stà l'impreisa e a fadiga), repiggiou da l'[[Enéide|Eneide]] quand'o [[Publio Virgilio Maron|Virgilio]] o l'avverte Enea ch'o l'é façile intrâ inte l'inferno ma che, a vea impreisa, a sæ quella de fâghela à vegnî inderê da-o regno di vivi. Defæti, dòppo o scuo ch'a caratterizza o resto da ''Prioria'', intrâ a-o louëio o l'é comme montâ torna da-o scuo verso a luxe.
=== Corridô do laberinto ===
=== Salla da Cheli ===
== Schifamondo ==
[[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]]
O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938).
O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta.
L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''.
Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref>
== Nòtte ==
<references />
== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}
[[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]]
[[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice GND]]
[[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]]
[[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]]
[[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]]
l1byoen638b3l28mmecsx5wkogt9sos
Lionel Messi
0
33287
274957
274660
2026-10-22T19:11:56Z
N.Longo
12052
formattaçion nòtte
274957
wikitext
text/x-wiki
{{Grafia unitäia}}
{{Biografia|inmàgine=Leo_Messi_Argentina_v_Egypt_7_July_2026-1.jpg|descriçión=Lionel Messi|nàscita=24 de zugno do 1987|paize=Argentiña|profesción=Zugou da ballon}}[[File:Firma_de_Lionel_Messi.svg|miniatura|Firma do Lionel Messi]]
'''Lionel Andrés Messi Cuccittini''', dito Leo ([[Rosario|Rosäio]], a-i 24 de zugno do [[1987]]), o l'é un zugou da ballon [[Argentinn-a|argentin]], attaccante ò çentrocampista de l'[[Inter Miami]] de l'[[Major League Soccer|MLS]] [[Stati Unïi d'America|americaña]]. Co-a naçionale argentiña o l'à guägno into [[2022]] a [[Campionou mondiale do ballon|Coppa do Mondo]], dond'o l'é arrivou segondo into [[2014]] e into [[2026]], e a [[Coppa America]] (a ciù importante competiçion americaña) into [[2021]] e into [[2024]].
Dito ''la Pulga'' ("a pruxa"), de za che a-o seu primmo provin co-o [[F.C. Barcelona|Barcelona]] o l'ea erto solo 148 cm<ref>{{Çitta web|url=https://www.goal.com/it/notizie/perche-messi-soprannominato-la-pulcepulga-soprannome/1rv7ne1oxvp161hgpwjcrkqlut|tìtolo=Perché Messi è soprannominato 'La Pulce'?|vìxita=2026-10-22|outô=Francesco Schirru|léngoa=IT|dæta=5 d'agosto do 2021}}</ref>, o l'é stæto de spesso paragonou a-o seu compatriota Diego Armando Maradona.<ref>{{Çitta web|url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/07/11/sports/worldcup/messi-vs-maradona.html|tìtolo=Messi vs. Maradona|dæta=11 de luggio do 2014|vìxita=2026-10-22|léngoa=EN}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.corrieredellosport.it/calcio/2015/05/07-407695/Calcio,+Maradona+o+Messi%3A+chi+%C3%A8+il+pi%C3%B9+grande%3F|tìtolo=Calcio, Maradona o Messi: chi è il più grande?|outô=Davide Palliggiano|dæta=7 de mazzo do 2015|vìxita=2026-10-22|léngoa=IT}}</ref> Tegnuo pe un di coscì diti "GOAT" do ballon, saieiva à dî tra i ciù boin zugoei da ballon da stöia<ref>{{Çitta web|url=http://www.corrieredellosport.it/news/calcio/calcio-estero/2016/11/08-17222050/capello_i_migliori_della_storia_pel_maradona_e_messi/|tìtolo=Capello: «I migliori della storia? Pelè, Maradona e Messi»|dæta=8 de novembre do 2016|vìxita=2026-10-22|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Mondiali/24-12-2022/lionel-messi-storia-4501621397294_preview.shtml?reason=unauthenticated&origin=http%3A%2F%2Fwww.gazzetta.it%2FCalcio%2FMondiali%2F24-12-2022%2Flionel-messi-storia-4501621397294.shtml|tìtolo=Lacrime, rabbia, magia: la storia del calciatore più forte di sempre|vìxita=2026-10-22|outô=Filippo Maria Ricci|léngoa=IT|dæta=24 de dexembre do 2022}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.bbc.co.uk/newsbeat/article/20943498/how-does-lionel-messi-stack-up-against-football-legends|tìtolo=How does Lionel Messi stack up against football legends?|outô=Dan Cairns|dæta=8 de zenâ do 2013|vìxita=2026-10-22|léngoa=EN}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.theguardian.com/football/poll/2012/mar/08/lionel-messi-greatest-footballer-all-time|tìtolo=Is Lionel Messi the greatest footballer of all time?|dæta=8 de marso do 2012|vìxita=2026-10-22|léngoa=EN}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://bleacherreport.com/articles/1451934-lionel-messi-the-greatest-ever-yes-but-not-because-of-his-latest-record|tìtolo=Lionel Messi: The Greatest Ever? Yes, but Not Because of His Latest Record|vìxita=2026-10-22|léngoa=EN|outô=Simeon Gholam|dæta=31 de mazzo do 2018}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://time.com/6240741/messi-ronaldo-greatest-of-all-time-stats-comparison/|tìtolo=Messi's World Cup Win May Have Finally Crowned Him the GOAT|vìxita=2026-10-22|léngoa=EN|dæta=13 de dexembre do 2025|outô=Ruairí Arrieta-Kenna}}</ref>, o l'é a-o primmo pòsto da lista di megio zugoei da stöia de l'[[International Federation of Football History & Statistics|IFFHS]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.iffhs.com/posts/4380|tìtolo=IFFHS ALL TIME TOP 10|léngoa=EN|vìxita=2026-10-22|dæta=17 de mazzo do 2025}}</ref> O l'è anche o segondo marcatô con ciù ræ inta stöia do ballon, e o primmo inta stöia de naçionali sudamericañe do ballon.<ref>{{Çitta web|url=https://www.forbes.com/sites/bobbymcmahon/2020/02/23/lionel-messi-and-ronaldo-locked-in-battle-to-become-worlds-top--all-time-goalscorer/|tìtolo=Lionel Messi And Ronaldo Locked In Battle To Become World's All-Time Leading Scorer|outô=Bobby McMahon|vìxita=2026-10-22|dæta=23 de frevâ do 2020|léngoa=EN}}</ref>
Con 48 trofei offiçiæ guägni, o l'é o zugou ciù titolou da stöia<ref>{{Çitta web|url=https://www.sportitalia.it/2025/11/30/messi-sempre-piu-nella-storia-47esimo-trofeo-e-record-assoluto-di-assist/|tìtolo=Messi sempre più nella storia: 47esimo trofeo e record assoluto di assist|dæta=6 de dexembre do 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-10-22|outô=Niccolò Anfosso}}</ref>. Pe de ciù, o l'à o recòrd de ciù gòl marcæ in competiçioin offiçiæ tanto inte unna stagion sola (82 into 2011-2012) comme inte un anno solare (91 into 2012),<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/sport/calcio/2013/01/07/fotogalleria/il-2012-di-messi-91-gol-e-una-lunga-serie-di-record-1.36126522|tìtolo=Il 2012 di Messi: 91 gol e una lunga serie di record|vìxita=2026-10-22|léngoa=IT|dæta=7 de zenâ do 2013}}</ref> e o l'à i recòrd de gòl (36) e assist (18) in finale de competiçioin offiçiæ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sportskeeda.com/football/5-players-scored-goals-finals-ronaldo-messi|tìtolo=5 players who have scored the most goals in finals|outô=Shambhu Ajith|vìxita=2026-10-22|léngoa=EN}}</ref> O l'òccupa anche o primmo pòsto comme megio ''assist-man'' da stöia do ballon con 426 assist offiçiæ.<ref>{{Çitta web|url=https://sport.sky.it/calcio/cristiano-ronaldo-leo-messi-confronto?card=8|tìtolo=C'è un sito che mette a confronto ogni singola statistica di Messi e CR7|léngoa=IT|dæta=19 de ottobre do 2025|outô=Marco Salami|vìxita=2026-10-22}}</ref>
Graçie a-i 35 trofei guägni a-o Barcelona, o l'é o zugou ciù titolou inta stöia do club catalan, pe-o quæ o possede i recòrd de presense, ræ e assist ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/news/2018-2019/messi-the-player-with-most-honours-in-barca-history-fcbarcelona|tìtolo=Messi, the player with most honours in Barça history|dæta=13 d'agosto do 2018|léngoa=EN|vìxita=2026-10-22}}</ref><ref name="primatista">{{Çitta web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio_Estero/Liga/20-03-2012/messi-altro-record-storico-primatista-gol-barca-81693233552.shtml|tìtolo=Messi, tripletta e record storico. Primatista di gol nel Barça: 234!|outô=Emiliano Pozzoni|dæta=20 de marso do 2012|vìxita=2026-10-22|léngoa=IT}}</ref> Assemme a-i zugoei [[Luis Suárez]] e [[Neymar Jr.]] o l'à fæto parte do tridente (dito ''MSN'' da-e iniçiali di cognommi) con ciù gòl inta stöia do club<ref>{{Çitta web|url=http://www.repubblica.it/sport/2015/04/29/foto/barcellona_messi_neymar_e_suarez_102_gol_in_tre_e_record-113111374/1/#1|tìtolo=Messi, Neymar e Suarez, 102 gol in tre: è record|dæta=29 d'arvî do 2015|vìxita=2026-10-22|léngoa=IT}}</ref> e do zeugo do ballon spagnòllo.<ref>{{Çitta web|url=http://www.marca.com/2015/05/30/futbol/equipos/barcelona/1433017425.html|tìtolo=La MSN bate todos los registros con 120 goles en una temporada|dæta=30 de mazzo do 2015|vìxita=2026-10-22|léngoa=ES}}</ref> O Messi o l'é anche a-o primmo pòsto pe gòl e assist inta [[Primera División (Spagna)|Liga]],<ref name="messirecord">{{Çitta web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Liga/22-11-2014/messi-record-253-gol-liga-tripletta-barcellona-siviglia-5-1-festa-10026366115.shtml|tìtolo=Messi record: 253 gol in Liga. Tripletta in Barcellona-Siviglia 5-1: è festa|dæta=22 de novembre do 2014|vìxita=2026-10-22|léngoa=IT|outô=Adriano Seu}}</ref> e o l'à o recòrd assoluto de ræ (50 into 2011-12)<ref>{{Çitta web|url=https://www.goal.com/it/notizie/messi-alieno-record-del-77-infranto-50-goal-nella-liga-%C3%A8-il/blt8c64224a0bf5a69b|tìtolo=Messi alieno, record del 77' infranto: 50 goal nella Liga, è il massimo cannoniere in una singola stagione europea. E nel 2011/2012 sono 72...|vìxita=2026-10-22|léngoa=IT|dæta=5 de mazzo do 2012}}</ref> e assist (21 into 2019-20)<ref>{{Çitta web|url=https://www.goal.com/it/notizie/messi-fa-record-di-assist-nella-liga-21-superato-xavi/xqre0sp7xugi13jp9poprmpi7|tìtolo=Messi fa il record storico di assist nella Liga: 21, superato Xavi|vìxita=2026-10-22|léngoa=IT|dæta=19 de luggio do 2020}}</ref> realizzæ inte unna stagion sola inti çinque prinçipæ campionæ [[UEFA|europëi]].
Co-a naçionale argentiña, co-a quæ o l'é a-o primmo pòsto pe presense, gòl e assist, o l'à parteçipou à ben sëi ediçioin da [[Campionou mondiale do ballon|Coppa do Mondo]], da-o [[2006]] a-o [[2026]], e à sette da [[Coppa America]], da-o [[2007]] a-o [[2024]].
À livello personâ, o l'à guägno: eutto vòtte o [[Ballon d'Öo]], sëi vòtte a [[Scarpa d'Öo]], eutto vòtte o premio comme ciù bon zugou do mondo [[FIFA]],<ref name="8volteFIFA2">{{Çitta web|url=https://www.fifa.com/it/the-best-fifa-football-awards/articles/lionel-messi-recordo-argentina|tìtolo=I record internazionali raggiunti da Leo Messi|dæta=15 de zenâ do 2024|vìxita=2026-10-22|léngoa=IT}}</ref> træ vòtte quello [[UEFA]], çinque vòtte o premio de ciù bon ''playmaker'' do mondo [[International Federation of Football History & Statistics|IFFHS]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20260201045910/https://iffhs.com/awards/9|tìtolo=IFFHS ANNUAL AWARDS|léngoa=EN|vìxita=2026-10-20}}</ref> e o l'é stæto elezzuo sëi vòtte World Player of the Year da revista [[Inghiltæra|ingleise]] World Soccer.
== Caratteristiche tecniche ==
{{Çitaçión|O ballon o ghe s'incòlla a-o pê; mi ò visto grandi zugoei inta mæ vitta, ma mai nisciun con un contròllo do ballon comme quello de Messi.|Diego Armando Maradona}}
[[Immaggine:Tiro Libre Messi (19153749690).jpg|miniatura|O Messi o tia un cäso a-o ballon inte un ''free-kick'' da semifinale da Coppa America 2015, contra a naçionale [[Paraguay|paraguaiaña]].]]
Erto 180 cm e mancin da natua, o Messi o l'é un zugou tecnico e ben ben lesto<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141129073717/http://espn.go.com/espn/thelife/bodyshots/?guide=messi|tìtolo=Lionel Messi's Speed and Agility - Fast As The Flea|léngoa=EN|vìxita=2026-10-22}}</ref>, con boniscime qualitæ de contròllo do ballon e de acceleraçion. De talento inti cangi de direçion e into ''dribbling'', oscia e finte, o Leo o l'é tanto un ''assist-man'' strabon comme un marcatô milia.
Nasciuo comme aa drita, o l'à fæto a primma e a segonda ponta ascì, e de vòtte fiña o trequartista e o regista;<ref>{{Çitta web|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2014/jul/05/argentina-belgium-leo-messi-world-cup|tìtolo=Argentina build steadily around Lionel Messi but Belgium lack cohesion|léngoa=EN|vìxita=2026-10-22}}</ref> o ponto mascimo da seu carriera però o l'é arrivou into ròllo do fäso attaccante çentrale (ò "''falso nueve''" in spagnòllo) con l'allenatô [[Pep Guardiola]]. O Messi o l'é bon anche à interpretâ e vaise di "taggi" inta defeisa avversäia, attrovando coscì in mainea ciù façile a stradda do gòl. Pe de ciù, o l'é braviscimo tanto à tiâ i ''penalty'' comme à tiâ i ''free-kick''.
{{Clear}}
== Nòtte ==
<references responsive />
== Atri progetti ==
{{Interprogetto}}
{{Contròllo de outoritæ}}
[[Categorîa:Biografìe]]
[[Categorîa:Zeugo do ballon]]
cndn403obk2ejaxuo0drvuh1prsog4e
Antonio Giuseppe Santagata
0
33307
274960
274947
2026-10-22T21:50:00Z
Arbenganese
12552
/* Vitta */ +
274960
wikitext
text/x-wiki
{{Camugin}}
'''Antonio Giuseppe Santagata''' ([[Zena]], 10 de nuvembre du [[1888]] – [[Recco|Reccu]], 13 de setembre du [[1985]]) u l'é stetu ün pitù e scultù italian.
U l'ha pigiou parte a di muvimenti d'arte fra i ciü impurtanti du [[XX secolo|Növesentu]], cumme u simbulismu, u divixunismu, u növesentismu e a scöa de scultüa zeneize. U l'é stetu ativu pe'u ciü a [[Romma|Rumma]], a [[Bèrgamo|Bergamu]] e in [[Liguria|Ligüria]]. Cunusciüu mascima pe'a pitüa in sce miage, u l'ha fetu di muzaici e u l'è stetu finn-a scultù e medagé. Doppu ch'u l'aiva cumbatüu in ta Grande Guera, in te ün primmu mumentu u g'ha avüu benben de incareghi, specie da l'Asuciasiun Nasiunale Mütilè e Invalidi de Guera, pe'a decurasiun de Caze du Mütilou. U l'ha fetu pöi stramüu ai [[I Moinetti (Recco)|Muinetti]], frasiun de [[Recco|Reccu]], duve u l'ha visciüu i tragici bumbardamenti in sciu [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. Finia a guera u l'ha travagiou u ciü tantu in [[Liguria|Ligüria]], cun de raprezentasiuin religiuze, cumme a votta du [[Santoâio da Madònna da Guardia|Santuaiu da Madonna da Guardia]].
== Vitta ==
Antonio Mario Giuseppe Santagata u l'é nasciüu a [[Zena]] ai 10 de nuvembre du [[1888]], da Giovanni Santagata, marittimu, e da Maria Boasi, in ta caza de Via Punte Calvi. Doppu ch'u l'aiva stüdiou a l'[[Academia Ligüstica]], zà in tu [[1912]] u fa a sö primma cumparsa in ta mustra Promotrice Genovese. In tu [[1915]] u va a surdattu, in te l'11° Regimentu de Fantreia Casale cu'u graddu de suttutenente. Düante l'ataccu au Munte Sabutin, ae spalle de [[Gorizia|Gurissia]], in tu mezu de manövre dezandiè da primma bataggia de l'[[Izonso|Izunsu]], u l'ea stetu feriu, ma u l'aiva cuntinuou u stessu a servì in tu Regiu Ezercitu in sciu campu e suviatüttu pe' da agiüttu ai cumpagni.
Doppu avei utegnüu in tu [[1921]] u Pensciunou Pitoricu Brignole-Sale e u Pensciunou Düchessa de Galliera, zà in tu [[1922]] a Sucietè de Belle Arti de Zena u gh'aiva cuncessu üna sala pe' so cuntu in ta mustra de pitüa du Padigliùn tiou sciü in Ciassa de Fransa (ancö Ciassa da Vitoia) e in tu [[1928]] u vegne missu tra i academici de meritu a l'Academia Ligüstica de Belle Arti (fundà in tu [[1751]] e purtà a ente murale in tu [[1938]]). Santagata u l'ea stetu prestu pressou de dumande da parte de l'Asuciasiun di Mütilè e Invalidi de Guèra pe fa di travaggi d'arte e de decurasiuin in te diferenti sedi de Caze di Mütilè, a partì daa “Muè” a [[Rumma]].
In tu [[1925]] u l'ha guagnou a Medaggia d'argentu aa [[Mustra Internasiunale de Pariggi (1925)|Mustra Internasiunale de Pariggi]]. L'annu doppu u l'ha cumensou a partecipà ae Mustre du Növesentu Italian, a e Espuxisiuin Internasiunali d'Arte da Sitè de Venessia e u l'ha risevüu üna primma segnalasiun critica de cuntu, feta dau Carlo Carrà (pitù, [[Quargnento]] [[1881]] - [[Milan]] [[1996]]). In tu 1930 u l'ha guagnou u Premiu du Cuncursu da Regina pe'u büstu de brunzu da Medaggia d'Ou Giuseppe Garrone a Rumma, e u l'aiva cumensou a partecipà ae Mustre Quadriennali d'Arte Nasiunale a Rumma, in tu [[1931]]. In tu meximu annu u l'é stetu membru da cumisciun de giüdissiu de tütta l'espuxisiun da Sucietè de Belle Arti, da Prumutrixe Alere Flammam e du Scindacou Regiunale de Belle Arti da Ligüria. Ancua vinsente, in tu [[1935]] u l'ha utegnüu a medaggia d'ou aa Mustra Internasiunale de Bruxelles, in tu [[1936]] quella d'argentu aa Trienale de Arti Decurative de Milan, in tu [[1942]] quella d'ou aa Mustra Internasiunale de Budapest e u premiu da XXII Biennale de Venessia pe'u cartun pe afrescu ispirou aa [[Primma Goæra Mondiâ|guera du 1914-1918]].
A fala cürta, Santagata u l'ha pigiou parte ae edisiuin da [[Biennale de Venessia]] daa XV du [[1926]] aa XXIII du [[1942]], ae Mustre Biennali de Rumma du [[1921]] e [[1923]] e e Quadriennali doppu, daa primma du [[1931]] aa VI du [[1952]], ciü che aa Mustra Marinara de Rumma du [[1926]], ae Mostre Regiunali de Zena du 1924, ae Mustre Sindacali de Zena du [[1928]], ae Mostre du Növesentu de Milan, ae Mustre Biennali de Brera dau 1926 e aa Mustra di artisti in armi de Rumma du [[1942]]. U meistru zeneize u l'ha fetu de mustre internasiunali. A [[Neuva York|New York]] in tu [[1924]] a Mustra internasiunale d Medaglga, pöi in tu 1925 a Pariggi, in tu 1928 a [[Madrid]], in tu [[1929]] a [[Barçelónn-a|Barselunn-a]], in tu [[1931]] a [[Baltimora]] e [[Atene]], in tu [[1935]] a [[Budapest]] e [[Bruxelles]] e aa fin in tu [[1942]] a [[Vienna]] in tu cuntestu da Mustra di Artisti in armi.
A [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] a l'ha detu ün cangiu nettu aa so vitta: Nu sulu a so ativitè a l'ha cuminsou a già in giu aa [[Liguria|Ligüria]] e au [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]], scicumme ch'u l'aiva vistu i bumbardamenti che han destrütu Reccu, ma e növe curenti da cultüa in tu segundu doppuguera g'han impostu in ti primmi periudi, üna furma de escluxun ch'a se vedeiva, ma mai dichiarà.
Se a so impurtansa a l'esteru (levou l'Espuxisiun de Arte Ligüre du [[1949]] a Cordoba e a Galleria Mueller a [[Bonesàire|Buenos Aires]], ciü di articuli püblichè in tu [[Perù]] e in tu [[Brazile]], pe' pruvà a intrà in te quellu mercou) a l'é aneta a scemà e finn-a se in [[Italia]] u nu gh'agge avüu di ricuniscimenti in te ün nümeru meximu a quelli utegnüi in ti anni primma, u s'è rinfursou u ligamme, primma trascürou e nu cumpreizu, cun [[Zena]] e a [[Ligüria]]. E de lungu in te stu cuntestu regiunale, a Cüria de Zena a decidde de daghe di impurtanti spassi.
U l'é anetu a l'Espuxisiun Internasiunale de Rumma du [[1952]]. In tu [[1961]] u riceive a medaggia d'ou da Grande Mustra d'Arti Figürative tegnüa a Palassiu Chiablese a [[Turin|Türin]] in tu quaddru de celebrasiuin de “Italia '61” e in tu [[1968]] u Prexidente da [[Italia|Repübbrica Italiann-a]], u socialdemucraticu [[Giuseppe Saragat]], u g'ha cuncessu a medaggia d'ou a memoia du Sinquanteximu da Vitoia. In tu [[1971]] u vegne elezüu cumme Cunsegé d'Aministrasiun de l'Academia Ligüstica de Belle Arti de in tu periudu 1971-1975 e in tu [[1973]] u l'é missu cumme Accademiu Espertu, in tu Rollu d'Onù da Classe de disciplinn-e Artistiche, de l'Academia Archeulogica Italiann-a de Rumma, fundà e custituia in sci principi di articuli IX e XXXIII da Custitusiun Italiann-a. Arivan ancun di ricunuscimenti de rilievu, cumme in tu 1974, quandu u l'aiva partecipou in qualitè d'ospite d'onù du Premiu de Cuntempuranea Cristoforo Colombo, suttu u patruciniu de l'Ambascià di Stati ünii d'America.
U l'aiva cumensou a sta in tu Santuaiu da Madonna da Guardia, in sciu Munte Figögna, fra Zena e [[Çiannexi|Seranexi]], duve tra u [[1963]] e u [[1966]] u l'aiva dipintu a vorta cu'i afreschi. In tu [[1976]] a SItè de [[Ciavai]] a g'ha detu u distintu da Frunda d'Ou, mentre u Cumüne de Reccu g'ha dedicou üna Mustra umaggiu, imbastia in tu Salun du Cunseggiu Cumünale. In tu [[1978]] u vegne membru culegiou, in ta Sesiun Artistica, de l'ente de dirittu canonicu Academia de Cultüa e Belle Arti Santa Cièa, menezà dau Cardinà Arsivescu Metrupolita de Zena, Giuseppe Siri. Ospite d'onù in ta segunda edisiun bienale da Mustra d'Arte Sacra Cuntempuranea, du [[1980]] cu'u patruciniu de l'Ispeturia di Salezien de Don Boscu e, in tu meximu annu, u Cunseggiu d'Aministrasiun de l'ente murale [[Academia Ligüstica de Belle Arti de Zena]] u g'ha detu a Medaggia de Benemeransa. Trei anni doppu cun u sustegnu de l'Academia Archeulogica Italiann-a, Classe Disciplinn-e Artistiche, e da Federasiun Nasiunale Esperti e Critici d'Arte, a vegne prezentà in te sale espuxitive de Palassiu Cattaneo Mallone (Zena), a sö ciü grossa mustra persunale e d'antulugia.
Reccu, che oramai a nu l'ea ciü a sitè duv'u staxeiva, gh'aiva detu a Sitadinansa Unuraria u titulu du Recchelin d'Ou in tu [[1979]], doppu ch'u l'aiva uspitou in tu[[1976]] üna Mustra umaggiu e in tu [[1981]] a presentasiun di 21 bosetti de “Reccu distrüta” dunè da l'autù. Ma finn-a in ta vixinn-a [[Camuggi]] s'ean feti ciü streiti i rapporti. tu [[1983]] a l'ea steta feta üna Mustra drentu au [[Tiatru Suciale de Camuggi]], in tu quaddru du prugramma de cultüa da sitè duve ean stete fete vedde e sö pitüe, lighè aa tematica da gente e de cose de mà.
In tu mentre u piggia parte aa “Mustra da pitüa in Ligüria dau 1850 au divixunismu” da [[Cascia de Risparmiu de Zena e de Imperia]], urganizà in tu [[1981]], e aprövu u l'ha tegnüu ascì a mustra du 1982 de l'Italsider in sci percursci da pitüa ligure a Zena e in tu 1983 a Mustra persunale aa galeria Ligüria du Sabatelli. In tu 1985, gh'ea aa “Mustra di Pituì Ligüri da Rivea de Levante fra primmu '800 e primmu '900” cun l'apoggiu da Regiun Ligüria e du Cumüne de CIavai: u l'aiva cürou ün intera sala d'espuxisiun de Palassiu Rocca rizervà a ün grüppu de sö travaggi de gran impurtansa e ben avuxè. Questu u l'è l'ürtimu eventu che Santagata u l'ha pusciüu piggiaghe parte, avanti de muì ai 13 de settembre du [[1985]] in tu sö stüddiu a Muinetti, frasiun de Reccu.
In tu 1987 l’Accademia di Cultura e Belle Arti Santa Chiara, prexiedua dau Cardinale Arcivescovo Metropolita di Genova, a gà dedicou u primu spaziu espusitivu retruspettivu, in dentru seno alla Prima Biennale d’Arte Religiosa, allestia a Palazzo Spinola, in tu centro storicu du capuluögu ligure. In tu 1988 ghe stetu a Mustra du Sentenaiu da nascita in tu Palazzu Municipale de Recco e atre iniziative che se sun pruseguie ancun finn-a ai giurni nostri.
[[Categorîa:Biografìe]]
llwt2od5puboza32t03kz8gqkws8el4
274961
274960
2026-10-22T21:51:59Z
Arbenganese
12552
/* Vitta */ rev
274961
wikitext
text/x-wiki
{{Camugin}}
'''Antonio Giuseppe Santagata''' ([[Zena]], 10 de nuvembre du [[1888]] – [[Recco|Reccu]], 13 de setembre du [[1985]]) u l'é stetu ün pitù e scultù italian.
U l'ha pigiou parte a di muvimenti d'arte fra i ciü impurtanti du [[XX secolo|Növesentu]], cumme u simbulismu, u divixunismu, u növesentismu e a scöa de scultüa zeneize. U l'é stetu ativu pe'u ciü a [[Romma|Rumma]], a [[Bèrgamo|Bergamu]] e in [[Liguria|Ligüria]]. Cunusciüu mascima pe'a pitüa in sce miage, u l'ha fetu di muzaici e u l'è stetu finn-a scultù e medagé. Doppu ch'u l'aiva cumbatüu in ta Grande Guera, in te ün primmu mumentu u g'ha avüu benben de incareghi, specie da l'Asuciasiun Nasiunale Mütilè e Invalidi de Guera, pe'a decurasiun de Caze du Mütilou. U l'ha fetu pöi stramüu ai [[I Moinetti (Recco)|Muinetti]], frasiun de [[Recco|Reccu]], duve u l'ha visciüu i tragici bumbardamenti in sciu [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. Finia a guera u l'ha travagiou u ciü tantu in [[Liguria|Ligüria]], cun de raprezentasiuin religiuze, cumme a votta du [[Santoâio da Madònna da Guardia|Santuaiu da Madonna da Guardia]].
== Vitta ==
Antonio Mario Giuseppe Santagata u l'é nasciüu a [[Zena]] ai 10 de nuvembre du [[1888]], da Giovanni Santagata, marittimu, e da Maria Boasi, in ta caza de Via Punte Calvi. Doppu ch'u l'aiva stüdiou a l'[[Academia Ligüstica]], zà in tu [[1912]] u fa a sö primma cumparsa in ta mustra Promotrice Genovese. In tu [[1915]] u va a surdattu, in te l'11° Regimentu de Fantreia Casale cu'u graddu de suttutenente. Düante l'ataccu au Munte Sabutin, ae spalle de [[Gorizia|Gurissia]], in tu mezu de manövre dezandiè da primma bataggia de l'[[Izonso|Izunsu]], u l'ea stetu feriu, ma u l'aiva cuntinuou u stessu a servì in tu Regiu Ezercitu in sciu campu e suviatüttu pe' da agiüttu ai cumpagni.
Doppu avei utegnüu in tu [[1921]] u Pensciunou Pitoricu Brignole-Sale e u Pensciunou Düchessa de Galliera, zà in tu [[1922]] a Sucietè de Belle Arti de Zena u gh'aiva cuncessu üna sala pe' so cuntu in ta mustra de pitüa du Padigliùn tiou sciü in Ciassa de Fransa (ancö Ciassa da Vitoia) e in tu [[1928]] u vegne missu tra i academici de meritu a l'Academia Ligüstica de Belle Arti (fundà in tu [[1751]] e purtà a ente murale in tu [[1938]]). Santagata u l'ea stetu prestu pressou de dumande da parte de l'Asuciasiun di Mütilè e Invalidi de Guèra pe fa di travaggi d'arte e de decurasiuin in te diferenti sedi de Caze di Mütilè, a partì daa “Muè” a [[Rumma]].
In tu [[1925]] u l'ha guagnou a Medaggia d'argentu aa [[Mustra Internasiunale de Pariggi (1925)|Mustra Internasiunale de Pariggi]]. L'annu doppu u l'ha cumensou a partecipà ae Mustre du Növesentu Italian, a e Espuxisiuin Internasiunali d'Arte da Sitè de Venessia e u l'ha risevüu üna primma segnalasiun critica de cuntu, feta dau Carlo Carrà (pitù, [[Quargnento]] [[1881]] - [[Milan]] [[1996]]). In tu 1930 u l'ha guagnou u Premiu du Cuncursu da Regina pe'u büstu de brunzu da Medaggia d'Ou Giuseppe Garrone a Rumma, e u l'aiva cumensou a partecipà ae Mustre Quadriennali d'Arte Nasiunale a Rumma, in tu [[1931]]. In tu meximu annu u l'é stetu membru da cumisciun de giüdissiu de tütta l'espuxisiun da Sucietè de Belle Arti, da Prumutrixe Alere Flammam e du Scindacou Regiunale de Belle Arti da Ligüria. Ancua vinsente, in tu [[1935]] u l'ha utegnüu a medaggia d'ou aa Mustra Internasiunale de Bruxelles, in tu [[1936]] quella d'argentu aa Trienale de Arti Decurative de Milan, in tu [[1942]] quella d'ou aa Mustra Internasiunale de Budapest e u premiu da XXII Biennale de Venessia pe'u cartun pe afrescu ispirou aa [[Primma Goæra Mondiâ|guera du 1914-1918]].
A fala cürta, Santagata u l'ha pigiou parte ae edisiuin da [[Biennale de Venessia]] daa XV du [[1926]] aa XXIII du [[1942]], ae Mustre Biennali de Rumma du [[1921]] e [[1923]] e e Quadriennali doppu, daa primma du [[1931]] aa VI du [[1952]], ciü che aa Mustra Marinara de Rumma du [[1926]], ae Mostre Regiunali de Zena du 1924, ae Mustre Sindacali de Zena du [[1928]], ae Mostre du Növesentu de Milan, ae Mustre Biennali de Brera dau 1926 e aa Mustra di artisti in armi de Rumma du [[1942]]. U meistru zeneize u l'ha fetu de mustre internasiunali. A [[Neuva York|New York]] in tu [[1924]] a Mustra internasiunale d Medaglga, pöi in tu 1925 a Pariggi, in tu 1928 a [[Madrid]], in tu [[1929]] a [[Barçelónn-a|Barselunn-a]], in tu [[1931]] a [[Baltimora]] e [[Atene]], in tu [[1935]] a [[Budapest]] e [[Bruxelles]] e aa fin in tu [[1942]] a [[Vienna]] in tu cuntestu da Mustra di Artisti in armi.
A [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] a l'ha detu ün cangiu nettu aa so vitta: Nu sulu a so ativitè a l'ha cuminsou a già in giu aa [[Liguria|Ligüria]] e au [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]], scicumme ch'u l'aiva vistu i bumbardamenti che han destrütu Reccu, ma e növe curenti da cultüa in tu segundu doppuguera g'han impostu in ti primmi periudi, üna furma de escluxun ch'a se vedeiva, ma mai dichiarà.
Se a so impurtansa a l'esteru (levou l'Espuxisiun de Arte Ligüre du [[1949]] a Cordoba e a Galleria Mueller a [[Bonesàire|Buenos Aires]], ciü di articuli püblichè in tu [[Perù]] e in tu [[Brazile]], pe' pruvà a intrà in te quellu mercou) a l'é aneta a scemà e finn-a se in [[Italia]] u nu gh'agge avüu di ricuniscimenti in te ün nümeru meximu a quelli utegnüi in ti anni primma, u s'è rinfursou u ligamme, primma trascürou e nu cumpreizu, cun [[Zena]] e a [[Ligüria]]. E de lungu in te stu cuntestu regiunale, a Cüria de Zena a decidde de daghe di impurtanti spassi.
U l'é anetu a l'Espuxisiun Internasiunale de Rumma du [[1952]]. In tu [[1961]] u riceive a medaggia d'ou da Grande Mustra d'Arti Figürative tegnüa a Palassiu Chiablese a [[Turin|Türin]] in tu quaddru de celebrasiuin de “Italia '61” e in tu [[1968]] u Prexidente da [[Italia|Repübbrica Italiann-a]], u socialdemucraticu [[Giuseppe Saragat]], u g'ha cuncessu a medaggia d'ou a memoia du Sinquanteximu da Vitoia. In tu [[1971]] u vegne elezüu cumme Cunsegé d'Aministrasiun de l'Academia Ligüstica de Belle Arti de in tu periudu 1971-1975 e in tu [[1973]] u l'é missu cumme Accademiu Espertu, in tu Rollu d'Onù da Classe de disciplinn-e Artistiche, de l'Academia Archeulogica Italiann-a de Rumma, fundà e custituia in sci principi di articuli IX e XXXIII da Custitusiun Italiann-a. Arivan ancun di ricunuscimenti de rilievu, cumme in tu 1974, quandu u l'aiva partecipou in qualitè d'ospite d'onù du Premiu de Cuntempuranea Cristoforo Colombo, suttu u patruciniu de l'Ambascià di Stati ünii d'America.
U l'aiva cumensou a sta in tu Santuaiu da Madonna da Guardia, in sciu Munte Figögna, fra Zena e [[Çiannexi|Seranexi]], duve tra u [[1963]] e u [[1966]] u l'aiva dipintu a vorta cu'i afreschi. In tu [[1976]] a SItè de [[Ciavai]] a g'ha detu u distintu da Frunda d'Ou, mentre u Cumüne de Reccu g'ha dedicou üna Mustra umaggiu, imbastia in tu Salun du Cunseggiu Cumünale. In tu [[1978]] u vegne membru culegiou, in ta Sesiun Artistica, de l'ente de dirittu canonicu Academia de Cultüa e Belle Arti Santa Cièa, menezà dau Cardinà Arsivescu Metrupolita de Zena, Giuseppe Siri. Ospite d'onù in ta segunda edisiun bienale da Mustra d'Arte Sacra Cuntempuranea, du [[1980]] cu'u patruciniu de l'Ispeturia di Salezien de Don Boscu e, in tu meximu annu, u Cunseggiu d'Aministrasiun de l'ente murale [[Academia Ligüstica de Belle Arti de Zena]] u g'ha detu a Medaggia de Benemeransa. Trei anni doppu cun u sustegnu de l'Academia Archeulogica Italiann-a, Classe Disciplinn-e Artistiche, e da Federasiun Nasiunale Esperti e Critici d'Arte, a vegne prezentà in te sale espuxitive de Palassiu Cattaneo Mallone (Zena), a sö ciü grossa mustra persunale e d'antulugia.
Reccu, che oramai a nu l'ea ciü a sitè duv'u staxeiva, gh'aiva detu a Sitadinansa Unuraria u titulu du Recchelin d'Ou in tu [[1979]], doppu ch'u l'aiva uspitou in tu[[1976]] üna Mustra umaggiu e in tu [[1981]] a presentasiun di 21 bosetti de “Reccu distrüta” dunè da l'autù. Ma finn-a in ta vixinn-a [[Camuggi]] s'ean feti ciü streiti i rapporti. tu [[1983]] a l'ea steta feta üna Mustra drentu au [[Tiatru Suciale de Camuggi]], in tu quaddru du prugramma de cultüa da sitè duve ean stete fete vedde e sö pitüe, lighè aa tematica da gente e de cose de mà.
In tu mentre u piggia parte aa “Mustra da pitüa in Ligüria dau 1850 au divixunismu” da [[Cascia de Risparmiu de Zena e de Imperia]], urganizà in tu [[1981]], e aprövu u l'ha tegnüu ascì a mustra du 1982 de l'Italsider in sci percursci da pitüa ligure a Zena e in tu 1983 a Mustra persunale aa galeria Ligüria du Sabatelli. In tu 1985, gh'ea aa “Mustra di Pituì Ligüri da Rivea de Levante fra primmu '800 e primmu '900” cun l'apoggiu da Regiun Ligüria e du Cumüne de CIavai: u l'aiva cürou ün intera sala d'espuxisiun de Palassiu Rocca rizervà a ün grüppu de sö travaggi de gran impurtansa e ben avuxè. Questu u l'è l'ürtimu eventu che Santagata u l'ha pusciüu piggiaghe parte, avanti de muì ai 13 de settembre du [[1985]] in tu sö stüddiu a Muinetti, frasiun de Reccu.
In tu 1987 l’Accademia di Cultura e Belle Arti Santa Chiara, prexiedüa dau Cardinale Arcivescuvu Metrupolita de Zena, a g'ha dedicou u primu spasiu espuzitivu retruspettivu, in dentru aa Primma Biennale d’Arte Religiuza, allestia a Palassu Spinua, in tu centru storicu du capuluögu ligüre. In tu 1988 gh'é stetu a Mustra du Sentenaiu da nascita in tu Palassu Münicipale de Reccu e atre inisiative che se sun pruseguie ancun finn-a ai giurni nostri.
[[Categorîa:Biografìe]]
lmsid8ie3wv9scak7qqufxy0iursjoc
274962
274961
2026-10-22T21:52:52Z
Arbenganese
12552
/* Vitta */ +
274962
wikitext
text/x-wiki
{{Camugin}}
'''Antonio Giuseppe Santagata''' ([[Zena]], 10 de nuvembre du [[1888]] – [[Recco|Reccu]], 13 de setembre du [[1985]]) u l'é stetu ün pitù e scultù italian.
U l'ha pigiou parte a di muvimenti d'arte fra i ciü impurtanti du [[XX secolo|Növesentu]], cumme u simbulismu, u divixunismu, u növesentismu e a scöa de scultüa zeneize. U l'é stetu ativu pe'u ciü a [[Romma|Rumma]], a [[Bèrgamo|Bergamu]] e in [[Liguria|Ligüria]]. Cunusciüu mascima pe'a pitüa in sce miage, u l'ha fetu di muzaici e u l'è stetu finn-a scultù e medagé. Doppu ch'u l'aiva cumbatüu in ta Grande Guera, in te ün primmu mumentu u g'ha avüu benben de incareghi, specie da l'Asuciasiun Nasiunale Mütilè e Invalidi de Guera, pe'a decurasiun de Caze du Mütilou. U l'ha fetu pöi stramüu ai [[I Moinetti (Recco)|Muinetti]], frasiun de [[Recco|Reccu]], duve u l'ha visciüu i tragici bumbardamenti in sciu [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. Finia a guera u l'ha travagiou u ciü tantu in [[Liguria|Ligüria]], cun de raprezentasiuin religiuze, cumme a votta du [[Santoâio da Madònna da Guardia|Santuaiu da Madonna da Guardia]].
== Vitta ==
Antonio Mario Giuseppe Santagata u l'é nasciüu a [[Zena]] ai 10 de nuvembre du [[1888]], da Giovanni Santagata, marittimu, e da Maria Boasi, in ta caza de Via Punte Calvi. Doppu ch'u l'aiva stüdiou a l'[[Academia Ligüstica]], zà in tu [[1912]] u fa a sö primma cumparsa in ta mustra Promotrice Genovese. In tu [[1915]] u va a surdattu, in te l'11° Regimentu de Fantreia Casale cu'u graddu de suttutenente. Düante l'ataccu au Munte Sabutin, ae spalle de [[Gorizia|Gurissia]], in tu mezu de manövre dezandiè da primma bataggia de l'[[Izonso|Izunsu]], u l'ea stetu feriu, ma u l'aiva cuntinuou u stessu a servì in tu Regiu Ezercitu in sciu campu e suviatüttu pe' da agiüttu ai cumpagni.
Doppu avei utegnüu in tu [[1921]] u Pensciunou Pitoricu Brignole-Sale e u Pensciunou Düchessa de Galliera, zà in tu [[1922]] a Sucietè de Belle Arti de Zena u gh'aiva cuncessu üna sala pe' so cuntu in ta mustra de pitüa du Padigliùn tiou sciü in Ciassa de Fransa (ancö Ciassa da Vitoia) e in tu [[1928]] u vegne missu tra i academici de meritu a l'Academia Ligüstica de Belle Arti (fundà in tu [[1751]] e purtà a ente murale in tu [[1938]]). Santagata u l'ea stetu prestu pressou de dumande da parte de l'Asuciasiun di Mütilè e Invalidi de Guèra pe fa di travaggi d'arte e de decurasiuin in te diferenti sedi de Caze di Mütilè, a partì daa “Muè” a [[Rumma]].
In tu [[1925]] u l'ha guagnou a Medaggia d'argentu aa [[Mustra Internasiunale de Pariggi (1925)|Mustra Internasiunale de Pariggi]]. L'annu doppu u l'ha cumensou a partecipà ae Mustre du Növesentu Italian, a e Espuxisiuin Internasiunali d'Arte da Sitè de Venessia e u l'ha risevüu üna primma segnalasiun critica de cuntu, feta dau Carlo Carrà (pitù, [[Quargnento]] [[1881]] - [[Milan]] [[1996]]). In tu 1930 u l'ha guagnou u Premiu du Cuncursu da Regina pe'u büstu de brunzu da Medaggia d'Ou Giuseppe Garrone a Rumma, e u l'aiva cumensou a partecipà ae Mustre Quadriennali d'Arte Nasiunale a Rumma, in tu [[1931]]. In tu meximu annu u l'é stetu membru da cumisciun de giüdissiu de tütta l'espuxisiun da Sucietè de Belle Arti, da Prumutrixe Alere Flammam e du Scindacou Regiunale de Belle Arti da Ligüria. Ancua vinsente, in tu [[1935]] u l'ha utegnüu a medaggia d'ou aa Mustra Internasiunale de Bruxelles, in tu [[1936]] quella d'argentu aa Trienale de Arti Decurative de Milan, in tu [[1942]] quella d'ou aa Mustra Internasiunale de Budapest e u premiu da XXII Biennale de Venessia pe'u cartun pe afrescu ispirou aa [[Primma Goæra Mondiâ|guera du 1914-1918]].
A fala cürta, Santagata u l'ha pigiou parte ae edisiuin da [[Biennale de Venessia]] daa XV du [[1926]] aa XXIII du [[1942]], ae Mustre Biennali de Rumma du [[1921]] e [[1923]] e e Quadriennali doppu, daa primma du [[1931]] aa VI du [[1952]], ciü che aa Mustra Marinara de Rumma du [[1926]], ae Mostre Regiunali de Zena du 1924, ae Mustre Sindacali de Zena du [[1928]], ae Mostre du Növesentu de Milan, ae Mustre Biennali de Brera dau 1926 e aa Mustra di artisti in armi de Rumma du [[1942]]. U meistru zeneize u l'ha fetu de mustre internasiunali. A [[Neuva York|New York]] in tu [[1924]] a Mustra internasiunale d Medaglga, pöi in tu 1925 a Pariggi, in tu 1928 a [[Madrid]], in tu [[1929]] a [[Barçelónn-a|Barselunn-a]], in tu [[1931]] a [[Baltimora]] e [[Atene]], in tu [[1935]] a [[Budapest]] e [[Bruxelles]] e aa fin in tu [[1942]] a [[Vienna]] in tu cuntestu da Mustra di Artisti in armi.
A [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] a l'ha detu ün cangiu nettu aa so vitta: Nu sulu a so ativitè a l'ha cuminsou a già in giu aa [[Liguria|Ligüria]] e au [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]], scicumme ch'u l'aiva vistu i bumbardamenti che han destrütu Reccu, ma e növe curenti da cultüa in tu segundu doppuguera g'han impostu in ti primmi periudi, üna furma de escluxun ch'a se vedeiva, ma mai dichiarà.
Se a so impurtansa a l'esteru (levou l'Espuxisiun de Arte Ligüre du [[1949]] a Cordoba e a Galleria Mueller a [[Bonesàire|Buenos Aires]], ciü di articuli püblichè in tu [[Perù]] e in tu [[Brazile]], pe' pruvà a intrà in te quellu mercou) a l'é aneta a scemà e finn-a se in [[Italia]] u nu gh'agge avüu di ricuniscimenti in te ün nümeru meximu a quelli utegnüi in ti anni primma, u s'è rinfursou u ligamme, primma trascürou e nu cumpreizu, cun [[Zena]] e a [[Ligüria]]. E de lungu in te stu cuntestu regiunale, a Cüria de Zena a decidde de daghe di impurtanti spassi.
U l'é anetu a l'Espuxisiun Internasiunale de Rumma du [[1952]]. In tu [[1961]] u riceive a medaggia d'ou da Grande Mustra d'Arti Figürative tegnüa a Palassiu Chiablese a [[Turin|Türin]] in tu quaddru de celebrasiuin de “Italia '61” e in tu [[1968]] u Prexidente da [[Italia|Repübbrica Italiann-a]], u socialdemucraticu [[Giuseppe Saragat]], u g'ha cuncessu a medaggia d'ou a memoia du Sinquanteximu da Vitoia. In tu [[1971]] u vegne elezüu cumme Cunsegé d'Aministrasiun de l'Academia Ligüstica de Belle Arti de in tu periudu 1971-1975 e in tu [[1973]] u l'é missu cumme Accademiu Espertu, in tu Rollu d'Onù da Classe de disciplinn-e Artistiche, de l'Academia Archeulogica Italiann-a de Rumma, fundà e custituia in sci principi di articuli IX e XXXIII da Custitusiun Italiann-a. Arivan ancun di ricunuscimenti de rilievu, cumme in tu 1974, quandu u l'aiva partecipou in qualitè d'ospite d'onù du Premiu de Cuntempuranea Cristoforo Colombo, suttu u patruciniu de l'Ambascià di Stati ünii d'America.
U l'aiva cumensou a sta in tu Santuaiu da Madonna da Guardia, in sciu Munte Figögna, fra Zena e [[Çiannexi|Seranexi]], duve tra u [[1963]] e u [[1966]] u l'aiva dipintu a vorta cu'i afreschi. In tu [[1976]] a SItè de [[Ciavai]] a g'ha detu u distintu da Frunda d'Ou, mentre u Cumüne de Reccu g'ha dedicou üna Mustra umaggiu, imbastia in tu Salun du Cunseggiu Cumünale. In tu [[1978]] u vegne membru culegiou, in ta Sesiun Artistica, de l'ente de dirittu canonicu Academia de Cultüa e Belle Arti Santa Cièa, menezà dau Cardinà Arsivescu Metrupolita de Zena, Giuseppe Siri. Ospite d'onù in ta segunda edisiun bienale da Mustra d'Arte Sacra Cuntempuranea, du [[1980]] cu'u patruciniu de l'Ispeturia di Salezien de Don Boscu e, in tu meximu annu, u Cunseggiu d'Aministrasiun de l'ente murale [[Academia Ligüstica de Belle Arti de Zena]] u g'ha detu a Medaggia de Benemeransa. Trei anni doppu cun u sustegnu de l'Academia Archeulogica Italiann-a, Classe Disciplinn-e Artistiche, e da Federasiun Nasiunale Esperti e Critici d'Arte, a vegne prezentà in te sale espuxitive de Palassiu Cattaneo Mallone (Zena), a sö ciü grossa mustra persunale e d'antulugia.
Reccu, che oramai a nu l'ea ciü a sitè duv'u staxeiva, gh'aiva detu a Sitadinansa Unuraria u titulu du Recchelin d'Ou in tu [[1979]], doppu ch'u l'aiva uspitou in tu[[1976]] üna Mustra umaggiu e in tu [[1981]] a presentasiun di 21 bosetti de “Reccu distrüta” dunè da l'autù. Ma finn-a in ta vixinn-a [[Camuggi]] s'ean feti ciü streiti i rapporti. tu [[1983]] a l'ea steta feta üna Mustra drentu au [[Tiatru Suciale de Camuggi]], in tu quaddru du prugramma de cultüa da sitè duve ean stete fete vedde e sö pitüe, lighè aa tematica da gente e de cose de mà.
In tu mentre u piggia parte aa “Mustra da pitüa in Ligüria dau 1850 au divixunismu” da [[Cascia de Risparmiu de Zena e de Imperia]], urganizà in tu [[1981]], e aprövu u l'ha tegnüu ascì a mustra du 1982 de l'Italsider in sci percursci da pitüa ligure a Zena e in tu 1983 a Mustra persunale aa galeria Ligüria du Sabatelli. In tu 1985, gh'ea aa “Mustra di Pituì Ligüri da Rivea de Levante fra primmu '800 e primmu '900” cun l'apoggiu da Regiun Ligüria e du Cumüne de CIavai: u l'aiva cürou ün intera sala d'espuxisiun de Palassiu Rocca rizervà a ün grüppu de sö travaggi de gran impurtansa e ben avuxè. Questu u l'è l'ürtimu eventu che Santagata u l'ha pusciüu piggiaghe parte, avanti de muì ai 13 de settembre du [[1985]] in tu sö stüddiu a Muinetti, frasiun de Reccu.
In tu 1987 l’Accademia di Cultura e Belle Arti Santa Chiara, prexiedüa dau Cardinale Arcivescuvu Metrupolita de Zena, a g'ha dedicou u primu spasiu espuzitivu retruspettivu, in dentru aa Primma Biennale d’Arte Religiuza, allestia a Palassu Spinua, in tu centru storicu du capuluögu ligüre. In tu 1988 gh'é stetu a Mustra du Sentenaiu da nascita in tu Palassu Münicipale de Reccu e atre inisiative che se sun pruseguie ancun finn-a ai giurni nostri.
== Archiviu Santagata ==
Levou ch’u secce mortu a Reccu, u sö archiviu persunale, ch’u gh’è da zunzighe tütta ina fia de materiali ch’a l’è steta catalugà de doppu, u l’è cunservou a Camuggi .
U cuscì ditu “Archiviu A.G. Santagata” u l’è rivou in ta primmaveia du 1986, s’u se dà amentu a l’ünica lettia ch’u l’è in ta ducumentasiun da Bibliuteca a riguardu, ch’ aport aa deta di 26 de lüggiu du 1986. Cu’a vutasiun de tüttu u Cunseggiu Cumünale de Camuggi, in tu 1984 u s’è decizu de dà a sitadinansa unuraria u meistru, pe’ via da Deliberasiun n. 141 di 12 de nuvembre de quel’annu, ch’u se meteiva in pratica a pruposta da Zunta doppu ch’u gh’ea stetu a dunasiun de quattru quaddri du Santagata, pigè cu’a deliberasiun n. 449. Sti quaddri ciü in tu detaggiu ean steti missi in tu nuvembre 1983 drentu aa Mustra “Gente e cose de mà in ta pitüa de A.G. Santagata” ch’a s’è tegnüa in tu redütu du Tiatru Suciale. In seguitu, sun steti missi in tu Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari.
Dunque doppu ch’u l’è mortu u l’è avegnüu u stramüu di sö papei de l’archiviu persunale a Camuggi, in te l’ambitu du pigiase duzze dipinti du Meistru, fetu avegnüu cu’a delibera da Zunta n. 449 du 1984 e a Delibera du Cunseggiu n. 192 du 1985.
In te üna lettia di 26 de lüggiu du 1986, u Diretù du Civicu Museu, alantù G.B. Roberto Figari[1], u l’aiva scritu a l’Asesù aa Cultüa du Cumüne de Camuggi e u dixeiva:
«In ta primmaveia pasà, in sce dumanda di eredi du bunanima du prufesù Antonio Giuseppe Santagata, Academicu Ligüsticu e Sitadin Unurariu de Camuggi, me aviavu in tu recüperu du materiale d’interesse pe l’archiviu in te quellu ch’e alantù u gh’ea in tu stüdiu de l’Artista».
Scicumme u nu s’ea truvou ün acordiu cu’u Cumüne de Reccu, u l’ea stetu cuncurdou pe’u mumentu ün depoxitu in ta Civica Bibliuteca “Niccolò Cuneo”. Segundu a lettia, u prufesù Roberto Bellotti, nevu du Santagata u s’ea fetu caregu de mette urdine in tu materiale in questiun. In tu lüggiu du 1986 e uperasiuin sun stete finie. U pasaggiu de doppu u duveiva ese quellu de stende <<ün inventaiu, quantu ciü puscibile detagiou, de tüttu stu materiale, che a sö impurtansa a duveiva vegnì imposta aa cunsciderasiun da gente».
U gh’è üna lettia di 28 de settembre du 1986, duve u Figari u scrive de vuei metighe man au ciü prestu, de moddu da mettelu in urdine, au cartezzu de sö barba de Bellotti, a quellu tempu depuxitou in ta Bibliuteca».
Cuscì a dumanda ch’a vegniva de doppu a l’ea quella de creà in postu da dedicà aposta aa memoia de l’autù, metindughe segge u fundu d’archiviu urdinàu segge di vulümmi de prupietè de l’artista, nuché serti sö travaggi d’arte. Figari, Bellotti e Bozzo sun finii pe’ mette u materiale du Meistru in te scattue e in ti falduin. U ghe n’è pröva dai elenchi in sciu papé, dai apunti e dai marchi lascè in sci fianchi di falduin dau Bellotti, ciü serte curispundense doppu du 1986 a prupoxitu de mustre e di atri eventi a regordu de l’artista.
In ti anni aprövu, asemme au Figari, ascì atri risercatuì i se sun fermè a vixunà l’Archiviu. In tu detaggiu, e risercatrixi Lucia Morganti e Valentina White, de l’Istitütu Sentrale pe’u Restauru, han scritu üna texi in te l’annu academicu 1995-1996. Segundu quantu testimuniou u gh’è stetu de cunsultasiuin ascì da parte da stüdiuza de l’arte e cüatrixe Giovanna Ginex pe’ cuntu da Galeria d’Arte Muderna de Milan.
Au Fundu, sun stete ancun azunte de pübblicasiuin vegnüe doppu e texi a riguardu du pitù zeneize scrite tra u 1986 e u 2001. Ün ürtimu cangiamentu u gh’è stetu in tu 2025, cun Alessandro Vinai, ch’u l’ha azuntu u Manifestu e du depliant da Mustra ch’a s’è tegnüa a Reccu in tu 2025, campè asemme a de l’atra ducümentasiun spantegà in sce sganzie, cun in ciü a növa urganizasiun du fundu e a prudusiun de l’elencu cumpletu de quellu ch’u gh’è cunservou.
[[Categorîa:Biografìe]]
5wmsvht12msycg6bxbznrb6enu7x9r5
274963
274962
2026-10-22T21:53:17Z
Arbenganese
12552
-spassi duggi
274963
wikitext
text/x-wiki
{{Camugin}}
'''Antonio Giuseppe Santagata''' ([[Zena]], 10 de nuvembre du [[1888]] – [[Recco|Reccu]], 13 de setembre du [[1985]]) u l'é stetu ün pitù e scultù italian.
U l'ha pigiou parte a di muvimenti d'arte fra i ciü impurtanti du [[XX secolo|Növesentu]], cumme u simbulismu, u divixunismu, u növesentismu e a scöa de scultüa zeneize. U l'é stetu ativu pe'u ciü a [[Romma|Rumma]], a [[Bèrgamo|Bergamu]] e in [[Liguria|Ligüria]]. Cunusciüu mascima pe'a pitüa in sce miage, u l'ha fetu di muzaici e u l'è stetu finn-a scultù e medagé. Doppu ch'u l'aiva cumbatüu in ta Grande Guera, in te ün primmu mumentu u g'ha avüu benben de incareghi, specie da l'Asuciasiun Nasiunale Mütilè e Invalidi de Guera, pe'a decurasiun de Caze du Mütilou. U l'ha fetu pöi stramüu ai [[I Moinetti (Recco)|Muinetti]], frasiun de [[Recco|Reccu]], duve u l'ha visciüu i tragici bumbardamenti in sciu [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. Finia a guera u l'ha travagiou u ciü tantu in [[Liguria|Ligüria]], cun de raprezentasiuin religiuze, cumme a votta du [[Santoâio da Madònna da Guardia|Santuaiu da Madonna da Guardia]].
== Vitta ==
Antonio Mario Giuseppe Santagata u l'é nasciüu a [[Zena]] ai 10 de nuvembre du [[1888]], da Giovanni Santagata, marittimu, e da Maria Boasi, in ta caza de Via Punte Calvi. Doppu ch'u l'aiva stüdiou a l'[[Academia Ligüstica]], zà in tu [[1912]] u fa a sö primma cumparsa in ta mustra Promotrice Genovese. In tu [[1915]] u va a surdattu, in te l'11° Regimentu de Fantreia Casale cu'u graddu de suttutenente. Düante l'ataccu au Munte Sabutin, ae spalle de [[Gorizia|Gurissia]], in tu mezu de manövre dezandiè da primma bataggia de l'[[Izonso|Izunsu]], u l'ea stetu feriu, ma u l'aiva cuntinuou u stessu a servì in tu Regiu Ezercitu in sciu campu e suviatüttu pe' da agiüttu ai cumpagni.
Doppu avei utegnüu in tu [[1921]] u Pensciunou Pitoricu Brignole-Sale e u Pensciunou Düchessa de Galliera, zà in tu [[1922]] a Sucietè de Belle Arti de Zena u gh'aiva cuncessu üna sala pe' so cuntu in ta mustra de pitüa du Padigliùn tiou sciü in Ciassa de Fransa (ancö Ciassa da Vitoia) e in tu [[1928]] u vegne missu tra i academici de meritu a l'Academia Ligüstica de Belle Arti (fundà in tu [[1751]] e purtà a ente murale in tu [[1938]]). Santagata u l'ea stetu prestu pressou de dumande da parte de l'Asuciasiun di Mütilè e Invalidi de Guèra pe fa di travaggi d'arte e de decurasiuin in te diferenti sedi de Caze di Mütilè, a partì daa “Muè” a [[Rumma]].
In tu [[1925]] u l'ha guagnou a Medaggia d'argentu aa [[Mustra Internasiunale de Pariggi (1925)|Mustra Internasiunale de Pariggi]]. L'annu doppu u l'ha cumensou a partecipà ae Mustre du Növesentu Italian, a e Espuxisiuin Internasiunali d'Arte da Sitè de Venessia e u l'ha risevüu üna primma segnalasiun critica de cuntu, feta dau Carlo Carrà (pitù, [[Quargnento]] [[1881]] - [[Milan]] [[1996]]). In tu 1930 u l'ha guagnou u Premiu du Cuncursu da Regina pe'u büstu de brunzu da Medaggia d'Ou Giuseppe Garrone a Rumma, e u l'aiva cumensou a partecipà ae Mustre Quadriennali d'Arte Nasiunale a Rumma, in tu [[1931]]. In tu meximu annu u l'é stetu membru da cumisciun de giüdissiu de tütta l'espuxisiun da Sucietè de Belle Arti, da Prumutrixe Alere Flammam e du Scindacou Regiunale de Belle Arti da Ligüria. Ancua vinsente, in tu [[1935]] u l'ha utegnüu a medaggia d'ou aa Mustra Internasiunale de Bruxelles, in tu [[1936]] quella d'argentu aa Trienale de Arti Decurative de Milan, in tu [[1942]] quella d'ou aa Mustra Internasiunale de Budapest e u premiu da XXII Biennale de Venessia pe'u cartun pe afrescu ispirou aa [[Primma Goæra Mondiâ|guera du 1914-1918]].
A fala cürta, Santagata u l'ha pigiou parte ae edisiuin da [[Biennale de Venessia]] daa XV du [[1926]] aa XXIII du [[1942]], ae Mustre Biennali de Rumma du [[1921]] e [[1923]] e e Quadriennali doppu, daa primma du [[1931]] aa VI du [[1952]], ciü che aa Mustra Marinara de Rumma du [[1926]], ae Mostre Regiunali de Zena du 1924, ae Mustre Sindacali de Zena du [[1928]], ae Mostre du Növesentu de Milan, ae Mustre Biennali de Brera dau 1926 e aa Mustra di artisti in armi de Rumma du [[1942]]. U meistru zeneize u l'ha fetu de mustre internasiunali. A [[Neuva York|New York]] in tu [[1924]] a Mustra internasiunale d Medaglga, pöi in tu 1925 a Pariggi, in tu 1928 a [[Madrid]], in tu [[1929]] a [[Barçelónn-a|Barselunn-a]], in tu [[1931]] a [[Baltimora]] e [[Atene]], in tu [[1935]] a [[Budapest]] e [[Bruxelles]] e aa fin in tu [[1942]] a [[Vienna]] in tu cuntestu da Mustra di Artisti in armi.
A [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] a l'ha detu ün cangiu nettu aa so vitta: Nu sulu a so ativitè a l'ha cuminsou a già in giu aa [[Liguria|Ligüria]] e au [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]], scicumme ch'u l'aiva vistu i bumbardamenti che han destrütu Reccu, ma e növe curenti da cultüa in tu segundu doppuguera g'han impostu in ti primmi periudi, üna furma de escluxun ch'a se vedeiva, ma mai dichiarà.
Se a so impurtansa a l'esteru (levou l'Espuxisiun de Arte Ligüre du [[1949]] a Cordoba e a Galleria Mueller a [[Bonesàire|Buenos Aires]], ciü di articuli püblichè in tu [[Perù]] e in tu [[Brazile]], pe' pruvà a intrà in te quellu mercou) a l'é aneta a scemà e finn-a se in [[Italia]] u nu gh'agge avüu di ricuniscimenti in te ün nümeru meximu a quelli utegnüi in ti anni primma, u s'è rinfursou u ligamme, primma trascürou e nu cumpreizu, cun [[Zena]] e a [[Ligüria]]. E de lungu in te stu cuntestu regiunale, a Cüria de Zena a decidde de daghe di impurtanti spassi.
U l'é anetu a l'Espuxisiun Internasiunale de Rumma du [[1952]]. In tu [[1961]] u riceive a medaggia d'ou da Grande Mustra d'Arti Figürative tegnüa a Palassiu Chiablese a [[Turin|Türin]] in tu quaddru de celebrasiuin de “Italia '61” e in tu [[1968]] u Prexidente da [[Italia|Repübbrica Italiann-a]], u socialdemucraticu [[Giuseppe Saragat]], u g'ha cuncessu a medaggia d'ou a memoia du Sinquanteximu da Vitoia. In tu [[1971]] u vegne elezüu cumme Cunsegé d'Aministrasiun de l'Academia Ligüstica de Belle Arti de in tu periudu 1971-1975 e in tu [[1973]] u l'é missu cumme Accademiu Espertu, in tu Rollu d'Onù da Classe de disciplinn-e Artistiche, de l'Academia Archeulogica Italiann-a de Rumma, fundà e custituia in sci principi di articuli IX e XXXIII da Custitusiun Italiann-a. Arivan ancun di ricunuscimenti de rilievu, cumme in tu 1974, quandu u l'aiva partecipou in qualitè d'ospite d'onù du Premiu de Cuntempuranea Cristoforo Colombo, suttu u patruciniu de l'Ambascià di Stati ünii d'America.
U l'aiva cumensou a sta in tu Santuaiu da Madonna da Guardia, in sciu Munte Figögna, fra Zena e [[Çiannexi|Seranexi]], duve tra u [[1963]] e u [[1966]] u l'aiva dipintu a vorta cu'i afreschi. In tu [[1976]] a SItè de [[Ciavai]] a g'ha detu u distintu da Frunda d'Ou, mentre u Cumüne de Reccu g'ha dedicou üna Mustra umaggiu, imbastia in tu Salun du Cunseggiu Cumünale. In tu [[1978]] u vegne membru culegiou, in ta Sesiun Artistica, de l'ente de dirittu canonicu Academia de Cultüa e Belle Arti Santa Cièa, menezà dau Cardinà Arsivescu Metrupolita de Zena, Giuseppe Siri. Ospite d'onù in ta segunda edisiun bienale da Mustra d'Arte Sacra Cuntempuranea, du [[1980]] cu'u patruciniu de l'Ispeturia di Salezien de Don Boscu e, in tu meximu annu, u Cunseggiu d'Aministrasiun de l'ente murale [[Academia Ligüstica de Belle Arti de Zena]] u g'ha detu a Medaggia de Benemeransa. Trei anni doppu cun u sustegnu de l'Academia Archeulogica Italiann-a, Classe Disciplinn-e Artistiche, e da Federasiun Nasiunale Esperti e Critici d'Arte, a vegne prezentà in te sale espuxitive de Palassiu Cattaneo Mallone (Zena), a sö ciü grossa mustra persunale e d'antulugia.
Reccu, che oramai a nu l'ea ciü a sitè duv'u staxeiva, gh'aiva detu a Sitadinansa Unuraria u titulu du Recchelin d'Ou in tu [[1979]], doppu ch'u l'aiva uspitou in tu[[1976]] üna Mustra umaggiu e in tu [[1981]] a presentasiun di 21 bosetti de “Reccu distrüta” dunè da l'autù. Ma finn-a in ta vixinn-a [[Camuggi]] s'ean feti ciü streiti i rapporti. tu [[1983]] a l'ea steta feta üna Mustra drentu au [[Tiatru Suciale de Camuggi]], in tu quaddru du prugramma de cultüa da sitè duve ean stete fete vedde e sö pitüe, lighè aa tematica da gente e de cose de mà.
In tu mentre u piggia parte aa “Mustra da pitüa in Ligüria dau 1850 au divixunismu” da [[Cascia de Risparmiu de Zena e de Imperia]], urganizà in tu [[1981]], e aprövu u l'ha tegnüu ascì a mustra du 1982 de l'Italsider in sci percursci da pitüa ligure a Zena e in tu 1983 a Mustra persunale aa galeria Ligüria du Sabatelli. In tu 1985, gh'ea aa “Mustra di Pituì Ligüri da Rivea de Levante fra primmu '800 e primmu '900” cun l'apoggiu da Regiun Ligüria e du Cumüne de CIavai: u l'aiva cürou ün intera sala d'espuxisiun de Palassiu Rocca rizervà a ün grüppu de sö travaggi de gran impurtansa e ben avuxè. Questu u l'è l'ürtimu eventu che Santagata u l'ha pusciüu piggiaghe parte, avanti de muì ai 13 de settembre du [[1985]] in tu sö stüddiu a Muinetti, frasiun de Reccu.
In tu 1987 l’Accademia di Cultura e Belle Arti Santa Chiara, prexiedüa dau Cardinale Arcivescuvu Metrupolita de Zena, a g'ha dedicou u primu spasiu espuzitivu retruspettivu, in dentru aa Primma Biennale d’Arte Religiuza, allestia a Palassu Spinua, in tu centru storicu du capuluögu ligüre. In tu 1988 gh'é stetu a Mustra du Sentenaiu da nascita in tu Palassu Münicipale de Reccu e atre inisiative che se sun pruseguie ancun finn-a ai giurni nostri.
== Archiviu Santagata ==
Levou ch’u secce mortu a Reccu, u sö archiviu persunale, ch’u gh’è da zunzighe tütta ina fia de materiali ch’a l’è steta catalugà de doppu, u l’è cunservou a Camuggi .
U cuscì ditu “Archiviu A.G. Santagata” u l’è rivou in ta primmaveia du 1986, s’u se dà amentu a l’ünica lettia ch’u l’è in ta ducumentasiun da Bibliuteca a riguardu, ch’ aport aa deta di 26 de lüggiu du 1986. Cu’a vutasiun de tüttu u Cunseggiu Cumünale de Camuggi, in tu 1984 u s’è decizu de dà a sitadinansa unuraria u meistru, pe’ via da Deliberasiun n. 141 di 12 de nuvembre de quel’annu, ch’u se meteiva in pratica a pruposta da Zunta doppu ch’u gh’ea stetu a dunasiun de quattru quaddri du Santagata, pigè cu’a deliberasiun n. 449. Sti quaddri ciü in tu detaggiu ean steti missi in tu nuvembre 1983 drentu aa Mustra “Gente e cose de mà in ta pitüa de A.G. Santagata” ch’a s’è tegnüa in tu redütu du Tiatru Suciale. In seguitu, sun steti missi in tu Civicu Müseu du Mà Gio Bono Ferrari.
Dunque doppu ch’u l’è mortu u l’è avegnüu u stramüu di sö papei de l’archiviu persunale a Camuggi, in te l’ambitu du pigiase duzze dipinti du Meistru, fetu avegnüu cu’a delibera da Zunta n. 449 du 1984 e a Delibera du Cunseggiu n. 192 du 1985.
In te üna lettia di 26 de lüggiu du 1986, u Diretù du Civicu Museu, alantù G.B. Roberto Figari[1], u l’aiva scritu a l’Asesù aa Cultüa du Cumüne de Camuggi e u dixeiva:
«In ta primmaveia pasà, in sce dumanda di eredi du bunanima du prufesù Antonio Giuseppe Santagata, Academicu Ligüsticu e Sitadin Unurariu de Camuggi, me aviavu in tu recüperu du materiale d’interesse pe l’archiviu in te quellu ch’e alantù u gh’ea in tu stüdiu de l’Artista».
Scicumme u nu s’ea truvou ün acordiu cu’u Cumüne de Reccu, u l’ea stetu cuncurdou pe’u mumentu ün depoxitu in ta Civica Bibliuteca “Niccolò Cuneo”. Segundu a lettia, u prufesù Roberto Bellotti, nevu du Santagata u s’ea fetu caregu de mette urdine in tu materiale in questiun. In tu lüggiu du 1986 e uperasiuin sun stete finie. U pasaggiu de doppu u duveiva ese quellu de stende <<ün inventaiu, quantu ciü puscibile detagiou, de tüttu stu materiale, che a sö impurtansa a duveiva vegnì imposta aa cunsciderasiun da gente».
U gh’è üna lettia di 28 de settembre du 1986, duve u Figari u scrive de vuei metighe man au ciü prestu, de moddu da mettelu in urdine, au cartezzu de sö barba de Bellotti, a quellu tempu depuxitou in ta Bibliuteca».
Cuscì a dumanda ch’a vegniva de doppu a l’ea quella de creà in postu da dedicà aposta aa memoia de l’autù, metindughe segge u fundu d’archiviu urdinàu segge di vulümmi de prupietè de l’artista, nuché serti sö travaggi d’arte. Figari, Bellotti e Bozzo sun finii pe’ mette u materiale du Meistru in te scattue e in ti falduin. U ghe n’è pröva dai elenchi in sciu papé, dai apunti e dai marchi lascè in sci fianchi di falduin dau Bellotti, ciü serte curispundense doppu du 1986 a prupoxitu de mustre e di atri eventi a regordu de l’artista.
In ti anni aprövu, asemme au Figari, ascì atri risercatuì i se sun fermè a vixunà l’Archiviu. In tu detaggiu, e risercatrixi Lucia Morganti e Valentina White, de l’Istitütu Sentrale pe’u Restauru, han scritu üna texi in te l’annu academicu 1995-1996. Segundu quantu testimuniou u gh’è stetu de cunsultasiuin ascì da parte da stüdiuza de l’arte e cüatrixe Giovanna Ginex pe’ cuntu da Galeria d’Arte Muderna de Milan.
Au Fundu, sun stete ancun azunte de pübblicasiuin vegnüe doppu e texi a riguardu du pitù zeneize scrite tra u 1986 e u 2001. Ün ürtimu cangiamentu u gh’è stetu in tu 2025, cun Alessandro Vinai, ch’u l’ha azuntu u Manifestu e du depliant da Mustra ch’a s’è tegnüa a Reccu in tu 2025, campè asemme a de l’atra ducümentasiun spantegà in sce sganzie, cun in ciü a növa urganizasiun du fundu e a prudusiun de l’elencu cumpletu de quellu ch’u gh’è cunservou.
[[Categorîa:Biografìe]]
f2mr4p7c8ibo6iwptnwx58wn65mi0pd
Parlô gnabbru
0
33319
274954
2026-10-22T18:28:14Z
N.Longo
12052
+ rdr
274954
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Dialéttu finarìn]]
sr2tjp1y4bmvcf5qv02bvn9a685i42x